Vikipediya crhwiki https://crh.wikipedia.org/wiki/Ba%C5%9F_Saife MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Media Mahsus Muzakere Qullanıcı Qullanıcı muzakeresi Vikipediya Vikipediya muzakeresi Fayl Fayl muzakeresi MediaViki MediaViki muzakeresi Şablon Şablon muzakeresi Yardım Yardım muzakeresi Kategoriya Kategoriya muzakeresi R R talk TimedText TimedText talk Modul Modul muzakeresi Event Event talk 0 347 246344 246167 2026-10-16T10:04:43Z Don Alessandro 1 246344 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''I Hacı Geray''' ya da '''Melek Hacı Geray''' ({{lang-crh-Arab|١ حاجى كراى}}; qararnen 1397 — 1466) — [[Qırım hanlığı]]nıñ temel qoyucısı ve ilk hanı, [[Geraylar]] sülâlesiniñ esasçısı. 1441–1466 seneleri qısqa aralıqlar ile saltanat sürdi. == Aslı ve yaşlığı == Hacı Geray [[Cengiz han]]nıñ oğlu [[Cuci]] ve onıñ oğlu [[Tuqa Temür]]niñ neslinden edi. Babası [[Ğıyas ed-Din]], dedesi [[Taş Temür]] edi. Onıñ ailesi Qırımdaki taht küreşleri sebebinden [[Litvaniya Ulu Prinsligi]]ne köçken edi. Hacı Geray qararnen 1397 senesi doğğan. Doğğan yeri tam belli degil. Menbalarda [[Lida]] şeeri ya da [[Trakay]] etrafı kösterile. Gençlik seneleriniñ bir qısmını [[Litvaniya]]da keçirdi.<ref name="Gaiv">{{cite book|author=Гайворонский О.|title=Повелители двух материков. Том 1: Крымские ханы XV–XVI столетий и борьба за наследство Великой Орды|chapter=Две стрелы (1397–1441)|url=https://krimoved-library.ru/books/poveliteli-dvuh-materikov2.html|year=2007|location=Киев; Бахчисарай|language=ru}}</ref><ref name="EIU">{{cite web|author=Галенко О. І.|title=Хаджи-Ґерей|url=https://www.history.org.ua/?termin=Khadzhy_H|website=Енциклопедія історії України|date=2013|language=uk}}</ref> == Qırım hanlığınıñ qurulması == XV asırnıñ başında [[Altın Ordu]]da taht içün küreşler devam ete edi. Hanlar sıq-sıq deñişe, devletniñ quveti eksile edi. Bu şartlarda Qırımda ayrı bir hanlıq qurmaq içün küreş başladı. Hacı Geray bu küreşte Qırımnıñ müim soylarına ve beylerine tayandı. Menbalarnıñ bir qısmına köre, 1428 senesi Hacı Geray Qırımda akimiyetni eline aldı. Oña Litvaniya ulu prinsi [[Vitovt]] ve bazı Qırım beyleri yardım etti. Amma Altın Ordu hanı [[Ulu Muhammed]]nen küreşte akimiyetni saqlap olamadı. Taht içün küreş bir qaç yıl devam etti. Hacı Geray Qırımğa bir qaç kere qayttı, amma raqipleri onı kene yarımadadan çıqmağa mecbur etti. 1430 seneleriniñ soñunda o, Litvaniyadaki Lida şeerinde yaşadı. Qararnen 1440 senesi [[Şırınlar|Şırın]] ve [[Barınlar|Barın]] soylarınıñ beyleri Litvaniya ulu prinsi [[Kazimir]]ge elçiler yolladılar. Olar Hacı Geraynı Qırımğa qaytarıp, han etip saylamaq istey ediler. Kazimir buña razı oldı. Hacı Geray [[Kiyev]]de beylerniñ elçilerinen körüşip, olarnen beraber Qırımğa ketti. 1441 senesi o, Qırım hanı olaraq tanıldı.<ref name="Gaiv"/> Hacı Geraynıñ adınen basılğan eñ eski aqçalar 1441–1442 senelerinden qalğan. Bu aqçalar onıñ hanlıq akimiyetiniñ müim delilleridir.<ref>{{cite web|title=Выставка «Эпоха Гераев»|url=https://handvorec.ru/pamyatniki/hanskij-dvorets/historymus/vystavka-epoha-geraev/|publisher=Бахчисарайский историко-культурный и археологический музей-заповедник|language=ru}}</ref> == Saltanatı == Hacı Geray devlet merkezini Qırım, yani bugünki [[Eski Qırım]] şeerinden [[Qırq Yer]]ge keçirdi. Hanlıqta idare ve bergi toplav tertibini qurdı.<ref name="BRE">{{cite web|author=Виноградов А. В.|title=Хаджи-Гирей I|url=https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/4727417|website=Большая российская энциклопедия|language=ru}}</ref> Hannıñ akimiyeti Qırım [[asılzade]] soylarınıñ yardımına bağlı edi. Şırın, Barın ve başqa soylarınıñ beyleri devlet işlerine küçlü tesir ete ediler. Hacı Geray olarnen añlaşmağa ve raqiplerine qarşı akimiyetini saqlamağa mecbur edi.<ref name="EIU"/> 1456 senesi Hacı Geray qısqa bir vaqıtqa tahttan uzaqlaştırıldı. Bazı menbalarda bu vaqıtta hanlıq akimiyetini onıñ oğlu [[Ayder (han)|Ayder]] alğanı yazıla. Amma bu vaqianıñ tafsilâtı tam belli degil. Hacı Geray aynı yıl tahtına qayttı.<ref name="BRE"/><ref name="Gulevich">{{cite journal|author=Гулевич В. П.|title=Кримське ханство й Північне Причорномор’я в період правління Гаджи Ґірея (1442–1466 рр.)|journal=Український історичний журнал|year=2014|issue=6|pages=4–28|url=https://history.org.ua/LiberUA/journal_2014_6/journal_2014_6.pdf|language=uk}}</ref> == Tış siyaseti == Hacı Geray Litvaniya ulu prinsi ve [[Lehistan]] qıralı [[IV Kazimir]]nen ittifaqdaş edi. Olar [[Büyük Ordu]] hanı [[Seyid Ahmed]]ge qarşı areket ettiler. Hacı Geraynıñ ğalebeleri Litvaniya ve Lehistan topraqlarına yapılğan Ordu ücümlerini toqtatmağa yardım etti.<ref name="Gulevich"/> Qırımnıñ yalılarında [[ceneviz]]lerge ait liman ve qaleler bar edi. Olarnıñ esas merkezi [[Kefe]] şeeri edi. Hacı Geray cenevizlerniñ tesirini sıñırlamağa tırıştı. 1433 senesi [[Feodoro prinsligi]]nen ittifaq qurdı. Bu ittifaq cenevizlerge qarşı küreşte er eki tarafqa yardım etti.<ref name="EIU"/> 1454 senesi Osmanlı flotu Qırım yalılarına kelgen soñ, Hacı Geray osmanlı komandanınen muzakereler yaptı. Han da Kefege qarşı ordu ketirdi. Bu vaqialardan soñ Kefe ükümeti hanğa yıllıq bergi bermege razı oldı.<ref name="Gulevich"/> 1465 senesi Hacı Geray [[Don]] özeni yaqınında Büyük Ordu hanı Mahmudnıñ ordusını yeñdi. Mahmud [[Moskva Ulu Kinazlığı]]na seferge çıqqan edi. Bu ğalebe Hacı Geraynıñ akimiyetini daa da quvetlendirdi.<ref name="EIU"/> == Ailesi, vefatı ve mirası == Hacı Geraynıñ oğulları arasında [[Nur Devlet]], [[Ayder]] ve [[I Meñli Geray]] bar edi. Onıñ vefatından soñ Qırım tahtına Nur Devlet çıqtı. Soñ hanlıqta oğulları arasında taht içün küreş başladı. Hacı Geray halq arasında «Melek» lağabınen belli edi. Qırımtatar tarihiy ananesinde o, halqnı qayğırğan ükümdar olaraq hatırlana. Geraylar sülâlesiniñ [[Qırımtatar tamğası|taraq tamğası]] Hacı Geraynıñ aqçalarında da bar edi.<ref>{{cite web|title=-{Akce — Hajji Giray (Qrim)}-|url=https://ru.numista.com/116611|website=-{Numista}-|language=ru}}</ref> Bu tamğa bugün [[qırımtatar bayrağı]]nda qullanıla. Hacı Geray 1466 senesi yaznıñ soñunda vefat etti. O, Qırq Yer yaqınındaki [[Salaçıq]]ta defin etildi. 1501 senesi oğlu I Meñli Geray onıñ mezarı üstünde [[I Hacı Geray dürbesi|dürbe]] qurdurdı. Dürbeniñ kirişindeki yazı qurucınıñ adını ve qurulğan yılını bildire. Bu yapı bugünki [[Bağçasaray]]da saqlanğan müim tarihiy abidelerden biridir.<ref>{{cite web|title=Дюрбе Хаджи-Гирея|url=https://handvorec.ru/dyurbe-hadzhi-gireya/|publisher=Бахчисарайский историко-культурный и археологический музей-заповедник|language=ru}}</ref> == Menbalar == <references/> # [https://web.archive.org/web/20081016002842/http://turkolog.narod.ru/bs/B130-0.htm Олекса Гайворонский "Созвездие Гераев". Симферополь, 2003.] {{Qırım Hanları}} {{DEFAULTSORT:Hacı Geray 1}} [[Kategoriya:Qırım hanları]] [[Kategoriya:1466 senesinde ölgenler]] jmlh4ynr66citpfii7gc32tc95p7r93 0 4498 246309 146499 2026-10-15T20:10:28Z Don Alessandro 1 246309 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''I Meñli Geray''' ({{Lang-crh-ar|؜۱ منكلى كراى‎}}; [[1445]] — [[1515]] aprel 17) - üçünci [[Qırım Hanlığı|Qırım hanıdır]]. Qırım tahtına üç kere çıqtı: 1467, 1469—1475 ve 1478—1515 seneleri.<ref name="gay2003">-{Олекса Гайворонский. Созвездие Гераев. Краткие биографии крымских ханов}-. — Aqmescit, 2003. — S. 15—16.</ref> [[Fayl:Mengli bayezid.jpg|thumb|180px|right|I Meñli Geray (ortada) üyken oğlu [[qalğa]] [[I Mehmed Geray|Mehmed Geray]] (solda) Osmanlı padişası Sultan [[II Beyazıd]] (oñda)]] === Soyu ve yaşlıq yılları === I Meñli Geray, mustaqil [[Qırım hanlığı]]na temel qoyğan [[I Hacı Geray]]nıñ sekiz balasından altıncısı edi. Bazı menbalarnıñ bildirgenine köre, yaşlıq yılları [[Kefe]]de keçirdi ve anda tasil aldı. [[Ceneviz]] tilini bile, şiiriyet ve tarihnen meraqlana edi.<ref name="gay2010"/> === Taht oğrundaki küreş (1466—1469) === I Hacı Geray han 1466 senesi ölgen soñ, 12 yıl fetret devri denilgen onıñ balaları arasında devam etken taht qavğaları oldı. Bularnıñ çoqusı [[Nur Devlet]]nen I Meñli Geray arasında edi. Fetret vaqtında Nur Devlet dört kere, Meñli Geray ise üç kere han oldı. Meñli Geraynıñ üç kerede tekmil saltanatı 43 yıl yekün tuta.<ref name="gay2010"/> I Hacı Geray handan soñ ekinci oğlu Nur Devlet han oldı. Qırımda akimiyet içün onıñ qardaşı Meñli Geray küreşmege başladı, 1467 senesi üç ay hanlıq Meñli Gerayğa keçti. Amma ğalebe birden qazanıp olamadı, ve [[Kefe]]ge qaçtı. Anda [[Cenevizler]] oña yardım ettiler, oñdan da ğayrı, eñ müim olğanı, o Qırımdaki [[mırza]]larnen kelişti, Qırım sülâleleriniñ ve beyleriniñ yardımına esaslandı. [[Altın Ordu]] kibi Qırım hanlığınıñ da eñ büyük meselesi mırzalarnıñ (yani asılzade sülâle reisleri) devletniñ aqiqiy saibi olğanlarından doğa edi. Mırzalar arasındaki küreşler, bu sülâlelerniñ bir-birlerine qarşı toplaşıp, ya da qomşu memleketlernen añlaşıp hanlıqta qolaylıqnen bir içki cenkke sebep ola edi. 1468 senesi iyün ayında Kefege kelgen Qırım beyleri Meñli Geraynı han sayladılar. Oña Şirin beyi Mamaq ve cenevizler qoltuttılar. 1469 senesi başında Meñli Geray [[Qırq Yer]]ni alıp, Nur Devletni tahttan tüşürdi.<ref name="gay2010">-{Олекса Гайворонский. Повелители двух материков. Том 1: Крымские ханы XV—XVI столетий и борьба за наследство Великой Орды}-. — Kıyiv: -{Майстерня книги}-, 2010. — II qısım: [https://rikonti-khalsivar.narod.ru/G1.3.htm -{Менгли Герай}-].</ref> Nur Devlet [[Şimaliy Kavkaz]]ğa qaçtı. Anda o [[Osmanlılar]]nen bağ tutıp, olarnıñ yardımınen tahtnı qaytaracaq oldı. Amma neticede o Cenevizlerniñ esiri oldı. Meñli Geray Kefe ve [[Feodoro]]nen Osmanlılarğa qarşı ittifaq tizdi.<ref name="gay2003"/> === Osmanlı seferi ve tahtqa qaytuvı (1475—1478) === 1475-de Eminek mırza, Cenevizlerinde fitnelemesi neticesine mevzisinden uzaqlaştırılğan vaqıtta mırzalarnı ve sülâlelerni etrafında toplap, isyan etti. Meñli Geraynı qaçmağa mecbur etti, onıñ yerine evelâ qardaşı [[Ayder (han)|Ayder]], bir qaç ay soñra da kene Nur Devlet han oldı. Meñli Giray [[Cenevizler]]ge sığındı. Eminek mırza, Cenevizlerge qarşı Osmanlı padişasına muracaat etti. [[Fatih Sultan Mehmed]], bunı fırsat sayıp, [[Gedik Ahmed paşa]]nı quvetli bir flotnen acele Qırımğa yiberdi. [[Kefe]]nen [[Qırım]] yalılarında Cenevizlerniñ tas-tamam limanlarını zapt ettirdi. Meñli Geray Kefe mudafaasında cenevizlerge yardım etti, amma şeer alınğan soñ osmanlılarğa esir tüşti. Meñli Geray Osmanlılarnıñ tabiligini qabul etti ve [[İstanbul]]ğa ketirilip, apis tutuldı.<ref name="gay2010"/> 1476 senesi [[Büyük Orda]] hanı Ahmedniñ yollağan ordusı Qırımğa kirdi. Orduğa onıñ qardaşınıñ oğlu Canibek baş edi. Nur Devlet tahttan tüşürildi, amma bir yıldan az vaqıttan soñ hanlığını qaytardı. Bir vaqıt soñra Qırım sülâlelerniñ başı Eminek mırza, Nur Devlet hanğa qarşı qarğaşalıqlar çıqarıp, osmanlı padişasından Meñli Geraynıñ yiberilmesini istedi. 1478-de Meñli Geray İstanbuldan yiberilgen ilk han sıfatınen Qırım tahtına kene keldi. Meñli Geraynıñ bu üçünci saltanatı (1478-1515) sırasında Qırım hanlığı sağlam bir şekilde qurdı.<ref name="gay2010"/> Osmanlılar Kefe ve [[cenübiy yalıboyu]]nı öz idarelerine aldılar. Hanlıqnıñ içki idaresi ve Geraylar sülâlesi saqlandı. Han ise Osmanlı padişasına asker yollamağa mecbur edi.<ref name="gay2010"/> Meñli Geray hanlıqta evelâ nizamnı ğayrıdan tiklegen soñ, 1484-de Osmanlı padişası [[II Beyazıd]]nıñ [[Aqkerman]] seferine 50 000 Qırım atlısınen qoşulıp Qırım Hanlığını ilk kere Osmanlılarnıñ fetih areketine qattı. === Hanlıq idaresi === Hannıñ qardaşı [[Yamğurçı]] [[qalğa]] edi. Ondan soñ bu vazife üyken oğlu Mehmed Gerayğa keçti. Qalğa hannıñ yardımcısı ve taht mirasçısı edi.<ref name="gay2010"/> === Moskvanen ittifaq ve Büyük Ordağa qarşı küreş === 1474 senesinde Moskva kinazı [[III İvan]] ile Meñli Geray arasında ittifaq antlaşması imzalandı. Qırım ve Rus ordularınıñ ortaqlaşa askeri areketleri neticesinde [[Moskva kinazlığı]] Altın Ordunıñ vasallığından qurtuldı. 1482 senesi sentâbrniñ 1-inde Meñli Geraynıñ ordusı [[Kıyiv]]ni zapt etti. Şeerde büyük bir yanğın oldı, çoq adam esir alındı. Esirler arasında voyevoda İvan Hodkeviç ve onıñ qorantası da bar edi.<ref name="kyiv1482">-{В. П. Гулевич}-. [https://history.org.ua/JournALL/journal/2013/5/7.pdf -{«Київська трагедія» 1482 р.: міфи й факти}-] // -{Український історичний журнал}-. — 2013. — № 5. — S. 88—99.</ref> Meñli Geraynıñ bu devirde cenkleşken Orda hanları, Altın Ordunıñ varislerinden biri olğan [[Büyük Orda]]nıñ ükümdarları ediler. 1491 senesi Büyük Orda askerleri Qırımğa ücüm ettiler. Meñli Geray Osmanlı Devleti, Moskva ve Qazandan yardım istedi. İttifaqdaşlarnıñ areketleri neticesinde Orda askerleri keri çekildiler.<ref name="gay2010"/> 1502 senesi I Meñli Geray Altın Ordunıñ hanı Şeyh Ahmedni tar-mar etti. Qırım Hanlığınıñ meydanğa kelüvi yekünlendi.<ref name="gay2003"/> Bu ğalebeden soñ Geraylar özlerini Orda hanlarınıñ mirasçıları dep saydılar. Meñli Geray «[[haqan]]» unvanını qullanmağa başladı. [[Edil]] boyundan kelgen bir çoq ordalı Qırımğa yerleşti. Bu köçler hanlıqnıñ ealisini ve arbiy quvetini arttırdı.<ref name="gay2003"/><ref name="gay2010"/> === Moskva ve Lehistannen munasebetlerniñ deñişüvi === Ortaq duşmanları (Altın Ordu) bozğunğa oğratılgandan soñ müteffiq olğan Qırım ve Moskva arasındaki munasebetler yavaş-yavaş kerginleşmege başladı. Rusiye mınavı hanlıqlar üstündeki tazıyıqnı bundan soñ, daa çoq arttırdı. Meñli Geray han 1511-de [[Lehistan]] qıralınen ittifaq añlaşması yaptı. [[Belarus]] ve [[Ukraina]] üstündeki akimiyet iddasından, Lehistan lehine vazgeçti. Lehistan, Qırım Hanlığına senede 15 000 altın bergi berüvni qabul etti. === Qorantası ve Qazan Hanlığınen munasebetleri === 1485 senesi I Meñli Geray [[Qazan Hanlığı|Qazan hanı]] İbraimniñ tul apayı [[Nur Sultan]]nen evlene.<ref name="nursultan">[https://tatarica.org/ru/razdely/istoriya/srednie-veka/personalii/nur-sultan -{Нур-Султан}-] // -{Татарская энциклопедия TATARICA}-. Bu ensiklopediyada evlenüv tarihı 1486 olaraq berile.</ref> Onıñnen beraber Qırımğa [[Manğıt]] ve [[Secevüt]] qabileleri kirip keldiler ve şimdiki [[Canköy]]den biraz künbatı taraftaki topraqlarğa yerleştiler. Nur Sultannıñ Qazan hanı İbraimden doğğan oğulları Muhammed Emin ve Abdüllâtif Meñli Geraynıñ ögey oğulları ediler.<ref name="nursultan"/> 1497 senesi [[III İvan]], Meñli Geray ve Nur Sultannen añlaşıp, hannıñ ögey oğlu [[Abdüllâtif]]ni Qazan tahtına oturttı. Bir vaqıt soñra Qazan halqı Rus kinazı III İvanğa muracaat etti. Abdüllâtif hannıñ yaramay idaresinden şikâyet etip tahttan qaytarılmasını istedi. Abdüllâtif han vazifesinden alınıp yerine qardaşı [[Muhammed Emin]] ketirildi. Meñli Geray han, kinaz III İvanğa sert bir mektüp yazdı. Qırım Hanlığınen Rusiyeniñ arası açıldı. Abdüllâtif 1502 senesi tahttan tüşürilip, [[Beloozero]]ğa sürgün etildi. Meñli Geray onıñ apisten azat etilmesini talap etti. 1505 senesi III İvannıñ ölüminden soñ Moskva tahtına [[III Vasiliy]] keçti.<ref name="gay2010"/> Nur Sultan bike 1510—1511 seneleri Moskva ve Qazanğa seyaat yaptı. Onıñnen beraber Meñli Geraynıñ başqa apayından doğğan oğlu [[I Sahib Geray|Sahib Geray]] da bardı. [[Qazan]]ğa han tayinlengen diger oğlu Muhammed Emin hannı Qazanda ziyaret etti. Qayta ekende, Rus kinazınıñ sarayında altı ay musafir qaldı.<ref name="nursultan"/> Meñli Geraynıñ oğullarından [[I Mehmed Geray]], [[I Saadet Geray]] ve [[I Sahib Geray]] soñralıqta Qırım hanı oldılar. [[I Devlet Geray]] ise oğlu Mubarek Geraynıñ balası edi. === Osmanlı tahtı oğrundaki küreşte iştiraki === Bu vaqıtta [[Osmanlı Devleti]]nde Sultan [[II Beyazıd]]nıñ oğlu şehzade Selim ([[Yavuz Sultan Selim]]), ağası şehzade Ahmednen veliahtlıq sebebinen cenkke tutuşqan edi. Sultan, balaban oğlunıñ tarafını tutqanı içün, şehzade Selim yeñildi. Qırımğa qaçıp qaynatası Meñli Geray hanğa sığındı. Vaziyetten haberi olğan şehzade Ahmed, Meñli Geray hanğa bir mektüp yiberip, özüne sığınğan qardaşı şehzade Selimni apis etse, Kefeni ve Qırımnıñ yaqınlarındaki müim bazı qalelerni Qırım Hanlığına taşlaycağını bildirdi. Meñli Geray han, mektüpni ketirgen elçige şu cevapnı berdi “Memleketimizge, şerefli bir zadekânnıñ oğlu keldi. Sebep ve maqsadıñıznı añlap olamadım. [[Rumeli]]ge ketmege istese, biz buña niçün ve nasıl mani ola bilemiz? Apis istemek de qardaşlıqqa sığmaz.” Şehzade Selim daa soñra Meñli Geray hannıñ oğlu [[Saadet Geray]]nıñ refaqatinde ve qorumasında Rumelige keçirildi. Meñli Geraynıñ qızı [[Ayşe Hatun]] evelâ II Beyazıdnıñ oğlu Mehmedke, soñra ise onıñ qardaşı Selimge evlendi. Ayşe Hatun ve [[Qanuniy Sultan Suleyman]]nıñ anası Hafsa Sultan — eki ayrı qadın. Hafsa Sultannıñ Meñli Geraynıñ qızı olğanı aqqındaki fikir zemaneviy tedqiqatlarda tasdıqlanmay.<ref name="hafsa">-{Ali Haydar Bayat}-. [https://islamansiklopedisi.org.tr/hafsa-sultan -{Hafsa Sultan}-] // -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-. — İstanbul, 1997. — Cılt 15. — S. 122—123.</ref> === İlim, edebiyat ve qurucılıq === Meñli Geray han aqıllı, siyasiy körüşleri isabetli bir han edi. Aynı zamanda şair edi. Qıpçaq şivesinde yazğan şiirleri bar edi. 1500 senesi Salaçıqta [[Zıncırlı Medrese]]ni yasattı. Bu onıñ ilimge ve medeniyetke olğan sayğısını kösterdi. Bu medresede ders berecek müderrislerniñ ve oquycaq talebelerniñ masraflarını qarşılamaq içün keliri yüksek topraq vaqıf etti. Medreseniñ quruluvı aqqında halq arasında böyle bir rivayet tarqalğan: Olacaq medreseniñ temelini qoyğanda, han, yerni qaza edi, er kesnen beraber taş taşıy edi, bina azır olğanda ise o, medreseniñ qapılarında balaban zıncırnı asmaqnı emir etti. Medreseniñ tantanalı açıluvında han şöyle ayttı: “Aqıl adamnı alicenap ete, aqıl kemalatnıñ yolu ise ilimnen bağlı… ilimni ürmet etmegen, han olsun ya da padişa, o bir şey temelli etip olamaz, erte ya da keç onı namussızlıq yeter. Men bu qapılarda zıncırnı asmağa emir etim, bu qapıdan kirgen er insan, kim de olsa, bu ilim mabedine kirip öz başını ilim ögünde egsin”. Ve han başını egip, birinci olıp medresege kirdi. Qapı üstünde ise şimdi de, arap tilinde yazı saqlandı: “Bu oquv yurtu Allah yardımı ile Meñli Geray han, Hacı Geray hannıñ oğlu, qurmağa emir etti. Allah onıñ hanlığını asır soñunace devam etsin, icriy 906 s.”<ref name="gay2010"/> Salaçıqta yañı han sarayı — [[Devlet Saray]] da quruldı. 1501 senesi Meñli Geray babası I Hacı Geraynıñ qabri üstünde [[Salaçıq dürbesi]]ni qurdurdı.<ref name="gay2003"/> 1503 senesi yasatılğan [[Demir Qapı]] portalı italyan mimarı Alevizniñ eseridir. Portal soñra Bağçasaraydaki Hansarayğa köçürildi. Zemaneviy Hansaraynıñ temelini Meñli Geraynıñ oğlu I Sahib Geray 1532 senesi qoydı.<ref name="gay2010"/> Meñli Geray [[Qara Kermen]] qalesini qurdurdı. === Vefatı === Meñli Geray han, 1515 senesinde vefat etti. Yasatqan Zıncırlı Medrese qatındaki dürbesinde topraqqa berildi. O ölgen soñ tahtqa üyken oğlu I Mehmed Geray keçti.<ref name="gay2003"/> == Tüpyazılar == <references/> == Menbalar == # Emel Mecmuası sañ 36 , Eylül - Ekim 1966 # Türkiye Cumhuriyeti Millî Eğitim Bakanlığı İslam Ansiklopedisi 1954 # Kırım Türk - Tatarları (Dünü - Bugünü - Yarını), Müstecip Ülküsal # Oğuz Çetinoğlu Bahçesaray Mecmuası # Halil İnalcık Emelimiz Kırım Mecmuası sañ 46 2004 ISSN 1301-0328 {{Qırım Hanları}} {{DEFAULTSORT:Meñli Geray 1}} [[Kategoriya:Qırım hanları]] [[Kategoriya:1515 senesinde ölgenler]] tgkhe7xge6e12b62sjp0fswhp7tmi69 246310 246309 2026-10-15T20:11:19Z Don Alessandro 1 246310 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''I Meñli Geray''' ({{Lang-crh-ar|؜۱ منكلى كراى‎}}; [[1445]] — [[1515]] aprel 17) - üçünci [[Qırım Hanlığı|Qırım hanıdır]]. Qırım tahtına üç kere çıqtı: 1467, 1469—1475 ve 1478—1515 seneleri.<ref name="gay2003">-{Олекса Гайворонский. Созвездие Гераев. Краткие биографии крымских ханов}-. — Aqmescit, 2003. — S. 15—16.</ref> [[Fayl:Mengli bayezid.jpg|thumb|180px|right|I Meñli Geray (ortada) üyken oğlu [[qalğa]] [[I Mehmed Geray|Mehmed Geray]] (solda) Osmanlı padişası Sultan [[II Beyazıd]] (oñda)]] == Soyu ve yaşlıq yılları == I Meñli Geray, mustaqil [[Qırım hanlığı]]na temel qoyğan [[I Hacı Geray]]nıñ sekiz balasından altıncısı edi. Bazı menbalarnıñ bildirgenine köre, yaşlıq yılları [[Kefe]]de keçirdi ve anda tasil aldı. [[Ceneviz]] tilini bile, şiiriyet ve tarihnen meraqlana edi.<ref name="gay2010"/> == Taht oğrundaki küreş (1466—1469) == I Hacı Geray han 1466 senesi ölgen soñ, 12 yıl fetret devri denilgen onıñ balaları arasında devam etken taht qavğaları oldı. Bularnıñ çoqusı [[Nur Devlet]]nen I Meñli Geray arasında edi. Fetret vaqtında Nur Devlet dört kere, Meñli Geray ise üç kere han oldı. Meñli Geraynıñ üç kerede tekmil saltanatı 43 yıl yekün tuta.<ref name="gay2010"/> I Hacı Geray handan soñ ekinci oğlu Nur Devlet han oldı. Qırımda akimiyet içün onıñ qardaşı Meñli Geray küreşmege başladı, 1467 senesi üç ay hanlıq Meñli Gerayğa keçti. Amma ğalebe birden qazanıp olamadı, ve [[Kefe]]ge qaçtı. Anda [[Cenevizler]] oña yardım ettiler, oñdan da ğayrı, eñ müim olğanı, o Qırımdaki [[mırza]]larnen kelişti, Qırım sülâleleriniñ ve beyleriniñ yardımına esaslandı. [[Altın Ordu]] kibi Qırım hanlığınıñ da eñ büyük meselesi mırzalarnıñ (yani asılzade sülâle reisleri) devletniñ aqiqiy saibi olğanlarından doğa edi. Mırzalar arasındaki küreşler, bu sülâlelerniñ bir-birlerine qarşı toplaşıp, ya da qomşu memleketlernen añlaşıp hanlıqta qolaylıqnen bir içki cenkke sebep ola edi. 1468 senesi iyün ayında Kefege kelgen Qırım beyleri Meñli Geraynı han sayladılar. Oña Şirin beyi Mamaq ve cenevizler qoltuttılar. 1469 senesi başında Meñli Geray [[Qırq Yer]]ni alıp, Nur Devletni tahttan tüşürdi.<ref name="gay2010">-{Олекса Гайворонский. Повелители двух материков. Том 1: Крымские ханы XV—XVI столетий и борьба за наследство Великой Орды}-. — Kıyiv: -{Майстерня книги}-, 2010. — II qısım: [https://rikonti-khalsivar.narod.ru/G1.3.htm -{Менгли Герай}-].</ref> Nur Devlet [[Şimaliy Kavkaz]]ğa qaçtı. Anda o [[Osmanlılar]]nen bağ tutıp, olarnıñ yardımınen tahtnı qaytaracaq oldı. Amma neticede o Cenevizlerniñ esiri oldı. Meñli Geray Kefe ve [[Feodoro]]nen Osmanlılarğa qarşı ittifaq tizdi.<ref name="gay2003"/> == Osmanlı seferi ve tahtqa qaytuvı (1475—1478) == 1475-de Eminek mırza, Cenevizlerinde fitnelemesi neticesine mevzisinden uzaqlaştırılğan vaqıtta mırzalarnı ve sülâlelerni etrafında toplap, isyan etti. Meñli Geraynı qaçmağa mecbur etti, onıñ yerine evelâ qardaşı [[Ayder (han)|Ayder]], bir qaç ay soñra da kene Nur Devlet han oldı. Meñli Giray [[Cenevizler]]ge sığındı. Eminek mırza, Cenevizlerge qarşı Osmanlı padişasına muracaat etti. [[Fatih Sultan Mehmed]], bunı fırsat sayıp, [[Gedik Ahmed paşa]]nı quvetli bir flotnen acele Qırımğa yiberdi. [[Kefe]]nen [[Qırım]] yalılarında Cenevizlerniñ tas-tamam limanlarını zapt ettirdi. Meñli Geray Kefe mudafaasında cenevizlerge yardım etti, amma şeer alınğan soñ osmanlılarğa esir tüşti. Meñli Geray Osmanlılarnıñ tabiligini qabul etti ve [[İstanbul]]ğa ketirilip, apis tutuldı.<ref name="gay2010"/> 1476 senesi [[Büyük Orda]] hanı Ahmedniñ yollağan ordusı Qırımğa kirdi. Orduğa onıñ qardaşınıñ oğlu Canibek baş edi. Nur Devlet tahttan tüşürildi, amma bir yıldan az vaqıttan soñ hanlığını qaytardı. Bir vaqıt soñra Qırım sülâlelerniñ başı Eminek mırza, Nur Devlet hanğa qarşı qarğaşalıqlar çıqarıp, osmanlı padişasından Meñli Geraynıñ yiberilmesini istedi. 1478-de Meñli Geray İstanbuldan yiberilgen ilk han sıfatınen Qırım tahtına kene keldi. Meñli Geraynıñ bu üçünci saltanatı (1478-1515) sırasında Qırım hanlığı sağlam bir şekilde qurdı.<ref name="gay2010"/> Osmanlılar Kefe ve [[cenübiy yalıboyu]]nı öz idarelerine aldılar. Hanlıqnıñ içki idaresi ve Geraylar sülâlesi saqlandı. Han ise Osmanlı padişasına asker yollamağa mecbur edi.<ref name="gay2010"/> Meñli Geray hanlıqta evelâ nizamnı ğayrıdan tiklegen soñ, 1484-de Osmanlı padişası [[II Beyazıd]]nıñ [[Aqkerman]] seferine 50 000 Qırım atlısınen qoşulıp Qırım Hanlığını ilk kere Osmanlılarnıñ fetih areketine qattı. == Hanlıq idaresi == Hannıñ qardaşı [[Yamğurçı]] [[qalğa]] edi. Ondan soñ bu vazife üyken oğlu Mehmed Gerayğa keçti. Qalğa hannıñ yardımcısı ve taht mirasçısı edi.<ref name="gay2010"/> == Moskvanen ittifaq ve Büyük Ordağa qarşı küreş == 1474 senesinde Moskva kinazı [[III İvan]] ile Meñli Geray arasında ittifaq antlaşması imzalandı. Qırım ve Rus ordularınıñ ortaqlaşa askeri areketleri neticesinde [[Moskva kinazlığı]] Altın Ordunıñ vasallığından qurtuldı. 1482 senesi sentâbrniñ 1-inde Meñli Geraynıñ ordusı [[Kıyiv]]ni zapt etti. Şeerde büyük bir yanğın oldı, çoq adam esir alındı. Esirler arasında voyevoda İvan Hodkeviç ve onıñ qorantası da bar edi.<ref name="kyiv1482">-{В. П. Гулевич}-. [https://history.org.ua/JournALL/journal/2013/5/7.pdf -{«Київська трагедія» 1482 р.: міфи й факти}-] // -{Український історичний журнал}-. — 2013. — № 5. — S. 88—99.</ref> Meñli Geraynıñ bu devirde cenkleşken Orda hanları, Altın Ordunıñ varislerinden biri olğan [[Büyük Orda]]nıñ ükümdarları ediler. 1491 senesi Büyük Orda askerleri Qırımğa ücüm ettiler. Meñli Geray Osmanlı Devleti, Moskva ve Qazandan yardım istedi. İttifaqdaşlarnıñ areketleri neticesinde Orda askerleri keri çekildiler.<ref name="gay2010"/> 1502 senesi I Meñli Geray Altın Ordunıñ hanı Şeyh Ahmedni tar-mar etti. Qırım Hanlığınıñ meydanğa kelüvi yekünlendi.<ref name="gay2003"/> Bu ğalebeden soñ Geraylar özlerini Orda hanlarınıñ mirasçıları dep saydılar. Meñli Geray «[[haqan]]» unvanını qullanmağa başladı. [[Edil]] boyundan kelgen bir çoq ordalı Qırımğa yerleşti. Bu köçler hanlıqnıñ ealisini ve arbiy quvetini arttırdı.<ref name="gay2003"/><ref name="gay2010"/> == Moskva ve Lehistannen munasebetlerniñ deñişüvi == Ortaq duşmanları (Altın Ordu) bozğunğa oğratılgandan soñ müteffiq olğan Qırım ve Moskva arasındaki munasebetler yavaş-yavaş kerginleşmege başladı. Rusiye mınavı hanlıqlar üstündeki tazıyıqnı bundan soñ, daa çoq arttırdı. Meñli Geray han 1511-de [[Lehistan]] qıralınen ittifaq añlaşması yaptı. [[Belarus]] ve [[Ukraina]] üstündeki akimiyet iddasından, Lehistan lehine vazgeçti. Lehistan, Qırım Hanlığına senede 15 000 altın bergi berüvni qabul etti. == Qorantası ve Qazan Hanlığınen munasebetleri == 1485 senesi I Meñli Geray [[Qazan Hanlığı|Qazan hanı]] İbraimniñ tul apayı [[Nur Sultan]]nen evlene.<ref name="nursultan">[https://tatarica.org/ru/razdely/istoriya/srednie-veka/personalii/nur-sultan -{Нур-Султан}-] // -{Татарская энциклопедия TATARICA}-. Bu ensiklopediyada evlenüv tarihı 1486 olaraq berile.</ref> Onıñnen beraber Qırımğa [[Manğıt]] ve [[Secevüt]] qabileleri kirip keldiler ve şimdiki [[Canköy]]den biraz künbatı taraftaki topraqlarğa yerleştiler. Nur Sultannıñ Qazan hanı İbraimden doğğan oğulları Muhammed Emin ve Abdüllâtif Meñli Geraynıñ ögey oğulları ediler.<ref name="nursultan"/> 1497 senesi [[III İvan]], Meñli Geray ve Nur Sultannen añlaşıp, hannıñ ögey oğlu [[Abdüllâtif]]ni Qazan tahtına oturttı. Bir vaqıt soñra Qazan halqı Rus kinazı III İvanğa muracaat etti. Abdüllâtif hannıñ yaramay idaresinden şikâyet etip tahttan qaytarılmasını istedi. Abdüllâtif han vazifesinden alınıp yerine qardaşı [[Muhammed Emin]] ketirildi. Meñli Geray han, kinaz III İvanğa sert bir mektüp yazdı. Qırım Hanlığınen Rusiyeniñ arası açıldı. Abdüllâtif 1502 senesi tahttan tüşürilip, [[Beloozero]]ğa sürgün etildi. Meñli Geray onıñ apisten azat etilmesini talap etti. 1505 senesi III İvannıñ ölüminden soñ Moskva tahtına [[III Vasiliy]] keçti.<ref name="gay2010"/> Nur Sultan bike 1510—1511 seneleri Moskva ve Qazanğa seyaat yaptı. Onıñnen beraber Meñli Geraynıñ başqa apayından doğğan oğlu [[I Sahib Geray|Sahib Geray]] da bardı. [[Qazan]]ğa han tayinlengen diger oğlu Muhammed Emin hannı Qazanda ziyaret etti. Qayta ekende, Rus kinazınıñ sarayında altı ay musafir qaldı.<ref name="nursultan"/> Meñli Geraynıñ oğullarından [[I Mehmed Geray]], [[I Saadet Geray]] ve [[I Sahib Geray]] soñralıqta Qırım hanı oldılar. [[I Devlet Geray]] ise oğlu Mubarek Geraynıñ balası edi. == Osmanlı tahtı oğrundaki küreşte iştiraki == Bu vaqıtta [[Osmanlı Devleti]]nde Sultan [[II Beyazıd]]nıñ oğlu şehzade Selim ([[Yavuz Sultan Selim]]), ağası şehzade Ahmednen veliahtlıq sebebinen cenkke tutuşqan edi. Sultan, balaban oğlunıñ tarafını tutqanı içün, şehzade Selim yeñildi. Qırımğa qaçıp qaynatası Meñli Geray hanğa sığındı. Vaziyetten haberi olğan şehzade Ahmed, Meñli Geray hanğa bir mektüp yiberip, özüne sığınğan qardaşı şehzade Selimni apis etse, Kefeni ve Qırımnıñ yaqınlarındaki müim bazı qalelerni Qırım Hanlığına taşlaycağını bildirdi. Meñli Geray han, mektüpni ketirgen elçige şu cevapnı berdi “Memleketimizge, şerefli bir zadekânnıñ oğlu keldi. Sebep ve maqsadıñıznı añlap olamadım. [[Rumeli]]ge ketmege istese, biz buña niçün ve nasıl mani ola bilemiz? Apis istemek de qardaşlıqqa sığmaz.” Şehzade Selim daa soñra Meñli Geray hannıñ oğlu [[Saadet Geray]]nıñ refaqatinde ve qorumasında Rumelige keçirildi. Meñli Geraynıñ qızı [[Ayşe Hatun]] evelâ II Beyazıdnıñ oğlu Mehmedke, soñra ise onıñ qardaşı Selimge evlendi. Ayşe Hatun ve [[Qanuniy Sultan Suleyman]]nıñ anası Hafsa Sultan — eki ayrı qadın. Hafsa Sultannıñ Meñli Geraynıñ qızı olğanı aqqındaki fikir zemaneviy tedqiqatlarda tasdıqlanmay.<ref name="hafsa">-{Ali Haydar Bayat}-. [https://islamansiklopedisi.org.tr/hafsa-sultan -{Hafsa Sultan}-] // -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-. — İstanbul, 1997. — Cılt 15. — S. 122—123.</ref> == İlim, edebiyat ve qurucılıq == Meñli Geray han aqıllı, siyasiy körüşleri isabetli bir han edi. Aynı zamanda şair edi. Qıpçaq şivesinde yazğan şiirleri bar edi. 1500 senesi Salaçıqta [[Zıncırlı Medrese]]ni yasattı. Bu onıñ ilimge ve medeniyetke olğan sayğısını kösterdi. Bu medresede ders berecek müderrislerniñ ve oquycaq talebelerniñ masraflarını qarşılamaq içün keliri yüksek topraq vaqıf etti. Medreseniñ quruluvı aqqında halq arasında böyle bir rivayet tarqalğan: Olacaq medreseniñ temelini qoyğanda, han, yerni qaza edi, er kesnen beraber taş taşıy edi, bina azır olğanda ise o, medreseniñ qapılarında balaban zıncırnı asmaqnı emir etti. Medreseniñ tantanalı açıluvında han şöyle ayttı: “Aqıl adamnı alicenap ete, aqıl kemalatnıñ yolu ise ilimnen bağlı… ilimni ürmet etmegen, han olsun ya da padişa, o bir şey temelli etip olamaz, erte ya da keç onı namussızlıq yeter. Men bu qapılarda zıncırnı asmağa emir etim, bu qapıdan kirgen er insan, kim de olsa, bu ilim mabedine kirip öz başını ilim ögünde egsin”. Ve han başını egip, birinci olıp medresege kirdi. Qapı üstünde ise şimdi de, arap tilinde yazı saqlandı: “Bu oquv yurtu Allah yardımı ile Meñli Geray han, Hacı Geray hannıñ oğlu, qurmağa emir etti. Allah onıñ hanlığını asır soñunace devam etsin, icriy 906 s.”<ref name="gay2010"/> Salaçıqta yañı han sarayı — [[Devlet Saray]] da quruldı. 1501 senesi Meñli Geray babası I Hacı Geraynıñ qabri üstünde [[Salaçıq dürbesi]]ni qurdurdı.<ref name="gay2003"/> 1503 senesi yasatılğan [[Demir Qapı]] portalı italyan mimarı Alevizniñ eseridir. Portal soñra Bağçasaraydaki Hansarayğa köçürildi. Zemaneviy Hansaraynıñ temelini Meñli Geraynıñ oğlu I Sahib Geray 1532 senesi qoydı.<ref name="gay2010"/> Meñli Geray [[Qara Kermen]] qalesini qurdurdı. == Vefatı == Meñli Geray han, 1515 senesinde vefat etti. Yasatqan Zıncırlı Medrese qatındaki dürbesinde topraqqa berildi. O ölgen soñ tahtqa üyken oğlu I Mehmed Geray keçti.<ref name="gay2003"/> == Tüpyazılar == <references/> == Menbalar == # Emel Mecmuası sañ 36 , Eylül - Ekim 1966 # Türkiye Cumhuriyeti Millî Eğitim Bakanlığı İslam Ansiklopedisi 1954 # Kırım Türk - Tatarları (Dünü - Bugünü - Yarını), Müstecip Ülküsal # Oğuz Çetinoğlu Bahçesaray Mecmuası # Halil İnalcık Emelimiz Kırım Mecmuası sañ 46 2004 ISSN 1301-0328 {{Qırım Hanları}} {{DEFAULTSORT:Meñli Geray 1}} [[Kategoriya:Qırım hanları]] [[Kategoriya:1515 senesinde ölgenler]] rv6idl6vnv9nto6yuqaqbjf6b4yh5kr 0 5751 246345 246202 2026-10-16T10:05:12Z Don Alessandro 1 246345 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''I Sahib Geray''' (? — 1551) — 1521–1524 seneleri [[Qazan hanlığı|Qazan hanı]], 1532–1551 seneleri [[Qırım hanlığı|Qırım hanı]]. [[I Meñli Geray]]nıñ oğludır. [[Bağçasaray]]nıñ temelini qoyğan. Doğğan yılı belli degil.<ref name="galenko">{{cite web|author=Галенко О. І.|title=Сагіб-Ґерей I|url=https://www.history.org.ua/?termin=Sahib_H|website=Енциклопедія історії України|date=2012|language=uk}}</ref> == Yaşlığı == Sahib Geray Qırımda doğıp östi. [[Nur Sultan]] onıñ ögey anası edi. 1510–1511 seneleri onıñnen beraber [[Moskva]]ğa ve [[Qazan]]ğa bardı. Nur Sultan bu seferde Qazan hanı olğan oğlu [[Muhammed Emin]]nen ve [[Moskva devleti]]nde yaşağan diger oğlu [[Abdüllatif]]nen körüşti.<ref name="nursultan">{{cite web|title=Нур-Султан|url=https://tatarica.org/ru/razdely/istoriya/srednie-veka/personalii/nur-sultan|website=Татарская энциклопедия|language=ru}}</ref> == Qazan hanı == 1521 senesi Qazan asılzadeleri Moskva yardımınen tahtqa çıqqan han [[Şah Ali]]den narazı oldılar. Olar Qırım hanı [[I Mehmed Geray]]dan Geraylar sülâlesinden bir han yollamasını istediler. Mehmed Geray qardaşı Sahib Geraynı Qazanğa yolladı. Şeerde isyan başlandı. Şah Ali qaçtı, Sahib Geray ise Qazan tahtına çıqtı. Aynı sene Sahib Geray ağası Mehmed Geraynen añlaşıp, Moskva devletine qarşı sefer yaptı. Qazan ve Qırım orduları birleşip, Moskva yanına qadar bardılar. Şeer etrafını taladılar ve çoq esir aldılar. Amma Moskvanıñ özüni zapt etmediler. Moskva ile cenkler soñraki senelerde de devam etti. Sahib Geray Osmanlı padişası [[I Suleyman]]dan yardım istedi. 1524 senesi Qazanğa yañı Moskva ordusı kelgen vaqıtta o, tahtnı [[Safa Geray]]ğa berip, Qırımğa qayttı.<ref name="tatarica">{{cite web|author=Измайлов И. Л.|title=Сахиб-Гирей|url=https://tatarica.org/ru/razdely/istoriya/srednie-veka/personalii/sahib-girej|website=Татарская энциклопедия|language=ru}}</ref> == Qırım hanı == Qırımda Sahib Geray ağası [[I Saadet Geray]]ğa yardım etti. Onıñ saltanatı vaqtında [[qalğa]] edi. Soñra [[İstanbul]]ğa köçip, Osmanlı sarayında yaşadı. 1532 senesi Saadet Geray tahtını terk etip, İstanbulğa ketti. Qırımda bir müddet [[I İslâm Geray]] han oldı. Lâkin I Suleyman onı tanımayıp, Sahib Geraynı Qırım hanı etip tayinledi. Sahib Geray Osmanlı [[yeñiçeri]]lerinen beraber Qırımğa keldi. Başta İslâm Geraynı qalğa etip tayinledi. Amma İslâm Geray han olmaq istedi ve Sahib Gerayğa qarşı çıqtı. Taht içün küreş bir qaç yıl devam etti. İslâm Geray 1537 senesi öldürildi. Aynı sene Sahib Geray üyken oğlu [[Emin Geray]]nı qalğa etip tayinledi.<ref name="gayvoronsky">{{cite book|author=Гайворонский О.|title=Повелители двух материков|volume=1|year=2007|url=https://djvu.online/file/LTdkEj5oWoyui|isbn=978-966-96917-1-2|language=ru}}</ref> === İslâat ve qurucılıq === Sahib Geray hannıñ akimiyetini quvetlendirmege tırıştı. [[Şırınlar|Şırın]] soyunıñ tesirini azaltmaq içün [[Mansur]] ve [[Secevüt]] soylarınıñ beylerine yardım etti. Oña yahşı hızmet etken askerlerge ve saray hadimlerine yüksek vazifeler ve topraqlar berdi. Böylece oña sadıq adamlarnıñ sayısı arttı. Han Qırım çöllerinde yaşağan köçebe noğaylarnı oturaq yaşayışqa ve egincilikke keçirmege tırıştı. Köylerde yerleşmege razı olğanlarğa topraq berdi. Bu siyasette mecbur etüv de qullanıldı. Han orduda da islâat yaptı. Osmanlı nümünesine köre [[qapıqulu]] adlı muntazam piyade asker taqımı qurdı. Orduda toplar ve tüfekler qullanıldı. [[Or Qapı]] qalesi yañıdan qurulıp, pekitildi.<ref name="galenko"/> Sahib Geray [[Salaçıq]]tan qararnen eki kilometr aşağıda, [[Çürük Suv]] özeni boyunda yañı han sarayını qurdurdı. Saray etrafında ösken şeerniñ adı Bağçasaray oldı. Han paytahtnı bu şeerge keçirdi. Onıñ devrinde [[Kezlev]] limanı kenişletip donatıldı. Kezlev hanlıqnıñ müim deñiz ticaret merkezine çevrildi. Qırımnıñ başqa esas limanları Osmanlı devletiniñ elinde edi.<ref name="gayvoronsky"/> === Tış siyaseti ve arbiy seferler === Sahib Geray Qazan hanlığında Qırımnıñ tesirini saqlamağa tırıştı. 1538 senesi I Suleymannıñ [[Moldova]]ğa seferinde iştirak etti. 1541 senesi Moskva devletine büyük bir sefer yaptı. Lâkin Moskva ordusı [[Oka]] özenindeki keçitlerni qorçaladı. Sahib Geray özenni keçip olamay, Qırımğa qayttı. Han [[Şimaliy Kavkaz]]ğa, hususan [[Çerkesiya]] ve [[Qabarda]]ğa seferler yaptı. 1540-lı seneleri [[Hacı Tarhan]]nı da zapt etti. Noğay ordularınen de cenk etti. Bu seferler Qırımnıñ şarqiy qomşuları üzerindeki tesirini arttırdı.<ref name="shalak">{{cite journal|author=Шалак М. Е.|title=Историко-географический анализ хроники Реммаля Ходжи «Тарих-и Сахиб Гирей хан»|journal=Крымское историческое обозрение|year=2021|issue=1|pages=95–117|doi=10.22378/kio.2021.1.95-117|url=https://crimeanreview.ru/kio2021-n1-shalak/|language=ru}}</ref> == Tahttan tüşürilüvi ve vefatı == Sahib Geraynıñ bazı Qırım beyleri ve Osmanlı memurlarınen munasebetleri bozuldı. Hususan [[Kefe]] [[vali]]si Qasım paşanen añlaşmamazlığı bar edi. Hanğa qarşı olğan beyler İstanbuldan onıñ tahttan tüşürilmesini istediler. 1551 senesi Sahib Geray Çerkesiyağa seferge ketken vaqıtta I Suleyman [[I Devlet Geray]]nı Qırım hanı etip tayinledi. Devlet Geray Qırımğa kelip, Bağçasaraynı aldı. Beylerniñ ve askerlerniñ büyük qısmı onıñ tarafına keçti. Seferden qaytqan Sahib Geray [[Taman]] qalesinde tutuldı. Anda Qazan hanı Safa Geraynıñ oğlu Bülük Geray tarafından öldürildi. Onıñ oğlu Ğazı Geray da aynı yerde öldürildi. Sahib Geraynıñ cenazesi Qırımğa ketirilip, [[Salaçıq dürbesi]]nde defin etildi.<ref name="gayvoronsky"/> == Ayatı aqqındaki tarihiy eser == Sahib Geray sarayında çalışqan [[Remmal Hoca]] onıñ saltanatı aqqında ''-{Tarih-i Sahib Giray Han}-'' («Sahib Geray hannıñ tarihı») adlı eser yazdı. Eserde hannıñ siyaseti ve arbiy seferleri tasvir etile. Bu eser XVI asırdaki Qırım hanlığı tarihını ögrenmek içün müim bir menbadır.<ref name="shalak"/> == Menbalar == <references/> {{Qırım Hanları}} {{DEFAULTSORT:Sahib Geray 1}} [[Kategoriya:Qırım hanları]] [[Kategoriya:1501 senesinde doğğanlar]] [[Kategoriya:1551 senesinde ölgenler]] 28wnub5tn3qmot6utcewzdzeu1f7q8o 0 18273 246328 244854 2026-10-16T03:46:32Z InternetArchiveBot 15570 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 246328 wikitext text/x-wiki {{MY |tip = qasaba |qırımtatar adı = Vodânske |original adı = ''ukr.'' Водянське |memleket = Ukraina |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_deg =48 |lat_min =24 |lat_sec =34 |lon_deg =37 |lon_min =06 |lon_sec =15 |CoordAddon = |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = |region2 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = Vilâyet |region1 = Donetsk vilâyeti |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |evelki adları = |bu seneden berli statuslı = 2024 |meydanlıq = 0,62 |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = 1 567 |cedvelge aluv senesi = 2013 |eali sıqlığı = 2527 |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = +2 |DST = bar |telefon kodu = +380 6277 |poçta indeksi = |poçta indeksleri = 85040-85041 |avtomobil kodu = |identifikator türü = |raqamlı identifikator = |Commons = |sayt = |sayt tili = }} '''Vodânske''' ({{Lang-uk|Водянське}}) - [[Ukraina]]nıñ [[Donetsk vilâyeti]]nde bir [[qasaba]]. Ealisiniñ sayısı 42 kişi ([[2026]]). == Tarih == 2014 senesi dekabr 22-de Donbass cenk vaqtında özüni ilân ettirgen Donetsk Halq Cumhuriyetiniñ «Oplot» bölüginden [[Rusiye]] tarafdarı separatistler Ukraina idaresi altındaki territoriyada vaziyetni destabilleştirmege tırıştılar. Vodânskede bir qorantanı öldürdiler, maşina hırsızladılar. Dekabrniñ 30-da tutulğan soñ, olar sorğu vaqtında öz yolbaşçılarınıñ emirinen Donetskten [[Ukraina]] idaresi altındaki territoriyağa yolğa çıqqanlarını bildirdiler.<ref>{{Cite web|url=http://www.06277.com.ua/news/696904|title=Архівована копія|accessdate=2016-02-25|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305074609/http://www.06277.com.ua/news/696904|idioma=uk}}</ref> 2020 senesi iyün 12-de qasaba yañı meydanğa kelgen [[Dobropillâ]] şeeriniñ terkibinde oldı;<ref>[https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/710-2020-%D1%80#Text -{Кабінет Міністрів України Розпорядження від 12 червня 2020 р. № 710-р "Про визначення адміністративних центрів та затвердження територій територіальних громад Донецької області"}-]</ref> o vaqıtqace o, [[Bilıtske]] şeeriniñ terkibinde edi — o, özü Dobropillâ şeeriniñ terkibinde edi — doğrudan-doğru Dobropillâ vilâyet idaresi altında olğan ve boyle dibrolu şeeriniñ etrafında yerleşken bir teşkilât. 2020 senesi iyülniñ 17-den başlap Pokrovsk rayonınıñ terkibindedir.<ref>[https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX -{Верховна Рада України; Постанова від 17.07.2020 № 807-IX "Про утворення та ліквідацію районів"}-] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX |date=2020-07-21 }}</ref> == Coğrafik == Vodânske Vodâna özeniniñ yalısında (Vodâna özeniniñ kiçik irmağı, [[Dnepr]] özeniniñ sol yalısındaki gidrologik sistemanıñ bir qısmı olğan Bik ozeni havuzında), Bilıtskeden ğarpqa 7 km ve Dobropillâdan 10 km yaqın uzaqlıqta yerleşken. Pokrovsk şeerinden 14 km şimalde, Donetsk şeerinden 67 km şimaliy-ğarpta yerleşken. Saat zonası (Kıyiv vaqtı) — -{UTC+2}- (yaz vaqtı: -{UTC+3}-). Saat zonası [[Ukraina]] ukümeti martnıñ soñki bazar kunü saat 15:00-de saatnı bir saat ögge çekmek ve oktâbrniñ soñki bazar künü saat 16:00-de bir saat artqa çekmek qararınen belgilene. == Daa baqıñız == * [[Ukraina]] * [[Donetsk vilâyeti]] [[Kategoriya:Donetsk vilâyetindeki qasabalar]] ck5kcj3v1kvgmrrquyxhbt553j2yblf 0 19244 246335 141944 2026-10-16T08:36:23Z Don Alessandro 1 246335 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''II İslâm Geray''' (? — [[1588]]) — [[1584]]—[[1588]] seneleri [[Qırım Hanlığı|Qırım hanı]], [[I Devlet Geray]]nıñ oğlu.<ref name="sozvezdie"/> == Osmanlı Devletindeki yılları == Doğğan senesi belli degil. Babası 1551 senesi Qırım hanı olğandan soñ, İslâm Geray [[İstanbul]]ğa [[reine]] olaraq yollanğan. O, [[Osmanlı Devleti]]nde otuz yıldan ziyade yaşadı. Soñ [[Konya]]da bir [[sufiy]] [[tekiye]]sine yerleşti. Dua ve ibadetnen oğraştı, siyasiy işlerge az qarıştı.<ref name="gayvor2010">-{Гайворонский О. Повелители двух материков. Т. I. Крымские ханы XV—XVI столетий и борьба за наследство Великой Орды}-. — К.; Бахчисарай, 2010. — [https://rikonti-khalsivar.narod.ru/G1.9.htm -{Часть VIII. Ислям II Герай}-].</ref> == Tahtqa çıquvı == 1584 senesi Qırım hanı [[II Mehmed Geray]] Osmanlı padişasınıñ [[İran]]ğa yañı bir sefer yapmaq talabını red etti. Mehmed Geraynen [[Özdemiroğlu Osman Paşa]] arasında añlaşmamazlıq çıqtı. Han Osmanlılarnıñ elinde olğan [[Kefe]]ni muasara etti. Bu sebepten padişa [[III Murad]] Mehmed Geraynı tahttan tüşürip, onıñ qardaşı İslâm Geraynı han tayin etti. 1584 senesi may ayında İslâm Geray [[yeñiçeri]]lernen Kefege keldi. Qırım beyleriniñ çoqusı, Alp, Selâmet ve Mubarek Geray İslâm Geraynıñ tarafına keçtiler. Mehmed Geray Qırımdan qaçmağa tırıştı, amma [[Or Qapı]] yanında [[Alp Geray]]nıñ emrinen boğulıp öldürildi. İslâm Geray [[Bağçasaray]]ğa kelip, tahtqa oturdı. Qardaşı Alp Geraynı [[qalğa]] tayin etti. == Saadet Geraynen küreşi == Mehmed Geraynıñ oğulları [[II Saadet Geray]], Murad Geray ve Safa Geray [[noğaylar]]ğa sığındılar. Olar babalarınıñ intiqamını almaq ve tahtnı almaq istey ediler. İslâm Geray han olğandan üç ay keçmeden, Saadet Geray qararnen 15 biñ noğay askeri ve ittifaqdaşlarınen Qırımğa kirdi.<ref name="gayvor2010"/> İslâm Geraynıñ askerleri Bağçasaraynı yedi kün mudafaa ettiler. Soñ İslâm Geray paytahttan qaçıp, [[Balıqlava]]ğa bardı ve andan geminen [[Kefe]]ge keçti. Saadet Geray han qaznasını aldı. [[Eski Qırım]]da beyler onı han ilân ettiler. Soñ Kefe qalesini muasara etti.<ref name="gayvor2010"/> İslâm Geray İstanbuldan yardım istedi. Padişa Kefege dört biñ yeñiçeri yolladı. Alp Geray Osmanlı askerlerinen beraber [[İndol]] özeni yaqınlarında Saadet Geraynı yeñdi. Saadet Geray Qırımdan çekildi, İslâm Geray ise tahtnı qaytardı. 1585 senesi Alp Geray Saadet Geraynıñ yañı ücümini toqtattı.<ref name="gayvor2010"/> == Hanlıqtaki vaziyet ve qomşularnen munasebetleri == İslâm Geray esasen [[Şirin]] beylerine tayana edi. Tesiriniñ artması başqa beylerni narazı ete edi. Mansur beyleriniñ bir qısmı Mehmed Geraynıñ oğullarına yardım etmege devam etti. Aqkermen taraflarında yaşağan noğaylar da hanğa er vaqıt boysunmay ediler. Hannıñ yasağına baqmadan, Osmanlılarğa tabi [[Boğdan]]ğa ücüm ete ediler.<ref name="sozvezdie">-{Гайворонский О. Созвездие Гераев. Краткие биографии крымских ханов. — Симферополь, 2003. — С. 32—34.}-</ref> Mehmed Geraynıñ oğlu Murad Geray [[Hacı Tarhan]]da yerleşip, [[Moskva devleti|Moskva]] ükümetinen bağ qurdı. Moskva ükümeti Muradnı Qırım tahtına çıqarmaq imkânını İslâm Gerayğa qarşı qullana edi. Bu telüke hannıñ siyasetini sıñırlay edi.<ref name="sozvezdie"/> 1587 senesi hannıñ qardaşları Alp ve [[I Selâmet Geray|Selâmet Geray]] Moskoviyağa sefer yaptılar. Olar [[Oka]] özenine qadar bardılar, lâkin özenni keçmediler ve sıñır boyundaki yerlerge ücüm etip qayttılar.<ref name="ruswiki"/> Aynı sene [[Zaporog qazaqları]] [[Tarhanqut]]ta köylerni yağma ettiler. III Murad bunıñ içün İslâm Geraynı qabaatlap, oña [[Lehistan]]ğa sefer yapmaqnı emir etti.<ref name="gayvor2010"/> == Osmanlı Devletinen munasebetleri == İslâm Geray tahtnı saqlamaq içün Osmanlı yardımına muhtac edi. Onıñ vaqtında Osmanlı padişasınıñ Qırım Hanlığındaki tesiri daa arttı. Camilerde oqulğan [[hutbe]]lerde evelâ padişanıñ adı, soñ ise Qırım hanınıñ adı oqulıp başlandı. Bundan evel hutbelerde tek hannıñ adı oqula edi.<ref name="sozvezdie"/><ref name="inalciq">-{Halil İnalcık}-. [https://islamansiklopedisi.org.tr/giray -{Giray}-] // -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-. — İstanbul, 1996. — Cılt 14. — S. 76—78.</ref> Bunen beraber Geraylar öz adlarından para bastırmağa devam ettiler. Osmanlı padişaları Qırım hanlarını tayin etmek ve tahttan tüşürmek imkânına İslâm Geraydan evel de saip ediler.<ref name="inalciq"/> == Ölümi == 1588 senesi qışta İslâm Geray qardaşları Alp ve Fetih Geraynen beraber Lehistanğa sefer içün yolğa çıqtı. O, [[Aqkermen]] (bugünki [[Bilgorod-Dnistrovskıy]]) qalesine kelip, Osmanlı askerlerini bekledi. 1588 senesi mart ayında anda vefat etti.<ref name="ruswiki"/> İslâm Geray Aqkermen qalesiniñ içindeki caminiñ yanında defin etildi. Onıñ ölüminden soñ Alp Geray tahtqa çıqmağa tırıştı, lâkin III Murad Qırım tahtına [[II Ğazı Geray]]nı tayin etti.<ref name="sozvezdie"/> == İhtar == <references/> == Menbalar == * [https://web.archive.org/web/20081016002842/http://turkolog.narod.ru/bs/B130-0.htm -{Олекса Гайворонский. «Созвездие Гераев»}-.] — Симферополь, 2003. * -{Гайворонский О. Повелители двух материков. Т. I. Крымские ханы XV—XVI столетий и борьба за наследство Великой Орды}-. — К.; Бахчисарай, 2010. * -{Halil İnalcık}-. [https://islamansiklopedisi.org.tr/giray -{Giray}-] // -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-. — İstanbul, 1996. — Cılt 14. — S. 76—78. {{Qırım Hanları}} {{DEFAULTSORT:İslâm Geray, 2}} [[Kategoriya:Qırım hanları]] 01ix4zt4pk452uo1fzhunxr4lwsxe24 246346 246335 2026-10-16T10:05:36Z Don Alessandro 1 246346 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''II İslâm Geray''' (? — [[1588]]) — [[1584]]—[[1588]] seneleri [[Qırım Hanlığı|Qırım hanı]], [[I Devlet Geray]]nıñ oğlu.<ref name="sozvezdie"/> == Osmanlı Devletindeki yılları == Doğğan senesi belli degil. Babası 1551 senesi Qırım hanı olğandan soñ, İslâm Geray [[İstanbul]]ğa [[reine]] olaraq yollanğan. O, [[Osmanlı Devleti]]nde otuz yıldan ziyade yaşadı. Soñ [[Konya]]da bir [[sufiy]] [[tekiye]]sine yerleşti. Dua ve ibadetnen oğraştı, siyasiy işlerge az qarıştı.<ref name="gayvor2010">-{Гайворонский О. Повелители двух материков. Т. I. Крымские ханы XV—XVI столетий и борьба за наследство Великой Орды}-. — К.; Бахчисарай, 2010. — [https://rikonti-khalsivar.narod.ru/G1.9.htm -{Часть VIII. Ислям II Герай}-].</ref> == Tahtqa çıquvı == 1584 senesi Qırım hanı [[II Mehmed Geray]] Osmanlı padişasınıñ [[İran]]ğa yañı bir sefer yapmaq talabını red etti. Mehmed Geraynen [[Özdemiroğlu Osman Paşa]] arasında añlaşmamazlıq çıqtı. Han Osmanlılarnıñ elinde olğan [[Kefe]]ni muasara etti. Bu sebepten padişa [[III Murad]] Mehmed Geraynı tahttan tüşürip, onıñ qardaşı İslâm Geraynı han tayin etti. 1584 senesi may ayında İslâm Geray [[yeñiçeri]]lernen Kefege keldi. Qırım beyleriniñ çoqusı, Alp, Selâmet ve Mubarek Geray İslâm Geraynıñ tarafına keçtiler. Mehmed Geray Qırımdan qaçmağa tırıştı, amma [[Or Qapı]] yanında [[Alp Geray]]nıñ emrinen boğulıp öldürildi. İslâm Geray [[Bağçasaray]]ğa kelip, tahtqa oturdı. Qardaşı Alp Geraynı [[qalğa]] tayin etti. == Saadet Geraynen küreşi == Mehmed Geraynıñ oğulları [[II Saadet Geray]], Murad Geray ve Safa Geray [[noğaylar]]ğa sığındılar. Olar babalarınıñ intiqamını almaq ve tahtnı almaq istey ediler. İslâm Geray han olğandan üç ay keçmeden, Saadet Geray qararnen 15 biñ noğay askeri ve ittifaqdaşlarınen Qırımğa kirdi.