Vikipediya crhwiki https://crh.wikipedia.org/wiki/Ba%C5%9F_Saife MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Media Mahsus Muzakere Qullanıcı Qullanıcı muzakeresi Vikipediya Vikipediya muzakeresi Fayl Fayl muzakeresi MediaViki MediaViki muzakeresi Şablon Şablon muzakeresi Yardım Yardım muzakeresi Kategoriya Kategoriya muzakeresi R R talk TimedText TimedText talk Modul Modul muzakeresi Event Event talk İndoneziya 0 629 246415 244647 2026-10-16T21:35:08Z InternetArchiveBot 15570 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261016)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 246415 wikitext text/x-wiki {{Memleket |Qırımtatar adı = İndoneziya |Resmiy Qırımtatar adı = İndoneziya Cumhuriyeti |Original adı = Indonesia |Resmiy Original adı = Republik Indonesia |Bayraq = Flag of Indonesia.svg |Tuğra = Coat of Arms of Indonesia Garuda Pancasila.svg |Harita = LocationIndonesia.svg |Şiar = Bhinneka Tunggal Ika |Şiar tercimesi = Çeşitlikte Birlik |Gimn = Indonesia Raya |Gimn tercimesi = |Til = [[İndoneziya tili]] |Paytaht = [[Cakarta]] |Eñ balaban şeer = [[Cakarta]] |Devlet qurumı = prezidentli cumhuriyet |Devlet başı vazifesiniñ adı = Prezident |Meydanlıq sırası = 16th |Meydanlıq = 1 904 569 |Suv = 4,85 |Eali = 234 693 997 |Eali senesi = 2007 |Eali sırası = 4-ünci |Eali sıqlığı = 134 |ĞSMK senesi = 2007 |ĞSMK = 1 038 mlrd. |ĞSMK sırası = 15-inci |Can başına ĞSMK = 4616 |Can başına ĞSMK sırası = |Para birlemi = İndoneziya rupiyası (-{IDR}-) |Mustaqillik tarihı = [[1945]] [[avgust 17]] |Kimden mustaqillik = [[Felemenk]]ten |Saat quşaqları = +7 - +9 |Domen = [[.id]] |Telefon kodu = 62 }} '''İndoneziya''', resmiy adı '''İndoneziya Cumhuriyeti''' ({{lang-id|Indonesia, Republik Indonesia}}) - cenüp-şarqiy [[Asiya]]da, [[İnd okeanı|İnd]] ve [[Tınç okean|Tınç okeanları]] arasındaki Malay adalarında bulunğan bir memleket. 17 000-den ziyade adadan ibaret olğan İndoneziya, o cümleden [[Sumatra (ada)|Sumatra]], [[Cava (ada)|Cava]], [[Sulavesi (ada)|Sulavesi]], [[Kalimantan (ada)|Kalimantannıñ]] em de [[Yañı Gvineya (ada)|Yañı Gvineyanıñ]] bir qısımları, dünyanıñ eñ büyük ada devleti ve 1 904 569 kvadrat kilometrlik meydanlığı ile topraq büyükligi ceettinden 14-ünci memlekettir. İndoneziya, dünyada eñ yüksek ayatiyat çeşitliligi seviyelerinden birine saiptir ve memlekette müim em de keniş yabaniy tabiat meydanlığı da bar. Bu memleketniñ [[Papua Yañı Gvineya]], [[Şarqiy Timor]] ve [[Malayziya]] ile topraq sıñırları ve başqa yedi memleket ile, o cümleden [[Avstraliya]], [[Singapur]] ve [[Filippinler]], deñiz sıñırları da bar. -{''Homo erectus''}- ve -{''Homo sapiens''}--lerniñ qazımtıları ve büyük taş zamanlarında qurulğan abideler tarafından isbat etilip, [[İndoneziya adaları]], tarih evelsi zamanlardan berli meskün olğan. Ekinci biñyıllıqnıñ başlarında bu saa, halqara [[Ticaret|alış-veriş]] içün Şarqiy ve Cenübiy Asiyanı bağlağan yol çatışması olğan edi. Yüzyıllıqlar boyunca, uzun sürgen medeniy ve diniy tesirlerni kötergen tışqı tesirler, o cümleden [[induizm]], [[buddizm]], ve soñ [[islâm]], yerli cemiyetlerge alındı. Soñ Keşif zamanları devamında avropalı küçler, Baharat adaları olaraq belli olğan [[Moluk adaları|Moluk adalarındaki]] ticaret idare etmege tartıştı. [[Ekinci Cian cenki|Ekinci Cian cenkinden]] soñ İndoneziya özüniñ mustaqilligini ilân etmezden evel Felemenk müstemlekesi, üç buçuq yüzyıllıq devamında devam etti. Mustaqillikten berli, İndoneziya, demokratlaşuv ve çabik iqtisadiy ösüvniñ yanında, [[separatizm]], qabarcılıq, siyasiy qarışıqlıq ve tabiiy felâketler kibi, çoq zorluqnen oğraşa. Bugün bu memleket — bazı vilâyetleri keniş muhtariyetli olğan ve [[İndoneziyanıñ vilâyetleri|38 vilâyetten]] ibaret, saylanğan [[İndoneziyanıñ Halq Şura Meclisi|qanun çıqarıcı meclisinen]] bir prezidentli cumhuriyettir. 280 miliondan ziyade insanlar ile, İndoneziya, ealisi sayı ceettinden dördünci sırada yer ala ve dünyanıñ eñ büyük musulman ealisi ile memleketidir. İndonezlerniñ yarısından daa, dünyanıñ eñ çoq yaşağan adası olğan [[Cava (ada)|Cava]] adasında yaşay. Bundan başqa onıñ paytahtı, [[Cakarta]], dünyanıñ eñ yaşağan şeerlerinden biridir. İndoneziya cemiyeti, yüzlernen qavm ve til taqımından ibarettir — eñ balaban biri – [[cavalılar]]. Milliy kimlik, bir birleştirgen til ve din plüralizmi tarafından kösterilip, -{''Bhinneka Tunggal Ika''}- (“Çeşitlilikte birlik”) dep şiarnıñ altında birleştirile. Yañı sanayılaştırılğan bir memleket olıp, İndoneziyanıñ milliy iqtisadı, umumiy içkiy mahsulatqa köre cenüp-şarqiy Asiyada eñ büyüktir. Bütün dünya ve region meselelerine ortadaki küç olaraq bu memleketniñ emiyeti de bar, ve büyük çoq taraflı teşkilâtlarınıñ bir azası, o cümleden [[Birleşken Milletler Teşkilâtı]], [[Yigirmilik Gruppası]], [[Bloklarğa qoşulmağanlar areketi]], [[Cenüp-Şarqiy Asiya Devletleri Birligi|-{ASEAN}-]] ve [[İslâm İşbirligi Teşkilâtı]]. == Söz asılı == ''-{Indonesia}-'' adı, adet üzre ‘Hint adaları’ degen ''-{Indos}-'' (-{Ἰνδός}-) ve ''-{nesos}-'' (-{νῆσος}-) yunan sözlerinden bir söz birikmesi olaraq añlatılır.<ref name="Tomascik">{{cite book|last1=Tomascik|first1=T.|last2=Mah|first2=A.J.|last3=Nontji|first3=A.|last4=Moosa|first4=M.K.|title=The Ecology of the Indonesian Seas – Part One|url=https://archive.org/details/ecologyofindones0000unse|publisher=Periplus Editions|year=1996|location=Hong Kong|isbn=978-962-593-078-7}}</ref> Bu ıstılah, dahi mustaqil İndoneziya tizilmeden ögüne 19-ncı asırda doğdı. 1850 senesi ingliz [[qavmşınas]] (etnolog) olğan -{George Windsor Earl}-, “Hint adaları ya [[Malay adaları|Malay adalarınıñ]]” ealisi içün ''-{Indunesians}-'' ve onıñ saylağan ıstılahı olğan ''-{Malayunesians}-'' ıstılahlarını teklif etti.<ref name="Earl">{{cite journal|last=Earl|first=G.W.|title=On the Leading Characteristics of the Papuan, Australian, and Malayu-Polynesian Nations|journal=The Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia|editor-last=Logan|editor-first=J.R.|volume=IV|year=1850|pages=71, 254, 277-278|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.283376|via=Internet Archive|access-date=5 October 2006}}</ref><ref name="Pranata">{{cite web|url=https://nationalgeographic.grid.id/read/134107988/berkat-soewardi-nama-indonesia-bermula-di-den-haag-sejak-1918|title=Thanks to Soewardi, the Name 'Indonesia' Originated in The Hague in 1918|publisher=National Geographic Indonesia|language=id|last1=Pranata|first1=G.|date=20 June 2024|access-date=27 November 2025|archive-date=20 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240620114215/https://nationalgeographic.grid.id/read/134107988/berkat-soewardi-nama-indonesia-bermula-di-den-haag-sejak-1918?page=all|url-status=live}}</ref> Aynı publikatsiyada, -{James Richardson Logan}-, ''Hint adaları'' içün coğrafiy bir ıstılah olaraq ''-{Indonesia}-'' ıstılahını qullandı.<ref>{{cite journal|url=https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/96568|last=Logan|first=J.R.|title=The Ethnology of the Indian Archipelago: Embracing Enquiries into the Continental Relations of the Indo-Pacific Islanders|journal=Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia|year=1850|volume=4|pages=252–347|access-date=6 June 2026}}</ref><ref name="Earl" /> Felemenk akademikleri, Şarqiy İndistan aqqında yazğanda, ''-{Indonesia}-'' ıstılahını alıp yazmağa istemedi. Olar ''Malay adaları'' ({{Lang-nl|Maleische Archipel}}), ''[[Felemenk Şarqiy İndistan]]'' ({{Lang-nl|Nederlandsch Oost Indië}}), belli olğan ''-{Indië}-'', ''Şarq'' ({{Lang-nl|de Oost}}) ve ''Insulinde'' ıstılahlarını sayladı.<ref name="Kroef">{{cite journal|title=The Term Indonesia: Its Origin and Usage|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_july-september-1951_71_3/page/166|journal=Journal of the American Oriental Society|first=J.M.|last=van der Kroef|volume=71|issue=3|pages=166–171|year=1951|doi=10.2307/595186|jstor=595186}}</ref> == Resimler == <center><gallery widths="180px" heights="120px" perrow="3" caption="İndoneziya"> File:Museum Nasional Indonesia.jpg|Orta Cakartadaki İndoneziya Milliy Müzeyi File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], İndoneziyanıñ eñ yüksek ofis binası File:Central Jakarta.JPG|Tamrin caddesi, Orta Cakartada bulunğan baş caddesi File:Gambir Station Platform.jpg|Orta Cakartadaki Gambir stantsiyasında bulunğan bir poyezd File:BungKarno-indonoob.JPG|[[Bung Karno adına stadionı]] 100 000 seyirci qabul ete bile File:Indonesia 2002 CIA map.png|İndoneziyanıñ haritası File:Indonesia provinces english.png|İndoneziyanıñ vilayetleri File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, Cokyakarta şeerinde bulunğan eñ meşur soqaq Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus degen Cogyakarta şeerinde çalışqan çabik bir naqliye File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea) File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser "Anoa" shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008 Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05 File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C "Full-Width Cabin" in Indonesia, #CC203-22 File:ID_diesel_loco_CC_204-06_060403_2512_mri.jpg|GE U20C full computer control locomotive in Indonesia, #CC204-06 </gallery></center> {{commons|Indonesia}} {{İndoneziyanıñ illeri}} {{Asiya}} [[Kategoriya:İndoneziya| ]] gas5l6w6idnvpyhjui1m1d75syygbhp Şeptıtskıy 0 5833 246374 231509 2026-10-16T17:55:41Z Spokiyny 35104 /* */ 246374 wikitext text/x-wiki {{MY |tip = şeer |qırımtatar adı = Şeptıtskıy |original adı = {{lang-uk|Шептицький}} |memleket = Ukraina |tuğra = Coat of Arms of Chervonohrad.svg |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_deg =50 |lat_min =23 |lat_sec =12 |lon_deg =24 |lon_min =13 |lon_sec =44 |CoordAddon = |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = |region2 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = Vilâyet |region1 = İlbav vilâyeti |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = 1692 |ilki añıluv = |evelki adları =Çervonohrad |bu seneden berli statuslı = 1951 |meydanlıq = 17 |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = 70,9 biñ |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = +2 |DST = bar |telefon kodu = +380 3249 |poçta indeksi = |poçta indeksleri = 80100 - 80190 |avtomobil kodu = |identifikator türü = |raqamlı identifikator = |Commons = Chervonograd |sayt = |sayt tili = }} '''Şeptıtskıy''' ({{Lang-uk|Шептицький}}) — [[Ukraina]]nıñ [[İlbav vilâyeti]]nde bir [[şeer]]. [[Şeptıtskıy rayonı|Şeptıtskıy rayonınıñ]] merkezi. Ealisiniñ sayısı 64,2 biñ kişi (2022 senesi). {{İlbav vilâyetindeki şeerler}}[http://db.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/ukr/publ_new1/2022/zb_Сhuselnist.pdf Населення станом на 2022 рік] [[Kategoriya:İlbav vilâyetindeki şeerler]] t1uefdi6igzyj2z4r5e6enttkctk2kh I Qaplan Geray 0 22869 246370 208924 2026-10-16T12:29:50Z Don Alessandro 1 246370 wikitext text/x-wiki {{kişi}} '''I Qaplan Geray''' ({{lang-crh-ar|١ قاپلان كراى}}; [[1678]]<ref name="dogum">Doğğan senesi bazı menbalarda 1680 dep kösterile: -{Özge Togral}-. [https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3678996 -{Akdeniz Adalarına Sürgün Edilen Kırım Hanları}-] // -{Mediterranean Journal of Humanities}-. — 2018. — VIII/1. — S. 360.</ref> — [[1737]]) — [[1707]]—[[1708]], [[1713]]—[[1716]] ve [[1730]]—[[1736]] seneleri [[Qırım Hanlığı|Qırım hanı]]. [[I Selim Geray]]nıñ oğlu. Bazı menbalarda ekinci hanlığınıñ soñu 1715, ölüm senesi ise 1738 dep kösterile.<ref name="gayvoronskiy">-{Гайворонский О. Созвездие Гераев. Краткие биографии крымских ханов. — Симферополь, 2003. — С. 67—68.}-</ref><ref name="halim">-{Халим Гирай-султан}-. [https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XV/Rozovyj_kust_chanov/26.phtml?id=12946 -{Каплан Гирай}-] // -{Розовый куст ханов}-. Перевод К. Усеинова. — Симферополь, 2004.</ref><ref name="kirimli">-{Hakan Kırımlı}-. [https://belleten.gov.tr/tam-metin/3670/tur -{Geray Hanedanının Osmanlı Devleti Topraklarında Kalan Maddi İzleri}-] // -{Belleten}-. — 2021. — Cılt 85, sayı 304. — «-{Çeşme/İzmir}-» bölügi.</ref> == Yaşlığı ve ilk hızmetleri == Babası birinci kere tahttan alınğan soñ [[Rodos]] adasında yaşağan vaqıtta doğdı.<ref name="togral">-{Özge Togral}-. [https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3678996 -{Akdeniz Adalarına Sürgün Edilen Kırım Hanları}-] // -{Mediterranean Journal of Humanities}-. — 2018. — VIII/1. — S. 360.</ref> 1695—1699 seneleri [[Quban ordusı]]nıñ [[serasker]]i oldı.<ref name="ruwiki">[https://ru.wikipedia.org/wiki/Каплан_I_Герай -{Каплан I Герай}-] — rusça Vikipediya.</ref> 1702—1704 seneleri babası I Selim Geraynıñ [[nureddin]]i, 1704—1707 seneleri ise ağası [[III Ğazı Geray]]nıñ [[qalğa]]sı oldı.<ref name="halim"/> == Birinci hanlığı == 1707 senesi III Ğazı Geray tahttan alınğan soñ I Qaplan Geray han tayin etildi. Qardaşı [[II Meñli Geray|Meñli Geray]]nı qalğa, Maqsud Geraynı ise nureddin tayin etti. Maqsud Geray ölgen soñ onıñ yerine başqa qardaşı Sahib Geray keldi. Qaplan Geray [[Qabarda]]daki beylerni ğayrıdan hanlıqqa boysundırmağa tırıştı. Lâkin 1708 senesi Qabardağa yapqan seferinde Qırım ordusı yeñildi. Bir çoq bey ve mırza elâk oldı. Bu mağlübiyetten soñ padişa Qaplan Geraynı tahttan alıp, Rodos adasına sürgün etti. Onıñ yerine [[II Devlet Geray]] han oldı.<ref name="togral"/> == Ekinci hanlığı == 1713 senesi II Devlet Geray tahttan alınğan soñ Qaplan Geray kene han oldı. Bu devirde [[Quban]]daki [[noğaylar]] isyan etken ediler. Olarğa II Devlet Geraynıñ oğlu Baht Geray yolbaşçılıq ete edi. Qaplan Geray bu isyannı bastırmağa tırıştı.<ref name="gayvoronskiy"/> Han [[Hotin]] qalesini tamir ettirdi. Soñ padişa ondan Avstriyağa qarşı cenkte iştirak etmesini istedi. Lâkin beyler asker bermege istemediler ve Qırım ordusı Osmanlı ordusına yardımğa geç qaldı. Qaplan Geray hızmetini yerine ketirmegeninde qabaatlanıp, 1716 senesiniñ soñunda tahttan alındı. Başta [[Gelibolu]]ğa yollandı, soñ oña [[Bursa]]da yaşamağa izin berildi.<ref name="halim"/><ref name="togral"/> == Üçünci hanlığı == 1730 senesi İstanbulda Patrona Halil isyanı çıqqan soñ [[II Meñli Geray]] tahttan alındı ve Qaplan Geray üçünci kere han tayin etildi. O, padişa ükümetine isyancılarnı bastırmağa yardım etti.<ref name="unal">-{Sonay Ünal}-. [https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3438699 -{Kuruluşundan Çarlık Rusya Tarafından İşgal Edilişine Kırım Hanlığı}-] // -{Karadeniz Araştırmaları}-. — 2023. — XX/79. — S. 627—628.</ref> Han evel sürgün etilgen bir qısım mırzalarnı bağışlap, olarnı Qırımğa qaytmağa çağırdı. Bu areketnen asılzadeler arasındaki qavğalarnı toqtatmağa tırıştı.<ref name="halim"/> === Acemistan seferi === Osmanlı padişası Qaplan Geraydan [[İran|Acemistan]]ğa qarşı cenkte yardım istedi. Han bu sefer [[Rusiye]]nen yañı bir cenkke sebep ola bilecegini bildirdi. Lâkin padişa onıñ yolğa çıqmasını talap etti. Qaplan Geray boysunıp, ordusınen Şimaliy Kavkaz arqalı Acemistanğa ketti.<ref name="gayvoronskiy"/> 1735 senesi küzde, han Qırımnıñ tışında olğanda, general [[Mihail Leontyev]]niñ rus ordusı Qırımğa doğru ileriledi. Lâkin suvuqlarnıñ başlanması sebebinden yarımadağa kirip olamayıp, keri qayttı. Bu haber Qaplan Gerayğa yetken soñ o, ordusınen Qırımğa qaytmağa başladı. === 1736 senesi istilâ === 1736 senesiniñ baarinde Qaplan Geray Qırımğa qayttı. Aynı seneniñ may ayında feldmarşal [[Burhard Kristof Minih]]niñ ordusı [[Or Qapı]]ğa ücüm etip, yarımadağa kirdi. Han ve qalğa [[II Fetih Geray|Fetih Geray]] Qırım askerlerini toplap, duşmannı toqtatmağa tırıştılar. Lâkin rus ordusında top ve ateşli silâ daa çoq edi. Qırım askerleri keri çekilmege mecbur oldılar.<ref name="halim"/> Rus askerleri [[Kezlev]] ve [[Bağçasaray]]nı çaypap, şeerlerge ateş berdiler.<ref name="halim"/> [[Hansaray]] da yanğından büyük zarar kördi. Memlekette çoq adam elâk oldı, bir çoq ev yıqıldı.<ref name="gayvoronskiy"/> Rus ordusında hastalıqlar tarqaldı. Azıq, tatlı suv ve atlar içün yem yetişmey edi. Bu sebeplerden Minih ordusını Qırımdan çıqarmağa mecbur oldı. == Tahttan alınuvı ve ölümi == 1736 senesi Qaplan Geray tahttan alındı. Onıñ yerine II Fetih Geray han oldı. Qaplan Geray [[Saqız adası]]na sürgün etildi. Bir vaqıt soñ Geliboluda yaşamağa izin aldı, lâkin soñ kene Saqızğa yollandı.<ref name="halim"/> [[Haqan Qırımlı]]nıñ tetqiqatına köre, Qaplan Geray 1737 senesi oktâbr ya da noyabr ayında Saqız adasında vefat etti. Vasiyetine köre, cesedi [[Çeşme]]ge ketirilip, anda bir mektepniñ azbarında defin etildi. Hannıñ mezar taşı 1994 senesi tapıldı. Taştaki tarih 1737 senesini köstere.<ref name="kirimli"/> Qaplan Geraynıñ oğlu [[II Selim Geray]] da soñ Qırım hanı oldı. == İhtar == <references/> == Menbalar == * -{Гайворонский О. Созвездие Гераев. Краткие биографии крымских ханов}-. — Симферополь, 2003. — С. 67—68. * -{Халим Гирай-султан}-. [https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XV/Rozovyj_kust_chanov/26.phtml?id=12946 -{Каплан Гирай}-] // -{Розовый куст ханов}-. Перевод К. Усеинова. — Симферополь, 2004. * -{Özge Togral}-. [https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3678996 -{Akdeniz Adalarına Sürgün Edilen Kırım Hanları}-] // -{Mediterranean Journal of Humanities}-. — 2018. — VIII/1. — S. 355—366. * -{Hakan Kırımlı}-. [https://belleten.gov.tr/tam-metin/3670/tur -{Geray Hanedanının Osmanlı Devleti Topraklarında Kalan Maddi İzleri}-] // -{Belleten}-. — 2021. — Cılt 85, sayı 304. {{Qırım Hanları}} {{DEFAULTSORT:Qaplan Geray 1}} [[Kategoriya:Qırım hanları]] ckzc5frvtce344fpmvq96vmswysx4dm Samara 0 25581 246418 214973 2026-10-16T22:37:14Z Spokiyny 35104 /* */ 246418 wikitext text/x-wiki {{MY |tip = şeer |qırımtatar adı = Samara |original adı = ''rus.'' Самара |memleket = Rusiye |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_deg =53 |lat_min =11 |lat_sec = |lon_deg =50 |lon_min =07 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = |region2 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = Vilâet |region1 = Samara vilâyeti |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |evelki adları = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = 1 156 659 |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = |DST = |telefon kodu = |poçta indeksi = |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |raqamlı identifikator = |Commons = |sayt = |sayt tili = }} '''Samara''' ({{lang-ru|Самара}}) - [[Rusiye]]nıñ [[Samara vilâyeti]]nde bir [[şeer]]. Ealisiniñ sayısı 1 151 100 kişi. == Eali == {{Eali|Самара}} == İhtar == {{reflist|3}} {{Rusiyeniñ şeerleri}} [[Kategoriya:Rusiyedeki şeerler]] [[Kategoriya:Samara vilâyetindeki şeerler]] pzm730vzka2z3a8kffyaf0qticmruhy Safa Geray 0 27374 246371 246361 2026-10-16T12:30:23Z Don Alessandro 1 246371 wikitext text/x-wiki {{kişi}} '''Safa Geray''' ({{lang-crh-ar|صفا كرای}}; [[1637]] — [[1703]]) — [[1691]]—[[1692]] seneleri [[Qırım Hanlığı|Qırım hanı]]. Nureddin Safa Geraynıñ oğlu ve [[I Selâmet Geray]]nıñ torunı.<ref name="gayvoronskiy">-{Гайворонский О. Созвездие Гераев. Краткие биографии крымских ханов. — Симферополь, 2003. — С. 63.}-</ref> == Yaşlığı ve hızmeti == [[Halim Geray]]nıñ «[[Gülbün-i Hanan]]» eserinde yazılğanına köre, Safa Geraynı emcesi [[I Bahadır Geray]] öz qorantasında östürgen. Oğlanğa nureddin Safa Geraynıñ adını qoyğan.<ref name="halim">[https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-246951/gulbun-i-hanan.html -{Halîm Girây. Gülbün-i Hânân (Kırım Tarihi). Hazırlayan: İbrahim Gültekin}-.] — Ankara, 2019. — S. 124—125.</ref> 1671—1678 seneleri [[I Selim Geray]]nıñ birinci hanlığı devrinde [[nureddin]] oldı. Selim Geray tahttan alınğan soñ Safa Geray [[Qarın Abad]] (şimdiki [[Bulğaristan]]daki [[Karnobat]] şeeri) etrafındaki Qara Qulağızlı köyünde yaşadı.<ref name="halim"/> 1682—1683 seneleri [[Murad Geray]]nıñ [[qalğa]]sı oldı. == Hanlığı == 1691 senesiniñ soñunda [[III Saadet Geray]] tahttan tüşürilgen soñ, Safa Geray han tayin etildi. Qalğa vazifesinde [[III Devlet Geray|Qara Devlet Geray]], nureddin vazifesinde ise Toqtamış Geraynıñ oğlu Şahin Geray bulundı.<ref name="halim"/> Safa Geray han olğan soñ zorlap aqça toplap, öz baylığını arttırğan. Han [[sabun]] ve [[balıq]] ticaretinen oğraşqan, bergi cıyuv aqqını da öz adına alğan. Gayvoronskiy onıñ çoq içki içkenini de qayd ete. Hannıñ bu areketleri beyler ve mırzalarnıñ narazılığına sebep olğan.<ref name="gayvoronskiy"/> Halim Geray ise hannı aqıllı ve bilgili adam olaraq köstere, lâkin cümert olmağanını qayd ete.<ref name="halim"/> Tarihçı Mehmed Geray, Safa Geraynı tenqit etkeni sebebinden ilk kitabınıñ qolundan alınğanını bildire. Bundan soñ o, daa qısqa bir tarih kitabı yazğan.<ref name="demir">-{Uğur Demir}-. [https://islamansiklopedisi.org.tr/mehmed-giray -{Mehmed Giray}-] // -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-. — 2019.</ref> == Avstriya seferi ve tahttan alınuvı == 1692 senesi padişa Safa Gerayğa [[Avstriya]]ğa qarşı cenkte iştirak etmege emir etti. Han asker toplap, Hacı Ali paşanıñ ordusına qoşulmaq içün yolğa çıqtı. Ordu [[Tuna]] boyundaki Yerköyü qalesine qadar bardı. Bir gece mırzalar askerlernen beraber Qırımğa qaytıp kettiler. Bu arekette [[qapı qulları]]nıñ reisleri de iştirak etti.<ref name="halim"/> Safa Geray askerlerni qaytarmağa tırıştı, lâkin muvafaq olamadı. İstanbulğa muracaat etip, isyancılarğa ceza berilmesini istedi. Beyler ve mırzalar ise padişadan I Selim Geraynı yañıdan han tayin etmesini talap ettiler.<ref name="halim"/> 1692 senesi oktâbr ayında Safa Geray tahttan alındı ve [[Rodos]] adasına sürgün etildi. Onıñ yerine I Selim Geray üçünci kere han oldı. Safa Geraynıñ hanlığı qararnen on ay devam etti.<ref name="halim"/> == Sürgünligi ve ölümi == Safa Geray Rodos adasında da ticaretnen oğraşmağa devam etti.<ref name="gayvoronskiy"/> II Devlet Geray han olğan soñ onıñ ricasınen Safa Geray azat etildi. Oña [[Qarın Abad]]ta yaşamağa izin berildi.<ref name="togral">-{Özge Togral}-. [https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3678996 -{Akdeniz Adalarına Sürgün Edilen Kırım Hanları}-] // -{Mediterranean Journal of Humanities}-. — 2018. — VIII/1. — S. 359—360. — DOI: 10.13114/MJH.2018.401.</ref> 1703 senesi Qarın Abadta vefat etti. Şeerdeki caminiñ azbarında defin etildi.<ref name="gayvoronskiy"/> Vefat etkende 66 yaşında edi.<ref name="halim"/> == İhtar == <references/> == Kitabiyat == * -{Гайворонский О. Созвездие Гераев. Краткие биографии крымских ханов}-. — Симферополь, 2003. — С. 63. * [https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-246951/gulbun-i-hanan.html -{Halîm Girây. Gülbün-i Hânân (Kırım Tarihi). Hazırlayan: İbrahim Gültekin}-.] — Ankara, 2019. — S. 124—125. * -{Özge Togral}-. [https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3678996 -{Akdeniz Adalarına Sürgün Edilen Kırım Hanları}-] // -{Mediterranean Journal of Humanities}-. — 2018. — VIII/1. — S. 355—366. {{Qırım Hanları}} [[Kategoriya:Qırım hanları]] axjv9dcseg6jrsvy46eidkyp7eu7w90 Mangup Qale 0 30545 246417 244465 2026-10-16T21:38:35Z ~2026-55603-94 91859 /* Menbalar ve bağlantılar */ 246417 wikitext text/x-wiki '''Mangup Qale''' ({{lang-ru|Мангуп-кале}}, {{lang-uk|Мангуп-калє}}) — qadimiy qale şeeri, [[Feodoro]] knâzlığınıñ paytahtı, soñra [[osmanlı]] qalesi. Qırımda [[Bağçasaray rayonı|Bağçasaray bölgesi]]<nowiki/>nde [[Qoca Sala]] köyü civarındaki Mangup platosında (Baba qaya dağı) buluna. Şeerde bir qaç asırdan berli kimse yaşamay. == Ad == Mangup Qaleniñ şimdiki adı (peyda oluvınıñ bir qaç versiyası bar) tek 1475 senesinden soñ tarqaldı. XIV-XV asırlarda şeer Feodoro olaraq belli edi. Bazı tarihçılarğa köre Mangup ve Doros adlı VII-IX asırlarnıñ bizans şeeri aynı bir şeerdir.<ref>Вортман Д. Я. [http://www.history.org.ua/?termin=Mangup_pamyatka_misto МАНГУП (Мангуп-Кале), археологічна пам'ятка і давнє місто] [Електронний ресурс] // Енциклопедія історії України: Т. 6: Ла-Мі / Редкол.: В.&nbsp;А.&nbsp;Смолій (голова) та ін. НАН України. Інститут історії України.&nbsp;— К.: В-во «Наукова думка», 2009.&nbsp;— 790 с.: іл.</ref> Rus tilşınası Oleg Trubaçövniñ fikrine köre, Mangup Qaleniñ adı [[İnd-Avropa tilleri|ind-avropa]] «<tt>man kap</tt>» — «dağlarnıñ anası» sözlerinden kele. Soñra qırımtatarlar şu isimni «<tt>Baba dağ</tt>» — «babanıñ dağı» dep tercime ettiler. Amma ilk sefer Mangup adı X as. hazar menbalarında peyda ola. Onıñ içün o, ind-avropa tillerinden degil, türk tillerinden kelip çıqqanı aqqında aytmaq mümkün. Bunen beraber, tarihçı Oleg Vusnıñ fikrine köre, Mangup adı qadimiy german tillerinden kele, çünki belli ki, Mangup Qale civarlarında bayağı vaqıt gotlar yaşağan ediler.<ref>''Вус О.&nbsp;В.'' Оборонна доктрина Візантії у Північному Причорномор'ї: інженерний захист Таврики та Боспора в кінці IV –– на початку VII&nbsp;ст. –– Львів: Тріада Плюс, 2010. –– С. 243––244.</ref> [[Fayl:Перечерне_місто_Мангуп_02.JPG|right|thumb|250x250px|Tsitadelniñ divarları]] [[Fayl:Череп_со_следами_искусственной_деформации_из_захоронения_аланов_на_склонах_пещерного_города_Мангуп-Кале_(Крым).jpg|right|thumb|250x250px|Qoba şeeri Mangup qaleniñ caplarında alanlarnıñ mezarlarından qafa tası]] * == İhtarlar == {{Reflist}} == Edebiyat == * ''Вус О.&nbsp;В.'' Оборонна доктрина Візантії у Північному Причорномор'ї: інженерний захист Таврики та Боспора в кінці IV –– на початку VII&nbsp;ст. –– Львів: Тріада Плюс, 2010. –– 304 с. * Герцен А. Г., О.&nbsp;А.&nbsp;Махнева-Чернец. Пещерные города Крыма.&nbsp;— Севастополь, 2006. * Могаричев Ю.&nbsp;М.&nbsp;Пещерные города в Крыму.&nbsp;— Симферополь, 2005. * Горный Крым. Атлас туриста / ГНПП «Картографія», Укргеодезкартографія ; ред.: Д.&nbsp;И.&nbsp;Тихомиров, Д.&nbsp;В.&nbsp;Исаев, геоинформ. подгот. Е.&nbsp;А.&nbsp;Стахова.&nbsp;— К. : ДНВП «Картографія», 2010.&nbsp;— 112&nbsp;с. == Menbalar ve bağlantılar == * ''Д.&nbsp;Я.&nbsp;Вортман''. [http://history.org.ua/?encyclop&termin=Mangup_pamyatka_misto Мангуп (Мангуп-Кале), археологічна пам'ятка і давнє місто] // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2009. — Т. 6 : Ла — Мі. — С. 486. — 784 с. : іл. — <nowiki>ISBN 978-966-00-1028-1</nowiki>. * [https://mogilnik.narod.ru/Images/Mangup_Sheme.gif План Мангупського городища] * [https://mogilnik.narod.ru/indexrussian.htm Неофіційний сайт Мангупської археологічної експедиції] * [https://mogilnik.narod.ru/Articles/Articles.htm Статті Герцена з історії та археології Мангупа] * [https://mogilnik.narod.ru/Images/Defence.gif Схема оборонних споруд фортеці] * [http://sova.rsh.ru/mangup/index.html Фотогалерея Мангупа] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20071016161836/http://sova.rsh.ru/mangup/index.html |date=2007-10-16 }} * [https://mogilnik.narod.ru/Finds/Finds.htm Археологічні знахідки] * [https://graal.org.ua/ru/gosud/kult4.htm Фрески південного монастиря на Мангупі] * [https://slava.ws/album21 Фотографії Мангупа] * [https://web.archive.org/web/20090811064925/http://mangup-kale.ru/ Сайт пещерного города Мангуп-Кале] * [http://litopys.org.ua/dynasty/dyn70.htm Ізборник] [[Kategoriya:Qırım tarihı]] 71mrff8etpry0smx7awkno72xg2a5my Dünya sağlıq saqlav teşkilâtı 0 30591 246416 159935 2026-10-16T21:37:46Z Don Alessandro 1 246416 wikitext text/x-wiki '''Dünya sağlıq saqlav teşkilâtı''' ('''DSST'''; {{lang-en|World Health Organization, WHO}}) — [[Birleşken Milletler Teşkilâtı]]nıñ sağlıq saqlav meselelerinen oğraşqan mahsus teşkilâtıdır. O, memleketler arasında sağlıqnı qorumaq ve hastalıqlarğa qarşı küreşmek içün işbirlikni teşkil ete. Baş merkezi [[İsviçre]]niñ [[Cenevre]] şeerinde buluna.<ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/about/frequently-asked-questions|title=-{Frequently asked questions}-|website=-{World Health Organization}-|language=en}}</ref> == Tarihı == 1945 senesi [[San Fransisko]]da keçirilgen konferentsiyada halqara sağlıq saqlav teşkilâtı qurmaq teklif etildi. 1946 senesi [[Nyu York]]ta keçirilgen konferentsiyada DSSTniñ nizamnamesi qabul etilip, iyülniñ 22-sinde imzalandı. Nizamname 1948 senesi aprelniñ 7-sinde quvetini aldı. Bu kün teşkilâtnıñ quruluv tarihıdır. Er yıl aprelniñ 7-si '''Dünya sağlıq künü''' olaraq qayd etile.<ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/about/history|title=-{History}-|website=-{World Health Organization}-|language=en}}</ref> == Esas vazifeleri == DSSTniñ esas vazifeleri şulardır: * hastalıqlarnıñ yayılması aqqında malümat toplamaq ve [[epidemiya]]larnı közetmek; * hastalıqlarnıñ ögüni almaq ve olarnı tedaviyisi aqqında ilmiy malümatlarğa esaslanğan tevsiyeler azırlamaq; * [[aşılav]] programmalarına ve yuqunçlı hastalıqlarğa qarşı küreşke yardım etmek; * memleketlerde tibbiy hızmetlerni eyileştirmege ve adamlarnıñ kerekli ilâclar almasına yardım etmek; * epidemiyalar, cenkler ve tabiat afatları vaqtında tibbiy yardım işlerini teşkil etmek.<ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/about/what-we-do|title=-{What we do}-|website=-{World Health Organization}-|language=en}}</ref> DSSTniñ iştiraki ile ötkerilgen halqara işniñ müim neticelerinden biri — [[çiçek hastalığı]]nıñ yoq etilmesidir. 1980 senesi bu hastalıqnıñ dünyada yoq etilgeni resmiy olaraq ilân etildi.<ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/health-topics/smallpox|title=-{Smallpox}-|website=-{World Health Organization}-|language=en}}</ref> == Qurulışı == DSSTniñ resmiy malümatına köre, teşkilât 194 aza memleketni birleştire.<ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/countries|title=-{Countries}-|website=-{World Health Organization}-|language=en|accessdate=2026-10-16}}</ref> Onıñ altı regional bürosı ve çeşit memleketlerde 150-ge yaqın temsilciligi bar.<ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/about/structure/|title=-{WHO Organizational structure}-|website=-{World Health Organization}-|language=en}}</ref> Teşkilât işiniñ esas yönelişlerini '''Dünya sağlıq saqlav assambleyası''' tayin ete. Anda aza memleketlerniñ temsilcileri er yıl toplana. Assambleya DSSTniñ bücetini tasdıqlay ve baş direktorını saylay.<ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/about/governance/world-health-assembly|title=-{World Health Assembly}-|website=-{World Health Organization}-|language=en}}</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Halqara teşkilâtlar]] mlfifewnr371tznsfxtfxzqrag213ak Gize ehramları 0 30602 246369 160018 2026-10-16T12:23:54Z Don Alessandro 1 246369 wikitext text/x-wiki '''Giza ehramları''' ya da '''Giza piramidaları''' — [[Mısır]]da, [[Qaire]] şeeriniñ cenübiy ğarbında bulunğan [[Qadimiy Mısır]] abideleri taqımı. Olar [[Nil]]niñ ğarp yalısındaki Giza platosında buluna. Bu yerniñ eñ belli abideleri — Hufu, Hafra ve Menkaur [[firavun]]larınıñ üç büyük ehramı ve [[Büyük Sfinks]].<ref name="giza">{{Cite web|url=https://giza.fas.harvard.edu/gizaintro/|title=-{Introduction to Giza}-|website=-{Digital Giza, Harvard University}-|language=en}}</ref> Ehramlar milâttan evel III biñyıllıqta, Qadimiy Mısırnıñ IV sülâlesi devrinde qurulğan. Olar firavunlarnıñ dürbeleri edi. Ehramlarnıñ etrafında mabetler, küçük ehramlar ve başqa mezarlar da bar.<ref name="plateau">{{Cite web|url=https://egymonuments.gov.eg/en/archaeological-sites/giza-plateau/|title=-{Giza Plateau}-|website=-{Ministry of Tourism and Antiquities}-|language=en}}</ref> == Üç büyük ehram == * '''Hufu (Heops) ehramı''' — üç ehramnıñ eñ eskisi ve eñ büyügidir. Oña '''Büyük ehram''' da deyler. Qurulğan vaqıtta yüksekligi 146,5 metr edi. Bu, [[Qadimiy dünyanıñ yedi mücizesi]]nden bugünge qadar qalğan yekâne abidedir.<ref name="khufu">{{Cite web|url=https://egymonuments.gov.eg/monuments/the-great-pyramid/|title=-{The Great Pyramid}-|website=-{Ministry of Tourism and Antiquities}-|language=en}}</ref> * '''Hafra (Hefren) ehramı''' — Hufunıñ oğlu Hafra içün qurulğan. İlk yüksekligi 143,5 metr edi. Daa yüksek yerde bulunğanı içün, Hufu ehramı qadar yüksek körüne. Töpesinde eski kireçtaş qaplamasınıñ bir qısmı saqlanğan.<ref>{{Cite web|url=https://egymonuments.gov.eg/en/monuments/pyramid-complex-of-khafre-khefren|title=-{Pyramid Complex of Khafre (Khefren)}-|website=-{Ministry of Tourism and Antiquities}-|language=en}}</ref> * '''Menkaur (Mikerin) ehramı''' — üç büyük ehramnıñ eñ küçügidir. İlk yüksekligi qararnen 65 metr edi. Tışqı qaplamasınıñ aşağı qısmında [[granit]], yuqarı qısmında ise [[kireçtaş]] qullanılğan.<ref>{{Cite web|url=https://egymonuments.gov.eg/en/monuments/pyramid-complex-of-menkaure|title=-{Pyramid Complex of Menkaure}-|website=-{Ministry of Tourism and Antiquities}-|language=en}}</ref> == Başqa abideler == '''Büyük Sfinks''' — arslan kevdeli ve insan başlı büyük bir taş eykelidir. Onıñ uzunlığı qararnen 73 metr, yüksekligi ise 20 metrdir. Sfinksniñ Hafra devrinde yapılğanı qabul etile.<ref name="faq">{{Cite web|url=https://giza.fas.harvard.edu/faq/|title=-{Frequently Asked Questions}-|website=-{Digital Giza, Harvard University}-|language=en}}</ref> Er bir büyük ehramnıñ yanında diniy merasimler içün mabetler qurulğan. Ehramlarnıñ etrafında firavunlarnıñ qoranta azaları ve yüksek vazifeli memurlar içün mezarlar da yapılğan. Olarnıñ bir qısmına mastaba deyler. Mastabalar — üstü tüz olğan mezar binalarıdır.<ref name="faq"/> 1954 senesi Hufu ehramınıñ yanında parçalap qoyulğan ağaç gemiler tapılğan. Olardan biri qaytadan cıyılğan ve «Küneş gemisi» adınen belli olğan. 2021 senesi bu gemi [[Büyük Mısır müzeyi]]ne köçürilgen.<ref>{{Cite web|url=https://gem.eg/collection/khufus-boats-museum/|title=-{Khufu's Boats Museum}-|website=-{Grand Egyptian Museum}-|language=en}}</ref> == Qurucılıq ve tetqiqatlar == Ehramlarnıñ esas qurucılıq malzemesi [[kireçtaş]] edi. Taşlarnıñ bir qısmı Giza platosından alınğan, yüksek keyfiyetli qaplama taşları ise başka yerlerden gemilernen ketirilgen.<ref name="khufu"/> Ehramlarnıñ quruluvında çoq sayıda usta ve işçi çalışqan. Giza platosınıñ cenübiy şarqında Hafra ve Menkaur ehramlarını qurğan işçiler yaşağan yerniñ qalımtıları tapılğan. Atiqiyatçılar mında evlerni, ambarlarnı ve işçilerniñ mezarlarını tetqiq eteler.<ref>{{Cite web|url=https://egymonuments.gov.eg/monuments/workers-town-and-cemetery/|title=-{Workers’ Town and Cemetery}-|website=-{Ministry of Tourism and Antiquities}-|language=en}}</ref> 1979 senesi Giza abideleri, Memfis ve Gizadan Dahşurğa qadar uzanğan diger qadimiy mezarlıqlarnen birlikte, [[UNESCO Dünya Mirası Cedveli]]ne qayd etildi.<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/86/|title=-{Memphis and its Necropolis – the Pyramid Fields from Giza to Dahshur}-|website=-{UNESCO World Heritage Centre}-|language=en}}</ref> == Galereya == <gallery mode="traditional" widths="200" heights="150" perrow="4"> Fayl:Giza-pyramids.JPG|Ehramlar ve mezarlar. Avadan körüniş. Fayl:Great-Pyramids-of-Giza-Aerial-View-Cairo-Egypt.jpg|Giza platosınıñ umumiy körünişi. Fayl:Giza pyramid complex from air (2928).jpg|Üç büyük ehram. Avadan körüniş. Fayl:Giza pyramid01(js).jpg|Hufu ehramı. Fayl:Egypt.Giza.Sphinx.01.jpg|Büyük Sfinks ve Hafra ehramı. Fayl:Mastabe e piramide di Chefren.jpg|Hafra ehramı ve mastaba mezarları. Fayl:Great Sphinx with Stelae.jpg|Sfinks ve onıñ ögündeki yazılı taş. Fayl:Cairo, Gizeh, Sphinx and Pyramid of Khufu, Egypt, Oct 2004.jpg|Sfinks ve Hufu ehramı (2004). Fayl:Brooklyn Museum - Egypt-Gizeh (pd) (1).jpg|Sfinks ve ehramlar. Eski fotosüret. Fayl:"Pyramids of Ghizeh." 1893.jpg|1893 senesi neşir etilgen tasvir. Fayl:Sphinx partially excavated2.jpg|Qumdan qısmen açılğan Sfinks. XIX asır. Fayl:Pedro II of Brazil in Egypt 1871.jpg|Braziliya imperatorı II Pedro Gizada (1871). Fayl:Giza-pyramids-uwm.png|Ehramlar ve Nil vadiysiniñ tarlaları (1938). Fayl:Sphinx & pyramid in Giza.jpg|Sfinks ve Hafra ehramı (2001). Fayl:Gizeh Sonnenbarke BW 2.jpg|Hufunıñ «Küneş gemisi» (2010). Fayl:Carte-nécropole-Gizeh-Sud.jpg|Giza mezarlığınıñ cenübiy qısmınıñ haritası. </gallery> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Tarih]] [[Kategoriya:Mısır]] 36qyt0c6bhnhsg5vb5bha440i6qh7yi Gupta imperiyası 0 30606 246373 227215 2026-10-16T14:56:47Z Don Alessandro 1 246373 wikitext text/x-wiki {{universal infocard}} '''Gupta imperiyası''' ({{Lang-sa|गुप्त}}, -{Gupta}-) — qararnen [[320]]–[[550]] seneleri [[İndistan]]nıñ şimaliy ve orta qısımlarında bulunğan bir devlet. Onı Gupta sülâlesi idare etken. Paytahtı [[Pataliputra]] — bugünki [[Patna]] şeeri edi.<ref name="ncert">{{Cite web|url=https://ncert.nic.in/textbook/pdf/gees107.pdf|title=-{The Gupta Era: An Age of Tireless Creativity}-|work=-{Exploring Society: India and Beyond. Grade 7, Part 1}-|publisher=-{NCERT}-|language=en}}</ref> [[Fayl:SamudraguptaCoin.jpg|thumb|220px|Samudraguptanıñ altın aqçası.]] == Devletniñ quruluvı ve quvetlenüvi == Gupta sülâlesiniñ ilk belli ükümdarlarından biri [[Şri Gupta]] edi. İmperiyanıñ quvetlenüvi ise IV asırnıñ başında [[I Çandragupta]] devrinde başlanğan. Onıñ mülkleri arasında [[Gang]] vadiysindeki [[Magadha]] da bar edi. Bu bölge, esası, bugünki [[Bihar]] ştatı topraqlarında buluna. I Çandraguptanıñ oğlu [[Samudragupta]] devletniñ topraqlarını cenkler ve siyasiy añlaşmalar vastasınen keñleştirdi. O, Cenübiy İndistanğa da seferler yaptı. Yeñilgen [[raca]]larnıñ bir qısmı öz tahtında qalıp, onıñ akimiyetini tanıdı ve oña bergi töledi.<ref name="ncert"/> [[II Çandragupta]] Vikramaditya devrinde, IV asırnıñ soñu — V asırnıñ başında, imperiya eñ qudretli çağlarından birini yaşadı. Onıñ topraqları Şimaliy İndistannıñ büyük bir qısmını qaplap, ğarpta [[Gucarat]]qa, şarqta ise [[Bengal]]ğa qadar uzana edi.<ref name="ncert"/> == Medeniyet ve ilim == Guptalar devrinde [[edebiyat]], [[mimarlıq]] ve [[eykelcilik]] inkişaf etti. [[Sanskrit]] tilinde şiirler ve sana eserleri yazıldı. Bu çağnıñ eñ belli yazıcılarından biri şair ve dramaturg [[Kalidasa]] edi.<ref>{{Cite web|url=https://www.metmuseum.org/ko/toah/ht/05/ssa|title=-{South Asia, 1–500 A.D.}-|website=-{The Metropolitan Museum of Art}-|language=en}}</ref> [[Riyaziyat]] ve [[astronomiya]] da ileriledi. Qararnen 500 senesi Pataliputrada çalışqan [[Aryabhata]] bu eki ilimge ait eser yazdı. O, Yerniñ öz köçeri etrafında aylanğanını añlatqan.<ref name="ncert"/> Bu devirde [[induizm]] mabetleri ve [[buddizm]] eykelleri yaratıldı. Gupta devrindeki [[Budda]] tasvirleri soñraki asırlarda İndistanda ve Asiyanıñ başqa yerlerinde çalışqan eykelcilerge tesir etti. Medeniyet ve sanat saasındaki muvafaqiyetleri sebebinden bu çağğa bazıda İndistan tarihınıñ «altın devri» deyler.<ref>{{Cite web|url=https://www.metmuseum.org/essays/buddhism-and-buddhist-art|title=-{Buddhism and Buddhist Art}-|author=-{Vidya Dehejia}-|website=-{The Metropolitan Museum of Art}-|date=2007-02-01|language=en}}</ref> == İmperiyanıñ dağılması == V–VI asırlarda Orta Asiyadan kelgen [[hunlar|hun]] qabileleriniñ ücümleri Gupta devletini zayıflattı. Aynı vaqıtta yerli ükümdarlar quvetlenip, merkeziy akimiyetten ayırılmağa başladı. VI asırnıñ ortalarına doğru imperiya parçalandı ve onıñ yerinde bir qaç mustaqil devlet peyda oldı.<ref name="ncert"/><ref>{{Cite web|url=https://www.metmuseum.org/ko/toah/ht/06/ssn.html|title=-{South Asia: North, 500–1000 A.D.}-|website=-{The Metropolitan Museum of Art}-|language=en}}</ref> == Menbalar == <references/> {{1000}} [[Kategoriya:İndistan tarihı]] [[Kategoriya:Tarihiy devletler]] 5yxv7gjs1ssxojqc4vvth0rm1dub8zx Halqara Qızıl Haç ve Qızıl Ay areketi 0 30608 246372 160089 2026-10-16T14:53:33Z Don Alessandro 1 246372 wikitext text/x-wiki '''Halqara Qızıl Haç ve Qızıl Ay areketi''' — cenkler, tabiat afatları ve başqa felâketler vaqtında adamlarğa yardım etken halqara gumanitar arekettir. Onıñ maqsadı — insan ayatını ve sağlığını qorumaq, azap çekkenlerniñ alını yengilleştirmek ve insan menligine sayğı köstermektir. Yardım adamnıñ milletine, ırqına, dinine ya da siyasiy baqışlarına baqmadan berile.<ref name="areket">{{Cite web|url=https://www.icrc.org/en/about-international-red-cross-and-red-crescent-movement|title=-{About the International Red Cross and Red Crescent Movement}-|website=-{ICRC}-|language=en}}</ref> == Qurulışı == Areket bir-birinen işbirlik etken üç mustaqil qısımdan ibarettir: * '''Halqara Qızıl Haç Komiteti''' (-{ICRC}-) — 1863 senesi [[İsviçre]]niñ [[Cenevre]] şeerinde qurulğan teşkilâttır. O, silâlı çatışuvlardan zarar körgenlerni qorumaq ve olarğa yardım etmeknen oğraşa. Yaralılarğa, esirlerge ve cenkten zarar körgen ealige yardım ete, bir-birinden ayırılğan ailelerniñ yañıdan alâqa bağlamasına yardım ete.<ref name="areket"/> * '''Halqara Qızıl Haç ve Qızıl Ay Cemiyetleri Federatsiyası''' (-{IFRC}-) — 1919 senesi [[Paris]]te qurulğan. Milliy cemiyetlerni birleştire ve olarnıñ çalışmasına yardım ete. Tabiat afatları, epidemiyalar ve başqa felâketler vaqtında halqara yardım işlerini teşkil ete.<ref>{{Cite web|url=https://www.ifrc.org/who-we-are/about-ifrc/our-history-and-archives|title=-{Our history and archives}-|website=-{IFRC}-|language=en}}</ref> * '''Milliy Qızıl Haç ve Qızıl Ay cemiyetleri''' — ayrı memleketlerde çalışqan teşkilâtlardır. Olar ilk yardım köstere, sağlıqnı qorumaq işlerinde iştirak ete ve felâketke oğrağanlarğa yardım ete. Milliy cemiyetler devlet teşkilâtlarınen işbirlik etip, mustaqilligini saqlay. 2026 senesine köre federatsiya 191 milliy cemiyetni birleştire.<ref>{{Cite web|url=https://www.ifrc.org/who-we-are/international-red-cross-and-red-crescent-movement/about-national-societies|title=-{About National Societies}-|website=-{IFRC}-|language=en}}</ref> == Tarihı == Areketniñ temelini qoyğanlardan biri [[Anri Dünan]]dır. O, 1859 senesi [[İtaliya]]daki Solferino uruşından soñ yaralı askerlerniñ ağır alını körip, olarğa yardım teşkil etti. Dünan cenk vaqtında yaralılarğa yardım etken göñülli cemiyetler qurmaqnı teklif etti. 1863 senesi Cenevrede kelecekteki Qızıl Haç Komitetiniñ temeli qoyuldı. 1864 senesi ise yaralı askerlerni ve olarğa baqqan tibbiy hızmetçilerni qorumaq içün birinci [[Cenevre şartnamesi]] qabul etildi.<ref>{{Cite web|url=https://www.icrc.org/en/document/founding-and-early-years-icrc-1863-1914|title=-{Founding and early years of the ICRC (1863–1914)}-|website=-{ICRC}-|language=en}}</ref> == Esas printsipleri == Areket yedi esas printsipke tayana: '''insaniyetlilik''', '''ğarazsızlıq''', '''bitaraflıq''', '''mustaqillik''', '''göñülli hızmet''', '''birlik''' ve '''universallik'''. Bu esaslarğa köre yardım birinci nevbette eñ ağır alda olğanlarğa berilmeli. Areket teşkilâtları cenkleşken taraflarnıñ birine qoltutmamalı ve siyasiy ya da diniy davalarda taraf olmamalıdır. Er bir memlekette tek bir milliy cemiyet ola. Milliy cemiyetlerniñ statusı birdir ve olar bir-birine yardım eteler.<ref>{{Cite web|url=https://www.icrc.org/en/our-fundamental-principles|title=-{Our Fundamental Principles}-|website=-{ICRC}-|language=en}}</ref> == Alâmetleri == Areketniñ tanılğan alâmetleri — Qızıl Haç, Qızıl Ay ve Qızıl kristall. Bu alâmetler tibbiy ve gumanitar yardım hızmetlerini tanımaq ve qorumaq içün qullanıla. Olar diniy alâmetler degildir.<ref>{{Cite web|url=https://www.icrc.org/en/document/red-cross-red-crescent-and-red-crystal-what-do-they-mean-one-word-protection|title=-{The red cross, red crescent and red crystal. What do they mean? In one word: protection}-|website=-{ICRC}-|language=en}}</ref> Alâmetler halqara gumanitar uquqnen qorçalana.<ref>{{Cite web|url=https://www.icrc.org/en/document/protection-red-cross-red-crescent-and-red-crystal-emblems-factsheet|title=-{The Protection of the Red Cross, Red Crescent and Red Crystal Emblems}-|website=-{ICRC}-|language=en}}</ref> == Galereya == <gallery mode="traditional" widths="240" heights="200" perrow="2"> Fayl:Jean_Henri_Dunant.jpg|Anri Dünan Fayl:Original_Geneva_Conventions.jpg|1864 senesi birinci Cenevre şartnamesiniñ nushası </gallery> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Halqara teşkilâtlar]] 7yxco9lca9alngdstwgg5gvz8brlaa9 Haçlılar seferleri 0 30611 246421 227225 2026-10-17T05:00:03Z Don Alessandro 1 246421 wikitext text/x-wiki {{universal infocard}} {{1000}} '''Haçlılar seferleri''' ({{Lang-la|expeditiones sacrae, cruciatae}}; {{Lang-en|crusades}}, {{lang-es|cruzadas}}, {{lang-pt|cruzadas}}, {{Lang-de|Kreuzzüge}}) — [[Orta devir]]de [[Roma papası|Roma papalarınıñ]] destegi ile ötkerilgen askeriy seferlerdir. Olarda esasen [[Ğarbiy Avropa]]nıñ [[katolik]] hristianları iştirak etken. Eñ belli seferler XI asırnıñ soñundan XIII asırnıñ soñuna qadar [[Yaqın Şarq]]ta ötkerilgen. Olarnıñ maqsadı [[Yeruşalim]]ni ve [[Muqaddes Topraqlar]]nı [[musulman]] devletleriniñ idaresinden alıp, hristianlar idaresine keçirmek edi.<ref name="met">{{Cite web|url=https://www.metmuseum.org/essays/the-crusades-1095-1291|title=-{The Crusades (1095–1291)}-|website=-{The Metropolitan Museum of Art}-|date=2014-02-01|language=en}}</ref> Keniş manada bu añlamğa Avropada başqa dinlerniñ tarafdarlarına, katolik kilsesi bidatçı sayğan hristianlarğa ve papanıñ siyasiy raqiplerine qarşı ötkerilgen bazı seferler de aittir.<ref name="political">{{Cite web|url=https://www.cambridge.org/core/journals/traditio/article/abs/papacy-and-the-commutation-of-crusading-vows-from-one-area-of-conflict-to-another-1095c-1300/5F4127FDCE0501F725AF73B32B20F411|title=-{The Papacy and the Commutation of Crusading Vows from One Area of Conflict to Another (1095–c. 1300)}-|journal=-{Traditio}-|publisher=-{Cambridge University Press}-|language=en}}</ref> == İştirakçiler ve olarnıñ imtiyazları == Seferge qoşulğan adam ant etken ve urbasına qumaştan haç tikken. Şunıñ içün böyle iştirakçilerge ''haçlılar'' deyler.<ref>{{Cite web|url=https://www.cambridge.org/core/journals/studies-in-church-history/article/symbolic-investiture-and-identitymaking-in-monastic-accounts-of-the-first-crusade/5D11234E4620757CA8AD7E2CD923E618|title=-{Symbolic Investiture and Identity-Making in Monastic Accounts of the First Crusade}-|journal=-{Studies in Church History}-|publisher=-{Cambridge University Press}-|language=en}}</ref> Kilse tövbe etken iştirakçilerge [[indulgentsiya]] vade etken. Bu, günâ içün berilgen diniy cezadan azat etüv edi.<ref>{{Cite web|url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/preaching-the-crusades/friars-and-the-redemption-of-crusade-vows/E99937168054BCDA711FCE823633EAEC|title=-{The friars and the redemption of crusade vows}-|work=-{Preaching the Crusades}-|publisher=-{Cambridge University Press}-|year=1994|language=en}}</ref> Bundan da ğayrı, kilse olarnıñ ailelerini ve mallarını qorçalamağa söz bergen.<ref>{{Cite web|url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/papal-protection-and-the-crusader/from-pilgrimage-privileges-to-protecting-the-first-crusaders/15A19C16E934F7455FF0318289AEBEAE|title=-{From Pilgrimage Privileges to Protecting the First Crusaders}-|author=-{Danielle E. A. Park}-|work=-{Papal Protection and the Crusader}-|publisher=-{Cambridge University Press}-|year=2019|language=en}}</ref> Diniy inanışnen beraber, bazı iştirakçiler yañı topraq ve zenginlik elde etmege de istegen.<ref name="met"/> == Yaqın Şarqtaki seferler == 1095 senesi Roma papası [[II Urban]] [[Frenkistan]]nıñ [[Klermon]] şeerinde hristianlarnı Şarqqa seferge çağırğan. 1099 senesi [[Birinci haçlılar seferi]]niñ iştirakçileri [[Yeruşalim]]ni zapt etken. Bundan soñ haçlılar Yaqın Şarqta öz devletlerini qurğan. 1187 senesi [[Salâhaddin Eyyubiy]] Yeruşalimni keri alğan. Bundan soñ [[Üçünci haçlılar seferi]] başlanğan. Haçlılar şeerni qaytarıp alamağan, amma hristian ziyaretçilerge onı ziyaret etmek imkânı berilgen. 1204 senesi [[Dörtünci haçlılar seferi]]niñ iştirakçileri hristian şeeri olğan [[Konstantinopolis]]ni zapt etip, yağma etken. Şeerde [[Latin imperiyası]] qurulğan. 1291 senesi [[memlükler]] haçlılarnıñ müim merkezlerinden biri olğan [[Akka]] şeerini zapt etken. Bunen haçlılarnıñ [[Filistin]] ve [[Suriye]] yalılarındaki idaresi bitken.<ref name="met"/> == Avropadaki seferler == Haçlılar seferleri Yaqın Şarqnen sıñırlanıp qalmağan. Olarnıñ arasında: * [[İber yarımadası]]nda musulman devletlerine qarşı ötkerilgen [[rekonkista]] cenkleriniñ bazıları;<ref>{{Cite web|url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-history-of-the-crusades/crusading-in-iberia-c-10601212/4228BB2CCCF31272EBFF5E06DAF05B50|title=-{Crusading in Iberia, c. 1060–1212}-|work=-{The Cambridge History of the Crusades}-|publisher=-{Cambridge University Press}-|year=2026|language=en}}</ref> * [[Baltıq deñizi]] boyundaki putperest halqlarğa qarşı ötkerilgen, topraq zapt etüv ve yerli ealini hristian dinine döndürüv maqsadını taşığan Şimal seferleri;<ref>{{Cite web|url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-history-of-the-crusades/crusading-in-the-north/542A9315C78881AF61D50527597EE54A|title=-{Crusading in the North}-|work=-{The Cambridge History of the Crusades}-|publisher=-{Cambridge University Press}-|year=2026|language=en}}</ref> * Frenkistannıñ cenübinde katolik kilsesi bidatçı sayğan katarlarğa qarşı ötkerilgen Albigoy seferi bar.<ref>{{Cite web|url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/new-cambridge-medieval-history/albigensian-crusade-and-heresy/C33FDCC16C9EF49176B368EEB1743998|title=-{The Albigensian Crusade and heresy}-|work=-{The New Cambridge Medieval History}-|publisher=-{Cambridge University Press}-|language=en}}</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Tarih]] n1kby803ty23bnraxjrimnivkv55by2 Han sülâlesi 0 30612 246413 227216 2026-10-16T21:34:31Z Don Alessandro 1 246413 wikitext text/x-wiki {{universal infocard}} '''Han sülâlesi''' ({{lang-zh|汉朝}}, ananeviy yazılışı {{lang-zh|漢朝}}, -{Hàncháo}-) — milâttan evel 206 — milâttan soñ 220 seneleri [[Çin]]ni idare etken imperatorlar sülâlesi. Onıñ idaresi eki ayrı devirden ibaret. Han imperatorları Liu ({{lang-zh|劉/刘}}) soyundan edi.<ref name="met">{{Cite web|url=https://www.metmuseum.org/it/essays/han-dynasty-206-b-c-220-a-d|title=-{Han Dynasty (206 B.C.–220 A.D.)}-|website=-{The Metropolitan Museum of Art}-|language=en}}</ref> Sülâleniñ adı bugünki [[han çin qavmi|han çinleriniñ]] adında da saqlanıp qalğan.<ref>{{Cite web|url=https://82nd-and-fifth.metmuseum.org/toah/ht/05/eac.html|title=-{China, 1–500 A.D.}-|website=-{The Metropolitan Museum of Art}-|language=en}}</ref> [[Fayl:Han_provinces-zh-classical.png|thumb|250px|Han devrindeki vilâyetler. Haritadaki yazılar çincedir.]] == Tarih == Sülâleniñ temelini '''Liu Ban''' (-{Liu Bang}-) qoyğan. O, [[Tsin sülâlesi]]ne qarşı baş kötergenlerniñ reberlerinden biri edi. Milâttan evel 202 senesi imperator olğan.<ref>{{Cite web|url=https://asia.si.edu/education/educator-resources/teaching-china-with-the-smithsonian/interactives/timelines/timeline-of-chinese-history-art-and-culture/|title=-{Timeline of Chinese History, Art, and Culture}-|website=-{Smithsonian National Museum of Asian Art}-|language=en}}</ref> Tarihçılar Han devrini eki qısımğa ayıralar: * '''Ğarbiy Han''' ya da '''Erte Han''' — milâttan evel 206 — milâttan soñ 9 seneleri. Esas paytahtı [[Çañan]] — bugünki [[Sian]] şeeri edi. * '''Şarqiy Han''' ya da '''Keç Han''' — milâttan soñ 25–220 seneleri. Paytahtı [[Loyan]] edi.<ref name="met"/> 9 senesi [[Van Man]] akimiyetni alıp, '''Sin''' (-{Xin}-) adlı yañı sülâle qurğan. Bu devirde [[qırmızı qaşlılarnıñ isyanı]] ve başqa halq isyanları olğan. Van Mannıñ idaresi 23 senesi bitken. 25 senesi ise Han sülâlesiniñ akimiyeti yañıdan tiklengen.