<ref name="gayvor2010"/> İslâm Geraynıñ askerleri Bağçasaraynı yedi kün mudafaa ettiler. Soñ İslâm Geray paytahttan qaçıp, [[Balıqlava]]ğa bardı ve andan geminen [[Kefe]]ge keçti. Saadet Geray han qaznasını aldı. [[Eski Qırım]]da beyler onı han ilân ettiler. Soñ Kefe qalesini muasara etti.<ref name="gayvor2010"/> İslâm Geray İstanbuldan yardım istedi. Padişa Kefege dört biñ yeñiçeri yolladı. Alp Geray Osmanlı askerlerinen beraber [[İndol]] özeni yaqınlarında Saadet Geraynı yeñdi. Saadet Geray Qırımdan çekildi, İslâm Geray ise tahtnı qaytardı. 1585 senesi Alp Geray Saadet Geraynıñ yañı ücümini toqtattı.<ref name="gayvor2010"/> == Hanlıqtaki vaziyet ve qomşularnen munasebetleri == İslâm Geray esasen [[Şırınlar|Şırın]] beylerine tayana edi. Tesiriniñ artması başqa beylerni narazı ete edi. Mansur beyleriniñ bir qısmı Mehmed Geraynıñ oğullarına yardım etmege devam etti. Aqkermen taraflarında yaşağan noğaylar da hanğa er vaqıt boysunmay ediler. Hannıñ yasağına baqmadan, Osmanlılarğa tabi [[Boğdan]]ğa ücüm ete ediler.<ref name="sozvezdie">-{Гайворонский О. Созвездие Гераев. Краткие биографии крымских ханов. — Симферополь, 2003. — С. 32—34.}-</ref> Mehmed Geraynıñ oğlu Murad Geray [[Hacı Tarhan]]da yerleşip, [[Moskva devleti|Moskva]] ükümetinen bağ qurdı. Moskva ükümeti Muradnı Qırım tahtına çıqarmaq imkânını İslâm Gerayğa qarşı qullana edi. Bu telüke hannıñ siyasetini sıñırlay edi.<ref name="sozvezdie"/> 1587 senesi hannıñ qardaşları Alp ve [[I Selâmet Geray|Selâmet Geray]] Moskoviyağa sefer yaptılar. Olar [[Oka]] özenine qadar bardılar, lâkin özenni keçmediler ve sıñır boyundaki yerlerge ücüm etip qayttılar.<ref name="ruswiki"/> Aynı sene [[Zaporog qazaqları]] [[Tarhanqut]]ta köylerni yağma ettiler. III Murad bunıñ içün İslâm Geraynı qabaatlap, oña [[Lehistan]]ğa sefer yapmaqnı emir etti.<ref name="gayvor2010"/> == Osmanlı Devletinen munasebetleri == İslâm Geray tahtnı saqlamaq içün Osmanlı yardımına muhtac edi. Onıñ vaqtında Osmanlı padişasınıñ Qırım Hanlığındaki tesiri daa arttı. Camilerde oqulğan [[hutbe]]lerde evelâ padişanıñ adı, soñ ise Qırım hanınıñ adı oqulıp başlandı. Bundan evel hutbelerde tek hannıñ adı oqula edi.<ref name="sozvezdie"/><ref name="inalciq">-{Halil İnalcık}-. [https://islamansiklopedisi.org.tr/giray -{Giray}-] // -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-. — İstanbul, 1996. — Cılt 14. — S. 76—78.</ref> Bunen beraber Geraylar öz adlarından para bastırmağa devam ettiler. Osmanlı padişaları Qırım hanlarını tayin etmek ve tahttan tüşürmek imkânına İslâm Geraydan evel de saip ediler.<ref name="inalciq"/> == Ölümi == 1588 senesi qışta İslâm Geray qardaşları Alp ve Fetih Geraynen beraber Lehistanğa sefer içün yolğa çıqtı. O, [[Aqkermen]] (bugünki [[Bilgorod-Dnistrovskıy]]) qalesine kelip, Osmanlı askerlerini bekledi. 1588 senesi mart ayında anda vefat etti.<ref name="ruswiki"/> İslâm Geray Aqkermen qalesiniñ içindeki caminiñ yanında defin etildi. Onıñ ölüminden soñ Alp Geray tahtqa çıqmağa tırıştı, lâkin III Murad Qırım tahtına [[II Ğazı Geray]]nı tayin etti.<ref name="sozvezdie"/> == İhtar == <references/> == Menbalar == * [https://web.archive.org/web/20081016002842/http://turkolog.narod.ru/bs/B130-0.htm -{Олекса Гайворонский. «Созвездие Гераев»}-.] — Симферополь, 2003. * -{Гайворонский О. Повелители двух материков. Т. I. Крымские ханы XV—XVI столетий и борьба за наследство Великой Орды}-. — К.; Бахчисарай, 2010. * -{Halil İnalcık}-. [https://islamansiklopedisi.org.tr/giray -{Giray}-] // -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-. — İstanbul, 1996. — Cılt 14. — S. 76—78. {{Qırım Hanları}} {{DEFAULTSORT:İslâm Geray, 2}} [[Kategoriya:Qırım hanları]] 09kiz0lte8029jf15h7wqw4h24qz3hw 0 22819 246313 244302 2026-10-15T20:28:19Z Don Alessandro 1 246313 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''I Ğazı Geray''' ([[1504]]<ref>Doğğan senesi aqqında menbalarda farqlı malümat bar. -{Halil İnalcık}- 1503 senesini tahmin ete. Baq: -{Halil İnalcık}-. [https://islamansiklopedisi.org.tr/gazi-giray-i -{Gazi Giray I}-] // -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-. — İstanbul, 1996. — Cılt 13. — S. 451.</ref> — [[1524]]) — [[1523]]—[[1524]] seneleri [[Qırım Hanlığı|Qırım hanı]]. [[I Mehmed Geray]]nıñ oğlu ve [[I Meñli Geray]]nıñ torunı. On doquz yaşında Qırım hanı olğan. Qararnen altı ay üküm sürgen.<ref name="sozvezdie">-{Гайворонский О. Созвездие Гераев. Краткие биографии крымских ханов. — Симферополь, 2003. — С. 19.}-</ref> == Hacı Tarhan seferi ve noğaylarnıñ ücümi == 1523 senesi babası I Mehmed Geraynen beraber [[Hacı Tarhan]] seferinde iştirak etti. Mehmed Geray şeerni alıp, balaban oğlu Bahadır Geraynı anda han yaptı. Ğazı ve qardaşı Baba Geray babalarınen añlaşamay, bir qısım bey ve askerlernen Qırımğa qayttılar. Az soñra [[noğaylar|noğay]] mırzaları Mamay ve Ağış Mehmed Geraynen Bahadır Geraynı öldürdiler.<ref name="sefer">-{Гайворонский О. Повелители двух материков. Т. I. Крымские ханы XV—XVI столетий и борьба за наследство Великой Орды}-. — К.; Бахчисарай, 2010. — [https://rikonti-khalsivar.narod.ru/G1.4.htm -{Часть III. Мехмед I Герай. «Ход черного шаха»}-].</ref> Bundan soñ noğay ordusı Qırımğa ücüm etti. Ğazı ve Baba Geray [[Or Qapı]]da duşmannı toqtatmağa tırıştılar, amma noğaylar yarımadağa kirdiler. Köyler yağma etildi, çoq adam öldürildi ya da esir alındı. Ealiniñ bir qısmı dağlarğa ve qalelerge sığındı. [[Şirin]], [[Barın]] ve [[Secevüt]] beyleri 12 biñ asker toplap, noğaylarğa qarşı çıqtılar, lâkin Or Qapı yanında yeñildiler.<ref name="sefer"/> == Hanlığı == Noğaylar çekilgen soñ, Qırım beyleri Ğazı Geraynı han sayladılar. O, o vaqıt Qırımda olğan Geraylarnıñ eñ üykeni edi. Ğazı Geray qardaşı Baba Geraynı [[qalğa]] tayin etti.<ref name="sefer"/> Beyler bu saylav aqqında [[Osmanlı Devleti|Osmanlı]] padişasınen evelden añlaşmağan ediler. [[Qanuniy Sultan Suleyman]] Ğazı Geraynıñ hanlığını tanımadı.<ref name="inalciq">-{Halil İnalcık}-. [https://islamansiklopedisi.org.tr/gazi-giray-i -{Gazi Giray I}-] // -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-. — İstanbul, 1996. — Cılt 13. — S. 451.</ref> Az soñra beylerniñ bir qısmı da oña qarşı çıqtı. Olar Mehmed Gerayğa yardım etmegenleri içün yaş hannıñ intiqam almasından qorqa ediler.<ref name="saadet">-{Гайворонский О. Повелители двух материков. Т. I}-. — К.; Бахчисарай, 2010. — [https://rikonti-khalsivar.narod.ru/G1.5.htm -{Часть IV. Саадет I Герай. «Любимец султана»}-].</ref> [[Şirin]] soyunıñ reisi Memiş bey [[İstanbul]]ğa barıp, padişadan Ğazınıñ emcesi [[I Saadet Geray]]nı han yapmasını istedi. Saadet Geray o vaqıt Osmanlı sarayında yaşay edi. Padişa bu teklifni qabul etti ve onı [[yeñiçeri]]lernen Qırımğa yolladı. 1524 senesi Ğazı Geray tahttan tüşürildi.<ref name="inalciq"/> == Ölümi == Ğazı Geraynıñ ölümi aqqında menbalarda çeşit malümat bar. Gayvoronskiyniñ «-{Повелители двух материков}-» kitabına köre, Saadet Geray [[Kefe]]de Ğazı Geraynen ilk körüşüvinde onıñ başını kestirmege emir bergen. Ğazınıñ qardaşları Baba ve Çoban Geray ise apiske atılğanlar.<ref name="saadet"/> -{Halil İnalcık}- başqa bir malümat ketire. Oña köre, Ğazı Geray evel Saadet Gerayğa qarşı küreşken. Soñ Memiş beyniñ aracılığınen emcesinen añlaşqan ve qalğa olğan. Bir qaç ay soñra ise bayram merasiminde öldürilgen.<ref name="inalciq"/> == İhtar == <references/> == Menbalar == * [https://web.archive.org/web/20081016002842/http://turkolog.narod.ru/bs/B130-0.htm -{Олекса Гайворонский. «Созвездие Гераев»}-.] — Симферополь, 2003. * -{Гайворонский О. Повелители двух материков. Т. I. Крымские ханы XV—XVI столетий и борьба за наследство Великой Орды}-. — К.; Бахчисарай, 2010. * -{Halil İnalcık}-. [https://islamansiklopedisi.org.tr/gazi-giray-i -{Gazi Giray I}-] // -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-. — İstanbul, 1996. — Cılt 13. — S. 451. {{Qırım Hanları}} {{DEFAULTSORT:Ğazı Geray 1}} [[Kategoriya:Qırım hanları]] [[Kategoriya:1524 senesinde ölgenler]] 1avq1h9a3fuu7zito1k31mdrvswlcqv 246347 246313 2026-10-16T10:06:15Z Don Alessandro 1 246347 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''I Ğazı Geray''' ([[1504]]<ref>Doğğan senesi aqqında menbalarda farqlı malümat bar. -{Halil İnalcık}- 1503 senesini tahmin ete. Baq: -{Halil İnalcık}-. [https://islamansiklopedisi.org.tr/gazi-giray-i -{Gazi Giray I}-] // -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-. — İstanbul, 1996. — Cılt 13. — S. 451.</ref> — [[1524]]) — [[1523]]—[[1524]] seneleri [[Qırım Hanlığı|Qırım hanı]]. [[I Mehmed Geray]]nıñ oğlu ve [[I Meñli Geray]]nıñ torunı. On doquz yaşında Qırım hanı olğan. Qararnen altı ay üküm sürgen.<ref name="sozvezdie">-{Гайворонский О. Созвездие Гераев. Краткие биографии крымских ханов. — Симферополь, 2003. — С. 19.}-</ref> == Hacı Tarhan seferi ve noğaylarnıñ ücümi == 1523 senesi babası I Mehmed Geraynen beraber [[Hacı Tarhan]] seferinde iştirak etti. Mehmed Geray şeerni alıp, balaban oğlu Bahadır Geraynı anda han yaptı. Ğazı ve qardaşı Baba Geray babalarınen añlaşamay, bir qısım bey ve askerlernen Qırımğa qayttılar. Az soñra [[noğaylar|noğay]] mırzaları Mamay ve Ağış Mehmed Geraynen Bahadır Geraynı öldürdiler.<ref name="sefer">-{Гайворонский О. Повелители двух материков. Т. I. Крымские ханы XV—XVI столетий и борьба за наследство Великой Орды}-. — К.; Бахчисарай, 2010. — [https://rikonti-khalsivar.narod.ru/G1.4.htm -{Часть III. Мехмед I Герай. «Ход черного шаха»}-].</ref> Bundan soñ noğay ordusı Qırımğa ücüm etti. Ğazı ve Baba Geray [[Or Qapı]]da duşmannı toqtatmağa tırıştılar, amma noğaylar yarımadağa kirdiler. Köyler yağma etildi, çoq adam öldürildi ya da esir alındı. Ealiniñ bir qısmı dağlarğa ve qalelerge sığındı. [[Şırınlar|Şırın]], [[Barınlar|Barın]] ve [[Secevütler|Secevüt]] beyleri 12 biñ asker toplap, noğaylarğa qarşı çıqtılar, lâkin Or Qapı yanında yeñildiler.<ref name="sefer"/> == Hanlığı == Noğaylar çekilgen soñ, Qırım beyleri Ğazı Geraynı han sayladılar. O, o vaqıt Qırımda olğan Geraylarnıñ eñ üykeni edi. Ğazı Geray qardaşı Baba Geraynı [[qalğa]] tayin etti.<ref name="sefer"/> Beyler bu saylav aqqında [[Osmanlı Devleti|Osmanlı]] padişasınen evelden añlaşmağan ediler. [[Qanuniy Sultan Suleyman]] Ğazı Geraynıñ hanlığını tanımadı.<ref name="inalciq">-{Halil İnalcık}-. [https://islamansiklopedisi.org.tr/gazi-giray-i -{Gazi Giray I}-] // -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-. — İstanbul, 1996. — Cılt 13. — S. 451.</ref> Az soñra beylerniñ bir qısmı da oña qarşı çıqtı. Olar Mehmed Gerayğa yardım etmegenleri içün yaş hannıñ intiqam almasından qorqa ediler.<ref name="saadet">-{Гайворонский О. Повелители двух материков. Т. I}-. — К.; Бахчисарай, 2010. — [https://rikonti-khalsivar.narod.ru/G1.5.htm -{Часть IV. Саадет I Герай. «Любимец султана»}-].</ref> [[Şırın]] soyunıñ reisi Memiş bey [[İstanbul]]ğa barıp, padişadan Ğazınıñ emcesi [[I Saadet Geray]]nı han yapmasını istedi. Saadet Geray o vaqıt Osmanlı sarayında yaşay edi. Padişa bu teklifni qabul etti ve onı [[yeñiçeri]]lernen Qırımğa yolladı. 1524 senesi Ğazı Geray tahttan tüşürildi.<ref name="inalciq"/> == Ölümi == Ğazı Geraynıñ ölümi aqqında menbalarda çeşit malümat bar. Gayvoronskiyniñ «-{Повелители двух материков}-» kitabına köre, Saadet Geray [[Kefe]]de Ğazı Geraynen ilk körüşüvinde onıñ başını kestirmege emir bergen. Ğazınıñ qardaşları Baba ve Çoban Geray ise apiske atılğanlar.<ref name="saadet"/> -{Halil İnalcık}- başqa bir malümat ketire. Oña köre, Ğazı Geray evel Saadet Gerayğa qarşı küreşken. Soñ Memiş beyniñ aracılığınen emcesinen añlaşqan ve qalğa olğan. Bir qaç ay soñra ise bayram merasiminde öldürilgen.<ref name="inalciq"/> == İhtar == <references/> == Menbalar == * [https://web.archive.org/web/20081016002842/http://turkolog.narod.ru/bs/B130-0.htm -{Олекса Гайворонский. «Созвездие Гераев»}-.] — Симферополь, 2003. * -{Гайворонский О. Повелители двух материков. Т. I. Крымские ханы XV—XVI столетий и борьба за наследство Великой Орды}-. — К.; Бахчисарай, 2010. * -{Halil İnalcık}-. [https://islamansiklopedisi.org.tr/gazi-giray-i -{Gazi Giray I}-] // -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-. — İstanbul, 1996. — Cılt 13. — S. 451. {{Qırım Hanları}} {{DEFAULTSORT:Ğazı Geray 1}} [[Kategoriya:Qırım hanları]] [[Kategoriya:1524 senesinde ölgenler]] mfgr24ud0fnmxan1065n4a2fcbtdtax 0 22820 246314 246174 2026-10-15T20:29:16Z Don Alessandro 1 246314 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''I Saadet Geray''' (1492–1538) — 1524–1532 seneleri [[Qırım hanlığı|Qırım hanı]]. [[Geraylar]] sülâlesinden olıp, [[I Meñli Geray]]nıñ oğludır. == Yaşlığı == Saadet Geray yaşlığında uzun vaqıt [[İstanbul]]daki [[Osmanlı]] sarayında yaşadı. 1511–1512 seneleri babası onı Qırım askerlerinen beraber [[I Selim]]ge yardımğa yolladı. Selim qardaşlarınen padişalıq tahtı içün küreşe edi. Saadet Geray bu küreşte ve soñraki seferlerde onıñ tarafında cenk etti. O, I Selimnen ve ondan soñ tahtqa çıqqan [[I Suleyman]]nen yaqın munasebetler qurdı.<ref name="vinogradov">{{cite web|author=Виноградов А. В.|title=Крымские ханы в XVI веке|url=https://www.reenactor.ru/ARH/PDF/Vinogradov_02.pdf|date=1999|language=ru}}</ref> == Qırım tahtına çıqması == 1523 senesi Saadet Geraynıñ ağası [[I Mehmed Geray]] [[Hacı Tarhan]] yanında noğay mırzaları tarafından öldürildi. Bundan soñ noğaylar Qırımğa kirip, köylerni taladılar. Qırım beyleri Mehmed Geraynıñ oğlu [[I Ğazı Geray]]nı han yaptılar. Amma Osmanlı padişası I Suleyman bu saylavnı tanımadı. Şirin soyunıñ beyi Memiş de padişadan Saadet Geraynı han etip tayinlemesini istedi. 1524 senesi Saadet Geray Osmanlı askerlerinen birlikte [[Kefe]]ge keldi. Ğazı Geray tahttan tüşürilip, Saadet Geraynıñ emrinen öldürildi.<ref name="gayvoronsky">{{cite book|author=Гайворонский О.|title=Повелители двух материков|volume=1|year=2007|pages=154–181|url=https://djvu.online/file/LTdkEj5oWoyui|isbn=978-966-96917-1-2|language=ru}}</ref> == İdare ve ordu == Saadet Geray hannıñ akimiyetini quvetlendirmege tırıştı. Saray idaresini Osmanlı nümünesine köre deñiştirip, orduda islâat yaptı. Osmanlı devletinden [[topçu]]larnı davet etip, topçu müfrezelerini qurdı. Osmanlı memurları ve [[yeñiçeri]]ler oña yardım ete ediler. Qırım beyleriniñ çoqusı hannıñ bu siyasetinden narazı edi. Saadet Geray Şirin soyunıñ yardımını almaq içün ağası Ahmed Geraynıñ tul apayı Şirin Beknen evlendi.<ref name="gayvoronsky"/> == İslâm Geraynen taht içün küreş == I Mehmed Geraynıñ oğlu [[I İslâm Geray|İslâm Geray]] da han olmağa istedi. Saadet Geraydan narazı olğan beyler onıñ tarafını tuttılar. 1524 senesi İslâm Geray Saadet Geraynı tahttan tüşürdi. Saadet Geray [[Or Qapı]] qalesinde saqlandı. İslâm Geray qaleni qamaçavğa aldı. Lâkin beylerniñ bir qısmı kene Saadet Geraynıñ tarafına keçti. 1525 senesi o, tahtqa qayttı. Bundan soñ da ekisi arasında küreş devam etti. 1526 senesi olar añlaştılar. Saadet Geray han olaraq qaldı, İslâm Geray ise [[qalğa]] oldı. Han oña [[Oçaq]]nı ve etrafındaki topraqlarnı berdi. Lâkin bu añlaşma taht içün küreşni toqtatmadı.<ref name="gayvoronsky"/> 1531 senesi Saadet Geray Şirin beyleri oña qarşı fitne azırlay dep haber aldı. O, ordunen [[Eski Qırım]]ğa keldi. Onıñ emrinen Bahtiyar bey ve Şirin soyundan bir qaç başqa bey öldürildi. Bu vaqiadan soñ beylernen han arasındaki añlaşmamazlıqlar daa da arttı.<ref name="penskoy">{{cite book|author=Пенской В. В.|chapter=Черкасское «сидение»|title=Война и оружие: Новые материалы и исследования|volume=4|location=Санкт-Петербург|publisher=ВИМАИВиВС|year=2016|pages=302–315|url=https://www.reenactor.ru/ARH/PDF/Penscoy_28.pdf|language=ru}}</ref> == Tışqı siyaseti == Saadet Geray [[Hacı Tarhan hanlığı]]nen barıştı. Noğay mırzalarınen de barışmağa tırıştı. 1524 senesi [[Qazan hanlığı]]nen [[Moskva Ulu Kinazlığı]] arasındaki cenkni toqtatmaq içün aracılıq teklif etti. Amma Moskva bu teklifni red etti. Onıñ saltanatı vaqtında Qırım ordusı [[Moskoviya]], [[Lehistan]] ve [[Litvaniya Ulu Prinsligi|Litvaniya]] topraqlarına seferler yaptı. 1527 senesi qalğa İslâm Geray Moskva devletiniñ cenübiy topraqlarına sefer yaptı. Lâkin Qırım ordusı [[Oka]] özeninde toqtatılıp, keri qayttı. 1532 senesi Saadet Geray Qırım askerleri, Osmanlı [[yeñiçeri]]leri ve [[top]]larnen [[Çerkassı]] qalesini qamaçavğa aldı. Qaleni qorçalağan askerlerniñ komandanı Evstafiy Daşkeviç edi. Han qaleni alıp olamadı. Litvaniya askerleri yardımğa kelgen soñ qamaçavnı toqtatıp, Qırımğa qayttı.<ref name="penskoy"/> == Soñki yılları == 1532 senesi mayıs ayında Saadet Geray tahtını terk etip, İstanbulğa qayttı. Ondan soñ qısqa bir müddet İslâm Geray han oldı. Aynı sene Osmanlı padişası Saadet Geraynıñ qardaşı [[I Sahib Geray]]nı Qırım hanı etip tayinledi. İstanbulda Saadet Gerayğa padişa tarafından yıllıq aqça berile edi. O, I Suleymannıñ [[İran]] seferinde de iştirak etti.<ref name="vinogradov"/> 1538 senesi İstanbulda vefat etip, anda defin etildi. == Menbalar == <references/> # [https://web.archive.org/web/20081016002842/http://turkolog.narod.ru/bs/B130-0.htm Олекса Гайворонский "Созвездие Гераев". Симферополь, 2003.] {{Qırım Hanları}} {{DEFAULTSORT:Saadet Geray 1}} [[Kategoriya:Qırım hanları]] [[Kategoriya:1524 senesinde ölgenler]] mdr7v17vb0t6q6gfinby2tnadmyab21 0 22821 246323 244303 2026-10-15T21:11:55Z Don Alessandro 1 246323 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''I İslâm Geray''' (? — [[1537]]) — [[1532]] senesi [[Qırım Hanlığı|Qırım hanı]]. [[I Mehmed Geray]]nıñ oğlu, [[I Meñli Geray]]nıñ torunı ve [[I Ğazı Geray]]nıñ qardaşı. Qararnen beş ay üküm sürgen. Emceleri [[I Saadet Geray]] ve [[I Sahib Geray]]nen Qırım tahtı içün uzun yıllar küreşken.<ref name="sozvezdie">-{Гайворонский О. Созвездие Гераев. Краткие биографии крымских ханов. — Симферополь, 2003. — С. 22—23.}-</ref> == İlk seneleri == Doğğan senesi belli degil. 1523 senesi [[Hacı Tarhan]] yanında noğay mırzaları onıñ babası Mehmed Geraynı ve ağası Bahadır Geraynı öldürdiler. Bundan soñ [[noğaylar]] Qırımğa ücüm ettiler. İslâm Geray olarğa qarşı uruşta esir tüşti. 1523 ya da 1524 senesi esirlikten Qırımğa qayttı. == Saadet Geraynen küreşi == 1524 senesi İslâm Geray emcesi Saadet Gerayğa qarşı çıqtı. İslâm Geray Saadet Geraynı öz qardaşı Ğazı Geraynıñ ölüminde qabaatlay edi.<ref name="saadet">-{Гайворонский О. Повелители двух материков. Т. I. Крымские ханы XV—XVI столетий и борьба за наследство Великой Орды}-. — К.; Бахчисарай, 2010. — [https://rikonti-khalsivar.narod.ru/G1.5.htm -{Часть IV. Саадет I Герай}-].</ref> [[Şirin]] soyundan ve başqa soylardan bir qısım beyler oña yardım ettiler. Saadet Geray Osmanlılarnıñ yardımınen han akimiyetini küçlendirmege tırışa, beyler ise öz eski aqlarını saqlamaq istey ediler.<ref name="inalciq">-{Иналджик Х. Хан и родовая знать: Крымское ханство при Сахиб Герае I}- // [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2022/12/KIO_2_2022.pdf -{Крымское историческое обозрение}-. 2022. Т. 9, № 2]. — С. 25—27.</ref> İslâm Geray paytahtnı alıp, Saadet Geraynı [[Or Qapı]]ğa çekilmege mecbur etti. 1524 senesiniñ noyabrinde qaleni muasara etti. Muasara üç ay devam etti. Saadet Gerayğa qardaşı Sahib Geray yardım etti. Sahib Geray İslâm Geraynıñ tarafında olğan eki beyni apis etti. Olarnıñ askerleri qaleden çekildiler. İslâm Geray da keri çekilmege mecbur oldı.<ref name="saadet"/> 1525 senesi İslâm Geray kene paytahtnı aldı, lâkin Saadet Gerayğa yardım etken beylerniñ ordusına qarşı turıp olamadı. 1526 senesi emcesinen barıştı ve [[qalğa]] tayin etildi. Oña [[Oçaq]] ve onıñ etrafındaki topraqlar berildi.<ref name="saadet"/> 1527 senesi [[Moskoviya]] topraqlarına sefer yaptı, amma [[Oka]] özenini keçip olamadı ve keri çekildi. Saadet Geraynen munasebetleri kene bozulğan soñ, Qırımdan ketti. 1528 senesi [[Çerkası]] yanında yerleşip, [[Lehistan]] ve [[Litvaniya]] ükümdarı [[I Sigizmund]]dan yardım istedi.<ref name="saadet"/> 1531 senesi bir qaç ay [[Hacı Tarhan hanlığı]]nıñ tahtında bulundı. Soñ Qırım tahtı içün küreşini devam ettirdi.<ref name="perekop">-{Гайворонский О. Повелители двух материков. Т. I}-. — К.; Бахчисарай, 2010. — [https://krimoved-library.ru/books/poveliteli-dvuh-materikov27.html -{«Перекопское ханство (1533—1537)»}-].</ref> == Hanlığı == 1532 senesi Saadet Geray tahttan vazgeçip, [[İstanbul]]ğa ketti. Qırım beyleri İslâm Geraynı han ilân ettiler. Onıñ hanlığı qararnen beş ay devam etti.<ref name="sozvezdie"/> İslâm Geray [[Qanuniy Sultan Suleyman]]nen añlaşmağa tırıştı. O, padişanıñ Qırım hanı olaraq saylaycaq adamına boysunmağa razı olğanını bildirdi. Lâkin padişa hanlıqnı İslâm Gerayğa degil, onıñ emcesi Sahib Gerayğa berdi. İslâm Geray kene qalğa oldı. Or Qapı ve Oçaq onıñ elinde qaldı.<ref name="1532">-{Гайворонский О. Повелители двух материков. Т. I}-. — К.; Бахчисарай, 2010. — [https://krimoved-library.ru/books/poveliteli-dvuh-materikov26.html -{«Солнце в созвездии Льва» (1532)}-].</ref> == Sahib Geraynen küreşi == 1533 senesi İslâm Geray evelki Qazan hanı [[Safa Geray]]nen beraber Moskoviya topraqlarına sefer yaptı. Olar [[Râzan]] taraflarına qadar bardılar, amma şeerni alıp olamadılar.<ref name="ruswiki"/> 1534 senesiniñ yazında İslâm Geray Sahib Gerayğa qarşı isyan etti. Han onı yarımadadan çıqardı, lâkin İslâm Geray Or Qapı yanında yerleşip, özüni kene han ilân etti. Sahib Geray yarımadada, İslâm Geray ise Or Qapınıñ şimalindeki topraqlarda üküm süre edi.<ref name="perekop"/> İslâm Geray Moskva ve Lehistan-Litvaniya ükümdarlarından yardım almağa tırıştı. Lâkin onıñ parası az edi. Safa Geray ve bir çoq beyler ondan ayrıldılar. İslâm Gerayğa yardım etken mırzalarnıñ bir qısmı Sahib Geraynen barıştı.<ref name="perekop"/> == Ölümi == 1537 senesi Sahib Geraynıñ askerleri İslâm Geraynıñ Or Qapı yanındaki ordugâhını aldılar. İslâm Geray özü qaçıp qurtuldı, soñ emcesinden afu istedi. Sahib Geray onı bağışladı. İslâm Geray qalğa olaraq qaldı.<ref name="perekop"/> Bir qaç ay soñra [[Baki]] adlı noğay mırzası gece ücüm etip, İslâm Geraynı öldürdi. Baki evel İslâm Gerayğa yardım etken edi. Bu haber 1537 senesiniñ avgustında Qırımğa kelip yetken. Baki İslâm Geraynıñ qorantasını, hızmetkârlarını ve malını alıp, Hacı Tarhanğa ketti.<ref name="perekop"/> == İhtar == <references/> == Menbalar == * [https://web.archive.org/web/20081016002842/http://turkolog.narod.ru/bs/B130-0.htm -{Олекса Гайворонский. «Созвездие Гераев»}-.] — Симферополь, 2003. * -{Гайворонский О. Повелители двух материков. Т. I. Крымские ханы XV—XVI столетий и борьба за наследство Великой Орды}-. — К.; Бахчисарай, 2010. * -{Иналджик Х. Хан и родовая знать: Крымское ханство при Сахиб Герае I}- // [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2022/12/KIO_2_2022.pdf -{Крымское историческое обозрение}-. 2022. Т. 9, № 2]. — С. 10—39. {{Qırım Hanları}} {{DEFAULTSORT:İslâm Geray 1}} [[Kategoriya:Qırım hanları]] [[Kategoriya:1537 senesinde ölgenler]] tl0p84q9z5m82afljb1h5f8x5lvo2zz 246348 246323 2026-10-16T10:06:40Z Don Alessandro 1 246348 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''I İslâm Geray''' (? — [[1537]]) — [[1532]] senesi [[Qırım Hanlığı|Qırım hanı]]. [[I Mehmed Geray]]nıñ oğlu, [[I Meñli Geray]]nıñ torunı ve [[I Ğazı Geray]]nıñ qardaşı. Qararnen beş ay üküm sürgen. Emceleri [[I Saadet Geray]] ve [[I Sahib Geray]]nen Qırım tahtı içün uzun yıllar küreşken.<ref name="sozvezdie">-{Гайворонский О. Созвездие Гераев. Краткие биографии крымских ханов. — Симферополь, 2003. — С. 22—23.}-</ref> == İlk seneleri == Doğğan senesi belli degil. 1523 senesi [[Hacı Tarhan]] yanında noğay mırzaları onıñ babası Mehmed Geraynı ve ağası Bahadır Geraynı öldürdiler. Bundan soñ [[noğaylar]] Qırımğa ücüm ettiler. İslâm Geray olarğa qarşı uruşta esir tüşti. 1523 ya da 1524 senesi esirlikten Qırımğa qayttı. == Saadet Geraynen küreşi == 1524 senesi İslâm Geray emcesi Saadet Gerayğa qarşı çıqtı. İslâm Geray Saadet Geraynı öz qardaşı Ğazı Geraynıñ ölüminde qabaatlay edi.<ref name="saadet">-{Гайворонский О. Повелители двух материков. Т. I. Крымские ханы XV—XVI столетий и борьба за наследство Великой Орды}-. — К.; Бахчисарай, 2010. — [https://rikonti-khalsivar.narod.ru/G1.5.htm -{Часть IV. Саадет I Герай}-].</ref> [[Şırınlar|Şırın]] soyundan ve başqa soylardan bir qısım beyler oña yardım ettiler. Saadet Geray Osmanlılarnıñ yardımınen han akimiyetini küçlendirmege tırışa, beyler ise öz eski aqlarını saqlamaq istey ediler.<ref name="inalciq">-{Иналджик Х. Хан и родовая знать: Крымское ханство при Сахиб Герае I}- // [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2022/12/KIO_2_2022.pdf -{Крымское историческое обозрение}-. 2022. Т. 9, № 2]. — С. 25—27.</ref> İslâm Geray paytahtnı alıp, Saadet Geraynı [[Or Qapı]]ğa çekilmege mecbur etti. 1524 senesiniñ noyabrinde qaleni muasara etti. Muasara üç ay devam etti. Saadet Gerayğa qardaşı Sahib Geray yardım etti. Sahib Geray İslâm Geraynıñ tarafında olğan eki beyni apis etti. Olarnıñ askerleri qaleden çekildiler. İslâm Geray da keri çekilmege mecbur oldı.<ref name="saadet"/> 1525 senesi İslâm Geray kene paytahtnı aldı, lâkin Saadet Gerayğa yardım etken beylerniñ ordusına qarşı turıp olamadı. 1526 senesi emcesinen barıştı ve [[qalğa]] tayin etildi. Oña [[Oçaq]] ve onıñ etrafındaki topraqlar berildi.<ref name="saadet"/> 1527 senesi [[Moskoviya]] topraqlarına sefer yaptı, amma [[Oka]] özenini keçip olamadı ve keri çekildi. Saadet Geraynen munasebetleri kene bozulğan soñ, Qırımdan ketti. 1528 senesi [[Çerkası]] yanında yerleşip, [[Lehistan]] ve [[Litvaniya]] ükümdarı [[I Sigizmund]]dan yardım istedi.<ref name="saadet"/> 1531 senesi bir qaç ay [[Hacı Tarhan hanlığı]]nıñ tahtında bulundı. Soñ Qırım tahtı içün küreşini devam ettirdi.<ref name="perekop">-{Гайворонский О. Повелители двух материков. Т. I}-. — К.; Бахчисарай, 2010. — [https://krimoved-library.ru/books/poveliteli-dvuh-materikov27.html -{«Перекопское ханство (1533—1537)»}-].</ref> == Hanlığı == 1532 senesi Saadet Geray tahttan vazgeçip, [[İstanbul]]ğa ketti. Qırım beyleri İslâm Geraynı han ilân ettiler. Onıñ hanlığı qararnen beş ay devam etti.<ref name="sozvezdie"/> İslâm Geray [[Qanuniy Sultan Suleyman]]nen añlaşmağa tırıştı. O, padişanıñ Qırım hanı olaraq saylaycaq adamına boysunmağa razı olğanını bildirdi. Lâkin padişa hanlıqnı İslâm Gerayğa degil, onıñ emcesi Sahib Gerayğa berdi. İslâm Geray kene qalğa oldı. Or Qapı ve Oçaq onıñ elinde qaldı.<ref name="1532">-{Гайворонский О. Повелители двух материков. Т. I}-. — К.; Бахчисарай, 2010. — [https://krimoved-library.ru/books/poveliteli-dvuh-materikov26.html -{«Солнце в созвездии Льва» (1532)}-].</ref> == Sahib Geraynen küreşi == 1533 senesi İslâm Geray evelki Qazan hanı [[Safa Geray]]nen beraber Moskoviya topraqlarına sefer yaptı. Olar [[Râzan]] taraflarına qadar bardılar, amma şeerni alıp olamadılar.<ref name="ruswiki"/> 1534 senesiniñ yazında İslâm Geray Sahib Gerayğa qarşı isyan etti. Han onı yarımadadan çıqardı, lâkin İslâm Geray Or Qapı yanında yerleşip, özüni kene han ilân etti. Sahib Geray yarımadada, İslâm Geray ise Or Qapınıñ şimalindeki topraqlarda üküm süre edi.<ref name="perekop"/> İslâm Geray Moskva ve Lehistan-Litvaniya ükümdarlarından yardım almağa tırıştı. Lâkin onıñ parası az edi. Safa Geray ve bir çoq beyler ondan ayrıldılar. İslâm Gerayğa yardım etken mırzalarnıñ bir qısmı Sahib Geraynen barıştı.<ref name="perekop"/> == Ölümi == 1537 senesi Sahib Geraynıñ askerleri İslâm Geraynıñ Or Qapı yanındaki ordugâhını aldılar. İslâm Geray özü qaçıp qurtuldı, soñ emcesinden afu istedi. Sahib Geray onı bağışladı. İslâm Geray qalğa olaraq qaldı.<ref name="perekop"/> Bir qaç ay soñra [[Baki]] adlı noğay mırzası gece ücüm etip, İslâm Geraynı öldürdi. Baki evel İslâm Gerayğa yardım etken edi. Bu haber 1537 senesiniñ avgustında Qırımğa kelip yetken. Baki İslâm Geraynıñ qorantasını, hızmetkârlarını ve malını alıp, Hacı Tarhanğa ketti.<ref name="perekop"/> == İhtar == <references/> == Menbalar == * [https://web.archive.org/web/20081016002842/http://turkolog.narod.ru/bs/B130-0.htm -{Олекса Гайворонский. «Созвездие Гераев»}-.] — Симферополь, 2003. * -{Гайворонский О. Повелители двух материков. Т. I. Крымские ханы XV—XVI столетий и борьба за наследство Великой Орды}-. — К.; Бахчисарай, 2010. * -{Иналджик Х. Хан и родовая знать: Крымское ханство при Сахиб Герае I}- // [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2022/12/KIO_2_2022.pdf -{Крымское историческое обозрение}-. 2022. Т. 9, № 2]. — С. 10—39. {{Qırım Hanları}} {{DEFAULTSORT:İslâm Geray 1}} [[Kategoriya:Qırım hanları]] [[Kategoriya:1537 senesinde ölgenler]] kmeirs5d837vhctyxmeq0kjroh3eih0 0 22823 246339 244297 2026-10-16T09:03:13Z Don Alessandro 1 246339 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''II Saadet Geray''' ({{lang-crh-ar|٢ سعادت كراى}}; ? — [[1587]]) — [[1584]] senesi [[Qırım Hanlığı|Qırım hanı]]. [[II Mehmed Geray]]nıñ balaban oğlu ve [[I Devlet Geray]]nıñ torunı. Emcesi [[II İslâm Geray]]ğa qarşı küreşip, tahtnı qısqa bir vaqıt içün alğan.<ref name="sozvezdie">-{Гайворонский О. Созвездие Гераев. Краткие биографии крымских ханов. — Симферополь, 2003. — С. 30—31.}-</ref> == Babası devrindeki hızmeti == Doğğan senesi belli degil. 1579 senesi babasınen beraber [[Şırvan]] seferinde iştirak etti. [[Qalğa]] Adil Geray [[İran]] esirliginde ölgen soñ, Mehmed Geray bu vazifege oğlu Saadetni tayin etti. Lâkin hannıñ qardaşı [[Alp Geray]] buña qarşı çıqtı. [[Töre]]ge köre, qalğalıq adette hannıñ qardaşına berile edi. Mehmed Geray soñ Alp Geraynen barışıp, qalğa vazifesini oña berdi. Saadet Geray içün ise [[nureddin]] vazifesini tesis etti. Saadet Geray hanlıq tarihında ilk nureddin oldı. Hanlıqta nureddin han ve qalğadan soñ üçünci yerde edi.<ref name="mehmed">-{Гайворонский О. Повелители двух материков. Т. I. Крымские ханы XV—XVI столетий и борьба за наследство Великой Орды}-. — К.; Бахчисарай, 2010. — [https://rikonti-khalsivar.narod.ru/G1.8.htm -{Часть VII. Мехмед II Герай}-].</ref><ref name="sozvezdie"/> == Babasınıñ ölümi ve Qırımdan ketüvi == 1584 senesi Osmanlı padişası [[III Murad]] Mehmed Geraynı tahttan tüşürip, onıñ qardaşı İslâm Geraynı han tayin etti. İslâm Geray [[yeñiçeri]]lernen [[Kefe]]ge kelgende, beylerniñ çoqusı onıñ tarafına keçti. Mehmed Geray oğulları ve oña sadıq Mansur beylerinen beraber [[noğaylar]]ğa qaçmağa tırıştı. Lâkin [[Or Qapı]] yanında Alp Geraynıñ emrinen boğulıp öldürildi.<ref name="mehmed"/> Saadet Geray qardaşları Murad ve Safanen beraber qaçıp qurtuldı. [[Mansurlar|Mansur]] mırzaları oña yardım ettiler. Saadet Geray noğaylar arasında asker toplap, babasınıñ intiqamını almaq ve tahtnı almaq içün azırlandı.<ref name="sozvezdie"/> == Hanlığı == 1584 senesi yazda Saadet Geray qararnen 15 biñ noğay askeri ile Qırımğa qayttı. Onıñ ordusında [[qumuqlar]] ve [[Don qazaqları]] da bar edi. İslâm Geraynıñ askerleri [[Bağçasaray]]nı yedi kün mudafaa ettiler. İslâm Geray gece [[Balıqlava]]ğa qaçıp, andan geminen [[Kefe]]ge keçti.<ref name="islam">-{Гайворонский О. Повелители двух материков. Т. I}-. — К.; Бахчисарай, 2010. — [https://rikonti-khalsivar.narod.ru/G1.9.htm -{Часть VIII. Ислям II Герай}-].</ref> Saadet Geray paytahtnı ve han qaznasını elge aldı. Bir qısım beyler onıñ tarafına keçtiler. [[Eski Qırım]]da beyler Saadet Geraynı han ilân ettiler. Lâkin Osmanlı padişası İslâm Gerayğa yardım etmege devam etti.<ref name="islam"/><ref name="inalciq">-{Halil İnalcık}-. [https://islamansiklopedisi.org.tr/kirim#2 -{Kırım}-] // -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-. — Cılt 25. — S. 449—457.</ref> Saadet Geray Kefege barıp, qaleni muasara etti. Muasara eki buçuq ay devam etti. [[III Murad]] İstanbuldan dört biñ yeñiçeri yolladı. Osmanlı askerleri kelgen soñ, Alp Geray qarşı ücümge keçti. 1584 senesi küzde [[İndol]] özeni yaqınlarında Saadet Geraynıñ ordusı yeñildi. Saadet Geray qardaşlarınen beraber Qırımdan çekildi, İslâm Geray ise tahtnı qaytardı.<ref name="islam"/> == Qırımdan ketken soñki ayatı == 1585 senesi Saadet Geray kene Qırımğa kelmege tırıştı. Lâkin Alp Geray onı yarımadağa kirsetmedi. Bundan soñ Saadet Geray qumuq topraqlarına ketti. Qumuq ükümdarı Çopan oña sığınaq berdi.<ref name="ruswiki"/><ref name="inalciq"/> Murad Geray ise [[Hacı Tarhan]]ğa barıp, Moskva ükümetinen bağ qurdı. Moskva ükümeti Saadetni ve qardaşlarını İslâm Gerayğa qarşı qullanmaq istey edi. Saadet Geray da soñ qorantasınen Hacı Tarhanğa bardı. Murad Geray [[Kavkaz]]ğa ketkende, Saadet Geray şeerde [[reine]] olaraq qaldırıldı.<ref name="islam"/> == Ölümi ve oğulları == 1587 senesi Saadet Geray Hacı Tarhanda birden vefat etti. Ölüminiñ sebebi tam belli degil. Oğlu [[Şahin Geray (qalğa)|Şahin Geray]] babasınıñ ölüminde ruslarnı qabaatlağan. Gayvoronskiy bu vaqianı Hacı Tarhannı Osmanlı akimiyetine keçirmek aqqındaki gizli muzakerelernen bağlay.<ref name="sozvezdie"/> Saadet Geraynıñ cesedi Qırımğa ketirilip, [[Bağçasaray]]daki [[Eski Yurt]]ta, babası II Mehmed Geraynıñ dürbesinde defin etildi. Onıñ mezar taşı saqlanmağan.<ref name="sozvezdie"/> Saadet Geraynıñ oğulları Qumuq Geray, Devlet Geray, [[III Mehmed Geray]] ve Şahin Geray ediler. III Mehmed Geray soñ Qırım hanı, Şahin Geray ise qalğa oldı.<ref name="ruswiki"/> == İhtar == <references/> == Menbalar == * [https://web.archive.org/web/20081016002842/http://turkolog.narod.ru/bs/B130-0.htm -{Олекса Гайворонский. «Созвездие Гераев»}-.] — Симферополь, 2003. * -{Гайворонский О. Повелители двух материков. Т. I. Крымские ханы XV—XVI столетий и борьба за наследство Великой Орды}-. — К.; Бахчисарай, 2010. * -{Halil İnalcık}-. [https://islamansiklopedisi.org.tr/kirim#2 -{Kırım}-] // -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-. — Cılt 25. — S. 449—457. {{Qırım Hanları}} {{DEFAULTSORT:Saadet Geray 2}} [[Kategoriya:Qırım hanları]] [[Kategoriya:1587 senesinde ölgenler]] bf7f0m1uq5u8zv38p01jppd32xqccao 0 22825 246352 244299 2026-10-16T10:18:03Z Don Alessandro 1 246352 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''I Fetih Geray''' ([[1557]] — [[1597]]<ref name="eiu">[https://www.history.org.ua/?termin=Fetkh_H -{Фетх-Гірей I}-] // -{Енциклопедія історії України}-. — К., 2013. — Т. 10. — С. 293.</ref>) — [[1596]] senesi qısqa bir vaqıt [[Qırım Hanlığı|Qırım hanı]] olğan. [[I Devlet Geray]]nıñ oğlu ve [[II Ğazı Geray]]nıñ qardaşı. Tahtqa kelmezden evel [[qalğa]] edi.<ref name="sozvezdie">-{Гайворонский О. Созвездие Гераев. Краткие биографии крымских ханов. — Симферополь, 2003. — С. 37—38.}-</ref> == Qalğa vazifesindeki hızmeti == 1588 senesi II Ğazı Geray han olğan soñ, qardaşı Fetih Geraynı [[qalğa]] tayin etti. Fetih Geray bu vazifede 1596 senesine qadar qaldı. 1591 senesi ağasınen beraber [[Moskva]]ğa sefer yaptı. Bu sefer Qırım askerleriniñ yeñilmesinen bitti. 1592 senesi Fetih Geray ve [[nureddin]] Baht Geray Moskva devletiniñ cenübiy topraqlarına yañı bir sefer yaptılar. Qırım askerleri [[Râzan]], [[Kaşıra]] ve [[Tula]] etrafına ücüm ettiler.<ref name="ruwiki"/> == Macaristan seferi == 1596 senesi Ğazı Geray [[Macaristan]]ğa yol aldı. Lâkin [[Eflâk]] topraqlarında toqtap, Fetih Geraynı qararnen 20 biñ askernen Osmanlı ordusına yolladı. Fetih Geray [[Eger]] qalesiniñ alınmasında ve aynı seneniñ oktâbr ayında Haçova uruşında iştirak etti. Onıñ askerleri Avstriya ordusına arqa taraftan ücüm etip, Osmanlılarğa ğalebe qazanmağa yardım ettiler.<ref name="poveliteli">-{Гайворонский О. Повелители двух материков. Т. I. Крымские ханы XV—XVI столетий и борьба за наследство Великой Орды}-. — К.; Бахчисарай, 2007. — С. 331—338. — ISBN 978-966-96917-1-2.</ref> == Han tayin etilüvi == Muarebeden soñ Cigalazade Yusuf Sinan paşa baş vezir oldı. Onıñ teklifinen [[Osmanlı Devleti|Osmanlı]] padişası [[III Mehmed]] Fetih Geraynı han tayin etti. Fetih Geray başta ağasınıñ yerine keçmege istemedi. Lâkin vezir onı razı etti.<ref name="gazi">-{Halil İnalcık}-. [https://islamansiklopedisi.org.tr/gazi-giray-ii -{Gazi Giray II}-] // -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-. — İstanbul, 1996. — Cılt 13. — S. 451—452.</ref><ref name="sozvezdie"/> Fetih Geray Adil Geraynıñ oğlu Baht Geraynı qalğa, [[II Saadet Geray]]nıñ oğlu Devlet Geraynı ise [[nureddin]] tayin etti.<ref name="ruwiki"/> Hanlığı vaqtında Fetih Geray [[Mansurlar|Mansur]] beylerinen munasebetlerini bozğan. Bu beyler oña qarşı çıqtılar.<ref name="sozvezdie"/> Sinan paşa tezden vazifesinden alındı. Onıñ yerine kelgen Damat İbrahim paşa Ğazı Geraynıñ tahtqa qaytarılmasını istedi. Padişa kene Ğazı Geraynı han tayin etti.<ref name="enwiki">[https://en.wikipedia.org/wiki/Fetih_I_Giray -{Fetih I Giray}-] — inglizce Vikipediya.</ref> == Taht içün küreş == Fetih Geray ve Ğazı Geraynıñ er birinde han tayin etilgenini tasdıqlağan padişa fermanı bar edi. Ağa-qardaş [[Kefe]]de makemege muracaat ettiler. Kefe [[qadı]]sı Fetih Geraynıñ tarafını tuttı. Lâkin [[müfti]] Ğazı Geraynıñ fermanında padişanıñ tuğrası olğanını esas alıp, onı han olaraq tanıdı.<ref name="poveliteli"/> Bundan soñ Fetih Geray [[Çerkesiya]]ğa ketti. O, qardaşı Mubarek Geraynıñ tul apayına evlengen edi. Apayınıñ babası olğan çerkes beyi oña sığınaq berdi.<ref name="poveliteli"/> == İsyanı ve ölümi == 1597 senesi yazda Ğazı Geray askerlerinen [[Özü özeni]]niñ aşağı qısmına ketti. Fetih Geray han Macaristanğa ketken dep zan etti. O, tarafdarlarınen Qırımğa kirip, [[Bağçasaray]]nı almağa tırıştı. Lâkin Ğazı Geray tez qaytıp kelgende, Fetih Geray Kefege qaçtı.<ref name="poveliteli"/> Fetih Geray ağasından özüni bağışlamasını istemek qararına keldi. O, Kefe yaqınında bulunğan han çadırına bardı. Anda Mansur mırzalarından biri onı balta ile urıp öldürdi.<ref name="poveliteli"/> Baht Geray ve Fetih Geraynıñ qorantası, o cümleden doquz balası da öldürildi.<ref name="sozvezdie"/><ref name="giray">-{Halil İnalcık}-. [https://islamansiklopedisi.org.tr/giray -{Giray}-] // -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-. — İstanbul, 1996. — Cılt 14. — S. 76—78.</ref> == Çoban Geraylarnen bağı == [[Çoban Geraylar]] ailesi Fetih Geraynıñ oğlu sayılğan Mustafadan kele. Lâkin Fetih Geray onı öz oğlu olaraq tanımağan. Soñ [[III Mehmed Geray]] Mustafağa Devlet Geray adını berip, onı nureddin tayin etti. Mustafanıñ oğlu [[Adil Geray]] da soñ Qırım hanı oldı.<ref name="giray"/> == İhtar == <references/> == Menbalar == * [https://web.archive.org/web/20081016002842/http://turkolog.narod.ru/bs/B130-0.htm -{Олекса Гайворонский. «Созвездие Гераев»}-.] — Симферополь, 2003. * -{Гайворонский О. Повелители двух материков. Т. I. Крымские ханы XV—XVI столетий и борьба за наследство Великой Орды}-. — К.; Бахчисарай, 2007. — С. 331—338. * -{Halil İnalcık}-. [https://islamansiklopedisi.org.tr/gazi-giray-ii -{Gazi Giray II}-] // -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-. — İstanbul, 1996. — Cılt 13. — S. 451—452. * -{Halil İnalcık}-. [https://islamansiklopedisi.org.tr/giray -{Giray}-] // -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-. — İstanbul, 1996. — Cılt 14. — S. 76—78. {{Qırım Hanları}} {{DEFAULTSORT:Fetih Geray 1}} [[Kategoriya:Qırım hanları]] [[Kategoriya:1597 senesinde ölgenler]] gjkqlwehn4dcbju8mqjl7q0a0vg7h1e 0 26449 246325 182571 2026-10-16T02:09:57Z InternetArchiveBot 15570 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 246325 wikitext text/x-wiki {{Til |renk = İnd-Avropa |ad = Bulğar tili |öz adı = български език |memleketler = [[Bulğaristan]] |regionlar = |resmiy til = [[Bulğaristan]] |teşkilât = |kişi sayısı = 9 million |sıra = 86 |al = |ölgen zamanı = |kategoriya = Slavân tilleri |sınıflaştırma = [[İnd-Avropa tilleri]] :[[Slavân tilleri]] ::[[Cenüb Slavân tilleri]] :::[[Bulğar tili]] |elifbe = [[Kiril elifbesi]] |ISO1 = bg |ISO2 = bgl |ISO3 = bgl |vikiad =Bulğarca |vikikod = bg }} '''Bulğar tili''' ({{lang-bg|български език}}) – cenübiy [[Slavân tilleri|slavân]] gruppasından bir tildir, [[Bulğaristan]]nıñ resmiy tili. Aynı zamanda [[Ukraina]], [[Moldova]], [[Romaniya]], [[Sırbistan]], [[Makedoniya]], [[Yunanistan]] ve [[Türkiye]]de daa laf etkenleri tapıla. Bir [[Slavân tilleri|Slavân tili]] olsada farqlı bir yapığa saiptir, Bulğar tilinde zamirler (Men, Sen, O v.b.) diger [[Slavân tilleri]]nden farqlıdır. [[Türkçe]]den alıntılar bardır, meselâ -{''Пара'', ''Кайсия'', ''Късмет'', ''Джамия'', ''Торба'', ''Памук''}- (v.b.) {{lang-tr|-{Para, Kayısı, Kısmet, Cami, Torba, Pamuk}-}}. == Bulğar elifbesi == {| style="font-family:Microsoft Sans Serif; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Б б | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | В в | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Г г | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Д д | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Е е | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ж ж |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | З з | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | И и | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Й й | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | К к | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Л л | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | М м | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Н н |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | О о | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | П п | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Р р | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | С с | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Т т | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | У у | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ф ф |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Х х | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ц ц | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ч ч | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ш ш | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Щ щ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ъ ъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ь ь |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ю ю | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Я я |} == Bağlantılar == * [https://web.archive.org/web/20161002013900/http://ibl.bas.bg/ Институт болгарского языка Болгарской Академии наук (по-болгарски)] * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=bul Болгарский язык в Ethnologue] * [https://web.archive.org/web/20090523131250/http://www.zruv.com/ Болгарский словарь синонимов] {{commonscat|Bulgarian language}} {{Slavân tilleri}} [[Kategoriya:Slavân tilleri]] 0j7z9iqwrwlcavca8ivgjxfh2vaklsl 0 27374 246356 208925 2026-10-16T10:45:25Z Don Alessandro 1 246356 wikitext text/x-wiki {{kişi}} '''Safa Geray''' ({{lang-crh-ar|صفا كرای}}; [[1637]] — [[1703]]) — [[1691]]—[[1692]] seneleri [[Qırım Hanlığı|Qırım hanı]]. Nureddin Safa Geraynıñ oğlu ve [[I Selâmet Geray]]nıñ torunı.<ref name="gayvoronskiy">-{Гайворонский О. Созвездие Гераев. Краткие биографии крымских ханов. — Симферополь, 2003. — С. 63.}-</ref> == Yaşlığı ve hızmeti == [[Halim Geray]]nıñ «[[Gülbün-i Hanan]]» eserinde yazılğanına köre, Safa Geraynı emcesi [[I Bahadır Geray]] öz qorantasında östürgen. Oğlanğa nureddin Safa Geraynıñ adını qoyğan.<ref name="halim">[https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-246951/gulbun-i-hanan.html -{Halîm Girây. Gülbün-i Hânân (Kırım Tarihi). Hazırlayan: İbrahim Gültekin}-.] — Ankara, 2019. — S. 124—125.</ref> 1671—1678 seneleri [[I Selim Geray]]nıñ birinci hanlığı devrinde [[nureddin]] oldı. Selim Geray tahttan alınğan soñ Safa Geray [[Qarın Abad]] (şimdiki [[Bulğaristan]]daki [[Karnobat]] şeeri) etrafındaki Qara Qulağızlı köyünde yaşadı.<ref name="halim"/> 1682—1683 seneleri [[Murad Geray]]nıñ [[qalğa]]sı oldı. == Hanlığı == 1691 senesiniñ soñunda [[III Saadet Geray]] tahttan tüşürilgen soñ, Safa Geray han tayin etildi. Qalğa vazifesinde I Selim Geraynıñ oğlu [[II Devlet Geray|Qara Devlet Geray]], nureddin vazifesinde ise Toqtamış Geraynıñ oğlu Şahin Geray bulundı.<ref name="halim"/> Safa Geray han olğan soñ zorlap aqça toplap, öz baylığını arttırğan. Han [[sabun]] ve [[balıq]] ticaretinen oğraşqan, bergi cıyuv aqqını da öz adına alğan. Gayvoronskiy onıñ çoq içki içkenini de qayd ete. Hannıñ bu areketleri beyler ve mırzalarnıñ narazılığına sebep olğan.<ref name="gayvoronskiy"/> Halim Geray ise hannı aqıllı ve bilgili adam olaraq köstere, lâkin cümert olmağanını qayd ete.<ref name="halim"/> Tarihçı Mehmed Geray, Safa Geraynı tenqit etkeni sebebinden ilk kitabınıñ qolundan alınğanını bildire. Bundan soñ o, daa qısqa bir tarih kitabı yazğan.<ref name="demir">-{Uğur Demir}-. [https://islamansiklopedisi.org.tr/mehmed-giray -{Mehmed Giray}-] // -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-. — 2019.</ref> == Avstriya seferi ve tahttan alınuvı == 1692 senesi padişa Safa Gerayğa [[Avstriya]]ğa qarşı cenkte iştirak etmege emir etti. Han asker toplap, Hacı Ali paşanıñ ordusına qoşulmaq içün yolğa çıqtı. Ordu [[Tuna]] boyundaki Yerköyü qalesine qadar bardı. Bir gece mırzalar askerlernen beraber Qırımğa qaytıp kettiler. Bu arekette [[qapı qulları]]nıñ reisleri de iştirak etti.<ref name="halim"/> Safa Geray askerlerni qaytarmağa tırıştı, lâkin muvafaq olamadı. İstanbulğa muracaat etip, isyancılarğa ceza berilmesini istedi. Beyler ve mırzalar ise padişadan I Selim Geraynı yañıdan han tayin etmesini talap ettiler.<ref name="halim"/> 1692 senesi oktâbr ayında Safa Geray tahttan alındı ve [[Rodos]] adasına sürgün etildi. Onıñ yerine I Selim Geray üçünci kere han oldı.<ref name="enwiki"/> Safa Geraynıñ hanlığı qararnen on ay devam etti.<ref name="halim"/> == Sürgünligi ve ölümi == Safa Geray Rodos adasında da ticaretnen oğraşmağa devam etti.<ref name="gayvoronskiy"/> II Devlet Geray han olğan soñ onıñ ricasınen Safa Geray azat etildi. Oña [[Qarın Abad]]ta yaşamağa izin berildi.<ref name="togral">-{Özge Togral}-. [https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3678996 -{Akdeniz Adalarına Sürgün Edilen Kırım Hanları}-] // -{Mediterranean Journal of Humanities}-. — 2018. — VIII/1. — S. 359—360. — DOI: 10.13114/MJH.2018.401.</ref> 1703 senesi Qarın Abadta vefat etti. Şeerdeki caminiñ azbarında defin etildi.<ref name="gayvoronskiy"/> Vefat etkende 66 yaşında edi.<ref name="halim"/> == İhtar == <references/> == Kitabiyat == * -{Гайворонский О. Созвездие Гераев. Краткие биографии крымских ханов}-. — Симферополь, 2003. — С. 63. * [https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-246951/gulbun-i-hanan.html -{Halîm Girây. Gülbün-i Hânân (Kırım Tarihi). Hazırlayan: İbrahim Gültekin}-.] — Ankara, 2019. — S. 124—125. * -{Özge Togral}-. [https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3678996 -{Akdeniz Adalarına Sürgün Edilen Kırım Hanları}-] // -{Mediterranean Journal of Humanities}-. — 2018. — VIII/1. — S. 355—366. {{Qırım Hanları}} [[Kategoriya:Qırım hanları]] g1gw5w1xwtbhfmzp7e3y7rme58v5ayo 246361 246356 2026-10-16T11:12:12Z Don Alessandro 1 246361 wikitext text/x-wiki {{kişi}} '''Safa Geray''' ({{lang-crh-ar|صفا كرای}}; [[1637]] — [[1703]]) — [[1691]]—[[1692]] seneleri [[Qırım Hanlığı|Qırım hanı]]. Nureddin Safa Geraynıñ oğlu ve [[I Selâmet Geray]]nıñ torunı.<ref name="gayvoronskiy">-{Гайворонский О. Созвездие Гераев. Краткие биографии крымских ханов. — Симферополь, 2003. — С. 63.}-</ref> == Yaşlığı ve hızmeti == [[Halim Geray]]nıñ «[[Gülbün-i Hanan]]» eserinde yazılğanına köre, Safa Geraynı emcesi [[I Bahadır Geray]] öz qorantasında östürgen. Oğlanğa nureddin Safa Geraynıñ adını qoyğan.<ref name="halim">[https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-246951/gulbun-i-hanan.html -{Halîm Girây. Gülbün-i Hânân (Kırım Tarihi). Hazırlayan: İbrahim Gültekin}-.] — Ankara, 2019. — S. 124—125.</ref> 1671—1678 seneleri [[I Selim Geray]]nıñ birinci hanlığı devrinde [[nureddin]] oldı. Selim Geray tahttan alınğan soñ Safa Geray [[Qarın Abad]] (şimdiki [[Bulğaristan]]daki [[Karnobat]] şeeri) etrafındaki Qara Qulağızlı köyünde yaşadı.<ref name="halim"/> 1682—1683 seneleri [[Murad Geray]]nıñ [[qalğa]]sı oldı. == Hanlığı == 1691 senesiniñ soñunda [[III Saadet Geray]] tahttan tüşürilgen soñ, Safa Geray han tayin etildi. Qalğa vazifesinde [[III Devlet Geray|Qara Devlet Geray]], nureddin vazifesinde ise Toqtamış Geraynıñ oğlu Şahin Geray bulundı.