<ref name="princeton">{{Cite web|url=https://static.artmuseum.princeton.edu/asian-art/china/timeline|title=-{China Timeline}-|website=-{Princeton University Art Museum}-|language=en}}</ref> == İdare ve ticaret == Han ükümdarları merkeziy idare sistemasını quvetlendirdiler. Memurlarnıñ tasilinde [[Konfutsiy]]niñ fikirlerine ve qadimiy kitaplarğa büyük emiyet berile edi. İmperator '''U-di''' devrinde devletniñ topraqları keñleşti. [[Koreya]] ve [[Vyetnam]]nıñ bazı yerleri Han idaresine keçti. [[Orta Asiya]] devletlerinen alâqalar da quvetlendi. [[Yipek Yolu]] boyunca ticaret inkişaf etti: Çinden yipek çıqarıla, başqa memleketlerden ise atlar, toqumalar ve türlü mallar ketirile edi.<ref name="met"/> == Medeniyet == Han devrinde edebiyat, tarihçılıq ve astronomiya inkişaf etti. [[Kâğıt]] yapuv usulları mükemmelleştirildi. Şarqiy Han devrinde [[buddizm]] de ticaret yolları arqalı Çinge tarqalmağa başladı.<ref>{{Cite web|url=https://education.asianart.org/resources/an-introduction-to-the-han-dynasty/|title=-{An Introduction to the Han Dynasty}-|website=-{Asian Art Museum}-|language=en}}</ref> == Sülâleniñ soñu == II asırnıñ soñlarında sarayda akimiyet qavğaları ve memleket içinde isyanlar quvetlendi. Ordu başları daa mustaqil areket ete başladı. Merkeziy idare zayıflandı ve 220 senesi Han sülâlesiniñ idaresi bitti. Bundan soñ Çin tarihında '''Üç devlet devri''' başlandı. Bu devirniñ esas devletleri Vey, Şu ve U edi.<ref name="princeton"/> == Menbalar == <references/> {{1000}} [[Kategoriya:Çin tarihı]] [[Kategoriya:Tarihiy devletler]] ed4wbpc841mo2dauhdp68vtwx0xklu2 Elektron muzıkası 0 30613 246366 180398 2026-10-16T12:17:46Z Don Alessandro 1 246366 wikitext text/x-wiki '''Elektron muzıkası''' — elektron aletler ve [[kompyuter]] programmaları yardımınen yaratılğan ya da deñiştirilgen seslerge esaslanğan [[muzıka]]nıñ umumiy adıdır. Bu ad çeşit üslüplerni birleştire: bir qısım eserler oynamaq içün, başqaları ise diñlemek ve yañı seslerni sınamaq içün yaratıla. == Seslerniñ yaratılması == Elektron muzıkasında [[sintezator]]lar keñ qullanıla. Sintezator — elektrik signallarından çeşit sesler yaratqan alet ya da kompyuter programmasıdır. Onıñ yardımınen başqa çalğı aletleriniñ sesine oşağan seslerni de, büs-bütün yañı seslerni de yaratmaq mümkün.<ref name="sintezator">{{Cite web|url=https://learningsynths.ableton.com/en/|title=-{Learning Synths: Get started}-|website=-{Ableton}-|language=en}}</ref> Evelden yazılıp alınğan sesler de qullanıla. Olarnıñ qısqa parçalarını kesip birleştirmek, tekrar etmek, tezligini ve sesiniñ yüksekligini deñiştirmek mümkün. Böylece, insan sesinden, çalğı aletiniñ sesinden ya da etraftaki davuşlardan yañı bir muzıka eseri yaratılır.<ref name="ses">{{Cite web|url=https://www.ableton.com/en/blog/studio-as-an-instrument-part-1/|title=-{A Brief History of The Studio As An Instrument: Part 1}-|website=-{Ableton}-|language=en}}</ref> Elektron muzıkasınıñ tanılğan yönelişleri arasında ''-{house}-'', ''-{techno}-'' ve ''-{drum and bass}-'' bar.<ref>{{Cite web|url=https://www.ableton.com/en/blog/loop-5-perspectives-on-sampling/|title=-{Loop: Five Perspectives on Sampling}-|website=-{Ableton}-|language=en}}</ref> == Tarihı == Elektriknen ses yaratqan ilk aletler XIX asırnıñ soñu ve XX asırnıñ başında peyda oldı. Olar arasında elektromehanik telarmonium, daa soñra ise elektron termenvoks ve trautonium bar edi.<ref>{{Cite web|url=https://moogfoundation.org/timeline/|title=-{Timeline of Synthesis}-|website=-{The Bob Moog Foundation}-|language=en}}</ref> 1948 senesi [[Frenkistan]]da [[Pyer Şeffer]] yazılıp alınğan kündelik seslerge esaslanğan muzıka eserlerini yarattı.<ref name="ses"/> 1951 senesi [[Almaniya]]nıñ [[Köln]] şeerinde -{NWDR}- radio şirketiniñ elektron muzıka studiyasınıñ temeli qoyuldı. Bu studiyada [[Herbert Aymert]] ve [[Karlhaynts Ştokhauzen]] kibi bestekârlar çalıştı.<ref>{{Cite web|url=https://www1.wdr.de/unternehmen/der-wdr/profil/chronik/nordwestdeutscher-rundfunk-100.html|title=-{Der Nordwestdeutsche Rundfunk, Der Neuanfang}-|website=-{WDR}-|language=de}}</ref> XX asırnıñ ekinci yarısında sintezatorlar keñ tarqaldı.<ref>{{Cite web|url=https://blog.sciencemuseum.org.uk/wonderful-things-vcs3-synthesiser/|title=-{Wonderful Things: VCS3 Synthesiser}-|website=-{Science Museum}-|language=en}}</ref> Soñra kompyuterler ve sesnen çalışmaq içün programmalar muzıka yaratmaqnı daa qolaylaştırdı.<ref name="sintezator"/> == Galereya == <gallery mode="traditional" widths="240" heights="200" perrow="2"> Fayl:Teleharmonium1897.jpg|Telarmonium — erte elektromehanik çalğı aletlerinden biri Fayl:Mixtur_Trautonium.jpg|1952 senesi yaratılğan -{Mixtur-Trautonium}-. Bonn şeerindeki Almaniya müzeyi </gallery> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Muzıka]] tadorhxnyrsda91dhifsz05shkm5kh6 246367 246366 2026-10-16T12:18:00Z Don Alessandro 1 Don Alessandro, [[Elektron musiqiysi]] saifesiniñ adını yönetme üzerinden [[Elektron muzıkası]] dep deñiştirdi 246366 wikitext text/x-wiki '''Elektron muzıkası''' — elektron aletler ve [[kompyuter]] programmaları yardımınen yaratılğan ya da deñiştirilgen seslerge esaslanğan [[muzıka]]nıñ umumiy adıdır. Bu ad çeşit üslüplerni birleştire: bir qısım eserler oynamaq içün, başqaları ise diñlemek ve yañı seslerni sınamaq içün yaratıla. == Seslerniñ yaratılması == Elektron muzıkasında [[sintezator]]lar keñ qullanıla. Sintezator — elektrik signallarından çeşit sesler yaratqan alet ya da kompyuter programmasıdır. Onıñ yardımınen başqa çalğı aletleriniñ sesine oşağan seslerni de, büs-bütün yañı seslerni de yaratmaq mümkün.<ref name="sintezator">{{Cite web|url=https://learningsynths.ableton.com/en/|title=-{Learning Synths: Get started}-|website=-{Ableton}-|language=en}}</ref> Evelden yazılıp alınğan sesler de qullanıla. Olarnıñ qısqa parçalarını kesip birleştirmek, tekrar etmek, tezligini ve sesiniñ yüksekligini deñiştirmek mümkün. Böylece, insan sesinden, çalğı aletiniñ sesinden ya da etraftaki davuşlardan yañı bir muzıka eseri yaratılır.<ref name="ses">{{Cite web|url=https://www.ableton.com/en/blog/studio-as-an-instrument-part-1/|title=-{A Brief History of The Studio As An Instrument: Part 1}-|website=-{Ableton}-|language=en}}</ref> Elektron muzıkasınıñ tanılğan yönelişleri arasında ''-{house}-'', ''-{techno}-'' ve ''-{drum and bass}-'' bar.<ref>{{Cite web|url=https://www.ableton.com/en/blog/loop-5-perspectives-on-sampling/|title=-{Loop: Five Perspectives on Sampling}-|website=-{Ableton}-|language=en}}</ref> == Tarihı == Elektriknen ses yaratqan ilk aletler XIX asırnıñ soñu ve XX asırnıñ başında peyda oldı. Olar arasında elektromehanik telarmonium, daa soñra ise elektron termenvoks ve trautonium bar edi.<ref>{{Cite web|url=https://moogfoundation.org/timeline/|title=-{Timeline of Synthesis}-|website=-{The Bob Moog Foundation}-|language=en}}</ref> 1948 senesi [[Frenkistan]]da [[Pyer Şeffer]] yazılıp alınğan kündelik seslerge esaslanğan muzıka eserlerini yarattı.<ref name="ses"/> 1951 senesi [[Almaniya]]nıñ [[Köln]] şeerinde -{NWDR}- radio şirketiniñ elektron muzıka studiyasınıñ temeli qoyuldı. Bu studiyada [[Herbert Aymert]] ve [[Karlhaynts Ştokhauzen]] kibi bestekârlar çalıştı.<ref>{{Cite web|url=https://www1.wdr.de/unternehmen/der-wdr/profil/chronik/nordwestdeutscher-rundfunk-100.html|title=-{Der Nordwestdeutsche Rundfunk, Der Neuanfang}-|website=-{WDR}-|language=de}}</ref> XX asırnıñ ekinci yarısında sintezatorlar keñ tarqaldı.<ref>{{Cite web|url=https://blog.sciencemuseum.org.uk/wonderful-things-vcs3-synthesiser/|title=-{Wonderful Things: VCS3 Synthesiser}-|website=-{Science Museum}-|language=en}}</ref> Soñra kompyuterler ve sesnen çalışmaq içün programmalar muzıka yaratmaqnı daa qolaylaştırdı.<ref name="sintezator"/> == Galereya == <gallery mode="traditional" widths="240" heights="200" perrow="2"> Fayl:Teleharmonium1897.jpg|Telarmonium — erte elektromehanik çalğı aletlerinden biri Fayl:Mixtur_Trautonium.jpg|1952 senesi yaratılğan -{Mixtur-Trautonium}-. Bonn şeerindeki Almaniya müzeyi </gallery> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Muzıka]] tadorhxnyrsda91dhifsz05shkm5kh6 Empayr steyt bilding 0 30615 246420 159978 2026-10-17T04:54:48Z Don Alessandro 1 246420 wikitext text/x-wiki '''Empayr steyt bilding''' ({{Lang-en|Empire State Building}}) — [[Amerika Qoşma Ştatları|AQŞ]]nıñ [[Nyu York]] şeerinde, Manhetten rayonında bulunğan 102 qatlı yüksek bir bina. O, [[ar-deko]] üslübinde qurulğan. Binanıñ yüksekligi 381 metr, antennasınen birlikte ise qararnen 443 metrdir.<ref>{{Cite web|url=https://www.esbnyc.com/about/facts-figures|title=-{Facts & Figures}-|website=-{Empire State Building}-|language=en}}</ref> Bina Beşinci caddede, 33-inci ve 34-ünci Ğarp soqaqları arasında buluna. Onıñ saibi — -{Empire State Realty Trust}- şirketi.<ref>{{Cite web|url=https://www.esrtreit.com/about-us/|title=-{About Us}-|website=-{Empire State Realty Trust}-|language=en}}</ref> Empayr steyt bilding dünyada 100-den çoq qatlı olğan ilk bina edi.<ref>{{Cite web|url=https://www.esbnyc.com/about/architecture-design|title=-{Architecture & Design}-|website=-{Empire State Building}-|language=en}}</ref> 1986 senesi bina AQŞta milliy emiyetke saip tarihiy abide olaraq tanıldı.<ref>{{Cite web|url=https://www.esbnyc.com/about/history|title=-{History}-|website=-{Empire State Building}-|language=en}}</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Amerika Qoşma Ştatları]] gk8k42qtms5yku43ujgp4afinah4uc0 Eykel 0 30616 246426 230024 2026-10-17T05:05:20Z Don Alessandro 1 246426 wikitext text/x-wiki [[Fayl:P1010753-1.JPG|thumb|250x250px|‘Kyivniñ temel qoyucıları’ eykel taqımı ]] '''Eykel''' ({{lang-ar|هيكل|haykal}} - "pek büyük yapı") — üçölçüli, yani uzunlığı, keñligi ve yüksekligi olğan bediiy eserler yaratılğan [[tasviriy sanat]] eserleri çeşitidir. Bu sanatqa '''eykelcilik''', onı yapqan sanatkârğa ise '''eykelci''' ya da '''eykeltraş''' deyler. Eykeller insanlarnı, ayvanlarnı, türlü şeylerni ve vaqialarnı tasvir ete bile. Mücerret eykellerde fikir ve duyğular erkin şekillernen ifade etile. Eykeller abideler olaraq, binalar ve bağçalarnı bezemek içün ya da ayrı sanat eseri olaraq yapıla.<ref name="esas">{{Cite web|url=https://www.nga.gov/educational-resources/explore-basics-sculpture|title=-{Explore the Basics of Sculpture}-|website=-{National Gallery of Art}-|language=en}}</ref> == Materiallar ve yapuv usulları == Eykeller taş, [[mermer]], [[ağaç]], [[tunç]], [[balçıq]], [[gips]], [[balavuz]], [[plastilin]] ve başqa malzemelerden yapıla. Malzemege köre iş usulı da deñişe: * balçıq, balavuz ve plastilin kibi yımşaq materiallarğa el ve aletlernen şekil berile; * taş ve ağaç oyulıp, kerekli şekil çıqarıla; * tunç eykeller iritilgen metalnı azır qalıpqa tökip yapıla; * bazı eykeller çeşit parçalar ve azır nesnelerni birleştirip quraştırıla.<ref>{{Cite web|url=https://www.vam.ac.uk/articles/sculpture-techniques|title=-{Sculpture techniques}-|website=-{Victoria and Albert Museum}-|language=en}}</ref><ref name="esas"/> == Şekilleri == Ayrı turğan eykeller etrafında aylanıp, olarnı çeşit taraflardan körmek mümkün. '''Relyefte''' ise tasvir divar ya da levha kibi bir temelnen bağlıdır ve adette onıñ üstünden qabarıp çıqa. Relyefler binalar, abideler ve medallerde rastkele.<ref>{{Cite web|url=https://www.nga.gov/sites/default/files/2025-09/an_eye_for_art_opt.pdf|title=-{An Eye for Art}-|website=-{National Gallery of Art}-|language=en}}</ref> Portret eykelleriniñ bir çeşiti — '''büst'''. Onda insannıñ başı, boynu ve vucudınıñ yuqarı qısmı tasvir etile.<ref>{{Cite web|url=https://www.npg.org.uk/collections/explore/glossary-of-art-terms/bust|title=-{Bust}-|website=-{National Portrait Gallery}-|language=en}}</ref> Eykelniñ bediiy tesirinde şekil, parçalarınıñ ölçüleri ve üstüniñ işlenüvi müimdir. Yarıq ve kölge onıñ körünişini deñiştire. Bazı eykeller boyala.<ref name="esas"/> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Sanat]] 22rz5o915runr0xiuov2ugimleo34jl Köpçeney 0 36524 246405 191243 2026-10-16T18:45:46Z ČarnaruskiVoin 17755 ČarnaruskiVoin adlı qulanıcı [[Kupçeneyevo]] saifesiniñ adını [[Köpçeney]] dep deñiştirildi. 191243 wikitext text/x-wiki {{MY |tip = köy |qırımtatar adı = Kupçeneyevo |original adı = ''rus.'' Купченеево |memleket = Rusiye |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_deg =54 |lat_min =09 |lat_sec =48 |lon_deg =53 |lon_min =42 |lon_sec =19 |CoordAddon = |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = 300 |region2 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = Cumhuriyet |region1 = Başqırtistan |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |evelki adları = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = 445 |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = |DST = |telefon kodu = |poçta indeksi = |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |raqamlı identifikator = |Commons = |sayt = |sayt tili = }} '''Kupçeneyevo''' ({{lang-ru|Купченеево}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ [[Yermekey rayonı]]nda bir [[köy]]. Ealisiniñ sayısı 445 kişi. [[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]] ednwytp48c942o5k551u3kphqc3e73j 246407 246405 2026-10-16T18:45:55Z ČarnaruskiVoin 17755 246407 wikitext text/x-wiki {{MY |tip = köy |qırımtatar adı = Köpçeney |original adı = ''rus.'' Купченеево |memleket = Rusiye |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_deg =54 |lat_min =09 |lat_sec =48 |lon_deg =53 |lon_min =42 |lon_sec =19 |CoordAddon = |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = 300 |region2 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = Cumhuriyet |region1 = Başqırtistan |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |evelki adları = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = 445 |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = |DST = |telefon kodu = |poçta indeksi = |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |raqamlı identifikator = |Commons = |sayt = |sayt tili = }} '''Köpçeney''' ({{lang-ru|Купченеево}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ [[Yermekey rayonı]]nda bir [[köy]]. Ealisiniñ sayısı 445 kişi. [[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]] h2isaqgftkk00cv94l43feacdfbx0pc Seveley (Qırmısqalı rayonı) 0 37405 246398 192571 2026-10-16T18:41:32Z ČarnaruskiVoin 17755 ČarnaruskiVoin adlı qulanıcı [[Savaleyevo (Qırmısqalı rayonı)]] saifesiniñ adını [[Seveley (Qırmısqalı rayonı)]] dep deñiştirildi. 192571 wikitext text/x-wiki {{MY |tip = köy |qırımtatar adı = Savaleyevo |original adı = ''rus.'' Савалеево |memleket = Rusiye |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_deg =54 |lat_min =28 |lat_sec =12 |lon_deg =56 |lon_min =14 |lon_sec =27 |CoordAddon = |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = 300 |region2 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = Cumhuriyet |region1 = Başqırtistan |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |evelki adları = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = 1013 |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = |DST = |telefon kodu = |poçta indeksi = |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |raqamlı identifikator = |Commons = |sayt = |sayt tili = }} '''Savaleyevo''' ({{lang-ru|Савалеево}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ [[Qırmısqalı rayonı]]nda bir [[köy]]dir. Ealisiniñ sayısı 1013 kişi. [[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]] h5geyr4crsxccv3l6tdxm5g5kzg7l2d 246401 246398 2026-10-16T18:41:50Z ČarnaruskiVoin 17755 246401 wikitext text/x-wiki {{MY |tip = köy |qırımtatar adı = Seveley |original adı = ''rus.'' Савалеево |memleket = Rusiye |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_deg =54 |lat_min =28 |lat_sec =12 |lon_deg =56 |lon_min =14 |lon_sec =27 |CoordAddon = |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = 300 |region2 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = Cumhuriyet |region1 = Başqırtistan |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |evelki adları = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = 1013 |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = |DST = |telefon kodu = |poçta indeksi = |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |raqamlı identifikator = |Commons = |sayt = |sayt tili = }} '''Seveley''' ({{lang-ru|Савалеево}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ [[Qırmısqalı rayonı]]nda bir [[köy]]dir. Ealisiniñ sayısı 1013 kişi. [[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]] 95sp7spedfwkkir7g0xt89wljegaesg Eski Aqbolat (Mişke rayonı) 0 38192 246390 192771 2026-10-16T18:39:48Z ČarnaruskiVoin 17755 ČarnaruskiVoin adlı qulanıcı [[Staroakbulatovo (Mişke rayonı)]] saifesiniñ adını [[Eski Aqbolat (Mişke rayonı)]] dep deñiştirildi. 192771 wikitext text/x-wiki {{MY |tip = köy |qırımtatar adı = Staroakbulatovo |original adı = ''rus.'' Староакбулатово |memleket = Rusiye |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_deg =55 |lat_min =28 |lat_sec =55 |lon_deg =55 |lon_min =58 |lon_sec =44 |CoordAddon = |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = 300 |region2 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = Cumhuriyet |region1 = Başqırtistan |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |evelki adları = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = 151 |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = |DST = |telefon kodu = |poçta indeksi = |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |raqamlı identifikator = |Commons = |sayt = |sayt tili = }} '''Staroakbulatovo''' ({{lang-ru|Староакбулатово}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ [[Mişke rayonı]]nda bir [[köy]]dir. Ealisiniñ sayısı 151 kişi. [[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]] 8q5tmpxtdgasngxef55g7vilyr7k75b 246392 246390 2026-10-16T18:39:59Z ČarnaruskiVoin 17755 246392 wikitext text/x-wiki {{MY |tip = köy |qırımtatar adı = Eski Aqbolat |original adı = ''rus.'' Староакбулатово |memleket = Rusiye |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_deg =55 |lat_min =28 |lat_sec =55 |lon_deg =55 |lon_min =58 |lon_sec =44 |CoordAddon = |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = 300 |region2 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = Cumhuriyet |region1 = Başqırtistan |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |evelki adları = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = 151 |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = |DST = |telefon kodu = |poçta indeksi = |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |raqamlı identifikator = |Commons = |sayt = |sayt tili = }} '''Eski Aqbolat''' ({{lang-ru|Староакбулатово}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ [[Mişke rayonı]]nda bir [[köy]]dir. Ealisiniñ sayısı 151 kişi. [[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]] cw2pcvyp40mqvdible3j93sojuhftji Yuqarı Tetişli 0 38677 246375 193519 2026-10-16T18:36:19Z ČarnaruskiVoin 17755 ČarnaruskiVoin adlı qulanıcı [[Verhniye Tatışlı]] saifesiniñ adını [[Yuqarı Tetişli]] dep deñiştirildi. 193519 wikitext text/x-wiki {{MY |tip = köy |qırımtatar adı = Verhniye Tatışlı |original adı = ''rus.'' Верхние Татышлы |memleket = Rusiye |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_deg =56 |lat_min =17 |lat_sec =25 |lon_deg =55 |lon_min =51 |lon_sec =14 |CoordAddon = |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = 300 |region2 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = Cumhuriyet |region1 = Başqırtistan |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |evelki adları = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = 6645 |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = |DST = |telefon kodu = |poçta indeksi = |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |raqamlı identifikator = |Commons = |sayt = |sayt tili = }} '''Verhniye Tatışlı''' ({{lang-ru|Верхние Татышлы}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ bir [[köy]]. [[Tetişli rayonı]]nıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 6645 kişi. [[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]] mc82u1aa4lcmhh6pfmuow1l33u2o3wp 246377 246375 2026-10-16T18:36:33Z ČarnaruskiVoin 17755 246377 wikitext text/x-wiki {{MY |tip = köy |qırımtatar adı = Yuqarı Tetişli |original adı = ''rus.'' Верхние Татышлы |memleket = Rusiye |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_deg =56 |lat_min =17 |lat_sec =25 |lon_deg =55 |lon_min =51 |lon_sec =14 |CoordAddon = |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = 300 |region2 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = Cumhuriyet |region1 = Başqırtistan |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |evelki adları = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = 6645 |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = |DST = |telefon kodu = |poçta indeksi = |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |raqamlı identifikator = |Commons = |sayt = |sayt tili = }} '''Yuqarı Tetişli''' ({{lang-ru|Верхние Татышлы}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ bir [[köy]]. [[Tetişli rayonı]]nıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 6645 kişi. [[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]] o5y08hiugkbe5jr0ab3imi7trytxbl7 Yañı Tetişli 0 38730 246402 191916 2026-10-16T18:42:19Z ČarnaruskiVoin 17755 ČarnaruskiVoin adlı qulanıcı [[Novıye Tatışlı]] saifesiniñ adını [[Yañı Tetişli]] dep deñiştirildi. 191916 wikitext text/x-wiki {{MY |tip = köy |qırımtatar adı = Novıye Tatışlı |original adı = ''rus.'' Новые Татышлы |memleket = Rusiye |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_deg =56 |lat_min =13 |lat_sec =28 |lon_deg =55 |lon_min =56 |lon_sec =08 |CoordAddon = |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = 300 |region2 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = Cumhuriyet |region1 = Başqırtistan |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |evelki adları = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = 550 |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = |DST = |telefon kodu = |poçta indeksi = |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |raqamlı identifikator = |Commons = |sayt = |sayt tili = }} '''Novıye Tatışlı''' ({{lang-ru|Новые Татышлы}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ [[Tetişli rayonı]]nda bir [[köy]]. Ealisiniñ sayısı 550 kişi. [[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]] ak4urbluytawnoq83mcmkyb0m8grale 246404 246402 2026-10-16T18:42:36Z ČarnaruskiVoin 17755 246404 wikitext text/x-wiki {{MY |tip = köy |qırımtatar adı = Yañı Tetişli |original adı = ''rus.'' Новые Татышлы |memleket = Rusiye |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_deg =56 |lat_min =13 |lat_sec =28 |lon_deg =55 |lon_min =56 |lon_sec =08 |CoordAddon = |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = 300 |region2 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = Cumhuriyet |region1 = Başqırtistan |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |evelki adları = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = 550 |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = |DST = |telefon kodu = |poçta indeksi = |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |raqamlı identifikator = |Commons = |sayt = |sayt tili = }} '''Yañı Tetişli''' ({{lang-ru|Новые Татышлы}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ [[Tetişli rayonı]]nda bir [[köy]]. Ealisiniñ sayısı 550 kişi. [[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]] l0ztmu7j27gj88ruri5x22s8g8hnq42 Seveley (Tetişli rayonı) 0 38732 246396 192572 2026-10-16T18:41:24Z ČarnaruskiVoin 17755 ČarnaruskiVoin adlı qulanıcı [[Savaleyevo (Tetişli rayonı)]] saifesiniñ adını [[Seveley (Tetişli rayonı)]] dep deñiştirildi. 192572 wikitext text/x-wiki {{MY |tip = köy |qırımtatar adı = Savaleyevo |original adı = ''rus.'' Савалеево |memleket = Rusiye |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_deg =56 |lat_min =06 |lat_sec =13 |lon_deg =55 |lon_min =36 |lon_sec =16 |CoordAddon = |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = 300 |region2 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = Cumhuriyet |region1 = Başqırtistan |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |evelki adları = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = 100 |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = |DST = |telefon kodu = |poçta indeksi = |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |raqamlı identifikator = |Commons = |sayt = |sayt tili = }} '''Savaleyevo''' ({{lang-ru|Савалеево}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ [[Tetişli rayonı]]nda bir [[köy]]dir. Ealisiniñ sayısı 100 kişi. [[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]] 6kn4tzv5xbwrpi2dkstc5ykhod4w2vc 246400 246396 2026-10-16T18:41:43Z ČarnaruskiVoin 17755 246400 wikitext text/x-wiki {{MY |tip = köy |qırımtatar adı = Seveley |original adı = ''rus.'' Савалеево |memleket = Rusiye |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_deg =56 |lat_min =06 |lat_sec =13 |lon_deg =55 |lon_min =36 |lon_sec =16 |CoordAddon = |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = 300 |region2 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = Cumhuriyet |region1 = Başqırtistan |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |evelki adları = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = 100 |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = |DST = |telefon kodu = |poçta indeksi = |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |raqamlı identifikator = |Commons = |sayt = |sayt tili = }} '''Seveley''' ({{lang-ru|Савалеево}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ [[Tetişli rayonı]]nda bir [[köy]]dir. Ealisiniñ sayısı 100 kişi. [[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]] e28p4rgta7i8gt19zo04evkmcn0e67q Eski Aqbolat (Tetişli rayonı) 0 38735 246387 192772 2026-10-16T18:39:34Z ČarnaruskiVoin 17755 ČarnaruskiVoin adlı qulanıcı [[Staroakbulatovo (Tetişli rayonı)]] saifesiniñ adını [[Eski Aqbolat (Tetişli rayonı)]] dep deñiştirildi. 192772 wikitext text/x-wiki {{MY |tip = köy |qırımtatar adı = Staroakbulatovo |original adı = ''rus.'' Староакбулатово |memleket = Rusiye |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_deg =56 |lat_min =07 |lat_sec =26 |lon_deg =55 |lon_min =35 |lon_sec =43 |CoordAddon = |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = 300 |region2 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = Cumhuriyet |region1 = Başqırtistan |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |evelki adları = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = 426 |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = |DST = |telefon kodu = |poçta indeksi = |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |raqamlı identifikator = |Commons = |sayt = |sayt tili = }} '''Staroakbulatovo''' ({{lang-ru|Староакбулатово}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ [[Tetişli rayonı]]nda bir [[köy]]. Ealisiniñ sayısı 426 kişi. [[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]] g8ogbzkxia449ve8m0baf29emzxf44q 246389 246387 2026-10-16T18:39:43Z ČarnaruskiVoin 17755 246389 wikitext text/x-wiki {{MY |tip = köy |qırımtatar adı = Eski Aqbolat |original adı = ''rus.'' Староакбулатово |memleket = Rusiye |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_deg =56 |lat_min =07 |lat_sec =26 |lon_deg =55 |lon_min =35 |lon_sec =43 |CoordAddon = |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = 300 |region2 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = Cumhuriyet |region1 = Başqırtistan |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |evelki adları = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = 426 |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = |DST = |telefon kodu = |poçta indeksi = |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |raqamlı identifikator = |Commons = |sayt = |sayt tili = }} '''Eski Aqbolat''' ({{lang-ru|Староакбулатово}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ [[Tetişli rayonı]]nda bir [[köy]]. Ealisiniñ sayısı 426 kişi. [[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]] 45ytj62q4zulp62glmgzl3dpa575pml Eski Qalmiyer 0 38737 246384 192812 2026-10-16T18:37:49Z ČarnaruskiVoin 17755 ČarnaruskiVoin adlı qulanıcı [[Starokalmiyarovo]] saifesiniñ adını [[Eski Qalmiyer]] dep deñiştirildi. 192812 wikitext text/x-wiki {{MY |tip = köy |qırımtatar adı = Starokalmiyarovo |original adı = ''rus.'' Старокальмиярово |memleket = Rusiye |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_deg =56 |lat_min =10 |lat_sec =08 |lon_deg =56 |lon_min =02 |lon_sec =12 |CoordAddon = |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = 300 |region2 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = Cumhuriyet |region1 = Başqırtistan |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |evelki adları = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = 410 |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = |DST = |telefon kodu = |poçta indeksi = |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |raqamlı identifikator = |Commons = |sayt = |sayt tili = }} '''Starokalmiyarovo''' ({{lang-ru|Старокальмиярово}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ [[Tetişli rayonı]]nda bir [[köy]]. Ealisiniñ sayısı 410 kişi. [[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]] qjn1gpohovz383c54ka45x2t13mkuw9 246386 246384 2026-10-16T18:39:06Z ČarnaruskiVoin 17755 246386 wikitext text/x-wiki {{MY |tip = köy |qırımtatar adı = Eski Qalmiyer |original adı = ''rus.'' Старокальмиярово |memleket = Rusiye |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_deg =56 |lat_min =10 |lat_sec =08 |lon_deg =56 |lon_min =02 |lon_sec =12 |CoordAddon = |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = 300 |region2 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = Cumhuriyet |region1 = Başqırtistan |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |evelki adları = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = 410 |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = |DST = |telefon kodu = |poçta indeksi = |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |raqamlı identifikator = |Commons = |sayt = |sayt tili = }} '''Eski Qalmiyer''' ({{lang-ru|Старокальмиярово}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ [[Tetişli rayonı]]nda bir [[köy]]. Ealisiniñ sayısı 410 kişi. [[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]] 05zw2ltvwb8cpw9x7cuzuqfwx8tgoxh Eski Saldav 0 38738 246381 192860 2026-10-16T18:37:24Z ČarnaruskiVoin 17755 ČarnaruskiVoin adlı qulanıcı [[Starosoldovo]] saifesiniñ adını [[Eski Saldav]] dep deñiştirildi. 192860 wikitext text/x-wiki {{MY |tip = köy |qırımtatar adı = Starosoldovo |original adı = ''rus.'' Старосолдово |memleket = Rusiye |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_deg =56 |lat_min =25 |lat_sec =37 |lon_deg =55 |lon_min =45 |lon_sec =54 |CoordAddon = |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = 300 |region2 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = Cumhuriyet |region1 = Başqırtistan |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |evelki adları = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = 134 |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = |DST = |telefon kodu = |poçta indeksi = |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |raqamlı identifikator = |Commons = |sayt = |sayt tili = }} '''Starosoldovo''' ({{lang-ru|Старосолдово}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ [[Tetişli rayonı]]nda bir [[köy]]dir. Ealisiniñ sayısı 134 kişi. [[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]] g85u83gdl4mbwax267bp87ig4uj4dsm 246383 246381 2026-10-16T18:37:35Z ČarnaruskiVoin 17755 246383 wikitext text/x-wiki {{MY |tip = köy |qırımtatar adı = Eski Saldav |original adı = ''rus.'' Старосолдово |memleket = Rusiye |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_deg =56 |lat_min =25 |lat_sec =37 |lon_deg =55 |lon_min =45 |lon_sec =54 |CoordAddon = |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = 300 |region2 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = Cumhuriyet |region1 = Başqırtistan |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |evelki adları = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = 134 |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = |DST = |telefon kodu = |poçta indeksi = |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |raqamlı identifikator = |Commons = |sayt = |sayt tili = }} '''Eski Saldav''' ({{lang-ru|Старосолдово}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ [[Tetişli rayonı]]nda bir [[köy]]dir. Ealisiniñ sayısı 134 kişi. [[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]] 3iuyaziclcqinunhjnj9brs5ysrj7e8 Eski Çuqur 0 38739 246378 192895 2026-10-16T18:37:01Z ČarnaruskiVoin 17755 ČarnaruskiVoin adlı qulanıcı [[Staroçukurovo]] saifesiniñ adını [[Eski Çuqur]] dep deñiştirildi. 192895 wikitext text/x-wiki {{MY |tip = köy |qırımtatar adı = Staroçukurovo |original adı = ''rus.'' Старочукурово |memleket = Rusiye |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_deg =56 |lat_min =19 |lat_sec =55 |lon_deg =55 |lon_min =39 |lon_sec =59 |CoordAddon = |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = 300 |region2 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = Cumhuriyet |region1 = Başqırtistan |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |evelki adları = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = 101 |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = |DST = |telefon kodu = |poçta indeksi = |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |raqamlı identifikator = |Commons = |sayt = |sayt tili = }} '''Staroçukurovo''' ({{lang-ru|Старочукурово}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ [[Tetişli rayonı]]nda bir [[köy]]. Ealisiniñ sayısı 101 kişi. [[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]] p7y4hg6r79nss48rs74z0xs5lzduv9x 246380 246378 2026-10-16T18:37:12Z ČarnaruskiVoin 17755 246380 wikitext text/x-wiki {{MY |tip = köy |qırımtatar adı = Eski Çuqur |original adı = ''rus.'' Старочукурово |memleket = Rusiye |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_deg =56 |lat_min =19 |lat_sec =55 |lon_deg =55 |lon_min =39 |lon_sec =59 |CoordAddon = |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = 300 |region2 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = Cumhuriyet |region1 = Başqırtistan |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |evelki adları = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = 101 |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = |DST = |telefon kodu = |poçta indeksi = |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |raqamlı identifikator = |Commons = |sayt = |sayt tili = }} '''Eski Çuqur''' ({{lang-ru|Старочукурово}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ [[Tetişli rayonı]]nda bir [[köy]]. Ealisiniñ sayısı 101 kişi. [[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]] kihonrnef1xkmkxpyc0qzpw51u6uc58 Eski Balaq 0 39325 246393 192783 2026-10-16T18:40:14Z ČarnaruskiVoin 17755 ČarnaruskiVoin adlı qulanıcı [[Starobalakovo]] saifesiniñ adını [[Eski Balaq]] dep deñiştirildi. 192783 wikitext text/x-wiki {{MY |tip = köy |qırımtatar adı = Starobalakovo |original adı = ''rus.'' Старобалаково |memleket = Rusiye |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_deg =55 |lat_min =10 |lat_sec =08 |lon_deg =54 |lon_min =21 |lon_sec =54 |CoordAddon = |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = 300 |region2 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = Cumhuriyet |region1 = Başqırtistan |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |evelki adları = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = 218 |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = |DST = |telefon kodu = |poçta indeksi = |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |raqamlı identifikator = |Commons = |sayt = |sayt tili = }} '''Starobalakovo''' ({{lang-ru|Старобалаково}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ [[Çaqmağış rayonı]]nda bir [[köy]]. Ealisiniñ sayısı 218 kişi. [[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]] j3gge2n5duk3o3ays6zz303963ok5fp 246395 246393 2026-10-16T18:40:24Z ČarnaruskiVoin 17755 246395 wikitext text/x-wiki {{MY |tip = köy |qırımtatar adı = Eski Balaq |original adı = ''rus.'' Старобалаково |memleket = Rusiye |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_deg =55 |lat_min =10 |lat_sec =08 |lon_deg =54 |lon_min =21 |lon_sec =54 |CoordAddon = |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = 300 |region2 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = Cumhuriyet |region1 = Başqırtistan |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |evelki adları = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = 218 |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = |DST = |telefon kodu = |poçta indeksi = |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |raqamlı identifikator = |Commons = |sayt = |sayt tili = }} '''Eski Balaq''' ({{lang-ru|Старобалаково}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ [[Çaqmağış rayonı]]nda bir [[köy]]. Ealisiniñ sayısı 218 kişi. [[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]] rosdzbn19qvhbtwljwshy5xu1zje43v Kirovo-Çepetsk 0 41967 246419 178909 2026-10-16T23:30:20Z ~2026-55753-83 91867 /* */ 246419 wikitext text/x-wiki {{MY |tip = şeer |qırımtatar adı = Kirovo-Çepetsk |original adı = ''rus.'' Кирово-Чепецк |memleket = Rusiye |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_deg =58 |lat_min =33 |lat_sec = |lon_deg =50 |lon_min =01 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = 300 |region2 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = Vilâyet |region1 = Kirov vilâyeti |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |evelki adları = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = 66 651 |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = |DST = |telefon kodu = |poçta indeksi = |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |raqamlı identifikator = |Commons = |sayt = |sayt tili = }} '''Kirovo-Çepetsk''' ({{lang-ru|Кирово-Чепецк}}) - [[Rusiye]]niñ [[Kirov vilâyeti]]nde bir [[şeer]]. [[Kirovo-Çepetsk şeer bölgesi]]nıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 64 000 kişi. [[Kategoriya:Kirov vilâyetindeki şeerler]] jpsbq1xxyuejsd060752l4d4econm2n Hüseyin Vahidi 0 56584 246425 245053 2026-10-17T05:03:24Z Mehditabrizli 31353 246425 wikitext text/x-wiki [[File:Huseynvahidi 2026.png|thumb|Hüseyin Vahidi]] '''Hüseyn Vahidi''' ([[Azerbaycan tili|az]]: Hüseyn Vahidi حسین واحدی ; [[1981]] [[30 Ekim]], [[Urmiya]], [[İran]]) yazıcısı, gazeteci. <ref>[https://www.amerikaninsesi.org/a/urmiya-kitab-sevgi-yolchulari/1584058.html&ved=2ahUKEwjgneaChcOJAxX4VqQEHVrOJBQQFnoECCUQAQ&usg=AOvVaw0UX_FdEZIbbxrPHoHrEQ-H VOA]</ref> == Kitapları == * Sevgi yolcuları (سئوگی یولچولاری), (öyküler derlemesi), Yaz Yayınevi, Urmiye, 2012<ref>{{Web kaynağı |url=https://www.irna.ir/news/83481954/%D8%B3%D8%A6%D9%88%DA%AF%DB%8C-%DB%8C%D9%88%D9%84%DA%86%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%AA%D8%A7%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D8%AD%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AA-%D8%B9%D8%B4%D9%82 |başlık=Arşivlenmiş kopya |erişimtarihi=15 Aralık 2023 |arşivurl=https://web.archive.org/web/20231215061718/https://www.irna.ir/news/83481954/%D8%B3%D8%A6%D9%88%DA%AF%DB%8C-%DB%8C%D9%88%D9%84%DA%86%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%AA%D8%A7%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D8%AD%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AA-%D8%B9%D8%B4%D9%82 |arşivtarihi=15 Aralık 2023 |ölüurl=hayır }}</ref> * [[Yabancı (Albert Camus romanı)]] (یابانچی), [[Albert Camus]]un Yabancı romanının Yabançi adıyla çevirisi) (Azerbaycan Türkçesi), Buta yayınevi, Urmiye, 2016 * [[Beyaz Geceler]] (بیاض گئجه&zwnj;لر), [[Fyodor Dostoyevski]]nin romanını, [[Kiril alfabesi]], Arap alfabesine çevirmesi. Buta yayınevi, Urmiye, 2017<ref>{{Web kaynağı |url=https://azb.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86_%D9%88%D8%A7%D8%AD%D8%AF%DB%8C |başlık=Azb wikipedia |erişimtarihi=15 Aralık 2023 |arşivurl=https://web.archive.org/web/20230326221010/https://azb.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86_%D9%88%D8%A7%D8%AD%D8%AF%DB%8C |arşivtarihi=26 Mart 2023 |ölüurl=hayır }}</ref> * Bizim hikâyele (بيزيم حكايه لر) (Hikayeler Antolojisi, Azerbaycan Türkçesi), Ahtar yayınevi, [[Tebriz]], 2023<ref>[https://ca.axar.az/news/kult/811903.html kult.az]</ref> == Bağlantılar == emhyjx9pkgr4xbk8pn7gpoketb0w1m3 Holokost 0 57444 246414 245891 2026-10-16T21:34:49Z InternetArchiveBot 15570 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261016)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 246414 wikitext text/x-wiki [[Fayl:WW2-Holocaust-Europe.png|thumb|Gettolarnıñ ve «olüm lagerleriniñ» haritası.]] '''Holokost''' — [[natsist]] [[Almaniya]] ve onıñ müttefiqleri ile işbirlikçileri tarafından Avropa [[yeudiler]]ine qarşı yapılğan [[genotsid]]. 1933–1945 senelerindeki taqip ve yoq etüv siyaseti neticesinde tahminen altı million yeudi öldürildi.<ref>{{Cite book |title=The Final Solution: A Genocide |url=https://archive.org/details/finalsolutiongen00unse |last=Bloxham |first=Donald |year=2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-955034-0 }}</ref><ref name="USHMM">[https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/introduction-to-the-holocaust Introduction to the Holocaust] — United States Holocaust Memorial Museum.</ref> Holokost '''Şoa''' ({{lang-he|שואה}} — «felâket») adınen de bellidir. «Holokost» sözü qadimiy yunancada «tamamen yaqılğan qurban» manasını bildirgen sözden kelip çıqqan.<ref>[https://wwv.yadvashem.org/yv/de/resources/names/faq.asp Häufig gestellte Fragen (FAQ)] — Yad Vashem.</ref> Bu siyasetniñ esası [[natsist]]lerniñ [[ırqçılıq|ırqçılığı]] ve [[antisemitizm]]i edi. Antisemitizm — yeudilerge qarşı nefret ve duşmanlıq. Başta natsistler yeudilerniñ aqlarını sıñırlandırdı, mal-mülkünü zorlap aldı ve olarnı cemiyetten ayırdı. [[Ekinci cian cenki]] vaqtında yeudilerni gettolarğa ve lagerlerge zorlap yolladılar. Getto — yeudiler başqa adamlardan ayırılıp yaşamağa mecbur etilgen şeer qısmı. 1941–1945 senelerinde yeudiler sistematik ve kütleviy şekilde öldürildi. Qurbanlar qurşunlandı ya da ölüm lagerlerinde zeerli gaznen öldürildi. Bir çoq adam açlıqtan, hastalıqlardan ve ağır mecburiy işlerden öldi.<ref name="USHMM"/> Natsistler başqa toplulıqlarnı da taqip etti. [[Çingeneler]], saqat adamlar, sovet arbiy esirleri, siyasiy muhalifler ve gomoseksual erkekler de natsist zulmüniñ qurbanları oldı. Bu toplulıqlarnıñ bir çoq azası öldürildi.<ref>[https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/what-groups-of-people-did-the-nazis-target What Groups of People did the Nazis Target?] — United States Holocaust Memorial Museum.</ref> Bazı menbalarda «Holokost» sözü bu qurbanlarnı da içine alğan keñ manada qullanıla.<ref>{{Cite book |last=Niewyk |first=Donald L. |last2=Nicosia |first2=Francis R. |title=The Columbia Guide to the Holocaust |url=https://archive.org/details/columbiaguidetot00niew |publisher=Columbia University Press |year=2000 |pages=[https://archive.org/details/columbiaguidetot00niew/page/45 45]–52 |isbn=978-0-231-11200-0 }}</ref> == Edebiyat == * Энциклопедия судеб : [воспоминания детей войны, переживших Холокост / под ред. С. И. Вайнблата]. — Одесса : Бондаренко М. А., 2017. — 352 с. : ил., портр. ; 21 см. — 200 экз. — ISBN 978-617-7424-37-5 * Перекажіть це дітям вашим... Книга про Голокост в Європі 1933-1945 / С. Брухфельд, П. Левін. – 2-е вид., допов. та розшир. – Дніпро : Ткума, 2018. – 132 с. – (Українська б-ка Голокосту). – ISBN 966-981-064-9. * Існує дуже великий масив наукових та документальних публікацій про Голокост. Серед останніх, які вийшли, відома праця Саула Фрідлендера «Нацистська Німеччина і євреї» (2 томи), де проаналізовано передумови та перебіг Голокосту із залученням численних німецьких документів, а, головне, свідчень з щоденників очевидців катастрофи. Книжка Фрідлендера була негайно перекладена німецькою, французькою та багатьма іншими мовами й визнана науковою спільнотою й громадськістю, як одне з найфундаментальніших досліджень на згадану тему. &nbsp;Див.: ** Saul Friedländer, Nazi Germany and the Jews, v.1: The Years of Persecution 1933—1939, New York: HarperCollins, 1997. ** Saul Friedländer, Nazi Germany and the Jews, v.2: The Years of Extermination, 1939—1945, HarperCollins, 2007 === İngliz tilinde edebiyat === * Hilberg, Raul. The Destruction of the European Jews, vol. 1-3 (2003, c1961) * Hilberg, Raul. Perpetrators, Victims, Bystanders: The Jewish Catastrophe 1933—1945, (1992) * Davidowicz, Lucy, The War Against the Jews : 1933—1945 (1975). * Browning, Christopher R. The Origins of the Final Solution: The Evolution of Nazi Jewish Policy, September 1939-March 1942 (2004) * Davies, Norman and Lukas, Richard C. Forgotten Holocaust: The Poles Under German Occupation 1939—1944, (2001, c1996) *   Dean, Martin: ''Robbing the Jews&nbsp;— The Confiscation of Jewish Property in the'' === Rus tilinde edebiyat === * Арад И. Катастрофа евреев на оккупированных территориях Советского Союза (1941—1945).&nbsp;— Т.1,2.&nbsp;— Днепропетровск: Центр «Ткума»; ЧП «Лира ЛТД»; М.: Центр «Холокост», 2007.&nbsp;— 816 с. * Возрождение памяти: воспоминания свидетелей и жертв Холокоста.&nbsp;— Выпуски №&nbsp;1-6.&nbsp;— Днепропетровск: Центр «Ткума»; ЧП «Лира», 2008—2014. * Михман Д. Историография Катастрофы. Еврейский взгляд: Концептуализация, терминология, подходы и фундаментальные вопросы.&nbsp;— Днепропетровск: Центр «Ткума», 2005.&nbsp;— 448 с. * Я. Хонигсман, Катастрофа Львовского еврейства.&nbsp;— Львів, 1993 * Круглов А.&nbsp;И.&nbsp;Потери евреев Украины в 1941—1944 гг.&nbsp;— Харьков: Тарбут Лаам, 2005.&nbsp;— 376 c. * Круглов А. Трагедия Бабьего Яра в немецких документах.&nbsp;— Днепропетровск: Центр «Ткума»; ЧП «Лира», 2011.&nbsp;— 140 с. * Щупак И. Евреи в Украине: вопросы истории и религии с древнейших времен до Холокоста.&nbsp;— Учеб. пособие для учащихся старших классов сред. общеобразоваучеб. заведений.&nbsp;— Днепропетровск: Центр «Ткума», 2009.&nbsp;— 148 с. === Ukrain tilinde edebiyat === * Нацистський «новий порядок» в містах України: Збірка фотографій та документів з фондів Музею «Пам'ять єврейського народу та Голокост в Україні».&nbsp;— Дніпропетровськ: Інститут «Ткума», 2015.&nbsp;— 336&nbsp;с. [http://tkuma.dp.ua/index.php/ua/publikacy-tkuma/nauchnie-izdaniya/124-natsistskij-novij-poryadok-v-mistakh-ukrajini-zbirka-fotografij-ta-dokumentiv-z-fondiv-muzeyu-pam-yat-evrejskogo-narodu-ta-golokost-v-ukrajini] * Давлєтов О. Підготовка «покоління вовків»: вишкіл майбутніх виконавців Голокосту (Нариси молодіжної політики НСДАП у 1922—1939&nbsp;р.).&nbsp;— Дніпропетровськ: Інститут «Ткума», 2015.&nbsp;— 280&nbsp;с. * Є.Наконечний. Голокост у Львові // Віче.&nbsp;— 1992.&nbsp;— No 14. [http://tkuma.dp.ua/index.php/ua/publikacy-tkuma/nauchnie-izdaniya/123-pidgotovka-pokolinnya-vovkiv-vishkil-majbutnikh-vikonavtsiv-golokostu] * Праведники світу та інші рятівники під час Голокосту: приклад України у порівняльному контексті: збірка наукових статей.&nbsp;— Дніпропетровськ: Інститут «Ткума», 2015.&nbsp;— 200&nbsp;с. * М. Коваль, Нацистський геноцид щодо євреїв та українське населення. // Український історичний журнал&nbsp;— 1992&nbsp;— №&nbsp;2. * М. Попович, Єврейський геноцид в Україні історія та уроки. // Філософська та соціологічна думка.&nbsp;— 1994&nbsp;— №&nbsp;5-6 * А. Подольський, Нацистський геноцид щодо єврейського народу України. 1941—1944. Дисертація кандидата історичних наук&nbsp;— Київ, 1997 * Ж. Ковба, Людяність у безодні пекла, Поведінка місцевого населення Східної Галичини в роки «остаточного розв'язання єврейського питання», Київ: Інститут юдаїки, 1998&nbsp;— 268 с. * Єлисаветський С. Я., Катастрофа і опір українського еврейства (1941—1944): нариси з історії Голокосту і опору в Україні, Інститут політичних i етнонаціональних досліджень НАН України, 1999&nbsp;— 423 с. * Х. Аронов, Катастрофа європейського єврейства під час другої світової війни, Київ: Інститут юдаїки, 2000&nbsp;— 364 с. * Довідник про табори, тюрми та гетто на окупованій території України (1941—1944) / Упоряд. М.&nbsp;Г.&nbsp;Дубик.&nbsp;— К., 2000.&nbsp;— 320 с. * Гон М., Голокост на Рівненщині (документи і матеріали), Запоріжжя: Прем'єр, 2004.&nbsp;— 119 с. ISBN 966-685-138-5 * Мирський Р. Я., Голокост в Україні у регіональному і загальнолюдському вимірі, Львів: Видавництво університету «Львівська політехніка», 2005.&nbsp;— 199 с. * О.&nbsp;М.&nbsp;Гончаренко, Голокост на території Київщини: загальні тенденції та регіональні особливості (1941&nbsp;— 1944&nbsp;рр.): Автореф. дис… канд. іст. наук: 07.00.01 /; Черкас. нац. ун-т ім. Б.Хмельницького.&nbsp;— Черкаси, 2005.&nbsp;— 20 с. [http://www.nbuv.gov.ua/ard/2005/05gomror.zip Онлайн] * Голокост і сучасність: науково-педагогічний бюлетень українського центру вивчення історії голокосту, Інститут політичних і етнонаціональних досліджень НАН України, Український центр вивчення історії Голокосту. Випуски 1, 2, 3, 2005—2008. * Круглов А.&nbsp;И.&nbsp;Потери евреев Украины в 1941—1944 гг.&nbsp;— Харьков: Тарбут Лаам, 2005.&nbsp;— 376 c. * Адам А., Зейкан Ю., Навроцька Е. Білий камінь з чорної катівні: Голокост ромів Закарпаття.&nbsp;— Ужгород: Видавництво Олександри Гаркуши, 2006.&nbsp;— 146 с.: іл. * Сугацька Н.&nbsp;В.&nbsp;Геноцид проти єврейського населення Півдня України в роки німецько-румунської окупації (1941—1944&nbsp;рр.). Дис. на здоб. наук. ступ. канд. істор. наук за спец. 07.00.01 (Історія України).&nbsp;— Миколаїв: Миколаївський державний університет, 2006.&nbsp;— 189 с. [http://www.nbuv.gov.ua/portal/Soc_Gum/Gis/2008_1/Solonari_Sugatska.pdf Рецензія онлайн] * О.&nbsp;В.&nbsp;Гісем, О.&nbsp;О.&nbsp;Мартинюк, Голокост в Україні (1941—1944): словник-довідник, Український центр дослідження Голокосту, Видавництво Сфера, 2007&nbsp;— 92 с. ISBN 966-8782-40-2 * Н. Попадюк, Голокост: трагедія XX століття, Ужгород: Гражда, 2007. * Подольський А.&nbsp;Ю.&nbsp;Уроки минулого: Історія Голокосту в Україні. Навч. посібник / Музей «Будинок Анни Франк», Укр. центр вивчення історії Голокосту.&nbsp;— К.: «Сфера», 2007.&nbsp;— 100 с.: іл.&nbsp;— (Серія «Українська бібліотека Голокосту»)&nbsp;— ISBN 966-8782-41-0. * Шитюк М. М., Геноцид проти євреїв Південної України в роки німецько-румунської окупації (1941—1944), Миколаїв, 2008.&nbsp;— 153 с. ISBN 978-966-8592-53-9 * Гон М. Геноциди першої половини XX століття: порівняльний аналіз. Навчальний посібник для студентів історичних спеціальностей вищих навчальних закладів.&nbsp;— Івано-Франківськ: Лілея-НВ, 2009.&nbsp;— 180 с. [http://www.nbuv.gov.ua/portal/Soc_Gum/Gis/2009_2/PORTNOV_GON.pdf Рецензія онлайн] * Зонтгаймер К. Як нацизм прийшов до влади / Пер. з нім.&nbsp;— Київ: Дух і літера, 2009.&nbsp;— 320 с. * Бартов О. Стерті. Зникаючі сліди євреїв Галичини в сучасній Україні / Переклад з англійської Сергія Коломійця.&nbsp;— Київ: Українській центр вивчення історії Голокосту; «Зовнішторгвидав України», 2010.