<ref name="halim"/> Safa Geray han olğan soñ zorlap aqça toplap, öz baylığını arttırğan. Han [[sabun]] ve [[balıq]] ticaretinen oğraşqan, bergi cıyuv aqqını da öz adına alğan. Gayvoronskiy onıñ çoq içki içkenini de qayd ete. Hannıñ bu areketleri beyler ve mırzalarnıñ narazılığına sebep olğan.<ref name="gayvoronskiy"/> Halim Geray ise hannı aqıllı ve bilgili adam olaraq köstere, lâkin cümert olmağanını qayd ete.<ref name="halim"/> Tarihçı Mehmed Geray, Safa Geraynı tenqit etkeni sebebinden ilk kitabınıñ qolundan alınğanını bildire. Bundan soñ o, daa qısqa bir tarih kitabı yazğan.<ref name="demir">-{Uğur Demir}-. [https://islamansiklopedisi.org.tr/mehmed-giray -{Mehmed Giray}-] // -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-. — 2019.</ref> == Avstriya seferi ve tahttan alınuvı == 1692 senesi padişa Safa Gerayğa [[Avstriya]]ğa qarşı cenkte iştirak etmege emir etti. Han asker toplap, Hacı Ali paşanıñ ordusına qoşulmaq içün yolğa çıqtı. Ordu [[Tuna]] boyundaki Yerköyü qalesine qadar bardı. Bir gece mırzalar askerlernen beraber Qırımğa qaytıp kettiler. Bu arekette [[qapı qulları]]nıñ reisleri de iştirak etti.<ref name="halim"/> Safa Geray askerlerni qaytarmağa tırıştı, lâkin muvafaq olamadı. İstanbulğa muracaat etip, isyancılarğa ceza berilmesini istedi. Beyler ve mırzalar ise padişadan I Selim Geraynı yañıdan han tayin etmesini talap ettiler.<ref name="halim"/> 1692 senesi oktâbr ayında Safa Geray tahttan alındı ve [[Rodos]] adasına sürgün etildi. Onıñ yerine I Selim Geray üçünci kere han oldı.<ref name="enwiki"/> Safa Geraynıñ hanlığı qararnen on ay devam etti.<ref name="halim"/> == Sürgünligi ve ölümi == Safa Geray Rodos adasında da ticaretnen oğraşmağa devam etti.<ref name="gayvoronskiy"/> II Devlet Geray han olğan soñ onıñ ricasınen Safa Geray azat etildi. Oña [[Qarın Abad]]ta yaşamağa izin berildi.<ref name="togral">-{Özge Togral}-. [https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3678996 -{Akdeniz Adalarına Sürgün Edilen Kırım Hanları}-] // -{Mediterranean Journal of Humanities}-. — 2018. — VIII/1. — S. 359—360. — DOI: 10.13114/MJH.2018.401.</ref> 1703 senesi Qarın Abadta vefat etti. Şeerdeki caminiñ azbarında defin etildi.<ref name="gayvoronskiy"/> Vefat etkende 66 yaşında edi.<ref name="halim"/> == İhtar == <references/> == Kitabiyat == * -{Гайворонский О. Созвездие Гераев. Краткие биографии крымских ханов}-. — Симферополь, 2003. — С. 63. * [https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-246951/gulbun-i-hanan.html -{Halîm Girây. Gülbün-i Hânân (Kırım Tarihi). Hazırlayan: İbrahim Gültekin}-.] — Ankara, 2019. — S. 124—125. * -{Özge Togral}-. [https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3678996 -{Akdeniz Adalarına Sürgün Edilen Kırım Hanları}-] // -{Mediterranean Journal of Humanities}-. — 2018. — VIII/1. — S. 355—366. {{Qırım Hanları}} [[Kategoriya:Qırım hanları]] 7p5njmk5dl96kea7sjerz8v4wviderp 0 30364 246279 237786 2026-10-15T12:16:42Z Don Alessandro 1 246279 wikitext text/x-wiki '''Aparteid''' ya da '''apartheyd''' ({{lang-af|apartheid}} — «ayırılıq») — [[Cenübiy Afrika Cumhuriyeti]]nde 1948–1994 seneleri devamında olğan [[ırqçılıq|ırqçı]] idare sisteması. Bu sistemada adamlarnı ırqlarına köre gruppalarğa bölgenler ve olarğa türlü aqlar bergenler. Siyasiy akimiyet esasen beyaz ealiniñ elinde olğan. Qara terili afrikalılar ve diger beyaz olmağan gruppalarnıñ aqları ise çeklengen. Irqiy ayıruv bundan evel de bar edi, amma 1948 senesi akimiyetke kelgen [[Milliy fırqa (Cenübiy Afrika)|Milliy fırqa]] onı devlet siyasetiniñ temeli yapqan.<ref name="history">{{Cite web|url=https://www.gov.za/about-sa/history|title=-{History}-|website=-{South African Government}-|language=en}}</ref> == Aparteid nasıl işlegen == Ükümet aparteidni «ayrı inkişaf» fikrinen aqlamağa tırışqan. Amelde ise qanunlar insanlarnıñ qayda yaşap olacağı, qayda çalışacağı ve qaysı mektepte oquycağını ırqına köre belgilegen. Yaşayış bölgeleri, mektepler ve çoq umumiy yerler ayrı olğan. Millionlarca adam evlerinden zornen köçürilgen. Qara terili ealiniñ şeerlerde yaşaması ve areket etmesi içün mahsus vesiqalar talap etilgen.<ref>{{Cite web|url=https://sahistory.org.za/article/pass-laws-south-africa-1800-1994|title=-{Pass laws in South Africa 1800–1994}-|website=-{South African History Online}-|language=en}}</ref> Qara terili vatandaşlar milliy parlament saylavlarında rey berüv aqqından marum etilgen. == Aparteidge qarşı küreş == Aparteidge qarşı memleket içinde büyük qarşılıq areketi inkişaf etken. Bu küreşte [[Afrika Milliy Kongressi]] ve başqa teşkilâtlar iştirak etken. Ükümet narazılıq çıqışlarını küç qullanaraq bastırğan, areketniñ yolbaşçılarını apiske atqan. Olardan biri [[Nelson Mandela]] edi. Başqa memleketler ve halqara teşkilâtlar da aparteidke qarşı çıqqan, Cenübiy Afrikağa iqtisadiy ve siyasiy basqı yapılğan.<ref name="history"/> [[Birleşken Milletler Teşkilâtı]] 1973 senesi aparteid cinayetiniñ ögüni almaq ve onı cezalamaq aqqında halqara muqavele qabul etken. Muqavele 1976 senesi iyülniñ 18-inde quvetini alğan.<ref>{{Cite web|url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?chapter=4&clang=_en&mtdsg_no=IV-7&src=TREATY|title=-{International Convention on the Suppression and Punishment of the Crime of Apartheid}-|website=-{United Nations Treaty Collection}-|language=en}}</ref> == Lâğu etilüvi == İçki qarşılıq ve halqara basqı neticesinde ükümet aparteidni bitirmek içün muzakereler başlağan. 1990 senesi Nelson Mandela apisten azat etilgen. 1991 senesi aparteidniñ esas qanunları lâğu etilgen, amma siyasiy sistemanı deñiştirmek daa bir qaç yıl devam etken. 1994 senesi aprelde ırqına baqmadan bütün yetişken vatandaşlar iştirak ete bilgen ilk umumiy saylavlar keçirilgen. Nelson Mandela memleketniñ ilk qara terili prezidenti olğan. Bu saylavlar aparteid devriniñ soñu sayıla.<ref name="history"/><ref>{{Cite web|url=https://www.vukuzenzele.gov.za/nelson-mandela-timeline-achievements|title=-{Nelson Mandela timeline of achievements}-|website=-{Vuk’uzenzele}-|language=en}}</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Siyaset]] [[Kategoriya:Cenübiy Afrika]] ah56zwg2oj01ga6m2mz12qslqeqpwrd 0 30368 246281 228503 2026-10-15T12:34:50Z Don Alessandro 1 246281 wikitext text/x-wiki '''Araplar ve İsrail arasındaki dava''' — [[İsrail]], bir sıra [[arap devletleri]] ve [[filistin]] siyasiy ve silâlı teşkilâtları arasındaki uzun müddetli siyasiy ve arbiy çatışmalarnıñ umumiy adı. Dava topraq, devlet quruv, telükesizlik, qaçaqlarnıñ aqları ve [[Qudus]] şeeriniñ statusı kibi meselelernen bağlı. [[Filistin ve İsrail arasındaki dava]] onıñ esas qısımlarından biridir. Amma bütün arap devletleriniñ, filistinlilerniñ ya da israillilerniñ bu meselelerge baqışı bir türlü degil. == Tarihiy temeli == Davanıñ tamırları XIX asırnıñ soñuna barıp taqala. Bu devirde siyasiy [[sionizm]] areketi inkişaf etken. Onıñ tarafdarları [[yeudiy]] halqınıñ tarihiy ve diniy bağları olğan [[Filistin]]de milliy yurt qurmağa tırışqan. Yeudiylerge qarşı taqipler bu areketni küçlendirgen. Filistinde yaşağan araplar ise bu topraqnı vatanı dep bilgen ve yeudiy köçüviniñ artmasınen siyasiy aqlarını ve topraqlarını coyacağından qorqqan. Britaniya idaresi devrinde eki milliy areket arasındaki qarşılıq artqan.<ref name="unhistory">{{Cite web|url=https://www.un.org/unispal/history/|title=-{History of the Question of Palestine}-|website=-{United Nations}-|language=en}}</ref> 1947 senesi [[Birleşken Milletler Teşkilâtı]] Filistinni yeudiy ve arap devletlerine bölmek, Qudusqa ise halqara idare bermek planını teklif etken. Yeudiy yolbaşçıları plannı qabul etken. Arap yolbaşçıları ise onı ealiniñ aqlarına ve topraqnıñ adaletli bölünmesine uyğun degil dep red etken. Bundan soñ yerli arap ve yeudiy silâlı quvetleri arasında cenk başlanğan.<ref name="war1948">{{Cite web|url=https://history.state.gov/milestones/1945-1952/arab-israeli-war|title=-{The Arab-Israeli War of 1948}-|website=-{Office of the Historian, U.S. Department of State}-|language=en}}</ref> == Cenkler ve barışıq teşebbüsleri == 1948 senesi mayısnıñ 14-ünde İsrail mustaqilligini ilân etken. Ertesi künü qomşu arap memleketleriniñ orduları İsrailge qarşı cenk başlağan. Cenk neticesinde İsrail BM planında oña ayırılğandan daa büyük territoriyanı elde etti. Filistin arap devleti qurulmağan: [[Urdun özeniniñ ğarbiy yalısı|Ğarbiy yalı]] [[Urdun]], [[Ğazze bölgesi]] ise [[Mısır]] idaresi altında qalğan.<ref name="war1948"/> Tahminen 700 biñ filistinli evlerinden qaçqan ya da quvulğan. Filistinliler bu vaqialarğa '''Naqba''' («felâket») deyler. İsrailliler içün ise 1948 senesi mustaqillikniñ qazanılması ve yañı devletni saqlap qaluvnen bağlıdır.<ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/unispal/nakba75/|title=-{Commemoration of the 75th anniversary of the Nakba}-|website=-{United Nations}-|language=en}}</ref> Soñraki büyük cenkler 1956, 1967 ve 1973 seneleri olıp keçken. 1967 senesi [[Altı künlük cenk]]te İsrail [[Sinay yarımadası]], Ğazze, Ğarbiy yalı, Şarqiy Qudus ve [[Golan bayırları]]nı alğan. Bu topraqlarnıñ kelecegi barışıq muzakereleriniñ esas meselelerinden birine çevirilgen.<ref>{{Cite web|url=https://history.state.gov/milestones/1961-1968/arab-israeli-war-1967|title=-{The 1967 Arab-Israeli War}-|website=-{Office of the Historian, U.S. Department of State}-|language=en}}</ref> İsrail 1979 senesi [[Mısır]], 1994 senesi ise [[Urdun]]nen barışıq muqaveleleri imzalağan. 1993 senesi [[Oslo añlaşmaları]] çerçivesinde İsrail ile [[Filistinni Azat Etüv Teşkilâtı]] biri-birini tanığan ve filistin özidare organlarını qurmaq aqqında añlaşqan. Amma sıñırlar, Qudus, qaçaqlar ve telükesizlik aqqında añlaşuvğa irişilmegen.<ref>{{Cite web|url=https://history.state.gov/milestones/1977-1980/camp-david|title=-{The Camp David Accords and the Arab-Israeli Peace Process}-|website=-{Office of the Historian, U.S. Department of State}-|language=en}}</ref><ref name="oslo">{{Cite web|url=https://history.state.gov/milestones/1993-2000/oslo|title=-{The Oslo Accords and the Arab-Israeli Peace Process}-|website=-{Office of the Historian, U.S. Department of State}-|language=en}}</ref> == Taraflarnıñ baqışları == İsrailniñ türlü ükümetleri memleketniñ tanılması, telükesiz sıñırlar ve ealini ücümlerden qoruv meselelerine esas diqqat ayırğan. İsrail tarafı arap devletleri ile evelki cenklerni ve silâlı gruppalarnıñ ücümlerini telükesizlik tedbirleriniñ zaruriyetine delil olaraq köstere. İsrail cemiyetinde topraq meselesi ve mustaqil Filistin devletiniñ quruluvı aqqında türlü fikirler bar.<ref name="oslo"/> Filistin milliy areketi ise öz taqdirini özü belgilev, mustaqil devlet quruv, işğalni bitirüv ve qaçaqlar meselesini çezüv aqlarına esaslana. 2002 senesi [[Arap birligi]] qabul etken barışıq teklifinde İsrailniñ 1967 senesi alğan arap topraqlarından çekilüvi, paytahtı Şarqiy Qudüs olğan Filistin devletiniñ quruluvı ve qaçaqlar meselesiniñ añlaşuv yolunen çezilüvi talap etilgen. Bunıñ qarşılığında arap devletleri İsrailnen barışıq ve normal munasebetler qurmağa azır olğanlarını bildirgen.<ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-207494/|title=-{The Arab Peace Initiative, Beirut, 28 March 2002}-|website=-{United Nations}-|language=en}}</ref> Davanıñ çezilüvine dair esas tekliflerden biri — İsrail ve Filistin devletleriniñ yan-yana barışıq ve telükesizlik içinde yaşamasıdır. Bu yanaşuvnı BM qoltuta. Amma bunı nasıl kerçekleştirmek, sıñırlarnı qaydan keçirmek, Qudusnıñ vaziyetini ve qaçaqlarnıñ kelecegini nasıl belgilemek aqqında ihtilâflar bar.<ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-188558/|title=-{Peaceful settlement of the question of Palestine}-|website=-{United Nations}-|language=en}}</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Tarih]] [[Kategoriya:Siyaset]] [[Kategoriya:İsrail]] 197bmyjtq33kfjsg088ce97w2qyl1tr 0 30369 246280 227223 2026-10-15T12:23:06Z Don Alessandro 1 246280 wikitext text/x-wiki {{universal infocard}} {{1000}} '''Atstekler''' (öz adı — '''meşika''', -{''mēxihcah''}-) — [[Meksika]]nıñ merkeziy qısmında yaşağan [[Amerdin halqları|Amerika yerli halqları]]ndan biri. Olar [[nauatl]] tilinde laf ete edi. Keñ manada «atstekler» adı meşikalar ve olarğa yaqın başqa nauatl tilli halqlar içün de qullanıla.<ref name="ad">-{Eric Blair-Joannou}-. [https://www.metmuseum.org/art/collection/search/312583 -{Drum (Teponaztli)}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-, 2020 (inglizce).</ref> == Tarih == Efsanege köre, meşikalar Atstlan degen bir yerden kelgen. «Atstek» adı da bu yer adı ile bağlıdır.<ref name="ad"/> Ananege köre, olar 1325 senesi [[Teskoko]] gölündeki bir adada [[Tenoçtitlan]] şeerini qurdı. Bugünki [[Mehiko]] şu şeerniñ yerinde buluna.<ref name="medeniyet">[https://pacmusee.qc.ca/en/press-room/press-releases/the-aztecs-people-of-the-sun/ -{The Aztecs, People of the Sun}-]. -{Pointe-à-Callière}- müzeyi, 2015 (inglizce).</ref> 1428 senesi Tenoçtitlan, Teskoko ve [[Tlakopan]] şeerleri ittifaq tizdi. Bu ittifaq [[Atstek imperiyası]]nıñ temeli oldı. Tenoçtitlan onıñ baş askeriy quvetine çevirildi. XV asırda imperiya Meksikanıñ merkeziy ve cenübiy qısımlarında büyük yerlerni boysundırdı. Boysundırılğan halqlar azıq, qumaç, altın ve başqa mallar ile bergi ödey edi.<ref>[https://e1.portalacademico.cch.unam.mx/alumno/historiademexico1/unidad2/culturamexica/imperio -{Imperio mexica}-]. Meksika Milliy Muhtar Universitetiniñ oquv portalı (ispanca).</ref> == Hocalıq ve yaşayış == Atsteklerniñ esas meşğuliyetlerinden biri ziraatçılıq edi. Olar [[mısırboğday]], [[baqla]] ve [[qabaq]] östüre edi. Gölniñ say yerlerinde suv kanalları ile ayırılğan suniy tarlalardan faydalana edi. Böyle tarlalarğa ''çinampa'' deyler.<ref>[https://www.inah.gob.mx/index.php/foto-del-dia/chicomecoatl-la-deidad-agricola-mas-importante -{Chicomecóatl, la deidad agrícola más importante para los mexicas}-]; [https://www.inah.gob.mx/boletines/el-sistema-chinampero-de-la-cuenca-de-mexico-en-la-nueva-edicion-de-arqueologia-mexicana -{El sistema chinampero de la Cuenca de México}-]. Meksika Milliy Antropologiya ve Tarih İnstitutı (ispanca).</ref> Şeerlerde ticaret ve zenaat inkişaf etken edi. Tenoçtitlanda büyük bazarlar, saray ve ibadethaneler bar edi. Kanallarda qayıqlar ile adam ve mal taşıla edi. Zenaatkârlar balçıq savut, qumaç, taş eykel ve süs eşyaları yapa edi.<ref>[https://www.metmuseum.org/essays/tenochtitlan -{Tenochtitlan}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-, 2004 (inglizce).</ref> == Medeniyet ve din == Atsteklerniñ yaşayışında din büyük yer tuta edi. Olar bir çoq tañrığa tapına edi. Bazı diniy merasimlerde insanlar da qurban etile edi. Atstekler 365 künlük küneş taqvimi ve 260 künlük diniy taqvim qullana edi. Bu taqvimler ziraat işleriniñ ve merasimlerniñ vaqtını belgilemege yardım ete edi. Yazılarında resim ve işaretler qullanıla edi. Elyazma kitaplarında tarihiy vaqialar, diniy adet ve bergiler aqqında malümat yazıp qaldıralar. Böyle kitaplarğa ''kodeks'' deyler. Olar atsteklerniñ tarihı ve yaşayışını ögrenmek içün müim menbalardır.<ref name="medeniyet"/> == İspan istilâsı == 1519 senesi [[Ernan Kortes]] başlığındaki [[ispanlar]] Meksikağa keldi. Olarğa atsteklerge qarşı olğan yerli halqlar da yardım etti. Uzun muasaradan soñ, 1521 senesi avgustnıñ 13-ünde ispanlar ve olarnıñ müttefiqleri Tenoçtitlannı aldı. Atstek imperiyasınıñ ükümranlığı soñuna yetti. Cenk, açlıq ve [[çiçek hastalığı]] halqqa büyük zarar ketirdi.<ref>[https://www.gob.mx/cultura/prensa/189801 -{La caída del imperio mexica, una crónica en voz de Eduardo Matos Moctezuma}-]. Meksika Medeniyet kâtipligi, 2020 (ispanca).</ref> Atsteklerniñ nesilleri bugünki Meksikada yaşay. Olar naua halqlarınıñ bir qısmını teşkil ete. [[Nauatl tili]]nde bugün de laf eteler.<ref>[https://www.britishmuseum.org/blog/indigenous-reframing-fall-aztec-empire -{An Indigenous reframing of the fall of the Aztec empire}-]. Britaniya müzeyi, 2021 (inglizce).</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Meksika]] [[Kategoriya:Tarih]] nwy88r9eccwivqj508l21qpeu76lrpo 0 30371 246282 168711 2026-10-15T12:36:51Z Don Alessandro 1 246282 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Hagia_Sophia_Mars_2013.jpg|thumb|right|Aya Sofya, İstanbul]] [[Fayl:"Vista meridional de la mezquita de Santa Sofía." (22878809025).jpg|thumb|[[Fayl:Aya Sofia, Constantinople (BM 1889,0603.107)FXD.jpg|thumb]]]] '''Aya Sofya''' ({{lang-tr|Ayasofya}}, {{lang-el|Αγία Σοφία}}) — [[İstanbul]]nıñ tarihiy merkezinde, [[Sultanahmet]]te bulunğan ibadethane. O, [[Bizans İmperiyası]] mimarisiniñ eñ belli abidelerinden biri ve İstanbulnıñ timsallerinden biridir. Tarih boyunca kilse, cami ve müzey olaraq qullanılğan. Bugün kene camidir. Bina 532–537 seneleri Bizans imperatorı [[I Yustinian]]niñ emri ile qurulğan. Bizans devrinde şeerniñ baş kilsesi edi. 1453 senesi [[Konstantinopolisniñ fethi|osmanlılar İstanbulnı alğanından]] soñ, sultan [[II Mehmed]] onı camige çevirdi.<ref name="tarih">[https://www.ktb.gov.tr/EN-113776/ayasofya-hagia-sophia.html -{Ayasofya (Hagia Sophia)}-]. Türkiye Medeniyet ve Turizm nazirligi (inglizce).</ref> 1934 senesi [[Mustafa Kemal Atatürk]]niñ prezidentligi vaqtında Türkiye ükümeti binanı müzeyge çevirmek aqqında qarar qabul etti. Müzey 1935 senesi ziyaretçiler içün açıldı. 2020 senesi iyülniñ 10-unda Türkiyeniñ Devlet şurası 1934 senesi qabul etilgen qararnı lâğu etti. Aynı kün prezident [[Recep Tayyip Erdoğan]] binanı Diyanet işleri idaresine berip, onıñ yañıdan cami olaraq qullanılmasına qarar berdi. Aya Sofyada toplu ibadetler iyülniñ 24-ünde başlandı.<ref>[https://www.fatih.bel.tr/en/main/pages/the-hagia-sophia-grand-mosque-ayasofya-i-kebi/578 -{The Hagia Sophia Grand Mosque}-]. Fatih belediyesi (inglizce).</ref> Aya Sofyanıñ büyük qubbesi binanıñ tabanından 55,6 metr yüksekliktedir. Qubbeniñ diametri taqriben 31 metrdir.<ref name="tarih"/> 1985 senesi Aya Sofya «İstanbulnıñ tarihiy rayonları» saasınıñ bir qısmı olaraq [[UNESCO Dünya Mirası Cedveli]]ne qayd etildi.<ref>[https://whc.unesco.org/en/list/356/ -{Historic Areas of Istanbul}-]. -{UNESCO}- Dünya Mirası merkezi (inglizce).</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Türkiye tarihı]] [[Kategoriya:İstanbul]] [[Kategoriya:Kilseler]] [[Kategoriya:Camiler]] 0588cp48edg1puhvqaczlbibla3h1b5 0 30381 246292 159948 2026-10-15T17:29:17Z Don Alessandro 1 246292 wikitext text/x-wiki '''Azatlıq eykeli''' ({{lang-en|Statue of Liberty}}; tolu adı — ''Dünyanı yarıqlandırğan Azatlıq'', {{lang-en|Liberty Enlightening the World}}) — [[Amerika Qoşma Ştatları]]nıñ [[Nyu York]] şeerinde bulunğan büyük eykel. O, azatlıq ve [[demokratiya]] timsali sayıla. Nyu York ve bütün AQŞnıñ eñ belli abidelerinden biridir. Eykelni [[Frenkistan]] halqı Amerika halqına bahşış etken. O, AQŞ mustaqilliginiñ yüz yıllığı ve eki memleket arasındaki dostluq şerefine yapılğan. Eykel 1886 senesi oktâbrniñ 28-inde tantanalı açılğan.<ref name="eykel">[https://www.nps.gov/stli/learn/statue-of-liberty-facts.htm -{Statue of Liberty Facts}-]. AQŞ Milliy parklar hızmeti (inglizce).</ref> == Bulunğan yeri == Eykel Nyu York körfezindeki [[Azatlıq adası]]nda ({{lang-en|Liberty Island}}), Manhettenden cenübiy ğarpqa doğru tahminen 3 km uzaqlıqta buluna. 1956 senesine qadar bu adağa Bedlou adası deyler edi.<ref>[https://www.nps.gov/stli/learn/historyculture/liberty-island-a-chronology.htm -{Liberty Island Chronology}-]. AQŞ Milliy parklar hızmeti (inglizce).</ref> Ada [[Nyu York ştatı]]nıñ terkibindedir ve federal ükümetniñ mülküdir.<ref>[https://home.nps.gov/stli/planyourvisit/frequently-asked-questions-statue-of-liberty.htm -{Frequently Asked Questions About the Statue of Liberty}-]. AQŞ Milliy parklar hızmeti (inglizce).</ref> == Körünişi == Eykel başında tacı olğan bir qadınnı tasvir ete. Qadın oñ elinde [[meşal]]ni yuqarı köterip tuta. Sol elindeki levhada AQŞ mustaqilliginiñ ilân etilgen tarihı — 1776 senesi iyülniñ 4-ü — Roma raqamlarınen yazılğan.<ref name="eykel"/> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Nyu York]] ca418vsotbxtg74s8fn4hgv4v9f2264 0 30383 246291 159793 2026-10-15T17:27:28Z Don Alessandro 1 246291 wikitext text/x-wiki '''Aziz Petrus bazilikası''' ({{lang-la|Basilica Sancti Petri}}; {{lang-it|Basilica di San Pietro}}) — [[Vatikan]]da bulunğan büyük [[katoliklik|katolik]] kilsesi. O, dünyanıñ eñ büyük hristian mabetlerinden biri ve katoliklerniñ müim ziyaret yeridir. Bazilikada [[Roma papası]]nıñ iştiraki ile büyük diniy merasimler keçirile. Onıñ qubbesi [[Roma]] ve Vatikannıñ belli timsallerinden biridir. == Tarihı == Hristian rivayetine köre, bazilika [[Aziz Petrus]]nıñ mezarı üstünde qurulğan. Bu yerdeki ilk kilse IV asırda imperator [[I Konstantin]] devrinde yapılğan. Vaqıt keçken sayın eski bina eskirgen ve onıñ yerine yañı, daa büyük bir mabet qurmaq qararı alınğan.<ref name="basilica">{{Cite web|url=https://www.basilicasanpietro.va/en/san-pietro/the-basilica|title=-{The Basilica}-|website=-{Basilica di San Pietro}-|language=en}}</ref> Yañı bazilikanıñ ilk taşı papa [[II Yulius]] tarafından 1506 senesi aprelniñ 18-inde qoyulğan. Qurucılıq 120 yıl devam etken. 1626 senesi noyabrniñ 18-inde papa [[VIII Urban]] bazilikanıñ açılışına bağışlanğan diniy merasimni keçirgen. Binanıñ bezenmesi ise bundan soñ da devam etken.<ref name="basilica"/><ref>{{Cite web|url=https://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2024/01/11/0030.pdf|title=-{Restoration of the Baldachin of Saint Peter’s Basilica}-|website=-{Holy See Press Office}-|date=2024-01-11|language=en}}</ref> == Mimarisi ve sanat eserleri == Bazilikanıñ qurulışında [[Donato Bramante]], [[Rafael Santi]], [[Mikelancelo]], [[Karlo Maderno]] ve başqa belli mimarlar iştirak etken. Uzun qurucılıq devamında binanıñ planı bir qaç kere deñiştirilgen. Onıñ mimarisinde [[Renessans]] ve [[barokko]] üslüpleriniñ hususiyetleri bar.<ref name="basilica"/> Büyük qubbeniñ esas leyhasını Mikelancelo azırlağan. Onıñ vefatından soñ qubbeni [[Cakomo della Porta]] ve Domeniko Fontana tamamlağan. Bazilikanıñ ögündeki [[Aziz Petrus meydanı]]nı ve onı sarıp alğan sutun sıralarını [[Lorentso Bernini]] yaratqan.<ref>{{Cite web|url=https://www.basilicasanpietro.va/it/san-pietro|title=-{Basilica di San Pietro}-|website=-{Basilica di San Pietro}-|language=it}}</ref> Kilse içinde çoq eykel, mozaika ve papalarnıñ mezarları bar. Eñ belli sanat eserlerinden biri — Mikelancelonıñ mermerden yapqan [[Pyeta]] eykelidir. Onda [[Meryem]] quçağında ölgen [[İsa]]nı tutıp oturğan alda tasvir etilgen.<ref>{{Cite web|url=https://www.basilicasanpietro.va/en/san-pietro/the-pieta-of-saint-peter-s|title=-{The Pietà of Saint Peter’s}-|website=-{Basilica di San Pietro}-|language=en}}</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Vatikan]] [[Kategoriya:Kilseler]] ewo1zavhhj9s17l8yf4zpbojql11s7z 0 30402 246285 207451 2026-10-15T13:17:16Z Don Alessandro 1 246285 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Baltic_Sea_map.png|thumb|321x321px|Baltıq deñizi, harita]] [[Fayl:Baltic_Sea_(Darlowo).JPG|right|thumb|300x300px|Baltıq deñizi]] [[Fayl:Suomi_jaakauden_jalkeen.png|thumb|384x384px|Zemaneviy Finlandiyanıñ çoqusı eski bir deñiz altı ya da taqımadadır: soñki buzluq devirden aman soñ deñiz seviyesi]] [[Fayl:BalticSea_March2000_NASA-S2000084115409.png|thumb|277x277px|Baltıq deñizi qış zamanında]] [[Fayl:2_SPN_01.jpg|right|thumb|300x300px|Lehistan yalılarınıñ qum töpeleri]] '''Baltıq deñizi''' ({{lang-ru|Балтийское море}}, {{lang-pl|Morze Bałtyckie}}, {{lang-de|Ostsee}}, {{lang-sv|Östersjön}}, {{lang-da|Østersøen}}, {{lang-fi|Itämeri}}, {{lang-et|Läänemeri}}, {{lang-lv|Baltijas jūra}}, {{lang-lt|Baltijos jūra}}) — [[Avropa]]nıñ şimalinde, [[Skandinaviya yarımadası]] ile qıtaviy Avropa arasında bulunğan içki deñiz. [[Atlantik okeanı]]nen bağlıdır. Deñizniñ yalılarında doquz devlet buluna: [[Danimarka]], [[İsveçiya]], [[Finlandiya]], [[Rusiye]], [[Estoniya]], [[Latviya]], [[Litvaniya]], [[Lehistan]] ve [[Almaniya]].<ref name="emiyet">[https://stateofthebalticsea.helcom.fi/findings/activities/economic-impacts/ -{Economic impacts}-]. -{HELCOM}-, 2023 (inglizce).</ref> == Coğrafiya == Baltıq deñizi [[Danimarka boğazları]] — [[Öresund]] — vastası ile [[Kattegat]]nen bağlana. Kattegat ise [[Skagerrak]] vastası ile [[Şimal deñizi]]ne çıqa. Bu yolnen Baltıq deñizi Atlantik okeanınen bağlana.<ref name="olçuler">[https://itameri.fi/en/nature-and-how-it-changes/the-baltic-sea-in-numbers/ -{The Baltic Sea in numbers}-]. -{Itämeri.fi}- (inglizce).</ref> [[Kil kanalı]] Baltıq ve Şimal deñizlerini birleştire. [[Beyaz deñiz-Baltıq kanalı]] ve oña bağlı göl ve özen yolları ise Baltıq deñizini [[Beyaz deñiz]]nen bağlay.<ref>[https://www.kiel-canal.de/history/ -{History}-]. -{UCA}-; [https://www.sentinelvision.eu/gallery/html/dfc439f251854666b5e06fdd760cd705 -{The White Sea – Baltic Canal in Russia, dug by hand by Soviet prisoners}-]. -{Sentinel Vision}-, 2023 (inglizce).</ref> Deñizniñ şimalinde [[Botniya körfezi]], şimaliy şarqında [[Finlandiya körfezi]], şarqında ise [[Riga körfezi]] buluna. Danimarka boğazlarınen beraber deñizniñ meydanı taqriben 393 biñ km²-dir. Kattegat bu esapqa alınmay. Ortalama terenligi 54 metr, eñ teren yeri ise 459 metrlik -{Landsort}- çuqurıdır.<ref name="olçuler"/> == Tabiiy hususiyetleri == Baltıq deñiziniñ suvu okean suvundan daa az tuzludır. Deñizge çoq özen tökülip, tatlı suv ketire. Okeannen suv deñişüvi ise tar ve say boğazlar sebebinden yavaş ola. Tuzlulıq şimal ve şarqqa doğru azaya.<ref>[https://stateofthebalticsea.helcom.fi/overview/about-the-baltic-sea/ -{About the Baltic Sea}-]. -{HELCOM}-, 2023 (inglizce).</ref> Qışta buz eñ evel Botniya körfeziniñ şimalinde ve Finlandiya körfeziniñ içki qısmında peyda ola. Suvuq qışlarda deñizniñ başqa qısımları da buznen qaplana. Buznıñ qaplağan meydanı er yıl farqlı ola.<ref>[https://en.ilmatieteenlaitos.fi/ice-season-in-the-baltic-sea -{Ice season in the Baltic Sea}-]. Finlandiya Meteorologiya İnstitutı (inglizce).</ref> == Emiyeti ve ekologik meseleler == Baltıq deñizi yalı memleketleri arasında ticaret ve yolcu qatnavı içün müimdir. Deñizde mal taşığan gemiler ve yolcu paromları qatnay. Balıqçılıq da yalı ealisiniñ müim meşğuliyetlerinden biridir.<ref name="emiyet"/> Deñizniñ esas ekologik meselelerinden biri — suvğa azot ve fosfor kibi maddelerniñ artqaç tüşüvidir. Bu maddeler ufaq suv ösümlikleriniñ tez çoğalmasına sebep ola. Olarnıñ qalımtıları çürügen vaqıtta [[oksigen]] sarf etile. Neticede deñiz tübünde yaşağan canlılarğa oksigen yetişmey.<ref>[https://itameri.fi/en/state-of-the-baltic-sea/eutrophication/effects-of-eutrophication/ -{Effects of eutrophication}-]. -{Itämeri.fi}- (inglizce).</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Deñizler]] cd5n7qjo1n9qdaclvxkrsqxobi00dh0 0 30403 246295 238168 2026-10-15T17:50:34Z Don Alessandro 1 246295 wikitext text/x-wiki {{1000}} {{MY |tip = şeer |qırımtatar adı = Bangkok |original adı = กรุงเทพฯ |lat_deg = 13 |lat_min = 45 |lat_sec = |lon_deg = 100 |lon_min = 31 |lon_sec = |memleket = Tayland }} '''Bangkok''' (tayca {{lang-th|กรุงเทพมหานคร}} — -{Krung Thep Maha Nakhon}-, qısqa adı — -{Krung Thep}-) — [[Tayland]]nıñ paytahtı ve eñ büyük şeeri. Memleketniñ esas siyasiy, iqtisadiy ve medeniy merkezidir. Şeer [[Çaophraya]] özeniniñ aşağı aqımında, [[Siam körfezi]]ne yaqın buluna. == İdariy bölünüvi ve ealisi == Bangkok ayrı bir idariy birlem olıp, 50 rayondan ibarettir. Onıñ meydanı qararnen 1569 km²-dir.<ref name="bma">{{Cite web|url=https://www.jica.go.jp/activities/issues/env_manage/jcci/uurjcd000000fdje-att/presentation_15.pdf|title=-{Bangkok Metropolitan Administration’s Initiative Zero Carbon}-|publisher=Bangkok şeer idaresi|date=2022-01-20|language=en}}</ref> 2024 senesi Bangkokta 5 455 020 kişi resmiy olaraq qayd etilgen.<ref>{{Cite web|url=https://www.nso.go.th/public/e-book/Statistical-Yearbook/SYB-2025/77/|title=-{Statistical Yearbook Thailand 2025. Table 1.5: Population from Registration Record by Region, Province and Sex: 2024}-|publisher=Tayland Milliy statistika idaresi|language=en}}</ref> Şeerde yaşap, başqa yerlerde qaydlı olğan adamlar da bar. Bu sebepten resmiy qaydlardaki raqam bütün ealiniñ sayısını köstermey.<ref name="bma"/> Bangkok etrafındaki şeer ve qasabalar büyüp, paytahtnen birlikte büyük bir [[aglomeratsiya]] teşkil etken. == Tarih == Bangkok 1782 senesi qıral [[I Rama]] devrinde paytaht olğan. Şeerniñ tarihiy merkezi Çaophraya özeni boyundaki Rattanakosin tarafında buluna. Bu yerde qıral sarayı ve eski mabetler saqlanğan.<ref name="tat-history">{{Cite web|url=https://www.tatnews.org/2023/04/bangkok-celebrates-241st-anniversary-from-21-25-april-2023/|title=-{Bangkok celebrates 241st anniversary from 21–25 April 2023}-|website=-{TAT Newsroom}-|publisher=Tayland Turizm idaresi|date=2023-04-07|language=en}}</ref> == İqtisat ve naqliye == Bangkok Taylandnıñ eñ büyük ticaret ve iqtisadiy merkezidir. Şeerde büyük şirketler, banklar ve ticaret merkezleri buluna. Şeer içinde demiryol naqliyesi müim yer tuta. Yerastı ve yerüstü demiryol hatları türlü rayonlarnı bir-birine bağlay. Kanallarda yolcu qayıqları da işley.<ref name="bma"/> == Medeniyet ve turizm == Bangkokta çoq tarihiy abide, müzey, park ve bazar bar. Büyük qıral sarayı, -{Wat Phra Kaew}-, -{Wat Pho}- ve -{Wat Arun}- buddist mabetleri şeerniñ eñ belli yerlerindendir. Turistler Bangkokqa tarihiy binalarnı ve mabetlerni körmek, tay medeniyeti ve aşlarınen tanışmaq içün keleler.<ref>{{Cite web|url=https://www.tourismthailand.org/Destinations/Provinces/Bangkok/219|title=-{Bangkok}-|publisher=Tayland Turizm idaresi|language=en}}</ref> == Eali == {{Wikidata/Population}} <br><gallery class=center caption="Bangkok"> Bangkok-Wat Phra Keo 1976-02-Koenigspalast-gje.jpg Bangkok-Wat Phra Keo 1976-12-Eingang-gje.jpg Bangkok-Wat Benchamabophit 1976-10-Maedchen-Tauben-gje.jpg Bangkok-Wat Arun 1976-28-Moench auf Prang-gje.jpg Bangkok-Wat Arun 1976-10-Daemonen-gje.jpg Bangkok-Tempeltaenzerinnen-08-1976-gje.jpg Bangkok-Wat Pho 1976-12-Bot-gje.jpg Bangkok-Khlongfahrt-22-Getreideverladung-1976-gje.jpg </gallery> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Tayland]] e4w9nxj8636k9jq9z0lcmzf78cqnees 0 30405 246294 212135 2026-10-15T17:39:40Z Don Alessandro 1 246294 wikitext text/x-wiki {{Göl | ad = Baykal | diger tillerde ad = Байкал | resim = Мыс Лударь, 17 июня 2013 года.jpg | resim yazı = | memleket = [[Rusiye]] | region = [[İrkutsk vilâyeti]]/[[Burâtiya]] |lat_deg =53 |lat_min =13 |lat_sec = 00 |lon_deg =107 |lon_min =45 |lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = | yükseklik = 456-457 | ölçü = 636 × 79,5 | meydan = 31 722 | kölem = 23 615,39 | terenlik = 1642 | havuz meydanlığı = 571 000 }} '''Baykal''' — [[Rusiye]]de, [[Sibir]]niñ cenübiy şarqında, [[İrkutsk vilâyeti]] ile [[Burâtiya Cumhuriyeti]] arasında bulunğan [[göl]]. O, dünyanıñ eñ teren gölüdir: eñ teren yeri 1642 metrge yete. Baykal tatlı suv kölemine köre de dünya gölleri arasında birinci yerni ala. [[Fayl:Baikal-S1999276045323.png|thumb|300px|Baykalnıñ kâinattan körünişi]] == Coğrafiyası == Baykal cenübiy ğarptan şimaliy şarqqa doğru 636 km uzana. Şekli büyük bir hilâlge oşay. Kenişligi 25–80 km, meydanı tahminen 31,7 biñ km²-dir. Etrafında dağlar bar. Gölniñ eñ büyük adası — [[Olhon]]. Baykalğa 300-den ziyade özen aqa. Olarnıñ eñ büyügi — [[Selenga]]. Gölden ise tek bir özen — [[Angara]] — aqıp çıqa.<ref>{{Cite web|url=https://old.bigenc.ru/geography/text/3866681|title=Байкал|website=Большая российская энциклопедия|language=ru}}</ref> Baykalnıñ suvu çoq şeffaf: bazı yerlerde ve yıl mevsimlerinde 40 metr terenlikke qadar körmek mümkün. Qışta gölniñ büyük qısmı buznen qaplana. == Peyda oluvı ve tabiatı == Baykal dünyanıñ eñ eski gölü sayılır. Alimlerniñ esabına köre, o, tahminen 25 million yıl evel peyda olğan. Göl yer qabuğınıñ yarılıp, eki tarafqa çekilgen yerinde bulunğan çuqurda şekillengen. Bu bölgede yer qabuğınıñ areketi devam ete ve [[zelzele]]ler olıp tura. Baykalda dünyadaki göllerde bulunğan suvuqta buzlamağan tatlı suvnıñ tahminen beşten biri toplu. Göl ösümlik ve ayvan çeşitlerine pek zengindir. Olarnıñ çoqusı başqa yerde rastkelmey. Eñ belli ayvanlarından biri — Baykal [[nerpa]]sıdır.<ref name="unesco">{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/754/|title=-{Lake Baikal}-|website=-{UNESCO World Heritage Centre}-|language=en}}</ref> == Qorçalanuvı == 1996 senesi Baykal ve onıñ etrafındaki tabiiy bölgeler -{[[UNESCO]]}-nıñ [[Dünya mirası cedveli]]ne alınğan. Gölniñ temizligini ve özüne has tabiatını saqlamaq içün suvnıñ kirlenmesiniñ ögüni almaq ve etraftaki tabiiy bölglerni qorçalamaq müimdir.<ref name="unesco"/> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Rusiye coğrafiyası]] [[Kategoriya:Göller]] 36krsybn86ka2o527fy4sl0l9kqg9ks 0 30414 246293 169349 2026-10-15T17:35:42Z Don Alessandro 1 246293 wikitext text/x-wiki {{Til |ad=Bengal tili |öz adı=বাংলা |resmiy til=[[Bangladeş]]; [[İndistan]]da — [[Ğarbiy Bengal]], [[Tripura]] ve [[Assam]]nıñ bazı rayonları |elifbe=[[Bengal elifbesi]] |ISO1=bn |ISO2=ben |ISO3=ben |memleketler=[[Bangladeş]], [[İndistan]] |kategoriya=[[Asiya tilleri]] |sınıflaştırma=[[İnd-Avropa tilleri]] *[[İnd-İran tilleri]] **[[İnd-Aryan tilleri]] ***'''Bengal tili''' |telâffuz={{audio|Bn-বাংলা.oga|''বাংলা''}}, /ˈbaŋla/ |vikikod=bn |vikiad=Bengalce }} '''Bengal tili''' ya da '''Bengalce''' (öz adı {{lang-bn|বাংলা}} — ''bangla'') — [[İnd-Avropa tilleri|ind-avropa]] til ailesiniñ [[İnd-Ariy tilleri|ind-ariy]] qoluna ait bir til. Esasen [[Bangladeş]] ve [[İndistan]]nıñ şarqında qullanıla. Bengalce qararnen 300 million kişi laf ete. Bu, dünyada eñ çoq qullanılğan tillerden biridir.<ref name="cnrs">{{Cite web|url=https://lgidf.cnrs.fr/bengali|title=-{Bengali}-|website=-{Langues et Grammaires du Monde dans l’Espace Francophone}-|publisher=-{CNRS}-|language=fr}}</ref> == Tarqaluvı ve statusı == [[Fayl:Bengalispeaking_region.png|thumb|240px|Bengalce laf etilgen yerler]] Bengal tili tarihta [[Bengaliya]] olaraq belli olğan ülkede tarqalğan. Bu ülkeniñ büyük qısmı bugün [[Bangladeş]] ve İndistannıñ [[Ğarbiy Bengal]] ştatına aittir. Bengal tili — Bangladeşniñ devlet tilidir.<ref>[https://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-print-367/section-print-24550.html Bangladeş Konstitutsiyasınıñ 3-ünci maddesi].</ref> İndistanda Ğarbiy Bengal ve Tripura ştatlarında, ayrıca Assam ştatınıñ bazı rayonlarında resmiy til olaraq qullanıla.<ref name="banglapedia">{{Cite web|url=https://en.banglapedia.org/index.php/Bangla_Language|title=-{Bangla Language}-|website=-{Banglapedia}-|language=en}}</ref> O, İndistan Konstitutsiyasınıñ sekizinci ilâvesinde kösterilgen 22 tilniñ biridir.<ref>{{Cite web|url=https://www.mha.gov.in/sites/default/files/Eighth_Schedule.pdf|title=-{Constitutional provisions relating to Eighth Schedule}-|publisher=İndistan İçki işler nazirligi|language=en}}</ref> Tilniñ türlü yerli şiveleri bar. Olarnıñ telâffuzı ve söz terkibi bir-birinden farq ete. Edebiy til mekteplerde oqutıla, edebiyat ve kütleviy haber vastalarında qullanıla.<ref name="cnrs"/> == Tarih == [[Fayl:Charyapada.jpg|thumb|240px|«Çaryapada» elyazmasınıñ betleri]] Bengal tili qararnen X asırda ayrı bir til olaraq şekillengen. Onıñ eñ eski yazılı menbaları arasında «Çaryapada» adlı diniy şiirler bar.<ref name="banglapedia"/> Zemaneviy edebiy til XIX–XX asırlarda bir çoq yazıcınıñ eserlerinde inkişaf etken. [[Rabindranat Tagor]] ve başqa yazıcılar laqırdı tiline yaqın yazı usulınıñ keñ tarqalmasına büyük tesir etkenler.<ref name="banglapedia"/> 1952 senesi fevralniñ 21-inde [[Dakka]]da bengal tiline devlet tili statusı berilmesini talap etken numayiş vaqtında adamlar elâk olğan. Olarnıñ hatırasına -{[[UNESCO]]}- 1999 senesi fevralniñ 21-ini [[Halqara ana tili künü]] olaraq ilân etken.<ref>{{Cite web|url=https://bangladesh.un.org/en/220129-united-diversity-un-country-office-congratulates-bangladesh-international-mother-language|title=-{United in diversity: UN country office congratulates Bangladesh on International Mother Language Day}-|publisher=BMTniñ Bangladeşteki vekilligi|date=2023-02-21|language=en}}</ref> == Yazı ve tilniñ hususiyetleri == Bengal tilinde [[bengal elifbesi]]nen yazalar. Bu yazı qadimiy [[brahmi yazısı]]ndan inkişaf etken. Yazı soldan oñğa yazıla.<ref name="banglapedia"/><ref name="cnrs"/> Tilniñ söz terkibinde [[sanskrit]], [[Fars tili|fars]], [[Arap tili|arap]] ve [[İngliz tili|ingliz tilinden]] alınma sözler bar. Cümlede fiil adette soñda kele.<ref name="banglapedia"/> <gallery mode="traditional" widths="220" heights="120"> Fayl:Bengali-I_love_you.gif|Bengalce «Men seni sevem» yazısı Fayl:Rabindranath_Tagore_Signature.svg|Rabindranat Tagornıñ imzası </gallery> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:İnd-Avropa tilleri]] 857yt8g773lg4ilgovw8skod9jukrwp 0 30415 246289 178076 2026-10-15T15:49:48Z Don Alessandro 1 246289 wikitext text/x-wiki '''Bent''' — [[özen]] ya da başqa bir suv aqımınıñ yolunı kesip, suvnı toplamaq içün qurulğan gidrotehnik inşaat. O, suvnı tutıp qala ve onıñ seviyesini kötere. Bentniñ suv kelgen tarafında adette [[yapma göl]] teşkil ola.<ref>[https://apps.usgs.gov/thesaurus/term-simple.php?code=262&thcode=61 -{Dam}-]. AQŞ Geologiya hızmeti (inglizce).</ref> == Vazifeleri == Bentler türlü maqsatlar içün qurula: * şeer, köy ve fabrikalarnı suvnen temin etmek; * tarla ve bağlarnı suvarmaq; * [[gidroelektrostantsiya]]larda elektrik energiyası işlep çıqarmaq; * suv taşqınlarınıñ telükesini azaltmaq. GESte yuqarıdan aşağığa aqıp tüşken suv turbinanı aylandıra. Turbina ise generatornı areketke ketire. Generator elektrik energiyası işlep çıqara.<ref>[https://www.energy.gov/cmei/water/how-hydropower-works -{How Hydropower Works}-]. AQŞ Energetika nazirligi (inglizce).</ref> Bazı bentlerniñ üstünden avtomobil yolları da keçe.<ref name="ozu">[https://uhe.gov.ua/media_tsentr/novyny/retrospektiva-ekspluatacii-avtopereizdu-cherez-greblyu-dniproges Ретроспектива експлуатації автопереїзду через греблю ДніпроГЕС]. Ukrgidroenergo, 2019 (ukraince).</ref> == Esas çeşitleri == Bentlerniñ qurulışı ve qullanılğan malzemesi farqlı ola. Esas çeşitleri şulardır: * '''Topraq ve taş bentler''' — topraq ya da taş üymelerinden qurula. * '''Gravitatsion beton bentler''' — suvnıñ basımına büyük ağırlığınen qarşı tura. * '''Kemerli bentler''' — kemer şeklinde qurulıp, dereniñ eki yanındaki qayalarğa tayana. * '''Kontrforslı bentler''' — suv tutqan divarınıñ arqasında mahsus tayanma ayaqları bar.<ref>[https://www.usbr.gov/pn/about/dams/index.html -{Dams & Projects}-]. ABD Melioratsiya bürosı (inglizce).</ref> Bir bentte bir qaç qurulış usulı birleştirile bile. Meselâ, [[Huver benti]] em kemerli, em de gravitatsion bentniñ hususiyetlerine saiptir.<ref name="huver">[https://www.usbr.gov/lc/hooverdam/faqs/damfaqs.html -{Hoover Dam: Frequently Asked Questions}-]. AQŞ Melioratsiya bürosı (inglizce).</ref> == Galereya == <gallery mode="traditional" widths="200" heights="150" perrow="4"> Fayl:Hoover Dam Nevada Luftaufnahme.jpg|Huver (AQŞ)<ref name="huver"/><br />Kemerli-gravitatsion, 221 m Fayl:Плотина грунтовая однородная земляная.svg|Topraq bentiniñ kesiti<br />Bentniñ içki qurulışı Fayl:Roman Cornalvo dam, Extremadura, Spain. Pic 01.jpg|Kornalvo (İspaniya)<ref>[https://whc.unesco.org/en/list/664/ -{Archaeological Ensemble of Mérida}-]. -{UNESCO}- Dünya Mirası merkezi (inglizce).</ref><br />Roma devrinden qalğan bent Fayl:Nurek Dam.JPG|Nurek (Tacikistan)<ref>[https://barqitojik.tj/en/activity/projects/330/196701/ -{Nurek Hydropower Plant Rehabilitation Project}-]. Barqi Tojik (inglizce).</ref><br />Taş-topraq üymesi, 300 m Fayl:GrandeDixence.jpg|Gran Diksen (İsviçre)<ref>[https://www.grande-dixence.ch/en/the-complex/dams/grande-dixence-78/ -{Grande Dixence}-]. Bentniñ resmiy saytı (inglizce).</ref><br />Gravitatsion beton, 285 m Fayl:Dnieper Hydroelectric Station in 2005.JPG|Özü GESi (Ukraina)<ref name="ozu"/><br />Beton, 60 m; foto: 2005 Fayl:Gordon Dam.jpg|Gordon (Avstraliya)<ref>[https://www.hydro.com.au/articles/people-heritage/celebrating-50-years-gordon-dam -{Celebrating 50 Years of the Gordon Dam!}-]. -{Hydro Tasmania}-, 2024 (inglizce).</ref><br />Kemerli beton, 140 m Fayl:Barrage Daniel-Johnson2 edited.jpg|Daniel-Conson (Kanada)<ref>[https://www.hydroquebec.com/facility-tours/tours-general-public/daniel-johnson-manic-5-cote-nord.html -{Manic-5 generating station}-]. -{Hydro-Québec}- (inglizce).</ref><br />Çoq kemerli beton, 214 m </gallery> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Tehnika]] m44g99kdyahfq0hw6b6eo7763cfsft9 0 30418 246283 159954 2026-10-15T13:13:04Z Don Alessandro 1 246283 wikitext text/x-wiki '''Bergiler''' — adamlar ve teşkilâtlarnıñ qanunğa köre devlet ya da yerli bücetke tölemege mecbur olğan ödemeleri. Bergilerden toplanğan para mektepler, hastahaneler, yollar, devlet idaresi, mudafaa ve başqa umumiy ihtiyaclar içün qullanıla. Bergi tölegen adam onıñ qarşılığında ayrıca bir mal ya da belli bir hızmet almay.<ref name="oecd">{{Cite web|url=https://www.oecd.org/en/publications/revenue-statistics-2025_3a264267-en/full-report/the-oecd-classification-of-taxes-and-interpretative-guide_c852c459.html|title=-{The OECD classification of taxes and interpretative guide}-|website=-{OECD}-|language=en}}</ref> Qanunlar kimniñ bergi töleycegi, berginiñ neden esaplanacağı, ölçüsini ve tölev müddetini belgiley. Bergi kelirden, kârdan, mülkten ya da mal ve hızmetlerniñ satıluvından alına bile. Er memleketniñ bergi çeşitleri ve olarnı tölev qaideleri farqlı ola. == Bergi çeşitleri == Bergilerge şu misallerni ketirmek mümkün: * '''Kelir bergisi''' — adamnıñ maaşı ve başqa [[kelir]]lerinden alınğan bergi. * '''Kâr bergisi''' — şirket ya da başqa işhaneniñ [[kâr]]ından alınğan bergi. Kâr — kelirden masraflar çıqarılğandan soñ qalğan para. * '''Qoşulğan fiyat bergisi (QFB)''' — mallar ve hızmetlerniñ fiyatına tesir etken bergi. O, işlep çıqaruv ve satuvnıñ türlü basqıçlarında esaplana; işhaneler, umumiy qaidege köre, satın alğan malları ve hızmetleri içün tölegen QFBni esaptan tüşüre bile. Berginiñ soñki yükü adette mal ya da hızmetni satın alğan qullanıcığa tüşe.<ref>{{Cite web|url=https://www.oecd.org/en/topics/consumption-taxes.html|title=-{Consumption taxes}-|website=-{OECD}-|language=en}}</ref> * '''Satlıq bergisi''' — mal ya da hızmet satılğanda alınğan bergi. * '''Dönüm bergisi''' — işhaneniñ satuvdan alğan umumiy kelirine esaslanıp esaplanğan bergi. Bu bergilerniñ episi er memlekette birden qullanılmay. Olarnıñ esaplanması, dereceleri ve imtiyazları memleket qanunlarına bağlı. == Başqa ödemelerden farqı == Bergini belli bir hızmet içün alınğan ödemeden ayırmaq kerek. Meselâ, bir vesiqanı azırlamaq içün tölegen para belli bir işniñ yapılmasınen bağlıdır. Bergi ise umumiy ihtiyaclar içün toplanır. Bunen beraber, gümrük ödemeleriniñ bazı çeşitleri de bergi sayılır; ödemeniñ adı onıñ bergi olıp olmağanını tek başına belgilemey.<ref name="oecd"/> == Bergi sisteması == Memleketteki bergiler, olarnı esaplav ve tölev qaideleri, imtiyazlar ve bergilerniñ doğru tölenmesini yoqlav usulları beraber bergi sistemasını teşkil ete. Bergi ödeyiciler bazı allarda kelirleri ve töleyecek bergileri aqqında [[bergi beyannamesi]] bere. Qanunda belgili şartlarğa uyğun kelgenler içün [[bergi imtiyazları]] ve [[bergi endirimleri]] de közde tutula bile. == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:İqtisadiyat]] 0egxdtgpv3scb1459zbpeifjk0f7f6a 246284 246283 2026-10-15T13:13:28Z Don Alessandro 1 246284 wikitext text/x-wiki '''Bergiler''' — adamlar ve teşkilâtlarnıñ qanunğa köre devlet ya da yerli bücetke tölemege mecbur olğan ödemeleri. Bergilerden toplanğan para mektepler, hastahaneler, yollar, devlet idaresi, mudafaa ve başqa umumiy ihtiyaclar içün qullanıla. Bergi tölegen adam onıñ qarşılığında ayrıca bir mal ya da belli bir hızmet almay.<ref name="oecd">{{Cite web|url=https://www.oecd.org/en/publications/revenue-statistics-2025_3a264267-en/full-report/the-oecd-classification-of-taxes-and-interpretative-guide_c852c459.html|title=-{The OECD classification of taxes and interpretative guide}-|website=-{OECD}-|language=en}}</ref> Qanunlar kimniñ bergi töleycegi, berginiñ neden esaplanacağı, ölçüsini ve tölev müddetini belgiley. Bergi kelirden, kârdan, mülkten ya da mal ve hızmetlerniñ satıluvından alına bile. Er memleketniñ bergi çeşitleri ve olarnı tölev qaideleri farqlı ola. == Bergi çeşitleri == Bergilerge şu misallerni ketirmek mümkün: * '''[[Kelir bergisi]]''' — adamnıñ maaşı ve başqa [[kelir]]lerinden alınğan bergi. * '''[[Kâr bergisi]]''' — şirket ya da başqa işhaneniñ [[kâr]]ından alınğan bergi. Kâr — kelirden masraflar çıqarılğandan soñ qalğan para. * '''[[Qoşulğan fiyat bergisi]] (QFB)''' — mallar ve hızmetlerniñ fiyatına tesir etken bergi. O, işlep çıqaruv ve satuvnıñ türlü basqıçlarında esaplana; işhaneler, umumiy qaidege köre, satın alğan malları ve hızmetleri içün tölegen QFBni esaptan tüşüre bile. Berginiñ soñki yükü adette mal ya da hızmetni satın alğan qullanıcığa tüşe.<ref>{{Cite web|url=https://www.oecd.org/en/topics/consumption-taxes.html|title=-{Consumption taxes}-|website=-{OECD}-|language=en}}</ref> * '''[[Satlıq bergisi]]''' — mal ya da hızmet satılğanda alınğan bergi. * '''[[Dönüm bergisi]]''' — işhaneniñ satuvdan alğan umumiy kelirine esaslanıp esaplanğan bergi. Bu bergilerniñ episi er memlekette birden qullanılmay. Olarnıñ esaplanması, dereceleri ve imtiyazları memleket qanunlarına bağlı. == Başqa ödemelerden farqı == Bergini belli bir hızmet içün alınğan ödemeden ayırmaq kerek. Meselâ, bir vesiqanı azırlamaq içün tölegen para belli bir işniñ yapılmasınen bağlıdır. Bergi ise umumiy ihtiyaclar içün toplanır. Bunen beraber, gümrük ödemeleriniñ bazı çeşitleri de bergi sayılır; ödemeniñ adı onıñ bergi olıp olmağanını tek başına belgilemey.<ref name="oecd"/> == Bergi sisteması == Memleketteki bergiler, olarnı esaplav ve tölev qaideleri, imtiyazlar ve bergilerniñ doğru tölenmesini yoqlav usulları beraber bergi sistemasını teşkil ete. Bergi ödeyiciler bazı allarda kelirleri ve töleyecek bergileri aqqında [[bergi beyannamesi]] bere. Qanunda belgili şartlarğa uyğun kelgenler içün [[bergi imtiyazları]] ve [[bergi endirimleri]] de közde tutula bile. == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:İqtisadiyat]] nqbtd9jxioh26cfvww4as6hxoxrf4ge 0 30419 246296 216631 2026-10-15T17:54:53Z Don Alessandro 1 246296 wikitext text/x-wiki '''Blüz''' ({{lang-en|blues}}) — XIX asırnıñ soñunda [[Amerika Qoşma Ştatları]]nıñ cenübinde [[afrikalı amerikalılar]] arasında şekillengen [[muzıka]] janrı. O, iş vaqtında aytılğan yırlar, diniy yırlar ve başqa halq muzıkası adetleri esasında peyda olğan. Blüzni em yırlap, em de yırlamadan, tek muzıka aletlerinde çalmaq mümkün.<ref>{{Cite web|url=https://guides.loc.gov/folklife-blues|title=-{Blues: Resources in the American Folklife Center}-|website=-{Library of Congress}-|language=en}}</ref> Adı ingliz tilinde «qayğı, keder» manasında qullanılğan -{blues}- sözünden kele. == Hususiyetleri == Blüzde icracınıñ sesi, çaluv tarzı ve duyğularını nasıl ifade etkeni müimdir. Bazı notalar adettekinden biraz alçaq ya da eki nota arasındaki sesnen yırlana ve çalına. Böyle seslerge «blüz notaları» deyler. Çoq blüz eserinde 12 takttan ibaret muzıka qısmı tekrar etile. Yırnıñ sözleri de sıq üç satırdan qurula: ilk satır eki kere aytıla, üçünci satır ise fikrni tamamlay. Amma bütün blüz eserleri bu qaidelerge uyğun kelmey. Blüz yırları sevgi, ayrılıq, iş, yolculıq, aqsızlıq ve kündelik yaşayış aqqında ola bile. Olarda qayğınen beraber quvanç, ümüt ve şaqa da bar.<ref name="loc">{{Cite web|url=https://www.loc.gov/collections/songs-of-america/articles-and-essays/musical-styles/popular-songs-of-the-day/blues/|title=-{Blues}-|website=-{Library of Congress}-|language=en}}</ref> == İnkişafı == [[Fayl:W_c_handy_stamp.jpg|thumb|200px|[[Vilyam Hendi]]ge bağışlanğan poçta pulu]] İlk devirlerde blüzni sıq bir adam gitara çalıp yırlağan. XX asırnıñ başında notalarnıñ bastırılması ve ses yazılarınıñ darqalması blüzni daa keñ seyirci ve diñleyici çevresine tanıtqan. Bestekâr [[Vilyam Hendi]] bu işte müim rol oynаğan. Oña «blüzniñ babası» deseler de, blüz ondan evel de bar edi.<ref>{{Cite web|url=https://www.loc.gov/programs/national-recording-preservation-board/recording-registry/descriptions-and-essays/|title=-{Registry Titles with Descriptions and Expanded Essays: St. Louis Blues}-|website=-{Library of Congress}-|language=en}}</ref> [[Fayl:Muddy_Waters.jpg|thumb|250px|Maddi Voters ve Ceyms Kotton]] Afrikalı amerikalılarnıñ cenüp bölgelerinden büyük şeerlerge köçüvi blüzniñ tarqalmasına yardım etken. [[Çikago]] kibi şeerlerde elektrik gitarası, ağız garmonikası ve uruv aletleri qullanğan gruppalar peyda olğan. Böylece elektrik blüz inkişaf etken.<ref name="loc"/> Belli blüz icracıları arasında [[Bessi Smit]], [[Robert Conson]], [[Maddi Voters]] ve [[Bi Bi King]] bar. Blüz [[caz]], [[ritm-end-blüz]], [[rok-n-roll]] ve [[rok muzıkası]]nıñ inkişafına büyük tesir etken.<ref>{{Cite web|url=https://www.loc.gov/collections/songs-of-america/articles-and-essays/musical-styles/ethnic/african-american-song/|title=-{African American Song}-|website=-{Library of Congress}-|language=en}}</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Muzıka]] k6pew9k0wqi1qrtliqfhe6w6f5516fx 0 30426 246298 210036 2026-10-15T18:00:38Z Don Alessandro 1 246298 wikitext text/x-wiki '''Büyük Çin divarı''' ({{lang-zh|长城}}, oqulışı — ''Çañçeñ'', manası — «uzun divar») — [[Çin]]niñ şimalinde türlü zamanlarda qurulğan divarlar ve kermenlerden ibaret büyük mudafaa sisteması. Onıñ esas vazifesi memleketni şimalden kelgen köçebe ordularnıñ ücümlerinden qorçalamaq olğan. Sistemada divarlardan ğayrı közetüv qulleleri, qapular ve askerler içün binalar da bar.<ref name="unesco">{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/438/|title=-{The Great Wall}-|website=-{UNESCO World Heritage Centre}-|language=en}}</ref> Divarnıñ türlü zamanlarda qurulğan qısımlarınıñ umumiy uzunlığı 21 biñ km-den ziyadedir. Bu qısımlar dağlardan, vadiylerden ve çöllerden keçe.<ref>{{Cite web|url=https://english.www.gov.cn/news/202312/08/content_WS65731632c6d0868f4e8e2027.html|title=-{China to step up conservation of Great Wall}-|website=-{The State Council of the People’s Republic of China}-|date=2023-12-08|language=en}}</ref> == Tarihı == [[Fayl:Map_of_the_Great_Wall_of_China.jpg|thumb|350px|Tүрlü devirlerde qurulğan divarlarnıñ haritası]] Çinde ayrı mudafaa divarları milâttan evel I biñyıllıqta qurulıp başlanğan. Başta olarnı türlü devletler sıñırlarını qorumaq içün yapqan. Milâttan evel III asırnıñ soñlarında Çinni birleştirgen ilk imperator [[Çin Şi Huañ]] evelki divarlarnıñ bir qısmını birleştirtken ve yañı qısımlar qurdurğan. Soñraki sülâleler de divarlarnı tamir etken, uzatqan ya da başqa yerlerde yañı divarlar qurğan.<ref name="unesco"/> Bugün eñ yahşı saqlanğan ve eñ çoq tanılğan qısımlarnıñ çoqusı [[Miñ sülâlesi]] devrine, yani 1368–1644 senelerine aittir. [[Pekin]] yanında bulunğan belli qısımlar da bu devirde qurulğan.<ref name="unesco"/> == Qurulışı == Divarnıñ qurulışında yerde bulunğan malzemeler qullanılğan. Bazı qısımlar toqmaqnen sıqlaştırılğan topraqtan, başqaları ise taş ve pişken [[tola]]dan yapılğan. Şunıñ içün divarnıñ körünişi, yüksekligi ve qaviyligi er yerde bir türlü degil. Qulleler etrafnı közetmek ve telüke aqqında haber bermek içün qullanılğan. Kermenler ve qapılar ise müim keçitlerni qorumağa yardım etken. Divarnıñ yolu çoq yerde dağ sırtları boyunca keçe.<ref name="unesco"/> == Emiyeti ve qorçalanuvı == Büyük Çin divarı Çinniñ eñ belli tarihiy abidelerinden biridir. 1987 senesi o, -{[[UNESCO]]}-nıñ Dünya mirası cedveline alınğan. Bazı qısımları ziyaretçiler içün açıq, başqaları ise uzaq ve az barılğan yerlerde buluna. Abideni saqlamaq içün divarnıñ eski malzemelerini ve tarihiy körünişini qorumaq müimdir.<ref name="unesco"/> == Galereya == <gallery mode="traditional" widths="220" heights="150" perrow="3"> Greatwall-SA3.jpg|Dağlar boyunca uzanğan divar 20090529_Great_Wall_8185.jpg|Divarnıñ saqlanğan bir qısmı GreatWallNearBeijingWinter.jpg|Pekin yanında divar qışta Jinshangling2.jpg|Cinşanliñde közetüv qullesi GreatWall 2004 Summer 4.jpg|Divar yazda Noel 2005 Pékin 031 muraille de chine Mutianyu.jpg|Mutianyu bölügi Chemin de ronde muraille long.JPG|Divar üstündeki yol Greatwall-SA14.jpg|Divarnıñ bir qısmı Great wall of china-mutianyu 4.JPG|Mutianyuda divar Great Wall of China.jpeg|Büyük Çin divarı The_Great_wall_-_by_Hao_Wei.jpg|Divar ve etrafındaki dağlar GreatWall_2004_Summer_1.jpg|Divarnıñ yaz körünişi Great Wall Badaling.jpg|Badaliñ bölügi Pano_mutianyu_great_wall.jpg|Mutianyunıñ umumiy körünişi Great_Wall_of_China,_Satellite_image.jpeg|Divar keçken bölgeniñ kâinattan körünişi </gallery> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Çin]] [[Kategoriya:Çin tarihı]] j605ya3yvnb2hkmxvzlsg11x4zwhplz 0 30428 246297 227554 2026-10-15T17:56:53Z Don Alessandro 1 246297 wikitext text/x-wiki '''Boru''' — [[baqır nefesli aletler]] gruppasına ait bir [[muzıka aleti]]. Çalğıcı aletke ava üfürip ses çıqara. Ses, dudaqlarnıñ ve alet içindeki avanıñ titremesi neticesinde peyda ola. [[Fayl:Dizzygillespie88.jpg|thumb|200px|Caz çalğıcısı [[Dizzi Gillespi]] boru çala]] == Tarih == Boru qadimiy zamanlardan bellidir. Uzun vaqıt borularda [[ventil]] yoq edi. Böyle aletlerge tabiiy boru deyler. Olarda tek tabiiy sesler sırasına ait notalarnı çalmaq mümkün edi. Başqa sesler kerek olğanda, uzunlığı başqa olğan borular ya da aletke qoşulğan deñiştirilici parçalar qullanıla edi. XIX asırnıñ başlarında ventilli borular peyda olğan. Ventiller sayesinde hromatik gammanıñ bütün notalarını çalmaq mümkün olğan.<ref>{{Cite web|url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/501676|title=-{Trumpet in G}-|website=-{The Metropolitan Museum of Art}-|language=en}}</ref> == Ventillerniñ işi == Zemaneviy borularda adette üç ventil bar. Ventilge basqanda ava aletniñ qoşma boru qısımlarından keçe. Böylece avanıñ keçken yolu uzana ve ses alçaqlaşa. Birinci ventil sesni bir tonğa, ekincisi yarımtonğa, üçüncisi ise bir buçuq tonğa alçaqlaştıra. Çalğıcı ventillerni ayrı-ayrı ya da birden qullanıp, kerekli notalarnı çala.<ref>{{Cite web|url=https://www.yamaha.com/en/musical_instrument_guide/trumpet/mechanism/mechanism002.html|title=-{How does the trumpet generate sound?}-|website=-{Yamaha Musical Instrument Guide}-|language=en}}</ref> == Çeşitleri == Borunıñ pikkolo, alt ve bas çeşitleri bar. Pikkolo boru adetteki borudan kiçik olup, bir oktava yüksek ses çıqara. Onıñ çoqusı allarda dört ventili bar.<ref>{{Cite web|url=https://www.yamaha.com/en/musical_instrument_guide/trumpet/structure/structure003.html|title=-{The trumpet family}-|website=-{Yamaha Musical Instrument Guide}-|language=en}}</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Çalğı aletleri]] gvj4z6b7mizzgxa51rywnarihzda4dd 0 30438 246308 170953 2026-10-15T19:23:23Z Don Alessandro 1 246308 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|thumb|250x250px|Birleşken Qırallıq bayrağı]] '''Britaniya İmperiyası''' ({{lang-en|British Empire}}) — [[Birleşken Qırallıq]], onıñ [[müstemleke]], [[dominion]], [[protektorat]], [[mandat]] ve diger tabi topraqlarından ibaret olğan imperiya. Onıñ temeli XVI asırnıñ soñlarında [[İngiltere]] tarafından qoyulğan. İmperiyanıñ idare merkezi [[London]] edi. Topraqlarınıñ büyükligine köre, Britaniya İmperiyası tarihtaki eñ büyük imperiya olğan. 1920 senesi o, tahminen 35,5 million km² topraqnı qaplağan. Bu, yer yüzündeki topraqlarnıñ dörtte birine yaqın edi.<ref>{{Cite web|url=https://www.abc.net.au/news/2022-09-18/queen-elizabeth-ii-empire-colonialism-history/101430296|title=-{Britain used to rule a quarter of the world. What happened?}-|website=-{ABC News}-|language=en}}</ref> 1913 senesi imperiyada 400 milliondan ziyade kişi yaşağan. Topraqları dünyanıñ çeşit taraflarında bulunğanı içün, oña «üstünde küneş batmağan imperiya» degenler. [[Fayl:The_British_Empire.png|thumb|300x300px|Çeşit devirlerde Britaniya İmperiyasına ait olğan topraqlar. Bu topraqlarnıñ episi bir vaqıtta imperiyağa ait olmağan.]] == Tarihı == XVII–XVIII asırlarda İngiltere [[Şimaliy Amerika]] ve [[Karib deñizi]] adalarında müstemlekeler qurğan. Lâkin 1775–1783 seneleri olıp keçken [[Amerika mustaqillik cenki]] neticesinde Şimaliy Amerikadaki on üç müstemlekesini coyğan. Bu müstemlekeler [[Amerika Qoşma Ştatları]]nı qurğan.<ref>{{Cite web|url=https://www.nam.ac.uk/explore/american-war-independence-outbreak|title=-{American War of Independence: Outbreak}-|website=-{National Army Museum}-|language=en}}</ref> Asiyada Britaniya akimiyetiniñ tarqaluvında [[Şarqiy İndiya kompaniyası]] büyük rol oynağan. O, ticaretnen beraber topraq zapt etüvnen de oğraşqan. 1858 senesi İndistandaki kompaniya idaresiniñ yerine Britaniya ükümetiniñ idaresi kelgen. XIX asırda imperiya Asiya, Afrika ve Okeaniyada daa da kenişlegen.<ref name="miras">{{Cite web|url=https://www.hrp.org.uk/kensington-palace/history-and-stories/queen-victorias-role-in-the-british-empire/|title=-{Queen Victoria’s role in the British Empire}-|website=-{Historic Royal Palaces}-|language=en}}</ref> [[Fayl:British_Empire_1897.jpg|thumb|300x300px|Britaniya İmperiyası 1897 senesi haritasında.]] == İdaresi == İmperiyanıñ bütün topraqları bir türlü idare etilmegen. Bazı müstemlekeler Britaniya memurları tarafından, başqaları ise Britaniya nezareti altındaki yerli ükümdarlar tarafından idare etilgen. [[Kanada]], [[Avstraliya]] ve [[Yañı Zelandiya]] kibi [[dominion]]lar vaqıt keçkennen içki işlerini özleri idare etmege başlağanlar. Müstemlekelerden Britaniyağa hammal ketirilgen, Britaniya malları ise anda satılğan. Çoq yerde yerli ealiden topraq alınğan, onıñ aqları sıñırlanğan, isyanlar ise quvet qullanılıp bastırılğan.<ref name="miras"/> Qullarnıñ emegi de, hususan Karib deñizi adalarında, büyük rol oynağan. Britaniya 1807 senesi qul ticaretini yasaqlağan. 1834 senesi ise onıñ müstemlekeleriniñ çoqusında qulluqnı lâğu etken qanun quvetini alğan.<ref>{{Cite web|url=https://www.nationalarchives.gov.uk/help-with-your-research/research-guides/british-transatlantic-slave-trade-records/|title=-{Slavery and the British transatlantic slave trade}-|website=-{The National Archives}-|language=en}}</ref> == Dağıluvı ve mirası == [[Ekinci cian cenki]]nden soñ Britaniyanıñ iqtisadiy vaziyeti ağırlaşqan, müstemlekelerde ise mustaqillik areketleri küçlengen. 1947 senesi [[İndistan]] ve [[Pakistan]] mustaqillik qazanğan. Soñraki on yıllarda imperiyanıñ diger topraqlarınıñ çoqusı da mustaqil devletler olğan.<ref>{{Cite web|url=https://www.nam.ac.uk/explore/independence-and-partition-1947|title=-{Independence and Partition, 1947}-|website=-{National Army Museum}-|language=en}}</ref> Evelki müstemleke ve dominionlarnıñ çoqusı [[Milletler İttifaqı]]nıñ azası olğan. Bu teşkilât mustaqil devletlerniñ ihtiyariy birligidir.<ref>{{Cite web|url=https://thecommonwealth.org/history|title=-{Our history}-|website=-{Commonwealth}-|language=en}}</ref> İmperiya [[İngliz tili|ingliz tiliniñ]], Britaniya uquq ve idare adetleriniñ dünyada tarqalmasına büyük tesir etken. Onıñ mirasınen bağlı meseleler arasında yerli tillerniñ zayıflaması, iqtisadiy ve ırqiy teñsizlik, em de topraq davaları bar.<ref name="miras"/> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Büyük Britaniya tarihı]] 4lsw3qba77w1nzxvgk4akned71uii8i 0 30448 246300 159956 2026-10-15T18:20:30Z Don Alessandro 1 246300 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Lange-MigrantMother02.jpg|thumb|390x390px|Dorotea Lencniñ çekken ''İcretçi ana'' adlı fotoresimi, [[Kaliforniya]]da bıraqılğan çay toplayıcıları merkezde - Florens Ovens Tomson, 32, Nipomodan yedi bala anası, 1936 saban ayı. Bu fotoresim Büyük Buhran timsalleriniñ biridir.]] '''Büyük depressiya''' — 1929 senesi başlanğan ve 1930 seneleri devamında dünyanıñ çoq memleketine tesir etken ağır [[iqtisadiy buhran]]. Bu devirde işlep çıqaruv ve ticaret azayğan, çoq işhane ve bank qapanğan, millionlarca adam işsiz qalğan. Buhran [[Amerika Qoşma Ştatları]], [[Almaniya]] ve başqa sanayı memleketlerine büyük zarar ketirgen. Onıñ tesiri dünya iqtisadiyatınıñ başqa bölgelerinde de is etilgen.<ref name="imf">{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/np/exr/center/mm/eng/mm_cc_03.htm|title=-{Money Matters: Global Depression}-|website=-{International Monetary Fund}-|language=en}}</ref> == Başlanması ve sebepleri == 1929 senesi AQŞ iqtisadiyatında tüşüv başlanğan. Şu seneniñ oktâbr ayında [[Nyu York]] [[birja]]sında şirketlerniñ [[aktsiya]] fiyatları keskin tüşken. Bu vaqia Büyük depressiyanıñ eñ belli adiselerinden biri olğan. Amma buhrannıñ sebepleri tek birjada aktsiya fiyatlarınıñ keskin tüşüvinen sıñırlanmağan.<ref name="fed">{{Cite web|url=https://www.federalreservehistory.org/essays/great-depression|title=-{The Great Depression}-|author=-{Gary Richardson}-|website=-{Federal Reserve History}-|language=en}}</ref> 1930–1933 seneleri çoq bank [[iflâs]] (bankrot) olğan. Adamlar banklarda saqlağan paralarını coyğan, işhaneler içün kredit almaq qıyınlaşqan. Satın aluv azayğanı içün işhaneler daa az mal işlep çıqarğan ve işçiler sayılarını azaltqan. İşsiz qalğan adamlarnıñ da para harclamaq imkânı azayğan. Böylece iqtisadiy vaziyet daa ağırlaşqan.<ref name="fed"/> Buhran halqara ticaret ve maliye bağları vastasınen başqa memleketlerge tarqalğan. Bir çoq devlet tıştan ketirilgen mallarğa gümrük bergilerini arttırğan. Bu tedbirler yerli işlep çıqarıcılarnı qorumaq içün alınğan olsa da, memleketler arasındaki ticaretni daa ziyade azaltqan.<ref name="imf"/> == İnsanlarğa tesiri == İşsizlik ve yoqsullıq keskin artqan. 1933 senesi AQŞta işsizlik seviyesi tahminen 25 fayizge yetken. Çoq qorantanıñ aş, kiyim ve ev içün parası yetmegen.<ref>{{Cite web|url=https://hoover.archives.gov/exhibits/great-depression|title=-{The Great Depression}-|website=-{Herbert Hoover Presidential Library and Museum}-|language=en}}</ref> Buhran köy hocalığına da zarar ketirgen. Mahsulat fiyatları tüşken, çiftçilerniñ kelirleri azayğan ve borclarını qaytaruv qıyınlaşqan. Umumiy fiyat tüşüvine [[deflâtsiya]] deyler. Fiyatlar tüşkenine baqmadan, işsiz qalğan ya da keliri azayğan adamlar içün yaşayış qolaylaşmağan.<ref name="fed"/> == Buhrandan çıquv == Devletler buhrannen türlü usullarnen küreşken. AQŞta prezident [[Franklin Delano Ruzevelt]] 1933 senesi «Yañı kurs» ({{lang-en|New Deal}}) siyasetini başlatqan. Ükümet bank sistemasını deñiştirmege, iqtisadiyatnı canlandırmağa ve işsizlerge iş tapmağa tırışqan. Devlet parasınen yollar, [[köpür]]ler, [[bent]]ler ve başqa binalar qurulğan.<ref>{{Cite web|url=https://www.archives.gov/seattle/exhibit/picturing-the-century/great-depression.html|title=-{The Great Depression and the New Deal}-|website=-{National Archives}-|language=en}}</ref> Bir sıra memlekette iqtisadiyat 1930 seneleri devamında tiklenip başlağan. Bunda banklarğa inanmanıñ qaytarılması, devlet masraflarınıñ artması ve para siyasetiniñ deñişmesi müim rol oynağan. Amma tiklenüv er yerde bir vaqıtta olmağan.<ref>{{Cite web|url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781589061071/ch003.xml|title=-{Recessions and Recoveries}-|website=-{International Monetary Fund}-|year=2002|language=en}}</ref> AQŞta 1937–1938 seneleri yañı bir iqtisadiy tüşüv olğan. İşlep çıqaruv ve işnen temin etilüvniñ tam tiklenmesi [[Ekinci cian cenki]] vaqtına başlağan.<ref name="fed"/> == Menbalar == <references/> [[Fayl:1929_wall_street_crash_graph.svg|lang=uk|right|thumb|-{Dow Jones}- indeksi, 1928–1930]] [[Kategoriya:Tarih]] [[Kategoriya:İqtisadiyat]] krjkcjhdlfb38v9h07kyrwmpubpx3ji 0 30449 246302 226453 2026-10-15T18:33:58Z Don Alessandro 1 246302 wikitext text/x-wiki '''Dünya bankı''' ({{lang-en|World Bank}}) — memleketlerge iqtisadiy inkişaf içün [[kredit]], [[grant]] ve mesleat yardımı bergen halqara [[maliye]] müessisesidir. Onıñ esas maqsadı — fuqarelikni azlaştırmaq ve ealiniñ yaşayış şartlarını yahşılaştırmaq. Banknıñ merkezi [[ABD]]niñ [[Vaşington (şeer)|Vaşington]] şeerinde buluna. [[Fayl:WhiteandKeynes.jpg|right|thumb|Büyük Britaniya temsilcisi Con Meynard Keyns (oñda) ve ABD temsilcisi Garri Dekster Vayt. Bretton-Vuds konferentsiyası, 1944 senesi.]] == Tarihı == Banknı qurmaq aqqında qarar 1944 senesi ABDde keçirilgen [[Bretton Vuds konferentsiyası]]nda qabul etilgen. Onıñ quruluvı aqqındaki muqavele 1945 senesi dekabrniñ 27-sinde quvetini alğan. Bank 1946 senesi calışmağa başlağan.<ref>{{Cite web|url=https://www.worldbank.org/en/archive/history/exhibits/Bretton-Woods-and-the-Birth-of-the-World-Bank|title=-{Bretton Woods and the Birth of the World Bank}-|website=-{World Bank}-|language=en}}</ref> İlk yıllarda bank [[Ekinci cian cenki]]nden soñ Avropa memleketleriniñ iqtisadiyatını tiklemege yardım etken. Soñra onıñ faaliyeti dünyanın diger bölgelerine de tarqalğan. == Terkibi == Dünya bankı eki müessiseden ibarettir: * '''Halqara tiklev ve inkişaf bankı''' (-{IBRD}-) — keliri orta seviyede olğan memleketlerge, em de borcunı qaytarıp bermege qabiliyetli bazı fuqare memleketlerge kredit bere. * '''Halqara inkişaf assotsiatsiyası''' (-{IDA}-) — eñ fuqare memleketlerge faizsiz ya da faizi az olğan kreditler ve grantlar bere.<ref>{{Cite web|url=https://ida.worldbank.org/en/financing|title=-{IDA Financing}-|website=-{International Development Association}-|language=en}}</ref> Bu eki müessise ve daa üç halqara müessise beraber '''Dünya bankı gruppasını''' teşkil ete. Böylece, Dünya bankı gruppası beş müessiseden ibarettir.<ref name="terkip">{{Cite web|url=https://libguides.worldbank.org/WBGInfoguide/basics|title=-{World Bank Group Basics}-|website=-{World Bank Group Library}-|language=en}}</ref> == Faaliyeti == Bank mektep, hastahane, yol ve elektrik hatlarını quruv, ealini temiz suvnen temin etüv, köy hocalığını inkişaf ettirüv ve tabiatnı qorçalav kibi işlerge para ayıra. O, ükümetlerge leyhalarnı azırlamağa ve iqtisadiy meselelerni çezmege de yardım ete.<ref>{{Cite web|url=https://www.worldbank.org/en/projects-operations/projects-home|title=-{Projects & Operations}-|website=-{World Bank}-|language=en}}</ref> Kredit — soñra qaytarıp berilmesi kerek olğan para. Grantnı ise, onıñ şartları yerine ketirilse, qaytarıp bermek kerek degil. Banknıñ yardımı esasen memleketlerniñ ükümetlerine berile. Banknıñ faaliyetini aza memleketlerniñ temsilcileri idare ete.<ref name="terkip"/> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:İqtisadiyat]] d400qu1g4jncdd5vrz6o1kfo9rls2ji 246303 246302 2026-10-15T18:34:16Z Don Alessandro 1 246303 wikitext text/x-wiki '''Dünya bankı''' ({{lang-en|World Bank}}) — memleketlerge iqtisadiy inkişaf içün [[kredit]], [[grant]] ve mesleat yardımı bergen halqara [[maliye]] müessisesidir. Onıñ esas maqsadı — fuqarelikni azlaştırmaq ve ealiniñ yaşayış şartlarını yahşılaştırmaq. Banknıñ merkezi [[ABD]]niñ [[Vaşington (şeer)|Vaşington]] şeerinde buluna. [[Fayl:WhiteandKeynes.jpg|right|thumb|Büyük Britaniya temsilcisi Con Meynard Keyns (oñda) ve ABD temsilcisi Garri Dekster Vayt. Bretton-Vuds konferentsiyası, 1944 senesi.]] == Tarihı == Banknı qurmaq aqqında qarar 1944 senesi ABDde keçirilgen [[Bretton Vuds konferentsiyası]]nda qabul etilgen. Onıñ quruluvı aqqındaki muqavele 1945 senesi dekabrniñ 27-sinde quvetini alğan. Bank 1946 senesi calışmağa başlağan.<ref>{{Cite web|url=https://www.worldbank.org/en/archive/history/exhibits/Bretton-Woods-and-the-Birth-of-the-World-Bank|title=-{Bretton Woods and the Birth of the World Bank}-|website=-{World Bank}-|language=en}}</ref> İlk yıllarda bank [[Ekinci cian cenki]]nden soñ Avropa memleketleriniñ iqtisadiyatını tiklemege yardım etken. Soñra onıñ faaliyeti dünyanın diger bölgelerine de tarqalğan. == Terkibi == Dünya bankı eki müessiseden ibarettir: * '''Halqara tiklev ve inkişaf bankı''' (-{IBRD}-) — keliri orta seviyede olğan memleketlerge, em de borcunı qaytarıp bermege qabiliyetli bazı fuqare memleketlerge kredit bere. * '''Halqara inkişaf assotsiatsiyası''' (-{IDA}-) — eñ fuqare memleketlerge faizsiz ya da faizi az olğan kreditler ve grantlar bere.<ref>{{Cite web|url=https://ida.worldbank.org/en/financing|title=-{IDA Financing}-|website=-{International Development Association}-|language=en}}</ref> Bu eki müessise ve daa üç halqara müessise beraber '''Dünya bankı gruppasını''' teşkil ete. Böylece, Dünya bankı gruppası beş müessiseden ibarettir.<ref name="terkip">{{Cite web|url=https://libguides.worldbank.org/WBGInfoguide/basics|title=-{World Bank Group Basics}-|website=-{World Bank Group Library}-|language=en}}</ref> == Faaliyeti == Bank mektep, hastahane, yol ve elektrik hatlarını quruv, ealini temiz suvnen temin etüv, köy hocalığını inkişaf ettirüv ve tabiatnı qorçalav kibi işlerge para ayıra. O, ükümetlerge leyhalarnı azırlamağa ve iqtisadiy meselelerni çezmege de yardım ete.<ref>{{Cite web|url=https://www.worldbank.org/en/projects-operations/projects-home|title=-{Projects & Operations}-|website=-{World Bank}-|language=en}}</ref> Kredit — soñra qaytarıp berilmesi kerek olğan para. Grantnı ise, onıñ şartları yerine ketirilse, qaytarıp bermek kerek degil. Banknıñ yardımı esasen memleketlerniñ ükümetlerine berile. Banknıñ faaliyetini aza memleketlerniñ temsilcileri idare ete.<ref name="terkip"/> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:İqtisadiyat]] [[Kategoriya:Halqara teşkilâtlar]] m3yk7vwl4047gyfxtm8ylky47vd5zrc 0 30452 246305 227890 2026-10-15T19:18:41Z Don Alessandro 1 246305 wikitext text/x-wiki {{1000}} {{MY |tip = şeer |qırımtatar adı = Dubay |original adı = {{Lang-ar|دبيّ}} |memleket = Birleşken Arap Emirlikleri |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_dir = N|lat_deg = 25|lat_min = 16|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 55|lon_min = 18|lon_sec = |CoordAddon = type:city |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = |region1 = |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = mer |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik türü = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = |DST = bar |telefon kodu = |poçta indeksi = |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |identifikator = |Commons = |sayt = }} '''Dubay''' ({{lang-ar|دبي}}) — [[Birleşken Arap Emirlikleri]]niñ eñ büyük şeerlerinden biri ve [[Dubay emirligi]]niñ idare merkezi. [[Basra körfezi]] yalısında buluna. Şeer [[Yaqın Şarq]]nıñ müim ticaret, maliye ve turizm merkezlerinden biridir.<ref name="dubay">{{Cite web|url=https://www.protocol.dubai.ae/en/uae-dubai/about-dubai/|title=-{About Dubai}-|website=-{Protocol Department – Dubai}-|language=en}}</ref> == Coğrafiyası ve ealisi == Şeerniñ eski qısmını tar [[Dubay körfezi]] böle. Onıñ bir yalısında Bur Dubay, o birinde ise Deyra rayonı buluna. Bu körfez evelleri gemiler içün tabiiy liman olğan.<ref name="dubay"/> Dubay malümat ve statistika idaresiniñ esabına köre, 2025 senesiniñ soñunda Dubay emirliginde qararnen 4,58 million kişi yaşağan. Bu sayı tek şeerge degil, bütün emirlikke aittir.<ref>{{Cite web|url=https://www.digitaldubai.ae/newsroom/news/dubai-digital-dubai's-population-tops-4.580-million-by-the-end-of-2025-recording-7.5-growth|title=-{Dubai Digital: Dubai's Population Tops 4.580 Million by the End of 2025, Recording 7.5% Growth}-|website=-{Digital Dubai}-|date=2026-07-30|language=en}}</ref> == Tarih == Evelleri yerli eali balıqçılıq, [[inci]] toplav ve deñiz ticaretinen oğraşqan. XX asırnıñ başlarına kelip, Dubay müim liman şeerine çevirilgen. 1833 senesi [[Bani Yas]] qabilesinden qararnen 800 kişi [[El-Maktum]] ailesiniñ başçılığında körfez yalısına kelip yerleşken. O zamandan beri emirlikni bu aile idare ete. 1966 senesi emirlikte [[neft]] tapılğan, 1969 senesi ise onı başqa memleketlerge satmağa başlağanlar. Neftten alınğan para şeerniñ tez inkişaf etmesine yardım etken.<ref name="dubay"/> 1971 senesi dekabrniñ 2-sinde Dubay emirligi daa beş emirliknen beraber [[Birleşken Arap Emirlikleri]]ni qurğan.<ref>{{Cite web|url=https://u.ae/en/about-uae/founders-of-the-union|title=-{Founders of the Union}-|website=-{The Official Portal of the UAE Government}-|language=en}}</ref> == İqtisadiyatı ve naqliyesi == Bugünki Dubaynıñ iqtisadiyatında ticaret, maliye, turizm ve hızmetler büyük yer tuta.<ref name="dubay"/> Dubayda iri [[Cebel Ali limanı]] buluna. O, dünyanıñ eñ büyük konteyner limanlarından biridir.<ref>{{Cite web|url=https://www.dpworld.com/en/ports-terminals/uae/jebel-ali-port|title=-{Jebel Ali Port}-|website=-{DP World}-|language=en}}</ref> Emirlikte eki halqara ava limanı bar: Dubay halqara ava limanı ve Al-Maktum halqara ava limanı. Olar yolcu ve yük taşuvında müim yer tuta.<ref>{{Cite web|url=https://dubaiairports.ae/corporate/our-story/who-we-are|title=-{Who we are}-|website=-{Dubai Airports}-|language=en}}</ref> == Belli yerleri == Şeerniñ eñ belli binalarından biri — [[Burc Halife]]. 2010 senesi açılğan bu binanıñ yüksekligi 828 m-dir. O, dünyanıñ eñ yüksek binasıdır.<ref>{{Cite web|url=https://www.visitdubai.com/en/places-to-visit/burj-khalifa|title=-{Burj Khalifa}-|website=-{Visit Dubai}-|language=en}}</ref> == Eali == {{Wikidata/Population}} == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Birleşken Arap Emirlikleri]] hwlvnhtvyrr5q6w3n4foevzr2d9u9qw 0 30453 246304 233232 2026-10-15T18:38:24Z Don Alessandro 1 246304 wikitext text/x-wiki {{1000}} {{MY |tip = şeer |qırımtatar adı = Dimeşq |original adı = دمشق |memleket = Suriye |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_dir = N|lat_deg = 33 |lat_min = 31 |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 36 |lon_min = 18 |lon_sec = |CoordAddon = type:city |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = |region1 = |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = mer |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik türü = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = |DST = bar |telefon kodu = |poçta indeksi = |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |identifikator = |Commons = |sayt = }} '''Dimeşq''' ya da '''Dimaşq''' ({{lang-ar|دمشق}}) — [[Suriye]]niñ paytahtı ve eñ büyük şeerlerinden biri. Suriyede oña '''Eş-Şam''' ({{lang-ar|الشام}}) da deyler. «Yasimen şeeri» ({{lang-ar|مدينة الياسمين}}) olaraq da belli. Dimeşq dünyanıñ eñ eski şeerlerinden biridir. Anda insanlar qadimiy zamanlardan berli yaşap kele. Şeer [[Yaqın Şarq]]nıñ müim tarihiy, medeniy ve diniy merkezlerinden biridir.<ref name="unesco">{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/20/|title=-{Ancient City of Damascus}-|publisher=UNESCO Dünya Mirası Merkezi|language=en}}</ref> == Coğrafiyası == Dimeşq Suriyeniñ cenübiy ğarbında, [[Lübnan]] sıñırına yaqın buluna. Şeer [[Antilivan]] dağlarınıñ şarqiy eteginde, deñiz seviyesinden qararnen 680 m yüksekligindedir. [[Aq deñiz]]niñ şarqiy yalısından qararnen 80 km uzaqlıqta buluna.<ref>{{Cite web|url=https://www.ebsco.com/research-starters/geography-and-cartography/damascus-syria|title=-{Damascus, Syria}-|website=-{EBSCO Research Starters}-|language=en}}</ref> Şeerden [[Barada]] özeni keçe. Bu özenniñ suvu Dimeşqniñ ve etrafındaki bağ-bağçalı [[Ğuta]] vahasınıñ inkişafında müim yer tutqan.<ref name="met">{{Cite web|url=https://www.metmuseum.org/about-the-met/collection-areas/islamic-art/damascus-room|title=-{Damascus Room}-|website=-{The Metropolitan Museum of Art}-|language=en}}</ref> == İdariy statusı ve ealisi == Dimeşq ayrı bir vilâyet olaraq idare etile. Onıñ etrafındaki yerler ise [[Rif Dimeşq]] vilâyetine aittir.<ref>{{Cite web|url=https://www.euaa.europa.eu/coi/syria/2025/country-focus/58-security-situation-and-conflict-impact-civilians-governorate/5810-damascus-governorate|title=-{5.8.10. Damascus governorate}-|publisher=-{European Union Agency for Asylum}-|date=2025-07|language=en}}</ref> Halqara icret teşkilâtınıñ esabına köre, 2026 senesi aprel ayında Dimeşq vilâyetiniñ ealisi qararnen 1,9 million kişi olğan.<ref>{{Cite web|url=https://dip-aws.euaa.europa.eu/syria-security-situation/2107-conflict-induced-displacement-and-return|title=-{Syria: Security Situation. 2.10.7. Conflict-induced displacement and return}-|publisher=-{European Union Agency for Asylum}-|date=2026-07|language=en}}</ref> == Tarih == Dimeşq milâttan evel III biñyıllıqta peyda olğan. Qadimiy zamanda şeer [[aramiyler]]niñ müim merkezi olğan. Soñ [[Roma İmperiyası|Roma]] ve [[Bizans İmperiyası|Bizans imperiyalarınıñ]] idaresi altında bulunğan.<ref name="unesco"/> 661–750 seneleri Dimeşq [[Emeviyler hilâfeti]]niñ paytahtı olğan. Bu devirde şeerniñ siyasiy ve diniy emiyeti artqan.<ref name="met"/> Orta asırlarda Dimeşqte ticaret ve zenaat inkişaf etken. XVI asırnıñ başlarında şeer [[Osmanlı Devleti]]niñ idaresi astına keçken.<ref name="unesco"/> == Tarihiy abideleri == Şeerniñ eñ belli abidelerinden biri — VIII asırda qurulğan [[Emeviyler camisi]]. Dimeşqte eski qale, şeer divarları, medrese, amam ve kervansaraylar da saqlanğan. 1979 senesi Dimeşqniñ eski şeer qısmı -{[[UNESCO]]}- [[Dünya Mirası Cedveli]]ne alınğan.<ref name="unesco"/> Eski şeer tar soqaqları, bazarları ve iç azbarlı evlerinen belli.<ref name="met"/> == Eali == {{Wikidata/Population}} == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Suriye]] 506iuzdf1fu9m8y6c9mkpzzd7y4r6wk 0 30455 246301 159926 2026-10-15T18:24:08Z Don Alessandro 1 246301 wikitext text/x-wiki '''Deñiz''' — [[Dünya okeanı]]nıñ adette qara, [[ada]]lar ya da suvaltı yüksekliklerinen qısmen ayırılğan bir qısmı. Deñizler bir-birinden terenligi, tuzlulığı, suvunıñ arareti ve anda yaşağan organizmlernen farq ete.<ref name="sea">{{Cite web|url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/oceanorsea.html|title=-{What’s the difference between an ocean and a sea?}-|publisher=-{NOAA}-|language=en}}</ref> Deñiz ya da okeannıñ qara içine uzanğan qısmına [[körfez]] deyler. Deñizlerni bir-birine ya da okeanğa bağlağan tar suv keçitlerine [[boğaz]] deyler. Bazı deñizlerniñ sıñırlarını aqıntılar teşkil ete. Meselâ, [[Atlantik okeanı]]ndaki [[Sargasso deñizi]]niñ sıñırları böyle belgilenir.<ref name="sea"/> == Suvnıñ hususiyetleri == Deñiz suvu tuzludır. Dünya okeanınıñ orta tuzlulığı qararnen 35‰-dir. Yani bir kilogramm deñiz suvunda qararnen 35 gramm tuz bar. Lâkin bu miqdar er deñizde aynı degil. Tuzlulıq suvnıñ buvlanmasına, yağmurlarğa ve özenlerden kelgen tatlı suvnıñ miqdarına bağlıdır.<ref>{{Cite web|url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/whysalty.html|title=-{Why is the ocean salty?}-|publisher=-{NOAA}-|language=en}}</ref> Suvnıñ arareti ve şeffaflığı da türlü ola. Araret deñizniñ qaysı yerde bulunğanına, mevsim ve terenlikke köre deñişe. == Suvnıñ areketi == Deñiz suvu daima areket ete. Yel suv yüzünde [[dalğa]]lar peyda ete. [[Deñiz aqıntısı|Aqıntılar]] ise suv kütlelerini bir yerden başqa yerge taşıy. Olarnıñ peyda olmasına yel ve suv qatlamlarınıñ araret ve tuzlulığındaki farqlar tesir ete. [[Ay]] ve [[Küneşniñ]] çekim quveti tesirinde deñiz seviyesi köterilip tüşe. Buña [[artıluv ve tartıluv]] deyler.<ref>{{Cite web|url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/tidescurrents.html|title=-{What’s the difference between a tide and a current?}-|publisher=-{NOAA}-|language=en}}</ref> Deñiz tübünde büyük zelzele olğanda [[tsunami]] dalğaları peyda ola bile.<ref>{{Cite web|url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/wavesinocean.html|title=-{Why does the ocean have waves?}-|publisher=-{NOAA}-|language=en}}</ref> == Ayat ve emiyeti == Deñizlerde balıq, deñiz ösümlikleri ve başqa çoq çeşit organizm yaşay. Suvnıñ üstki qatlamında yaşağan ufaq [[fitoplankton]] organizmleri bir çoq deñiz ayvanı içün yem ola.<ref>{{Cite web|url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/phyto.html|title=-{What are phytoplankton?}-|publisher=-{NOAA}-|language=en}}</ref> Deñiz ve okeanlar küneş issiligini toplap, aqıntılar vastasınen dünyanıñ türlü yerlerine tarqata. Bu, [[iklim]]ge tesir ete.<ref>{{Cite web|url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/climate/|title=-{How does the ocean affect climate and weather on land?}-|publisher=-{NOAA}-|language=en}}</ref> İnsanlar deñizlerden balıqçılıq, naqliye ve turizm içün faydalanalar. == Galereya == <gallery mode="traditional" widths="220" heights="160" perrow="3"> Fayl:The_Danube_Spills_into_the_Black_Sea.jpg|Qara deñiz<br />Fezadan körüniş Fayl:World_ocean_map.gif|Dünya okeanı<br />Başlıca qısımları Fayl:Currents.svg|Okean aqıntıları<br />İnglizce yazılı harita Fayl:Aquarius_spacecraft_first_global_salinity_map_Aug-Sep_2011.jpg|Okean yüzüniñ tuzlulığı<br />2011 senesi Fayl:Global_Sea_Surface_Temperature_-_GPN-2003-00032.jpg|Okean yüzüniñ arareti<br />1984 senesi Fayl:Propagation_du_tsunami_en_profondeur_variable.gif|Tsunami dalğasınıñ areketi<br />Terenlikke bağlı deñişmeler </gallery> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Deñizler]] offpxq54eu3vbepsclkckuv7i17soif 0 30467 246315 227218 2026-10-15T20:51:51Z Don Alessandro 1 246315 wikitext text/x-wiki {{universal infocard}} '''Demir çağı''' — [[demir]]den emek aletleri ve [[silâ]]lar yapuv ve qullanuv keñ tarqalğan tarihiy çağ. Demirden ayrı şeyler bu çağdan evel de yapılğan. Bu çağnıñ esas hususiyeti — demir aletlerniñ kündelik ayatta keñ qullanıluvıdır. == Vaqıt sıñırları == Demir çağı er yerde bir vaqıtta başlanmağan ve bitmegen. [[Yaqın Şarq]]ta onıñ başı, adette, milâttan evel 1200–1000 senelerine ait etile.<ref name="şarq">{{Cite web|url=https://link.springer.com/article/10.1007/s10814-019-09129-6|title=-{The Innovation and Adoption of Iron in the Ancient Near East}-|website=-{Journal of Archaeological Research}-|date=2019|language=en}}</ref> [[Britaniya adaları]]nda ise bu çağ tahminen milâttan evel 800 senesi başlanğan.<ref>{{Cite web|url=https://www.britishmuseum.org/learn/schools/ages-7-11/ancient-britain/classroom-resource-people-iron-age-britain|title=-{People of Iron Age Britain}-|website=-{British Museum}-|language=en}}</ref> Şunıñ içün bütün dünya içün bir başlanğıç ve soñ tarihını köstermek doğru degil. == Demirniñ işlenmesi ve qullanıluvı == Demir aluv içün onıñ [[külçe]]sini ağaç kömüri yaqılğan mahsus furunlarda qızdırğanlar. Alınğan demirni soñra [[demirci]]ler qızdırıp, toqmaqnen döggen ve oña kerekli şekilni bergenler.<ref>{{Cite web|url=https://old.historicalmetallurgy.org/glossary/bloomery/|title=-{Bloomery}-|website=-{The Historical Metallurgy Society}-|language=en}}</ref> Demirden pıçaq, balta, oraq, saban qısımları, qılıç ve başqa şeyler yapılğan. Bu aletler köy hocalığı, esnafçılıq ve cenk işlerinde qullanılğan. Demirniñ qullanıluvı artqanınen beraber taş, ağaç ve tunçtan da şeyler yapmağa devam etkenler.<ref name="şarq"/> == Üç çağ sisteması == İnsanlarnıñ qadimiy tarihını [[Taş çağı|taş]], [[Tunç çağı|tunç]] ve demir çağlarına ayırma usulı XIX asırda ilimde tarqalğan. [[Danimarka]]lı arheolog [[Kristian Yurgensen Tomsen]] müzeydeki tapıntılarnı yapılğan materialına köre tertiplemek içün bu usulnı qullanğan. O, bu fikrini 1836 senesi bastırılğan kitabında añlatqan.<ref>{{Cite web|url=https://natmus.dk/historisk-viden/temaer/nationalmuseets-historie/de-tre-tidsaldre/|title=-{De tre tidsaldre}-|website=-{Nationalmuseet}-|language=da}}</ref> Bu bölüv bütün halqlarnıñ tarihına bir türlü uyğun kelmey. Meselâ, Afrikanıñ bir sıra bölgelerinde taş aletler demir aletlernen beraber uzun vaqıt qullanılğan.<ref>{{Cite web|url=https://fowler.ucla.edu/wp-content/uploads/2021/08/Fowler-Museum-at-UCLA_Teaching-Resource_Striking-Iron.pdf|title=-{Striking Iron: The Art of African Blacksmiths. Teaching Resource}-|website=-{Fowler Museum at UCLA}-|language=en}}</ref> == Menbalar == <references/> {{1000}} [[Kategoriya:Tarih]] q1m8dxvlnh5okb8g6xy7zqyrscs711i 246316 246315 2026-10-15T20:52:04Z Don Alessandro 1 Don Alessandro adlı qulanıcı [[Demir devri]] saifesiniñ adını [[Demir çağı]] dep deñiştirildi. 246315 wikitext text/x-wiki {{universal infocard}} '''Demir çağı''' — [[demir]]den emek aletleri ve [[silâ]]lar yapuv ve qullanuv keñ tarqalğan tarihiy çağ. Demirden ayrı şeyler bu çağdan evel de yapılğan. Bu çağnıñ esas hususiyeti — demir aletlerniñ kündelik ayatta keñ qullanıluvıdır. == Vaqıt sıñırları == Demir çağı er yerde bir vaqıtta başlanmağan ve bitmegen. [[Yaqın Şarq]]ta onıñ başı, adette, milâttan evel 1200–1000 senelerine ait etile.<ref name="şarq">{{Cite web|url=https://link.springer.com/article/10.1007/s10814-019-09129-6|title=-{The Innovation and Adoption of Iron in the Ancient Near East}-|website=-{Journal of Archaeological Research}-|date=2019|language=en}}</ref> [[Britaniya adaları]]nda ise bu çağ tahminen milâttan evel 800 senesi başlanğan.<ref>{{Cite web|url=https://www.britishmuseum.org/learn/schools/ages-7-11/ancient-britain/classroom-resource-people-iron-age-britain|title=-{People of Iron Age Britain}-|website=-{British Museum}-|language=en}}</ref> Şunıñ içün bütün dünya içün bir başlanğıç ve soñ tarihını köstermek doğru degil. == Demirniñ işlenmesi ve qullanıluvı == Demir aluv içün onıñ [[külçe]]sini ağaç kömüri yaqılğan mahsus furunlarda qızdırğanlar. Alınğan demirni soñra [[demirci]]ler qızdırıp, toqmaqnen döggen ve oña kerekli şekilni bergenler.<ref>{{Cite web|url=https://old.historicalmetallurgy.org/glossary/bloomery/|title=-{Bloomery}-|website=-{The Historical Metallurgy Society}-|language=en}}</ref> Demirden pıçaq, balta, oraq, saban qısımları, qılıç ve başqa şeyler yapılğan. Bu aletler köy hocalığı, esnafçılıq ve cenk işlerinde qullanılğan. Demirniñ qullanıluvı artqanınen beraber taş, ağaç ve tunçtan da şeyler yapmağa devam etkenler.<ref name="şarq"/> == Üç çağ sisteması == İnsanlarnıñ qadimiy tarihını [[Taş çağı|taş]], [[Tunç çağı|tunç]] ve demir çağlarına ayırma usulı XIX asırda ilimde tarqalğan. [[Danimarka]]lı arheolog [[Kristian Yurgensen Tomsen]] müzeydeki tapıntılarnı yapılğan materialına köre tertiplemek içün bu usulnı qullanğan. O, bu fikrini 1836 senesi bastırılğan kitabında añlatqan.<ref>{{Cite web|url=https://natmus.dk/historisk-viden/temaer/nationalmuseets-historie/de-tre-tidsaldre/|title=-{De tre tidsaldre}-|website=-{Nationalmuseet}-|language=da}}</ref> Bu bölüv bütün halqlarnıñ tarihına bir türlü uyğun kelmey. Meselâ, Afrikanıñ bir sıra bölgelerinde taş aletler demir aletlernen beraber uzun vaqıt qullanılğan.<ref>{{Cite web|url=https://fowler.ucla.edu/wp-content/uploads/2021/08/Fowler-Museum-at-UCLA_Teaching-Resource_Striking-Iron.pdf|title=-{Striking Iron: The Art of African Blacksmiths. Teaching Resource}-|website=-{Fowler Museum at UCLA}-|language=en}}</ref> == Menbalar == <references/> {{1000}} [[Kategoriya:Tarih]] q1m8dxvlnh5okb8g6xy7zqyrscs711i 1 30488 246318 158568 2026-10-15T20:52:05Z Don Alessandro 1 Don Alessandro adlı qulanıcı [[Muzakere:Demir devri]] saifesiniñ adını [[Muzakere:Demir çağı]] dep deñiştirildi. 158568 wikitext text/x-wiki {{olması kerek}} 0exd3cdcfd1lcxll8ehi6s8s4zc1iqj 0 30489 246311 159917 2026-10-15T20:21:16Z Don Alessandro 1 246311 wikitext text/x-wiki {{MY |tip = şeer |qırımtatar adı = Deli |original adı = {{Lang-hi|दिल्ली}}, {{Lang-en|Delhi}} |memleket = İndistan |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_dir = N|lat_deg = 28|lat_min = 42|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 77|lon_min = 12|lon_sec = |CoordAddon = type:city |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = |region1 = |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = mer |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik türü = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = |DST = bar |telefon kodu = |poçta indeksi = |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |identifikator = |Commons = |sayt = }} '''Deli''' ({{lang-hi|दिल्ली}}, {{lang-en|Delhi}}, {{lang-pa|ਦਿੱਲੀ}}, {{lang-ur|دہلی}}) — [[İndistan]]nıñ şimalinde, [[Camna]] (Yamuna) özeni boyunda bulunğan büyük şeer. Şeer ve etrafındaki yerler '''Deli milliy paytaht territoriyası'''nı ({{lang-en|National Capital Territory of Delhi}}) teşkil ete. Bu, İndistannıñ birlik territoriyalarından biridir.<ref name="deli">{{Cite web|url=https://delhi.gov.in/page/about-us|title=-{About Us}-|website=-{Government of National Capital Territory of Delhi}-|language=en}}</ref> Deliniñ bir qısmı olğan [[Yañı Deli]] — İndistannıñ resmiy paytahtı. Memleketniñ parlamenti, prezidentiniñ sarayı ve ükümetiniñ esas idareleri bu yerde buluna.<ref>{{Cite web|url=https://prod.incredibleindia.gov.in/content/incredible-india-v2/en/destinations/delhi.html|title=-{Delhi}-|website=-{Incredible India}-|language=en}}</ref> == Coğrafiyası ve ealisi == Deli territoriyasınıñ meydanlığı 1483 km²-dir. 2011 senesi eali sayımına köre, bu territoriyada qararnen 16,8 million kişi yaşağan.<ref>{{Cite web|url=https://delhiplanning.delhi.gov.in/sites/default/files/Planning/write_up_2024-25_vol_ii.pdf|title=-{Revenue Department}-|website=-{Planning Department, Government of NCT of Delhi}-|language=en}}</ref> Deli şarqta [[Uttar Pradeş]], qalğan taraflardan ise [[Haryana]] ştatınen sıñırdaş. Şeerden keçken Camna özeni [[Ganga]]nıñ qolu ola.<ref name="deli"/> 2026 senesi vaziyetine köre, Deli territoriyası 13 rayonğa bölüne.<ref>{{Cite web|url=https://dmnorthwest.delhi.gov.in/|title=-{District North-West, Government of NCT of Delhi}-|language=en}}</ref> == Tarih == Orta asırlarda Deli [[Deli Sultanlığı]]nıñ müim merkezi olğan. Soñ şeer [[Büyük Moğollar İmperiyası]]nıñ paytahtlarından biri olğan. Bu devirlerden qale, cami, dürbe ve diger tarihiy abideler saqlanğan.<ref name="tarih">{{Cite web|url=https://delhitourism.gov.in/aboutus/history_of_delhi.html|title=-{History of Delhi}-|website=-{Delhi Tourism}-|language=en}}</ref> 1803 senesi Deli Britaniya idaresi altına keçken. 1911 senesi [[Britaniya İndistanı]]nıñ paytahtını [[Kalkutta]]dan Delige köçürmek qararı qabul etilgen.<ref name="tarih"/> Bunıñ içün eski şeerniñ yanında Yañı Deli qurulğan. Onıñ resmiy açılışı 1931 senesi olğan.<ref>{{Cite web|url=https://centralvista.gov.in/evolution-central-vista.php|title=-{Evolution of the Central Vista}-|website=-{Central Vista}-|language=en}}</ref> 1947 senesi İndistan mustaqillik qazanğandan soñ, Yañı Deli memleketniñ paytahtı olıp qalğan.<ref name="tarih"/> == Tarihiy abideleri == Delide türlü devirlerge ait çoq sayıda mimarlıq abidesi bar. Olarnıñ arasında üçü -{[[UNESCO]]}- [[Dünya Mirası Cedveli]]ne alınğan: * '''[[Qutub minaresi]]''' — esas qısmı XIII asırnıñ başında qurulğan, 72,5 m yüksekliginde minare ve onıñ etrafındaki tarihiy binalar.<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/233/|title=-{Qutb Minar and its Monuments, Delhi}-|website=UNESCO|language=en}}</ref> * '''[[Humayunnıñ dürbesi]]''' — qararnen 1570 senesi qurulğan, büyük bağ içinde bulunğan dürbe. Onıñ mimarlığı soñra qurulğan [[Tac Maal]]ğa tesir etken.<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/232/|title=-{Humayun's Tomb, Delhi}-|website=UNESCO|language=en}}</ref> * '''[[Qızıl qale]]''' — XVII asırda moğol imperatorlarınıñ sarayı ve qorçalav inşaatı olaraq qurulğan taqım.<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/231/|title=-{Red Fort Complex}-|website=UNESCO|language=en}}</ref> Yañı Deliniñ belli abidelerinden biri — '''[[İndistan Qapıları]]'''. Bu abide [[Birinci Cian cenki]]nde ve diger cenklerde elâk olğan askerlerni hatırlamaq içün qurulğan.<ref>{{Cite web|url=https://www.delhitourism.gov.in/tourist_place/india_gate.html|title=-{India Gate}-|website=-{Delhi Tourism}-|language=en}}</ref> == Galereya == <gallery mode="traditional" widths="220" heights="160" perrow="3"> Fayl:Delhi_districts.svg|Deli rayonları<br />2007 senesi haritası Fayl:Indiagatelightening.jpg|İndistan Qapuları<br />Yañı Delideki abide Fayl:Qutab.jpg|Qutub minaresi<br />72,5 m yükseklikte Fayl:YamunaRiver.jpg|Camna özeni<br />Agra şeerindeki körüniş Fayl:Humayun's_Tomb_Delhi_.jpg|Humayunnıñ dürbesi<br />XVI asır Fayl:Red_Fort_Delhi.jpg|Qızıl qale<br />XVII asır </gallery> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:İndistan]] 678cwikwfjouifk38yl9xh76povmq21 0 30491 246312 159916 2026-10-15T20:24:24Z Don Alessandro 1 246312 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Khors_10.jpg|thumb|300x300px|Zemaneviy davul taqımı]] '''Davul''' — kerilgen teri ya da suniy zarnıñ titrevinen ses çıqarğan [[uruvlı çalğı aletleri|uruvlı çalğı aleti]]. O, ellernen, tayaçıqlar ya da toqmaqnen çalına. Davul muzıkanıñ [[ritm]]ini belgilemege yardım ete. Davul çalğan adamğa davulcı deyler. == Qurulışı ve çalınuvı == Davulnıñ içi boş korpusı ağaç, metal ya da diger materiallardan yapıla. Onıñ bir ya da eki tarafına teri ya da plastikten yapılğan ince bir zar kerile.<ref>{{Cite web|url=https://www.yamaha.com/en/musical_instrument_guide/drums/mechanism/mechanism002.html|title=-{What are drums made of?}-|website=-{Yamaha Musical Instrument Guide}-|language=en}}</ref> Zarğa urulğanda o titrey ve etrafındaki avanı da titrete. Böyleliknen ses çıqa. Ses davulnıñ büyükligine, materialına ve zarnıñ ne derece kerilgenine bağlıdır. Büyük davullar, adette, qalın ses çıqara; zar daa çoq kerilse, ses daa ince ola.<ref>{{Cite web|url=https://www.yamaha.com/en/musical_instrument_guide/drums/mechanism/mechanism003.html|title=-{How sound is produced}-|website=-{Yamaha Musical Instrument Guide}-|language=en}}</ref> == Tarihı ve qullanıluvı == Davullar qadimiy devirlerden berli çeşit halqlar tarafından qullanılğan. Olar oyunlarğa muzıka çaluvda, diniy merasimlerde ve uzaqta olğan adamlarğa haber berüvde qullanılğan.<ref name="tarih">{{Cite web|url=https://www.yamaha.com/en/musical_instrument_guide/drums/structure/|title=-{The birth of the drum}-|website=-{Yamaha Musical Instrument Guide}-|language=en}}</ref> Davullar halq muzıkasında, orkestrlerde, [[caz]], [[rok]] ve diger muzıka çeşitlerinde çalına. [[Büyük davul]], [[trampete]], [[dümbelek]] ve [[timbal]] — davullarnıñ çeşitleridir. == Davul taqımı == Davul taqımı — bir adam çalması içün bir yerge qoyulğan bir qaç davul, [[zil]] ve diger uruvlı aletlerdir. Adette, o, büyük davul, trampete, [[tom-tom]]lar ve zillerden ibaret ola. Büyük davul ayaqnen basılğan pedal vastasınen çalına. Bu, davulcığa bir vaqıtta elleri ve ayaqlarınen çeşit aletlerni çalmaq imkânını bere.<ref>{{Cite web|url=https://www.yamaha.com/en/musical_instrument_guide/drums/mechanism/|title=-{The drum kit—a collection of percussion instruments}-|website=-{Yamaha Musical Instrument Guide}-|language=en}}</ref> Zemaneviy davul taqımı XIX asırnıñ soñu ve XX asırnıñ başlarında [[Amerika Birleşken Devletleri|ABDde]] şekillengen.<ref name="tarih"/> [[Fayl:Tracking_Room.jpg|thumb|350x350px|Muzıka studiyasında davullar]] == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Çalğı aletleri]] gzpn078kjez9zi7wjtfaifo2qv82kk9 0 30493 246338 159913 2026-10-16T08:54:27Z Don Alessandro 1 246338 wikitext text/x-wiki [[Fayl:K2-big.jpg|right|thumb|K2, Pakistan]] [[Fayl:Эльбрус_с_перевала_Гумбаши.JPG|thumb|Elbruz, Kafkaz]] [[Fayl:Olympus_Litochoro.JPG|right|thumb|Olimpos dağı, Yunanistan]] [[Fayl:M_Rainier.jpg|thumb|Dağcılar, Kaskad dağlar]] '''Dağ''' ya da '''tav''' — etrafındaki yerlerden yüksek köterilgen [[relyef]] şekli. Dağnıñ adette töpesi, [[cap]]ları ve [[etek|etegi]] ola. Dağlar öz başına bulunmağa ya da dağ sıraları ve büyük dağ sistemalarını teşkil etmege mümkün. Dağlıq yerlerni ayırğanda olarnıñ deñiz seviyesinden yüksekligi, etrafındaki yerlernen yükseklik farqı ve caplarınıñ tikligi esapqa alına.<ref>{{Cite web|url=https://www.fao.org/mountain-partnership/about/vision-and-mission/en|title=-{Vision and mission. Definitions}-|website=FAO|language=en}}</ref> == Dağnıñ qısımları == Dağnıñ esas qısımları şulardır: * '''Töpe''' — dağnıñ eñ yüksek qısmı. * '''Caplar''' — töpeden etekke doğru engen tik ya da yatıq yüzler. * '''Etek''' — dağnıñ etrafındaki yerlernen birleşken aşağı qısmı. Dağlıq yerlerde dağ sırtları, boğazlar, [[vadiy]]ler ve dağlararası [[oyqal]]lar da buluna. Dağ töpeleri süyrü, yuvarlaq ya da tüz ola bile. == Dağlarnıñ peyda olması == Dağlar yer qabuğınıñ areketleri neticesinde peyda ola bile. Meselâ, yer qabuğınıñ qısımları sıqılıp qatlanğanda yer yüzü köterile. Bu yolnen büyük dağ sıraları meydanğa kele.<ref>{{Cite web|url=https://www.nps.gov/subjects/geology/tectonic-landforms.htm|title=-{Tectonic Landforms and Mountain Building}-|website=-{National Park Service}-|language=en}}</ref> Başqa dağlar [[yanardağ]]larnıñ faaliyetinden peyda ola. Yanardağdan çıqqan [[lava]] ve başqa maddeler üst-üste yığılıp, dağnıñ büyümesine sebep ola. Suv, yel ve [[buzluq]]lar dağlarnıñ şeklini deñiştire. Olar taşlarnı parçalap, başqa yerlerge taşıy. Bu esnasta vadiyler terenleşe, caplarnıñ ve töpelerniñ şekli deñişe.