&nbsp;— 300 с. * Козицький Андрій. Геноцид та політика масового винищення цивільного населення у XX столітті (причини, особливості, наслідки). Посібник для студентів вишів рекомендований МОН, молоді та спорту України.&nbsp;— Львів, «Літопис».&nbsp;— 2012. * Шоа в Україні: історія, свідчення, увічнення.&nbsp;— Київ: Дух і Літера,&nbsp;— 2015.&nbsp;— 520 c. з іл. == Qaydlar == {{reflist|2}} == Bağlantı ==   * [http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=861%2F2008 УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ Про відзначення державними нагородами України За мужність і самопожертву, виявлені у роки Великої Вітчизняної війни у врятуванні осіб єврейської національності від фашистського геноциду, збереження пам'яті жертв Голокосту] * [http://www.history.org.ua/?l=EHU&verbvar=Golokost&abcvar=4&bbcvar=18 Стаття «Голокост» в Електронній енциклопедії історії України, Інститут історії НАН України] * [http://www.dipsm.org.ua/files/2008/11/slovnik.pdf Український центр вивчення історії Голокосту: Словник-довідник «Голокост в Україні»] * [http://www.nbuv.gov.ua/portal/Soc_Gum/Gis/index.html На сайті Національної бібліотеки України імені В.&nbsp;І.&nbsp;Вернадського: «Голокост і сучасність», науковий журнал, Український центр вивчення історії Голокосту&nbsp;— Дослідження, документальні джерела, полеміка, рецензії (щоб мати доступ до всіх статей у електронному вигляді слід клацнути на «архів номерів»)] * [http://www.nbuv.gov.ua/portal/Soc_Gum/Gis/2010_1/bibliography.pdf Національна бібліотека України імені В.&nbsp;І.&nbsp;Вернадського&nbsp;— Бібліографія: Вибрані останні видання з історії голокосту та геноцидів] * [http://www.nbuv.gov.ua/portal/Soc_Gum/Gis/2008_1/Kulchytskyi.pdf Станіслав Кульчицький: Голодомор в Україні й український голокост] * [https://web.archive.org/web/20081016150927/http://exlibris.org.ua/mirczuk/ Петро Мірчук «Зустрічі й розмови в Ізраїлю. (Чи українці „традиційні антисеміти“)»] * [https://web.archive.org/web/20120702061730/http://provid.org/2009/11/29/golokost-ignorovana-realnist-timoti-snayder Голокост: ігнорована реальність. Тімоті Снайдер, професор Єльського університету (укр.)] * [http://www.ushmm.org/wlc/ru/article.php?ModuleId=10005143 Стаття «Голокост» на сайті Меморіального музею голокосту в Сполучених Штатах (також інші споріднені статті російською, англійською, німецькою, французькою та ін. мовами)] * [http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkPath=pages\H\O\Holocaust.htm Стаття «Голокост» в англомовній Інтернетній енциклопедії України (Internet Encyclopedia of Ukraine)] * [http://hromadskeradio.org/2015/01/25/yakshho-mi-vigrayemo-ideologichnu-viynu-todi-mi-vigrayemo-i-viynu-u-poli-vitaliy-nahmanovich/ 27 січня світ відзначатиме Міжнародний день пам'яті жертв Голокосту. Хто звільнив Аушвіц?&nbsp;// Громадське радіо, 25 січня 2015] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20150127230622/http://hromadskeradio.org/2015/01/25/yakshho-mi-vigrayemo-ideologichnu-viynu-todi-mi-vigrayemo-i-viynu-u-poli-vitaliy-nahmanovich/ |date=2015-01-27 }} * [http://www.bbc.co.uk/ukrainian/politics/2015/01/150126_ukraine_auschwitz_victims_vc?ocid=socialflow_gplus Українські жертви і визволителі Аушвіца&nbsp;// «ВВС Україна», 26 січня 2015] * Стаття «Причина Холокосту» в кн. «Українська політологія або Атдадім Львов Палякам»: [https://drive.google.com/file/d/0B-gWbuz5e6alS2h3NUtha0xHVVE/view PDF], [https://drive.google.com/file/d/0B-gWbuz5e6alT0xMOTJKUFNEMzA/view EPUB], переклад на російську: [https://drive.google.com/file/d/0B-gWbuz5e6alcm9uYUJrQkhvRWs/view PDF], [https://drive.google.com/file/d/0B-gWbuz5e6alMDdqUWRReHRZaGM/view EPUB] [[Kategoriya:Avropa tarihı]] [[Kategoriya:Almaniya tarihı]] [[Kategoriya:Yeudiler]] lwm1zfjrfoeyylwu7g4gt4lq28x3nbm Selâhaddin Eyyubiy 0 60190 246422 245887 2026-10-17T05:00:48Z Don Alessandro 1 Don Alessandro adlı qulanıcı [[Selahaddin Eyyubiy]] saifesiniñ adını [[Selâhaddin Eyyubiy]] dep deñiştirildi. 245887 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Selahaddin Eyyubi El Kurdi.jpg|küçükresim|Salahaddin Eyyubiy portretı]] '''Selahaddin Eyyubiy''' (1137 ya da 1138, [[Tikrit]] — 1193 s. mart 4, [[Dimeşq]]) — [[Kürtler|kürt]] asıllı serdar, [[Eyyubiyler|Eyyubiy]] devletiniñ esasçısı, [[Mısır]] ve [[Suriye]] sultanı. 1164 senesi [[Nureddin Zengi]]niñ emrinen, emcesi Şirkuhnen beraber Mısırğa askeriy seferge ketti. 1169 senesinde Mısır veziri oldı. 1171 senesi [[Fatimiy halifeligi]]ne soñ berdi ve Mısırda öz akimiyetini sağlamlaştırdı. Nureddin Zengi 1174 senesi ölgen soñ, Selahaddin [[Dimeşq]]nı aldı. Soñra Suriyeniñ başqa yerlerini de özüne boysundırdı. Böyleliknen, Mısırnı ve Suriyeniñ büyük bir qısmını bir devlette birleştirdi. 1187 senesinde Hattin yanındaki uruşta onıñ ordusı [[Haçlılar seferleri|haçlılarnı]] yeñdi. Bu ğalebeden soñ [[Filistin]]niñ bir çoq şeerini aldı. 1187 senesi oktâbrniñ 2-sinde, qamaçavdan soñ, [[Qudus]] da onıñ ordusına teslim oldı. 1189–1192 seneleri [[Üçünci haçlı sefer|Üçünci haçlı sefer]] vaqtında haçlılarğa qarşı cenk etti. 1192 senesi [[İngiltere]] qıralı [[I Riçard]]nen barışıq añlaşması tizdi. Qudus Selahaddinniñ idaresinde qaldı. Hristianlarğa silâsız olaraq şeerniñ aziz yerlerini ziyaret etmege izin berildi.<ref>[https://www.britannica.com/biography/Saladin Saladin] — Encyclopædia Britannica.</ref> [[Fayl:Flag of Saladin.svg|thumb|Selahaddinniñ cenk bayrağı (tahminiy rekonstruktsiya)]] == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Mısır adamları]] [[Kategoriya:Iraq adamları]] [[Kategoriya:Serdarlar]] 04gkzt472v26y9iwghvm2uobfof81gc Şırınlar 0 60827 246411 246359 2026-10-16T21:05:35Z Don Alessandro 1 /* Qırım Hanlığınıñ idaresindeki yeri */ 246411 wikitext text/x-wiki '''Şırınlar'''<ref name="atama">İnalcık H. [https://islamansiklopedisi.org.tr/kirim Kırım] // TDV İslâm Ansiklopedisi. «Kırım Hanlığı (1441–1783)» bölügi.</ref> — [[Altın Orda]] devrinde yükselgen, [[Qırım Hanlığı|Qırım]], [[Qazan Hanlığı|Qazan]] ve [[Qasım Hanlığı|Qasım]] hanlıqlarınıñ siyasiy ayatında büyük rol oynağan bir asılzade soyu. Qırımda Şırın beyi [[qaraçı beyler]]niñ birincisi, yani ''baş qaraçı'' edi. Şırınlar [[Geraylar]] sülâlesiniñ tahtqa yerleşmesinde iştirak etken, hanlarnıñ saylanuvına, devletniñ içki ve tışqı siyasetine tesir etkenler. Hanlıq 1783 senesi yoq etilgen soñ da soynıñ Qırımda qalğan qolları ''Şirinskiy'' soyadınen topraq saipleri, zabitler ve memurlar olaraq yaşağanlar.<ref name="derin2021">Derin Paşaoğlu D. [https://crimeanreview.ru/kio2021-n1-derinpasoglu/ Bozkır Kültüründen ve Altın Orda Hanlığı’ndan Devralınan Miras: Kırım Hanlığı’nda Kabile Aristokrasi ve Karaçu Beyleri] // Крымское историческое обозрение. 2021. № 1. S. 51–82. DOI: 10.22378/kio.2021.1.51-82.</ref><ref name="mavrina2010">Мавріна О. С. Деякі зауваги до генеалогічної історії мурз Ширінських у ХІХ ст. // [https://history.org.ua/LiberUA/978-966-02-5736-8/978-966-02-5736-8.pdf Орієнтальні студії в Україні. До ювілею Л. В. Матвєєвої]. Київ, 2010. S. 296–311.</ref> == Menşesi ve ilk tarihı == Şırınlarniñ aslı [[Altın Orda]]nıñ soy [[aristokratiya]]sınen bağlıdır. XVIII asır tarihçılarınıñ ve aile [[şecere]]leriniñ haberlerine köre, olarnıñ ataları arasında Danğı bey ve oğlu Ruqtemür, ya da Rektemür, olğan. Ruqtemür XIV asırnıñ soñunda [[Toqtamış]] hannıñ yaqın adamlarından biri olaraq yükselgen. Şecerelerde o, hanğa yardım etken ve bunıñ qarşılığında özü ve nesli içün devlet idaresinde büyük aqlarğa saip olğan bey olaraq tasvir etile. Bazı menbalarda Şırınlar ''As'' degen qabile ile bağlana, lâkin bu qabileniñ etnik tamırı aqqında tetqiqatçılarnıñ fikirleri bir degildir.<ref name="derin2014">Derin Paşaoğlu D. [https://dergipark.org.tr/tr/pub/tariharastirmalari/article/603080 Altın Orda ve Kırım Sahasında Bozkır Aristokrasisinin Güçlü Temsilcileri: Emir Rektemür ve Şirin Mirzalar] // Tarih Araştırmaları Dergisi. 2014. C. 33, № 56. S. 147–190.</ref> Soynıñ erte tarihını ögrengende şecere rivayetleri ile başqa menbalarnıñ haberlerini ayırmaq kerek. Şırınlarnıñ eki esas şeceresi belli: birincisi [[Abdülğaffar Qırımiy]]niñ 1748 senesi bitirilgen ''Umdet ül-ahbar'' eserinde saqlanğan; ekincisi XIX asırda Rusiye idaresine [[asılzade]]liklerini isbat etmek içün berilgen. Çaba Göncölniñ tetqiqatına köre, bu eki metin, ihtimal, 1660-ıncı senelerinde yazılğan umumiy bir şecereden faydalanğan. Bundan dolayı olarnıñ bir-birine oşağan haberleri er vaqıt eki ayrı delil sayılamaz.<ref name="goncol">Göncöl Cs. [https://goldhorde.ru/en/stati2017-4-8/ Philological Remarks on Two Genealogies of the Crimean-Tatar Clan Shirin] // Golden Horde Review. 2017. Vol. 5, № 4. S. 811–824. DOI: 10.22378/2313-6197.2017-5-4.811-824.</ref> XV asırda Şırın beyleri Altın Ordanıñ parçalanması ve Qırımda ayrı hanlıqnıñ meydanğa kelüvi ile bağlı vaqialarda iştirak etkenler. Şecereler Qırım qolunı Tegene bey ile bağlay. Onıñ neslinden çıqqan beyler [[I Hacı Geray]]nı ve onıñ varislerine qoltutıp, yañı devletniñ siyasiy temelini teşkil etken asılzade soylarından biri olğanlar.<ref name="derin2014"/> == Qırım Hanlığınıñ idaresindeki yeri == Hanlıqta yüksek akimiyet Geraylarğa ait olsa da, han büyük soylarğa dayanmağa mecbur edi. Şırın, [[Barınlar|Barın]], [[Arğınlar|Arğın]] ve [[Qıpçaqlar (Qırım)|Qıpçaq]] beyleri ''qaraçı'' degen yüksek mevqini tutqanlar. Soñraki devirlerde [[Mansurlar|Manğıt-Mansur]] ve [[Secevütler|Secevüt]] soylarınıñ tesiri de artqan; qaraçı soylarnıñ terkibi menbalarğa ve devirge köre deñişe. Şırın beyi bu aristokratiyanıñ başında bulunğan ve devlet divanında eñ nufuzlı adamlardan biri olğan.<ref name="derin2021"/> Qaraçı beyler müim devlet meselelerini han ile beraber muzakere etkenler, asker toplağanlar ve seferlerde öz birliklerine komandanlıq yapqanlar. Olarnıñ razılığı han içün em siyasiy, em askeriy ceetten müim edi. Beyler hanğa qarşı çıqqanda divanğa kelmey, askerlerini ondan ayırıp, başqa bir Geraynı destekley bile ediler. Şırınlar han tahtına öz soylarından birini çıqarmağa degil, Geraylar arasından özlerine uyğun namzetni keçirüvge tırışqanlar. Osmanlı padişasınıñ han tayin etüv aqqı quvetlengen soñ da yerli beylerniñ qoltutuvı zarur olaraq qalğan.<ref name="inalcik">İnalcık H. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2022/11/Inaldzhik-10-39.pdf Хан и родовая знать: Крымское ханство при Сахиб Герае I] // Крымское историческое обозрение. 2022. T. 9, № 2. S. 10–39. DOI: 10.22378/kio.2022.2.10-39.</ref> Soy başınıñ mevqisi, adetke köre, büyük yaşlı erkek aqrabalarğa keçe edi; o, er vaqıt evelki beyniñ büyük oğlu olmay edi. Şırınlarnıñ Geraylar ile nikâh bağları da bar edi: han qızları ve qız qardaşları bu soynıñ nufuzlı adamlarını evlendiler. Böyle bağlar olarnıñ sarayğa yaqınlığını arttırsa da, han ile aralarındaki siyasiy ihtilâflarnı yoq etmey edi.<ref name="inalcik"/><ref name="safarov">Safarov M. A. [https://kpfu.ru/portal/docs/F1396284261/11.pdf The Shirinsky Family Chronicles throughout the Centuries] // Tatarica. 2016. № 2 (7). S. 156–163.</ref> Şırın beyi özüne bağlı topraqlarda idare ve makeme işlerine de tesir ete edi. Onıñ akimiyeti yerli ealini, soy aqrabalarını ve olarnıñ adamlarını birleştire edi. Aynı vaqıtta beylerniñ makeme salâhiyetleri [[şeriat]] [[qadı]]larınıñ vazifelerinen yanaşa mevcut olğan; bu nizamı bey bütün davalarnı öz başına çezgen şeklinde añlamaq doğru degildir.<ref name="akchurin">Акчурин М. М. [https://iriran.ru/sites/default/files/Akchurin_diss.pdf Административно-территориальное устройство Мещеры XV — начала XVII веков (этнополитические аспекты)]: диссертация. Казань, 2019. S. 61–66.</ref> == Topraqları ve rezidentsiyaları == Şırın beyleriniñ ''beylik'' degen esas mülkleri Qırımnıñ şarqında, [[Qarasuvbazar]] ile [[Eski Qırım]] etrafında, dağ eteklerinde ve şarqqa doğru uzanğan çöllerde bulunğan. E. Ümerov olarnıñ tesir saasını Qarasuvbazardan [[Keriç]]ke ve [[Azaq deñizi]] tarafına qadar tasvir ete. Lâkin soynıñ siyasiy tesir saası, beyge ait yerler ve ayrı mırzalarnıñ şahsiy mülkleri aynı bir şey degil edi.<ref name="umerov">Умеров Э. [https://echovek.ru/tt/node/806 Бейлики Крымского ханства XVII–XVIII вв.] // Гасырлар авазы — Эхо веков. 2014. № 1/2.</ref> 1784 senesiniñ [[kameral tasvir]]inde ''Şırın qadılığı'' 40 köyni birleştire. XIX asır başınıñ vesıqaları beylikniñ esas özegini soñra [[Kefe uyezdi]]niñ [[Salı]] volostı olğan yerde köstere. Bu yerlerde [[Ortalan]], [[Toplu]], [[Sartana]], [[Suvuq Sala]] ve [[Qızıltaş]] kibi köyler bulunğan. Beylerniñ tanılğan rezidentsiyası Qarasuvbazarğa yaqın [[Qatırşa Saray]] köyünde edi; daa evelki merkezleri arasında Eski Qırım añıla.<ref name="umerov"/> Şırınlarniñ zenginligi tek tarlalarğa tayanmağan. Olar bağlar, ormanlar, otlaqlar ve degirmenlerden faydalanğanlar, bazı tuz göllerinden ve [[Arabat beli]]nden keçirilgen tuvardan kelir alğanlar. XIX asırda da ayrı aileleriniñ mülkleri bir qaç köyge tarqalğan; çiftçilik yerleri ile beraber meyva bağları, yüzüm bağları ve suv degirmenleri olğan.<ref name="umerov"/><ref name="mavrina2010"/> == Hanlıq devrindeki tanılğan vekilleri == '''[[Mamaq Şırın|Mamaq]] bey''' ve onıñ qardaşı '''[[Eminek]] bey''' XV asırnıñ ekinci yarısındaki taht küreşlerinde büyük rol oynağanlar. Mamaqnıñ ölüminden soñ Eminek soynıñ başına keçken ve [[I Meñli Geray]]nıñ eñ müim destekçilerinden biri olğan. O, 1475 senesindeki Osmanlı ordusınıñ Qırımğa seferi ve Qırımnıñ Osmanlı devleti ile bağlarınıñ şekillenmesinde faal iştirak etken. Şırınlarniñ qoltutuvı Meñli Geraynıñ 1478 senesi tahtta tekrar yerleşmesinde müim olğan.<ref name="derin2014"/> XVI asır başında Şırınlarniñ içinde de siyasiy birlik yoq edi. '''[[Mamış]] bey''' ile '''[[Bahtiyar Şırın|Bahtiyar]] bey''' arasındaki reqabet hanlar arasındaki küreşnen qarışqan. Bahtiyar evelâ [[I Saadet Geray]]nı desteklegen, lâkin hannıñ öz akimiyetini quvetlendirmesi soñra onıñ ile de ihtilâfqa ketirgen. 1520-nci senelerniñ soñu ve 1530-ncı senelerniñ başında bir sıra Şırın beyleri ve olarnıñ aqrabaları öldürilgen. Bu vaqialar soynıñ büyük nufuzına rağmen, onıñ hanğa qarşı daima bir saf olaraq çıqmağanını köstere.<ref name="inalcik"/> Hanlıqnıñ soñki zamanlarında '''Memetşa bey Şırın''' müim şahıslardan biri edi. [[Şahin Geray]] devrine ait yarlıqlar onı Şırın beyliginiñ başı olaraq köstere.<ref name="akchurin"/> [[Rusiye imperiyası]] 1783 senesi Qırımnı anneksiya etken soñ o, yañı idare ile işbirligi yapqan asılzadeler arasında olğan. 1783–1784 seneleri Rusiye idaresi teşkil etken «Qırım ükümeti»nde bu soynıñ bir qaç vekili vazife alğan.<ref name="prokhorov">Прохоров Д. А. [https://pifk.magtu.ru/doc/2016/1/278-295.pdf Крымские татары в органах управления Таврической области после присоединения Крыма к России (1783–1787 гг.)] // Проблемы истории, филологии, культуры. 2016. № 1. S. 278–295.</ref> == Rusiye imperiyası zamanında == Hanlıq yoq etilgen soñ Şırınlarnıñ evelki siyasiy ve askeriy akimiyeti soñuna yetken. Rusiye idaresi beyler ve mırzalarnı imperiya asılzadeler tabaqasına qoşmağa tırışqan. Ailelerniñ eski aqları bütünley saqlanmağan: olar nesillerini, hanlardan alğan vesiqalarını ve mülklerini isbat etmege mecbur olğanlar. Şırınlarnıñ bir qısmı yerli idare, makeme ve askeriy hızmet vastasınen yañı nizamda öz yerini tapqan.<ref name="prokhorov"/><ref name="kravchuk">Кравчук А. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2021/01/kio_2_2020_19-31.pdf Именной указатель крымскотатарских чиновников Таврической губернии (первая половина XIX в.)] // Крымское историческое обозрение. 2020. № 2. S. 19–31. DOI: 10.22378/kio.2020.2.19-31.</ref> 1820 senesi soy vekilleri [[Tavriya guberniyası]] asılzadeler deputatları meclisine ({{lang-ru|дворянское собрание}}) 21 aile cedvelini taqdim etkenler; işniñ protokollarında olardan 20-si incelengen. 1847 senesinden başlap cedveller yañartılğan, 1852 senesi ise meclis 18 aileni asılzadelikte tanımaq aqqında qarar alğan. Vesıqalar Şırınlarnıñ mülkleri, aile bağları ve hızmetleri aqqında tafsilâtlı malümat bere. Soynıñ zengin qolları XIX asırda da Qırımnıñ büyük topraq saipleri arasında qalğan.<ref name="mavrina2010"/> Bu devirniñ tanılğan vekillerinden '''Ali mırza Şirinskiy''' [[Kefe atlı tatar polku]]na komandanlıq yapqan, gvardiya polkovnigi derecesine yetken ve Kefe uyezdi asılzadeleriniñ reberi ({{lang-ru|предводитель дворянства}}) olğan. '''Atay mırza Şirinskiy''' de asılzadeler teşkilâtında hızmet etken. '''Bahtişa mırza''' ve başqa soy vekilleri uyezd makemelerinde ve asılzadeler meclisinde çalışqanlar. Böylece evelki bey soyu vekilleriniñ bir qısmı imperiyanıñ yerli askeriy ve memur çevrelerine bağlanğan.<ref name="kravchuk"/> XX asır başında da Şırınlarnıñ bazı adamları cemaat ayatında iştirak etkenler. 1918–1919 seneleri [[Aqmescit]]te çıqqan, rusça ve qırımtatarca saifeleri olğan ''Aq ses — Golos pravdı'' gazetasınıñ resmiy muarrir eyetine '''Selâmet mırza Şirinskiy''' başçılıq yapqan. Gazetanı desteklegen mırzalar ve din adamları [[ekinci Qırım ülke ükümeti]]ne ve [[Göñülliler ordusı]]na yaqın siyasiy çevrelerni temsil etkenler.<ref name="press">Яблоновская Н. В., Джелилова Л. Ш. [https://vestnik.journ.msu.ru/books/2021/1/krymskotatarskaya-gazeta-ak-ses-golos-pravdy-1918-1919-ideyno-politicheskaya-pozitsiya-i-problemno-t/ Крымскотатарская газета «Акъ сес — Голос правды» (1918–1919): идейно-политическая позиция и проблемно-тематическое своеобразие] // Вестник Московского университета. Серия 10: Журналистика. 2021. № 1. S. 126–149. DOI: 10.30547/vestnik.journ.1.2021.126149.</ref> == Sovet devrinde == Sovet akimiyeti qurulğan soñ asılzadelik imtiyazları yoq etilgen, büyük mülkler devletleştirilgen. Şırınlar da başqa eski bey ve mırza aileleri kibi iqtisadiy temelini coyğanlar. Soydan kelgen adamlarnıñ bir qısmı memur, muallim ve başqa hızmetlerde çalışsa da, asılzade menşesi olarnıñ taqibine sebep ola bilgen.<ref name="vozgrin">Возгрин В. Е. [https://krimoved-library.ru/books/istoricheskie-sudbi-krimskih-tatar374.html История крымских татар]. Санкт-Петербург: Нестор-История, 2013. T. III. XI bap, «Как кончали с “мурзаками”».</ref> 1928 senesi eski topraq saiplerini Qırımdan çıqaruvğa ait cedvellerde Şirinskiy aileleri de añılğan. Tarihçı [[Valeriy Vozgrin]] taqipke oğrağanlar arasında yer qurulışı mütehassısı Selâmet Suleyman oğlu Şirinskiyni köstere. Aynı tedqiqatqa köre, Ali Murat oğlu Şirinskiyniñ ailesi aqqındaki sürgün işi 1935–1936 seneleri devam etken. Böylelikle repressiyalar tek büyük mülk saiplerini degil, artıq başqa işlerde çalışqan eski asılzadelerni de qaplap alğan.<ref name="vozgrin"/> Repressiya qurbanlarınıñ hatıra kitabında asılzade menşeli, [[kolhoz]]da esapçı olıp çalışqan 'Murat Mustafa Şirinskiyniñ adı bar. O, 1937 senesi tutuqlanğan, [[NKVD üçlügi]]niñ qararınen 1938 senesi yanvarnıñ 17-sinde atılğan ve 1989 senesi aqlanğan.<ref>Книга памяти Автономной Республики Крым: Ширинский Мурат Мустафа, 1888 г. р. ГААРК, ф. Р-4808, оп. 1, д. 015672. [https://ru.openlist.wiki/Ширинский_Мурат_Мустафа_(1888) Vesıqanıñ elektron qaydı].</ref> == Başqa devletlerdeki qolları == Şırınlarniñ ayrı qolları Altın Orda dağılğan soñ bir qaç tatar devletinde bulunğan. [[Qazan Hanlığı]]nda olar eñ nufuzlı qaraçı soylarından biri olğanlar. XVI asırnıñ birinci yarısında Bolat Şırın [[Şah Ali]], [[Can Ali]] ve [[Safa Geray]] hanlar devrinde müim rol oynağan. Onıñ oğlu Nur Ali de Şah Ali ükümetiniñ beklerbegi olğan. Böylece aynı soy Qırımda ve Qazanda yüksek devlet vazifelerini tutqan.<ref name="tatarica">Измайлов И. Л. [https://tatarica.org/ru/razdely/istoriya/srednie-veka/personalii/shirin Ширин] // Татарская энциклопедия TATARICA.</ref> [[Qasım Hanlığı]]nda ve [[Meşçera]] ülkesinde Şırınlarnıñ başqa qolları yerleşken. Qasımda da olar qaraçı soylar arasında birinci yerni tutqanlar. Olarnıñ tarihı [[Qasım]] etrafındaki [[Podlipki]] ve [[Kadom]] etrafındaki [[Bogdanovo]] kibi köylernen bağlıdır. Hanlıq yoq etilgen soñ bu qollarnıñ bazıları ticaretke keçken. XIX asır soñu — XX asır başında Hüsein Cafer oğlu Şirinskiy Moskvada kürk tuccarı ve hayırsever olaraq tanılğan, Bogdanovoda yañı usulnen oqutqan mektepni desteklegen. Onıñ aqrabası Fazılâ Şirinskaya (1901–1992) sovet devrinde Moskva musulman cemaatınıñ din ayatında tanılğan qadınlardan biri olğan.<ref name="safarov"/> Rusiye şecere edebiyatında [[hristianlıq]]nı qabul etken Şirinskiy-Şihmatov [[kinaz]]ları da Şırınlar ile bağlana. Bu qoldan Rusiye halq maarifi naziri [[Platon Şirinskiy-Şihmatov]] çıqqan. Olarnıñ kinazlıq derecesi 1836 senesi Senat tarafından tasdıqlanğan.<ref>[https://ru.wikisource.org/wiki/ЭСБЕ/Ширинские-Шихматовы Ширинские-Шихматовы] // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона. Санкт-Петербург, 1903. T. XXXIXa. S. 590–591.</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Qırımtatar asılzadeleri]] [[Kategoriya:Qırım tarihı]] [[Kategoriya:Rusiye tarihı]] 7ze9mojy6oq5dv511v70epyvybb8d3v Arğınlar 0 60832 246365 2026-10-16T12:10:56Z Don Alessandro 1 Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: ''''Arğınlar''' — XV–XVIII asırlarda [[Qırım Hanlığı]]nıñ eñ nufuzlı bey soylarından biri. Soy reisleri [[qaraçı bey]] unvanını taşığan, han divanında yer alğan ve devletniñ siyasiy, arbiy ve iqtisadiy ayatında müim rol oynağanlar. Arğınlar [[Şırınlar]], [[Barınlar]] ve [[Qıpçaqlar (Qırım)|Qıpçaqlar]]nen beraber hanlıqnıñ ilk devrindeki esas bey soyları arasında olğan.<ref name="tatarica">[https://tatar...' 246365 wikitext text/x-wiki '''Arğınlar''' — XV–XVIII asırlarda [[Qırım Hanlığı]]nıñ eñ nufuzlı bey soylarından biri. Soy reisleri [[qaraçı bey]] unvanını taşığan, han divanında yer alğan ve devletniñ siyasiy, arbiy ve iqtisadiy ayatında müim rol oynağanlar. Arğınlar [[Şırınlar]], [[Barınlar]] ve [[Qıpçaqlar (Qırım)|Qıpçaqlar]]nen beraber hanlıqnıñ ilk devrindeki esas bey soyları arasında olğan.<ref name="tatarica">[https://tatarica.org/ru/razdely/istoriya/srednie-veka/personalii/argyn Аргын] // Татарская энциклопедия TATARICA. Институт татарской энциклопедии и регионоведения АН РТ.</ref><ref name="inalcik">Иналджик Х. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2022/11/Inaldzhik-10-39.pdf Хан и родовая знать: Крымское ханство при Сахиб Герае I] // Крымское историческое обозрение. 2022. Т. 9. № 2. С. 10–39, особенно с. 14–17. DOI: 10.22378/kio.2022.2.10-39.</ref> Soynıñ topraqları esasen [[Qarasuvbazar qaymaqamlığı]]nda edi. Bu yerde Arğın beyleriniñ adını taşığan bir [[qadılıq]] olğan. [[Rusiye imperiyası]] devrinde soy vekilleri rusça vesiqalarda '''Arginskiyler''' ({{lang-ru|Аргинские}}) soyadınen qayd etilgenler. Olarnıñ Qırımda yaşavı, topraq saipligi ve devlet hızmeti XIX asırda da devam etken.<ref name="umerov">Умеров Э. [https://imha.ru/1144546228-beyliki-krymskogo-hanstva-xvii-xviii-vv.html Бейлики Крымского ханства XVII–XVIII вв.] // Гасырлар авазы — Эхо веков. 2014. № 1/2.</ref><ref name="kravchuk2021">Кравчук А. С. [https://journals.rudn.ru/russian-history/article/view/25756 Крымские татары в органах управления Таврической губернии в первой половине XIX в.] // Вестник РУДН. Серия: История России. 2021. Т. 20. № 1. С. 47–60, особенно с. 51. DOI: 10.22363/2312-8674-2021-20-1-47-60.</ref> == Aslı ve Altın Orda devri == Arğınlarnıñ Qırımda tutqan yeri [[Altın Orda]]nıñ siyasiy ve arbiy nizamınen bağlıdır. Bu nizamda han beyleriniñ idaresinde olğan soylarnıñ askerlerine tayanğan. Altın Orda dağılğanda böyle soy birlikleriniñ qolları ayrı hanlıqlarda yerleşken ve yerli asılzadelerniñ müim bir qısmını teşkil etken.<ref name="derin">Derin Paşaoğlu D. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2021/06/KIO_1_2021_derin_pasaoglu.pdf Bozkır Kültüründen ve Altın Orda Hanlığı’ndan Devralınan Miras: Kırım Hanlığı’nda Kabile Aristokrasi ve Karaçu Beyleri] // Крымское историческое обозрение. 2021. № 1. С. 51–82. DOI: 10.22378/kio.2021.1.51-82.</ref> Tarihiy rivayetlerde Arğınlar Şırın, Barın ve Qıpçaqlarnen beraber [[Toqtamış]] hannıñ mahsus [[nöker]]leri arasında kösterile. Nökerler hanğa bağlı arbiy hızmetkârlar olğan. Toqtamışnıñ oğlu Qadır Berdi etrafında da bu soylarnıñ beyleri añıla. Bu haberler Arğınlarnıñ Qırım hanlarınen bağlarını Altın Orda devrine bağlağan siyasiy ananeni akis ettire.<ref name="derin" /> Qırım Arğınlarınıñ şeceresinde '''Qara Hoca bey''' soynıñ atası olaraq kösterile. Onıñ adı [[Edige destanı]]nda da Arğınlarnıñ reisi olaraq keçe. Soy şeceresi ve destan rivayetleri Arğınlarnıñ Altın Orda devri aqqındaki tarihiy afızasınen bağlıdır.<ref name="ishakov">Исхаков Д. М. [https://pomnirod.ru/materialy-k-statyam/administrativno-territorialnoe-delenie-rossijskoj-imperii/gubernii-rossii/kazanskaya-guberniya/knigi-ocherki-stati-publikacii-o-kazanskoj-gubernii/ot-srednevekovyh-tatar-k-tataram-novogo-vremeni.-ishakov-d.m1.html От средневековых татар к татарам нового времени: этнологический взгляд на историю волго-уральских татар XV–XVII вв.] Казань: Мастер Лайн, 1998.</ref> == Hanlıqnıñ idaresindeki yeri == Qırım Hanlığında [[qaraçı beyler]] büyük topraq saipleri ve arbiy yolbaşçılar olğanlar. Olarnıñ tesiri han [[divan]]ındaki yerlerine, özlerine bağlı [[mırza]]larğa ve sefer vaqtında çıqarğan askerlerine tayanğan. Arğın beyi de böyle bir siyasiy ve arbiy birliginiñ başında turğan. Devlet işleri, cenk ve sulh meseleleri han ve esas beyler arasında muzakere etilgen.<ref name="inalcik" /> Beyler han tahtı içün küreşte de müim quvet olğanlar. Hanlıq Geray hanedanına ait olğan, qaraçı beyler ise bu hanedan azalarından biriniñ tarafını tutıp, onıñ tahtqa çıquvına yardım etkenler. Beylerniñ umumiy areket etüvi hannıñ vaziyetini küçlendire ya da aksine zayıflata bilgen. Beyler divan meclislerine ve seferlerge qatnaşuvdan vazgeçip, hanğa basqı köstere bilgenler.