<ref>{{Cite web|url=https://www.nps.gov/subjects/mountains/geology.htm|title=-{Geology and Physical Processes}-|website=-{National Park Service}-|language=en}}</ref> == Dağlarnıñ yüksekligi == Dağnıñ yüksekligini türlü usullarnen ölçemek mümkün: * '''Saltıq yükseklik''' — dağ töpesiniñ deñiz seviyesinden yüksekligi. * '''Nisbiy yükseklik''' — dağ töpesi ile etegi ya da etrafındaki yer arasındaki yükseklik farqı. Deñiz seviyesinden ölçegende dünyanıñ eñ yüksek dağı — [[Comolungma]] (Everest). Onıñ yüksekligi 8848,86 m-dir. Bu neticeni [[Nepal]] ve [[Çin]] 2020 senesi birlikte ilân etken.<ref>{{Cite web|url=https://english.www.gov.cn/news/videos/202012/10/content_WS5fd17893c6d0f72576941a2f.html|title=-{Measuring a mountain: new Mount Qomolangma height explained in 100 seconds}-|website=-{The State Council of the People's Republic of China}-|date=2020-12-10|language=en}}</ref> Okean tübündeki eteginden töpesine qadar ölçegende ise [[Mauna Kea]] yanardağınıñ yüksekligi 10 km-den ziyade. Onıñ büyük qısmı suv altında bulunıp, deñiz seviyesinden yüksekligi qararnen 4200 m-dir.<ref>{{Cite web|url=https://www.usgs.gov/faqs/how-big-are-hawaiian-volcanoes?page=1|title=-{How big are the Hawaiian volcanoes?}-|website=USGS|language=en}}</ref> Yer merkezinden eñ uzaq bulunğan töpe — [[Ekvador]]daki [[Çimboraso]] yanardağınıñ töpesi. Bunıñ sebebi — Yerniñ tam [[küre]] şeklinde olmayıp, ekvator tarafında biraz şişkin olğanıdır.<ref>{{Cite web|url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/highestpoint.html|title=-{What is the highest point on Earth as measured from Earth's center?}-|website=NOAA|language=en}}</ref> [[Mars]]taki [[Olimpos dağı]] — [[Küneş sisteması]]nıñ eñ büyük yanardağı. Onıñ töpesi etrafındaki uvalardan qararnen 22 km köterile.<ref>{{Cite web|url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Mars_Express/At_the_foot_of_the_Red_Planet_s_giant_volcano|title=-{At the foot of the Red Planet’s giant volcano}-|website=ESA|language=en}}</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Dağlar| ]] titbvs3x38cupfeu6s3j8p84rvphgd0 0 30572 246336 172491 2026-10-16T08:43:46Z Don Alessandro 1 246336 wikitext text/x-wiki '''Cenübiy-Şarqiy Asiya devletleri birligi''' ('''CŞADB''', '''-{ASEAN}-'''; {{lang-en|'''A'''ssociation of '''S'''outh'''e'''ast '''A'''sian '''N'''ations}}) — [[Cenübiy-Şarqiy Asiya]]daki 11 memleketni birleştirgen halqara teşkilât. O, 1967 senesi avgustnıñ 8-inde [[Tayland]]nıñ [[Bangkok]] şeerinde qurulğan.<ref name="esas">{{Cite web|url=https://asean.org/about-asean/|title=-{About ASEAN}-|website=-{ASEAN}-|language=en}}</ref> [[Fayl:Association_of_Southeast_Asian_Nations_(orthographic_projection).svg|thumb|Birlikniñ aza memleketleri]] == Maqsatları == Birlikniñ esas maqsatları — regionda tınçlıq ve telükesizlikni saqlamaq, iqtisadiyat ve ticaretni inkişaf ettirmek, aza memleketler arasında işbirlikni arttırmaq. Teşkilât tasil, ilim, medeniyet ve tabiatnı qorçalav saalarında da beraber çalışmağa yardım ete.<ref name="nizam">{{Cite web|url=https://asean.org/wp-content/uploads/2024/07/11th-reprint_The-ASEAN-Charter-11th.pdf|title=-{The ASEAN Charter}-|website=-{ASEAN}-|language=en}}</ref> == Aza memleketler == Birlik [[Bruney]], [[Kamboçiya]], [[İndoneziya]], [[Laos]], [[Malayziya]], [[Myanma]], [[Filippinler]], [[Singapur]], [[Tayland]], [[Vyetnam]] ve [[Şarqiy Timor]]dan ibarettir. Şarqiy Timor 2025 senesi oktâbrniñ 26-sında birlikniñ on birinci azası olğan.<ref name="esas"/> == Qurulışı == Birlikniñ eñ yuqarı idare organı — aza memleketlerniñ devlet ya da ükümet başlarınıñ sammiti. Onda teşkilâtnıñ esas meseleleri muzakere etile ve qararlar qabul etile. Nizamnamege köre, sammit yılda eki kere keçirile. Birlikke aza memleketler nevbetnen, birer yıl reislik yapa. Tışqı işler nazirlerinden ibaret Koordinatsiya şurası sammitlerni azırlay ve qabul etilgen qararlarnıñ yerine ketirilüvine yardım ete. Birlikniñ kâtibiyeti İndoneziyanıñ [[Cakarta]] şeerinde buluna. Oña Baş kâtip yolbaşçılıq ete. Baş kâtip sammit tarafından beş yılğa tayin etile. Qararlar, adette, bütün aza memleketlerniñ razılığınen qabul etile.<ref name="nizam"/> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Halqara teşkilâtlar]] [[Kategoriya:Asiya]] 4t2id4h5iv9m7ih3o5657izx1sly3jz 0 30573 246337 244551 2026-10-16T08:46:50Z Don Alessandro 1 246337 wikitext text/x-wiki '''Coğrafiya''' — [[Dünya]] yüzüniñ tabiatını, adamlar yaşağan yerlerni ve tabiat ile insan faaliyeti arasındaki bağlarnı ögrengen ilim. Coğrafiyacılar çeşit yerlerniñ hususiyetlerini, olar arasındaki farq ve bağlarnı tetqiq eteler.<ref name="tarif">{{Cite web|url=https://www.rgs.org/about-us/what-is-geography|title=-{What is geography?}-|website=-{Royal Geographical Society}-|language=en}}</ref> == Adı == «Coğrafiya» sözü qadimiy yunanca {{lang-grc|γεωγραφία}} sözünden kele ve «Yerni tarif etüv» manasını bildire. Bu ıstılanı milâttan evel III asırda qadimiy yunan alimi [[Eratosfen]] qullanğan.<ref name="tarih">{{Cite web|url=https://education.nationalgeographic.org/resource/history-of-geography/|title=-{History of Geography}-|website=-{National Geographic Society}-|language=en}}</ref> == Esas bölükleri == Coğrafiya, adet üzre, eki esas bölükke ayırıla: * '''Fizikiy coğrafiya''' — [[iklim]]ni, yer şekillerini, suvlarnı, [[topraq]]nı, [[ösümlik]] ve [[ayvan]]larnıñ tarqaluvını ögrene. * '''İçtimaiy ve iqtisadiy coğrafiya''' — ealiniñ tarqaluvını, [[şeer]] ve [[köy]]lerni, [[sanayı]], [[köy hocalığı]], [[naqliyat]] ve [[ticaret]]ni ögrene.<ref name="tarif"/> Bu bölükler biri-birinen bağlıdır. Meselâ, iklim ve suv menbaları adamlar qayda yaşağanına ve ne işnen oğraşqanına tesir ete. Adamlar da şeerler qurıp, tarlalar açıp ve ormanlarnı kesip, tabiatnı deñiştireler. [[Harita]]larnı azırlamaq ve ögrenmeknen [[kartografiya]] oğraşa.<ref name="tarih"/> == Tetqiq usulları ve qullanıluvı == Coğrafiyacılar yerinde közetüv ve ölçevler yapa, ekspeditsiyalarğa çıqa, haritalarnı, uçaq ve suniy yoldaşlardan çekilgen resimlerni ögreneler.<ref>{{Cite web|url=https://www.rgs.org/media/k2xfbscs/gisgpsremotesensingandfieldwork.pdf|title=-{GIS, GPS, Remote Sensing and Fieldwork}-|website=-{Royal Geographical Society}-|language=en}}</ref> [[Coğrafiy malümat sisteması|Coğrafiy malümat sistemaları]] kompyuterde malümatnı saqlamağa, haritada köstermege ve talil etmege yardım ete.<ref>{{Cite web|url=https://pubs.usgs.gov/publication/fs20073076|title=-{Geographic information systems, remote sensing, and spatial analysis activities in Texas, 2002–07}-|website=-{U.S. Geological Survey}-|language=en}}</ref> Coğrafiy bilgiler şeerler ve yollarnı planlaştırmaqta, suv ve topraq resurslarını idare etmekte, tabiatnı qorçalamaqta qullanıla. == Galereya == <gallery mode="traditional" widths="240" heights="170" perrow="2"> Fayl:Pangea_animation_03.gif|Pangeyanıñ parçalanuvı ve qıtalarnıñ areketi Fayl:Cyclone_Catarina_from_the_ISS_on_March_26_2004.JPG|Katarina qasırğasınıñ fezadan çekilgen resmi, 2004 senesi Fayl:Köppen-geiger-hessd-2007.svg|Köppen ve Geygerge köre dünyanıñ iklim haritası Fayl:1-12_Political_Color_Map_World.png|Dünyanıñ siyasiy haritası </gallery> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Coğrafiya| ]] n1ybw5jsfz8o7fz2tn27b21f4uekx5k 0 30574 246354 159868 2026-10-16T10:36:05Z Don Alessandro 1 246354 wikitext text/x-wiki '''Cenübiy okean''' ya da '''Antarktika okeanı''' — [[Antarktida]] etrafında bulunğan, dünyanıñ beş [[okean]]ından biridir. O, [[Atlantik okeanı]], [[İnd okeanı]] ve [[Tınç okean]] ile bağlıdır. Şimaliy sıñırı 60-ıncı cenübiy parallel boyunca keçe.<ref name="iho">{{Cite web|url=https://iho.int/fr/the-international-community-gathers-in-monaco-for-the-iho-assembly|title=-{The international community gathers in Monaco for the IHO Assembly}-|website=-{International Hydrographic Organization}-|date=2023-05-30|language=en}}</ref> == Sıñırları == Cenübiy okeannıñ sıñırları aqqında uzun vaqıt umumiy bir fikir yoq edi. [[Halqara gidrografiya teşkilâtı]]nıñ 1953 senesi neşir etken okean ve deñiz sıñırları aqqındaki kitabında o, ayrı bir okean olaraq kösterilmegen edi. 2023 senesi may ayında teşkilât Cenübiy okeannı resmen tanıdı ve onıñ şimaliy sıñırını 60-ıncı cenübiy parallel boyunca keçirmege qarar berdi.<ref name="iho"/> Bundan evel, 2021 senesi iyünniñ 8-inde, -{National Geographic}- öz haritalarında Cenübiy okeannı dünyanıñ beşinci okeanı olaraq kösterip başladı. Bu, telekanalnıñ degil, haritalar azırlağan coğrafiya mütehassıslarınıñ qararı edi.<ref name="natgeo">{{Cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/environment/article/theres-a-new-ocean-now-can-you-name-all-five-southern-ocean|title=-{There’s a new ocean now—can you name all 5?}-|author=-{Sarah Gibbens}-|website=-{National Geographic}-|date=2021-06-08|language=en}}</ref> [[Avstraliya]]nıñ resmiy haritalarında bu ad daa büyük bir suv meydanı içün qullanıla: Cenübiy okean Avstraliyanıñ cenübiy yalılarından Antarktidağa qadar uzana.<ref>{{Cite web|url=https://www.ga.gov.au/scientific-topics/marine-and-coastal/maritime-jurisdiction/knowledge/faqs|title=-{How long is Australia's coastline — and other FAQs}-|website=-{Geoscience Australia}-|language=en}}</ref> == Tabiatı == Antarktida etrafında ğarptan şarqqa quvetli bir [[deñiz aqıntısı]] aqa. O, qıtanı bütünley dolanıp çıqa ve Atlantik, İnd ve Tınç okeanları arasında suv taşıy. Bu aqıntı, dünyadaki suv dolaşuvınıñ müim bir qısmıdır.<ref name="natgeo"/> Antarktidağa yaqın suvlar pek suvuqtır. Qışta deñiz buzu daa büyük bir meydanğa cayıla, yazda ise onıñ büyük bir qısmı iriy. Okeanda buzluqlardan ve buz şelflerinden qopqan [[buzdağı|buzdağları]] da buluna.<ref name="aad">{{Cite web|url=https://www.antarctica.gov.au/science/climate-processes-and-change/oceans-and-marine-ice-in-the-southern-hemisphere/|title=-{Sea ice and oceans}-|website=-{Australian Antarctic Program}-|language=en}}</ref> Cenübiy okean Dünya [[iklim]]ine büyük tesir ete. Onıñ suvları atmosferadaki [[karbondioksid]]niñ bir qısmını yuta. Suv aqıntıları ise sıcaqlıqnı dünyanıñ başqa yerlerine taşımağa yardım ete.<ref name="aad"/> == Ayvanat dünyası == Cenübiy okeanda [[balina]]lar, [[tülen]]ler, [[pingvin]]ler ve türlü [[balıq]]lar yaşay. Bu yerdeki ayvanlar içün [[kril]] pek müimdir. Kril — krevetkağa oşağan ufaq deñiz ayvanlarıdır. Olar balinalar, pingvinler, tülenler ve balıqlar içün yem ola.<ref>{{Cite web|url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/animals/krill/|title=-{Antarctic krill}-|website=-{Australian Antarctic Program}-|language=en}}</ref> == Galereya == <gallery mode="traditional" widths="240" heights="180" perrow="2"> Fayl:Southern_ocean_gravity_hg.png|Antarktida etrafındaki gravitatsiya saasınıñ haritası. Fayl:Antarctica_relief_location_map_ua.jpg|Cenübiy okeannıñ deñizleri. Haritadaki yazılar ukraincedir. </gallery> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Antarktika]] [[Kategoriya:Okeanlar]] stj4893y8ic8gno6cm6f5on4prkocxr 0 30575 246340 228985 2026-10-16T09:14:15Z Don Alessandro 1 246340 wikitext text/x-wiki {{universal infocard}} '''Büyük göller''' ya da '''Büyük Amerika gölleri''' ({{lang-en|Great Lakes}}) — [[Şimaliy Amerika]]da, [[Kanada]] ve [[Amerika Birleşken Devletleri]] arasında bulunğan beş büyük [[göl]]niñ sisteması. Olar Superior, Huron, Miçigan, Eri ve Ontario gölleridir. Bu, dünyanıñ eñ büyük tatlı suv sistemalarından biridir. Göllerniñ umumiy meydanlığı qararnen 244,2 biñ km², olardaki suvnıñ kölemi ise qararnen 22,7 biñ km³-dir.<ref name="olçüler">{{Cite web|url=https://apps.glerl.noaa.gov/coastwatch/webdata/statistic/physical.html|title=-{Physical Characteristics of the Great Lakes}-|website=NOAA|language=en}}</ref> == Coğrafiyası == Miçigan gölü bütünley ABD sıñırları içinde buluna. Qalğan dört gölden Kanada ile ABD arasındaki sıñır keçe.<ref name="miçigan">{{Cite web|url=https://ecowatch.noaa.gov/regions/great-lakes/lake-michigan|title=-{Lake Michigan}-|website=NOAA|language=en}}</ref> Göllerde biñlernen ada bar. Olarnıñ etrafındaki regionda da çoq sayıda kiçik göl buluna. {| class="wikitable" |+ Büyük göllerniñ esas köstergiçleri<ref name="olçüler"/> ! Göl ! Meydanlığı (km²) ! Eñ teren yeri (m) |- | [[Superior gölü|Superior]] | 82 100 | 406 |- | [[Huron gölü|Huron]] | 59 600 | 229 |- | [[Miçigan gölü|Miçigan]] | 57 800 | 282 |- | [[Eri gölü|Eri]] | 25 700 | 64 |- | [[Ontario gölü|Ontario]] | 18 960 | 244 |} Göller bir-birine özen ve boğazlarnen bağlı. Miçigan ve Huron göllerini Makino boğazı birleştire. Olarnıñ suv seviyeleri birdey olğanı içün, gidrologiya ceetinden olar bir gölniñ eki qısmı sayıla.<ref name="miçigan"/> Eri ve Ontario göllerini [[Niagara özeni]] birleştire. Meşur [[Niagara şelâleleri]] bu özende buluna. Ontario gölünden çıqqan [[Sent Lorens özeni]] suvnı [[Atlantik okeanı]]na alıp bara.<ref>{{Cite web|url=https://www.niagaraparks.com/visit-niagara-parks/plan-your-visit/niagara-falls-geology-facts-figures/|title=-{Niagara Falls Geology: Facts and Figures}-|website=-{Niagara Parks}-|language=en}}</ref> Superior ve Ontario gölleriniñ suv seviyeleri arasında qararnen 110 m yükseklik farqı bar.<ref name="olçüler"/> == Peyda olması == Göllerniñ bugünki şeklini almasında soñki buzluq devrindeki büyük [[buzluq]]lar müim yer tutqan. Buzluqlar areket etip, göl oyqallarını terenleştirgen. Buzlar erigen soñ, bu oyqallar suvnen tolğan.<ref name="noaa">{{Cite web|url=https://www.noaa.gov/education/resource-collections/freshwater/great-lakes-ecoregion|title=-{Great Lakes ecoregion}-|website=NOAA|language=en}}</ref> == Gemicilik ve iqtisadiy emiyeti == Büyük göller — Sent Lorens suv yolu sisteması göllerni Atlantik okeanınen bağlay. Bu yolnen deñiz gemileri de qatnay. Atlantik okeanından Superior gölüniñ ğarp qısmına qadar yolnıñ uzunlığı qararnen 3700 km-dir.<ref>{{Cite web|url=https://www.seaway.dot.gov/about/great-lakes-st-lawrence-seaway-system|title=-{The Great Lakes-St. Lawrence Seaway System}-|website=-{Great Lakes St. Lawrence Seaway Development Corporation}-|language=en}}</ref> [[Eri kanalı]] göllerni [[Hadson özeni]]ne bağlay.<ref>{{Cite web|url=https://www.canals.ny.gov/About/Public-Engagement/FAQs|title=-{FAQs: Public Engagement}-|website=-{New York State Canal Corporation}-|language=en}}</ref> [[İllinoys suv yolu]] ise Miçigan gölü ile [[Mississippi]] özeni arasında gemilerge keçmek imkânını bere.<ref>{{Cite web|url=https://www.mvr.usace.army.mil/Portals/48/docs/Nav/NavigationCharts/ILW/Profile.pdf|title=-{Illinois Waterway: Waterway Map and Profile}-|website=-{U.S. Army Corps of Engineers}-|language=en}}</ref> Müim limanları arasında ABDde [[Çikago]] ve [[Klivlend]], Kanadada ise [[Tander Bey]] ve [[Toronto]] bar.<ref>{{Cite web|url=https://greatlakes-seaway.com/en/the-seaway/facts-figures/|title=-{Facts & Figures}-|website=-{Great Lakes St. Lawrence Seaway System}-|language=en}}</ref> Göller içilir suv menbasıdır. Gemicilik, balıqçılıq, sanayı ve turizm içün de büyük emiyetke saiptir. Suvnıñ kirlenüvi, iklimniñ deñişmesi ve başqa yerlerden kelgen ziyankâr biologik türler göllerniñ tabiatına zarar ketire.<ref name="noaa"/> == Tetqiq etilüvi == Göller regionında avropalılar kelmezden evel yerli Amerika halqları yaşağan. XVII asırda bu yerlerge seyaat etken avropalılar arasında frenk seyaatçı [[Rober Kavelye de la Sal]] da olğan.<ref>{{Cite web|url=https://npgallery.nps.gov/GetAsset/4473f070-536e-49c3-861f-98d4deceb87e|title=-{Rock Island Historic District: National Register of Historic Places nomination}-|author=-{Ronald J. Mason}-|year=1972|publisher=-{National Park Service}-|language=en}}</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Göller]] [[Kategoriya:Şimaliy Amerika]] n7abnrk08xwfuje9dbe8w90yd5hmwth 0 30576 246353 159885 2026-10-16T10:26:52Z Don Alessandro 1 246353 wikitext text/x-wiki '''Büyük sed rifi''' ({{lang-en|Great Barrier Reef}}) — [[Mercan deñizi]]nde, [[Avstraliya]]nıñ şimaliy şarqında bulunğan dünyanıñ eñ büyük [[mercan]] [[rif]]leri sisteması. O, [[Kvinslend]] ştatınıñ yalısı boyunca qararnen 2300 km uzana.<ref>{{Cite web|url=https://www.gbrmpa.gov.au/about-us/our-story|title=-{Our story}-|website=-{Great Barrier Reef Marine Park Authority}-|language=en}}</ref> Rifler ve adalar bulunğan regionnıñ umumiy meydanlığı 348 biñ km²-ge yaqın.<ref name="miras">{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/154/|title=-{Great Barrier Reef}-|website=-{UNESCO World Heritage Centre}-|language=en}}</ref> Sistema biñlerce ayrı rif ve yüzlerce adadan ibarettir. Riflerniñ esasını [[mercan polipleri]] degen kiçik deñiz ayvanlarınıñ qattı iskeletleri teşkil ete. Bu iskeletler biñlerce yıl boyunca toplanıp, büyük riflerni peyda ete.<ref>{{Cite web|url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/coralmadeof.html|title=-{What is a coral reef made of?}-|website=-{NOAA National Ocean Service}-|language=en}}</ref> Riflerniñ çoqusı suv altında buluna. Deñiz tartılğanda olarnıñ bazı qısımları suv yüzünde körüne. Büyük sed rifinde çeşit [[balıq]]lar, deñiz [[qaplı baqa]]ları ve başqa pek çoq deñiz ayvanı yaşay.<ref name="miras"/> Rif sistemasınıñ büyük qısmı deñiz parkı olaraq qorçalana. Bu park 1975 senesi qurulğan.<ref>{{Cite web|url=https://www.gbrmpa.gov.au/learn/fascinating-facts-about-great-barrier-reef|title=-{Fascinating facts about the Great Barrier Reef}-|website=-{Great Barrier Reef Marine Park Authority}-|language=en}}</ref> 1981 senesi region [[UNESCO]]nıñ [[Dünya mirası]] cedveline alınğan.<ref name="miras"/> Turizm mındaki müim iqtisadiy faaliyetlerden biridir. Suvnıñ adettekisinden artıq qızuvı ve kirlenüvi mercanlarğa zarar ketire.<ref name="miras"/> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Coğrafiya]] fk8c6aypfvbifuirovpmxqzwhc5q733 0 30578 246322 245663 2026-10-15T21:02:23Z Don Alessandro 1 246322 wikitext text/x-wiki {{1000}} {{MY |tip = şeer |qırımtatar adı = Cakarta |original adı = {{lang-id|Jakarta}}, {{lang-bew|Jakartè}}, {{lang-jv|Jakarta}} |memleket = İndoneziya |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_dir = S|lat_deg = 6|lat_min = 10|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 106|lon_min = 48|lon_sec = |CoordAddon = type:city |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = |region1 = |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik türü = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = +7 |DST = |telefon kodu = |poçta indeksi = |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |identifikator = |Commons = |sayt = }} '''Cakarta''' ({{lang-id|Jakarta}}, {{Lang-bew|Jakartè}}, {{lang-jv|Jakarta}}, eski adı '''Bataviya''', resmiy adı '''Cakarta hususiy paytaht regionı''') — [[İndoneziya]]nıñ eñ büyük şeeri ve paytahtı, dünyanıñ eñ büyük şeerlerinden biridir. Şeer [[Cava]] adasınıñ şimaliy ğarp yalısında, Çilivung özeni [[Cava deñizi]]ne tökülgen yerde buluna. İdariy ceetten Cava regionınıñ bir qısmıdır. Şeerniñ meydanlığı 662 kvadrat kilometrge barıp çata, amma ''Cabodetabek'' (-{Jabodetabek}-) olaraq bilingen daa keñ [[Cakarta merkeziy vilâyeti|Cakarta aglomeratsiyası]] ealisiniñ sayısına köre dünyanıñ eñ büyük aglomeratsiyalarından biridir. Şeer memleketniñ siyasiy, iqtisadiy ve medeniy merkezi olıp, mında çoq milliy müessese, şirketlerniñ baş idareleri ve [[Cenübiy şarq Asiya devletleri birligi|Cenübiy şarq Asiya devletleri birliginiñ]] kâtibiyeti buluna. Bugünki Cakarta bulunğan yerler daa milâttan evelki asırlardan berli meskündir. Bu yerlerniñ tarihı [[Sunda Qırallığı|Sunda Qırallığınıñ]] ''Kalapa'' degen limanınen bağlıdır. 1527 senesi şeer [[Demak Saltanatı|Demak Sultanlığınıñ]] askerleri tarafından zapt etilip, oña ''Cayakarta'' (-{Jayakarta}-) adı qoyuldı. [[Felemenk Şarqiy İndistan Şirketi]] (-{VOC}-) 1619 senesi şeerni zapt etip, onı Bataviya adınen ğayrıdan qurdı. Şeer -{VOC}-niñ, soñ ise üç asırdan ziyade bir müddet devamında [[İndoneziya adaları|İndoneziya adalarındaki]] felemenk müstemleke ükümetiniñ merkezi oldı. [[Ekinci Cian cenki]] vaqtındaki yapon istilâsından ve 1945 senesi İndoneziyanıñ mustaqilligi ilân etilgeninden soñ, şeer Cakarta adını alıp, yañı cumhuriyetniñ paytahtı oldı. Cakarta çoq qavimli bir şeer olıp, anda iç bir qavim mutlaq çoqluq teşkil etmey. Ealisi [[cavalılar]], [[batavlar]], [[sundalılar]], [[İndoneziya çinleri]] ve İndoneziyanıñ başqa qısımlarından köçip kelgenlerden ibarettir. [[İndoneziya tili]] şeerniñ resmiy tili ve cemiyet ayatında qullanılğan esas tildir. Batav medeniyeti ise müstemleke devrinde yerli, çin, arap ve avropa medeniyetleriniñ tesirleri qarışması neticesinde peyda oldı. == Tarih == === İlk qasabalar ve Kalapa === [[Fayl:Replica of the Luso-Sundanese Padrão Monument.jpg|left|thumb|170px|[[Portugal-sundalı padranı|Portugal-sundalı ''-{padrão}-'' taş diregi]] — [[Portugal İmperiyası]] ve [[Sunda Qırallığı]] arasındaki añlaşmanı hatırlatqan abide.]] Bugünki Cakarta bulunğan yerler tarihtan evelki zamanlardan berli meskündir. Ğarbiy Cavanıñ şimaliy yalısı boyunda qararnen milâttan evel 400 senesi ile milâttan soñ 100 senesi arasında<ref name="Buni">{{cite web|url=https://www.thejakartapost.com/life/2019/04/06/batujaya-temple-complex-listed-as-national-cultural-heritage.html|title=Batujaya Temple complex listed as national cultural heritage|publisher=The Jakarta Post|access-date=24 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190424125425/https://www.thejakartapost.com/life/2019/04/06/batujaya-temple-complex-listed-as-national-cultural-heritage.html|archive-date=24 April 2019|url-status=live}}</ref> peyda olğan [[Buni medeniyeti|Buni medeniyetine]] ait atiqiyat tapılmaları bu regionda ilk qasabalarnıñ olğanını köstere. V asırğa kelip, bu yerler İndoneziya adalarınıñ ilk induist qırallıqlarından biri olğan [[Sundalılar|sundalı]] [[Tarumanagara Qırallığı|Tarumanagara Qırallığınıñ]] bir qısmı oldı.<ref name="Buni" /> V asırnıñ ortalarında yazılğan<ref name="Purnavarman">{{cite journal|last1=Noorduyn|first1=J.|last2=Verstappen|first2=H. Th.|title=Purnavarman's river-works near Tugu|journal=Journal of the Humanities and Social Sciences of Southeast Asia|publisher=Koninklijke Brill NV|date=1972|volume=128|issue=2–3|pages=298–307|doi=10.1163/22134379-90002752}}</ref> ve bugünki Şimaliy Cakartada tapılğan [[Tugu baştaş yazısı|Tugu taş yazısında]] qıral Purnavarman idare etken paytahtqa yaqın Çandrabaga ve Gomati özenlerinde yürsetilgen suv işleri aqqında yazılğan.<ref name="Purnavarman" /> Tarumanagara zevalğa oğrağandan soñ, bu region [[Sunda Qırallığı|Sunda Qırallığınıñ]] bir qısmı oldı.<ref>{{cite book|last1=Manguin|first1=P-Y|last2=Indradjaja|first2=A.|chapter=The Batujaya Site: New Evidence of Early Indian Influence in West Java|title=Early Interactions between South and Southeast Asia: Reflections on Cross-Cultural Exchange|publisher=ISEAS–Yusof Ishak Institute|location=Singapore|year=2011}}</ref> Orta asırlarnıñ başlarından XIII asırnıñ başlarına qadar Sunda ve Ğarbiy Cava regionlarındaki limanlar daa keñ deñiz ticareti şebekelerine qoşuldı. Çin yazma menbalarında, meselâ ''-{Chu-fan-chi}-'' eserinde, Sundanıñ ''-{San-fo-tsi}-'' ([[Şrivicaya İmperiyası]]) terkibinde olğanı ve Sunda biberiniñ keyfiyeti aqqında yazıla.<ref>{{cite book|last1=Zhao|first1=Rukuo|translator-last1=Hirth|translator-first1=F.|translator-last2=Rockhill|translator-first2=W. W.|title=Chau Ju-kua: His Work on the Chinese and Arab Trade in the Twelfth and Thirteenth Centuries, Entitled Chu-fan-chi|url=https://archive.org/details/39020002775560-chaujukuahiswor|publisher=Print Office of the Imperial Academy of Sciences|location=St. Petersburg|year=1911}}</ref> XVI asırğa kelip, Kalapa Sunda Qırallığınıñ esas ticaret limanı olıp, daa keñ Asiya ticaret şebekelerine bağlandı.<ref>{{cite journal|last1=Maulana|first1=W. I.|display-authors=etal|title=Maritime Activities of the Demak Sultanate: Shipping and Trade Route in the Nusantara Network (1478-1546)|journal=Journal of Al-Tamaddun|publisher=Universiti Malaya|date=2024|volume=19|issue=1|pages=261–272|doi=10.22452/JAT.vol19no1.19}}</ref> Bu regionnıñ avropalılernen ilk alâqaları XVI asırnıñ başlarında, 1513 senesi portugal gemileri yañı baharat yolu qıdırmaq içün [[Malakka]]dan kelgende başlandı. 1522 senesi Sunda Qırallığı Orta Cavadaki [[Demak Saltanatı|Demak Sultanlığınıñ]] artqan quvetine qarşı turmaq içün portugallarğa bir ticaret turağı qurmağa izin berip, [[Portugal-sundalı padranı|olarnen ittifaq]] yapmağa qarar berdi. Bu ittifaq uzun sürmedi. 1527 senesi [[Fetülla]] (''-{Fatahillah}-'') başçılığındaki Demak quvetleri Kalapanı alıp, portugallarnı quvıp çıqardı.<ref>{{cite conference|last1=Pratama|first1=A.Y.|display-authors=etal|title=Proceedings of the 2nd International Conference on Social Knowledge Sciences and Education (ICSKSE 2022)|date=26 December 2022|chapter=The Origin of Plural Society in Jakarta|series=Advances in Social Science, Education and Humanities Research|volume=696|publisher=Atlantis Press|location=Dublin|pages=27–32|doi=10.2991/978-2-494069-63-3_4|doi-access=free|isbn=978-2-494069-62-6}}</ref> Limanğa ''Cayakarta'' adı qoyuldı ve o, [[Bantam Saltanatı|Bantam Sultanlığınıñ]] idaresi altına keçti. Soñ liman ösip, müim regional ticaret merkezine çevirildi. === Felemenk idaresi altında Bataviya === [[Fayl:AMH-5642-KB View of the Nieuwe Poort at Batavia.jpg|left|thumb|Bataviyadaki ''-{Nieuwe Poort}-'', ya da Yañı qapı, 1682 senesi]] [[Felemenk Şarqiy İndistan Şirketi]]nen alâqaları olğan Cayakarta şehzadesi Cayavikarta, [[Bantam Saltanatı|Bantam Sultanlığı]] ve [[İngliz Şarqiy İndistan Şirketi|inglizler]] arasındaki çatışuvlar felemenklerniñ şeerni işğal etmesini qolaylaştırdı. 1619 senesi quralay ayında -{[[Jan Pieterszoon Coen]]}-nıñ başçılığındaki felemenk quvetleri qoşumça quvetlernen qaytıp, Cayakarta etrafındaki inglizlerni qırıp, şeerni yıqtı.<ref name="Blusse">{{cite book|last=Blussé|first=L.|title=A Colonial Tragedy: The Chinese Massacre at Batavia, 1740|chapter=Setting the Stage: Dutch trade and the Chinese Diaspora|year=2023|publisher=Leiden University Press|pages=15–28}}</ref> Soñ felemenkler bu yerde divarlernen çevrilgen yañı bir şeer qurıp, onı şirketniñ idare merkezi yaptı ve oña Bataviya adını qoydı.<ref>{{cite book|editor-last1=Bentley|editor-first1=Jerry H.|editor-last2=Subrahmanyam|editor-first2=S.|editor-last3=Wiesner-Hanks|editor-first3=Merry E.|chapter=Crossroads region: Southeast Asia|title=The Cambridge World History, Volume 6: The Construction of a Global World, 1400–1800 CE, Part 1|publisher=Cambridge University Press|year=2015|doi=10.1017/CBO9781139194594|isbn=978-1-13919-459-4}}</ref> Bataviya [[Felemenk müstemleke imperiyası]]nıñ müim ticaret merkezlerinden biri oldı.<ref name="Sugihara">{{cite book|editor-last1=Sugihara|editor-first1=K.|editor-last2=Otsuka|editor-first2=K.|title=Paths to the Emerging State in Asia and Africa|chapter=Southeast Asia and International Trade: Continuity and Change in Historical Perspective|last=Shimada|first=R.|publisher=Springer Chapter Link|pages=55–71|date=2019}}</ref> Özen ve kanallar kesip keçken tropik yalı alçaqlığında bulunğan şeer naqliyat ve kanalizatsiya içün qurulğan suv yollarına pek bağlı edi.<ref>{{cite journal|last1=Dewi|first1=E.P.|display-authors=etal|title=Transformation of Canals in Colonial Batavia|journal=International Journal of Architecture and Urban Studies|volume=3|number=1|date=1 March 2018}}</ref><ref name="Octavianti">{{cite journal|last1=Octavianti|first1=T.|last2=Charles|first2=K.|title=The evolution of Jakarta's flood policy over the past 400 years: The lock-in of infrastructural solutions|journal=Environment and Planning C: Politics and Space|volume=37|issue=6|date=28 November 2018|pages=1102–1125|doi=10.1177/2399654418813578}}</ref> Bu vaziyet suv basuvlarına, sanitar meselelerge ve hastalıqlarğa sebep oldı.<ref name="de Knecht-van Eekelen">{{cite journal|last=de Knecht-van Eekelen|first=A.|title=The debate about acclimatization in the Dutch East Indies (1840-1860)|journal=Medical History|volume=44|issue=20|publisher=Cambridge University Press|date=16 November 2012|doi=10.1017/S0025727300073270}}</ref> Lâkin ticaret bütün Asiyadan muacirlerni, meselâ çinlerni, araplarnı ve başqa ticaret topluluqlarını bu yerge çekti.<ref name="Sugihara" /> Amma nufusnıñ tez artması içtimaiy kerginlik de doğurdı.<ref>{{cite thesis|last=Zhang|first=L.|title=Beyond the Archival Grain: An Archival-Practice Inquiry into the Internal Diversity of the Chinese Population and its relationship with Inter-group interaction in Dutch East Indies Colonial Possessions Between the 17th and the 19th Century|publisher=University of Chicago|year=2025}}</ref> 1740 senesi çin sakinleriniñ qaldırğan isyanı biñlernen adam öldürilgen şiddetli zulumğa sebep oldı.<ref>{{cite book|last=Blussé|first=L.|title=A Colonial Tragedy: The Chinese Massacre at Batavia, 1740|year=2023|publisher=Leiden University Press}}</ref> Soñ çin sakinleri şeer divarlarınıñ tışındaki Glodok maallesine köçürildi. Zamannen Bataviya ticaretniñ artmasınen beraber keñleşmege devam etti ve yañı muacir topluluqları şeerge yerleşmege keldi.<ref name="Sugihara" /> XIX asırda ve XX asırnıñ başlarında eski liman maallesindeki qırğınlıqlar ve ealisi artqaç olğanı sebebinden şeer cenüpke keñleşti ve iç taraflarda yañı qasabalarnıñ quruluvı teşviq etildi.<ref name="de Knecht-van Eekelen" /><ref name="Passchier">{{cite book|last=Passchier|first=C.|title=Colonial Architecture in Indonesia|publisher=KITLV Press|location=Leiden|year=2007}}</ref> Şeerni planlaştıruv proyektleri neticesinde yañı maalleler peyda oldı. 1910 senesi planlaştırılğan ve şeer çetinde bir mesken maallesi olaraq qurulğan [[Menteng]] buña misal ola.<ref>{{cite conference|last=Alwi|first=N.M.|title=Culture and Identity in Public Green Spaces: Story of Suropati and Menteng Park in Central Jakarta, Indonesia|conference=The IAFOR International Conference on Sustainability, Energy & the Environment – Hawaii 2018 Official Conference Proceedings|publisher=The International Academic Forum (IAFOR)|year=2018}}</ref> [[Kebayoran Baru]] ise müstemleke devriniñ soñlarında qurulğan soñki müim mesken maallelerinden biri edi.<ref>{{cite journal|last=Fahmi|first=E.|title=Planning Approach of Kebayoran New City of Jakarta: Background and Lessons Learned|journal=Journal of Regional and City Planning Asia|date=8 April 2021|volume=32|number=1|pages=56–70|doi=10.5614/jpwk.2021.32.1.4}}</ref> Felemenk müstemleke ükümetiniñ idaresi 1942 senesi saban ayında soñuna yetti. [[Ekinci Cian cenki]] vaqtında yapon quvetleri şeerni işğal etkennen soñ, oña Cakarta hususiy şeeri ([[Yapon tili|yaponca]] -{ジャカルタ特別市}-, ''-{Jakaruta tokubetsu-shi}-'') adı qoyuldı.<ref name="Martinez">{{cite journal|last1=Martinez|first1=R.|last2=Masron|first2=I.N.|title=Jakarta: A city of cities|journal=Cities|date=November 2020|volume=106|article-number=102868|doi=10.1016/j.cities.2020.102868|pmid=32863521|pmc=7442427}}</ref> Bu, şeerniñ tarihinde yañı bir devirniñ başlanğıcı oldı. === Mustaqil İndoneziyanıñ Cakartası === [[Fayl:Indonesia declaration of independence 17 August 1945.jpg|thumb|Mentengdeki -{Jalan Pegangsaan Timur No. 56}- adresinde [[Sukarno]] [[İndoneziya mustaqillik deklaratsiyası]]nı oquy.]] [[Ekinci Cian cenki]] soñğandan soñ, 1945 senesi arman ayınıñ 17-sinde indonez milletçileri [[İndoneziya mustaqillik deklaratsiyası|İndoneziyanıñ mustaqilligini ilân etti]].<ref>{{cite journal|title=Indonesia|last=van Mook|first=H.J.|author-link=Hubertus Johannes van Mook|journal=Royal Institute of International Affairs|date=1949|volume=25|issue=3|pages=274–285|doi=10.2307/3016666|jstor=3016666}}</ref><ref name="Bidien1945">{{cite journal|title=Independence the Issue|journal=Far Eastern Survey|last=Bidien|first=C.|volume=14|issue=24|pages=345–348|date=5 December 1945|doi=10.2307/3023219|jstor=3023219}}</ref> Bir ay soñ şeer memuriyeti İndoneziya reberiyeti tarafından Cakarta şeeriniñ milliy ükümeti (''-{Pemerintah Nasional Kota Jakarta}-'') olaraq yañıdan teşkil etildi.<ref>{{citation|last1=Fadhilah|first1=N.|last2=Abdurakhman|title=The jakarta government 1947-1950: Revolution and nationalism of the people|series=Dissecting History and Problematizing the Past in Indonesia|publisher=Nova Science Publishers, Inc|year=2021|isbn=978-1-53619-399-2}}</ref> [[İndonez milliy avdarması|İndoneziya milliy inqilâbı]] vaqtında, ingliz ordusı şeerge kirgeninden soñ, cumhuriyetçiler Cakartadan çıqıp, [[Cokyakarta]]nı muvaqqat paytaht yaptı.<ref>{{cite book|editor-last1=Purwanto|editor-first1=B.|display-editors=etal|translator-last1=Hanafi|translator-first1=T.|title=Revolutionary Worlds|page=47|publisher=Amsterdam University Press|year=2023|doi=10.5117/9789463727587|isbn=978-9-04855-686-1}}</ref> 1949 senesi ilk qış ayında [[Felemenk-indonez Tögerek masa konferentsiyası|Felemenk İndoneziyanıñ mustaqilligini tanığanından]] soñ, 1950 senesi Cakarta yañıdan milliy paytaht oldı. [[Sukarno]]nıñ prezidentligi devrinde Cakarta yañı indonez milletiniñ timsalı olmaq içün ğayrıdan quruldı. Sukarnonıñ milliy qurulış ve halqara siyasetine bağlı keñ programmalarınıñ bir qısmı olğan [[1962 senesi Asiya Oyunları|1962 senesi Asiya Oyunlarına]] azırlıqlar şeerniñ türlü qısımlarında büyük qurulış proyektleriniñ yapılmasına yol açtı. Bu proyektler arasında [[İndoneziya Milliy Abidesi]] (''-{Monumen Nasional}-''), [[İndoneziya musafirhanesi]], yañı alış-veriş merkezleri ve [[Tamrin caddesi (Cakarta)|Tamrin]] ve Sudirman kibi baş caddeler bar edi.<ref>{{cite report|last=Padawangi|first=R.|title=Counter-Hegemonic Spaces of Hope? Constructing the Public City in Jakarta and Singapore|series=ARI Working Paper|number=219|publisher=National University of Singapore|location=Singapore|date=April 2014}}</ref> Sukarno Cakartanı İndoneziyanıñ mustaqilligi ve milliy kimliginiñ timsalı olğan zemaneviy bir halqara şeer olaraq tasavur ete edi.<ref>{{cite conference|last1=Prasetyo|first1=T.|last2=Danisworo|first2=M.|title=Global Cities in a Local Context: The Case of Indonesia's Urban Development|book-title=Global Interchanges: Resurgence of the Skyscraper City|publisher=Council on Tall Buildings and Urban Habitat|year=2015|conference=CTBUH 2015 New York Conference}}</ref> 1964 senesi Cakartağa eyaletke teñ olğan Hususiy paytaht regionı (''-{Daerah Khusus Ibukota}-'', -{DKI}-) idariy statusı berildi.<ref name="Law1964">{{cite journal|last1=Suryoputri|first1=S.A.|last2=Diamantina|first2=A.|title=The Existence of DKI Jakarta's Special Status as the Capital of Indonesia after the Ratification of the State Capital Law|journal=International Journal of Social Science and Human Research|volume=6|issue=7|date=7 July 2023|pages=4346–4350|doi=10.47191/ijsshr/v6-i7-61}}</ref> 1965 senesi orta küz ayında altı yüksek rütbeli general öldürilgen devlet devrimi teşebbüsi siyasiy kerginlikler devrinde müim bir deñişiklik oldı. Bütün memlekette komunistlerge qarşı yapılğan soyqırım neticesinde biñlernen adam öldürüldi.<ref>{{cite journal|last1=Cribb|first1=R.|title=Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966|url=https://archive.org/details/sim_asian-survey_july-august-2002_42_4/page/550|journal=Asian Survey|date=August 2002|volume=42|issue=4|pages=550–563|doi=10.1525/as.2002.42.4.550}}; {{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-41651047|title=Indonesia massacres: Declassified US files shed new light|publisher=BBC|date=17 October 2017|access-date=19 September 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171030154530/https://www.bbc.com/news/world-asia-41651047|archive-date=30 October 2017}}</ref> Bu, [[Suharto]]nıñ [[Yañı nizam (İndoneziya)|Yañı nizam]] devriniñ başlanğıcı oldı. -{[[Ali Sadikin]]}-niñ valiligi devrinde (1966–1977 seneleri) şeerde astyapını yahşılaştırmaq, hastahane ve mekteplerniñ sayısını arttırmaq ve medeniyetni inkişaf ettirmek içün müim islâatlar yapıldı.<ref>{{cite conference|last1=Ellisa|first1=E.|last2=Putri|first2=F.N.|title=The Intervention of Art and Culture to Recapture the Livable Inner-Urban District|conference=International Conference on Watershed Management and Coastal Conservation|location=Cebu, Philippines|date=March 2020}}</ref> Buña baqmadan, böyle büyük qurulış proyektleri sebebinden sade meskenlerde yaşağan az kelirli adamlar başqa yerlerge köçürildi.<ref>{{cite book|last=Simone|first=A.|title=Jakarta: Drawing the City Near|page=37|publisher=University of Minnesota Press|location=Minneapolis|year=2014}}</ref><ref>{{cite thesis|last=Irawaty|first=D.T.|title=Jakarta's Kampungs: Their History and Contested Future|publisher=University of California|year=2018}}</ref> XX asırnıñ soñlarında ve XXI asırnıñ başlarında Cakarta tez keñleşti. Yañı nizam devrindeki çet yatırımları yañı binalar quruluvınıñ artmasına yardım etti. Amma siyasiy qarışıqlıq ve [[1998 senesi İndoneziya qarışıqlığı|fesatlarğa]] sebep olğan [[1997 senesi Asiya maliyeviy buhranı]] bu ösüvni toqtattı.<ref>{{cite book|last=Delhaise|first=P.F.|title=Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems|publisher=Willey|year=1998|page=123|isbn=978-0-471-83450-2}}</ref> Bu vaqialar [[Suharto]]nıñ istifasına sebep oldı.<ref>{{cite journal|last1=Pincus|first1=J.|last2=Ramli|first2=R.|title=Indonesia: from showcase to basket case|journal=Cambridge Journal of Economics|date=November 1998|volume=22|issue=6|pages=723–734|doi=10.1093/cje/22.6.723}}</ref> [[İndoneziya ğayrıdan quruvı devri|Ğayrıdan quruv]] (''-{Reformasi}-'') devrinde Cakarta İndoneziyanıñ siyasiy ayatında ve demokratik deñişikliklerinde müim yer tutmağa devam etti. Bu devirniñ müim vaqialarından biri [[2007 senesi Cakarta valilik açıq saylavı|2007 senesi valiniñ doğrudan saylavı]] oldı.<ref>{{cite web|title=Jakarta holds historic election|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/6936276.stm|url-status=live|date=8 August 2007|publisher=BBC News|access-date=8 August 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20160101050015/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/6936276.stm|archive-date=1 January 2016}}</ref> 2000-li yıllarnıñ başlarından berli şeerde bazı [[İndoneziyada terrorizm|terror ücümleri]] de oldı.<ref>{{cite report|last1=Hwang|first1=J.C.|title=Terrorism in Perspective: An Assessment of 'Jihad Project' Trends in Indonesia|date=September 2012|id={{ProQuest|1716947838}}|jstor=resrep06463}}</ref> Soñki yıllarda İndoneziya ükümeti paytahtnı [[Nusantara]]ğa köçürecegini ilân etti.<ref>{{cite journal|last1=Ammar|first1=M.A.|display-authors=etal|title=Building a sustainable future for Indonesia's new capital, the Nusantara capital city (IKN)|journal=Sustainable Futures|date=June 2026|volume=11|article-number=101718|doi=10.1016/j.sftr.2026.101718|bibcode=2026SusFu..1101718A}}</ref> Buña baqmadan, Cakartanıñ memleketniñ iqtisadiy paytahtı olıp qalması planlaştırıla.<ref>{{cite web|last1=Suroyo|first1=G.|first2=M.|last2=Jefriando|date=29 August 2019|title=Indonesia pledges $40 billion to modernise Jakarta ahead of new capital – minister|url=https://www.reuters.com/article/world/indonesia-pledges-40-billion-to-modernise-jakarta-ahead-of-new-capital-minister-idUSKCN1VJ0FT/|publisher=Reuters|access-date=17 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20260401143641/https://www.reuters.com/article/world/indonesia-pledges-40-billion-to-modernise-jakarta-ahead-of-new-capital-minister-idUSKCN1VJ0FT/|archive-date=1 April 2026|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://setkab.go.id/en/president-jokowi-signs-law-on-special-regional-province-of-jakarta/|title=President Jokowi Signs Law on Special Regional Province of Jakarta|date=30 April 2024|publisher=Office of Assistant to Deputy Cabinet Secretary for State Documents & Translation|access-date=18 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20240614065402/https://setkab.go.id/en/president-jokowi-signs-law-on-special-regional-province-of-jakarta/|archive-date=14 June 2024|url-status=live}}</ref> == Eali == {{Wikidata/Population}} == İhtar == <references/> [[Fayl:Sailboat_Jakarta_bay.JPG|left|thumb|200x200px|Cakarta körfezinde yelkenli qayıq.]] [[Fayl:Batavia_1897.jpg|thumb|396x396px|Batavia, 1897]] [[Fayl:Central_Jakarta.JPG|right|thumb|250x250px|Şeer merkezi]] [[Kategoriya:İndoneziya]] 0xxlfl5rm47iz55rt6g6jlv6wxdsbzy 0 30586 246355 159854 2026-10-16T10:40:03Z Don Alessandro 1 246355 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Louis_Armstrong_restored.jpg|thumb|250x250px|Caz yırcısı Louis Armstrong]] '''Caz''' ({{lang-en|jazz}}) — XIX asırnıñ soñu ve XX asırnıñ başında [[Amerika Qoşma Ştatları]]nda peyda olğan [[muzıka]] çeşitidir. Onıñ şekillenüvinde, hususan [[Nyu Orleans]] şeerindeki Afrika-Amerikalı çalğıcılar büyük rol oynadı. Caz [[blüz]], [[regtaym]], diniy yırlar ve nefesli aletler orkestrleriniñ muzıkası esasında inkişaf etti. Onda [[Afrika]], [[Avropa]] ve [[Karib adaları]]nıñ muzıka adetleri birleşti.<ref name="tarih">{{Cite web|url=https://www.nps.gov/jazz/learn/historyculture/history_early.htm|title=-{Jazz Origins in New Orleans}-|website=-{National Park Service}-|language=en}}</ref> == Hususiyetleri == Caznıñ esas hususiyetlerinden biri — [[improvizatsiya]]. Bu, çalğıcınıñ muzıkanı çalğan vaqtında yañı nağmeler yaratması ya da belli nağmeni deñiştirip çalmasıdır. Şunıñ içün bir eser er çalınğanda başqa türlü yañğıray bile. Çalğıcılar bir-birini diñlep, çalğısınen bir-birine cevap bergen kibi çalalar. Cazda ritmge de büyük emiyet berile. Onıñ çoq üslübinde [[sinkopa]] qullanıla: ritmniñ adette küçsüz payları daa küçlü çalına. [[Sving]] ise ritmge «sallanğan» kibi bir areket bergen çaluv usulıdır. Cazda em çalğı aletleri, em insan sesi qullanıla. Eñ çoq qullanılğan aletler arasında [[truba]], [[saksofon]], [[fortepiano]], [[kontrabas]] ve [[davul]] bar. Caznı em küçük taqımlar, em büyük orkestrler çala.<ref name="sanat">{{Cite web|url=https://folkways.si.edu/magazine-winter-2011-jazz-cover-story/ragtime/music/article/smithsonian|title=-{Jazz}-|website=-{Smithsonian Folkways Magazine}-|language=en}}</ref> == Tarihı ve üslüpleri == XX asırnıñ başında caz Nyu Orleanstan [[Çikago]], [[Nyu York]] ve başqa şeerlerge tarqaldı. Ses yazıları ve radio onıñ ABDde ve başqa memleketlerde tanılmasına yardım etti. 1930–1940 seneleri büyük orkestrler çalğan sving keñ tarqaldı. 1940 seneleri mürekkep nağmeleri ve improvizatsiyalarınen farq etken [[bibop]] peyda oldı. Soñra erkin caz ve caznen rok muzıkasını birleştirgen yönelişler de inkişaf etti.<ref name="tarih"/><ref>{{Cite web|url=https://jazz.org/education/school-programs/let-freedom-swing/what-is-jazz/|title=-{What is Jazz?}-|website=-{Jazz at Lincoln Center}-|language=en}}</ref> Caznıñ inkişafına büyük tesir etken çalğıcılar arasında [[Luis Armstrong]], [[Dyuk Ellington]], [[Çarli Parker]] ve [[Maylz Devis]] bar.<ref name="sanat"/> == Adınıñ kelip çıqışı == İngliz tilindeki ''-{jazz}-'' sözüniñ eñ eski belli yazılı misalleri 1912 senesi beysbol aqqında yazılğan maqalelerde rastkele. 1915 senesi bu söz muzıka manasında da qullanıla edi. Onıñ kelip çıqışı tolu açıqlanmağan. Tedqiqatçılar onı «quvet», «canlılıq» manasında qullanılğan ''-{jasm}-'' sözünen bağlaylar.<ref>{{Cite web|url=https://www.wbgo.org/music/2018-02-26/where-did-jazz-the-word-come-from-follow-a-trail-of-clues-in-deep-dive-with-lewis-porter|title=-{Where Did 'Jazz,' the Word, Come From? Follow a Trail of Clues, in Deep Dive with Lewis Porter}-|author=-{Lewis Porter}-|website=-{WBGO}-|language=en}}</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Muzıka]] 7nvr5dxzjbjvm42av2gay1ulf3zr5l1 0 30590 246363 159869 2026-10-16T11:37:37Z Don Alessandro 1 246363 wikitext text/x-wiki '''Cenüp qutubı''' ya da '''coğrafiy сenüp qutubı''' — [[Yer]]niñ [[aylanma köçeri]] Yer yüzüni kesken cenübiy noqtası. Bu, dünyanıñ eñ cenübiy noqtasıdır. O, [[Antarktida]]nıñ içki qısmında, [[Şimal qutubı]]nıñ tam qarşı tarafında buluna.<ref name="poles">{{Cite web|url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/geography-and-geology/geography/poles-and-directions/|title=-{Poles and directions}-|website=-{Australian Antarctic Program}-|language=en}}</ref> == Coğrafiya == Cenüp qutubınıñ [[coğrafiy enlik|coğrafiy enligi]] — 90° cenüp enligi. Episi [[meridian]]lar mında birleşe. Qutuptan uzaqlaşqan adam angi tarafqa yürse de, şimalge kete.<ref>{{Cite web|url=https://sorpolen2011.npolar.no/en/did-you-know/2011-11-29-every-direction-from-the-south-pole-is-north.html|title=-{Did you know that every direction from the South Pole is north?}-|website=-{Norwegian Polar Institute}-|language=en}}</ref> Qutup [[Antarktika platosı]]nda, deñiz seviyesinden qararnen 2835 metr yüksekliginde buluna. Bu yerni qalın bir buz qatlamı qaplay.<ref name="nsf">{{Cite web|url=https://www.nsf.gov/od/opp/ail/amundson-scott-south-pole-station|title=-{NSF Amundsen-Scott South Pole Station}-|website=-{U.S. National Science Foundation}-|language=en}}</ref> Coğrafiy Cenüp qutubı ve [[Cenüp mıqnatis qutubı]] başqa-başqa yerlerde buluna. Coğrafiy qutup Yerniñ aylanuvınen, mıqnatis qutubı ise onıñ [[mıqnatis alanı]]nen bağlıdır.<ref name="poles"/> Coğrafiy qutupnıñ yeri mahsus belgi ile kösterile. Buz qatlamı yılda qararnen 10 metr areket ete. Şunıñ içün qutupnı köstergen belgi er yıl yañıdan qoyula. Yaqınında merasimler içün qullanılğan başqa bir belgi de bar: onıñ töpesinde parlaq bir küre, etrafında ise bayraqlar buluna.<ref>{{Cite web|url=https://science.nasa.gov/blogs/notes-from-the-field/2017/12/19/south-pole-station-the-last-stop-before-the-traverse/|title=-{South Pole Station: The Last Stop Before the Traverse}-|website=-{NASA}-|date=2017-12-19|language=en}}</ref> == İklim == Cenüp qutubında iklim pek suvuq ve quru. Ortalama yıllıq ava arareti qararnen −49 °C-dir. Qışta araret −80 °C-den de aşağı tüşe bile.<ref name="nsf"/> Mında qararnen altı ay [[qutup kündüzi]], altı ay ise [[qutup gecesi]] devam ete. Küneş sentâbr ayında doğa ve mart ayında bata. Yaz aylarında o, ufuqtan aşağı tüşmey; qış aylarında ise ufuqtan yuqarı köterilmey.<ref>{{Cite web|url=https://www.nesdis.noaa.gov/news/nighttime-begins-the-south-pole-no-sunrise-the-next-six-months|title=-{Nighttime Begins at the South Pole: No Sunrise for the Next Six Months}-|website=-{NOAA NESDIS}-|date=2021-03-19|language=en}}</ref> == Tarih ve ilmiy tetqiqatlar == Cenüp qutubına ilk olaraq norvegiyalı tetqiqatçı [[Rual Amundsen]] ve onıñ dört yoldaşı 1911 senesi dekabrniñ 14-ünde barıp yetti. 1912 senesi yanvarnıñ 17-sinde qutupqa [[Robert Skott]] yolbaşçılığındaki britaniya ekspeditsiyasınıñ beş azası keldi.<ref>{{Cite web|url=https://www.southpole.aq/activities/historic.html|title=-{Historic activities}-|website=-{South Pole Antarctic Specially Managed Area}-|language=en}}</ref> Qutupnıñ yaqınında [[Amerika Birleşken Devletleri]]niñ '''Amundsen—Skott''' ilmiy stantsiyası buluna. Oña bu eki tetqiqatçınıñ adı berilgen. Stantsiya yıl boyu işley. Alimler mında avanı, iklimni ve buz qatlamını ögreneler, astronomik közetüvler keçireler.<ref name="nsf"/> == Galereya == <gallery mode="traditional" widths="240" heights="180" perrow="2"> Fayl:Geographic_Southpole.jpg|Coğrafiy Cenüp qutubını köstergen belgi. Fayl:Ceremonial_South_Pole.jpg|Merasimler içün qullanılğan kürreli belgi ve onıñ etrafındaki bayraqlar. </gallery> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Antarktika]] qe1h5f3lxloqzw40jo7qpgekckc5dqe 0 30601 246364 160054 2026-10-16T11:41:12Z Don Alessandro 1 246364 wikitext text/x-wiki '''Gitara''' ({{lang-es|guitarra}}) — [[tel]]leri çertilip çalınğan bir [[çalğı aleti]]dir. O, adetince altı teli ola, lâkin yedi ve on eki telli çeşitleri de bar. Gitara çalğan adamğa '''gitaracı''' deyler. Gitara ayrı başına ya da başqa çalğı aletlerinen beraber çalına. Onı yırğa refaqat etmek içün de qullanalar. Gitara [[klassik muzıka]], [[flamenko]], [[blüz]], [[caz]], [[rok]] ve halq muzıkasında keñ tarqalğan. == Qurulışı ve çalınuvı == Gitaranıñ keñ qısmına korpus, uzun qısmına ise sap deyler. Teller sap boyunca kerile. Gitaracı bir elinen tellerge basa, ekinci elinen olarnı çertip çala. Telge basılğan yerge köre sesniñ yüksekligi deñişe. Teller parmaqlarnen ya da mediatornen — küçük ince bir levhanen — çalına.<ref>{{Cite web|url=https://www.yamaha.com/en/musical_instrument_guide/acoustic_guitar/mechanism/|title=-{How a guitar makes sound}-|website=-{Yamaha}-|language=en}}</ref> == Çeşitleri == * '''Akustik gitara''' — telniñ titrevi ağaç korpus ve onıñ içindeki avanı da titretip, sesni quvetlendire. Klassik gitaralarda neylon, başqa çoq akustik gitaralarda ise çelik teller qullanıla.<ref>{{Cite web|url=https://www.yamaha.com/en/musical_instrument_guide/classical_guitar/mechanism/mechanism002.html|title=-{Classical guitars are great for this}-|website=-{Yamaha}-|language=en}}</ref> * '''Elektrik gitara''' — telniñ titrevi mahsus qurulma vastasınen elektrik signalına çevirile. Signal ses quvetleştirgicine berile.<ref>{{Cite web|url=https://www.yamaha.com/en/musical_instrument_guide/electric_guitar/mechanism/|title=-{What kind of instrument is an electric guitar?}-|website=-{Yamaha}-|language=en}}</ref> * '''Elektroakustik gitara''' — ses quvetleştirgicine bağlamaq içün mahsus qurulması olğan akustik gitaradır. Onı adiy akustik gitara kibi de çalmaq mümkün. Elektrik gitaralarnıñ tolu, içi boş ve qısmen boş korpuslı çeşitleri bar. Qısmen boş korpuslılarına '''yarı akustik gitaralar''' deyler.<ref name="elektrik">{{Cite web|url=https://www.yamaha.com/en/musical_instrument_guide/electric_guitar/structure/structure002.html|title=-{The electric guitar family}-|website=-{Yamaha}-|language=en}}</ref> == Tarihı == Gitara XVI asırda Avropada keñ qullanıla edi. O vaqıtta teller sıq çift-çift qoyula edi. XVIII asırnıñ soñu ve XIX asırnıñ başında altı ayrı teli olğan gitaralar tarqaldı. XIX asırda [[İspaniya]]lı usta [[Antonio de Torres]] zemaneviy klassik gitaranıñ şekillenüvine büyük tesir etti.<ref>{{Cite web|url=https://www.metmuseum.org/essays/the-spanish-guitar|title=-{The Spanish Guitar}-|author=-{Daniel Wheeldon}-|website=-{The Metropolitan Museum of Art}-|language=en}}</ref> XX asırnıñ birinci yarısında elektrik gitaralar peyda oldı. Olar soñra [[caz]] ve [[rok]] muzıkasında büyük emiyet qazandı.<ref name="elektrik"/> == Galereya == <gallery mode="traditional" widths="220" heights="220" perrow="2"> Fayl:Jan_Vermeer_van_Delft_013.jpg|Yan Vermer. «Gitaracı» (1672 senesi civarında) Fayl:Jean-Nicolas_Grobert_-_Early_Romantic_Guitar,_Paris_around_1830.jpg|Jan-Nikola Grober yasağan gitara. Paris, 1830 senesi civarında Fayl:Шевченко-гітара.jpg|Taras Şevçenko. «Gitaralı adı belli olmağan adamnıñ portreti» (1848–1849) Fayl:Gibson_Les_Paul_Studio_c.jpg|-{Gibson Les Paul Studio}- elektrik gitarası </gallery> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Çalğı aletleri]] ajswrv8ddrmd58exfgjjcm2kd5kp2x1 0 41598 246334 178225 2026-10-16T05:49:18Z EmausBot 2504 Виправлення подвійного перенаправлення з [[Japon tili]] на [[Yapon tili]] 246334 wikitext text/x-wiki #YÖNLENDİRME [[Yapon tili]] 493yx2g31bfoh6sgja4z22b7q2vz8e0 0 55637 246286 227840 2026-10-15T13:25:30Z Don Alessandro 1 246286 wikitext text/x-wiki {{qırım-1000}} {{kişi}} '''Adil Geray''' ({{lang-crh-ar|عادل كراى}}; 1617 — 1672) — 1666—1671 seneleri [[Qırım hanlığı|Qırım hanı]]. [[Geraylar]] sülâlesiniñ [[Çoban Geraylar]] dalından tahtqa çıqqan yekâne handır.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=osjeMJHDkW4 Созвездие Гераев. Выпуск 24. Адиль Герай] — -{Crimean Tatars}- × [[Oleksa Gayvoronskiy]].</ref> Evelki adı '''Çul Boldu''' edi. == Tahtqa kelmezden evel == Adil Geraynıñ babası Mustafa [[Aqmescit]] yaqınında çoban olıp yaşağan. O, soñra Devlet Çoban Geray olaraq belli oldı. Mustafa [[I Fetih Geray]]nıñ oğlu dep sayıla edi, lâkin Fetih Geray onı öz oğlu olaraq tanımadı. 1623 senesi [[III Mehmed Geray]] Mustafanı han sülâlesiniñ azası olaraq tanıdı. Oña Devlet Geray adı berildi ve o, [[nureddin]] tayin etildi. Şu vaqıtta Çul Bolduğa da Adil Geray adı berildi. Çoban Geraylar adı Mustafanıñ kesbinden kele.<ref name="gaiv2009">Олекса Гайворонский. [https://rikonti-khalsivar.narod.ru/G2.4.htm Повелители двух материков. Том 2: Крымские ханы первой половины XVII столетия в борьбе за самостоятельность и единовластие]. — Киев—Бахчисарай, 2009. — Часть XII, «Хроника соколиного полета».</ref> Babası [[Osmanlı]] askerlerinen uruşta elâk olğan soñ, Adil Geray Osmanlı Devletinde yaşadı. Onıñ ağası Fetih Geray 1641—1644 seneleri [[IV Mehmed Geray]]nıñ nureddini edi. Adil Geray tahtqa kelmezden evel [[Rodos]] adasında sürgünlikte bulundı. == Tahtqa çıqması == 1666 senesi mart ayında Osmanlı padişası [[IV Mehmed (Osmanlı padişası)|IV Mehmed]] Adil Geraynı IV Mehmed Geraynıñ yerine han tayin etti. Geraylar sülâlesiniñ bazı azaları bu tayinge qarşı çıqtılar. Olar Çoban Geraylarnı sülâleniñ qanuniy bir dalı olaraq tanımay edi. Buña baqmadan Adil Geray Qırımğa kelip, akimiyetni eline aldı. Han ağası Fetih Geraynıñ oğlu Devlet Geraynı [[qalğa]] tayin etti. Devlet Geraynıñ qardaşı Ğazı Geray ise nureddin oldı. == Beylernen küreşi == Adil Geray han akimiyetini küçlendirmege tırıştı. O, beylerge ağır bergiler qoydı. Bu siyaset [[Şirinler]]niñ narazılığına ve silâlı isyanına sebep oldı. Han Osmanlı askerleri ve [[Mansurlar]]nıñ yardımınen isyançılarnı yeñdi. Lâkin beyler arasındaki duşmanlıq devam etti ve memleketteki vaziyet ağırlaştı. Neticede İstanbuldan Adil Gerayğa Şirinlerni taqip etmesini toqtatmaq emri keldi.<ref name="gaiv2003">Олекса Гайворонский. [https://ru.djvu.online/file/5KyhG9aRHGFus Созвездие Гераев]. — Симферополь, 2003. — С. 53—54.</ref> == Ukraina ve qomşu devletlernen munasebetleri == Adil Geray [[Rusiye]] ile [[Lehistan]] arasındaki yaqınlaşuvğa qarşı çıqa edi. Başta o, [[Özü]]niñ oñ yalısındaki Ukraina topraqlarında üküm sürgen [[getman]] [[Petro Doroşenko]]ğa qoltuttı. Lâkin Doroşenko Ukrainanı öz akimiyeti altında birleştirmege ve Osmanlı padişasınıñ imayesine kirmege tırıştı. Adil Geray ise Qırımnıñ Osmanlı Devletine bağlılığını azlatmaq istey edi. Bu sebepten 1668 senesi hannıñ Doroşenkonen munasebetleri bozuldı.<ref name="stepankov">В. С. Степанков. [https://www.history.org.ua/?termin=Adil_Hirej Аділ-Гірей] // Енциклопедія історії України. — Т. 1. — Київ, 2003.</ref> Han Doroşenkonıñ raqibi [[Petro Suhoviy]]nen munasebetler qurdı. 1668 senesi Bağçasarayda Qırım Hanlığı ile [[Zaporog qazaqları]] arasında arbiy yardım aqqında añlaşma imzalandı. Qazaqlar Qırım topraqlarına ücüm etmemege, han ise Doroşenkoğa qarşı küreşte olarğa yardım etmege söz berdi. Hannıñ teklifinen Suhoviy qazaqlarnıñ getmanı olmağa namzet oldı. Soñra [[Zaporog Siçi]]nde, Qırım elçileri de bulunğan bir saylavda, o, getman saylandı.<ref>Т. В. Чухліб. [https://www.history.org.ua/?termin=Zaporozko_krymska_ugoda_1668 Запорозько-кримська угода 1668] // Енциклопедія історії України. — Т. 3. — Київ, 2005.</ref> Adil Geray ile Suhoviy daa keñ bir siyasiy leyha da azırladılar. Han Zaporog vilâyetiniñ Moskva ve Lehistanğa bağlılığını yoq etmege yardım etmeli, qazaqlar ise Qırımnıñ Osmanlı padişasından mustaqil olmasını qoltutmalı ediler. Bu planlarnı yerine ketirip olamadılar.<ref name="gaiv2003"/> Soñra Adil Geray Doroşenkonıñ diger bir raqibi olğan [[Mıhaylo Hanenko]]ğa da qoltuttı ve Lehistannen añlaşmağa tırıştı. Bu siyaset Doroşenkonı öz imayesine alğan Osmanlı padişasınıñ maqsatlarına uyğun kelmey edi. == Tahttan tüşürilüvi ve vefatı == 1671 senesi aprel ayında padişa [[IV Mehmed]] Adil Geraynı tahttan tüşürdi. Onıñ yerine [[I Selim Geray]] han tayin etildi.<ref name="stepankov"/> Adil Geray [[Qarın Abad]]qa — bugünki [[Bulğaristan]]daki [[Karnobat]] şeerine yiberildi. O, 1672 senesi anda vefat etti ve şeerdeki bir caminiñ azbarında defin etildi.<ref name="gaiv2003"/> Qabri saqlanmağan.<ref>-{Hakan Kırımlı. [https://belleten.gov.tr/tam-metin/3670/tur Geray Hanedanının Osmanlı Devleti Topraklarında Kalan Maddi İzleri] // Belleten. — 2021. — Cilt 85, Sayı 304. — S. 889—931.}-</ref> == İhtar == <references/> == Menbalar == * -{Олекса Гайворонский. Созвездие Гераев. — Симферополь, 2003.}- * -{Олекса Гайворонский. Повелители двух материков. — Т. 2. — Киев—Бахчисарай, 2009.}- * -{В. С. Степанков. Аділ-Гірей // Енциклопедія історії України. — Т. 1. — Київ, 2003.}- * -{Т. В. Чухліб. Запорозько-кримська угода 1668 // Енциклопедія історії України. — Т. 3. — Київ, 2005.}- {{Qırım Hanları}} [[Kategoriya:Qırım hanları]] e1ckd92a3iueo31q3c1rmoqihzacy1a 246287 246286 2026-10-15T13:26:38Z Don Alessandro 1 246287 wikitext text/x-wiki {{qırım-1000}} {{kişi}} '''Adil Geray''' ({{lang-crh-ar|عادل كراى}}; 1617 — 1672) — 1666—1671 seneleri [[Qırım hanlığı|Qırım hanı]]. [[Geraylar]] sülâlesiniñ [[Çoban Geraylar]] dalından tahtqa çıqqan yekâne handır.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=osjeMJHDkW4 Созвездие Гераев. Выпуск 24. Адиль Герай] — -{Crimean Tatars}- × [[Oleksa Gayvoronskiy]].</ref> Evelki adı '''Çul Boldu''' edi. == Tahtqa kelmezden evel == Adil Geraynıñ babası Mustafa [[Aqmescit]] yaqınında çoban olıp yaşağan. O, soñra Devlet Çoban Geray olaraq belli oldı. Mustafa [[I Fetih Geray]]nıñ oğlu dep sayıla edi, lâkin Fetih Geray onı öz oğlu olaraq tanımadı. 1623 senesi [[III Mehmed Geray]] Mustafanı han sülâlesiniñ azası olaraq tanıdı. Oña Devlet Geray adı berildi ve o, [[nureddin]] tayin etildi. Şu vaqıtta Çul Bolduğa da Adil Geray adı berildi. Mustafa çoban olğanı içün bu qorantağa Çoban Geraylar adı berildi.<ref name="gaiv2009">Олекса Гайворонский. [https://rikonti-khalsivar.narod.ru/G2.4.htm Повелители двух материков. Том 2: Крымские ханы первой половины XVII столетия в борьбе за самостоятельность и единовластие]. — Киев—Бахчисарай, 2009. — Часть XII, «Хроника соколиного полета».</ref> Babası [[Osmanlı]] askerlerinen uruşta elâk olğan soñ, Adil Geray Osmanlı Devletinde yaşadı. Onıñ ağası Fetih Geray 1641—1644 seneleri [[IV Mehmed Geray]]nıñ nureddini edi. Adil Geray tahtqa kelmezden evel [[Rodos]] adasında sürgünlikte bulundı. == Tahtqa çıqması == 1666 senesi mart ayında Osmanlı padişası [[IV Mehmed (Osmanlı padişası)|IV Mehmed]] Adil Geraynı IV Mehmed Geraynıñ yerine han tayin etti. Geraylar sülâlesiniñ bazı azaları bu tayinge qarşı çıqtılar. Olar Çoban Geraylarnı sülâleniñ qanuniy bir dalı olaraq tanımay edi. Buña baqmadan Adil Geray Qırımğa kelip, akimiyetni eline aldı. Han ağası Fetih Geraynıñ oğlu Devlet Geraynı [[qalğa]] tayin etti. Devlet Geraynıñ qardaşı Ğazı Geray ise nureddin oldı. == Beylernen küreşi == Adil Geray han akimiyetini küçlendirmege tırıştı. O, beylerge ağır bergiler qoydı. Bu siyaset [[Şirinler]]niñ narazılığına ve silâlı isyanına sebep oldı. Han Osmanlı askerleri ve [[Mansurlar]]nıñ yardımınen isyançılarnı yeñdi. Lâkin beyler arasındaki duşmanlıq devam etti ve memleketteki vaziyet ağırlaştı. Neticede İstanbuldan Adil Gerayğa Şirinlerni taqip etmesini toqtatmaq emri keldi.<ref name="gaiv2003">Олекса Гайворонский. [https://ru.djvu.online/file/5KyhG9aRHGFus Созвездие Гераев]. — Симферополь, 2003. — С. 53—54.</ref> == Ukraina ve qomşu devletlernen munasebetleri == Adil Geray [[Rusiye]] ile [[Lehistan]] arasındaki yaqınlaşuvğa qarşı çıqa edi. Başta o, [[Özü]]niñ oñ yalısındaki Ukraina topraqlarında üküm sürgen [[getman]] [[Petro Doroşenko]]ğa qoltuttı. Lâkin Doroşenko Ukrainanı öz akimiyeti altında birleştirmege ve Osmanlı padişasınıñ imayesine kirmege tırıştı. Adil Geray ise Qırımnıñ Osmanlı Devletine bağlılığını azlatmaq istey edi. Bu sebepten 1668 senesi hannıñ Doroşenkonen munasebetleri bozuldı.<ref name="stepankov">В. С. Степанков. [https://www.history.org.ua/?termin=Adil_Hirej Аділ-Гірей] // Енциклопедія історії України. — Т. 1. — Київ, 2003.</ref> Han Doroşenkonıñ raqibi [[Petro Suhoviy]]nen munasebetler qurdı. 1668 senesi Bağçasarayda Qırım Hanlığı ile [[Zaporog qazaqları]] arasında arbiy yardım aqqında añlaşma imzalandı. Qazaqlar Qırım topraqlarına ücüm etmemege, han ise Doroşenkoğa qarşı küreşte olarğa yardım etmege söz berdi. Hannıñ teklifinen Suhoviy qazaqlarnıñ getmanı olmağa namzet oldı. Soñra [[Zaporog Siçi]]nde, Qırım elçileri de bulunğan bir saylavda, o, getman saylandı.<ref>Т. В. Чухліб. [https://www.history.org.ua/?termin=Zaporozko_krymska_ugoda_1668 Запорозько-кримська угода 1668] // Енциклопедія історії України. — Т. 3. — Київ, 2005.</ref> Adil Geray ile Suhoviy daa keñ bir siyasiy leyha da azırladılar. Han Zaporog vilâyetiniñ Moskva ve Lehistanğa bağlılığını yoq etmege yardım etmeli, qazaqlar ise Qırımnıñ Osmanlı padişasından mustaqil olmasını qoltutmalı ediler. Bu planlarnı yerine ketirip olamadılar.<ref name="gaiv2003"/> Soñra Adil Geray Doroşenkonıñ diger bir raqibi olğan [[Mıhaylo Hanenko]]ğa da qoltuttı ve Lehistannen añlaşmağa tırıştı. Bu siyaset Doroşenkonı öz imayesine alğan Osmanlı padişasınıñ maqsatlarına uyğun kelmey edi. == Tahttan tüşürilüvi ve vefatı == 1671 senesi aprel ayında padişa [[IV Mehmed]] Adil Geraynı tahttan tüşürdi. Onıñ yerine [[I Selim Geray]] han tayin etildi.<ref name="stepankov"/> Adil Geray [[Qarın Abad]]qa — bugünki [[Bulğaristan]]daki [[Karnobat]] şeerine yiberildi. O, 1672 senesi anda vefat etti ve şeerdeki bir caminiñ azbarında defin etildi.<ref name="gaiv2003"/> Qabri saqlanmağan.<ref>-{Hakan Kırımlı. [https://belleten.gov.tr/tam-metin/3670/tur Geray Hanedanının Osmanlı Devleti Topraklarında Kalan Maddi İzleri] // Belleten. — 2021. — Cilt 85, Sayı 304. — S. 889—931.}-</ref> == İhtar == <references/> == Menbalar == * -{Олекса Гайворонский. Созвездие Гераев. — Симферополь, 2003.}- * -{Олекса Гайворонский. Повелители двух материков. — Т. 2. — Киев—Бахчисарай, 2009.}- * -{В. С. Степанков. Аділ-Гірей // Енциклопедія історії України. — Т. 1. — Київ, 2003.}- * -{Т. В. Чухліб. Запорозько-кримська угода 1668 // Енциклопедія історії України. — Т. 3. — Київ, 2005.}- {{Qırım Hanları}} [[Kategoriya:Qırım hanları]] 50n6eo99uksm8ag7lrdofl0iaoyi56a 0 55866 246358 229007 2026-10-16T11:09:33Z Don Alessandro 1 246358 wikitext text/x-wiki {{universal infocard}} '''Barınlar''' — [[Altın Orda]]dan kelgen, [[Qırım Hanlığı]]nıñ siyasiy ayatında müim yer tutqan aѕılzade soyu. Barın beyi [[Şırınlar|Şırın]], [[Arğınlar|Arğın]] ve [[Qıpçaqlar (Qırım)|Qıpçaq]] beylerinen beraber dört [[qaraçı bey]] degen yüksek soy başlarınıñ biri edi. Olar han divanında devlet meselelerini muzakere etken, hanlarnıñ tahtqa çıquvına ve devletniñ tışqı siyasetine tesir etkenler.<ref name="izmaylov">Измайлов И. Л. [https://tatarica.org/ru/razdely/istoriya/srednie-veka/personalii/baryn Барын] // Татарская энциклопедия TATARICA.</ref> Soynıñ Qırımda esas topraqları [[Qarasuvbazar]] etrafında ve [[Qarasuv]] özeni boyunda bulunğan.<ref name="umerov">Умеров Э. [https://www.echovek.ru/ru/article/e-umerov-beyliki-krymskogo-hanstva-xvii-xviii-vv Бейлики Крымского ханства XVII–XVIII вв.] // Гасырлар авазы — Эхо веков. 2014. № 1/2.</ref> Barın adını taşığan qollar [[Qazan Hanlığı|Qazan]] ve [[Qasım Hanlığı|Qasım]] hanlıqlarında da belli.<ref name="izmaylov"/> == Aslı ve Altın Orda devri == Barınlarnıñ aslı Avrasiyanıñ çöl qabileleri ve [[Altın Orda]]nıñ asılzadeleri ile bağlıdır. Derya Derin Paşaoğlu bu soynı [[moğollar]]nıñ Ba’arin qabilesi ile bağlay. Moğol şecere rivayetlerinde Ba’arinlerniñ atası Ba’arinday dep añıla. Bu haberler soynıñ eñ eski tarihına ait ananeni akis ettire; Qırım beyleriniñ er neslini rivayetlerdeki bu ata ile bağlağan tam bir şecere bermey.<ref name="derin">Derin Paşaoğlu D. [https://crimeanreview.ru/kio2021-n1-derinpasoglu/ Bozkır Kültüründen ve Altın Orda Hanlığı’ndan Devralınan Miras: Kırım Hanlığı’nda Kabile Aristokrasi ve Karaçu Beyleri] // Крымское историческое обозрение. 2021. № 1. S. 51–82, hususan s. 63–69. DOI: 10.22378/kio.2021.1.51-82.</ref> Altın Orda tarihına ait rivayetlerde Barınlar [[Toqtamış]] hannıñ ve onıñ oğullarınıñ qoltutucıları arasında kösterile. Soynıñ erte vekillerinden '''Saray bey'''niñ adı [[Edige]]niñ ölümi ile bağlıdır. Qadır Ali bekniñ ''Cami at-tevarih'' eserinde 1419 senesi Edigeni cenkten soñ Barın Saray öldürgeni haber berile. [[Abdülğaffar Qırımiy]] de onı Barın soyunıñ beyi olaraq añğan. D. İshaqov bu haberlerni Altın Ordanıñ soñki devrinde Barınlar yüksek siyasiy mevqige saip olğanını köstergen menbalar arasında inceley.<ref name="ishakov2024">Исхаков Д. М. [https://journals.rcsi.science/2308-152X/article/view/283308 Исторические реалии в дастане «Идегей»] // Золотоордынское обозрение. 2024. T. 12, № 4. S. 832–857, hususan s. 845–849. DOI: 10.22378/2313-6197.2024-12-4.832-857.</ref> Barın ve Şırın beyleriniñ adları [[Edige destanı]]nıñ çeşit variantlarında da saqlanğan. Destanda olar hanlar etrafındaki nufuzlı beyler olaraq tasvir etile. Lâkin destan tarihiy vaqialarnı bediiy rivayetler ile qarıştırğanı içün, onıñ şahıslarını ve vaqialarını vesiqalardaki haberlernen qarşılaştırmaq kerek. Saray bey aqqındaki haberler de Qırım qolunıñ soñraki er bir vekili onıñ doğrudan-doğru nesli olğanını isbatlamay.<ref name="ishakov2024"/> == Qırım Hanlığınıñ quruluvındaki rolü == XV asırnıñ birinci yarısında Altın Ordanıñ parçalanması Qırım beylerine öz siyasiy mevqilerini quvetlendirmek imkânını berdi. Barınlar Şırınlar ile beraber Qırımda ayrı han akimiyetiniñ quruluvına yardım etken soylar arasında edi. L. Voytoviçniñ tetqiqatında bu eki soynıñ [[Litvaniya Ulu Kinazlığı|Litvaniya ulu kinazı]] [[IV Kazimir|Kazimir]]ge muracaat etip, Litvaniyada bulunğan [[I Hacı Geray]]ğa qoltutmağa çağırğanları añıla.<ref name="voytovych">Войтович Л. В. Гіреї як спадкоємці Чингізидів-Джучидів // [https://history.org.ua/LiberUA/978-966-02-5736-8/978-966-02-5736-8.pdf Орієнтальні студії в Україні. До ювілею Л. В. Матвєєвої]. Київ: Інститут сходознавства ім. А. Ю. Кримського НАН України, 2010. S. 126–146, hususan s. 143.</ref> Beylerniñ qoltutuvı Hacı Geraynıñ Qırımda yerleşüvi ve [[Geraylar]] sülâlesiniñ akimiyetini quruvı içün müim edi. Yañı hanlıqta han olmağa Çiñgiz han neslinden kelgen şahıslar namzet ola bilgen, büyük soylar ise namzetler arasındaki küreşke tesir etkenler. Barınlar bu nizamda han sülâlesiniñ yerine keçmege degil, öz askeriy ve siyasiy quvetine tayanıp devlet idaresinde iştirak etmege imkân tapqanlar.<ref name="inalcik2022">İnalcık H. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2022/11/Inaldzhik-10-39.pdf Хан и родовая знать: Крымское ханство при Сахиб Герае I] // Крымское историческое обозрение. 2022. T. 9, № 2. S. 10–39. DOI: 10.22378/kio.2022.2.10-39.</ref> == Devlet idaresindeki yeri == Barın beyi öz soyunıñ başı ve han divanınıñ azası edi. Qaraçı beyler han ile beraber müim meselelerni muzakere etken, seferler içün asker toplağan ve öz birliklerine yolbaşçılıq yapqanlar. Han tahtınıñ saibi Geraylardan olsa da, askeriy quvetniñ müim qısmı büyük beylerge bağlı edi. Bundan dolayı hanlar olarnıñ razılığı ve yardımını esapqa almağa mecbur olğanlar.<ref name="inalcik2022"/> Qaraçı beylerniñ akimiyeti tek saraydaki vazifelerine dayanmağan. Olarnıñ arqasında öz topraqları, aqrabaları ve olarğa bağlı adamları bar edi. Han ile ihtilâf çıqqanda beyler divanğa kelmekten ya da asker bermekten vazgeçe bilgenler. Bu, hanğa basqı yapuvnıñ ve başqa bir Geraynı desteklevniñ vastası edi. Soy aristokratiyası hanlıqta em devletniñ askeriy temeli, em de han akimiyetini sıñırlağan quvet olğan.<ref name="inalcik2022"/> 1508 senesi Qırım ile [[Moskva devleti|Moskva]] arasındaki antlaşuvğa ait yemin vesiqasında '''Barın Devlet bey'''niñ adı Şırın, Arğın ve Qıpçaq soylarınıñ beylerinen beraber añıla. O. Mavrina bu şahıslarnı dört qaraçı beyge ait etip, cedvelni büyük soy başlarınıñ siyasiy mevqisini köstergen vesıqa olaraq inceley.<ref name="mavrina">Маврина О. С. [https://nasplib.isofts.kiev.ua/bitstreams/7dd17f47-a2e9-49cb-aed2-454e1c197df1/download Дело рода Сиджеут в фонде Таврического Дворянского Депутатского Собрания] // Материалы по археологии, истории и этнографии Таврии. 2013. Вып. XVIII. S. 444–455, hususan s. 444–445.</ref> Barınlarnıñ başqa beyler arasındaki yeri asırlar boyunca deñişmeden qalmağan. Bazı menbalarda olar Şırınlardan soñ ekinci yerde añılsa da, bu sıra bütün hanlıq devri içün bir türlü olmağan. [[Mansurlar|Manğıt-Mansur]] ve [[Secevütler|Secevüt]] soylarınıñ yükselüvi ile beyler arasındaki quvet nisbeti de deñişken. Halil İnalcık bu sıralamadaki deñişmelerni soylarnıñ han ile munasebetleri ve siyasiy vaziyetinen bağlay.<ref name="inalciktdv">İnalcık H. [https://islamansiklopedisi.org.tr/kirim Kırım] // TDV İslâm Ansiklopedisi. «Kırım Hanlığı (1441–1783)» bölügi.</ref> == Topraqları == Barın beyleriniñ ''beylik'' degen esas topraqları Qırımnıñ orta qısmında, [[Qarasuvbazar]] etrafında ve [[Qarasuv]] özeni boyundan şimaldeki çöllerge doğru uzanğan. XVIII asırnıñ soñuna ait yer tasvirleri bu mülklerniñ yerleşüvi aqqında malümat bere.<ref name="umerov"/> Abdülhamit ağa ile Karatsenov tüzgen yer tasvirinde '''Niyetçi bey Barın'''nıñ mülkleri kösterilgen. Onıñ yerleri [[Barın (Qarasuvbazar rayonı)|Barın]] köyünden Qarasuvbazar yolundaki taş köpürge ve başga taraftan [[Sarısuv]] özenine qadar uzanğan. [[Qurtluq]] yanında orman payı, [[Qaraqoba]]da bağ, [[Arğınçıq]] yanında Qarasuv boyunda çayır ve [[Qulaqçı]] degen yerde orman añıla. Başqa yerleriniñ sıñırları [[Salğır]] özeni ve [[Sadaqçı]] köyü ile bağlanğan.<ref name="umerov"/> Barın köyü 1784 senesiniñ kameral tasvirinde [[Qarasuvbazar qaymaqamlığı]]nıñ [[Tüp Çonğar qadılığı]]nda kösterilgen. E. Ümerov bu köyni Barın beyleriniñ evelki mülkü ve, ihtimal, oturğan yeri dep esaplay. Beylerniñ rezidentsiyası mında bulunğanı kesin tasdıqlanmağan.<ref name="umerov"/> == Hanlıq devrindeki tanılğan vekilleri == '''Abdulla bey''' XV asırnıñ ekinci yarısında Barın soyunıñ başı edi. O, 1476 senesi Qırımda olğan taht küreşlerinde faal iştirak etken. A. Nekrasovnıñ tetqiqatına köre, Abdulla bey Hacike ile beraber [[Büyük Orda]]ğa tayanğan Canibek sultannı desteklegen. Bu ittifaq [[Şırın]] beyi [[Eminek]]niñ siyasetine qarşı çıqqan ve Qırımda akimiyetni deñiştirmege tırışqan.<ref name="nekrasov">Некрасов А. М. [https://www.kbigi.ru/fmedia/izdat/ebibl/Nekrasov.pdf Избранные труды] / сост. К. Ф. Дзамихов, Дж. Я. Рахаев. Нальчик: Издательский отдел КБИГИ, 2015. S. 81–83.</ref> Nekrasov bu vaqialarnı Eminekniñ Osmanlı sultanına yazğan mektüpleri ve rus yılnameleri ile qarşılaştırıp inceley. Onıñ neticesine köre, 1476 senesi Büyük Orda quvetleri Qırımğa eki kere kelgen, Abdulla bey de bu küreşte olarnıñ tarafında olğan. Bu vaqialar Qırım beyleriniñ siyasetini tek bir hanğa ya da bir tışqı devletke deñişmez bağlılıqnen añlatmaq mümkün olmağanını köstere.<ref name="nekrasov"/> '''Devlet Bahtı bey''' XVI asır başınıñ eñ yahşı tanılğan Barın vekillerinden biridir. 1512 senesi [[I Meñli Geray]] torunı Celâleddin sultannı Litvaniyağa amanat olaraq yibermege razı olğanda, oğlanğa beraberlik etmek vazifesi Devlet Bahtığa ve Qarasuvbazar qaymaqamına berilgen. D. Kolodzeyçik bu seferni yüksek mevqide bulunğan ve vazifesini devam ettirgen bir qaraçı beyniñ [[Lehistan-Litvaniya]]ğa elçi olaraq ketüviniñ nadir bir misali olaraq köstere.<ref name="kolodziejczyk">Колодзейчик Д. [https://journals.rcsi.science/2313-612X/article/view/380430 Крымское ханство и Польша-Литва. Международная дипломатия на европейской периферии (XV–XVIII века). Исследование мирных договоров с последующими аннотированными документами. Османская империя и её наследие (3)] / пер. Л. С. Сейтхалиловой, А. Ю. Алиевой // Крымское историческое обозрение. 2025. T. 12, № 2. S. 184–214. DOI: 10.22378/kio.2025.2.184-214.</ref> Celâleddin 1513 senesi vefat etken soñ Devlet Bahtı Qırımğa qıral [[I Sigizmund]]nıñ sulh antlaşuvı ile qaytqan. Böylece bu bey han ailesiniñ işançlı vekili olaraq em sülâle, em de halqara munasebetlerde müim vazife yapqan.<ref name="kolodziejczyk"/> 1524 senesiniñ Qırım asilzadeleri cedvelinde '''Mamış bey Barın''' da añıla. D. İshaqov bu vesıqanı Qırım ile Qazan arasındaki soy bağlarını ögrengende qullana. Lâkin cedvelde bir adamnıñ adınıñ bulunması onıñ bütün ayat yolunı tiklemege yeterli degildir; Mamış beyniñ hızmeti ve nesli aqqındaki malümat sıñırlıdır.<ref name="ishakov1998">Исхаков Д. М. От средневековых татар к татарам нового времени: этнологический взгляд на историю волго-уральских татар XV–XVII вв. Казань: Мастер Лайн, 1998. S. 56–58. [https://pomnirod.ru/materialy-k-statyam/administrativno-territorialnoe-delenie-rossijskoj-imperii/gubernii-rossii/kazanskaya-guberniya/knigi-ocherki-stati-publikacii-o-kazanskoj-gubernii/ot-srednevekovyh-tatar-k-tataram-novogo-vremeni.-ishakov-d.m1.html Elektron metin].</ref> == XVII–XVIII asırlarda == XVII asırda Barın beyi hannıñ saylanuvı ve hanlıq merasimlerinde iştirak etken yüksek beyler arasında qalğan. [[Muhammed Riza]]ğa tayanğan haberge köre, 1608 senesi Toqtamış Geraynı han etip kötergende Şırın, Barın, Secevüt ve Mansur soylarınıñ dört beyi iştirak etken. Olar namzetni kiyizge oturtıp, dört köşesinden tutıp kötergenler. Bu merasim han akimiyetiniñ büyük soylar tarafından tanılğanını ifade etken.<ref name="mavrina"/> 1632 senesi [[Canibek Geray]]nıñ [[Lehistan]] qıralına yiberilgen ahtnamesinde han Şırın, Manğıt, Arğın ve Secevütler ile beraber Barın beyini ve onıñ qardaşlarını da añğan. Han olar ve özüne bağlı başga adamlar Lehistan topraqlarına qarşı duşmanlıq yapmaycaqlarına söz bergen. Bu vesıqa Barınlarnıñ XVII asırda da ayrı siyasiy toplulıq olaraq tanılğanını köstere.<ref name="feyzkhanov">Документы Крымского ханства из собрания Хусейна Фейзханова / сост. и транслит. Р. Р. Абдужемилев. Симферополь, 2017. № 20. S. 70–73. ISBN 978-5-906952-38-7.</ref> Osmanlı tarihçısı Hüseyin Hezarfen XVII asırnıñ ekinci yarısında yazğan eserinde Barın beyini Qırımnıñ esas soy başları arasında sayğan. M. Şalaknıñ tedqiqatı bu cedvelde Şırın, Arğın, Yaşlav, Barın, Secevüt ve Manğıt soylarınıñ vekilleri añılğanına diqqat ayıra. Böylece Barınlarnıñ tesiri azayğanı olarnıñ bütün devirlerde yüksek beyler sırasından çıqqanı manasına kelmey.<ref name="shalak">Шалак М. Е. [https://journals.rcsi.science/2313-612X/article/view/295844 Сведения о ногаях и крымских татарах в сочинении османского историка XVII в. Хюсейна Хезарфена] // Крымское историческое обозрение. 2025. T. 12, № 1. S. 115–128. DOI: 10.22378/kio.2025.1.115-128.</ref> XVIII asır ortasında [[Abdülğaffar Qırımiy]] dört qaraçı beyni Şırın, Mansuroğlu, Barın ve Secevüt sırasınen köstergen. [[Baron de Tott]] ise Şırın, Mansur, Secevüt, Arğın ve Barın adlarını ketirgen. Bu farq soylarnıñ siyasiy tesiri ile adetke köre tanılğan şeref mevqisiniñ er vaqıt bir-birine uyğun kelmegenini ve sıralamanıñ deñişkenini añlata.<ref name="inalciktdv"/> == Hanlıq yoq etilgen soñ == 1783 senesi Rusiye imperiyası Qırım Hanlığını yoq etken vaqıtqa Barınlar evelki siyasiy tesirini coyğan. E. Ümerov XIX asır başında soynıñ Qırımnıñ siyasiy ayatından çekilgenini qayd ete. O. Mavrina da XIX asır başınıñ bey aileleri aqqındaki vesıqalarında Barınlarnıñ artıq añılmağanına diqqat ayıra: 1807 senesi E. Notara tizgen yüksek bey soyları cedvelinde Şırın, Mansur, Secevüt ve Arğın aileleri kösterilgen.<ref name="umerov"/><ref name="mavrina"/> Rusiye imperiyası ve Sovet devirlerinde Qırımda yaşağan ayrı Barın vekilleri aqqında bu soynıñ tarihına ait tedqiqatlarda malümat berilmegen.<ref name="mavrina"/> == Başqa tatar devletlerindeki qolları == Barın adını taşığan qollar Qırım ile sıñırlanmağan. [[Qazan Hanlığı]]nda olar Şırın, Arğın ve Qıpçaqlar ile beraber yüksek bey soyları arasında sayılğan. Soy başlarınıñ han divanında yeri ve özlerine bağlı topraqları olğan. [[Qasım Hanlığı]]nda da Barınlar han etrafındaki qaraçı soylar arasında belli.<ref name="izmaylov"/> D. İshaqov Qazandaki Barınlarnı [[Alat daruğası]] etrafındaki yerler ile bağlamaq ihtimalını incelegen. Lâkin o, bu bölgeniñ sıñırları ve soylarğa ait vesıqalar yeterince añıq olmağanını qayd etip, meselege kesin cevap berilmegenini yazğan. Bu sebepten Alat daruğasınıñ bütün topraqları Barınlarğa ait olğan, dep aytmaq mümkün degildir.<ref name="ishakov1998"/> Barın vekilleri [[Noğay Ordası]]nda da olğan. 1553 senesi Qasay mırzanıñ [[IV İvan]]ğa yazğan mektübinde '''Tinibek''' añıla: o, Noğay Ordasından Qazanğa elçi olıp kelgen ve Qazan 1552 senesi alınğan soñ o taraflarda qalğan. Bu haberler Barın adını taşığan adamlar ve toplulıqlar türlü tatar devletleri arasında areket etkenini köstere. Olarnıñ er birini Qırım beyleriniñ doğrudan-doğru nesli olaraq köstermek içün ise ayrı şecere delilleri kerek.<ref name="ishakov1998"/> == Menbalar == <references/> * {{книга|ссылка=https://iriran.ru/sites/default/files/2023-07/История_народов_Вып09_2022.pdf#page=226|автор=[[Зайцев, Илья Владимирович|Зайцев И. В.]]|заглавие=Бахрины/Барыны в поздней Золотой Орде и Казанском ханстве в XV в.|год=2022|место=М.|издание=История народов России в исследованиях и документах|издательство=[[Институт российской истории РАН|ИРИ РАН]]|выпуск=9|страницы=226—230}} [[Kategoriya:Qırımtatar asılzadeleri]] mku5u8wl32i9imivb7nyqoz6w15x7q5 246362 246358 2026-10-16T11:14:45Z Don Alessandro 1 246362 wikitext text/x-wiki {{universal infocard}} '''Barınlar''' — [[Altın Orda]]dan kelgen, [[Qırım Hanlığı]]nıñ siyasiy ayatında müim yer tutqan aѕılzade soyu. Barın beyi [[Şırınlar|Şırın]], [[Arğınlar|Arğın]] ve [[Qıpçaqlar (Qırım)|Qıpçaq]] beylerinen beraber dört [[qaraçı bey]] degen yüksek soy başlarınıñ biri edi. Olar han divanında devlet meselelerini muzakere etken, hanlarnıñ tahtqa çıquvına ve devletniñ tışqı siyasetine tesir etkenler.<ref name="izmaylov">Измайлов И. Л. [https://tatarica.org/ru/razdely/istoriya/srednie-veka/personalii/baryn Барын] // Татарская энциклопедия TATARICA.</ref> Soynıñ Qırımda esas topraqları [[Qarasuvbazar]] etrafında ve [[Qarasuv]] özeni boyunda bulunğan.<ref name="umerov">Умеров Э. [https://www.echovek.ru/ru/article/e-umerov-beyliki-krymskogo-hanstva-xvii-xviii-vv Бейлики Крымского ханства XVII–XVIII вв.] // Гасырлар авазы — Эхо веков. 2014. № 1/2.</ref> Barın adını taşığan qollar [[Qazan Hanlığı|Qazan]] ve [[Qasım Hanlığı|Qasım]] hanlıqlarında da belli.<ref name="izmaylov"/> == Aslı ve Altın Orda devri == Barınlarnıñ aslı Avrasiyanıñ çöl qabileleri ve [[Altın Orda]]nıñ asılzadeleri ile bağlıdır. Derya Derin Paşaoğlu bu soynı [[moğollar]]nıñ Ba’arin qabilesi ile bağlay. Moğol şecere rivayetlerinde Ba’arinlerniñ atası Ba’arinday dep añıla. Bu haberler soynıñ eñ eski tarihına ait ananeni akis ettire; Qırım beyleriniñ er neslini rivayetlerdeki bu ata ile bağlağan tam bir şecere bermey.<ref name="derin">Derin Paşaoğlu D. [https://crimeanreview.ru/kio2021-n1-derinpasoglu/ Bozkır Kültüründen ve Altın Orda Hanlığı’ndan Devralınan Miras: Kırım Hanlığı’nda Kabile Aristokrasi ve Karaçu Beyleri] // Крымское историческое обозрение. 2021. № 1. S. 51–82, hususan s. 63–69. DOI: 10.22378/kio.2021.1.51-82.</ref> Altın Orda tarihına ait rivayetlerde Barınlar [[Toqtamış]] hannıñ ve onıñ oğullarınıñ qoltutucıları arasında kösterile. Soynıñ erte vekillerinden '''Saray bey'''niñ adı [[Edige]]niñ ölümi ile bağlıdır. Qadır Ali bekniñ ''Cami at-tevarih'' eserinde 1419 senesi Edigeni cenkten soñ Barın Saray öldürgeni haber berile. [[Abdülğaffar Qırımiy]] de onı Barın soyunıñ beyi olaraq añğan. D. İshaqov bu haberlerni Altın Ordanıñ soñki devrinde Barınlar yüksek siyasiy mevqige saip olğanını köstergen menbalar arasında inceley.<ref name="ishakov2024">Исхаков Д. М. [https://journals.rcsi.science/2308-152X/article/view/283308 Исторические реалии в дастане «Идегей»] // Золотоордынское обозрение. 2024. T. 12, № 4. S. 832–857, hususan s. 845–849. DOI: 10.22378/2313-6197.2024-12-4.832-857.</ref> Barın ve Şırın beyleriniñ adları [[Edige destanı]]nıñ çeşit variantlarında da saqlanğan. Destanda olar hanlar etrafındaki nufuzlı beyler olaraq tasvir etile. Lâkin destan tarihiy vaqialarnı bediiy rivayetler ile qarıştırğanı içün, onıñ şahıslarını ve vaqialarını vesiqalardaki haberlernen qarşılaştırmaq kerek. Saray bey aqqındaki haberler de Qırım qolunıñ soñraki er bir vekili onıñ doğrudan-doğru nesli olğanını isbatlamay.<ref name="ishakov2024"/> == Qırım Hanlığınıñ quruluvındaki rolü == XV asırnıñ birinci yarısında Altın Ordanıñ parçalanması Qırım beylerine öz siyasiy mevqilerini quvetlendirmek imkânını berdi. Barınlar Şırınlar ile beraber Qırımda ayrı han akimiyetiniñ quruluvına yardım etken soylar arasında edi. L. Voytoviçniñ tetqiqatında bu eki soynıñ [[Litvaniya Ulu Kinazlığı|Litvaniya ulu kinazı]] [[IV Kazimir|Kazimir]]ge muracaat etip, Litvaniyada bulunğan [[I Hacı Geray]]ğa qoltutmağa çağırğanları añıla.<ref name="voytovych">Войтович Л. В. Гіреї як спадкоємці Чингізидів-Джучидів // [https://history.org.ua/LiberUA/978-966-02-5736-8/978-966-02-5736-8.pdf Орієнтальні студії в Україні. До ювілею Л. В. Матвєєвої]. Київ: Інститут сходознавства ім. А. Ю. Кримського НАН України, 2010. S. 126–146, hususan s. 143.</ref> Beylerniñ qoltutuvı Hacı Geraynıñ Qırımda yerleşüvi ve [[Geraylar]] sülâlesiniñ akimiyetini quruvı içün müim edi. Yañı hanlıqta han olmağa Çiñgiz han neslinden kelgen şahıslar namzet ola bilgen, büyük soylar ise namzetler arasındaki küreşke tesir etkenler. Barınlar bu nizamda han sülâlesiniñ yerine keçmege degil, öz askeriy ve siyasiy quvetine tayanıp devlet idaresinde iştirak etmege imkân tapqanlar.<ref name="inalcik2022">İnalcık H. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2022/11/Inaldzhik-10-39.pdf Хан и родовая знать: Крымское ханство при Сахиб Герае I] // Крымское историческое обозрение. 2022. T. 9, № 2. S. 10–39. DOI: 10.22378/kio.2022.2.10-39.</ref> == Devlet idaresindeki yeri == Barın beyi öz soyunıñ başı ve han divanınıñ azası edi. Qaraçı beyler han ile beraber müim meselelerni muzakere etken, seferler içün asker toplağan ve öz birliklerine yolbaşçılıq yapqanlar. Han tahtınıñ saibi Geraylardan olsa da, askeriy quvetniñ müim qısmı büyük beylerge bağlı edi. Bundan dolayı hanlar olarnıñ razılığı ve yardımını esapqa almağa mecbur olğanlar.<ref name="inalcik2022"/> Qaraçı beylerniñ akimiyeti tek saraydaki vazifelerine dayanmağan. Olarnıñ arqasında öz topraqları, aqrabaları ve olarğa bağlı adamları bar edi. Han ile ihtilâf çıqqanda beyler divanğa kelmekten ya da asker bermekten vazgeçe bilgenler. Bu, hanğa basqı yapuvnıñ ve başqa bir Geraynı desteklevniñ vastası edi. Soy aristokratiyası hanlıqta em devletniñ askeriy temeli, em de han akimiyetini sıñırlağan quvet olğan.<ref name="inalcik2022"/> 1508 senesi Qırım ile [[Moskva devleti|Moskva]] arasındaki antlaşuvğa ait yemin vesiqasında '''Barın Devlet bey'''niñ adı Şırın, Arğın ve Qıpçaq soylarınıñ beylerinen beraber añıla. O. Mavrina bu şahıslarnı dört qaraçı beyge ait etip, cedvelni büyük soy başlarınıñ siyasiy mevqisini köstergen vesıqa olaraq inceley.<ref name="mavrina">Маврина О. С. [https://nasplib.isofts.kiev.ua/bitstreams/7dd17f47-a2e9-49cb-aed2-454e1c197df1/download Дело рода Сиджеут в фонде Таврического Дворянского Депутатского Собрания] // Материалы по археологии, истории и этнографии Таврии. 2013. Вып. XVIII. S. 444–455, hususan s. 444–445.</ref> Barınlarnıñ başqa beyler arasındaki yeri asırlar boyunca deñişmeden qalmağan. Bazı menbalarda olar Şırınlardan soñ ekinci yerde añılsa da, bu sıra bütün hanlıq devri içün bir türlü olmağan. [[Mansurlar|Manğıt-Mansur]] ve [[Secevütler|Secevüt]] soylarınıñ yükselüvi ile beyler arasındaki quvet nisbeti de deñişken. Halil İnalcık bu sıralamadaki deñişmelerni soylarnıñ han ile munasebetleri ve siyasiy vaziyetinen bağlay.<ref name="inalciktdv">İnalcık H. [https://islamansiklopedisi.org.tr/kirim Kırım] // TDV İslâm Ansiklopedisi. «Kırım Hanlığı (1441–1783)» bölügi.</ref> == Topraqları == Barın beyleriniñ ''beylik'' degen esas topraqları Qırımnıñ orta qısmında, [[Qarasuvbazar]] etrafında ve [[Qarasuv]] özeni boyundan şimaldeki çöllerge doğru uzanğan. XVIII asırnıñ soñuna ait yer tasvirleri bu mülklerniñ yerleşüvi aqqında malümat bere.<ref name="umerov"/> 1780-li seneleri Abdülhamit ağa ve Mihail Karatsenovnıñ tizgen yer tasvirinde '''Niyetçi bey Barın'''nıñ mülkleri kösterilgen. tüzgen yer tasvirinde '''Niyetçi bey Barın'''nıñ mülkleri kösterilgen. Onıñ yerleri [[Barın (Qarasuvbazar rayonı)|Barın]] köyünden Qarasuvbazar yolundaki taş köpürge ve başga taraftan [[Sarısuv]] özenine qadar uzanğan. [[Qurtluq]] yanında orman payı, [[Qaraqoba]]da bağ, [[Arğınçıq]] yanında Qarasuv boyunda çayır ve [[Qulaqçı]] degen yerde orman añıla. Başqa yerleriniñ sıñırları [[Salğır]] özeni ve [[Sadaqçı]] köyü ile bağlanğan.<ref name="umerov"/> Barın köyü 1784 senesiniñ kameral tasvirinde [[Qarasuvbazar qaymaqamlığı]]nıñ [[Tüp Çonğar qadılığı]]nda kösterilgen. E. Ümerov bu köyni Barın beyleriniñ evelki mülkü ve, ihtimal, oturğan yeri dep esaplay. Beylerniñ rezidentsiyası mında bulunğanı kesin tasdıqlanmağan.<ref name="umerov"/> == Hanlıq devrindeki tanılğan vekilleri == '''Abdulla bey''' XV asırnıñ ekinci yarısında Barın soyunıñ başı edi. O, 1476 senesi Qırımda olğan taht küreşlerinde faal iştirak etken. A. Nekrasovnıñ tetqiqatına köre, Abdulla bey Hacike ile beraber [[Büyük Orda]]ğa tayanğan Canibek sultannı desteklegen. Bu ittifaq [[Şırın]] beyi [[Eminek]]niñ siyasetine qarşı çıqqan ve Qırımda akimiyetni deñiştirmege tırışqan.<ref name="nekrasov">Некрасов А. М. [https://www.kbigi.ru/fmedia/izdat/ebibl/Nekrasov.pdf Избранные труды] / сост. К. Ф. Дзамихов, Дж. Я. Рахаев. Нальчик: Издательский отдел КБИГИ, 2015. S. 81–83.</ref> Nekrasov bu vaqialarnı Eminekniñ Osmanlı sultanına yazğan mektüpleri ve rus yılnameleri ile qarşılaştırıp inceley. Onıñ neticesine köre, 1476 senesi Büyük Orda quvetleri Qırımğa eki kere kelgen, Abdulla bey de bu küreşte olarnıñ tarafında olğan. Bu vaqialar Qırım beyleriniñ siyasetini tek bir hanğa ya da bir tışqı devletke deñişmez bağlılıqnen añlatmaq mümkün olmağanını köstere.<ref name="nekrasov"/> '''Devlet Bahtı bey''' XVI asır başınıñ eñ yahşı tanılğan Barın vekillerinden biridir. 1512 senesi [[I Meñli Geray]] torunı Celâleddin sultannı Litvaniyağa amanat olaraq yibermege razı olğanda, oğlanğa beraberlik etmek vazifesi Devlet Bahtığa ve Qarasuvbazar qaymaqamına berilgen. D. Kolodzeyçik bu seferni yüksek mevqide bulunğan ve vazifesini devam ettirgen bir qaraçı beyniñ [[Lehistan-Litvaniya]]ğa elçi olaraq ketüviniñ nadir bir misali olaraq köstere.<ref name="kolodziejczyk">Колодзейчик Д. [https://journals.rcsi.science/2313-612X/article/view/380430 Крымское ханство и Польша-Литва. Международная дипломатия на европейской периферии (XV–XVIII века). Исследование мирных договоров с последующими аннотированными документами. Османская империя и её наследие (3)] / пер. Л. С. Сейтхалиловой, А. Ю. Алиевой // Крымское историческое обозрение. 2025. T. 12, № 2. S. 184–214. DOI: 10.22378/kio.2025.2.184-214.</ref> Celâleddin 1513 senesi vefat etken soñ Devlet Bahtı Qırımğa qıral [[I Sigizmund]]nıñ sulh antlaşuvı ile qaytqan. Böylece bu bey han ailesiniñ işançlı vekili olaraq em sülâle, em de halqara munasebetlerde müim vazife yapqan.<ref name="kolodziejczyk"/> 1524 senesiniñ Qırım asilzadeleri cedvelinde '''Mamış bey Barın''' da añıla. D. İshaqov bu vesıqanı Qırım ile Qazan arasındaki soy bağlarını ögrengende qullana. Lâkin cedvelde bir adamnıñ adınıñ bulunması onıñ bütün ayat yolunı tiklemege yeterli degildir; Mamış beyniñ hızmeti ve nesli aqqındaki malümat sıñırlıdır.<ref name="ishakov1998">Исхаков Д. М. От средневековых татар к татарам нового времени: этнологический взгляд на историю волго-уральских татар XV–XVII вв. Казань: Мастер Лайн, 1998. S. 56–58. [https://pomnirod.ru/materialy-k-statyam/administrativno-territorialnoe-delenie-rossijskoj-imperii/gubernii-rossii/kazanskaya-guberniya/knigi-ocherki-stati-publikacii-o-kazanskoj-gubernii/ot-srednevekovyh-tatar-k-tataram-novogo-vremeni.-ishakov-d.m1.html Elektron metin].</ref> == XVII–XVIII asırlarda == XVII asırda Barın beyi hannıñ saylanuvı ve hanlıq merasimlerinde iştirak etken yüksek beyler arasında qalğan. [[Muhammed Riza]]ğa tayanğan haberge köre, 1608 senesi Toqtamış Geraynı han etip kötergende Şırın, Barın, Secevüt ve Mansur soylarınıñ dört beyi iştirak etken. Olar namzetni kiyizge oturtıp, dört köşesinden tutıp kötergenler. Bu merasim han akimiyetiniñ büyük soylar tarafından tanılğanını ifade etken.<ref name="mavrina"/> 1632 senesi [[Canibek Geray]]nıñ [[Lehistan]] qıralına yiberilgen ahtnamesinde han Şırın, Manğıt, Arğın ve Secevütler ile beraber Barın beyini ve onıñ qardaşlarını da añğan. Han olar ve özüne bağlı başga adamlar Lehistan topraqlarına qarşı duşmanlıq yapmaycaqlarına söz bergen. Bu vesıqa Barınlarnıñ XVII asırda da ayrı siyasiy toplulıq olaraq tanılğanını köstere.<ref name="feyzkhanov">Документы Крымского ханства из собрания Хусейна Фейзханова / сост. и транслит. Р. Р. Абдужемилев. Симферополь, 2017. № 20. S. 70–73. ISBN 978-5-906952-38-7.</ref> Osmanlı tarihçısı Hüseyin Hezarfen XVII asırnıñ ekinci yarısında yazğan eserinde Barın beyini Qırımnıñ esas soy başları arasında sayğan. M. Şalaknıñ tedqiqatı bu cedvelde Şırın, Arğın, Yaşlav, Barın, Secevüt ve Manğıt soylarınıñ vekilleri añılğanına diqqat ayıra. Böylece Barınlarnıñ tesiri azayğanı olarnıñ bütün devirlerde yüksek beyler sırasından çıqqanı manasına kelmey.<ref name="shalak">Шалак М. Е. [https://journals.rcsi.science/2313-612X/article/view/295844 Сведения о ногаях и крымских татарах в сочинении османского историка XVII в. Хюсейна Хезарфена] // Крымское историческое обозрение. 2025. T. 12, № 1. S. 115–128. DOI: 10.22378/kio.2025.1.115-128.</ref> XVIII asır ortasında [[Abdülğaffar Qırımiy]] dört qaraçı beyni Şırın, Mansuroğlu, Barın ve Secevüt sırasınen köstergen. [[Baron de Tott]] ise Şırın, Mansur, Secevüt, Arğın ve Barın adlarını ketirgen. Bu farq soylarnıñ siyasiy tesiri ile adetke köre tanılğan şeref mevqisiniñ er vaqıt bir-birine uyğun kelmegenini ve sıralamanıñ deñişkenini añlata.<ref name="inalciktdv"/> == Hanlıq yoq etilgen soñ == 1783 senesi Rusiye imperiyası Qırım Hanlığını yoq etken vaqıtqa Barınlar evelki siyasiy tesirini coyğan. E. Ümerov XIX asır başında soynıñ Qırımnıñ siyasiy ayatından çekilgenini qayd ete. O. Mavrina da XIX asır başınıñ bey aileleri aqqındaki vesıqalarında Barınlarnıñ artıq añılmağanına diqqat ayıra: 1807 senesi E. Notara tizgen yüksek bey soyları cedvelinde Şırın, Mansur, Secevüt ve Arğın aileleri kösterilgen.<ref name="umerov"/><ref name="mavrina"/> Rusiye imperiyası ve Sovet devirlerinde Qırımda yaşağan ayrı Barın vekilleri aqqında bu soynıñ tarihına ait tedqiqatlarda malümat berilmegen.<ref name="mavrina"/> == Başqa tatar devletlerindeki qolları == Barın adını taşığan qollar Qırım ile sıñırlanmağan. [[Qazan Hanlığı]]nda olar Şırın, Arğın ve Qıpçaqlar ile beraber yüksek bey soyları arasında sayılğan. Soy başlarınıñ han divanında yeri ve özlerine bağlı topraqları olğan. [[Qasım Hanlığı]]nda da Barınlar han etrafındaki qaraçı soylar arasında belli.<ref name="izmaylov"/> D. İshaqov Qazandaki Barınlarnı [[Alat daruğası]] etrafındaki yerler ile bağlamaq ihtimalını incelegen. Lâkin o, bu bölgeniñ sıñırları ve soylarğa ait vesıqalar yeterince añıq olmağanını qayd etip, meselege kesin cevap berilmegenini yazğan. Bu sebepten Alat daruğasınıñ bütün topraqları Barınlarğa ait olğan, dep aytmaq mümkün degildir.<ref name="ishakov1998"/> Barın vekilleri [[Noğay Ordası]]nda da olğan. 1553 senesi Qasay mırzanıñ [[IV İvan]]ğa yazğan mektübinde '''Tinibek''' añıla: o, Noğay Ordasından Qazanğa elçi olıp kelgen ve Qazan 1552 senesi alınğan soñ o taraflarda qalğan. Bu haberler Barın adını taşığan adamlar ve toplulıqlar türlü tatar devletleri arasında areket etkenini köstere. Olarnıñ er birini Qırım beyleriniñ doğrudan-doğru nesli olaraq köstermek içün ise ayrı şecere delilleri kerek.<ref name="ishakov1998"/> == Menbalar == <references/> * {{книга|ссылка=https://iriran.ru/sites/default/files/2023-07/История_народов_Вып09_2022.pdf#page=226|автор=[[Зайцев, Илья Владимирович|Зайцев И. В.]]|заглавие=Бахрины/Барыны в поздней Золотой Орде и Казанском ханстве в XV в.|год=2022|место=М.|издание=История народов России в исследованиях и документах|издательство=[[Институт российской истории РАН|ИРИ РАН]]|выпуск=9|страницы=226—230}} [[Kategoriya:Qırımtatar asılzadeleri]] tnfsdccm2x288uo8otx1ark17bm2xzd 0 59423 246306 245902 2026-10-15T19:22:53Z Don Alessandro 1 Don Alessandro adlı qulanıcı [[İttifaq]] saifesiniñ adını [[Milletler İttifaqı]] dep deñiştirildi. 245902 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Commonwealth of Nations.svg|küçükresim|İttifaqdaşlıqnıñ aza devletleri]] '''İttifaq''' ya da '''Milletler İttifaqı''' ({{lang-en|Commonwealth, Commonwealth of Nations}}) — mustaqil ve teñ aqlı devletlerniñ göñülli birleşmesi. Azalarınıñ çoqusı [[Britaniya imperiyası]]nıñ evelki [[müstemleke]]leridir. Bu memleketler iqtisadiy inkişaf, demokratiya ve barışıq içün işbirlik ete.<ref name="About">[https://thecommonwealth.org/about-us About us] — Milletler İttifaqınıñ resmiy saytı.</ref> İttifaq Britaniya imperiyası devrinde şekillene başladı. 1926 senesi [[Büyük Britaniya|Birleşken Qırallıq]], [[Kanada]], [[Avstraliya]], [[Yañı Zelandiya]], [[Cenübiy Afrika]] ve bazı başqa memleketler bir-birini teñ aqlı iştirakçiler olaraq tanıdı.<ref name="History">[https://thecommonwealth.org/history Our history] — Milletler İttifaqınıñ resmiy saytı.</ref> [[İndistan]] ve [[Pakistan]] 1947 senesi, [[Şri Lanka|Tseylon]] ise 1948 senesi İttifaq azası oldı.<ref>[https://thecommonwealth.org/our-member-countries/pakistan Pakistan] — Milletler İttifaqınıñ resmiy saytı.</ref><ref>[https://thecommonwealth.org/our-member-countries/sri-lanka Sri Lanka] — Milletler İttifaqınıñ resmiy saytı.</ref> Zemaneviy İttifaqnıñ esası 1949 senesi London beyannamesi ile qoyuldı. Bu beyanname cumhuriyetlerge de İttifaqta qalmaq imkânını berdi. Azalıq içün Britaniya qıralını öz devlet başı olaraq tanımaq endi şart degil edi.<ref name="History"/> Britaniya müstemlekeleri mustaqillik qazanğan soñ, olarnıñ bir çoqusı da İttifaq azası oldı. 1957 senesi [[Ğana]] İttifaqqa qoşuldı. Soñra Britaniya müstemlekesi olmağan memleketler de aza oldı: 1995 senesi [[Mozambik]], 2009 senesi [[Ruanda]], 2022 senesi ise [[Gabon]] ve [[Togo]].<ref name="History"/> Bugün dünya halqınıñ aman-aman 30%-i — episi olıp eki milliarddan ziyade adam — İttifaq devletlerinde yaşay. Şimdi İttifaqnıñ 56 aza devleti bar. Teşkilâtnıñ başı — Britaniya qıralı [[III Çarlz]]. Onıñ bu vazifesi simvoliktir.<ref name="About"/> Aza devletlerniñ 15-inde III Çarlz devlet başıdır. Bu memleketlerge "İttifaq qırallıqları" deyler. Olar [[şahsiy birlik]]nen bağlıdır: er biri mustaqildir ve öz ükümeti bar, amma qıralları bir adamdır. Çarlz er birinde o devletniñ qıralı olaraq tanıla. Meselâ, Kanadada o, ''Kanada qıralı'', Avstraliyada ise ''Avstraliya qıralı''dır.<ref>[https://www.royal.uk/the-commonwealth The Commonwealth] — Britaniya qıral qorantasınıñ resmiy saytı.