<ref name="inalcik" /> Beylerniñ quveti arbiy seferlerde açıq körüngen. 1543 senesindeki Çerkes seferi aqqında berilgen malümatta Arğın ve Qıpçaq birlikleriniñ umumiy sayısı 3 biñ kişi olaraq kösterile. Bu raqam eki soynıñ beraber çıqarğan quvetine aittir. Soy askerleri han ordusınıñ müim bir qısmını teşkil etken, olarnıñ komandanları ise devlet siyasetine tesir etüv imkânına saip olğanlar.<ref name="inalcik" /> Beylik soy içinde miras olaraq keçken, lâkin bey olmaq içün hannıñ tasdıqı de kerek olğan. Arğın beylerine berilgen yarlıqlar evelki yolbaşçılarnıñ ve atalarnıñ aq-uquqlarına tayanğan. Beyniñ emrindeki adamlar oña boysunmağa ve hızmet etmege mecbur olğanlar. Beylik topraq saipliginen beraber ealini idare etüv ve arbiy hızmetni teşkil etüv aqqını da bildirgen.<ref name="usmanov">Усманов М. А. [https://djvu.online/file/WHoSYZQgtIdjY Жалованные акты Джучиева Улуса XIV–XVI вв.] Казань: Издательство Казанского университета, 1979. С. 42–52, 225–226, 249–250; документы № 25, 40, 48.</ref> Qaraçı soylarnıñ sayısı ve aralarındaki quvet nisbeti bütün hanlıq devrinde bir türlü qalmağan. Şırın, Barın, Arğın ve Qıpçaqlarnen beraber soñraki devirlerde [[Mansurlar|Mansur]] ve [[Secevütler|Secevüt]] beyleriniñ de tesiri artqan. Bu deñişmeler han ve beyler arasındaki iqtidar küreşinen bağlı olğan.<ref name="derin" /> == Hanlıq devrindeki vekilleri == XVI asır başında soynıñ başında '''Mardan bey''' turğan. 1508 senesi [[Moskva devleti]]nen barışıq saqlamağa ant etken Qırım zadegânları arasında onıñ adı «Arğın beyi Mardan» ({{lang-ru|Аргинский князь Мардан}}) şeklinde qayd etilgen. Bu vesiqa Arğın beyleriniñ hanlıqnıñ tışqı siyasetine ve halqara antlaşmalarnıñ tasdıqına qatnaşqanını köstere.<ref name="kolodziejczyk">Колодзейчик Д. [https://journals.rcsi.science/2313-612X/article/view/464144 Крымское ханство и Польша-Литва. Международная дипломатия на европейской периферии (XV–XVIII века) (7)] // Крымское историческое обозрение. 2026. Т. 13. № 3. С. 162–188, примечание 39. DOI: 10.22378/kio.2026.3.162-188.</ref> '''Yağmurçı Hacı bey'''niñ aq-uquqları [[I Devlet Geray]]nıñ 1551 senesindeki yarlığında tasdıqlanğan. Yarlıqta onıñ ataları evelden idare etken eli ve nökerleri özüne berilgeni bildirilgen. Beyniñ adamları oña boysunmağa, onıñnen beraber arbiy hızmet etmege mecbur olğanlar. Bu vesiqa Arğın beyleriniñ vazifesiniñ evelden kelgen bir ananege tayanğanını köstere.<ref name="usmanov" /><ref name="ozkul">Sıtkı Özkul B. [https://tezara.org/theses/289730 Kırım Hanlığı’na Ait Tarhanlık ve Soyurgal Yarlıklarının Dil ve Üslup İncelemesi (1549–1597 Yılları Arası)]. Yüksek lisans tezi. Muğla Üniversitesi, 2011. Документы KY7, KY10, KY14. YÖK Tez No: 289730.</ref> 1577 senesi oktâbrniñ 5-inde [[II Mehmed Geray]] '''Can Muhammed bey'''niñ Arğın qaraçısı olğanını tasdıq etken. Yağmurçı Hacı bey vefat etken soñ beylik Can Muhammedge keçken. 1585 senesi noyabr ayında [[II İslâm Geray]] Yağmurçı Hacınıñ oğlu '''Qara bey'''ni Arğın beyi olaraq tasdıq etken.<ref name="usmanov" /><ref name="ozkul" /> Arğınlar XVII asırda da hanlıqnıñ siyasiy vesiqalarında anıla. [[Canibek Geray]]nıñ 1632 senesi [[Lehistan]] qıralına bergen ahitnamesinde Arğın beyi ve onıñ qardaşları başqa esas bey soylarınen beraber kösterilgen. Han sulh şartlarını saqlav mesüliyetini olar içün de boynuna alğan. Ahitnamede tek soy başı degil, onıñ qardaşları ve soy çevresi de ayrıca añılğan.<ref name="feizkhanov">Документы Крымского ханства из собрания Хусейна Фейзханова / Составитель, транслитерация Р. Р. Абдужемилев. Симферополь, 2017. Документ № 20. С. 70–73. ISBN 978-5-906952-38-7.</ref> Meşur [[Toğay bey]]niñ qaysı soydan olğanı aqqında tetqiqatlarda farqlı fikirler bar. Yuriy Mıtsık onı Arğın soyundan çıqqan devlet ve arbiy erbabı olaraq köstere. Aleksey Novoselskiy ise Qırım menbaları Toğay beyni [[Şırın]] mırzaları arasında köstergenini yaza. Toğay bey [[III İslâm Geray]] devrinde Or beyi olğan ve 1648 senesi [[Bogdan Hmelnitskiy]]nen ittifaqta areket etken Qırım ordusına komandanlıq etken.<ref name="mytsyk">Мицик Ю. А. [https://www.history.org.ua/?termin=Tuhaj_bej Тугай-бей] // Енциклопедія історії України. Т. 10. Київ: Наукова думка, 2013.</ref><ref name="novoselsky">Новосельский А. А. [https://djvu.online/file/UPEwGWwa6j7mB Борьба Московского государства с татарами в первой половине XVII века]. Москва; Ленинград: Издательство АН СССР, 1948. С. 389, примечание 88.</ref> == Topraqları == Arğın beyleriniñ esas topraqları [[Şırın]] ve [[Barın]] mülklerine qomşu olğan. Qarasuvbazar qaymaqamlığındaki [[Arğın qadılığı]] soynıñ adını taşığan. Beylik Qırımnıñ eski paytahtı olğan Eski Qırım tarafındaki topraqlarnen bağlı olğan.<ref name="umerov" /> XIX asırnıñ ilk yarısında soynıñ mülkleri '''Arğın–Nayman''' adınen de qayd etilgen. [[Arğın]], [[Nayman]] ve başqa köyler yanındaki umumiy mülkniñ meydanı '''25 637 desâtina''', yani taqriben '''28 biñ gektar''' olğan. Mülk tarla, çayır ve orman yerlerinden ibaret olıp, soy vekilleriniñ bölünmegen saipliginde qalğan.<ref name="umerov" /><ref name="mavrina">Мавріна О. С. [https://oriental-world.org.ua/journal/article/download/432/409/ Бейський рід Аргін на шляху до дворянства (ХІХ ст.)] // Східний світ. 2014. № 2. С. 23–32. DOI: 10.15407/orientw2014.02.023.</ref> == Rusiye imperiyası devrinde == 1783 senesi Qırım Hanlığı yoq etilgen soñ Arğın beyleriniñ evelki devlet vazifeleri soñuna yetken. 1784 senesi fevralniñ 10-unda tizilgen mırzalar cedvelinde «Arğın nesli» ayrı bir topluq olaraq kösterilgen. Cedvelde on bir kişi, o cümleden İslâm bey, Memetşa mırza, Azamat mırza, Qasım mırza ve başqaları qayd etilgen.<ref name="cameral">[https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XVIII/1780-1800/Kamer_opis_1784/text6.phtml?id=5986 Список жительствующим в Крымском полуострове мурзам с показанием, кто именно которого поколения. 10 февраля 1784 года] // Камеральное описание Крыма 1784 года. Публикация Ф. Ф. Лашкова.</ref><ref name="tatarica" /> Soynıñ bir adamları Rusiye devlet hızmetine keçkenler. 1795 senesi '''Memetşa Arginskiy''' Tavriya vilâyetiniñ Hazine işleri palatasında hızmet etken ve [[nadvornıy sovetnik]] rütbesine saip olğan. Bu devirde mırzalar ve beylerniñ yerli idarege celp etilüvi yañı akimiyetke Qırım ealisinen alâqa saqlamağa yardım etken; hızmetke kirgen asılzadeler ise rütbe ve maaş alğanlar.<ref name="kravchuk2021" /> '''Azamat mırza Arginskiy''' 1795 senesi Aqmescit aşağı zemstvo [[makeme]]siniñ reisi, 1807–1818 senelerinde ise Tavriya guberniyasınıñ vicdan makemesinde aza olğan. '''Qasım mırza Arginskiy''' Kefe aşağı zemstvo makemesiniñ başında çalışqan ve 1810 senesi altın medalnen mukâfatlanğan. '''Toğay mırza Arğın''' 1819–1821 senelerinde Kefe zemstvo makemesinde, '''Murat mırza Arginskiy''' ise 1813–1814 senelerinde Aqmescit zemstvo makemesinde aza olaraq hızmet etken. Zemstvo makemeleri bu devirde yerli idare ve nizam saqlav vazifelerini de yerine ketirgen.<ref name="kravchuk2020">Кравчук А. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2021/01/kio_2_2020_19-31.pdf Именной указатель крымскотатарских чиновников Таврической губернии (первая половина XIX в.)] // Крымское историческое обозрение. 2020. № 2. С. 19–31, особенно с. 22. DOI: 10.22378/kio.2020.2.19-31.</ref><ref name="kravchuk2021" /> == Dvorânlıqnıñ tanıluvı == Arginskiyler XVIII asır soñundan itibaren Rusiye [[dvorân]]lığınıñ tanıluvına irişmege tırışqanlar. 1797 senesi olarnıñ asıl kelip çıqışını tasdıqlağan bir şeadetname azırlanğan. 1820 senesi Qasım mırza Tavriya dvorân deputatları meclisine muracaat etip, han yarlıqlarını, Osmanlı padişasınıñ bir fermanını, şecere ve aile cedvelini taqdim etken. Meclis Arginskiylerni nesil kitabına yazmağa qarar bergen, lâkin Senat Geroldiyasınıñ soñki tasdıqı alınmağan.<ref name="mavrina" /> 1832–1833 senelerinde ayrı qollar atalarnıñ arbiy ve devlet hızmetindeki rütbelerine tayanıp yañı muracaatlar etkenler. Azamat mırzanıñ oğulları, Qasım mırzanıñ oğulları Batır ve Qadır, em de Murat mırzanıñ ailesi ayrı işler esasında nesil kitabına yazılğanlar. Yerli meclisniñ qararınen Senatnıñ tasdıqı arasında farq olğan: soy vekilleri dvorân aq-uquqlarından faydalanğanlar, amma tasdıq etilüv işi bitirilmegen.<ref name="mavrina" /> Soynıñ mülk saipligi XIX asırnıñ ekinci yarısında da devam etken. 1871 senesi Murat ve Ametşa mırzalar [[Or Qapı uyezdi]]ndeki bir topraqlarnı satqanlar. 1913 senesi Arğın köyünde yaşağan '''Seit Geray mırza Arginskiy''' pasport almaq içün babası İslâm mırzanıñ dvorân nesil kitabında qayd etilgenini tasdıqlağan vesiqa alğan.<ref name="mavrina" /> == Sovet devrinde == [[Şuralar Birligi|Sovet]] devrinde Arginskiyler eski bey ve mırza soylarına qarşı alıp barılğan repressiyalarğa oğrağanlar. 1928 senesi Qarasuvbazar rayonında Devlet Arginskiyniñ ve oğulları Mustafa ve Ametniñ aileleri tutulğan. Asan ve Ğazi Arginskiyler de ailelerinen beraber Arğın köyünde yaşağanlar ve repressiyağa oğrağanlar. Bu vaqialar eski topraq saiplerini ve dvorân ailelerini Qırımdan sürgün etüv kampaniyasınen bağlı olğan.<ref name="vozgrin">Возгрин В. Е. [https://krimoved-library.ru/books/istoricheskie-sudbi-krimskih-tatar374.html История крымских татар: очерки этнической истории коренного народа Крыма]. Санкт-Петербург: Нестор-История, 2013. Т. III. Глава XI, раздел 5 «Как кончали с „мурзаками“».</ref> Repressiyalar tek büyük mülk saiplerine qarşı ötkerilmegen. Eski mırza ailelerinden çıqqan, şeerlerde memur ya da muallim olaraq çalışqan adamlar da asılzade soyundan çıqqanları sebebinden repressiyağa oğrağanlar. Arginskiy soyadı bu devirniñ sürgün cedvellerinde başqa belli qırımtatar asılzade soylarınen beraber qayd etilgen.<ref name="vozgrin" /> == Başqa tatar hanlıqlarındaki qolları == Arğınlar Qırımdan başqa [[Qazan Hanlığı|Qazan]] ve [[Qasım Hanlığı|Qasım hanlıqlarınıñ]] da müim asilzade soyları arasında olğanlar. Bu devletlerde de soy vekilleri han divanında yer alğanlar. Arğınlarnıñ türlü hanlıqlarda oluvı Altın Orda siyasiy ananeleriniñ onıñ mirasçı devletlerinde devam etkenini köstere.<ref name="tatarica" /> Qazan Arğınları [[Çora batır]] ve babası Narıq aqqındaki destan ve şecere rivayetlerinen bağlana. Bu malümatqa tayanğan bir faraziyege köre, Qazan Hanlığınıñ [[Galiç daruğası]] Arğın beyleriniñ iqtidar yeri olğan. Bu daruğanıñ Arğınlarğa ait olğanı aqqındaki fikir tarihiy bir faraziye olaraq baqıla.<ref name="ishakov" /> Qasım Hanlığında 1600 senesi [[Uraz Muhammed]]ni tahtqa çıqaruv merasiminde qatnaşqan dört bey arasında Arğın '''Canış bey''' de olğan. [[Çanışevler]]niñ onıñ neslinden kelgeni aqqında faraziye bar. Qasım Arğınları da Şırın ve Qıpçaq soylarınen beraber hanlıqnıñ idare ananesinde yer tutqanlar.<ref name="ishakov" /> == Menbalar == <references /> [[Kategoriya:Qırımtatar asılzadeleri]] m78xu2p5pn6vq5cwkol5hm81jazloo4 Elektron musiqiysi 0 60833 246368 2026-10-16T12:18:00Z Don Alessandro 1 Don Alessandro, [[Elektron musiqiysi]] saifesiniñ adını yönetme üzerinden [[Elektron muzıkası]] dep deñiştirdi 246368 wikitext text/x-wiki #YÖNLENDİRME [[Elektron muzıkası]] iebp9qt9ppcfhukfauqrso6sv7danlt Verhniye Tatışlı 0 60834 246376 2026-10-16T18:36:19Z ČarnaruskiVoin 17755 ČarnaruskiVoin adlı qulanıcı [[Verhniye Tatışlı]] saifesiniñ adını [[Yuqarı Tetişli]] dep deñiştirildi. 246376 wikitext text/x-wiki #YÖNLENDİRME [[Yuqarı Tetişli]] e9ajzvpxy2awvtzmvysw8vrbm9ybami Staroçukurovo 0 60835 246379 2026-10-16T18:37:01Z ČarnaruskiVoin 17755 ČarnaruskiVoin adlı qulanıcı [[Staroçukurovo]] saifesiniñ adını [[Eski Çuqur]] dep deñiştirildi. 246379 wikitext text/x-wiki #YÖNLENDİRME [[Eski Çuqur]] 27hmivx5ila6wapdwk32v7ysszbid2a Starosoldovo 0 60836 246382 2026-10-16T18:37:24Z ČarnaruskiVoin 17755 ČarnaruskiVoin adlı qulanıcı [[Starosoldovo]] saifesiniñ adını [[Eski Saldav]] dep deñiştirildi. 246382 wikitext text/x-wiki #YÖNLENDİRME [[Eski Saldav]] oxe4hvolkp4tq14bs70b0treg1y3rox Starokalmiyarovo 0 60837 246385 2026-10-16T18:37:49Z ČarnaruskiVoin 17755 ČarnaruskiVoin adlı qulanıcı [[Starokalmiyarovo]] saifesiniñ adını [[Eski Qalmiyer]] dep deñiştirildi. 246385 wikitext text/x-wiki #YÖNLENDİRME [[Eski Qalmiyer]] rhnc2a0anlbm1p7u60x613e6srkrnjx Staroakbulatovo (Tetişli rayonı) 0 60838 246388 2026-10-16T18:39:34Z ČarnaruskiVoin 17755 ČarnaruskiVoin adlı qulanıcı [[Staroakbulatovo (Tetişli rayonı)]] saifesiniñ adını [[Eski Aqbolat (Tetişli rayonı)]] dep deñiştirildi. 246388 wikitext text/x-wiki #YÖNLENDİRME [[Eski Aqbolat (Tetişli rayonı)]] ecyd8441tlii2zi6w7j06lsov80z8vq Staroakbulatovo (Mişke rayonı) 0 60839 246391 2026-10-16T18:39:48Z ČarnaruskiVoin 17755 ČarnaruskiVoin adlı qulanıcı [[Staroakbulatovo (Mişke rayonı)]] saifesiniñ adını [[Eski Aqbolat (Mişke rayonı)]] dep deñiştirildi. 246391 wikitext text/x-wiki #YÖNLENDİRME [[Eski Aqbolat (Mişke rayonı)]] qvhmrv5bcwosx4b65ymj4b6xkpo64jd Starobalakovo 0 60840 246394 2026-10-16T18:40:14Z ČarnaruskiVoin 17755 ČarnaruskiVoin adlı qulanıcı [[Starobalakovo]] saifesiniñ adını [[Eski Balaq]] dep deñiştirildi. 246394 wikitext text/x-wiki #YÖNLENDİRME [[Eski Balaq]] 3vhy4xufmps7tjvre863c5uqne20sav Savaleyevo (Tetişli rayonı) 0 60841 246397 2026-10-16T18:41:24Z ČarnaruskiVoin 17755 ČarnaruskiVoin adlı qulanıcı [[Savaleyevo (Tetişli rayonı)]] saifesiniñ adını [[Seveley (Tetişli rayonı)]] dep deñiştirildi. 246397 wikitext text/x-wiki #YÖNLENDİRME [[Seveley (Tetişli rayonı)]] ldqtt368z6ojhin7e26ukp47ktny4b3 Savaleyevo (Qırmısqalı rayonı) 0 60842 246399 2026-10-16T18:41:32Z ČarnaruskiVoin 17755 ČarnaruskiVoin adlı qulanıcı [[Savaleyevo (Qırmısqalı rayonı)]] saifesiniñ adını [[Seveley (Qırmısqalı rayonı)]] dep deñiştirildi. 246399 wikitext text/x-wiki #YÖNLENDİRME [[Seveley (Qırmısqalı rayonı)]] 32elfgwfuungl58jrj0gwv85kxccjw2 Novıye Tatışlı 0 60843 246403 2026-10-16T18:42:20Z ČarnaruskiVoin 17755 ČarnaruskiVoin adlı qulanıcı [[Novıye Tatışlı]] saifesiniñ adını [[Yañı Tetişli]] dep deñiştirildi. 246403 wikitext text/x-wiki #YÖNLENDİRME [[Yañı Tetişli]] 4qn4264y5tnc3e1rshrjr165i9mkaa4 Kupçeneyevo 0 60844 246406 2026-10-16T18:45:46Z ČarnaruskiVoin 17755 ČarnaruskiVoin adlı qulanıcı [[Kupçeneyevo]] saifesiniñ adını [[Köpçeney]] dep deñiştirildi. 246406 wikitext text/x-wiki #YÖNLENDİRME [[Köpçeney]] 9rg41fc4rv57ii499xe3vykdzov2f61 Mansurlar 0 60845 246408 2026-10-16T20:34:37Z Don Alessandro 1 Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: ''''Mansurlar''' ('''Mansur oğulları''') — [[Qırım Hanlığı]]nıñ eñ nufuzlı bey soylarından biri, [[Manğıtlar|Manğıt]] asılzadeleriniñ Qırım qolu. Soy öz aslını [[Altın Orda]] emiri [[Edige]]niñ oğlu Mansur beyge bağlağan. Mansurlar hanlıq idaresinde, askeriy işlerde ve [[Noğay Ordası]]nen munasebetlerde müim yer tutqanlar.<ref name="trep2019" /> Hanlıq devleti yoq etilgen soñ da soy devam etken. XIX–XX asır ba...' 246408 wikitext text/x-wiki '''Mansurlar''' ('''Mansur oğulları''') — [[Qırım Hanlığı]]nıñ eñ nufuzlı bey soylarından biri, [[Manğıtlar|Manğıt]] asılzadeleriniñ Qırım qolu. Soy öz aslını [[Altın Orda]] emiri [[Edige]]niñ oğlu Mansur beyge bağlağan. Mansurlar hanlıq idaresinde, askeriy işlerde ve [[Noğay Ordası]]nen munasebetlerde müim yer tutqanlar.<ref name="trep2019" /> Hanlıq devleti yoq etilgen soñ da soy devam etken. XIX–XX asır başı Rusiye vesıqalarında onıñ vekilleri ekseriyetle '''Mansurskiy''' soyadınen añıla.<ref name="mavrina" /> == Aslı ve Qırımğa kelüvi == Mansurlarnıñ tarihı [[Altın Orda]]nıñ soñki devrindeki [[manğıtlar|manğıt]] emirlerine bağlıdır. Edigeden soñ onıñ oğulları han tahti içün küreşlerge qatılğan, Mansur bey ise [[beklerbek]] vazifesini alğan. Soynıñ siyasiy ananeleri hanlıq tahti etrafında toplaşqan beylerniñ askeriy ve iqtisadiy quvetine esaslanğan.<ref name="derin" /> XV asırnıñ soñunda Mansurnıñ oğlu '''Temir bey''' ve onıñ aqrabaları [[I Meñli Geray]]nen bağlar qurğanlar. 1480-ci yıllarda Temir Qırım hanınıñ imayesine kirgen. 1502 senesi [[Ulu Orda]] mağlüp etilgen soñ, onıñ manğıt beyleriniñ ve uluslarınıñ bir qısmı Geraylarğa tabi olğan. Bu keçişler Qırımdaki Mansur beyleriniñ quvetlenmesine yol açqan.<ref name="baser" /> Edige evlâtları bir siyasiy toplulıq olaraq qalmağanlar. [[Noğay Ordası]] idaresinde Nureddin qolunıñ evlâtları yükselgen, Mansur qolu ise [[Ulu Orda]] ve Qırımnen bağlanğan. Bu eki qol arasında XV asır ortalarında başlağan qan davası uzun vaqıt devam etken; aqrabalıq olarnıñ siyasette daima beraber areket etmesini temin etmegen.<ref name="trep2019" /> == Hanlıqnıñ idaresindeki yeri == Mansur beyi [[qaraçı bey]] olaraq hanlıq [[divan]]ınıñ işine qatılğan. Qaraçı beyler han saylanuvında, taht deñişmelerine, cenk ve barış meselelerine tesir etkenler. Olarnıñ razılığı ve askeriy yardımı han içün pek müim edi. Beylerniñ divanğa kelmemesi yaki askerlerini alıp ketmesi hanğa qarşı basqı vastası ola bilgen.<ref name="inalcik" /> Bey soylarınıñ sırası asırlarnen deñişken. Hanlıqnıñ ilk devrinde [[Şırınlar]], [[Barınlar]], [[Arğınlar]] ve [[Qıpçaqlar (Qırım)|Qıpçaqlar]] ögge çıqqan olsa, XVI–XVII asırlarda Mansurlarnıñ nufuzı artqan. XVIII asır menbalarında Mansur beyi Şırın beyinden soñ, Barın ve [[Secevütler|Secevüt]] beylerinden evel kösterile. Bu sıra soynıñ devlet idaresindeki yüksek yerini ifade ete.<ref name="derin" /> Bey özüne tabi mırzalarnı ve atlı askerlerni toplamaq imkânına saip edi. 1543 senesindeki Çerkes seferinde Manğıtlar 2000, Şırınlar 5000, Arğın ve Qıpçaqlar ise beraber 3000 asker çıqarğanlar. Bu raqamlar bütün soylarnıñ nufusını degil, belli bir seferdeki asker sayısını köstere.<ref name="inalcik" /> Noğay uluslarınıñ hanğa bağlılığında belli bir serbestlik saqlanğan. Han, [[qalğa]] yaki [[nureddin]] sefer azırlağanda noğay mırzalarına davet yiberilgen; mırzalar davetni qabul etken yaki red etken, asker sayısını da özleri tayin etkenler. XVII asırda Mansur oğulları, Ulu Noğay, Kiçik Noğay ve başqa toplulıqlar ayrı ayrı añıla. Bu toplulıqlarnıñ episi tek bir beyge tabi olmağan.<ref name="shalak" /> == XVI asırdaki vekilleri == XVI asırda soynıñ eñ tanılğan vekilleri Temirniñ oğlu Hasan beyniñ oğulları — '''Baqi bey''', '''Hoca Ahmet bey''' ('''Hoca Tay'''), '''Aq Bibi mırza''' ve '''Divey bey''' olğanlar. Baqi bey başta [[I İslâm Geray]]nıñ tarafını tutqan, soñ ise onıñ raqibi [[I Sahib Geray]]nen anlaşqan. 1537 senesi İslâm Geraynıñ öldürilüvinde Baqi ve Divey qatılğanlar.<ref name="bakhtin" /> Soñra Baqi beyniñ Sahib Geraynen arası bozulğan; Baqi ve Aq Bibi hannıñ emrinen öldürilgenler. Hoca Ahmet bey ve Divey soynıñ siyasiy yerini saqlağanlar. [[I Devlet Geray]] 1563 senesi Diveyni qaraçı bey yapqan. Divey [[Moskva devleti]]ne qarşı seferlerde asker başlarından biri olğan, 1572 senesi [[Molodi uruşı]]nda esir alınğan. Hannıñ onı azat ettirmek içün yapqan teşebbüsleri netice bermegen.<ref name="bakhtin" /> Diveyniñ oğulları '''Arslanay''' ve '''Eseney''' de hanlıqta nufuzlı olğanlar. 1584 senesi [[II Mehmed Geray]] tahttan ketirilgen soñ, olar onıñ oğullarınıñ taht içün küreşini devam ettirmesine yardım etkenler. Bu siyasiy bağlar Divey evlâtlarını Geraylarnıñ içki küreşlerine çekken. [[II Ğazı Geray]] vaqtında Arslanay ve onıñ ulusı Qırımğa qaytqan.<ref name="novoselsky" /> == XVII asırdaki siyasiy küreşler == XVII asır başında [[Qan Temir]] mırza, Arslanaynıñ oğlu ve Diveyniñ torunı, soynıñ eñ quvetli vekillerinden biri olğan. O, [[Bucaq]]taki noğaylarnıñ başına keçken. 1621 senesindeki [[Hotin uruşı]]ndan soñ Osmanlı idaresi onı Özü beylerbeyi yapqan. Osmanlı sarayınen doğrudan bağlar Qan Temirniñ Qırım hanlarına qarşı mustaqil areket etmesine imkân bergen.<ref name="baser" /> [[Canibek Geray]]nıñ ekinci hanlığı devrinde Mansur mırzalarınıñ devlet işlerine tesiri soñ derece artqan. Şırınlar ve Mansurlar arasında hakimiyet içün küreş küçleşken. Mansurlar hanğa askeriy tayanç olğanlar ve onıñ qararlarına tesir etkenler.<ref name="derin" /> 1637 senesi [[İnayet Geray]] Qan Temirge qarşı Bucaq seferini yapqan. Qan Temir [[Osmanlı]] topraqlarına qaçqan. Seferden qaytqanda Mansur tarafdarlarınıñ ücüminde qalğa Hüsam Geray ve nuraddin Saadet Geray öldürilgenler. İnayet Geray tahtını ğayıp etken; soñra o da, Qan Temir de İstanbulda öldürilgenler. 1639 senesi [[I Bahadır Geray]]nıñ emrinen çoq Mansur mırzası öldürilgen. Öldürilgenler arasında Ali, Gülim ve Nart mırzalar da bar edi.<ref name="novoselsky" /> Lâkin Mansurlar siyasiy yerini ğayıp etmegen. 1647 senesi İstanbuldan qaytqan '''Qaya mırza''' [[III İslâm Geray]]ğa yardım etken. [[Murad Geray]]nıñ hanlığı devrinde de Mansur beyleriniñ nufuzı artqan; han olarnı Şırınlarğa qarşı tayanç olaraq qullanğan.<ref name="baser" /> Mansurlar devletlerarası vesiqalarda da ayrı bir soy olaraq kösterile. III İslâm Geraynıñ 1646 senesi [[Rusiye]] [[çar]]ına bergen şertnamesinde hanğa tabi gruppalar arasında Mansur soyu añılğan. XVII asırnıñ ekinci yarısındaki diplomatik vesiqalarda da Mansurlar başqa bey soylarınen beraber yemin ve barış şartlarına bağlı taraflar arasında yer alğanlar.<ref name="feiz" /> == Hanlıqnıñ soñki devri == XVIII asırnıñ soñuna doğru Mansurlar hanlıq siyasetinde yerlerini saqlağanlar. 1772 senesi noyabrinde [[Qarasuvbazar]]da Rusiyenen yapılğan antlaşmanı [[II Sahib Geray]]nen beraber Şırın ve Mansur beyleri de imzalağanlar. Antlaşmada hanlıqnıñ Osmanlı devletinden siyasiy ayırılması ve Rusiye ile bağları tesbit etilgen.<ref name="fisher" /> [[Şahin Geray]] tahta kelgende Mansurlarnıñ bir qısmınıñ yardımına tayanğan ve olarnıñ vekillerini yañı divanğa alğan. Lâkin hannıñ idare ve askeriy islâatları beylerniñ ananeviy aqqını sıñırlağanı içün, evelki tarafdarlarınen de anlaşmamazlıqlar çıqqan. 1783 senesi Qırımnıñ Rusiye tarafından zapt etilüvi hanlıq devletini ve beylerniñ evelki siyasiy vazifelerini soñuna yetkizgen.<ref name="fisher" /> == Topraqları ve mülkleri == Mansurlarnıñ yarımadadaki esas yerleri [[Kezlev]] etrafındaki ve [[Or Qapı]]ğa doğru uzanğan çöllerde olğan. Bu yerler [[Manğıt Eli]] adınen añılğan; [[Kezlev qaymaqamlığı]]nda [[Manğıt qadılığı]] da bar edi. Qadılıq bütün topraqlarınıñ aynı vaqıtta soynıñ mülkü olğanı ise tam olaraq tesbit etilmegen. Mansur beyleriniñ yerleşken yerlerinden biri [[Baqqal]] köyü olğan.<ref name="umerov" /> Soynıñ quveti yarımadadaki mülklernen sıñırlanmağan. Oña bağlı uluslarnıñ [[yaylaq]] ve [[qışlaq]]ları Or Qapıdan şimalinde, [[Özü özeni]]ne doğru uzanğan çöllerde de olğan. XVI asırda şarqtan kelgen noğaylarnıñ sayı artqan sayın, Mansur oğullarınıñ askeriy tayançı da kenişlegen.<ref name="trep2019" /> Mansur toplulıqları [[Bucaq]] ve [[Dobruca]]da da yerleşkenler. Bu yerler em Osmanlı, em Qırım siyasetinde müim edi. Osmanlı idaresi noğaylarnı sıñır boyunı qorçalavda qullanğan; Qırım hanları ise olarnı öz tesiri astında tutmağa tırışqanlar. Qan Temirniñ yükselüvi bu eki akimiyet merkezi arasındaki munasebetlernen bağlı olğan.<ref name="gemil" /> XIX asır başındaki aile malümatına köre, Mansur beyleriniñ altı qoluna ayrı-ayrı ait topraqlar 15000 [[desâtina]] teşkil etken. Bunlar Nuralı, Boqatan, Abay ve başqa köyler yanında bulunğan. Bu ölçü XIX asır başında qayd etilgen mülklerge aittir.<ref name="lashkov" /> [[Dvorân]]lıq içün berilgen yarlıqlarnıñ XIX asırda neşir etilgen tasvirinde '''Hoca Dost Muhammed'''ge 32 köy üzerinde evelki idare aqqını tasdıqlağan Devlet Geray yarlığı añıla. Onda köylülerniñ beynen seferge çıquvı ve yerli davalarnı baqıp üküm çıqaruv aqqı kösterilgen. Bu vesiqa Mansur beyliginiñ kelir menbası olmaqnen beraber askeriy ve idariy vazifelerge de saip olğanını köstere.<ref name="lashkov" /> == Rusiye imperiyası devrinde == 1784 senesi fevralniñ 10-u tarihlı mırzalar cedvelinde Mansur soyuna ait sekiz qayd bar. Olar arasında '''Üsein bey''', '''Merdimşa mırza''', '''Ali mırza''' ve '''Abdışa mırza''' kösterilgen. Cedveldeki sekiz qayd bütün soynıñ nufusını köstermegen.<ref name="cameral" /> Mansurskiylerniñ bir qısmı Rusiye devlet hızmetine kirgen. '''Merdimşa Mansurskiy''' Kezlev uyezdinde dvorânlar başı ({{lang-ru|предводитель дворянства}}) olğan, tatar atlı polklarını teşkil etüvge qatılğan ve altın saatnen mukâfatlanğan. '''Amet mırza Mansurskiy''' 1802–1803 seneleri Or Qapı, 1804–1814 seneleri Kezlev zemstvo makemelerinde aza olğan.<ref name="kravchuk" /> Soynıñ Rusiye [[dvorân]]lığına qabul etilüvi uzun vaqıt devam etken. 1820 senesi '''Abdışa bey Mansurskiy''' soy vekillerini dvorânlar şecere kitabına kirsetmek içün muracaat etken. [[Tavriya guberniyası]] dvorânlar deputatları meclisi olarnıñ aslını tanığan, amma Senatta bütün soynıñ aqqı tasdıqlanmağan.<ref name="mavrina" /> Ayrı aileler devlet hızmetine ait delillernen dvorânlıq alğanlar. '''Halil mırza Mansurskiy'''niñ ve oğullarınıñ irsiy dvorânlığı 1888 senesi aprel 7-sinde, onıñ devlet hızmeti ve IV dereceli [[Aziz Vladimir ordeni]] esasında tasdıqlanğan. Merdimşa mırzanıñ hızmetine ve ondan qalğan mülkke ait vesiqalarnı bergen '''Ümer mırza Mansurskiy''' ve oğlu '''Osman''' 1904 senesi iyün 8-inde irsiy dvorân olaraq tanılğanlar. Ümerniñ ailesi [[Oğuz Oğlu]] köyünde yaşağan; Osman 1915 senesindeki vesiqalarda da irsiy dvorân olaraq qayd etilgen.<ref name="mavrina" /> == XX asır ve Sovet devri == Sovet devrinde repressiyağa oğrağan '''Ümer Üsein Mansurskiy''' 1887 senesi [[Aqmescit]]te doğğan, soñ [[Bağçasaray]]da yaşağan ve restoran tutqan. 1930 senesi iyül 24-ünde [[OGPU]] tarafından tutulğan; avgust 30 künü OGPU «üçlügi» «Sovetlerge qarşı teşviqat» qabaatınen oña beş yıllıq lager cezasını bergen. 1996 senesi fevralniñ 5-inde reabilitatsiya etilgen. Onıñ qaydında aslı «dvorân - mırzalardan» dep kösterile; XIX asır şecerelerindeki ayrı qollardan angisine ait olğanı bu menbada kösterilmegen.