</ref> == Menbalar == <references/> {{CommonsKat|Commonwealth}} [[Kategoriya:Büyük Britaniya]] [[Kategoriya:Halqara teşkilâtlar]] twf4x7eo1nddiusifaom9tq2bjo2aaz 0 59842 246331 245786 2026-10-16T03:52:18Z InternetArchiveBot 15570 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 246331 wikitext text/x-wiki {{Memuriy birlem|Renk={{Renk|Ukraina}}|Qırımtatar adı=İlbav rayonı|Original adı={{lang-uk|Львівський район}}|Tuğra=Greater coat of arms of Lviv Raion.png|Bayraq=Flag of Lviv Raion, Ukraine.svg|Memleket=[[Ukraina]]|Gimn=|Status=rayon|İçinde olğan memuriy birlem=[[İlbav vilâyeti]]|İçki bölünüv=23 cemaat|Merkez=[[İlbav]]|Eñ balaban şeerler=|Peyda olğan tarihı=|Reber=|Название главы=|Reber2=|Название главы2=|ĞSİK=|ĞSİK senesi=|ĞSİK sırası=|Can başına ĞSİK=|Can başına ĞSİK sırası=|Til=|Tiller=|Eali=1 141 119|Cedvelge aluv senesi=|Eali sıqlığı=|Milliy terkip=|Diniy terkip=|Meydanlıq=4976,2|Процент от площади=|Meydanlıq sırası=|Harita=Lviv Raion 2020.svg|Saat quşağı=|Qısqartma=|ISO=|FIPS=|Telefon kodu=|Poçta indeksleri=|İnternet domeni=|Avtomiobil nomerası kodu=|Sayt=|İzaat=|bayraq=|tuğra=}}'''İlbav rayonı''' ({{Lang-uk|Львівський район}}) — 2020 senesi iyülniñ 17-de memuriy-territorial islâat çerçivesinde meydanğa kelgen [[Ukraina|Ukrainanıñ]] [[İlbav vilâyeti|İlbav vilâyetindeki]] rayonı<ref>https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX |date=2020-07-21 }}</ref>. Rayon sıñırlana: şimalde - [[Şeptıtskıy rayonı|Şeptıtskıynan]], şarqta - [[Zoloçiv rayonı|Zoloçivnen]], cenüp-ğarpta - [[Sambir rayonı|Sambirnen]], ğarpta - [[Yavoriv rayonı|Yavorivnen]], cenüpte - İlbav vilâyetiniñ [[Strıy rayonı|Strıy]] ve [[Drogobıç rayonı|Drogobıç]] rayonlarınen, cenüp-şarqta - [[Ternopil vilâyeti|Ternopil]] ve İvano-Frankivsk vilâyetlerinen. [[Lehistan|-{crh-latn: Polşa; crh-cyrl: Польша}- Cumhuriyetiniñ]] Podkarpatskiye voyevodstvoları. == Tizilişi == Rayon qurulğan vaqıtta 23 cemaattan ibaret edi<ref>[https://decentralization.ua/newrayons/1364/communities Львівський район - Громади]</ref>: {| class="wikitable sortable" |+ !Cemaatnıñ adı !Asıl adı (ukraince) !Memuriy merkezi |- |Bibrka şeer cemaatı |Бібрська міська громада |[[Bibrka]] |- |Davıdiv köy cemaatı |Давидівська сільська громада |[[Davıdiv]] |- |Dobrosın-Mageriv köy cemaatı |Добросинсько-Магерівська селищна громада |[[Dobrosın]] |- |Glınânı şeer cemaatı |Глинянська міська громада |[[Glınânı]] |- |Gorodok şeer cemaatı |Городоцька міська громада |[[Gorodok (İlbav vilâyeti)|Gorodok]] |- |[[İlbav şeer cemaatı]] |Львівська міська громада |[[İlbav]] |- |Jovkva şeer cemaatı |Жовківська міська громада |[[Jovkva]] |- |Jovtantsi köy cemaatı |Жовтанецька сільська громада |[[Jovtantsi]] |- |Kamyanka-Buzka şeer cemaatı |Кам'янка-Бузька міська громада |[[Kamyanka-Buzka]] |- |Komarno şeer cemaatı |Комарнівська міська громада |[[Komarno]] |- |Kulıkiv qasaba cemaatı |Куликівська селищна громада |[[Kulıkiv]] |- |Murovane köy cemaatı |Мурованська сільська громада |[[Murovane (İlbav rayonı)|Murovane]] |- |Novıy Yarıçiv qasaba cemaatı |Новояричівська селищна громада |[[Novıy Yarıçiv]] |- |Obroşıne köy cemaatı |Оброшинська сільська громада |[[Obroşıne]] |- |Peremışlânı şeer cemaatı |Перемишлянська міська громада |[[Peremışlânı]] |- |Pidberiztsi köy cemaatı |Підберізцівська сільська громада |[[Pidberiztsi (İlbav vilâyeti)|Pidberiztsi]] |- |Pustomıtı şeer cemaatı |Пустомитівська міська громада |[[Pustomıtı]] |- |Rava-Ruska şeer cemaatı |Рава-Руська міська громада |[[Rava-Ruska]] |- |Sokilnıkı köy cemaatı |Сокільницька сільська громада |[[Sokilnıkı (İlbav vilâyeti)|Sokilnıkı]] |- |Solonka köy cemaatı |Солонківська сільська громада |[[Solonka]] |- |Şçırets qasaba cemaatı |Щирецька селищна громада |[[Şçırets|Şcırets]] |- |Velıkıy Lübin qasaba cemaatı |Великолюбінська селищна громада |[[Velıkıy Lübin]] |- |Zımna Voda köy cemaatı |Зимноводівська сільська громада |[[Zımna Voda]] |} == İstegenler == <references /> {{İlbav vilâyeti}} [[Kategoriya:İlbav vilâyetiniñ rayonları]] jt5kh6qup57xhfsybi3s3s0gorboiok 0 59848 246333 242785 2026-10-16T04:08:50Z InternetArchiveBot 15570 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 246333 wikitext text/x-wiki {{Memuriy birlem|Renk={{Renk|Ukraina}}|Qırımtatar adı=Drogobıç rayonı|Original adı={{lang-uk|Дрогобицький район}}|Tuğra=|Bayraq=|Memleket=[[Ukraina]]|Gimn=|Status=rayon|İçinde olğan memuriy birlem=[[İlbav vilâyeti]]|İçki bölünüv=5 cemaat|Merkez=[[Drogobıç]]|Eñ balaban şeerler=|Peyda olğan tarihı=|Reber=|Название главы=|Reber2=|Название главы2=|ĞSİK=|ĞSİK senesi=|ĞSİK sırası=|Can başına ĞSİK=|Can başına ĞSİK sırası=|Til=|Tiller=|Eali=237 409|Cedvelge aluv senesi=|Eali sıqlığı=|Milliy terkip=|Diniy terkip=|Meydanlıq=1493,4|Процент от площади=|Meydanlıq sırası=|Harita=Drohobych Raion 2020.svg|Saat quşağı=|Qısqartma=|ISO=|FIPS=|Telefon kodu=|Poçta indeksleri=|İnternet domeni=|Avtomiobil nomerası kodu=|Sayt=|İzaat=|bayraq=Flag of Drohobych raion.svg|tuğra=Drohobych Raion Herb.png}}'''Drogobıç rayonı''' ({{Lang-uk|Дрогобицький район}}) — 2020 senesi iyülniñ 17-de memuriy-territorial islâat çerçivesinde meydanğa kelgen [[Ukraina|Ukrainanıñ]] [[İlbav vilâyeti|İlbav vilâyetindeki]] rayonı<ref>https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX |date=2020-07-21 }}</ref>. Memuriy merkezi — [[Drogobıç]] şeeri. == Coğrafiyası == İlbav vilâyetiniñ cenübinde yerleşken. Cevheriy-ğarpta, ğarpta ve şimaliy-ğarpta [[Sambir rayonı|Sambir rayonınen]], şimalde [[İlbav rayonı|İlbav rayonınen]], şarqta, cenüp-şarqta ve cenüpte — İlbav vilâyetiniñ [[Strıy rayonı|Strıy rayonınen]] sıñırlana. Drogobıç rayonı 149 340 gektar ya da 1493,4 km2 yerni ala. Territoriya şimalden cenüpke 57 km, ğarptan şarqqa — 50 km uzanğan. == Tizilişi == Rayon qurulğan vaqıtta 5 cemaattan ibaret edi<ref>[https://decentralization.ua/newrayons/1362/communities Дрогобицький район - Громади]</ref>: {| class="wikitable sortable" !Cemaatnıñ adı !Asıl adı (ukraince) !Memuriy merkezi |- |Borıslav şeer cemaatı |Бориславська міська громада |[[Borıslav]] |- |Drogobıç şeer cemaatı |Дрогобицька міська громада |[[Drogobıç]] |- |Medenıçi qasaba cemaatı |Меденицька селищна громада |[[Medenıçi]] |- |Shidnıtsâ qasaba cemaatı |Східницька селищна громада |[[Shidnıtsâ]] |- |Truskavets şeer cemaatı |Трускавецька міська громада |[[Truskavets]] |} == İstegenler == <references /> {{İlbav vilâyeti}} [[Kategoriya:İlbav vilâyetiniñ rayonları]] go0al2dg4v4kfdb0a1k6e24hjtjtdkx 0 59858 246326 242783 2026-10-16T03:21:31Z InternetArchiveBot 15570 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 246326 wikitext text/x-wiki {{Memuriy birlem|Renk={{Renk|Ukraina}}|Qırımtatar adı=Sambir rayonı|Original adı={{lang-uk|Самбірський район}}|Tuğra=Coat of Arms of Sambirsky raion in Lviv oblast.png|Bayraq=Flag of Sambir raion.png|Memleket=[[Ukraina]]|Gimn=|Status=rayon|İçinde olğan memuriy birlem=[[İlbav vilâyeti]]|İçki bölünüv=11 cemaat|Merkez=[[Sambir]]|Eñ balaban şeerler=|Peyda olğan tarihı=|Reber=|Название главы=|Reber2=|Название главы2=|ĞSİK=|ĞSİK senesi=|ĞSİK sırası=|Can başına ĞSİK=|Can başına ĞSİK sırası=|Til=|Tiller=|Eali=237466|Cedvelge aluv senesi=|Eali sıqlığı=|Milliy terkip=|Diniy terkip=|Meydanlıq=3247,1|Процент от площади=|Meydanlıq sırası=|Harita=Sambir Raion 2020.svg|Saat quşağı=|Qısqartma=|ISO=|FIPS=|Telefon kodu=|Poçta indeksleri=|İnternet domeni=|Avtomiobil nomerası kodu=|Sayt=|İzaat=|bayraq=}}'''Sambir rayonı''' ({{Lang-uk|Самбірський район}}) — 2020 senesi iyülniñ 17-de memuriy-territorial islâat çerçivesinde meydanğa kelgen [[Ukraina|Ukrainanıñ]] [[İlbav vilâyeti|İlbav vilâyetindeki]] rayonı<ref>https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/go/807-20 |date=2020-07-21 }}</ref>. Memuriy merkezi — [[Sambir]] şeeri. == Coğrafiyası == Sambir rayonı İlbav vilâyetiniñ cenüp-ğarbiy qısmında yerleşken, ğarpta onıñ sıñırı Ukrainanıñ [[Lehistan|Lehistan Cumhuriyetinen]] devlet sıñırına rastkele. Onıñ qomşuları: şimalden [[Yavoriv rayonı|Yavoriv]] rayonı, cenüp-şarqtan [[İlbav rayonı|İlbav]], şarqtan [[Drogobıç rayonı|Drogobıç]] ve [[Strıy rayonı|Strıy]] rayonları, cenüpten ve cenüp-ğarptan [[Zakarpattâ vilâyeti|Zakarpattâ vilâyetiniñ]] [[Mukaçevo rayonı|Mukaçevo]] ve [[Ujgorod rayonı|Ujgorod]] rayonları. Rayonnıñ meydanlığı 324,7 biñ gektarnı teşkil ete. Rayonnıñ cenübiy qısmı Karpat eteginde, şimal qısmı ise Ukraina ya da Ormanlı Karpatlarnıñ coğrafik zonasıdır. Sambir vilâyetindeki Karpat dağ sistemasını böyle şeyler teşkil eteler: Yuqarı Dnestr Beskidler (Dnestrniñ yuqarı aqımında), Skole Beskidler ve Verhovina suv ayıruv sıñırı, olarnıñ üstünde, Verhniy Husne köyü yanında, Yuqarı Husne köyü yanında, İlbav vilâyetiniñ seviyesindeki eñ yüksek dağ, Pikuy köterile. Rozlutskıy sıñırınıñ 760 m yükseklikteki cenüp-ğarbiy eñişindeki Vovçe köyünde «Starnıy polüs» traktasında Ukrainanıñ eñ büyük özenlerinden biri Dnestr başlana. == Tizilişi == Rayon qurulğan vaqıtta 11 cemaattan ibaret edi<ref>[https://decentralization.ua/newrayons/1365 Децентралізація в Україні]</ref>: {| class="wikitable sortable" !Cemaatnıñ adı !Asıl adı (ukraince) !Memuriy merkezi |- |[[Biskovıçi köy cemaatı]] |Бісковицька сільська громада |[[Biskovıçi]] |- |[[Borınâ qasaba cemaatı]] |Боринська селищна громада |[[Borınâ]] |- |[[Dobromıl şeer cemaatı]] |Добромильська міська громада |[[Dobromıl]] |- |[[Hıriv şeer cemaatı]] |Хирівська міська громада |[[Hıriv]] |- |[[Novıy Kalıniv şeer cemaatı]] |Новокалинівська міська громада |[[Novıy Kalıniv]] |- |[[Ralivka köy cemaatı]] |Ралівська сільська громада |[[Ralivka]] |- |[[Rudkı şeer cemaatı]] |Рудківська міська громада |[[Rudkı]] |- |[[Sambir şeer cemaatı]] |Самбірська міська громада |[[Sambir]] |- |[[Starıy Sambir şeer cemaatı]] |Старосамбірська міська громада |[[Starıy Sambir]] |- |[[Strilkı köy cemaatı]] |Стрілківська сільська громада |[[Strilkı]] |- |[[Turka şeer cemaatı]] |Турківська міська громада |[[Turka]] |} == İstegenler == <references /> {{İlbav vilâyeti}} [[Kategoriya:İlbav vilâyetiniñ rayonları]] e3qoum5nffvafmrfmvs612cuhn1q0i2 0 59861 246327 242782 2026-10-16T03:29:48Z InternetArchiveBot 15570 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 246327 wikitext text/x-wiki {{Memuriy birlem|Renk={{Renk|Ukraina}}|Qırımtatar adı=Strıy rayonı|Original adı={{lang-uk|Стрийський район}}|Bayraq=Flag of Stryi raion.svg|Tuğra=Coat of Arms of Stryiskyi Raion.svg|Memleket=[[Ukraina]]|Gimn=|Status=rayon|İçinde olğan memuriy birlem=[[İlbav vilâyeti]]|İçki bölünüv=14 cemaat|Merkez=[[Strıy]]|Eñ balaban şeerler=|Peyda olğan tarihı=|Reber=|Название главы=|Reber2=|Название главы2=|ĞSİK=|ĞSİK senesi=|ĞSİK sırası=|Can başına ĞSİK=|Can başına ĞSİK sırası=|Til=|Tiller=|Eali=325491|Cedvelge aluv senesi=|Eali sıqlığı=|Milliy terkip=|Diniy terkip=|Meydanlıq=3854|Процент от площади=|Meydanlıq sırası=|Harita=Stryi Raion 2020.svg|Saat quşağı=|Qısqartma=|ISO=|FIPS=|Telefon kodu=|Poçta indeksleri=|İnternet domeni=|Avtomiobil nomerası kodu=|Sayt=|İzaat=}}'''Strıy rayonı''' ({{Lang-uk|Стрийський район}}) — 2020 senesi iyülniñ 17-de memuriy-territorial islâat çerçivesinde meydanğa kelgen [[Ukraina|Ukrainanıñ]] [[İlbav vilâyeti|İlbav vilâyetindeki]] rayonı<ref>https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX |date=2020-07-21 }}</ref>. Memuriy merkezi — [[Strıy]] şeeri. Ealisi 325 491 adam (2021 senesi yanvar 1 kününe köre). Rayonnıñ meydanlığı 3854 km2. == Tizilişi == Rayon qurulğan vaqıtta 14 cemaattan ibaret edi<ref>https://decentralization.ua/newrayons/1366</ref>: {| class="wikitable sortable" !Cemaatnıñ adı !Asıl adı (ukraince) !Memuriy merkezi |- |[[Gnizdıçiv qasaba cemaatı]] |Гніздичівська селищна громада |[[Gnizdıçiv]] |- |[[Grabovets-Dulibı köy cemaatı]] |Грабовецько-Дулібівська сільська громада |[[Dulibı (Grabovets-Dulibı köy cemaatı)|Dulibı]] |- |[[Hodoriv şeer cemaatı]] |Ходорівська міська громада |[[Hodoriv]] |- |[[Jıdaçiv şeer cemaatı]] |Жидачівська міська громада |[[Jıdaçiv]] |- |[[Juravno qasaba cemaatı]] |Журавненська селищна громада |[[Juravno]] |- |[[Kozöva köy cemaatı]] |Козівська сільська громада |[[Kozöva]] |- |[[Mıkolayiv şeer cemaatı (İlbav vilâyeti)|Mıkolayiv şeer cemaatı]] |Миколаївська міська громада |[[Mıkolayiv (İlbav vilâyeti)|Mıkolayiv]] |- |[[Morşın şeer cemaatı]] |Моршинська міська громада |[[Morşın]] |- |[[Novıy Rozdil şeer cemaatı]] |Новороздільська міська громада |[[Novıy Rozdil]] |- |[[Rozvadiv köy cemaatı]] |Розвадівська сільська громада |[[Rozvadiv]] |- |[[Skole şeer cemaatı]] |Сколівська міська громада |[[Skole]] |- |[[Slavsko qasaba cemaatı]] |Славська селищна громада |[[Slavsko]] |- |[[Strıy şeer cemaatı]] |Стрийська міська громада |[[Strıy]] |- |[[Trostânets köy cemaatı (İlbav vilâyeti)|Trostânets köy cemaatı]] |Тростянецька сільська громада |[[Trostânets (Strıy rayonı)|Trostânets]] |} == İstegenler == <references /> {{İlbav vilâyeti}} [[Kategoriya:İlbav vilâyetiniñ rayonları]] 3mzgu9rr8p3y0u0sgx8eflennub0fb8 0 59862 246332 242781 2026-10-16T03:55:44Z InternetArchiveBot 15570 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 246332 wikitext text/x-wiki {{Memuriy birlem|Renk={{Renk|Ukraina}}|Qırımtatar adı=Şeptıtskıy rayonı|Original adı={{lang-uk|Шептицький район}}|Tuğra=|Bayraq=|Memleket=[[Ukraina]]|Gimn=|Status=rayon|İçinde olğan memuriy birlem=[[İlbav vilâyeti]]|İçki bölünüv=7 cemaat|Merkez=[[Şeptıtskıy]]|Eñ balaban şeerler=|Peyda olğan tarihı=|Reber=|Название главы=|Reber2=|Название главы2=|ĞSİK=|ĞSİK senesi=|ĞSİK sırası=|Can başına ĞSİK=|Can başına ĞSİK sırası=|Til=|Tiller=|Eali=|Cedvelge aluv senesi=|Eali sıqlığı=|Milliy terkip=|Diniy terkip=|Meydanlıq=2996,8|Процент от площади=230991|Meydanlıq sırası=|Harita=Chervonohrad Raion 2020.svg|Saat quşağı=|Qısqartma=|ISO=|FIPS=|Telefon kodu=|Poçta indeksleri=|İnternet domeni=|Avtomiobil nomerası kodu=|Sayt=|İzaat=|bayraq=Flag of Chervonograd region.svg|tuğra=Coat of Arms of Sheptyts'kyi Raion.svg}}'''Şeptıtskıy rayonı''' ({{Lang-uk|Шептицький район}}), 2024 senesine qadar — '''Çervonograd rayonı''' ({{Lang-uk|Червоноградський район}}) — 2020 senesi iyülniñ 17-de memuriy-territorial islâat çerçivesinde meydanğa kelgen [[Ukraina|Ukrainanıñ]] [[İlbav vilâyeti|İlbav vilâyetindeki]] rayonı<ref>https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX |date=2020-07-21 }}</ref>. Memuriy merkezi — [[Şeptıtskıy]] şeeri. == Tarihi == 2020 senesi iyülniñ 17-de memuriy-territorial islâatnıñ bir qısmı olaraq meydanğa keldi.<ref>https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |date=2020-07-21 }}</ref> Rayonğa böyle şeyler kire: * Radehiv rayonı * Sokal rayonı * Kamyanka-Buzka rayonınıñ bir qısmı (Dobrotvir qasaba cemiyeti), 2012 s. * Jovkva rayonınıñ bir qısmı (şimaliy-şarqiy territoriyalar: Boyanets ve Küpiçvolâ köy şuraları), 2012 s. * regional emiyetke malik Şeptıtskıy şeeri tabiy [[Girnık (İlbav vilâyeti)|Girnık]] qasabasınen. 2024 senesi sentâbr 19-da Yuqarı Rada Çervonogradnıñ adını Şeptıtskıyga deñiştirmeknen beraber Çervonograd rayonını Şeptıtskıy rayonı dep deñiştirmek içün rey berdi<ref>{{Cite web|title=Ayrı mesken ve rayonlarnıñ adlarını deñiştirmek aqqında Qararnıñ leyihası|script-title=uk:Проект Постанови про перейменування окремих населених пунктів та районів|trans-title=Draft resolution on renaming individual populated places and raions|url=https://itd.rada.gov.ua/billInfo/Bills/Card/44913|archive-url=|access-date=2024-09-19}}</ref>. == Tizilişi == Rayon qurulğan vaqıtta 7 cemaattan ibaret edi<ref>https://decentralization.ua/newrayons/1367</ref>: {| class="wikitable sortable" !Cemaatnıñ adı !Asıl adı (ukraince) !Memuriy merkezi |- |[[Belz şeer cemaatı]] |Белзька міська громада |[[Belz]] |- |[[Dobrotvir qasaba cemaatı]] |Добротвірська селищна громада |[[Dobrotvir]] |- |[[Lopatın qasaba cemaatı]] |Лопатинська селищна громада |[[Lopatın]] |- |[[Radehiv şeer cemaatı]] |Радехівська міська громада |[[Radehiv]] |- |[[Sokal şeer cemaatı]] |Сокальська міська громада |[[Sokal]] |- |[[Şeptıtskıy şeer cemaatı]] |Шептицька міська громада |[[Şeptıtskıy]] |- |[[Velıki Mostı şeer cemaatı]] |Великомостівська міська громада |[[Velıki Mostı]] |} == İstegenler == <references /> {{İlbav vilâyeti}} [[Kategoriya:İlbav vilâyetiniñ rayonları]] h6hxj2y8e4p5wmkflnv775gblrt5u5n 0 59880 246329 242780 2026-10-16T03:48:08Z InternetArchiveBot 15570 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 246329 wikitext text/x-wiki {{Memuriy birlem |Renk={{Renk|Ukraina}} |Qırımtatar adı=Yavoriv rayonı |Original adı={{lang-uk|Яворівський район}} |Tuğra= |Bayraq= |Memleket=[[Ukraina]] |Gimn= |Status=rayon |İçinde olğan memuriy birlem=[[İlbav vilâyeti]] |İçki bölünüv=6 cemaat |Merkez=[[Yavoriv]] |Eñ balaban şeerler= |Peyda olğan tarihı= |Reber= |Название главы= |Reber2= |Название главы2= |ĞSİK= |ĞSİK senesi= |ĞSİK sırası= |Can başına ĞSİK= |Can başına ĞSİK sırası= |Til= |Tiller= |Eali=180252 |Cedvelge aluv senesi= |Eali sıqlığı= |Milliy terkip= |Diniy terkip= |Meydanlıq=2373,2 |Процент от площади= |Meydanlıq sırası= |Harita=Yavoriv Raion 2020.svg |Saat quşağı= |Qısqartma= |ISO= |FIPS= |Telefon kodu= |Poçta indeksleri= |İnternet domeni= |Avtomiobil nomerası kodu= |Sayt= |İzaat= |bayraq=Flag of Yavoriv raion.svg |tuğra=Coat of arms of Yavoriv region (district).svg}} '''Yavoriv rayonı''' ({{Lang-uk|Яворівський район}}) — 2020 senesi iyülniñ 17-de memuriy-territorial islâat çerçivesinde meydanğa kelgen [[Ukraina|Ukrainanıñ]] [[İlbav vilâyeti|İlbav vilâyetindeki]] rayonı<ref>https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX |date=2020-07-21 }}</ref>. Memuriy merkezi — [[Yavoriv]] şeeri. Evel rayonnıñ territoriyası aynı qararnen lâğu etilgen [[Yavoriv rayonı (1940–2020)|Yavoriv (1940–2020)]] ve [[Mostıska rayonı|Mostıska]] rayonlarınıñ terkibinde edi. == Tizilişi == Rayon qurulğan vaqıtta 6 cemaattan ibaret edi:<ref>[https://decentralization.ua/newrayons/1365 Децентралізація в Україні]</ref> {| class="wikitable sortable" !Cemaatnıñ adı !Asıl adı (ukraince) !Memuriy merkezi |- |[[İvano-Frankove qasaba cemaatı]] |Івано-Франківська селищна громада |[[İvano-Frankove]] |- |[[Mostıska şeer cemaatı]] |Мостиська міська громада |[[Mostıska]] |- |[[Novoyavorivsk şeer cemaatı]] |Новояворівська міська громада |[[Novoyavorivsk]] |- |[[Sudova Vışnâ şeer cemaatı]] |Судововишнянська міська громада |[[Sudova Vışnâ]] |- |[[Şegıni köy cemaatı]] |Шегинівська сільська громада |[[Şegıni]] |- |[[Yavoriv şeer cemaatı]] |Яворівська міська громада |[[Yavoriv]] |} == İstegenler == <references /> {{İlbav vilâyeti}} [[Kategoriya:İlbav vilâyetiniñ rayonları]] 0yrpox74i3tp2p45vk720uwa2ep3xll 0 59881 246330 242779 2026-10-16T03:50:29Z InternetArchiveBot 15570 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 246330 wikitext text/x-wiki {{Memuriy birlem|Renk={{Renk|Ukraina}}|Qırımtatar adı=Zoloçiv rayonı|Original adı={{lang-uk|Золочівський район}}|Bayraq=Flag of Zolochiv Raion.svg|Tuğra=Coat of Arms of Zolochiv Raion.svg|Memleket=[[Ukraina]]|Gimn=|Status=rayon|İçinde olğan memuriy birlem=[[İlbav vilâyeti]]|İçki bölünüv=7 cemaat|Merkez=[[Zoloçiv (şeer)|Zoloçiv]]|Eñ balaban şeerler=|Peyda olğan tarihı=|Reber=|Название главы=|Reber2=|Название главы2=|ĞSİK=|ĞSİK senesi=|ĞSİK sırası=|Can başına ĞSİK=|Can başına ĞSİK sırası=|Til=|Tiller=|Eali=158943|Cedvelge aluv senesi=|Eali sıqlığı=|Milliy terkip=|Diniy terkip=|Meydanlıq=2888|Процент от площади=|Meydanlıq sırası=|Harita=Zolochiv Raion 2020.svg|Saat quşağı=|Qısqartma=|ISO=|FIPS=|Telefon kodu=|Poçta indeksleri=|İnternet domeni=|Avtomiobil nomerası kodu=|Sayt=|İzaat=}}'''Zoloçiv rayonı''' ({{Lang-uk|Золочівський район}}) — 2020 senesi iyülniñ 17-de memuriy-territorial islâat çerçivesinde meydanğa kelgen [[Ukraina|Ukrainanıñ]] [[İlbav vilâyeti|İlbav vilâyetindeki]] rayonı<ref>https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX |date=2020-07-21 }}</ref>. Memuriy merkezi — [[Zoloçiv (şeer)|Zoloçiv]] şeeri. Evel rayonnıñ territoriyası aynı qararnen lâğu etilgen Zoloçiv (1940–2020), Brodı ve Busk rayonlarınıñ terkibinde edi. == Tizilişi == Rayon qurulğan vaqıtta 7 cemaattan ibaret edi<ref>[https://decentralization.ua/newrayons/1363 Децентралізація в Україні]</ref>: {| class="wikitable sortable" !Cemaatnıñ adı !Asıl adı (ukraince) !Memuriy merkezi |- |Brodı şeer cemaatı |Бродівська міська громада |[[Brodı]] |- |Busk şeer cemaatı |Буська міська громада |[[Busk]] |- |Krasne qasaba cemaatı |Красненська селищна громада |[[Krasne]] |- |Pidkamin qasaba cemaatı |Підкамінська селищна громада |[[Pidkamin]] |- |Pomorânı qasaba cemaatı |Поморянська селищна громада |[[Pomorânı]] |- |Zabolottsi köy cemaatı |Заболотцівська сільська громада |[[Zabolottsi (İlbav vilâyeti)|Zabolottsi]] |- |Zoloçiv şeer cemaatı |Золочівська міська громада |[[Zoloçiv (şeer)|Zoloçiv]] |} == İstegenler == <references /> {{İlbav vilâyeti}} [[Kategoriya:İlbav vilâyetiniñ rayonları]] kulstp2zr35ae4raszy2wqko6rvmb94 0 60482 246320 245851 2026-10-15T20:55:11Z Visem 1680 /* Meskün yerleri */ 246320 wikitext text/x-wiki {{Memuriy birlem |Renk = {{Renk|Ukraina}} |Qırımtatar adı = Boyarka şeer cemaatı |Original adı = Боярська міська громада |Tuğra = |Bayraq = |Memleket = [[Ukraina]] |Gimn = |Status = cemaat |İçinde olğan memuriy birlem = |İçki bölünüv = |Merkez = [[Boyarka]] |Eñ balaban şeerler = |Peyda olğan tarihı = |Reber = |Название главы = |Reber2 = |Название главы2 = |ĞSİK = |ĞSİK senesi = |ĞSİK sırası = |Can başına ĞSİK = |Can başına ĞSİK sırası = |Til = |Tiller = |Eali = |Cedvelge aluv senesi = |Eali sıqlığı = |Milliy terkip = |Diniy terkip = |Meydanlıq = 208,15 |Процент от площади = |Meydanlıq sırası = |Harita = |Saat quşağı = |Qısqartma = |ISO = |FIPS = |Telefon kodu = |Poçta indeksleri = |İnternet domeni = |Avtomiobil nomerası kodu = |Sayt = |İzaat = }} '''Boyarka şeer cemaatı''' ({{lang-uk|Боярська міська громада}}) - [[Ukraina]]nıñ [[Kıyiv vilâyeti]]nde [[Fastiv rayonı]]nda bir cemaatı. == Meskün yerleri == '''[[Şeer]]:''' * [[Boyarka]] '''[[Köy]]ler:''' * [[Dzvinkove]] * [[İvankiv (Fastiv rayonı)|İvankiv]] * [[Jornivka (Fastiv rayonı)|Jornivka]] * [[Knâjıçi (Fastiv rayonı)|Knâjıçi]] * [[Malütânka]] * [[Nove (Fastiv rayonı)|Nove]] * Novosilkı * Pereviz * Tarasivka * [[Zabirya (Fastiv rayonı)|Zabirya]] == İhtar == {{reflist}} [[Kategoriya:Kıyiv vilâyetindeki cemaatlar]] dz7aqw9ct19mlvky5iogdscgp32pfsf 0 60810 246349 246235 2026-10-16T10:07:06Z Don Alessandro 1 246349 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Canibek Geray''' ({{lang-crh-ar|جانيبک كراى}}; 1568 — 1636) — 1610–1623 ve 1628–1635 seneleri [[Qırım Hanlığı|Qırım hanı]]. Mubarek Geraynıñ oğlu, [[I Devlet Geray]]nıñ torunıdır. [[I Selâmet Geray]] onı evlâtlıqqa alğan. == Qorantası ve yaşlıq yılları == Babası Mubarek Geray hanlıq içün küreşte Alp Gerayğa yardım etti. 1588 senesi [[II Ğazı Geray]] tahtqa çıqqan soñ, Mubarek Geraynıñ ailesi Şimaliy Kavkazğa ketti. Canibek Geraynıñ anası o yerli edi. Babası ölgen soñ, anası [[I Fetih Geray]]ğa, daa soñra ise [[I Selâmet Geray]]ğa aqayğa çıqtı. Selâmet Geray Canibekni ve onıñ kiçik qardaşı Devlet Geraynı evlâtlıqqa aldı. 1609 senesi Canibek Geraynı [[qalğa]] yaptı. Canibek Geray bu vazifede Qırımdan qaçqan Mehmed Geraynıñ yerine keçti.<ref name="gayvoronsky2003">{{cite book|author=Гайворонский О.|title=Созвездие Гераев: краткие биографии крымских ханов|location=Симферополь|publisher=Доля|year=2003|pages=42–43|url=https://ru.djvu.online/file/5KyhG9aRHGFus|language=ru}}</ref> == Birinci saltanatı == Selâmet Geray ölgen soñ, Canibek Geray 1610 senesi tahtqa çıqtı. Kiçik qardaşı Devlet Geraynı qalğa, Selâmet Geraynıñ oğlu Azamat Geraynı ise [[nureddin]] yaptı. Canibek Geray [[Osmanlı Devleti]]niñ müttefiqi edi. Osmanlı padişasınıñ emrinen [[İran]] ve [[Lehistan]]ğa seferler yaptı. 1621 senesi [[II Osman]]nıñ ordusınen beraber [[Hotin]] yanındaki uruşta iştirak etti. Olarğa Lehistan ve Litvaniya askerleri, em de [[ukrain qazaq]]ları qarşı turdı. Osmanlı ve Qırım askerleri duşmannıñ ordugâhını alıp olamadı. Cenk barışıq muqavelesinen bitti.<ref name="gayvoronsky2009">{{cite book|author=Гайворонский О.|title=Повелители двух материков. Крымские ханы первой половины XVII столетия и борьба за самостоятельность и единовластие|volume=2|location=Киев — Бахчисарай|year=2009|isbn=978-966-2260-03-8|language=ru}}</ref> Canibek Geray devletniñ müim meseleleri aqqında beylernen aqıl tanışa edi.<ref name="gayvoronsky2003"/> == Taht içün küreş == 1623 senesi Canibek Geray tahttan tüşürildi. Onıñ yerine [[III Mehmed Geray]] han oldı. 1624 senesi Osmanlı padişası [[IV Murad]] Canibek Geraynı kene han etip tayinledi. Canibek Geray Osmanlı askerlerinen beraber Qırımğa keldi. Amma III Mehmed Geray ve onıñ qardaşı Şahin Geray Osmanlı ordusını yeñdiler. Canibek Geray tahtqa çıqıp olamadı. III Mehmed Geray han olaraq qaldı.<ref name="gayvoronsky2009"/> == Ekinci hanlığı == 1628 senesi Canibek Geray III Mehmed Geraynıñ yerine kene han oldı. Tahtqa qaytmasında oña Mansur soyunıñ arbiy yardımı müim rol oynadı. Bu vaqıtta Qırımda [[Şırınlar|Şırın]] ve [[Mansurlar|Mansur]] soyları arasında silâlı çarpışuvlar ola edi. Hannıñ Mansurlarğa tayanuvı diger soylarnıñ beylerini narazı etti. Canibek Geray beyler arasındaki ihtilâflarnı toqtatıp olamadı.<ref name="gayvoronsky2003"/> Ekinci hanlığınıñ başında qalğa kene qardaşı Devlet Geray edi. 1631 senesi bu vazife Azamat Gerayğa berildi. 1632 senesi ise Azamat Geray hannıñ emrinen öldürildi. Ondan soñ Canibek Geray qalğa vazifesine oğlu Mubarek Geraynı tayin etti.<ref name="gayvoronsky2009"/> 1632–1634 seneleri olğan [[Smolensk cenki]]nde Canibek Geray Lehistanğa yardım etti. Qırım askerleri [[Moskva devleti]]niñ topraqlarına seferler yaptı.<ref name="gayvoronsky2003"/> == Tahttan tüşürilmesi ve ölümi == 1635 senesi Canibek Geray İranğa yañı bir seferge çıqtı. Ordusı [[Quban]]da olğanda, IV Murad onı tahttan tüşürgeni aqqında emir keldi. Padişa hanlıq vazifesine [[İnayet Geray]]nı tayin etti. Canibek Geray [[Rodos]] adasına sürgün etildi.<ref name="gayvoronsky2009"/> 1636 senesi bu adada vefat etti. Murad Reys camisi yanındaki bir dürbede defin etildi. Dürbe ve içindeki mermer mezar taşı saqlanıp qalğan.<ref>{{cite journal|author=Агеев В. В.|title=Погребения Гераев в архитектурном комплексе Мурад Рейса|journal=Материалы по археологии и истории античного и средневекового Крыма|year=2014|issue=6|pages=242–257|url=https://maiask.ru/data/documents/MAIASK_6_Ageev.pdf|language=ru}}</ref> == Tüpyazılar == <references/> {{Qırım Hanları}} [[Kategoriya:Qırım hanları]] rrhqtfjzlz73xnnhazd50j0rc5l1vbu 0 60817 246350 246276 2026-10-16T10:07:29Z Don Alessandro 1 246350 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''İnayet Geray''' ({{lang-crh-ar|عنایت كراى}}; 1597 — 1637) — 1635—1637 seneleri [[Qırım Hanlığı|Qırım hanı]]. [[II Ğazı Geray]]nıñ oğlu ve [[I Devlet Geray]]nıñ torunıdır. == Yaşlığı == 1608 senesi ağası [[Toqtamış Geray]] tahttan tüşürildi ve qardaşı Sefer Geraynen beraber öldürildi. Bundan soñ vezir Ahmed Ağa İnayet Geraynı ve onıñ qardaşları Husam, Saadet ve Ayvaz Geraylarnı Osmanlı Devletine yiberdi. Bu, olarnı ölümden saqlamaq içün yapılğan edi. İnayet Geray yaşlığınıñ büyük bir qısmı Osmanlı topraqlarında keçti.<ref name="gaiv2009">Олекса Гайворонский. [https://rikonti-khalsivar.narod.ru/G2.6.htm Повелители двух материков. Том 2: Крымские ханы первой половины XVII столетия в борьбе за самостоятельность и единовластие]. — Киев—Бахчисарай, 2009. — Часть XIV. — С. 197—219.</ref> == Tahtqa kelgeni ve içki siyaseti == 1635 senesi Osmanlı padişası [[IV Murad]] [[Canibek Geray]]nı tahttan tüşürip, yerine İnayet Geraynı han tayin etti. Yañı han qardaşı Husam Geraynı [[qalğa]], Saadet Geraynı ise [[nureddin]] yaptı. İnayet Geray [[Şırınlar|Şırın]] soyunıñ beylerine ve olarnıñ ittifaqdaşlarına qoltuttı. Olar Canibek Geray devrinde tesiri artqan [[Mansur]]larğa qarşı çıqa ediler. Mansurlarnıñ bir qısmı hanğa boysundı, bir qısmı mağlübiyetke oğradı, digerleri ise Osmanlı Devletine qaçtı. Han memleketniñ içindeki tınçlıqnı tiklemege ve Osmanlılarnıñ tesirini azaltmağa tırıştı.<ref name="gaiv2003">Олекса Гайворонский. [https://ru.djvu.online/file/5KyhG9aRHGFus Созвездие Гераев]. — Симферополь, 2003. — С. 46—47.</ref> Bu yıllarda [[Edil]] ve [[Quban]] boylarından çoq sayıda [[noğaylar|noğay]] Qırım Hanlığınıñ topraqlarına köçip kele edi. Edil noğayları [[qalmuqlar]]nıñ ücümlerinden qaça ediler. İnayet Geray ve qardaşları köçip kelgenlerni qarşılap, hanlıq topraqlarına yerleştirdiler. Yañı kelgenler han ordusınıñ sayısını arttırdı. == Osmanlı Devletinen çatışuvı == Tahtqa kelgende İnayet Geray Osmanlılarnıñ İranğa qarşı cenkine qoşulmağa söz bergen edi. 1635 senesi ordusınen [[Çerkesiya]]ğa ketti, lâkin küz kelgen soñ Qırımğa qayttı. 1636 senesi baarde IV Murad handan altmış biñ asker ile İranğa ketmesini talap etti. Padişa bu emrine boysunılmasa, İnayet Geraynı ve qardaşlarını öldürtecegini bildirdi. Qırım beyleri ise seferge çıqmağa razı olmadılar. Olar [[Bucaq]] noğaylarınıñ yolbaşçısı [[Qantemir]] Qırımğa ücüm ete bile, dep, memleketni ordusız qaldırmaq istemey ediler. Osmanlı elçisi seferge çıqmasalar, Qırım ealisinden [[harac]] — ğayrımusulmanlardan alınğan bergi — alınacağını bildirdi. Bundan soñ toplanğan qurultayda beyler, mırzalar ve diger iştirakçiler padişanıñ emirlerine boysunmamağa ve İnayet Geraynı mudafaa etmege ant ettiler.<ref name="gaiv2009"/> İnayet Geray Osmanlı askerleriniñ Qırımğa kelmesini beklemey, [[Kefe]]ni aldı. Şeer cenkleşmeden hannıñ eline keçti. Husam Geray Kefe beylerbeyi İbraim Paşanı ve bir qaç Osmanlı memurını öldürtti. Han Kefe ve Cenübiy yalıboyunı idare etmek içün öz vekilini tayin etti. İnayet Geray [[Lehistan]] ve [[Moskva devleti]]nen barıştı. Lehistan qıralı [[IV Vladislav]]dan imaye ve Osmanlılarğa qarşı arbiy yardım istedi. Lâkin qıral Osmanlı Devletinen cenkleşmek istemedi. Han [[Zaporog qazaqları]]nı da hızmetke çağırdı. Onıñ ordusında [[Pavlo But]] komandanlığında qararnen altı yüz qazaq bar edi. == Qantemirnen küreşi == İnayet Geray başta Qantemirni özüne ittifaqdaş etmege tırıştı. Lâkin Qantemir bu teklifni red etip, Osmanlı padişasına sadıq qalacağını bildirdi. 1637 senesi yanvar ayında han büyük bir ordu ile [[Bucaq]]qa sefer yaptı. Osmanlılardan yardım alamaycağını añlağan Qantemir İstanbulğa qaçtı. Bucaq mırzaları ise hanğa boysunıp, onıñ talabınen Qırımğa yaqın topraqlarğa köçmege razı oldılar. Husam Geray [[Kiliya]] qalesini de alıp, Qantemirniñ hazinesini elde etti. İnayet Geray padişağa mektüp yiberip, Qantemirni özüne bermesini talap etti. Qantemir berilmese, İstanbulğa ordu ile kelecegini yazdı. Lâkin Osmanlı donanmasınıñ Qırımğa yiberilecegini eşitip, memleketine qaytmağa mecbur oldı. Han ordusınıñ esas qısmınen Qırımğa qayttı. Husam ve Saadet Geraylar ise Bucaq noğaylarını köçürmek içün [[Özü]] boyunda qaldılar. Anda noğay mırzaları qardaşlarnıñ ordugâhına ücüm etip, ekisini de öldürdiler. Bucaq noğayları [[Turla]] boyuna qayttılar. İnayet Geray eki esas yardımcısını ğayıp etti. Onıñ vaziyeti daa qıyınlaştı.<ref name="gaiv2009"/> == Tahttan tüşürilüvi ve ölümi == 1637 senesi iyün ayınıñ 13-ünde Osmanlı donanması Kefege keldi. Donanmanen beraber İnayet Geraynıñ yerine tayin etilgen [[I Bahadır Geray]] da Qırımğa keldi. İnayet Geray qarşılıq köstermedi. Ertesi künü padişanen barışmaq ve öz areketlerini añlatmaq içün İstanbulğa ketti. 1637 senesi iyül ayınıñ 1-inde İnayet Geray ve Qantemir IV Muradnıñ qabulına kirdiler. Padişa hannı isyan etkeni, Kefe ve Kiliyanı alğanı, Osmanlı memurlarını öldürtkeni içün qabaatladı. Onıñ emrinen İnayet Geray boğıp öldürildi. Han İstanbulnıñ [[Eyüp semti]]nde defin etildi. Doquz kün soñ, iyülniñ 10-ında, Qantemir de padişanıñ emrinen öldürildi.<ref name="gaiv2009"/> == Tüpyazılar == <references/> == Menbalar == * -{Олекса Гайворонский. Созвездие Гераев. — Симферополь, 2003.}- * -{Олекса Гайворонский. Повелители двух материков. — Т. 2. — Киев—Бахчисарай, 2009.}- {{Qırım Hanları}} [[Kategoriya:Qırım hanları]] e79p8tyl5wtfh5ad4t7mpb2899ljlg1 0 60818 246278 2026-10-15T11:59:14Z Don Alessandro 1 Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '{{Kişi}} '''I Bahadır Geray''' ({{lang-crh-ar|١ بهادر كراى}}; 1601 ya da 1602 — 1641) — 1637—1641 seneleri [[Qırım Hanlığı|Qırım hanı]] ve şair. [[I Selâmet Geray]]nıñ oğludır. == Yaşlıq yılları ve tahtqa çıqqanı == Babası üküm sürgen vaqıtta Bahadır Geray Osmanlı padişasına [[reine]] olaraq yiberildi. O, [[Yanbolu]]da, bugünki [[Bulğaristan]] topraqlarında östi. Anda yahşı tasil aldı, alimler...' 246278 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''I Bahadır Geray''' ({{lang-crh-ar|١ بهادر كراى}}; 1601 ya da 1602 — 1641) — 1637—1641 seneleri [[Qırım Hanlığı|Qırım hanı]] ve şair. [[I Selâmet Geray]]nıñ oğludır. == Yaşlıq yılları ve tahtqa çıqqanı == Babası üküm sürgen vaqıtta Bahadır Geray Osmanlı padişasına [[reine]] olaraq yiberildi. O, [[Yanbolu]]da, bugünki [[Bulğaristan]] topraqlarında östi. Anda yahşı tasil aldı, alimler ve şairler ile yaqın munasebetler qurdı. 1637 senesi iyün ayınıñ 7-sinde Osmanlı padişası [[IV Murad]] tahttan tüşürilgen [[İnayet Geray]]nıñ yerine Bahadır Geraynı han tayin etti. Yañı han Osmanlı donanmasınen Qırımğa keldi.<ref name="soylemez">-{Yavuz Söylemez. [https://dergipark.org.tr/tr/pub/turktarars/article/368799 I. Bahadır Giray: Han ve Şair (d. 1601? ölm. 1641)] // Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi. — 2017. — Cilt 2, Sayı 2. — S. 129—154.}-</ref> == İçki siyaseti == Bahadır Geray qardaşı [[III İslâm Geray|İslâm Geraynı]] [[qalğa]], diger qardaşı Safa Geraynı ise [[nureddin]] tayin etti. Safa Geray 1640 senesi ölgen soñ, nureddin vazifesine Qırım Geray ketirildi. Han [[Şirinler|Şirin]] soyunıñ beylerine dayandı ve [[Mansurlar]]nıñ tesirini azlatmağa tırıştı. Onıñ emrinen qalğa İslâm Geray Bucaq noğaylarını hanlıq topraqlarına köçürdi. Bahadır Geray olarğa İnayet Geraynıñ qardaşları Husam ve Saadet Geraylarnı öldürgenleri içün intiqam almaycağını vade etti. 1639 senesi Mansur beyleri ve Bucaq mırzalarınıñ [[Azaq]]taki [[Don qazaqları]]nen gizli munasebetleri açıldı. Mayıs ayında han Bucaq mırzalarınıñ bir qısmını Bağçasarayğa çağırıp, öldürtti. Uraq mırza ve Salman Şah da öldürilgenler arasında edi. Soñra Safa Geray han emrinen Mansur soyunıñ beylerine qarşı çıqtı. Gülüm bey ve onıñ yaqınları öldürildi. Sağ qalğanlarnıñ bir qısmı Azaqqa ve Lehistanğa qaçtı. Bu vaqialardan soñ Mansurlarnıñ quveti zayıflandı, hannıñ akimiyeti ise küçlendi.<ref name="gaiv2009">Олекса Гайворонский. [https://rikonti-khalsivar.narod.ru/G2.7.htm Повелители двух материков. Том 2: Крымские ханы первой половины XVII столетия в борьбе за самостоятельность и единовластие]. — Киев—Бахчисарай, 2009. — Часть XV. — С. 229—256.</ref> == Azaq içün küreş == Bahadır Geray tahtqa kelgen 1637 senesi [[Don qazaqları]] [[Azaq]] qalesini aldılar. [[Don]] özeniniñ ağzında bulunğan bu Osmanlı qalesi ticaretni ve deñizge çıquv yolunı nezaret ete edi. Azaqnıñ alınması Qırımda büyük telüke olaraq qabul etildi. Osmanlı padişası handan qaleni qaytarıp almasını talap etti. Qırım beyleri ise tek atlı askerler ile taş qaleni alıp olamaycaqlarını ayttılar. Bunıñ içün ağır toplar ve müendisler kerek edi. Bahadır Geray başta meseleni muzakerelernen çezmege tırıştı. Moskva çarı Don qazaqlarınıñ öz başlarına areket etkenini bildirdi. Han Moskvanen barışnı saqlap, yıllıq ödemelerniñ arttırılmasını istedi. 1638 senesi Bahadır Geray Azaqqa elçiler yiberdi. Qazaqlar qaleden çıqmaqnı red ettiler. Aynı senesi han Osmanlı donanmasınıñ yardımınen Azaqqa sefer yaptı. Lâkin ağır toplar olmadan qalege ücüm etip olamadı. Qırım ordusı qazaqlarğa azıq ve barot ketirgen yollarnı qapattı. Küz kelgen soñ han Qırımğa qayttı. 1641 senesi Osmanlı Devleti Deli Üsein Paşa komandanlığında büyük bir ordu ve toplar yiberdi. Bahadır Geray da ordusınen bu seferge qoşuldı. Osmanlı askerleri qaleni toplarnen urıp, bir qaç kere ücüm ettiler. Qırım atlı askerleri ise etraftaki yollarnı qapatmağa tırıştılar. Uzun sürgen qamaçav netice bermedi. Orduda azıq ve barot azaldı, küzniñ suvuqları başlandı. Bahadır Geray Qırımğa qaytacağını bildirdi. Bundan soñ Osmanlı ordusı da qamaçavnı toqtattı. Azaq qazaqlarnıñ elinde qaldı.<ref name="gaiv2009"/> == Lehistannen munasebetleri == Bahadır Geray [[Lehistan]]nen barışnı saqlamağa ve añlaşmalarda kösterilgen yıllıq ödemelerni almağa tırıştı. Lâkin 1639 senesiniñ soñunda Osmanlı padişası Qırım ordusını Lehistanğa seferge yibermege emir etti. Qalğa İslâm Geray [[Kıyiv]] etrafına sefer yaptı ve çoq esir aldı. Qırım askerleri 1640 senesiniñ başında qayttılar. Bu sefer vaqtında nureddin Safa Geray elâk oldı.<ref name="gaiv2009"/> == Şiiriyeti ve qorantası == Bahadır Geray şiirlerini '''Rezmiy''' tahallüsinen yazdı. Onıñ lirik şiirleriniñ bir qısmı künümizge qadar saqlanğan. Aşq lirikasınen beraber, eserlerinde [[sufiylik]] [[remiz]]leri de bar. Apayı Hanzade Hanım [[II Ğazı Geray]]nıñ qızı ve İnayet Geraynıñ qız qardaşı edi. O da şiir yazğan, lâkin eserleri saqlanmağan. Bahadır Geraynıñ oğlu [[I Selim Geray]] soñra dört defa Qırım hanı oldı. XVIII asırda üküm sürgen Qırım hanlarınıñ çoqusı Bahadır Geraynıñ soyundan keldi.<ref name="gaiv2009"/><ref name="soylemez"/> == Vefatı == 1641 senesi Azaq seferinden qaytqanda Bahadır Geraynıñ evelden olğan hastalığı ağırlaştı. O, [[Kezlev]]de vefat etti. Naaşı [[Bağçasaray]]ğa ketirilip, [[Hamuşan]] maallesinde babası I Selâmet Geraynıñ dürbesinde defin etildi. Bu dürbe saqlanmağan. Onıñ yerine qardaşı [[IV Mehmed Geray]] han oldı.<ref>Олекса Гайворонский. [https://ru.djvu.online/file/5KyhG9aRHGFus Созвездие Гераев]. — Симферополь, 2003. — С. 48.</ref> == Tüpyazılar == <references/> == Menbalar == * -{Олекса Гайворонский. Созвездие Гераев. — Симферополь, 2003.}- * -{Олекса Гайворонский. Повелители двух материков. — Т. 2. — Киев—Бахчисарай, 2009.}- * -{Yavuz Söylemez. I. Bahadır Giray: Han ve Şair (d. 1601? ölm. 1641) // Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi. — 2017. — Cilt 2, Sayı 2. — S. 129—154.}- {{Qırım Hanları}} {{DEFAULTSORT:Bahadır Geray 1}} [[Kategoriya:Qırım hanları]] ayoznlb7pvlprpvkumec21g03cqhx3v 0 60819 246288 2026-10-15T15:46:44Z Don Alessandro 1 Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '{{Kişi}} '''II Hacı Geray''' (1644 ya da 1648 — 1689) — [[Geraylar]] sülâlesinden [[Qırım hanlığı|Qırım hanı]]. 1683—1684 seneleri üküm sürdi. [[Qalğa]] Qırım Geraynıñ oğlu, [[I Selâmet Geray]]nıñ torunı ve [[III Saadet Geray]]nıñ qardaşıdır.<ref name="gayvoronskiy">-{Олекса Гайворонский. Созвездие Гераев. Краткие биографии крымских ханов}-. — Aqmesci...' 246288 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''II Hacı Geray''' (1644 ya da 1648 — 1689) — [[Geraylar]] sülâlesinden [[Qırım hanlığı|Qırım hanı]]. 1683—1684 seneleri üküm sürdi. [[Qalğa]] Qırım Geraynıñ oğlu, [[I Selâmet Geray]]nıñ torunı ve [[III Saadet Geray]]nıñ qardaşıdır.<ref name="gayvoronskiy">-{Олекса Гайворонский. Созвездие Гераев. Краткие биографии крымских ханов}-. — Aqmescit, 2003. — S. 60—61.</ref><ref name="inalcik">-{Halil İnalcık}-. [https://islamansiklopedisi.org.tr/haci-giray-ii -{Hacı Giray II}-] // -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-. — İstanbul, 1996. — Cılt 14. — S. 475—476.</ref> == Han olmazdan evel == Doğğan senesi aqqında menbalarda farqlı malümat bar. [[Oleksa Gayvoronskiy]] 1644 senesini, [[Halil İnalcıq]] ise 1648 senesini köstere.<ref name="gayvoronskiy"/><ref name="inalcik"/> Hacı Geray han olmazdan evel Osmanlı askerlerinen beraber Avstriyağa qarşı cenklerde iştirak etti. Cenklerden birinde askeriy bayraqnı duşman eline tüşmekten qurtardı.<ref name="gayvoronskiy"/> 1683 senesi [[Viyana]] qamaçavında da bulundı.<ref name="inalcik"/> == Tahtqa çıquvı == Osmanlı ordusı Viyana yanında yeñilgen soñ, sadrazam [[Merzifonlu Qara Mustafa Paşa]] mağlübiyetten [[Murad Geray]]nı mesül saydı. 1683 senesi sentâbrniñ 30-unda onı tahttan tüşürip, yerine Hacı Geraynı tayin etti. Hanlıq fermanı oña sadrazamnıñ çadırında berildi.<ref name="inalcik"/> Hacı Geray [[II Devlet Geray|Devlet Geraynı]] qalğa, Azamet Geraynı ise [[nureddin]] tayin etti. Ekisi de [[I Selim Geray]]nıñ oğulları edi.<ref name="inalcik"/> Qırımğa barğanda Hacı Geray [[Lehistan]] qıralı yollağan [[Özü qazaqları|qazaq]] ve [[Boğdan]] askerlerine qarşı çıqtı. 1684 senesi başında olarnı [[Reni]] yanında yeñdi. Bu ğalebe içün Osmanlı padişası oña ediyeler yolladı.<ref name="inalcik"/> == Hanlıq devri == Qırımğa kelgen soñ, Hacı Geray beyler ve memurlarğa berilgen paralarnı kesti. Bu paralar hannıñ kelirlerinden ve İstanbuldan kelgen yardımdan berile edi. Bundan ğayrı, Şirin beylerini cezalamaq istedi. Beyler ve memurlar hannıñ bu qararlarından narazı oldılar.<ref name="gayvoronskiy"/> Bu narazılıqtan I Selim Geraynı yañıdan tahtqa qaytarmaq istegenler faydalandılar. Qalğa Devlet Geray, nureddin Azamet Geray ve hannıñ veziri Bahadır Ağa da Hacı Gerayğa qarşı çıqtılar. 1683 senesi dekabr ayında Qara Mustafa Paşanıñ idam etilmesi de hannıñ vaziyetini qıyınlaştırdı. Bu vaqiadan soñ Hacı Geray İstanbuldaki esas imayecisini ğayıp etti.<ref name="inalcik"/> == Tahttan tüşürilüvi ve vefatı == Hanğa qarşı çıqqan beyler [[Aqqaya]]da toplandılar. Soñra isyancılar [[Bağçasaray]]ğa kelip, [[Hansaray]]nı zapt ettiler. Hacı Geray paytahttan qaçıp, [[Mangup]] qalesine sığındı. İsyancılar onı anda qamaçavğa aldılar ve İstanbulğa haber yollap, I Selim Geraynıñ yañıdan han tayin etilmesini istediler.<ref name="gayvoronskiy"/><ref name="inalcik"/> Yañı Osmanlı sadrazamı Qara İbraim Paşa da Hacı Geraynıñ tahttan tüşürilmesini istedi. 1684 senesi iyün ayında Hacı Geray hanlıqtan alındı. Yerine I Selim Geray ekinci kere han oldı. Hacı Geray ise [[Rodos]] adasına sürgün etildi.<ref name="inalcik"/> II Hacı Geray 1689 senesi iyün ayında Rodosta vefat etti ve anda defin etildi.<ref name="inalcik"/> == Menbalar == <references/> {{Qırım Hanları}} {{DEFAULTSORT:Hacı Geray 2}} [[Kategoriya:Qırım hanları]] d62z94ascfgf4cjoc2dw3bg14sx0mtz 0 60820 246290 2026-10-15T17:19:15Z Don Alessandro 1 Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '{{Kişi}} '''III Saadet Geray''' (1645—1695) — [[Geraylar]] sülâlesinden [[Qırım hanlığı|Qırım hanı]]. 1691 senesi bir qaç ay üküm sürdi. [[Qalğa]] Qırım Geraynıñ oğlu, [[I Selâmet Geray]]nıñ torunı ve [[II Hacı Geray]]nıñ qardaşı edi.<ref name="gayvoronskiy">-{Олекса Гайворонский. Созвездие Гераев. Краткие биографии крымских ханов}-. — Aqmescit, 2003....' 246290 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''III Saadet Geray''' (1645—1695) — [[Geraylar]] sülâlesinden [[Qırım hanlığı|Qırım hanı]]. 1691 senesi bir qaç ay üküm sürdi. [[Qalğa]] Qırım Geraynıñ oğlu, [[I Selâmet Geray]]nıñ torunı ve [[II Hacı Geray]]nıñ qardaşı edi.<ref name="gayvoronskiy">-{Олекса Гайворонский. Созвездие Гераев. Краткие биографии крымских ханов}-. — Aqmescit, 2003. — S. 60—62.</ref> == Tahtqa çıquvı == [[Murad Geray]]nıñ hanlığı vaqtında (1678—1683) [[nureddin]] edi.<ref name="gayvoronskiy"/> 1691 senesi [[I Selim Geray]] hanlıqtan öz isteginen vazgeçip, [[acılıq]]qa barmağa qarar berdi. Yerine Saadet Geraynı tevsiye etti. Osmanlı ükümeti bu tevsiyeni qabul etip, Saadet Geraynı han tayin etti.<ref name="gayvoronskiy"/> Saadet Geray I Selim Geraynıñ oğlu [[II Devlet Geray|Devlet Geraynı]] qalğa, Fetih Geraynı ise nureddin tayin etti. == Avstriya seferi == Bu devirde Qırım hanları Osmanlı padişasınıñ emrinen arbiy seferlerge iştirak ete ediler.<ref name="inalcik">-{Halil İnalcık}-. [https://islamansiklopedisi.org.tr/giray -{Giray}-] // -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-. — İstanbul, 1996. — Cılt 14. — S. 76—78.</ref> Saadet Geray da hanlıq fermanını alğan soñ, daa İstanbulda olğanda, [[Avstriya]]ğa qarşı sefer içün ordu cıymağa emir aldı. Qırımğa barmadan, [[Qara deñiz]]niñ ğarp yalısı boyunca yolğa çıqtı. Qırımdan asker istedi, özü ise [[Tuna]] boyundaki noğaylardan asker cıydı.<ref name="gayvoronskiy"/> Beylerniñ bir qısmı onıñ han tayin etilmesine qarşı edi. Han olarnı özüne boysunmağa mecbur etti. Seferge barmaq istemegen noğaylarnı da ordusına qoştı. Qalğa Devlet Geraynıñ özüne qarşı çıqmağa azırlanğanını eşitip, onı vazifesinden aldı. Sefer vaqtında yerli halqqa zulum etken askerlerge de ağır ceza berdi.<ref name="gayvoronskiy"/> Tarihçı Mehmed Geray da bu seferde iştirak etti. Onıñ yazğanına köre, askerler öz şikâyetlerini hanğa bildirmek içün onı temsilci sayladılar. Amma hazine işlerine baqqan Ali Ağa onıñ hanğa irişmesine mani oldı. Bundan soñ qırımtatar askerleri hannı taşlap, Qırımğa qayttılar.<ref name="demir">-{Uğur Demir}-. [https://islamansiklopedisi.org.tr/mehmed-giray -{Mehmed Giray}-] // -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-. — Ankara, 2019. — Qoşma cılt 2. — S. 225—226.</ref> Ordu cıyılması uzun sürgeni içün Saadet Geray muarebege keç qaldı. 1691 senesi avgust ayında Slankamen yanında Osmanlı ordusı Avstriya ordusına yeñildi. Sadrazam [[Köprülü Fazıl Mustafa Paşa]] bu muarebede elâk oldı. Qırım ordusı muarebege iştirak etip olamadı. == Tahttan tüşürilüvi ve vefatı == Muvafaqiyetsiz seferden soñ Saadet Geray 1691 senesi tahttan tüşürildi. Yerine [[Safa Geray]] han tayin etildi. Saadet Geray hanlığı vaqtında Qırımğa kelip olamadı.<ref name="gayvoronskiy"/> Tahttan tüşürilgen soñ evelâ [[Yanbolu]] etrafına, soñra [[Rodos]] adasına sürgün etildi. 1695 senesi Rodosta vefat etti ve anda defin etildi.<ref name="gayvoronskiy"/> == Menbalar == <references/> {{Qırım Hanları}} {{DEFAULTSORT:Saadet Geray 3}} [[Kategoriya:Qırım hanları]] 05tjt6hb8w4knsl30h2diaaj7dok3k8 0 60821 246299 2026-10-15T18:08:38Z Don Alessandro 1 Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '{{Kişi}} '''III Ğazı Geray''' (1674—1708) — [[Geraylar]] sülâlesinden [[Qırım hanlığı|Qırım hanı]]. 1704—1707 seneleri üküm sürdi. [[I Selim Geray]]nıñ oğlu edi.<ref name="inalcik">-{Halil İnalcık}-. [https://islamansiklopedisi.org.tr/gazi-giray-iii -{Gazi Giray III}-] // -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-. — İstanbul, 1996. — Cılt 13. — S. 453.</ref><ref name="gayvoronskiy">-{Олекса Гайворонский. Со...' 246299 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''III Ğazı Geray''' (1674—1708) — [[Geraylar]] sülâlesinden [[Qırım hanlığı|Qırım hanı]]. 1704—1707 seneleri üküm sürdi. [[I Selim Geray]]nıñ oğlu edi.<ref name="inalcik">-{Halil İnalcık}-. [https://islamansiklopedisi.org.tr/gazi-giray-iii -{Gazi Giray III}-] // -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-. — İstanbul, 1996. — Cılt 13. — S. 453.</ref><ref name="gayvoronskiy">-{Олекса Гайворонский. Созвездие Гераев. Краткие биографии крымских ханов}-. — Aqmescit, 2003. — S. 66. Başqa menbalarda yaşağan seneleri 1673—1709 olaraq kösterile.</ref> == Han olmazdan evel == 1692—1699 seneleri [[Bucaq ordusı]]nıñ [[serasker]]i edi. 1699 senesi ağası [[II Devlet Geray]] han olğan soñ, Ğazı Geraynı [[nureddin]] tayin etti. Ğazı Geray noğaylarnen birleşip, ağasına qarşı isyan köterdi. İsyancılar yeñilgen soñ ağasından afu istedi. Oña [[Rumeli]]de yaşamağa izin berdiler. Amma [[Edirne]]ge kelgende, Osmanlı padişasınıñ emrinen apiske alındı. Birazdan [[Rodos]] adasına sürgün etildi.<ref name="inalcik"/> Babası I Selim Geray dörtünci kere han olğan soñ, Ğazı Geray Qırımğa qayttı ve [[qalğa]] oldı.<ref name="gayvoronskiy"/> == Hanlıq devri == 1704 senesi dekabr ayında babası vefat etken soñ, Ğazı Geray han tayin etildi. Qardaşı [[I Qaplan Geray|Qaplan Geraynı]] qalğa, [[II Meñli Geray|Meñli Geraynı]] ise nureddin tayin etti.<ref name="inalcik"/> Han olğan soñ, özü de Bucaq noğaylarınıñ isyanınen qarşılaştı. Noğaylar Qırım hanına boysunmağa istemey ediler. Ğazı Geray Osmanlı padişasınıñ yardımınen isyancılarnı yeñdi.<ref name="gayvoronskiy"/> Memlekette tınçlıqnı saqlamağa tırıştı. 1704 senesi [[Bağçasaray]]da [[katolik]] missiyasınıñ açılmasına izin berdi.<ref name="gayvoronskiy"/> == Tahttan tüşürilüvi == Ğazı Geraynıñ hanlığı vaqtında [[Rusiye]] ve [[İsveçiya]] arasında cenk devam ete edi. Osmanlı Devleti ise Rusiyenen barışıqta edi. İstanbuldan hanğa bu cenkke qarışmamağa emir berildi.<ref name="inalcik"/> Amma noğaylarnıñ Rusiye ve [[Lehistan]] topraqlarına basqınları devam etti. Rus elçileri İstanbulğa şikâyet etip, bu basqınlarda hannı qabaatladılar. Ğazı Geray Osmanlı ükümetiniñ Bucaq noğaylarını Qırım hanından ayırıp, İstanbulğa boysundırmaq istegine de qarşı çıqtı. İstanbulğa çağırılğan veziri Mustafa Ağa da hannı qabaatladı. Qardaşı Qaplan Geray ise tahtnı elde etmek içün İstanbulda oña qarşı areket etti.<ref name="inalcik"/> Hannıñ tahttan tüşürilmesinde İstanbuldaki saray adamlarınıñ özara küreşi de müim rol oynadı. Olarnıñ er biri Qırım tahtına öz namzetini çıqarmağa istey edi.<ref name="gayvoronskiy"/> 1707 senesi Ğazı Geray tahttan tüşürildi. Yerine qardaşı I Qaplan Geray han oldı.<ref name="inalcik"/> == Ölümi ve qorantası == Tahttan tüşürilgen soñ, Ğazı Geray Rumelideki [[Qarın Abad]]ğa (bugünki [[Karnobat]], [[Bulğaristan]]) yerleşti. 1708 senesi iyül ayında [[taun]] hastalığından vefat etti. [[Yanbolu]]daki caminiñ azbarında defin etildi.<ref name="inalcik"/> Qabri saqlanmağan.<ref>-{Hakan Kırımlı}-. [https://belleten.gov.tr/tam-metin/3670/tur -{Geray Hanedanının Osmanlı Devleti Topraklarında Kalan Maddi İzleri}-] // -{Belleten}-. — 2021. — Cılt 85, № 304. — S. 889—931.</ref> Abid ve Azamet adlı eki oğlu bar edi. Azamet Geray qalğa oldı.<ref name="inalcik"/> == Menbalar == <references/> {{Qırım Hanları}} {{DEFAULTSORT:Ğazı Geray 3}} [[Kategoriya:Qırım hanları]] qfsox0aa9efdhxnefgvodwghbomx5rr 0 60822 246307 2026-10-15T19:22:53Z Don Alessandro 1 Don Alessandro adlı qulanıcı [[İttifaq]] saifesiniñ adını [[Milletler İttifaqı]] dep deñiştirildi. 246307 wikitext text/x-wiki #YÖNLENDİRME [[Milletler İttifaqı]] 8px3l1ckwiawjg1k4rl0svzywcrhu76 0 60823 246317 2026-10-15T20:52:05Z Don Alessandro 1 Don Alessandro adlı qulanıcı [[Demir devri]] saifesiniñ adını [[Demir çağı]] dep deñiştirildi. 246317 wikitext text/x-wiki #YÖNLENDİRME [[Demir çağı]] po9cnhqyn0dv5xew1bvc7n1i0htescz 1 60824 246319 2026-10-15T20:52:05Z Don Alessandro 1 Don Alessandro adlı qulanıcı [[Muzakere:Demir devri]] saifesiniñ adını [[Muzakere:Demir çağı]] dep deñiştirildi. 246319 wikitext text/x-wiki #YÖNLENDİRME [[Muzakere:Demir çağı]] p3v67ogvi4tlcvbjk5ulox65bz4dpt2 0 60825 246321 2026-10-15T20:57:41Z Visem 1680 Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '{{MY |tip = köy |qırımtatar adı = Nove |original adı = ''ukr.'' Нове |memleket = Ukraina |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_deg =50 |lat_min =19 |lat_sec =17 |lon_deg =30 |lon_min =18 |lon_sec =25 |CoordAddon = |CoordScale = |memlek...' 246321 wikitext text/x-wiki {{MY |tip = köy |qırımtatar adı = Nove |original adı = ''ukr.'' Нове |memleket = Ukraina |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_deg =50 |lat_min =19 |lat_sec =17 |lon_deg =30 |lon_min =18 |lon_sec =25 |CoordAddon = |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = |region2 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = Vilâyet |region1 = Kıyiv vilâyeti |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = 1993 |evelki adları = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = 388 |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = +2 |DST = bar |telefon kodu = +380 4598 |poçta indeksi = 08150, 08168 |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |raqamlı identifikator = |Commons = |sayt = |sayt tili = }} '''Nove''' ({{lang-uk|Нове}}) — [[Ukraina]]nıñ [[Kıyiv vilâyeti]]nde [[Fastiv rayonı]]nda [[Boyarka şeer cemaatı]]nde bir [[köy]]. Ealisiniñ sayısı 388 kişi. [[Kategoriya:Kıyiv vilâyetindeki köyler]] fjzcmytt29i87a70bhiyofuhlc2nwfr 0 60826 246324 2026-10-16T01:53:23Z Sultantepenn 70211 Bola Tinubu Haqqinda saife yarattim 246324 wikitext text/x-wiki {{Kişi|name=Bola Tinubu|original name=Bola Tinubu|resim=Bola Tinubu portrait.jpg|doğum tarihı=29 Mart 1952|doğğan yeri=[[Nigeriya]]|zenaatı=[[siyasetçi]]|Ömür arqadaşı=[[Remi Tinubu]]}} '''Bola Tinubu''' [[Nigeriya|Nigeriyanıñ]] 16-ncı prezidenti. İlk olaraq siyasetke sotsial-demokratik partiyanen (SDP) kirdi. 1994 senesi demokratiyanı yaqlağanı içün apske alındı, soñra tış memleketlerge qaçtı. 1999 senesi Tinubu, şimdi "Demokratiya içün ittifaq" (AD) firqasınıñ bir qısmı olaraq Lagos ştatınıñ gubernatoru olaraq saylandı. 2023 senesi, Bütün progressivlerniñ kongresi (APC) ile saylavlara kirdi ve prezident oldı.<ref>https://www.britannica.com/biography/Bola-Tinubu</ref> m1wgc14wc9mlhlqtexvepnge2fs3xei 0 60827 246341 2026-10-16T10:00:57Z Don Alessandro 1 Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: ''''Şırınlar'''<ref name="atama">İnalcık H. [https://islamansiklopedisi.org.tr/kirim Kırım] // TDV İslâm Ansiklopedisi. «Kırım Hanlığı (1441–1783)» bölügi.</ref> — [[Altın Orda]] devrinde yükselgen, [[Qırım Hanlığı|Qırım]], [[Qazan Hanlığı|Qazan]] ve [[Qasım Hanlığı|Qasım]] hanlıqlarınıñ siyasiy ayatında büyük rol oynağan bir asılzade soyu. Qırımda Şırın beyi [[qaraçı beyler]]niñ birincisi, yani...' 246341 wikitext text/x-wiki '''Şırınlar'''<ref name="atama">İnalcık H. [https://islamansiklopedisi.org.tr/kirim Kırım] // TDV İslâm Ansiklopedisi. «Kırım Hanlığı (1441–1783)» bölügi.</ref> — [[Altın Orda]] devrinde yükselgen, [[Qırım Hanlığı|Qırım]], [[Qazan Hanlığı|Qazan]] ve [[Qasım Hanlığı|Qasım]] hanlıqlarınıñ siyasiy ayatında büyük rol oynağan bir asılzade soyu. Qırımda Şırın beyi [[qaraçı beyler]]niñ birincisi, yani ''baş qaraçı'' edi. Şırınlar [[Geraylar]] sülâlesiniñ tahtqa yerleşmesinde iştirak etken, hanlarnıñ saylanuvına, devletniñ içki ve tışqı siyasetine tesir etkenler. Hanlıq 1783 senesi yoq etilgen soñ da soynıñ Qırımda qalğan qolları ''Şirinskiy'' soyadınen topraq saipleri, zabitler ve memurlar olaraq yaşağanlar.<ref name="derin2021">Derin Paşaoğlu D. [https://crimeanreview.ru/kio2021-n1-derinpasoglu/ Bozkır Kültüründen ve Altın Orda Hanlığı’ndan Devralınan Miras: Kırım Hanlığı’nda Kabile Aristokrasi ve Karaçu Beyleri] // Крымское историческое обозрение. 2021. № 1. S. 51–82. DOI: 10.22378/kio.2021.1.51-82.</ref><ref name="mavrina2010">Мавріна О. С. Деякі зауваги до генеалогічної історії мурз Ширінських у ХІХ ст. // [https://history.org.ua/LiberUA/978-966-02-5736-8/978-966-02-5736-8.pdf Орієнтальні студії в Україні. До ювілею Л. В. Матвєєвої]. Київ, 2010. S. 296–311.</ref> == Menşesi ve ilk tarihı == Şırınlarniñ aslı [[Altın Orda]]nıñ soy [[aristokratiya]]sınen bağlıdır. XVIII asır tarihçılarınıñ ve aile [[şecere]]leriniñ haberlerine köre, olarnıñ ataları arasında Danğı bey ve oğlu Ruqtemür, ya da Rektemür, olğan. Ruqtemür XIV asırnıñ soñunda [[Toqtamış]] hannıñ yaqın adamlarından biri olaraq yükselgen. Şecerelerde o, hanğa yardım etken ve bunıñ qarşılığında özü ve nesli içün devlet idaresinde büyük aqlarğa saip olğan bey olaraq tasvir etile. Bazı menbalarda Şırınlar ''As'' degen qabile ile bağlana, lâkin bu qabileniñ etnik tamırı aqqında tetqiqatçılarnıñ fikirleri bir degildir.<ref name="derin2014">Derin Paşaoğlu D. [https://dergipark.org.tr/tr/pub/tariharastirmalari/article/603080 Altın Orda ve Kırım Sahasında Bozkır Aristokrasisinin Güçlü Temsilcileri: Emir Rektemür ve Şirin Mirzalar] // Tarih Araştırmaları Dergisi. 2014. C. 33, № 56. S. 147–190.</ref> Soynıñ erte tarihını ögrengende şecere rivayetleri ile başqa menbalarnıñ haberlerini ayırmaq kerek. Şırınlarnıñ eki esas şeceresi belli: birincisi [[Abdülğaffar Qırımiy]]niñ 1748 senesi bitirilgen ''Umdet ül-ahbar'' eserinde saqlanğan; ekincisi XIX asırda Rusiye idaresine [[asılzade]]liklerini isbat etmek içün berilgen. Çaba Göncölniñ tetqiqatına köre, bu eki metin, ihtimal, 1660-ıncı senelerinde yazılğan umumiy bir şecereden faydalanğan. Bundan dolayı olarnıñ bir-birine oşağan haberleri er vaqıt eki ayrı delil sayılamaz.<ref name="goncol">Göncöl Cs. [https://goldhorde.ru/en/stati2017-4-8/ Philological Remarks on Two Genealogies of the Crimean-Tatar Clan Shirin] // Golden Horde Review. 2017. Vol. 5, № 4. S. 811–824. DOI: 10.22378/2313-6197.2017-5-4.811-824.</ref> XV asırda Şırın beyleri Altın Ordanıñ parçalanması ve Qırımda ayrı hanlıqnıñ meydanğa kelüvi ile bağlı vaqialarda iştirak etkenler. Şecereler Qırım qolunı Tegene bey ile bağlay. Onıñ neslinden çıqqan beyler [[I Hacı Geray]]nı ve onıñ varislerine qoltutıp, yañı devletniñ siyasiy temelini teşkil etken asılzade soylarından biri olğanlar.<ref name="derin2014"/> == Qırım Hanlığınıñ idaresindeki yeri == Hanlıqta yüksek akimiyet Geraylarğa ait olsa da, han büyük soylarğa dayanmağa mecbur edi. Şırın, [[Barınlar|Barın]], [[Arğınlar|Arğın]] ve [[Qıpçaqlar (Qırım)|Qıpçaq]] beyleri ''qaraçı'' degen yüksek mevqini tutqanlar. Soñraki devirlerde [[Mansurlar|Manğıt-Mansur]] ve [[Secevüt]] soylarınıñ tesiri de artqan; qaraçı soylarnıñ terkibi menbalarğa ve devirge köre deñişe. Şırın beyi bu aristokratiyanıñ başında bulunğan ve devlet divanında eñ nufuzlı adamlardan biri olğan.<ref name="derin2021"/> Qaraçı beyler müim devlet meselelerini han ile beraber muzakere etkenler, asker toplağanlar ve seferlerde öz birliklerine komandanlıq yapqanlar. Olarnıñ razılığı han içün em siyasiy, em askeriy ceetten müim edi. Beyler hanğa qarşı çıqqanda divanğa kelmey, askerlerini ondan ayırıp, başqa bir Geraynı destekley bile ediler. Şırınlar han tahtına öz soylarından birini çıqarmağa degil, Geraylar arasından özlerine uyğun namzetni keçirüvge tırışqanlar. Osmanlı padişasınıñ han tayin etüv aqqı quvetlengen soñ da yerli beylerniñ qoltutuvı zarur olaraq qalğan.<ref name="inalcik">İnalcık H. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2022/11/Inaldzhik-10-39.pdf Хан и родовая знать: Крымское ханство при Сахиб Герае I] // Крымское историческое обозрение. 2022. T. 9, № 2. S. 10–39. DOI: 10.22378/kio.2022.2.10-39.</ref> Soy başınıñ mevqisi, adetke köre, büyük yaşlı erkek aqrabalarğa keçe edi; o, er vaqıt evelki beyniñ büyük oğlu olmay edi. Şırınlarnıñ Geraylar ile nikâh bağları da bar edi: han qızları ve qız qardaşları bu soynıñ nufuzlı adamlarını evlendiler. Böyle bağlar olarnıñ sarayğa yaqınlığını arttırsa da, han ile aralarındaki siyasiy ihtilâflarnı yoq etmey edi.<ref name="inalcik"/><ref name="safarov">Safarov M. A. [https://kpfu.ru/portal/docs/F1396284261/11.pdf The Shirinsky Family Chronicles throughout the Centuries] // Tatarica. 2016. № 2 (7). S. 156–163.</ref> Şırın beyi özüne bağlı topraqlarda idare ve makeme işlerine de tesir ete edi. Onıñ akimiyeti yerli ealini, soy aqrabalarını ve olarnıñ adamlarını birleştire edi. Aynı vaqıtta beylerniñ makeme salâhiyetleri [[şeriat]] [[qadı]]larınıñ vazifelerinen yanaşa mevcut olğan; bu nizamı bey bütün davalarnı öz başına çezgen şeklinde añlamaq doğru degildir.<ref name="akchurin">Акчурин М. М. [https://iriran.ru/sites/default/files/Akchurin_diss.pdf Административно-территориальное устройство Мещеры XV — начала XVII веков (этнополитические аспекты)]: диссертация. Казань, 2019. S. 61–66.</ref> == Topraqları ve rezidentsiyaları == Şırın beyleriniñ ''beylik'' degen esas mülkleri Qırımnıñ şarqında, [[Qarasuvbazar]] ile [[Eski Qırım]] etrafında, dağ eteklerinde ve şarqqa doğru uzanğan çöllerde bulunğan. E. Ümerov olarnıñ tesir saasını Qarasuvbazardan [[Keriç]]ke ve [[Azaq deñizi]] tarafına qadar tasvir ete. Lâkin soynıñ siyasiy tesir saası, beyge ait yerler ve ayrı mırzalarnıñ şahsiy mülkleri aynı bir şey degil edi.<ref name="umerov">Умеров Э. [https://echovek.ru/tt/node/806 Бейлики Крымского ханства XVII–XVIII вв.] // Гасырлар авазы — Эхо веков. 2014. № 1/2.</ref> 1784 senesiniñ [[kameral tasvir]]inde ''Şırın qadılığı'' 40 köyni birleştire. XIX asır başınıñ vesıqaları beylikniñ esas özegini soñra [[Kefe uyezdi]]niñ [[Salı]] volostı olğan yerde köstere. Bu yerlerde [[Ortalan]], [[Toplu]], [[Sartana]], [[Suvuq Sala]] ve [[Qızıltaş]] kibi köyler bulunğan. Beylerniñ tanılğan rezidentsiyası Qarasuvbazarğa yaqın [[Qatırşa Saray]] köyünde edi; daa evelki merkezleri arasında Eski Qırım añıla.<ref name="umerov"/> Şırınlarniñ zenginligi tek tarlalarğa tayanmağan. Olar bağlar, ormanlar, otlaqlar ve degirmenlerden faydalanğanlar, bazı tuz göllerinden ve [[Arabat beli]]nden keçirilgen tuvardan kelir alğanlar. XIX asırda da ayrı aileleriniñ mülkleri bir qaç köyge tarqalğan; çiftçilik yerleri ile beraber meyva bağları, yüzüm bağları ve suv degirmenleri olğan.<ref name="umerov"/><ref name="mavrina2010"/> == Hanlıq devrindeki tanılğan vekilleri == '''Mamaq bey''' ve onıñ qardaşı '''Eminek bey''' XV asırnıñ ekinci yarısındaki taht küreşlerinde büyük rol oynağanlar. Mamaqnıñ ölüminden soñ Eminek soynıñ başına keçken ve [[I Meñli Geray]]nıñ eñ müim destekçilerinden biri olğan. O, 1475 senesindeki Osmanlı ordusınıñ Qırımğa seferi ve Qırımnıñ Osmanlı devleti ile bağlarınıñ şekillenmesinde faal iştirak etken. Şırınlarniñ qoltutuvı Meñli Geraynıñ 1478 senesi tahtta tekrar yerleşmesinde müim olğan.<ref name="derin2014"/> XVI asır başında Şırınlarniñ içinde de siyasiy birlik yoq edi. '''Mamış bey''' ile '''Bahtiyar bey''' arasındaki reqabet hanlar arasındaki küreşnen qarışqan. Bahtiyar evelâ [[I Saadet Geray]]nı desteklegen, lâkin hannıñ öz akimiyetini quvetlendirmesi soñra onıñ ile de ihtilâfqa ketirgen. 1520-nci senelerniñ soñu ve 1530-ncı senelerniñ başında bir sıra Şırın beyleri ve olarnıñ aqrabaları öldürilgen. Bu vaqialar soynıñ büyük nufuzına rağmen, onıñ hanğa qarşı daima bir saf olaraq çıqmağanını köstere.<ref name="inalcik"/> Hanlıqnıñ soñki zamanlarında '''Memetşa bey Şırın''' müim şahıslardan biri edi. [[Şahin Geray]] devrine ait yarlıqlar onı Şırın beyliginiñ başı olaraq köstere.<ref name="akchurin"/> [[Rusiye imperiyası]] 1783 senesi Qırımnı anneksiya etken soñ o, yañı idare ile işbirligi yapqan asılzadeler arasında olğan. 1783–1784 seneleri Rusiye idaresi teşkil etken «Qırım ükümeti»nde bu soynıñ bir qaç vekili vazife alğan.<ref name="prokhorov">Прохоров Д. А. [https://pifk.magtu.ru/doc/2016/1/278-295.pdf Крымские татары в органах управления Таврической области после присоединения Крыма к России (1783–1787 гг.)] // Проблемы истории, филологии, культуры. 2016. № 1. S. 278–295.</ref> == Rusiye imperiyası zamanında == Hanlıq yoq etilgen soñ Şırınlarnıñ evelki siyasiy ve askeriy akimiyeti soñuna yetken. Rusiye idaresi beyler ve mırzalarnı imperiya asılzadeler tabaqasına qoşmağa tırışqan. Ailelerniñ eski aqları bütünley saqlanmağan: olar nesillerini, hanlardan alğan vesiqalarını ve mülklerini isbat etmege mecbur olğanlar. Şırınlarnıñ bir qısmı yerli idare, makeme ve askeriy hızmet vastasınen yañı nizamda öz yerini tapqan.<ref name="prokhorov"/><ref name="kravchuk">Кравчук А. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2021/01/kio_2_2020_19-31.pdf Именной указатель крымскотатарских чиновников Таврической губернии (первая половина XIX в.)] // Крымское историческое обозрение. 2020. № 2. S. 19–31. DOI: 10.22378/kio.2020.2.19-31.</ref> 1820 senesi soy vekilleri [[Tavriya guberniyası]] asılzadeler deputatları meclisine ({{lang-ru|дворянское собрание}}) 21 aile cedvelini taqdim etkenler; işniñ protokollarında olardan 20-si incelengen. 1847 senesinden başlap cedveller yañartılğan, 1852 senesi ise meclis 18 aileni asılzadelikte tanımaq aqqında qarar alğan. Vesıqalar Şırınlarnıñ mülkleri, aile bağları ve hızmetleri aqqında tafsilâtlı malümat bere. Soynıñ zengin qolları XIX asırda da Qırımnıñ büyük topraq saipleri arasında qalğan.<ref name="mavrina2010"/> Bu devirniñ tanılğan vekillerinden '''Ali mırza Şirinskiy''' [[Kefe atlı tatar polku]]na komandanlıq yapqan, gvardiya polkovnigi derecesine yetken ve Kefe uyezdi asılzadeleriniñ reberi ({{lang-ru|предводитель дворянства}}) olğan. '''Atay mırza Şirinskiy''' de asılzadeler teşkilâtında hızmet etken. '''Bahtişa mırza''' ve başqa soy vekilleri uyezd makemelerinde ve asılzadeler meclisinde çalışqanlar. Böylece evelki bey soyu vekilleriniñ bir qısmı imperiyanıñ yerli askeriy ve memur çevrelerine bağlanğan.<ref name="kravchuk"/> XX asır başında da Şırınlarnıñ bazı adamları cemaat ayatında iştirak etkenler. 1918–1919 seneleri [[Aqmescit]]te çıqqan, rusça ve qırımtatarca saifeleri olğan ''Aq ses — Golos pravdı'' gazetasınıñ resmiy muarrir eyetine '''Selâmet mırza Şirinskiy''' başçılıq yapqan. Gazetanı desteklegen mırzalar ve din adamları [[ekinci Qırım ülke ükümeti]]ne ve [[Göñülliler ordusı]]na yaqın siyasiy çevrelerni temsil etkenler.<ref name="press">Яблоновская Н. В., Джелилова Л. Ш. [https://vestnik.journ.msu.ru/books/2021/1/krymskotatarskaya-gazeta-ak-ses-golos-pravdy-1918-1919-ideyno-politicheskaya-pozitsiya-i-problemno-t/ Крымскотатарская газета «Акъ сес — Голос правды» (1918–1919): идейно-политическая позиция и проблемно-тематическое своеобразие] // Вестник Московского университета. Серия 10: Журналистика. 2021. № 1. S. 126–149. DOI: 10.30547/vestnik.journ.1.2021.126149.</ref> == Sovet devrinde == Sovet akimiyeti qurulğan soñ asılzadelik imtiyazları yoq etilgen, büyük mülkler devletleştirilgen. Şırınlar da başqa eski bey ve mırza aileleri kibi iqtisadiy temelini coyğanlar. Soydan kelgen adamlarnıñ bir qısmı memur, muallim ve başqa hızmetlerde çalışsa da, asılzade menşesi olarnıñ taqibine sebep ola bilgen.<ref name="vozgrin">Возгрин В. Е. [https://krimoved-library.ru/books/istoricheskie-sudbi-krimskih-tatar374.html История крымских татар]. Санкт-Петербург: Нестор-История, 2013. T. III. XI bap, «Как кончали с “мурзаками”».</ref> 1928 senesi eski topraq saiplerini Qırımdan çıqaruvğa ait cedvellerde Şirinskiy aileleri de añılğan. Tarihçı [[Valeriy Vozgrin]] taqipke oğrağanlar arasında yer qurulışı mütehassısı Selâmet Suleyman oğlu Şirinskiyni köstere. Aynı tedqiqatqa köre, Ali Murat oğlu Şirinskiyniñ ailesi aqqındaki sürgün işi 1935–1936 seneleri devam etken. Böylelikle repressiyalar tek büyük mülk saiplerini degil, artıq başqa işlerde çalışqan eski asılzadelerni de qaplap alğan.<ref name="vozgrin"/> Repressiya qurbanlarınıñ hatıra kitabında asılzade menşeli, [[kolhoz]]da esapçı olıp çalışqan 'Murat Mustafa Şirinskiyniñ adı bar. O, 1937 senesi tutuqlanğan, [[NKVD üçlügi]]niñ qararınen 1938 senesi yanvarnıñ 17-sinde atılğan ve 1989 senesi aqlanğan.<ref>Книга памяти Автономной Республики Крым: Ширинский Мурат Мустафа, 1888 г. р. ГААРК, ф. Р-4808, оп. 1, д. 015672. [https://ru.openlist.wiki/Ширинский_Мурат_Мустафа_(1888) Vesıqanıñ elektron qaydı].</ref> == Başqa devletlerdeki qolları == Şırınlarniñ ayrı qolları Altın Orda dağılğan soñ bir qaç tatar devletinde bulunğan. [[Qazan Hanlığı]]nda olar eñ nufuzlı qaraçı soylarından biri olğanlar. XVI asırnıñ birinci yarısında Bolat Şırın [[Şah Ali]], [[Can Ali]] ve [[Safa Geray]] hanlar devrinde müim rol oynağan. Onıñ oğlu Nur Ali de Şah Ali ükümetiniñ beklerbegi olğan. Böylece aynı soy Qırımda ve Qazanda yüksek devlet vazifelerini tutqan.<ref name="tatarica">Измайлов И. Л. [https://tatarica.org/ru/razdely/istoriya/srednie-veka/personalii/shirin Ширин] // Татарская энциклопедия TATARICA.</ref> [[Qasım Hanlığı]]nda ve [[Meşçera]] ülkesinde Şırınlarnıñ başqa qolları yerleşken. Qasımda da olar qaraçı soylar arasında birinci yerni tutqanlar. Olarnıñ tarihı [[Qasım]] etrafındaki [[Podlipki]] ve [[Kadom]] etrafındaki [[Bogdanovo]] kibi köylernen bağlıdır. Hanlıq yoq etilgen soñ bu qollarnıñ bazıları ticaretke keçken. XIX asır soñu — XX asır başında Hüsein Cafer oğlu Şirinskiy Moskvada kürk tuccarı ve hayırsever olaraq tanılğan, Bogdanovoda yañı usulnen oqutqan mektepni desteklegen. Onıñ aqrabası Fazılâ Şirinskaya (1901–1992) sovet devrinde Moskva musulman cemaatınıñ din ayatında tanılğan qadınlardan biri olğan.<ref name="safarov"/> Rusiye şecere edebiyatında [[hristianlıq]]nı qabul etken Şirinskiy-Şihmatov [[kinaz]]ları da Şırınlar ile bağlana. Bu qoldan Rusiye halq maarifi naziri [[Platon Şirinskiy-Şihmatov]] çıqqan. Olarnıñ kinazlıq derecesi 1836 senesi Senat tarafından tasdıqlanğan.<ref>[https://ru.wikisource.org/wiki/ЭСБЕ/Ширинские-Шихматовы Ширинские-Шихматовы] // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона. Санкт-Петербург, 1903. T. XXXIXa. S. 590–591.</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Qırım tarihı]] [[Kategoriya:Rusiye tarihı]] gmliy3i0gop60uiu6mp0g3wt9fjmret 246351 246341 2026-10-16T10:09:16Z Don Alessandro 1 246351 wikitext text/x-wiki '''Şırınlar'''<ref name="atama">İnalcık H. [https://islamansiklopedisi.org.tr/kirim Kırım] // TDV İslâm Ansiklopedisi. «Kırım Hanlığı (1441–1783)» bölügi.</ref> — [[Altın Orda]] devrinde yükselgen, [[Qırım Hanlığı|Qırım]], [[Qazan Hanlığı|Qazan]] ve [[Qasım Hanlığı|Qasım]] hanlıqlarınıñ siyasiy ayatında büyük rol oynağan bir asılzade soyu. Qırımda Şırın beyi [[qaraçı beyler]]niñ birincisi, yani ''baş qaraçı'' edi. Şırınlar [[Geraylar]] sülâlesiniñ tahtqa yerleşmesinde iştirak etken, hanlarnıñ saylanuvına, devletniñ içki ve tışqı siyasetine tesir etkenler. Hanlıq 1783 senesi yoq etilgen soñ da soynıñ Qırımda qalğan qolları ''Şirinskiy'' soyadınen topraq saipleri, zabitler ve memurlar olaraq yaşağanlar.<ref name="derin2021">Derin Paşaoğlu D. [https://crimeanreview.ru/kio2021-n1-derinpasoglu/ Bozkır Kültüründen ve Altın Orda Hanlığı’ndan Devralınan Miras: Kırım Hanlığı’nda Kabile Aristokrasi ve Karaçu Beyleri] // Крымское историческое обозрение. 2021. № 1. S. 51–82. DOI: 10.22378/kio.2021.1.51-82.</ref><ref name="mavrina2010">Мавріна О. С. Деякі зауваги до генеалогічної історії мурз Ширінських у ХІХ ст. // [https://history.org.ua/LiberUA/978-966-02-5736-8/978-966-02-5736-8.pdf Орієнтальні студії в Україні. До ювілею Л. В. Матвєєвої]. Київ, 2010. S. 296–311.</ref> == Menşesi ve ilk tarihı == Şırınlarniñ aslı [[Altın Orda]]nıñ soy [[aristokratiya]]sınen bağlıdır. XVIII asır tarihçılarınıñ ve aile [[şecere]]leriniñ haberlerine köre, olarnıñ ataları arasında Danğı bey ve oğlu Ruqtemür, ya da Rektemür, olğan. Ruqtemür XIV asırnıñ soñunda [[Toqtamış]] hannıñ yaqın adamlarından biri olaraq yükselgen. Şecerelerde o, hanğa yardım etken ve bunıñ qarşılığında özü ve nesli içün devlet idaresinde büyük aqlarğa saip olğan bey olaraq tasvir etile. Bazı menbalarda Şırınlar ''As'' degen qabile ile bağlana, lâkin bu qabileniñ etnik tamırı aqqında tetqiqatçılarnıñ fikirleri bir degildir.<ref name="derin2014">Derin Paşaoğlu D. [https://dergipark.org.tr/tr/pub/tariharastirmalari/article/603080 Altın Orda ve Kırım Sahasında Bozkır Aristokrasisinin Güçlü Temsilcileri: Emir Rektemür ve Şirin Mirzalar] // Tarih Araştırmaları Dergisi. 2014. C. 33, № 56. S. 147–190.</ref> Soynıñ erte tarihını ögrengende şecere rivayetleri ile başqa menbalarnıñ haberlerini ayırmaq kerek. Şırınlarnıñ eki esas şeceresi belli: birincisi [[Abdülğaffar Qırımiy]]niñ 1748 senesi bitirilgen ''Umdet ül-ahbar'' eserinde saqlanğan; ekincisi XIX asırda Rusiye idaresine [[asılzade]]liklerini isbat etmek içün berilgen. Çaba Göncölniñ tetqiqatına köre, bu eki metin, ihtimal, 1660-ıncı senelerinde yazılğan umumiy bir şecereden faydalanğan. Bundan dolayı olarnıñ bir-birine oşağan haberleri er vaqıt eki ayrı delil sayılamaz.<ref name="goncol">Göncöl Cs. [https://goldhorde.ru/en/stati2017-4-8/ Philological Remarks on Two Genealogies of the Crimean-Tatar Clan Shirin] // Golden Horde Review. 2017. Vol. 5, № 4. S. 811–824. DOI: 10.22378/2313-6197.2017-5-4.811-824.</ref> XV asırda Şırın beyleri Altın Ordanıñ parçalanması ve Qırımda ayrı hanlıqnıñ meydanğa kelüvi ile bağlı vaqialarda iştirak etkenler. Şecereler Qırım qolunı Tegene bey ile bağlay. Onıñ neslinden çıqqan beyler [[I Hacı Geray]]nı ve onıñ varislerine qoltutıp, yañı devletniñ siyasiy temelini teşkil etken asılzade soylarından biri olğanlar.<ref name="derin2014"/> == Qırım Hanlığınıñ idaresindeki yeri == Hanlıqta yüksek akimiyet Geraylarğa ait olsa da, han büyük soylarğa dayanmağa mecbur edi. Şırın, [[Barınlar|Barın]], [[Arğınlar|Arğın]] ve [[Qıpçaqlar (Qırım)|Qıpçaq]] beyleri ''qaraçı'' degen yüksek mevqini tutqanlar. Soñraki devirlerde [[Mansurlar|Manğıt-Mansur]] ve [[Secevüt]] soylarınıñ tesiri de artqan; qaraçı soylarnıñ terkibi menbalarğa ve devirge köre deñişe. Şırın beyi bu aristokratiyanıñ başında bulunğan ve devlet divanında eñ nufuzlı adamlardan biri olğan.<ref name="derin2021"/> Qaraçı beyler müim devlet meselelerini han ile beraber muzakere etkenler, asker toplağanlar ve seferlerde öz birliklerine komandanlıq yapqanlar. Olarnıñ razılığı han içün em siyasiy, em askeriy ceetten müim edi. Beyler hanğa qarşı çıqqanda divanğa kelmey, askerlerini ondan ayırıp, başqa bir Geraynı destekley bile ediler. Şırınlar han tahtına öz soylarından birini çıqarmağa degil, Geraylar arasından özlerine uyğun namzetni keçirüvge tırışqanlar. Osmanlı padişasınıñ han tayin etüv aqqı quvetlengen soñ da yerli beylerniñ qoltutuvı zarur olaraq qalğan.<ref name="inalcik">İnalcık H. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2022/11/Inaldzhik-10-39.pdf Хан и родовая знать: Крымское ханство при Сахиб Герае I] // Крымское историческое обозрение. 2022. T. 9, № 2. S. 10–39. DOI: 10.22378/kio.2022.2.10-39.</ref> Soy başınıñ mevqisi, adetke köre, büyük yaşlı erkek aqrabalarğa keçe edi; o, er vaqıt evelki beyniñ büyük oğlu olmay edi. Şırınlarnıñ Geraylar ile nikâh bağları da bar edi: han qızları ve qız qardaşları bu soynıñ nufuzlı adamlarını evlendiler. Böyle bağlar olarnıñ sarayğa yaqınlığını arttırsa da, han ile aralarındaki siyasiy ihtilâflarnı yoq etmey edi.<ref name="inalcik"/><ref name="safarov">Safarov M. A. [https://kpfu.ru/portal/docs/F1396284261/11.pdf The Shirinsky Family Chronicles throughout the Centuries] // Tatarica. 2016. № 2 (7). S. 156–163.</ref> Şırın beyi özüne bağlı topraqlarda idare ve makeme işlerine de tesir ete edi. Onıñ akimiyeti yerli ealini, soy aqrabalarını ve olarnıñ adamlarını birleştire edi. Aynı vaqıtta beylerniñ makeme salâhiyetleri [[şeriat]] [[qadı]]larınıñ vazifelerinen yanaşa mevcut olğan; bu nizamı bey bütün davalarnı öz başına çezgen şeklinde añlamaq doğru degildir.<ref name="akchurin">Акчурин М. М. [https://iriran.ru/sites/default/files/Akchurin_diss.pdf Административно-территориальное устройство Мещеры XV — начала XVII веков (этнополитические аспекты)]: диссертация. Казань, 2019. S. 61–66.</ref> == Topraqları ve rezidentsiyaları == Şırın beyleriniñ ''beylik'' degen esas mülkleri Qırımnıñ şarqında, [[Qarasuvbazar]] ile [[Eski Qırım]] etrafında, dağ eteklerinde ve şarqqa doğru uzanğan çöllerde bulunğan. E. Ümerov olarnıñ tesir saasını Qarasuvbazardan [[Keriç]]ke ve [[Azaq deñizi]] tarafına qadar tasvir ete. Lâkin soynıñ siyasiy tesir saası, beyge ait yerler ve ayrı mırzalarnıñ şahsiy mülkleri aynı bir şey degil edi.<ref name="umerov">Умеров Э. [https://echovek.ru/tt/node/806 Бейлики Крымского ханства XVII–XVIII вв.] // Гасырлар авазы — Эхо веков. 2014. № 1/2.</ref> 1784 senesiniñ [[kameral tasvir]]inde ''Şırın qadılığı'' 40 köyni birleştire. XIX asır başınıñ vesıqaları beylikniñ esas özegini soñra [[Kefe uyezdi]]niñ [[Salı]] volostı olğan yerde köstere. Bu yerlerde [[Ortalan]], [[Toplu]], [[Sartana]], [[Suvuq Sala]] ve [[Qızıltaş]] kibi köyler bulunğan. Beylerniñ tanılğan rezidentsiyası Qarasuvbazarğa yaqın [[Qatırşa Saray]] köyünde edi; daa evelki merkezleri arasında Eski Qırım añıla.<ref name="umerov"/> Şırınlarniñ zenginligi tek tarlalarğa tayanmağan. Olar bağlar, ormanlar, otlaqlar ve degirmenlerden faydalanğanlar, bazı tuz göllerinden ve [[Arabat beli]]nden keçirilgen tuvardan kelir alğanlar. XIX asırda da ayrı aileleriniñ mülkleri bir qaç köyge tarqalğan; çiftçilik yerleri ile beraber meyva bağları, yüzüm bağları ve suv degirmenleri olğan.<ref name="umerov"/><ref name="mavrina2010"/> == Hanlıq devrindeki tanılğan vekilleri == '''[[Mamaq Şırın|Mamaq]] bey''' ve onıñ qardaşı '''[[Eminek]] bey''' XV asırnıñ ekinci yarısındaki taht küreşlerinde büyük rol oynağanlar. Mamaqnıñ ölüminden soñ Eminek soynıñ başına keçken ve [[I Meñli Geray]]nıñ eñ müim destekçilerinden biri olğan. O, 1475 senesindeki Osmanlı ordusınıñ Qırımğa seferi ve Qırımnıñ Osmanlı devleti ile bağlarınıñ şekillenmesinde faal iştirak etken. Şırınlarniñ qoltutuvı Meñli Geraynıñ 1478 senesi tahtta tekrar yerleşmesinde müim olğan.<ref name="derin2014"/> XVI asır başında Şırınlarniñ içinde de siyasiy birlik yoq edi. '''[[Mamış]] bey''' ile '''[[Bahtiyar Şırın|Bahtiyar]] bey''' arasındaki reqabet hanlar arasındaki küreşnen qarışqan. Bahtiyar evelâ [[I Saadet Geray]]nı desteklegen, lâkin hannıñ öz akimiyetini quvetlendirmesi soñra onıñ ile de ihtilâfqa ketirgen. 1520-nci senelerniñ soñu ve 1530-ncı senelerniñ başında bir sıra Şırın beyleri ve olarnıñ aqrabaları öldürilgen. Bu vaqialar soynıñ büyük nufuzına rağmen, onıñ hanğa qarşı daima bir saf olaraq çıqmağanını köstere.<ref name="inalcik"/> Hanlıqnıñ soñki zamanlarında '''Memetşa bey Şırın''' müim şahıslardan biri edi. [[Şahin Geray]] devrine ait yarlıqlar onı Şırın beyliginiñ başı olaraq köstere.<ref name="akchurin"/> [[Rusiye imperiyası]] 1783 senesi Qırımnı anneksiya etken soñ o, yañı idare ile işbirligi yapqan asılzadeler arasında olğan. 1783–1784 seneleri Rusiye idaresi teşkil etken «Qırım ükümeti»nde bu soynıñ bir qaç vekili vazife alğan.<ref name="prokhorov">Прохоров Д. А. [https://pifk.magtu.ru/doc/2016/1/278-295.pdf Крымские татары в органах управления Таврической области после присоединения Крыма к России (1783–1787 гг.)] // Проблемы истории, филологии, культуры. 2016. № 1. S. 278–295.</ref> == Rusiye imperiyası zamanında == Hanlıq yoq etilgen soñ Şırınlarnıñ evelki siyasiy ve askeriy akimiyeti soñuna yetken. Rusiye idaresi beyler ve mırzalarnı imperiya asılzadeler tabaqasına qoşmağa tırışqan. Ailelerniñ eski aqları bütünley saqlanmağan: olar nesillerini, hanlardan alğan vesiqalarını ve mülklerini isbat etmege mecbur olğanlar. Şırınlarnıñ bir qısmı yerli idare, makeme ve askeriy hızmet vastasınen yañı nizamda öz yerini tapqan.<ref name="prokhorov"/><ref name="kravchuk">Кравчук А. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2021/01/kio_2_2020_19-31.pdf Именной указатель крымскотатарских чиновников Таврической губернии (первая половина XIX в.)] // Крымское историческое обозрение. 2020. № 2. S. 19–31. DOI: 10.22378/kio.2020.2.19-31.</ref> 1820 senesi soy vekilleri [[Tavriya guberniyası]] asılzadeler deputatları meclisine ({{lang-ru|дворянское собрание}}) 21 aile cedvelini taqdim etkenler; işniñ protokollarında olardan 20-si incelengen. 1847 senesinden başlap cedveller yañartılğan, 1852 senesi ise meclis 18 aileni asılzadelikte tanımaq aqqında qarar alğan. Vesıqalar Şırınlarnıñ mülkleri, aile bağları ve hızmetleri aqqında tafsilâtlı malümat bere. Soynıñ zengin qolları XIX asırda da Qırımnıñ büyük topraq saipleri arasında qalğan.<ref name="mavrina2010"/> Bu devirniñ tanılğan vekillerinden '''Ali mırza Şirinskiy''' [[Kefe atlı tatar polku]]na komandanlıq yapqan, gvardiya polkovnigi derecesine yetken ve Kefe uyezdi asılzadeleriniñ reberi ({{lang-ru|предводитель дворянства}}) olğan. '''Atay mırza Şirinskiy''' de asılzadeler teşkilâtında hızmet etken. '''Bahtişa mırza''' ve başqa soy vekilleri uyezd makemelerinde ve asılzadeler meclisinde çalışqanlar. Böylece evelki bey soyu vekilleriniñ bir qısmı imperiyanıñ yerli askeriy ve memur çevrelerine bağlanğan.<ref name="kravchuk"/> XX asır başında da Şırınlarnıñ bazı adamları cemaat ayatında iştirak etkenler. 1918–1919 seneleri [[Aqmescit]]te çıqqan, rusça ve qırımtatarca saifeleri olğan ''Aq ses — Golos pravdı'' gazetasınıñ resmiy muarrir eyetine '''Selâmet mırza Şirinskiy''' başçılıq yapqan. Gazetanı desteklegen mırzalar ve din adamları [[ekinci Qırım ülke ükümeti]]ne ve [[Göñülliler ordusı]]na yaqın siyasiy çevrelerni temsil etkenler.<ref name="press">Яблоновская Н. В., Джелилова Л. Ш. [https://vestnik.journ.msu.ru/books/2021/1/krymskotatarskaya-gazeta-ak-ses-golos-pravdy-1918-1919-ideyno-politicheskaya-pozitsiya-i-problemno-t/ Крымскотатарская газета «Акъ сес — Голос правды» (1918–1919): идейно-политическая позиция и проблемно-тематическое своеобразие] // Вестник Московского университета. Серия 10: Журналистика. 2021. № 1. S. 126–149. DOI: 10.30547/vestnik.journ.1.2021.126149.</ref> == Sovet devrinde == Sovet akimiyeti qurulğan soñ asılzadelik imtiyazları yoq etilgen, büyük mülkler devletleştirilgen. Şırınlar da başqa eski bey ve mırza aileleri kibi iqtisadiy temelini coyğanlar. Soydan kelgen adamlarnıñ bir qısmı memur, muallim ve başqa hızmetlerde çalışsa da, asılzade menşesi olarnıñ taqibine sebep ola bilgen.<ref name="vozgrin">Возгрин В. Е. [https://krimoved-library.ru/books/istoricheskie-sudbi-krimskih-tatar374.html История крымских татар]. Санкт-Петербург: Нестор-История, 2013. T. III. XI bap, «Как кончали с “мурзаками”».</ref> 1928 senesi eski topraq saiplerini Qırımdan çıqaruvğa ait cedvellerde Şirinskiy aileleri de añılğan. Tarihçı [[Valeriy Vozgrin]] taqipke oğrağanlar arasında yer qurulışı mütehassısı Selâmet Suleyman oğlu Şirinskiyni köstere. Aynı tedqiqatqa köre, Ali Murat oğlu Şirinskiyniñ ailesi aqqındaki sürgün işi 1935–1936 seneleri devam etken. Böylelikle repressiyalar tek büyük mülk saiplerini degil, artıq başqa işlerde çalışqan eski asılzadelerni de qaplap alğan.<ref name="vozgrin"/> Repressiya qurbanlarınıñ hatıra kitabında asılzade menşeli, [[kolhoz]]da esapçı olıp çalışqan 'Murat Mustafa Şirinskiyniñ adı bar. O, 1937 senesi tutuqlanğan, [[NKVD üçlügi]]niñ qararınen 1938 senesi yanvarnıñ 17-sinde atılğan ve 1989 senesi aqlanğan.<ref>Книга памяти Автономной Республики Крым: Ширинский Мурат Мустафа, 1888 г. р. ГААРК, ф. Р-4808, оп. 1, д. 015672. [https://ru.openlist.wiki/Ширинский_Мурат_Мустафа_(1888) Vesıqanıñ elektron qaydı].</ref> == Başqa devletlerdeki qolları == Şırınlarniñ ayrı qolları Altın Orda dağılğan soñ bir qaç tatar devletinde bulunğan. [[Qazan Hanlığı]]nda olar eñ nufuzlı qaraçı soylarından biri olğanlar. XVI asırnıñ birinci yarısında Bolat Şırın [[Şah Ali]], [[Can Ali]] ve [[Safa Geray]] hanlar devrinde müim rol oynağan. Onıñ oğlu Nur Ali de Şah Ali ükümetiniñ beklerbegi olğan. Böylece aynı soy Qırımda ve Qazanda yüksek devlet vazifelerini tutqan.<ref name="tatarica">Измайлов И. Л. [https://tatarica.org/ru/razdely/istoriya/srednie-veka/personalii/shirin Ширин] // Татарская энциклопедия TATARICA.</ref> [[Qasım Hanlığı]]nda ve [[Meşçera]] ülkesinde Şırınlarnıñ başqa qolları yerleşken. Qasımda da olar qaraçı soylar arasında birinci yerni tutqanlar. Olarnıñ tarihı [[Qasım]] etrafındaki [[Podlipki]] ve [[Kadom]] etrafındaki [[Bogdanovo]] kibi köylernen bağlıdır. Hanlıq yoq etilgen soñ bu qollarnıñ bazıları ticaretke keçken. XIX asır soñu — XX asır başında Hüsein Cafer oğlu Şirinskiy Moskvada kürk tuccarı ve hayırsever olaraq tanılğan, Bogdanovoda yañı usulnen oqutqan mektepni desteklegen. Onıñ aqrabası Fazılâ Şirinskaya (1901–1992) sovet devrinde Moskva musulman cemaatınıñ din ayatında tanılğan qadınlardan biri olğan.<ref name="safarov"/> Rusiye şecere edebiyatında [[hristianlıq]]nı qabul etken Şirinskiy-Şihmatov [[kinaz]]ları da Şırınlar ile bağlana. Bu qoldan Rusiye halq maarifi naziri [[Platon Şirinskiy-Şihmatov]] çıqqan. Olarnıñ kinazlıq derecesi 1836 senesi Senat tarafından tasdıqlanğan.<ref>[https://ru.wikisource.org/wiki/ЭСБЕ/Ширинские-Шихматовы Ширинские-Шихматовы] // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона. Санкт-Петербург, 1903. T. XXXIXa. S. 590–591.</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Qırım tarihı]] [[Kategoriya:Rusiye tarihı]] bm5en4ooujontdxy7b0u3bpyr1q005t 246359 246351 2026-10-16T11:09:48Z Don Alessandro 1 246359 wikitext text/x-wiki '''Şırınlar'''<ref name="atama">İnalcık H. [https://islamansiklopedisi.org.tr/kirim Kırım] // TDV İslâm Ansiklopedisi. «Kırım Hanlığı (1441–1783)» bölügi.</ref> — [[Altın Orda]] devrinde yükselgen, [[Qırım Hanlığı|Qırım]], [[Qazan Hanlığı|Qazan]] ve [[Qasım Hanlığı|Qasım]] hanlıqlarınıñ siyasiy ayatında büyük rol oynağan bir asılzade soyu. Qırımda Şırın beyi [[qaraçı beyler]]niñ birincisi, yani ''baş qaraçı'' edi. Şırınlar [[Geraylar]] sülâlesiniñ tahtqa yerleşmesinde iştirak etken, hanlarnıñ saylanuvına, devletniñ içki ve tışqı siyasetine tesir etkenler. Hanlıq 1783 senesi yoq etilgen soñ da soynıñ Qırımda qalğan qolları ''Şirinskiy'' soyadınen topraq saipleri, zabitler ve memurlar olaraq yaşağanlar.<ref name="derin2021">Derin Paşaoğlu D. [https://crimeanreview.ru/kio2021-n1-derinpasoglu/ Bozkır Kültüründen ve Altın Orda Hanlığı’ndan Devralınan Miras: Kırım Hanlığı’nda Kabile Aristokrasi ve Karaçu Beyleri] // Крымское историческое обозрение. 2021. № 1. S. 51–82. DOI: 10.22378/kio.2021.1.51-82.</ref><ref name="mavrina2010">Мавріна О. С. Деякі зауваги до генеалогічної історії мурз Ширінських у ХІХ ст. // [https://history.org.ua/LiberUA/978-966-02-5736-8/978-966-02-5736-8.pdf Орієнтальні студії в Україні. До ювілею Л. В. Матвєєвої]. Київ, 2010. S. 296–311.</ref> == Menşesi ve ilk tarihı == Şırınlarniñ aslı [[Altın Orda]]nıñ soy [[aristokratiya]]sınen bağlıdır. XVIII asır tarihçılarınıñ ve aile [[şecere]]leriniñ haberlerine köre, olarnıñ ataları arasında Danğı bey ve oğlu Ruqtemür, ya da Rektemür, olğan. Ruqtemür XIV asırnıñ soñunda [[Toqtamış]] hannıñ yaqın adamlarından biri olaraq yükselgen. Şecerelerde o, hanğa yardım etken ve bunıñ qarşılığında özü ve nesli içün devlet idaresinde büyük aqlarğa saip olğan bey olaraq tasvir etile. Bazı menbalarda Şırınlar ''As'' degen qabile ile bağlana, lâkin bu qabileniñ etnik tamırı aqqında tetqiqatçılarnıñ fikirleri bir degildir.<ref name="derin2014">Derin Paşaoğlu D. [https://dergipark.org.tr/tr/pub/tariharastirmalari/article/603080 Altın Orda ve Kırım Sahasında Bozkır Aristokrasisinin Güçlü Temsilcileri: Emir Rektemür ve Şirin Mirzalar] // Tarih Araştırmaları Dergisi. 2014. C. 33, № 56. S. 147–190.</ref> Soynıñ erte tarihını ögrengende şecere rivayetleri ile başqa menbalarnıñ haberlerini ayırmaq kerek. Şırınlarnıñ eki esas şeceresi belli: birincisi [[Abdülğaffar Qırımiy]]niñ 1748 senesi bitirilgen ''Umdet ül-ahbar'' eserinde saqlanğan; ekincisi XIX asırda Rusiye idaresine [[asılzade]]liklerini isbat etmek içün berilgen. Çaba Göncölniñ tetqiqatına köre, bu eki metin, ihtimal, 1660-ıncı senelerinde yazılğan umumiy bir şecereden faydalanğan. Bundan dolayı olarnıñ bir-birine oşağan haberleri er vaqıt eki ayrı delil sayılamaz.<ref name="goncol">Göncöl Cs. [https://goldhorde.ru/en/stati2017-4-8/ Philological Remarks on Two Genealogies of the Crimean-Tatar Clan Shirin] // Golden Horde Review. 2017. Vol. 5, № 4. S. 811–824. DOI: 10.22378/2313-6197.2017-5-4.811-824.</ref> XV asırda Şırın beyleri Altın Ordanıñ parçalanması ve Qırımda ayrı hanlıqnıñ meydanğa kelüvi ile bağlı vaqialarda iştirak etkenler. Şecereler Qırım qolunı Tegene bey ile bağlay. Onıñ neslinden çıqqan beyler [[I Hacı Geray]]nı ve onıñ varislerine qoltutıp, yañı devletniñ siyasiy temelini teşkil etken asılzade soylarından biri olğanlar.<ref name="derin2014"/> == Qırım Hanlığınıñ idaresindeki yeri == Hanlıqta yüksek akimiyet Geraylarğa ait olsa da, han büyük soylarğa dayanmağa mecbur edi. Şırın, [[Barınlar|Barın]], [[Arğınlar|Arğın]] ve [[Qıpçaqlar (Qırım)|Qıpçaq]] beyleri ''qaraçı'' degen yüksek mevqini tutqanlar. Soñraki devirlerde [[Mansurlar|Manğıt-Mansur]] ve [[Secevüt]] soylarınıñ tesiri de artqan; qaraçı soylarnıñ terkibi menbalarğa ve devirge köre deñişe. Şırın beyi bu aristokratiyanıñ başında bulunğan ve devlet divanında eñ nufuzlı adamlardan biri olğan.<ref name="derin2021"/> Qaraçı beyler müim devlet meselelerini han ile beraber muzakere etkenler, asker toplağanlar ve seferlerde öz birliklerine komandanlıq yapqanlar. Olarnıñ razılığı han içün em siyasiy, em askeriy ceetten müim edi. Beyler hanğa qarşı çıqqanda divanğa kelmey, askerlerini ondan ayırıp, başqa bir Geraynı destekley bile ediler. Şırınlar han tahtına öz soylarından birini çıqarmağa degil, Geraylar arasından özlerine uyğun namzetni keçirüvge tırışqanlar. Osmanlı padişasınıñ han tayin etüv aqqı quvetlengen soñ da yerli beylerniñ qoltutuvı zarur olaraq qalğan.<ref name="inalcik">İnalcık H. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2022/11/Inaldzhik-10-39.pdf Хан и родовая знать: Крымское ханство при Сахиб Герае I] // Крымское историческое обозрение. 2022. T. 9, № 2. S. 10–39. DOI: 10.22378/kio.2022.2.10-39.</ref> Soy başınıñ mevqisi, adetke köre, büyük yaşlı erkek aqrabalarğa keçe edi; o, er vaqıt evelki beyniñ büyük oğlu olmay edi. Şırınlarnıñ Geraylar ile nikâh bağları da bar edi: han qızları ve qız qardaşları bu soynıñ nufuzlı adamlarını evlendiler. Böyle bağlar olarnıñ sarayğa yaqınlığını arttırsa da, han ile aralarındaki siyasiy ihtilâflarnı yoq etmey edi.<ref name="inalcik"/><ref name="safarov">Safarov M. A. [https://kpfu.ru/portal/docs/F1396284261/11.pdf The Shirinsky Family Chronicles throughout the Centuries] // Tatarica. 2016. № 2 (7). S. 156–163.</ref> Şırın beyi özüne bağlı topraqlarda idare ve makeme işlerine de tesir ete edi. Onıñ akimiyeti yerli ealini, soy aqrabalarını ve olarnıñ adamlarını birleştire edi. Aynı vaqıtta beylerniñ makeme salâhiyetleri [[şeriat]] [[qadı]]larınıñ vazifelerinen yanaşa mevcut olğan; bu nizamı bey bütün davalarnı öz başına çezgen şeklinde añlamaq doğru degildir.<ref name="akchurin">Акчурин М. М. [https://iriran.ru/sites/default/files/Akchurin_diss.pdf Административно-территориальное устройство Мещеры XV — начала XVII веков (этнополитические аспекты)]: диссертация. Казань, 2019. S. 61–66.</ref> == Topraqları ve rezidentsiyaları == Şırın beyleriniñ ''beylik'' degen esas mülkleri Qırımnıñ şarqında, [[Qarasuvbazar]] ile [[Eski Qırım]] etrafında, dağ eteklerinde ve şarqqa doğru uzanğan çöllerde bulunğan. E. Ümerov olarnıñ tesir saasını Qarasuvbazardan [[Keriç]]ke ve [[Azaq deñizi]] tarafına qadar tasvir ete. Lâkin soynıñ siyasiy tesir saası, beyge ait yerler ve ayrı mırzalarnıñ şahsiy mülkleri aynı bir şey degil edi.<ref name="umerov">Умеров Э. [https://echovek.ru/tt/node/806 Бейлики Крымского ханства XVII–XVIII вв.] // Гасырлар авазы — Эхо веков. 2014. № 1/2.</ref> 1784 senesiniñ [[kameral tasvir]]inde ''Şırın qadılığı'' 40 köyni birleştire. XIX asır başınıñ vesıqaları beylikniñ esas özegini soñra [[Kefe uyezdi]]niñ [[Salı]] volostı olğan yerde köstere. Bu yerlerde [[Ortalan]], [[Toplu]], [[Sartana]], [[Suvuq Sala]] ve [[Qızıltaş]] kibi köyler bulunğan. Beylerniñ tanılğan rezidentsiyası Qarasuvbazarğa yaqın [[Qatırşa Saray]] köyünde edi; daa evelki merkezleri arasında Eski Qırım añıla.<ref name="umerov"/> Şırınlarniñ zenginligi tek tarlalarğa tayanmağan. Olar bağlar, ormanlar, otlaqlar ve degirmenlerden faydalanğanlar, bazı tuz göllerinden ve [[Arabat beli]]nden keçirilgen tuvardan kelir alğanlar. XIX asırda da ayrı aileleriniñ mülkleri bir qaç köyge tarqalğan; çiftçilik yerleri ile beraber meyva bağları, yüzüm bağları ve suv degirmenleri olğan.<ref name="umerov"/><ref name="mavrina2010"/> == Hanlıq devrindeki tanılğan vekilleri == '''[[Mamaq Şırın|Mamaq]] bey''' ve onıñ qardaşı '''[[Eminek]] bey''' XV asırnıñ ekinci yarısındaki taht küreşlerinde büyük rol oynağanlar. Mamaqnıñ ölüminden soñ Eminek soynıñ başına keçken ve [[I Meñli Geray]]nıñ eñ müim destekçilerinden biri olğan. O, 1475 senesindeki Osmanlı ordusınıñ Qırımğa seferi ve Qırımnıñ Osmanlı devleti ile bağlarınıñ şekillenmesinde faal iştirak etken. Şırınlarniñ qoltutuvı Meñli Geraynıñ 1478 senesi tahtta tekrar yerleşmesinde müim olğan.<ref name="derin2014"/> XVI asır başında Şırınlarniñ içinde de siyasiy birlik yoq edi. '''[[Mamış]] bey''' ile '''[[Bahtiyar Şırın|Bahtiyar]] bey''' arasındaki reqabet hanlar arasındaki küreşnen qarışqan. Bahtiyar evelâ [[I Saadet Geray]]nı desteklegen, lâkin hannıñ öz akimiyetini quvetlendirmesi soñra onıñ ile de ihtilâfqa ketirgen. 1520-nci senelerniñ soñu ve 1530-ncı senelerniñ başında bir sıra Şırın beyleri ve olarnıñ aqrabaları öldürilgen. Bu vaqialar soynıñ büyük nufuzına rağmen, onıñ hanğa qarşı daima bir saf olaraq çıqmağanını köstere.<ref name="inalcik"/> Hanlıqnıñ soñki zamanlarında '''Memetşa bey Şırın''' müim şahıslardan biri edi. [[Şahin Geray]] devrine ait yarlıqlar onı Şırın beyliginiñ başı olaraq köstere.<ref name="akchurin"/> [[Rusiye imperiyası]] 1783 senesi Qırımnı anneksiya etken soñ o, yañı idare ile işbirligi yapqan asılzadeler arasında olğan. 1783–1784 seneleri Rusiye idaresi teşkil etken «Qırım ükümeti»nde bu soynıñ bir qaç vekili vazife alğan.<ref name="prokhorov">Прохоров Д. А. [https://pifk.magtu.ru/doc/2016/1/278-295.pdf Крымские татары в органах управления Таврической области после присоединения Крыма к России (1783–1787 гг.)] // Проблемы истории, филологии, культуры. 2016. № 1. S. 278–295.</ref> == Rusiye imperiyası zamanında == Hanlıq yoq etilgen soñ Şırınlarnıñ evelki siyasiy ve askeriy akimiyeti soñuna yetken. Rusiye idaresi beyler ve mırzalarnı imperiya asılzadeler tabaqasına qoşmağa tırışqan. Ailelerniñ eski aqları bütünley saqlanmağan: olar nesillerini, hanlardan alğan vesiqalarını ve mülklerini isbat etmege mecbur olğanlar. Şırınlarnıñ bir qısmı yerli idare, makeme ve askeriy hızmet vastasınen yañı nizamda öz yerini tapqan.<ref name="prokhorov"/><ref name="kravchuk">Кравчук А. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2021/01/kio_2_2020_19-31.pdf Именной указатель крымскотатарских чиновников Таврической губернии (первая половина XIX в.)] // Крымское историческое обозрение. 2020. № 2. S. 19–31. DOI: 10.22378/kio.2020.2.19-31.</ref> 1820 senesi soy vekilleri [[Tavriya guberniyası]] asılzadeler deputatları meclisine ({{lang-ru|дворянское собрание}}) 21 aile cedvelini taqdim etkenler; işniñ protokollarında olardan 20-si incelengen. 1847 senesinden başlap cedveller yañartılğan, 1852 senesi ise meclis 18 aileni asılzadelikte tanımaq aqqında qarar alğan. Vesıqalar Şırınlarnıñ mülkleri, aile bağları ve hızmetleri aqqında tafsilâtlı malümat bere. Soynıñ zengin qolları XIX asırda da Qırımnıñ büyük topraq saipleri arasında qalğan.<ref name="mavrina2010"/> Bu devirniñ tanılğan vekillerinden '''Ali mırza Şirinskiy''' [[Kefe atlı tatar polku]]na komandanlıq yapqan, gvardiya polkovnigi derecesine yetken ve Kefe uyezdi asılzadeleriniñ reberi ({{lang-ru|предводитель дворянства}}) olğan. '''Atay mırza Şirinskiy''' de asılzadeler teşkilâtında hızmet etken. '''Bahtişa mırza''' ve başqa soy vekilleri uyezd makemelerinde ve asılzadeler meclisinde çalışqanlar. Böylece evelki bey soyu vekilleriniñ bir qısmı imperiyanıñ yerli askeriy ve memur çevrelerine bağlanğan.<ref name="kravchuk"/> XX asır başında da Şırınlarnıñ bazı adamları cemaat ayatında iştirak etkenler. 1918–1919 seneleri [[Aqmescit]]te çıqqan, rusça ve qırımtatarca saifeleri olğan ''Aq ses — Golos pravdı'' gazetasınıñ resmiy muarrir eyetine '''Selâmet mırza Şirinskiy''' başçılıq yapqan. Gazetanı desteklegen mırzalar ve din adamları [[ekinci Qırım ülke ükümeti]]ne ve [[Göñülliler ordusı]]na yaqın siyasiy çevrelerni temsil etkenler.<ref name="press">Яблоновская Н. В., Джелилова Л. Ш. [https://vestnik.journ.msu.ru/books/2021/1/krymskotatarskaya-gazeta-ak-ses-golos-pravdy-1918-1919-ideyno-politicheskaya-pozitsiya-i-problemno-t/ Крымскотатарская газета «Акъ сес — Голос правды» (1918–1919): идейно-политическая позиция и проблемно-тематическое своеобразие] // Вестник Московского университета. Серия 10: Журналистика. 2021. № 1. S. 126–149. DOI: 10.30547/vestnik.journ.1.2021.126149.</ref> == Sovet devrinde == Sovet akimiyeti qurulğan soñ asılzadelik imtiyazları yoq etilgen, büyük mülkler devletleştirilgen. Şırınlar da başqa eski bey ve mırza aileleri kibi iqtisadiy temelini coyğanlar. Soydan kelgen adamlarnıñ bir qısmı memur, muallim ve başqa hızmetlerde çalışsa da, asılzade menşesi olarnıñ taqibine sebep ola bilgen.<ref name="vozgrin">Возгрин В. Е. [https://krimoved-library.ru/books/istoricheskie-sudbi-krimskih-tatar374.html История крымских татар]. Санкт-Петербург: Нестор-История, 2013. T. III. XI bap, «Как кончали с “мурзаками”».</ref> 1928 senesi eski topraq saiplerini Qırımdan çıqaruvğa ait cedvellerde Şirinskiy aileleri de añılğan. Tarihçı [[Valeriy Vozgrin]] taqipke oğrağanlar arasında yer qurulışı mütehassısı Selâmet Suleyman oğlu Şirinskiyni köstere. Aynı tedqiqatqa köre, Ali Murat oğlu Şirinskiyniñ ailesi aqqındaki sürgün işi 1935–1936 seneleri devam etken. Böylelikle repressiyalar tek büyük mülk saiplerini degil, artıq başqa işlerde çalışqan eski asılzadelerni de qaplap alğan.<ref name="vozgrin"/> Repressiya qurbanlarınıñ hatıra kitabında asılzade menşeli, [[kolhoz]]da esapçı olıp çalışqan 'Murat Mustafa Şirinskiyniñ adı bar. O, 1937 senesi tutuqlanğan, [[NKVD üçlügi]]niñ qararınen 1938 senesi yanvarnıñ 17-sinde atılğan ve 1989 senesi aqlanğan.<ref>Книга памяти Автономной Республики Крым: Ширинский Мурат Мустафа, 1888 г. р. ГААРК, ф. Р-4808, оп. 1, д. 015672. [https://ru.openlist.wiki/Ширинский_Мурат_Мустафа_(1888) Vesıqanıñ elektron qaydı].</ref> == Başqa devletlerdeki qolları == Şırınlarniñ ayrı qolları Altın Orda dağılğan soñ bir qaç tatar devletinde bulunğan. [[Qazan Hanlığı]]nda olar eñ nufuzlı qaraçı soylarından biri olğanlar. XVI asırnıñ birinci yarısında Bolat Şırın [[Şah Ali]], [[Can Ali]] ve [[Safa Geray]] hanlar devrinde müim rol oynağan. Onıñ oğlu Nur Ali de Şah Ali ükümetiniñ beklerbegi olğan. Böylece aynı soy Qırımda ve Qazanda yüksek devlet vazifelerini tutqan.<ref name="tatarica">Измайлов И. Л. [https://tatarica.org/ru/razdely/istoriya/srednie-veka/personalii/shirin Ширин] // Татарская энциклопедия TATARICA.</ref> [[Qasım Hanlığı]]nda ve [[Meşçera]] ülkesinde Şırınlarnıñ başqa qolları yerleşken. Qasımda da olar qaraçı soylar arasında birinci yerni tutqanlar. Olarnıñ tarihı [[Qasım]] etrafındaki [[Podlipki]] ve [[Kadom]] etrafındaki [[Bogdanovo]] kibi köylernen bağlıdır. Hanlıq yoq etilgen soñ bu qollarnıñ bazıları ticaretke keçken. XIX asır soñu — XX asır başında Hüsein Cafer oğlu Şirinskiy Moskvada kürk tuccarı ve hayırsever olaraq tanılğan, Bogdanovoda yañı usulnen oqutqan mektepni desteklegen. Onıñ aqrabası Fazılâ Şirinskaya (1901–1992) sovet devrinde Moskva musulman cemaatınıñ din ayatında tanılğan qadınlardan biri olğan.<ref name="safarov"/> Rusiye şecere edebiyatında [[hristianlıq]]nı qabul etken Şirinskiy-Şihmatov [[kinaz]]ları da Şırınlar ile bağlana. Bu qoldan Rusiye halq maarifi naziri [[Platon Şirinskiy-Şihmatov]] çıqqan. Olarnıñ kinazlıq derecesi 1836 senesi Senat tarafından tasdıqlanğan.<ref>[https://ru.wikisource.org/wiki/ЭСБЕ/Ширинские-Шихматовы Ширинские-Шихматовы] // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона. Санкт-Петербург, 1903. T. XXXIXa. S. 590–591.</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Qırımtatar asılzadeleri]] [[Kategoriya:Qırım tarihı]] [[Kategoriya:Rusiye tarihı]] okq1pjxlwcze5nmtslfqrwkyi26f67d 0 60828 246342 2026-10-16T10:02:25Z Don Alessandro 1 [[Şırınlar]] saifesine yollandı 246342 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Şırınlar]] nxg938cdkr29n8a3ssg31lh0x5ryhkw 0 60829 246343 2026-10-16T10:03:13Z Don Alessandro 1 [[Şırınlar]] saifesine yollandı 246343 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Şırınlar]] nxg938cdkr29n8a3ssg31lh0x5ryhkw 0 60830 246357 2026-10-16T11:03:27Z Don Alessandro 1 [[Jeç Pospolita]] saifesine yollandı 246357 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Jeç Pospolita]] sd28hh28uauvy6ho74dgwyqy1kd8ull 14 60831 246360 2026-10-16T11:10:16Z Don Alessandro 1 Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '[[Kategoriya:Qırımtatarlar]] [[Kategoriya:Qırım tarihı]]' 246360 wikitext text/x-wiki [[Kategoriya:Qırımtatarlar]] [[Kategoriya:Qırım tarihı]] tusgu18plsz32w6j7ec2ic3l5pxm682