<ref name="rehab" /> == Başqa devletlernen bağları == Soynıñ [[Qazan Hanlığı]]nen bağlarında [[Nur Sultan]] hanım müim yer tutqan. Temir beyniñ qızı olğan Nur Sultan evelâ Qazan hanları Halil ve İbrahimniñ, soñ ise [[I Meñli Geray]]nıñ refiqası olğan. Qazan hanları [[Muhammed Emin]] ve [[Abdüllâtif Han|Abdüllâtif]] onıñ oğulları edi. Nur Sultan Qırım, Qazan ve Moskva arasında diplomatik yazışuvlar etken, 1510–1511 seneleri Moskva ve Qazanğa barıp muzakerelerge qatılğan.<ref name="nur" /><ref name="bakhtin" /> Manğıt beyleri [[Noğay Ordası]], [[Hacı Tarhan Hanlığı]] ve Qazan hanlığında da idareci soylar arasında olğanlar. «Manğıt» adı Qırım Mansurlarından daa keniş bir toplulıqnı añlatqan: Noğay Ordası başında ekseriyetle Edigeniñ başqa oğlu Nurуddinniñ evlâtları turğan.<ref name="tatarica" /><ref name="trep2019" /> Orta Asiyada [[manğıtlar]]nıñ başqa qolları da bulunğan. [[Buhara]]da XVIII asır ortasında akimiyetke kelgen Manğıt hanedanınıñ qurucısı Muhammed Rahim bey Tuq Manğıt qoluna ait edi. Soñraki ükümdarlar Muhammed Daniyal beyniñ evlâtları olğanlar. Bu hanedan 1920 senesine qadar devam etken.<ref name="iranica" /> == Menbalar == <references> <ref name="trep2019">Трепавлов В. В. [https://crimeanreview.ru/en/kio2019-n2-trepavlov-2/ Степной щит Юрта: формирование ногайского населения Крымского ханства (XVI — первая половина XVII в.)] // Крымское историческое обозрение. 2019. № 2. С. 108–125. DOI: 10.22378/kio.2019.2.108-125.</ref> <ref name="mavrina">Мавріна О. С. [https://oriental-world.org.ua/index.php/journal/article/download/515/485/ Бейський рід Мансур (Мансурських) у Криму в ХІХ — на початку ХХ століття] // Східний світ. 2013. № 2–3. С. 36–54. DOI: 10.15407/orientw2013.02.036.</ref> <ref name="derin">Derin Paşaoğlu D. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2021/06/KIO_1_2021_derin_pasaoglu.pdf Bozkır Kültüründen ve Altın Orda Hanlığı’ndan Devralınan Miras: Kırım Hanlığı’nda Kabile Aristokrasi ve Karaçu Beyleri] // Крымское историческое обозрение. 2021. № 1. S. 51–82. DOI: 10.22378/kio.2021.1.51-82.</ref> <ref name="baser">Başer A. [https://www.academia.edu/13111291 Kırım Hanlığı Tarihinde Mangıt Kabilesi] // Doğu Avrupa Türk Mirasının Son Kalesi Kırım / ed. Y. Öztürk. İstanbul: Çamlıca, 2015. S. 75–98.</ref> <ref name="inalcik">Иналджик Х. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2022/11/Inaldzhik-10-39.pdf Хан и родовая знать: Крымское ханство при Сахиб Герае I] // Крымское историческое обозрение. 2022. Т. 9, № 2. С. 10–39, в частности с. 14–17. DOI: 10.22378/kio.2022.2.10-39.</ref> <ref name="shalak">Шалак М. Е. [https://journals.rcsi.science/2313-612X/article/view/295844 Сведения о ногаях и крымских татарах в сочинении османского историка XVII в. Хюсейна Хезарфена] // Крымское историческое обозрение. 2025. Т. 12, № 1. С. 115–128. DOI: 10.22378/kio.2025.1.115-128.</ref> <ref name="bakhtin">Бахтин А. Г. [https://goldhorde.ru/wp-content/uploads/2021/06/%D0%97%D0%9E-2-2021-395-422.pdf Жизнь и смерть мангытского карачи-бека Дивея] // Золотоордынское обозрение. 2021. Т. 9, № 2. С. 395–422. DOI: 10.22378/2313-6197.2021-9-2.395-422.</ref> <ref name="novoselsky">Новосельский А. А. [https://djvu.online/file/UPEwGWwa6j7mB Борьба Московского государства с татарами в первой половине XVII века]. Москва; Ленинград: Издательство АН СССР, 1948. С. 20–34, 248–250, 282–284.</ref> <ref name="feiz">[https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2020/03/dokumenty-krymskogo-hanstva.pdf Документы Крымского ханства из собрания Хусейна Фейзханова] / сост. и транслитерация Р. Р. Абдужемилева; отв. ред. И. М. Миргалеев. Симферополь: Константа, 2017. Документы № 104, 219. ISBN 978-5-906952-38-7.</ref> <ref name="fisher">Фишер А. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2022/11/Fisher-99-128-1.pdf Крымские татары (2)] / пер. Л. С. Сейтхалиловой, А. Ю. Алиевой // Крымское историческое обозрение. 2022. Т. 9, № 2. С. 99–128. DOI: 10.22378/kio.2022.2.99-128.</ref> <ref name="umerov">Умеров Э. [https://imha.ru/1144546228-beyliki-krymskogo-hanstva-xvii-xviii-vv.html Бейлики Крымского ханства XVII–XVIII вв.] // Гасырлар авазы — Эхо веков. 2014. № 1/2.</ref> <ref name="gemil">Джемил Т. [https://goldhorde.ru/wp-content/uploads/2015/12/%D0%97%D0%BE%D0%BB-%D0%9E%D0%B1%D0%BE%D0%B7%D1%801-164-176.pdf Татары Добруджи и Буджака] // Золотоордынское обозрение. 2013. № 1. С. 164–176, в частности с. 168–169.</ref> <ref name="lashkov">Лашков Ф. Ф. Архивные данные о бейликах в Крымском ханстве // Труды VI археологического съезда в Одессе (1884). Т. IV. Одесса, 1889. С. 100–101. Türkçe tercimesi: [https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/5547629 Öztürk Y. Kırım Hanlığı’ndaki Beyliklerle İlgili Arşiv Verileri] // Sinop Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 2026. C. 10, S. 1. S. 1075–1076.</ref> <ref name="cameral">[https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XVIII/1780-1800/Kamer_opis_1784/text6.phtml?id=5986 Список жительствующим в крымском полуострове мурзам с показанием кто имянно которого поколения. 10 февраля 1784 г.] // Камеральное описание Крыма, 1784 года / публ. Ф. Ф. Лашкова.</ref> <ref name="kravchuk">Кравчук А. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2021/01/kio_2_2020_19-31.pdf Именной указатель крымскотатарских чиновников Таврической губернии (первая половина XIX в.)] // Крымское историческое обозрение. 2020. № 2. С. 19–31, в частности с. 24. DOI: 10.22378/kio.2020.2.19-31.</ref> <ref name="rehab">[https://www.reabit.org.ua/files/store/Krym.Tom.4.pdf Реабилитированные историей. Автономная Республика Крым]. Кн. 4. Симферополь: АнтиквА, 2008. С. 60. ISBN 978-966-2930-25-2. Запись «Мансурский Умер Усеин»; архивное дело: ГААРК, ф. Р-4808, оп. 1, д. 09617.</ref> <ref name="nur">Сабирзянов Г. С. [https://tatarica.org/ru/razdely/istoriya/srednie-veka/personalii/nur-sultan Нур-Султан] // Татарская энциклопедия. Институт татарской энциклопедии и регионоведения АН Республики Татарстан.</ref> <ref name="tatarica">Измайлов И. Л. [https://tatarica.org/ru/razdely/istoriya/srednie-veka/mangyt Мангыт] // Татарская энциклопедия. Институт татарской энциклопедии и регионоведения АН Республики Татарстан.</ref> <ref name="iranica">von Kügelgen A. [https://www.iranicaonline.org/articles/manghits/ Manghits] // Encyclopaedia Iranica. 2004.</ref> </references> [[Kategoriya:Qırım hanlığı]] [[Kategoriya:Qırım asılzadeleri]] eq9bxep76nbltptih3y61bwztld7jx9 246409 246408 2026-10-16T20:35:30Z Don Alessandro 1 246409 wikitext text/x-wiki '''Mansurlar''' ('''Mansur oğulları''') — [[Qırım Hanlığı]]nıñ eñ nufuzlı bey soylarından biri, [[Manğıtlar|Manğıt]] asılzadeleriniñ Qırım qolu. Soy öz aslını [[Altın Orda]] emiri [[Edige]]niñ oğlu Mansur beyge bağlağan. Mansurlar hanlıq idaresinde, askeriy işlerde ve [[Noğay Ordası]]nen munasebetlerde müim yer tutqanlar.<ref name="trep2019" /> Hanlıq devleti yoq etilgen soñ da soy devam etken. XIX–XX asır başı Rusiye vesıqalarında onıñ vekilleri ekseriyetle '''Mansurskiy''' soyadınen añıla.<ref name="mavrina" /> == Aslı ve Qırımğa kelüvi == Mansurlarnıñ tarihı [[Altın Orda]]nıñ soñki devrindeki [[manğıtlar|manğıt]] emirlerine bağlıdır. Edigeden soñ onıñ oğulları han tahti içün küreşlerge qatılğan, Mansur bey ise [[beklerbek]] vazifesini alğan. Soynıñ siyasiy ananeleri hanlıq tahti etrafında toplaşqan beylerniñ askeriy ve iqtisadiy quvetine esaslanğan.<ref name="derin" /> XV asırnıñ soñunda Mansurnıñ oğlu '''Temir bey''' ve onıñ aqrabaları [[I Meñli Geray]]nen bağlar qurğanlar. 1480-ci yıllarda Temir Qırım hanınıñ imayesine kirgen. 1502 senesi [[Ulu Orda]] mağlüp etilgen soñ, onıñ manğıt beyleriniñ ve uluslarınıñ bir qısmı Geraylarğa tabi olğan. Bu keçişler Qırımdaki Mansur beyleriniñ quvetlenmesine yol açqan.<ref name="baser" /> Edige evlâtları bir siyasiy toplulıq olaraq qalmağanlar. [[Noğay Ordası]] idaresinde Nureddin qolunıñ evlâtları yükselgen, Mansur qolu ise [[Ulu Orda]] ve Qırımnen bağlanğan. Bu eki qol arasında XV asır ortalarında başlağan qan davası uzun vaqıt devam etken; aqrabalıq olarnıñ siyasette daima beraber areket etmesini temin etmegen.<ref name="trep2019" /> == Hanlıqnıñ idaresindeki yeri == Mansur beyi [[qaraçı bey]] olaraq hanlıq [[divan]]ınıñ işine qatılğan. Qaraçı beyler han saylanuvında, taht deñişmelerine, cenk ve barış meselelerine tesir etkenler. Olarnıñ razılığı ve askeriy yardımı han içün pek müim edi. Beylerniñ divanğa kelmemesi yaki askerlerini alıp ketmesi hanğa qarşı basqı vastası ola bilgen.<ref name="inalcik" /> Bey soylarınıñ sırası asırlarnen deñişken. Hanlıqnıñ ilk devrinde [[Şırınlar]], [[Barınlar]], [[Arğınlar]] ve [[Qıpçaqlar (Qırım)|Qıpçaqlar]] ögge çıqqan olsa, XVI–XVII asırlarda Mansurlarnıñ nufuzı artqan. XVIII asır menbalarında Mansur beyi Şırın beyinden soñ, Barın ve [[Secevütler|Secevüt]] beylerinden evel kösterile. Bu sıra soynıñ devlet idaresindeki yüksek yerini ifade ete.<ref name="derin" /> Bey özüne tabi mırzalarnı ve atlı askerlerni toplamaq imkânına saip edi. 1543 senesindeki Çerkes seferinde Manğıtlar 2000, Şırınlar 5000, Arğın ve Qıpçaqlar ise beraber 3000 asker çıqarğanlar. Bu raqamlar bütün soylarnıñ nufusını degil, belli bir seferdeki asker sayısını köstere.<ref name="inalcik" /> Noğay uluslarınıñ hanğa bağlılığında belli bir serbestlik saqlanğan. Han, [[qalğa]] yaki [[nureddin]] sefer azırlağanda noğay mırzalarına davet yiberilgen; mırzalar davetni qabul etken yaki red etken, asker sayısını da özleri tayin etkenler. XVII asırda Mansur oğulları, Ulu Noğay, Kiçik Noğay ve başqa toplulıqlar ayrı ayrı añıla. Bu toplulıqlarnıñ episi tek bir beyge tabi olmağan.<ref name="shalak" /> == XVI asırdaki vekilleri == XVI asırda soynıñ eñ tanılğan vekilleri Temirniñ oğlu Hasan beyniñ oğulları — '''Baqi bey''', '''Hoca Ahmet bey''' ('''Hoca Tay'''), '''Aq Bibi mırza''' ve '''Divey bey''' olğanlar. Baqi bey başta [[I İslâm Geray]]nıñ tarafını tutqan, soñ ise onıñ raqibi [[I Sahib Geray]]nen anlaşqan. 1537 senesi İslâm Geraynıñ öldürilüvinde Baqi ve Divey qatılğanlar.<ref name="bakhtin" /> Soñra Baqi beyniñ Sahib Geraynen arası bozulğan; Baqi ve Aq Bibi hannıñ emrinen öldürilgenler. Hoca Ahmet bey ve Divey soynıñ siyasiy yerini saqlağanlar. [[I Devlet Geray]] 1563 senesi Diveyni qaraçı bey yapqan. Divey [[Moskva devleti]]ne qarşı seferlerde asker başlarından biri olğan, 1572 senesi [[Molodi uruşı]]nda esir alınğan. Hannıñ onı azat ettirmek içün yapqan teşebbüsleri netice bermegen.<ref name="bakhtin" /> Diveyniñ oğulları '''Arslanay''' ve '''Eseney''' de hanlıqta nufuzlı olğanlar. 1584 senesi [[II Mehmed Geray]] tahttan ketirilgen soñ, olar onıñ oğullarınıñ taht içün küreşini devam ettirmesine yardım etkenler. Bu siyasiy bağlar Divey evlâtlarını Geraylarnıñ içki küreşlerine çekken. [[II Ğazı Geray]] vaqtında Arslanay ve onıñ ulusı Qırımğa qaytqan.<ref name="novoselsky" /> == XVII asırdaki siyasiy küreşler == XVII asır başında [[Qan Temir]] mırza, Arslanaynıñ oğlu ve Diveyniñ torunı, soynıñ eñ quvetli vekillerinden biri olğan. O, [[Bucaq]]taki noğaylarnıñ başına keçken. 1621 senesindeki [[Hotin uruşı]]ndan soñ Osmanlı idaresi onı Özü beylerbeyi yapqan. Osmanlı sarayınen doğrudan bağlar Qan Temirniñ Qırım hanlarına qarşı mustaqil areket etmesine imkân bergen.<ref name="baser" /> [[Canibek Geray]]nıñ ekinci hanlığı devrinde Mansur mırzalarınıñ devlet işlerine tesiri soñ derece artqan. Şırınlar ve Mansurlar arasında hakimiyet içün küreş küçleşken. Mansurlar hanğa askeriy tayanç olğanlar ve onıñ qararlarına tesir etkenler.<ref name="derin" /> 1637 senesi [[İnayet Geray]] Qan Temirge qarşı Bucaq seferini yapqan. Qan Temir [[Osmanlı]] topraqlarına qaçqan. Seferden qaytqanda Mansur tarafdarlarınıñ ücüminde qalğa Hüsam Geray ve nuraddin Saadet Geray öldürilgenler. İnayet Geray tahtını ğayıp etken; soñra o da, Qan Temir de İstanbulda öldürilgenler. 1639 senesi [[I Bahadır Geray]]nıñ emrinen çoq Mansur mırzası öldürilgen. Öldürilgenler arasında Ali, Gülim ve Nart mırzalar da bar edi.<ref name="novoselsky" /> Lâkin Mansurlar siyasiy yerini ğayıp etmegen. 1647 senesi İstanbuldan qaytqan '''Qaya mırza''' [[III İslâm Geray]]ğa yardım etken. [[Murad Geray]]nıñ hanlığı devrinde de Mansur beyleriniñ nufuzı artqan; han olarnı Şırınlarğa qarşı tayanç olaraq qullanğan.<ref name="baser" /> Mansurlar devletlerarası vesiqalarda da ayrı bir soy olaraq kösterile. III İslâm Geraynıñ 1646 senesi [[Rusiye]] [[çar]]ına bergen şertnamesinde hanğa tabi gruppalar arasında Mansur soyu añılğan. XVII asırnıñ ekinci yarısındaki diplomatik vesiqalarda da Mansurlar başqa bey soylarınen beraber yemin ve barış şartlarına bağlı taraflar arasında yer alğanlar.<ref name="feiz" /> == Hanlıqnıñ soñki devri == XVIII asırnıñ soñuna doğru Mansurlar hanlıq siyasetinde yerlerini saqlağanlar. 1772 senesi noyabrinde [[Qarasuvbazar]]da Rusiyenen yapılğan antlaşmanı [[II Sahib Geray]]nen beraber Şırın ve Mansur beyleri de imzalağanlar. Antlaşmada hanlıqnıñ Osmanlı devletinden siyasiy ayırılması ve Rusiye ile bağları tesbit etilgen.<ref name="fisher" /> [[Şahin Geray]] tahta kelgende Mansurlarnıñ bir qısmınıñ yardımına tayanğan ve olarnıñ vekillerini yañı divanğa alğan. Lâkin hannıñ idare ve askeriy islâatları beylerniñ ananeviy aqqını sıñırlağanı içün, evelki tarafdarlarınen de anlaşmamazlıqlar çıqqan. 1783 senesi Qırımnıñ Rusiye tarafından zapt etilüvi hanlıq devletini ve beylerniñ evelki siyasiy vazifelerini soñuna yetkizgen.<ref name="fisher" /> == Topraqları ve mülkleri == Mansurlarnıñ yarımadadaki esas yerleri [[Kezlev]] etrafındaki ve [[Or Qapı]]ğa doğru uzanğan çöllerde olğan. Bu yerler [[Manğıt Eli]] adınen añılğan; [[Kezlev qaymaqamlığı]]nda [[Manğıt qadılığı]] da bar edi. Qadılıq bütün topraqlarınıñ aynı vaqıtta soynıñ mülkü olğanı ise tam olaraq tesbit etilmegen. Mansur beyleriniñ yerleşken yerlerinden biri [[Baqqal]] köyü olğan.<ref name="umerov" /> Soynıñ quveti yarımadadaki mülklernen sıñırlanmağan. Oña bağlı uluslarnıñ [[yaylaq]] ve [[qışlaq]]ları Or Qapıdan şimalinde, [[Özü özeni]]ne doğru uzanğan çöllerde de olğan. XVI asırda şarqtan kelgen noğaylarnıñ sayı artqan sayın, Mansur oğullarınıñ askeriy tayançı da kenişlegen.<ref name="trep2019" /> Mansur toplulıqları [[Bucaq]] ve [[Dobruca]]da da yerleşkenler. Bu yerler em Osmanlı, em Qırım siyasetinde müim edi. Osmanlı idaresi noğaylarnı sıñır boyunı qorçalavda qullanğan; Qırım hanları ise olarnı öz tesiri astında tutmağa tırışqanlar. Qan Temirniñ yükselüvi bu eki akimiyet merkezi arasındaki munasebetlernen bağlı olğan.<ref name="gemil" /> XIX asır başındaki aile malümatına köre, Mansur beyleriniñ altı qoluna ayrı-ayrı ait topraqlar 15000 [[desâtina]] teşkil etken. Bunlar Nuralı, Boqatan, Abay ve başqa köyler yanında bulunğan. Bu ölçü XIX asır başında qayd etilgen mülklerge aittir.<ref name="lashkov" /> [[Dvorân]]lıq içün berilgen yarlıqlarnıñ XIX asırda neşir etilgen tasvirinde '''Hoca Dost Muhammed'''ge 32 köy üzerinde evelki idare aqqını tasdıqlağan Devlet Geray yarlığı añıla. Onda köylülerniñ beynen seferge çıquvı ve yerli davalarnı baqıp üküm çıqaruv aqqı kösterilgen. Bu vesiqa Mansur beyliginiñ kelir menbası olmaqnen beraber askeriy ve idariy vazifelerge de saip olğanını köstere.<ref name="lashkov" /> == Rusiye imperiyası devrinde == 1784 senesi fevralniñ 10-u tarihlı mırzalar cedvelinde Mansur soyuna ait sekiz qayd bar. Olar arasında '''Üsein bey''', '''Merdimşa mırza''', '''Ali mırza''' ve '''Abdışa mırza''' kösterilgen. Cedveldeki sekiz qayd bütün soynıñ nufusını köstermegen.<ref name="cameral" /> Mansurskiylerniñ bir qısmı Rusiye devlet hızmetine kirgen. '''Merdimşa Mansurskiy''' Kezlev uyezdinde dvorânlar başı ({{lang-ru|предводитель дворянства}}) olğan, tatar atlı polklarını teşkil etüvge qatılğan ve altın saatnen mukâfatlanğan. '''Amet mırza Mansurskiy''' 1802–1803 seneleri Or Qapı, 1804–1814 seneleri Kezlev zemstvo makemelerinde aza olğan.<ref name="kravchuk" /> Soynıñ Rusiye [[dvorân]]lığına qabul etilüvi uzun vaqıt devam etken. 1820 senesi '''Abdışa bey Mansurskiy''' soy vekillerini dvorânlar şecere kitabına kirsetmek içün muracaat etken. [[Tavriya guberniyası]] dvorânlar deputatları meclisi olarnıñ aslını tanığan, amma Senatta bütün soynıñ aqqı tasdıqlanmağan.<ref name="mavrina" /> Ayrı aileler devlet hızmetine ait delillernen dvorânlıq alğanlar. '''Halil mırza Mansurskiy'''niñ ve oğullarınıñ irsiy dvorânlığı 1888 senesi aprel 7-sinde, onıñ devlet hızmeti ve IV dereceli [[Aziz Vladimir ordeni]] esasında tasdıqlanğan. Merdimşa mırzanıñ hızmetine ve ondan qalğan mülkke ait vesiqalarnı bergen '''Ümer mırza Mansurskiy''' ve oğlu '''Osman''' 1904 senesi iyün 8-inde irsiy dvorân olaraq tanılğanlar. Ümerniñ ailesi [[Oğuz Oğlu]] köyünde yaşağan; Osman 1915 senesindeki vesiqalarda da irsiy dvorân olaraq qayd etilgen.<ref name="mavrina" /> == XX asır ve Sovet devri == Sovet devrinde repressiyağa oğrağan '''Ümer Üsein Mansurskiy''' 1887 senesi [[Aqmescit]]te doğğan, soñ [[Bağçasaray]]da yaşağan ve restoran tutqan. 1930 senesi iyül 24-ünde [[OGPU]] tarafından tutulğan; avgust 30 künü OGPU «üçlügi» «Sovetlerge qarşı teşviqat» qabaatınen oña beş yıllıq lager cezasını bergen. 1996 senesi fevralniñ 5-inde reabilitatsiya etilgen. Onıñ qaydında aslı «dvorân - mırzalardan» dep kösterile; XIX asır şecerelerindeki ayrı qollardan angisine ait olğanı bu menbada kösterilmegen.<ref name="rehab" /> == Başqa devletlernen bağları == Soynıñ [[Qazan Hanlığı]]nen bağlarında [[Nur Sultan]] hanım müim yer tutqan. Temir beyniñ qızı olğan Nur Sultan evelâ Qazan hanları Halil ve İbrahimniñ, soñ ise [[I Meñli Geray]]nıñ refiqası olğan. Qazan hanları [[Muhammed Emin]] ve [[Abdüllâtif Han|Abdüllâtif]] onıñ oğulları edi. Nur Sultan Qırım, Qazan ve Moskva arasında diplomatik yazışuvlar etken, 1510–1511 seneleri Moskva ve Qazanğa barıp muzakerelerge qatılğan.<ref name="nur" /><ref name="bakhtin" /> Manğıt beyleri [[Noğay Ordası]], [[Hacı Tarhan Hanlığı]] ve Qazan hanlığında da idareci soylar arasında olğanlar. «Manğıt» adı Qırım Mansurlarından daa keniş bir toplulıqnı añlatqan: Noğay Ordası başında ekseriyetle Edigeniñ başqa oğlu Nurуddinniñ evlâtları turğan.<ref name="tatarica" /><ref name="trep2019" /> Orta Asiyada [[manğıtlar]]nıñ başqa qolları da bulunğan. [[Buhara]]da XVIII asır ortasında akimiyetke kelgen Manğıt hanedanınıñ qurucısı Muhammed Rahim bey Tuq Manğıt qoluna ait edi. Soñraki ükümdarlar Muhammed Daniyal beyniñ evlâtları olğanlar. Bu hanedan 1920 senesine qadar devam etken.<ref name="iranica" /> == Menbalar == <references> <ref name="trep2019">Трепавлов В. В. [https://crimeanreview.ru/en/kio2019-n2-trepavlov-2/ Степной щит Юрта: формирование ногайского населения Крымского ханства (XVI — первая половина XVII в.)] // Крымское историческое обозрение. 2019. № 2. С. 108–125. DOI: 10.22378/kio.2019.2.108-125.</ref> <ref name="mavrina">Мавріна О. С. [https://oriental-world.org.ua/index.php/journal/article/download/515/485/ Бейський рід Мансур (Мансурських) у Криму в ХІХ — на початку ХХ століття] // Східний світ. 2013. № 2–3. С. 36–54. DOI: 10.15407/orientw2013.02.036.</ref> <ref name="derin">Derin Paşaoğlu D. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2021/06/KIO_1_2021_derin_pasaoglu.pdf Bozkır Kültüründen ve Altın Orda Hanlığı’ndan Devralınan Miras: Kırım Hanlığı’nda Kabile Aristokrasi ve Karaçu Beyleri] // Крымское историческое обозрение. 2021. № 1. S. 51–82. DOI: 10.22378/kio.2021.1.51-82.</ref> <ref name="baser">Başer A. [https://www.academia.edu/13111291 Kırım Hanlığı Tarihinde Mangıt Kabilesi] // Doğu Avrupa Türk Mirasının Son Kalesi Kırım / ed. Y. Öztürk. İstanbul: Çamlıca, 2015. S. 75–98.</ref> <ref name="inalcik">Иналджик Х. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2022/11/Inaldzhik-10-39.pdf Хан и родовая знать: Крымское ханство при Сахиб Герае I] // Крымское историческое обозрение. 2022. Т. 9, № 2. С. 10–39, в частности с. 14–17. DOI: 10.22378/kio.2022.2.10-39.</ref> <ref name="shalak">Шалак М. Е. [https://journals.rcsi.science/2313-612X/article/view/295844 Сведения о ногаях и крымских татарах в сочинении османского историка XVII в. Хюсейна Хезарфена] // Крымское историческое обозрение. 2025. Т. 12, № 1. С. 115–128. DOI: 10.22378/kio.2025.1.115-128.</ref> <ref name="bakhtin">Бахтин А. Г. [https://goldhorde.ru/wp-content/uploads/2021/06/%D0%97%D0%9E-2-2021-395-422.pdf Жизнь и смерть мангытского карачи-бека Дивея] // Золотоордынское обозрение. 2021. Т. 9, № 2. С. 395–422. DOI: 10.22378/2313-6197.2021-9-2.395-422.</ref> <ref name="novoselsky">Новосельский А. А. [https://djvu.online/file/UPEwGWwa6j7mB Борьба Московского государства с татарами в первой половине XVII века]. Москва; Ленинград: Издательство АН СССР, 1948. С. 20–34, 248–250, 282–284.</ref> <ref name="feiz">[https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2020/03/dokumenty-krymskogo-hanstva.pdf Документы Крымского ханства из собрания Хусейна Фейзханова] / сост. и транслитерация Р. Р. Абдужемилева; отв. ред. И. М. Миргалеев. Симферополь: Константа, 2017. Документы № 104, 219. ISBN 978-5-906952-38-7.</ref> <ref name="fisher">Фишер А. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2022/11/Fisher-99-128-1.pdf Крымские татары (2)] / пер. Л. С. Сейтхалиловой, А. Ю. Алиевой // Крымское историческое обозрение. 2022. Т. 9, № 2. С. 99–128. DOI: 10.22378/kio.2022.2.99-128.</ref> <ref name="umerov">Умеров Э. [https://imha.ru/1144546228-beyliki-krymskogo-hanstva-xvii-xviii-vv.html Бейлики Крымского ханства XVII–XVIII вв.] // Гасырлар авазы — Эхо веков. 2014. № 1/2.</ref> <ref name="gemil">Джемил Т. [https://goldhorde.ru/wp-content/uploads/2015/12/%D0%97%D0%BE%D0%BB-%D0%9E%D0%B1%D0%BE%D0%B7%D1%801-164-176.pdf Татары Добруджи и Буджака] // Золотоордынское обозрение. 2013. № 1. С. 164–176, в частности с. 168–169.</ref> <ref name="lashkov">Лашков Ф. Ф. Архивные данные о бейликах в Крымском ханстве // Труды VI археологического съезда в Одессе (1884). Т. IV. Одесса, 1889. С. 100–101. Türkçe tercimesi: [https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/5547629 Öztürk Y. Kırım Hanlığı’ndaki Beyliklerle İlgili Arşiv Verileri] // Sinop Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 2026. C. 10, S. 1. S. 1075–1076.</ref> <ref name="cameral">[https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XVIII/1780-1800/Kamer_opis_1784/text6.phtml?id=5986 Список жительствующим в крымском полуострове мурзам с показанием кто имянно которого поколения. 10 февраля 1784 г.] // Камеральное описание Крыма, 1784 года / публ. Ф. Ф. Лашкова.</ref> <ref name="kravchuk">Кравчук А. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2021/01/kio_2_2020_19-31.pdf Именной указатель крымскотатарских чиновников Таврической губернии (первая половина XIX в.)] // Крымское историческое обозрение. 2020. № 2. С. 19–31, в частности с. 24. DOI: 10.22378/kio.2020.2.19-31.</ref> <ref name="rehab">[https://www.reabit.org.ua/files/store/Krym.Tom.4.pdf Реабилитированные историей. Автономная Республика Крым]. Кн. 4. Симферополь: АнтиквА, 2008. С. 60. ISBN 978-966-2930-25-2. Запись «Мансурский Умер Усеин»; архивное дело: ГААРК, ф. Р-4808, оп. 1, д. 09617.</ref> <ref name="nur">Сабирзянов Г. С. [https://tatarica.org/ru/razdely/istoriya/srednie-veka/personalii/nur-sultan Нур-Султан] // Татарская энциклопедия. Институт татарской энциклопедии и регионоведения АН Республики Татарстан.</ref> <ref name="tatarica">Измайлов И. Л. [https://tatarica.org/ru/razdely/istoriya/srednie-veka/mangyt Мангыт] // Татарская энциклопедия. Институт татарской энциклопедии и регионоведения АН Республики Татарстан.</ref> <ref name="iranica">von Kügelgen A. [https://www.iranicaonline.org/articles/manghits/ Manghits] // Encyclopaedia Iranica. 2004.</ref> </references> [[Kategoriya:Qırım Hanlığı]] [[Kategoriya:Qırımtatar asılzadeleri]] oxozrkbz02d61j1drgxde9l8o3k43pd Qıpçaqlar (Qırım) 0 60846 246410 2026-10-16T21:03:31Z Don Alessandro 1 Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '''Bu saife Qırım Hanlığındaki Qıpçaq bey soyu aqqındadır. Orta asır qıpçaqları içün [[Qıpçaqlar]], tiller gruppası içün [[Qıpçaq tilleri]] saifelerine baqıñız.'' '''Qıpçaqlar''' — [[Qırım Hanlığı]]nıñ bey soylarından biri. Hanlıqnıñ ilk devrinde [[Şırınlar]], [[Barınlar]] ve [[Arğınlar]]nen beraber dört esas qaraçı soyunıñ arasına kirgen. Soy başlığı olğan Qıpçaq beyi hanlıqnıñ siyasiy v...' 246410 wikitext text/x-wiki ''Bu saife Qırım Hanlığındaki Qıpçaq bey soyu aqqındadır. Orta asır qıpçaqları içün [[Qıpçaqlar]], tiller gruppası içün [[Qıpçaq tilleri]] saifelerine baqıñız.'' '''Qıpçaqlar''' — [[Qırım Hanlığı]]nıñ bey soylarından biri. Hanlıqnıñ ilk devrinde [[Şırınlar]], [[Barınlar]] ve [[Arğınlar]]nen beraber dört esas qaraçı soyunıñ arasına kirgen. Soy başlığı olğan Qıpçaq beyi hanlıqnıñ siyasiy ve askeriy idaresinde iştirak etken.<ref name="manz" /> Rusiye vesiqalarında soy azalarınıñ soyadı Kipçakskiy ({{lang-ru|Кипчакский}}) ve Kipçatskiy (''Кипчатский'') şekillerinde yazılğan. Qıpçaq soyundan çıqqan mırzalar XIX–XX asırlarda devlet ve [[zemstvo]] idaresinde, maarif ve musulman diniy teşkilâtlarında çalışqanlar.<ref name="lashkov" /><ref name="islam" /><ref name="zadereychuk" /> == Adı ve ilk tarihı == [[Qırım Hanlığı]]ndaki Qıpçaq soyunıñ tarihı [[Altın Orda]]dan qalğan beyler ve el teşkilâtınen bağlıdır. XVIII asırda yazılğan Qırım tarihiy eserlerinde [[Şırınlar|Şırın]], [[Barınlar|Barın]], [[Arğınlar|Arğın]] ve Qıpçaqlar Toqtamış hannıñ hususiy [[nöker]] elleri, yani hanğa şahsen hızmet etken toplulıqlar arasında kösterile. Aynı tarihiy ananede bu dört elniñ beyleri Toqtamışnıñ oğlu Qadır Berdi etrafında da añıla. Bu rivayetler soyunıñ ilk tarihını Altın Orda siyasiy müitine bağlay, amma er bir Qıpçaq ailesiniñ nesilden nesilge uzanğan şeceresini bermey.<ref name="derin" /> Hanlıq tarihına ait menbalarda ''soy'', ''el'' ve bir bey etrafında toplanğan adamlar er vaqıt aynı manağa kelmey. Siyasiy ve askeriy birlikler tek qan-qardaşlardan ibaret olmay bilgen; vesiqalardaki «qardaş» ve «ağa» kibi sözler de er vaqıt doğrudan-doğru nesepni bildirmegen.<ref name="manz" /> == Hanlıqnıñ idaresindeki yeri == Qıpçaq beyi hanlıqnıñ ilk devrindeki [[dört qaraçı]]dan biri olğan. [[Qaraçı]] beyleri han etrafındaki adiy memurlar degil, öz elleriniñ askeriy ve siyasiy quvetine tayanğan soy başlıqları edi. Adet üzre, bey ailesiniñ yaşça büyük azası soy reisi saylana, han ise bu saylanuvnı tasdıqlay edi. Beylik mevqisi bir aile içinde nesilden nesilge keçken.<ref name="tdv" /> Qaraçı beyleri han [[divan]]ına qatılıp, devletniñ müim işlerini, cenk ve barış meselelerini muzakere etkenler. Olar hanlıqqa namzetniñ desteklenmesinde, tahta çıqarılmasında ve hanğa qarşı çıqışlarda müim yer tutqanlar. Han öz siyasetini yalıñız saray adamlarına tayanıp alıp baramağan; beylerniñ asker ve el üzerindeki nufuzını da esapqa almağa mecbur olğan. Qıpçaqlarnıñ idaredeki yeri bu qaraçı teşkilâtınıñ bir parçası edi.<ref name="inalcik" /> Qıpçaqlar öz beyleriniñ yolbaşçılığında asker çıqarğanlar. 1543 senesindeki Çerkesiya seferi içün toplanğan saylama asker arasında Şırınlar 5000, Arğınlar ve Qıpçaqlar beraber 3000, Mansurlar ise 2000 kişi bergen. Menbadaki 3000 sayısı eki soyğa beraber aittir; onı tek Qıpçaqlarnıñ asker sayısı dep añlamaq doğru degil.<ref name="inalcik" /> == XVI asırdaki beyler ve diplomatik faaliyeti == XVI asır başında soyunıñ başında '''Mahmud bey''' turğan. 1507 senesi [[I Meñli Geray]]nıñ [[Lehistan]] ve [[Litvaniya Ulu Kinazlığı|Litvaniya]] ükümdarı I Sigizmundğa bergen barış vesiqasını tasdıqlağan Qırım büyükleri arasında Qıpçaq qaraçısı Mahmud bey de añıla. 1508 senesinde ise o, başqa qaraçı beylerinen beraber, [[Moskva devleti]]nen barışnı saqlamaq içün ant etken.<ref name="kolo" /> '''Mamış ulan''' ve '''Appaq'''nıñ Qıpçaq soyuna ait olğanı aqqında tetqiqatçılar arasında bir fikir yoq. V. E. Sıroyeçkovskiy ve A. L. Horoşkeviç olarnı bu soyğa bağlaylar. Beatris Forbes Manz ise bu qarışıq saray toplulığınıñ tamamını Qıpçaq soyu dep tanımağa qarşı çıqıp, bağlarnıñ bir qısmını siyasiy ve hızmet bağları olaraq añlata. Mamış ulan nufuzlı saray ve diplomatiya adamı olğan, amma aynı devirde Qıpçaq qaraçısı mevqisini Mahmud bey tutqan.<ref name="khorosh" /><ref name="manz" /><ref name="kolo" /> 1587–1588 senelerine ait Moskva elçilik vesiqalarında '''Abdulla bey Qıpçaq''' qaraçılar arasında kösterilgen. Moskva elçisi İvan Sudakovnıñ ketirgen bahşışlarından bazı qaraçılarğa pay berilmegeni han sarayında narazılıq doğurğan. Abdulla bey de bahşış talap etken beyler arasında olğan. Han elçiden ne içün olarnıñ adet olğan payları berilmegenini sorağan. Bu vaqia qaraçı beyleriniñ diplomatik merasimde ve yabancı devletlernen munasebetlerde ayrı bir yeri olğanını köstere.<ref name="mavrina" /> == Yaşlavlar ve Süleşoğulları == Qıpçaq eline bağlı soylar arasında [[Yaşlavlar]] da kösterile. Rusça vesiqalarda olarnıñ bir qolu ''Süleşevler'' yahut ''Süleşovlar'' adınen añıla. Yaşlavlar-Süleşoğulları XVI–XVII asırlarda han sarayında ve Moskva ile diplomatik munasebetlerde nufuz qazanğanlar; olar rus ükümdarınen alâqalarnı alıp barğan ''amiyatlar'' arasında yer alğanlar. Bunıñnen beraber, Yaşlav adı bütün Qıpçaqlarnıñ başqa bir adı degil, ayrı bir bey soyunıñ adı olaraq da qullanılğan.<ref name="belyakov" /> 1584–1588 senelerindeki taht qavğaları sırasında bu aileden '''Yanşa mırza''' Moskvağa barıp, anda qalğan. 1591 senesinde o, [[İsveçiya]]ğa qarşı cenk içün [[Novgorod]]ğa yollanğan. Oğulları Yuriy ve Vasiliy Süleşovlar [[pravoslavlıq]]nı qabul etip, Rus devletinde [[kinaz]] unvanını taşığanlar. Yuriy 1615 senesinde [[boyar]] olğan, 1623–1625 senelerinde Tobolsk voyevodası olaraq hızmet etken. Bu, Qırım Hanlığı yıqılmasından çoq evel Rus devletine keçken bir aile qolunıñ tarihıdır.<ref name="belyakov" /> == Nufuzınıñ deñişmesi == Hanlıqta qaraçı soylarınıñ terkibi ve olarnıñ bir-birine nisbeten nufuzı deñişip turğan. XVI asırda Mansur oğulları ve [[Secevütler]] quvetlengen sayın, Qıpçaqlar ve Barınlarnıñ evelki yeri daralğan. 1632 senesinde [[Canibek Geray]]nıñ barış vesiqasında dört qaraçı olaraq Şırın, Manğıt, Arğın ve Secevüt beyleri añıla; Qıpçaq beyi bu cedvelde yoq.<ref name="kolo" /> XVIII asır ortasına ait başqa bir cedvelde ise dört esas soy Şırın, Mansur, Barın ve Secevüt olaraq kösterile. Böylelikle hanlıqnıñ ilk devrine ait dört soy cedvelini bütün soñraki devirler içün deñişmez bir nizam dep añlamaq olmaz. Qıpçaqlar ilk qaraçı soylarından olsalar da, hanlıqnıñ soñki devrinde esas soylar arasındaki evelki yerini saqlap qalmağanlar.<ref name="tdv" /> == Topraq mülkleri == Qıpçaq beyleriniñ hanlıq devrindeki mülkleriniñ tam sıñırları yeterli derecede belli degil. Qırımda Qıpçaq adını taşığan köylerniñ çoq olğanı, hususan [[Or Qapı]] etrafındaki yerlerniñ bu soynen bağını araştırmaq içün esas bergen. Lâkin toponimlerge tayanğan böyle bir tahminni, bütün bu köylerniñ aynı bey ailesine ait olğanını isbatlağan mülkiyet vesiqasınen bir tutmaq olmaz.<ref name="umerov" /> XIX asır başındaki aile vesiqaları daa muayyen malümat bere. Qıpçaqlarğa ait mülkler arasında [[Aqmescit qazası]]nda [[Bağça Eli]], [[Keñ Toğay]] ve [[Acı Eli]]; [[Or Qapı qazası]]nda ise [[Yuqarı Qıpçaq]], [[Aşağı Qıpçaq]] ve [[Kerdeli]] kösterilgen. Or Qapı qazasında başqa köyler yanında 1800 [[desâtina]]ğa qadar topraqları da añıla. 1820-ci yıllarda bu mülkler Süyün Ğazı Qıpçaq ve onıñ üç qız qardaşınıñ bölünmegen ortaq mülkiyeti olğan. Aqmescit qazasında [[Qadıaskerköy]] ve [[Köneçi]] yanında başqa bir Qıpçaq mırzasınıñ 2500 desâtinadan ziyade toprağı olğan.<ref name="lashkov" /> Yaşlav qolunıñ mülkleri ayrı bir bölgede bulunğan: [[Qırq Yer]] ile [[Alma (özen)|Alma]] arasında, [[Büyük Yaşlav]] ve [[Küçük Yaşlav]] etrafında.<ref name="umerov" /> == Rusiye imperiyası devri == 1783 senesin hanlıq yıqılğanından soñ Qıpçaq aileleri Qırımda qalğan. 1807 senesinde [[Tavriya guberniyası]]nıñ asılzadeler başı E. İ. Notara Qıpçaqlar ve Yaşlavlarnı bey soylarınıñ ekinci derecesine ait dep köstergen. Birinci derecege Şırın, Mansur, Secevüt ve Arğın soyları kirsetilgen. Qıpçaqlar Rusiye asılzadeler tabaqasına qabul etilmek içün hanlıq devriniñ soy vesiqalarından ziyade, rus idaresindeki hızmetlerine tayanğanlar. Bu sebepten soyunıñ evelki tarihına ait arhiv malümatı azdır.<ref name="lashkov" /> 1797 senesiniñ noyabrniñ 27-sinde '''Memetça mırza Kipçakskiy''' Secevüt soyundan Qaya ve Batırşa mırzalarnıñ eski bey soyundan olğanını tasdıqlağan şeadetnameni imzalağan. 1820 senesi ise '''Niyetça bey Kipçakskiy''' Qırımnıñ musulman soylarınıñ asılzadelik aqqını incelegen komissiyanıñ işinde Qıpçaqlar adından iştirak etken. Bu vesiqalar hanlıq yıqılğanından soñ da soyunıñ başqa bey aileleri arasında tanılğanını köstere.<ref name="mavrina" /> Soy azaları guberniya idaresinde de hızmet etkenler. '''Celâl mırza Qıpçaq''' 1819–1820 senelerinde Aqmescitniñ zemstvo makemesiniñ azası olğan. Niyetça bey 1825–1831 seneleri, '''Arslan bek mırza Kipçatskiy''' ise 1836–1845 seneleri Tavriya guberniyasınıñ ''vicdan makemesi''nde ({{lang-ru|совестный суд}}) azalıq etkenler. Arslan bek 1838 senesi titulârnıy sovetnik rütbesini taşığan. Bular hanlıq devrindeki irsiy qaraçılıq vazifesi degil, Rusiye idaresiniñ makeme ve memuriyet vazifeleri edi.<ref name="krav2020" /><ref name="krav2021" /> '''Mustafa mırza Kipçakskiy''' (1861 — ?) soyunıñ eñ belli soñki temsilcilerinden biridir. Babası kollegiya registratorı olğan ve Aqmescit qazasında yer saibi edi. Mustafa mırza [[Aqyar]]daki Konstantinov real mektebinde oquğan, 1882 senesi Kezlev qazası asılzadeler başınıñ yazıhanesinde çalışmağa başlağan. 1891–1918 seneleri Aqmescit qazası zemstvo meclisinde iştirak etken, 1900–1908 seneleri ise qaza zemstvo idaresiniñ reisi olğan. Onıñ faaliyeti hastahaneler, ekimlerniñ azırlanması, mektepler, yol ve köylerniñ iqtisadiy meselelerinen bağlı olğan.<ref name="zadereychuk" /> '''Memet mırza Kipçakskiy''' 1896 senesi Tavriya [[qadıasker]]i tayin etilgen ve [[müfti]] vazifesini de vaqtınca yerine ketirgen. O, musulman diniy idaresiniñ arhivini tertipke ketirmek, onıñ azaları ve yazıhane hızmetçileriniñ maddiy vaziyetini yahşılaştırmaq içün çalışqan. 1902 senesinde sağlığı sebebinden istifa etken.<ref name="islam" /> Soy azaları hayır cemiyetlerine de qatılğanlar. 1897 senesi iyünniñ 7-sinde Aqmescitte açılğan faqır musulmanlarğa yardım cemiyetiniñ ilk umumiy toplaşuvına Memet mırza Kipçakskiy reislik etken, kâtip ise [[İsmail Gasprinskiy]] olğan. Cemiyet idaresiniñ hazinedarı olaraq Mustafa mırza Kipçakskiy saylanğan. Cemiyet faqırlarğa, hastalarğa, yetimlerge yardım etken ve maarif işlerini desteklegen.<ref name="abibullayeva" /> '''Selâmet mırza Kipçakskiy''' de cemaat işlerinde iştirak etken. 1910 senesinde o, Aqmescit qazası asılzadeler başınıñ yardımcısı olğan.<ref name="prokhorov" /> == 1917–1920 seneleri == 1917 senesiniñ başında Selâmet mırza Kipçakskiy Tavriya qadıaskeri vazifesinde olğan. Fevral inqilâbından soñ, mart 17 künü, dindaşlarınıñ serbest saylavınen saylanmağanını bildirip, vazifeden azat etilmesini istegen. Aynı yıl musulman qurultayı [[Noman Çelebicihan]]nı müfti olaraq saylağan.<ref name="islam" /> 1918 senesiniñ küzünde Mustafa mırza Kipçakskiy [[Suleyman Sulkeviç]] reisligindeki [[Qırım ülke ükümeti]]ne ülke kontrolörı (devlet nezaretçisi) olaraq kirgen. 1919 senesi [[Aq ordu]] idaresi Tavriya musulman diniy idaresini yañıdan tiklegende, Selâmet mırza Kipçakskiy onıñ başına ketirilgen. Böylece soy azaları imperiya yıqılğanından soñki siyasiy ve diniy deñişmelerde de iştirak etkenler.<ref name="svod" /><ref name="vozgrin" /> == Sovet devri == Sovet devrine ait malümatlar ayrı ailelerniñ tarihında saqlanğan. Mustafa mırzanıñ ailesini tasvir etken ve 1920-ci yıllarnıñ ilk yarısına ait olğan bir foto saqlanğan. Fotoda Mustafa mırza, oğlu İsmail, torunları ve başga aile azaları kösterilgen. Mustafa mırzanıñ oğlu İlyasnıñ ve Cevair Ulanovanıñ qızı '''Hatice Kipçakskaya''' 1930-cı yıllarnıñ soñunda Said bey Bulğaqovnıñ oğlu Begadin Bulğaqovnen evlengen. Aile Pâtigorskta yaşağan; Hatice ve qızları Elmira ile Eleonora 1996 senesinde Aqmescitke daimiy yaşamağa qaytqanlar.<ref name="svod" /> == Başqa hanlıqlarda Qıpçaq adı == [[Qazan Hanlığı|Qazan]] ve [[Qasım Hanlığı|Qasım]] hanlıqlarında da Qıpçaq adlı nufuzlı bey soyları olğan; olarnıñ başlıqları qaraçı bekler arasında yer alğan. Bu, Qıpçaq adınıñ Altın Orda mirasçısı olğan bir qaç devlette siyasiy ve soy adı olaraq qullanılğanını köstere. Bunıñnen beraber, ayrı hanlıqlardaki Qıpçaq beyleriniñ tarihını, şahsiy şecereleri tasdıqlanmadan, Qırım ailesiniñ şeceresine qoşmaq olmaz. Başqa halqlarnıñ terkibindeki aynı adnı taşığan qabileler ve [[qıpçaq tilleri]] ise bu maqaleniñ mevzusı degil.<ref name="tatarica" /> == Menbalar == <references> <ref name="manz">Manz B. F. [https://www.yumpu.com/en/document/view/39547166/harvard-ukrainian-studies-see-also-harvard-university The Clans of the Crimean Khanate, 1466–1532] // Harvard Ukrainian Studies. 1978. Vol. 2, № 3. P. 282–309, hususan p. 284, 292–293.</ref> <ref name="lashkov">Лашков Ф. Ф. Архивные данные о бейликах в Крымском ханстве (1889). Türkçe tercimesi: [https://dergipark.org.tr/en/pub/sinopusd/article/1850995 Kırım Hanlığı’ndaki Beyliklerle İlgili Arşiv Verileri] / terc. Yücel Öztürk // Sinop Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 2026. C. 10, № 1. S. 1067–1088, hususan s. 1071, 1080.</ref> <ref name="islam">Бойцова Е. В., Ганкевич В. Ю., Муратова Э. С., Хайрединова З. З. [https://kpfu.ru/docs/F391140829/Islam.v.krymu.pdf Ислам в Крыму: Очерки истории функционирования мусульманских институтов]. Симферополь: Элиньо, 2009. С. 190–194.</ref> <ref name="derin">Derin Paşaoğlu D. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2021/06/KIO_1_2021_derin_pasaoglu.pdf Bozkır Kültüründen ve Altın Orda Hanlığı’ndan Devralınan Miras: Kırım Hanlığı’nda Kabile Aristokrasi ve Karaçu Beyleri] // Крымское историческое обозрение. 2021. № 1. С. 51–82, hususan s. 62–63. DOI: 10.22378/kio.2021.1.51-82.</ref> <ref name="tdv">İnalcık H. [https://islamansiklopedisi.org.tr/kirim Kırım. Kırım Hanlığı (1441–1783)] // TDV İslâm Ansiklopedisi.</ref> <ref name="inalcik">Иналджик Х. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2022/11/Inaldzhik-10-39.pdf Хан и родовая знать: Крымское ханство при Сахиб Герае I] // Крымское историческое обозрение. 2022. Т. 9, № 2. С. 10–39, hususan s. 14–17. DOI: 10.22378/kio.2022.2.10-39.</ref> <ref name="kolo">Колодзейчик Д. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2025/09/KIO_3_2025_167-196.pdf Крымское ханство и Польша-Литва. Международная дипломатия на европейской периферии (XV–XVIII века)… (4)] // Крымское историческое обозрение. 2025. Т. 12, № 3. С. 167–196, hususan s. 181–184, 37 ve 41-inci izaatlar. DOI: 10.22378/kio.2025.3.167-196.</ref> <ref name="khorosh">Хорошкевич А. Л. [https://ru.djvu.online/file/prPE6ELNW9IHa Русь и Крым. От союза к противостоянию. Конец XV — начало XVI вв.]. Москва: Эдиториал УРСС, 2001. С. 95–96.</ref> <ref name="mavrina">Маврина О. С. [https://maiet.cfuv.ru/wp-content/uploads/2016/12/013mavrina.pdf Дело рода Сиджеут в фонде Таврического Дворянского Депутатского Собрания] // Материалы по археологии, истории и этнографии Таврии. 2013. Вып. XVIII. С. 444–455, hususan s. 445–446, 451–452.</ref> <ref name="belyakov">Беляков А. В. [https://goldhorde.ru/wp-content/uploads/2016/04/ЗО-1-2016_макет.pdf Крымские выходцы в России: служба и правовой статус] // Золотоордынское обозрение. 2016. № 1. С. 137–157, hususan s. 145–146.</ref> <ref name="umerov">Умеров Э. [https://echovek.ru/tt/node/806 Бейлики Крымского ханства XVII–XVIII вв.] // Гасырлар авазы — Эхо веков. 2014. № 1/2. С. 97–100.</ref> <ref name="krav2020">Кравчук А. С. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2021/01/kio_2_2020_19-31.pdf Именной указатель крымскотатарских чиновников Таврической губернии (первая половина XIX в.)] // Крымское историческое обозрение. 2020. № 2. С. 19–31, hususan s. 23–24. DOI: 10.22378/kio.2020.2.19-31.</ref> <ref name="krav2021">Кравчук А. С. [https://journals.rudn.ru/russian-history/article/view/25756 Крымские татары в органах управления Таврической губернии в первой половине XIX в.] // Вестник РУДН. Серия: История России. 2021. Т. 20, № 1. С. 47–60. DOI: 10.22363/2312-8674-2021-20-1-47-60.</ref> <ref name="zadereychuk">Задерейчук А. [https://nbuv.gov.ua/j-pdf/gileya_2013_74_6.pdf М. М. Кипчакский в органах земського самоврядування Таврійської губернії] // Гілея: науковий вісник. 2013. Вип. 74 (7). С. 20–22.</ref> <ref name="abibullayeva">Абибуллаева Д. И. [https://doi.org/10.37279/2413-1741-2021-7-1-3-18 Формирование и развитие мусульманских благотворительных обществ в Крыму (в конце XIX — начале XX века)] // Ученые записки КФУ им. В. И. Вернадского. Исторические науки. 2021. Т. 7 (73), № 1. С. 3–18.</ref> <ref name="prokhorov">Прохоров Д. А. [https://journals.rcsi.science/2619-1636/article/view/346916 Крымские татары в социально-экономической жизни Таврической губернии во второй половине XIX — начале XX в.] // Историческая этнология. 2025. Т. 10, № 2. С. 266–281. DOI: 10.22378/he.2025-10-2.266-281.</ref> <ref name="svod">[https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2020/03/svod-pamyatnikov-krmtat-3tom.pdf Свод памятников истории, архитектуры и культуры крымских татар. Т. III. г. Симферополь] / сост. Н. Р. Абдульвапов; науч. ред. Р. Р. Салихов. Белгород: Константа, 2018. С. 149, 333. ISBN 978-5-906952-68-4.</ref> <ref name="vozgrin">Возгрин В. Е. [https://krimoved-library.ru/books/istoricheskie-sudbi-krimskih-tatar270.html История крымских татар: очерки этнической истории коренного народа Крыма]. Санкт-Петербург: Нестор-История, 2013. Т. III. Глава I, § 8 «Деникинщина».</ref> <ref name="tatarica">[https://tatarica.org/ru/razdely/istoriya/srednie-veka/personalii/kipchak Кипчак] // Татарская энциклопедия TATARICA. Институт татарской энциклопедии и регионоведения АН РТ.</ref> </references> [[Kategoriya:Qırım Hanlığı]] [[Kategoriya:Qırımtatar asılzadeleri]] sq8qkf82604faviowgayvygfqkwhzb7 Secevütler 0 60847 246412 2026-10-16T21:30:06Z Don Alessandro 1 Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: ''''Secevütler''' — [[Qırım Hanlığı]]nıñ nufuzlı bey soylarından biri. Soynıñ beyleri han yanındaki [[qaraçı]] beyleri arasında yer alğan, divan meclislerinde iştirak etken ve hanlıqnıñ siyasiy ayatında müim rol oynağanlar.<ref name="inalcik-tdv" /> Soynıñ belli olğan mülkleri Qırımnıñ şarqiy qısmında, Qarasuvbazar etrafında ve Keriç yarımadasında bulunğan.<ref name="umerov" /> == Aslı ve ilk hatırlanuvlar...' 246412 wikitext text/x-wiki '''Secevütler''' — [[Qırım Hanlığı]]nıñ nufuzlı bey soylarından biri. Soynıñ beyleri han yanındaki [[qaraçı]] beyleri arasında yer alğan, divan meclislerinde iştirak etken ve hanlıqnıñ siyasiy ayatında müim rol oynağanlar.<ref name="inalcik-tdv" /> Soynıñ belli olğan mülkleri Qırımnıñ şarqiy qısmında, Qarasuvbazar etrafında ve Keriç yarımadasında bulunğan.<ref name="umerov" /> == Aslı ve ilk hatırlanuvlar == Secevüt adı tarihiy edebiyatta ''Salciut'', ''Siciut'', ''Secut'' ve buña oşağan şekillerde rastkelgen moğol qabilesiniñ adınen bağlana. Bu qabilege mensüp beyler [[Altın Orda]]nıñ siyasiy tarihında da añıla. Qırım Secevütleri Altın Orda devrinden qalğan soy asılzadeliginiñ bir parçası olaraq baqıla. Lâkin eski qabile adınen Qırımdaki bey soyu arasındaki bağ, ayrı ailelerniñ XIII asırdan XIX asırğa qadar nesilden nesilge keçişini köstergen tam bir şecereniñ saqlanğanını bildirmey.<ref name="derin-origin" /> XVI asır başındaki diplomatik vesiqalarda soynıñ temsilcisi '''Mamış bey Secevüt''' añıla. 1507 senesi [[I Meñli Geray]]nıñ [[Lehistan]] qıralı Sigizmundğa yollağan antlaşma vesiqasında o, soynıñ başı ve hannıñ kiyevi olaraq kösterile. Aynı vesıqada Qırq Yer qaymaqamı Mamış ulan da ayrı bir kişi olaraq yazılğan. Böylece, adları bir olsa da, Mamış bey Secevüt ile Mamış ulannı bir kişi dep qabul etmek doğru degil.<ref name="kolodziejczyk" /> 1508 senesi Moskva devletinen yapılğan antlaşmanı tasdıqlav sırasında Mamış bey, Manğıt Tevkel bey ve Qoñrat Sülemen bey ile beraber ayrı bir gruppa ant etken. [[Şırınlar|Şırın]], [[Barınlar|Barın]], [[Arğınlar|Arğın]] ve [[Qıpçaqlar (Qırım)|Qıpçaq]] beyleri ise başqa bir gruppada kösterilgen. Bu tertip Secevütlerniñ o vaqıtta sarayğa yaqın ve siyasiy ceetten emiyetli olğanını köstere; amma olarnıñ o devirde eski dört qaraçınen bir derecede bulunğanını şübesiz olaraq tasdıqlamay.<ref name="syro" /> == Hanlıqnıñ idaresindeki yeri == Hanlıqnıñ ilk devrindeki dört esas qaraçı soyu [[Şırınlar|Şırın]], [[Barınlar|Barın]], [[Arğınlar|Arğın]] ve [[Qıpçaqlar (Qırım)|Qıpçaq]] olğan. Secevütlerniñ qaraçı beyleri arasındaki yeriniñ quvetlenmesi [[I Sahib Geray]] devrinen (1532–1551) bağlana. Sahib Geray hanlıqta akimiyetni bir merkezge toplamağa ve soy beyleriniñ tesirini azaltmağa tırışqan. Bu sebepten, Sahib Geray devri Secevütlerniñ Qırımda ilk peyda olğan vaqtı degil, evelden bar olğan soynıñ devlet idaresindeki yeriniñ quvetlengen devri edi.<ref name="inalcik-tdv" /><ref name="inalcik2022" /> Qaraçı beyleri soylarınıñ askeriy quvetlerine komandanlıq etken ve hannıñ devlet divanında müim meselelerni muzakere etkenler. Han tahtını saqlamaq içün olarnıñ destegine muhtac edi. Beylerniñ nufuzı saraydaki şahsiy vazifesinen sıñırlanmağan: olar hanlıqnıñ yerleşken ananelerine, soy bağlarına ve özlerine bağlı adamlarğa tayanğanlar. Soy beyleriniñ razılığı em içki siyaset, em de tışqı alâqalar içün emiyet taşığan.<ref name="inalcik2022" /> Ananege köre, bey ailesiniñ yaşça eñ büyük erkek azası soy başı saylana edi, han ise bu saylavnı tasdıqlay edi. Qaraçı beyleri yañı hannıñ saylanuvında de iştirak etken ve öz namzetleriniñ tahtqa çıquvını istegenler. Böylece, beylerniñ siyasiy nufuzı em soy içindeki yerine, em de devletniñ siyasiy tertibine bağlı edi.<ref name="inalcik-tdv" /> 1587 senesi [[II İslâm Geray]] yanına kelgen Moskva elçisi İvan Sudakovnıñ esabatında '''İnal bey Secevüt''' qaraçılar arasında añıla. Beyniñ adı rusça metinde «-{Иналей князь Чижиут}-» şeklinde berile. Sudakov kelgeninde bazı qaraçı beylerine Moskva çarından ayrı bahşışlar ketirilmegeni etrafında anlaşmazlıq çıqqan. İnal bey de ediye almağan beyler arasında olğan. Han özüne yollanğan kürk ve qalpaqlarnıñ bir qısmını olarğa bergen ve elçiden izaat talap etken. Sudakov ise ediyeler evelden belli olğan saray adamlarınıñ cedveline köre azırlanğanını, yañıdan qaraçı olğan kişiler aqqında malümat almağanını bildirgen. Bu vaqia soynıñ XVI asır soñunda qaraçı beyleri arasında yer alğanını doğrudan-doğru tasdıqlay.<ref name="sudakov" /> 1608 senesi [[Toqtamış Geray]]nı han olaraq köterüv merasiminde Şırın, Barın, Secevüt ve [[Mansurlar|Mansur]] beyleri iştirak etkenler. Olar han oturğan kiyizni dört köşesinden tutıp, yuqarı kötergenler.<ref name="mavrina-politics" /> 1632 senesi [[Canibek Geray]]nıñ [[Lehistan-Litvaniya]] devletinen antlaşmasında dört qaraçı soyı olaraq Şırın, Manğıt, Arğın ve Secevüt kösterilgen. Ayrı devirlerniñ vesiqalarında qaraçı soylarınıñ terkibi deñişe. [[I Devlet Geray]]nıñ bir vesiqasında ise altı qaraçı — Şırın, Manğıt, Barın, Arğın, Secevüt ve Qıpçaq beyleri — añılğan.<ref name="kolodziejczyk" /> XVII asırnıñ ekinci yarısında Secevütler Qırımnıñ eñ nufuzlı soyları arasında qalğanlar. [[Evliya Çelebi]] olarnı Şırınlar ve Mansurlarnen beraber hatırlay. Onıñ askeriy tertip aqqındaki tasvirinde de Secevüt beyleri ayrı bir yer tuta. Bu tasvirde hanlıqnıñ askerleri tek bir merkezden idare etilgen bir quvet olaraq degil, soy beyleriniñ yolbaşçılığındaki bölükler olaraq körüne. Secevütlerniñ adı em asılzadeler, em de askeriy komandanlar arasında rastkele.<ref name="celebi" /> 1692 senesi mayıs 17 künü [[Or Qapı]] yanında [[Safa Geray]]nen keñeşken dört büyük qaraçı arasında '''Qutlu Geray bey Secevüt''' de olğan. Onıñ yanında Şırın, Mansur ve Arğın beyleri bulunğan.<ref name="mavrina-politics" /> XVIII asır ortasında da soynıñ nufuzı saqlanğan. [[Abdülğaffar Qırımiy]]niñ devlet tertibi aqqındaki malümatında dört qaraçı — Şırın, Mansuroğlu, Barın ve Secevüt beyleri — devletniñ esas tayançları olaraq tasvir etile. Müim devlet işlerini olarnıñ reyi ve razılığı olmadan başlamaq ananege zıt sayıla edi.<ref name="inalcik2022" /> == Mülkleri == Secevütlerniñ mülkleri aqqında saqlanğan malümat olarnıñ yerleriniñ Qırımnıñ bir qaç yerinde bulunğanını köstere. Qarasuvbazar etrafında [[Yañı Sala]], [[Köktaş]], [[Beşüy]] ve [[Baysuv]] köyleri soynıñ yerleri ve kelirleri ile bağlı olaraq añıla. XIX asır başında Batırşa mırzanıñ mülkü Salı volostındaki [[Köpürliköy]] yanında bulunğan. [[Keriç yarımadası]]nda ise [[Qırq Tay]], [[Qaralar]] ve [[Barış]] köyleri soynıñ yarlıqlarında añılğan.<ref name="umerov" /> 1744–1751 senelerine ait qadı defterindeki bir yazı Qarasuv bölgesindeki Yañı Sala köyüniñ kelirleri '''Memetşa mırza'''ğa ayrılğanını bildire. O, Secevüt beylerinden Memet beyniñ qardaşı olaraq kösterile. Bu yazı Yañı Salanıñ kelirleri aynı soynıñ bir qaç azasına ayırıla bilgenini köstere.<ref name="derin-estates" /> 1787 senesindeki yer tasvirinde Qutlu Geray mırza Secevütten qalğan yerlerniñ bir qısmı hazinege alınğanı qayd etilgen. Bu yerler [[Secevüt]] adlı köy yanında bulunğan. Qırımda aynı adı taşığan bir qaç köyniñ bulunuvı soynıñ tarihiy cayılışını ögrenmek içün emiyetlidir. Lâkin bir köyniñ adı özü onıñ bütün toprağı er devirde Secevüt beylerine ait olğanını isbatlamay; mülkniñ kimge ait olğanı ayrı vesiqalarnen belgilenmelidir.<ref name="umerov" /> Soyğa ait han yarlıqlarında yerden faydalanuv, köy kelirlerini aluv ve ealiniñ belli işlerni yapuvı aqqında qararlar bar. Baysuv köyüniñ kelirleri İslâm mırzağa, Keriç tarafındaki bazı köylerniñ kelirleri ise Memet ve Taymaz mırzalarğa ayırılğan. Ametça mırzağa ait yarlıqlardan birinde Yañı Salanıñ 75 evinden alınğan kelirler aqqında söz yürüle. Başqa bir yarlıqta köy sakinleriniñ oña öşür, yani mahsulnıñ onda birini berüvi ve yılda on eki kün çalışuvı talap etile. Yañı Sala halqınıñ şikâyetine köre çıqarılğan bir qarar, Memet beyge sakinlerni on eki kün degil, evelki tertipke köre sekiz kün çalıştırmağa emir ete. Bu vesiqalar beylerniñ kelirleri han qararlarınen belgilengeni ve köy ealisiniñ de hanğa şikâyet ete bilgenini köstereler.<ref name="lashkov-charters" /> Yarlıqlarnıñ saqlanğan tercimelerinde tarih ve ad hataları olğanından, bazılarınıñ yazılğan vaqtı kesen-kes belli degil.<ref name="mavrina-charters" /> == Rusiye imperiyası devrinde == 1783 senesi [[Rusiye imperiyası]] Qırımnı alğan soñ '''Memetşa mırza Secevüt''' Rusiye askeriy idaresi altında 1783–1784 seneleri işlegen muvaqqat Qırım ükümetiniñ azaları arasına kirgen. Bu idarege Memetşa bey Şırın reislik etken. Secevüt temsilcisiniñ ükümet terkibinde bulunuvı soynıñ hanlıq yıqılğan vaqıtta da yerli asılzadeler arasında nufuzını saqlağanını köstere.<ref name="cameral-government" /> 1784 senesi fevralniñ 10-unda tizilgen Qırım mırzalarınıñ cedvelinde Secevüt soyundan üç kişi yazılğan: Memetşa mırza, Devletşa bey ve Devletça mırza. Cedvelde olar Şırınlardan soñ, Mansur ve Arğınlardan evel berilgenler. Bu vesiqa bütün soynıñ umumiy nufusını degil, cedvelge kirsetilgen erkek asılzadelerni köstere; ondan Secevütlerniñ bütün nesli üç kişiden ibaret olğanı aqqında netice çıqarmaq olmaz.<ref name="cameral-list" /> 1807 senesi [[Tavriya guberniyası]] asılzadeleriniñ başı Yevgeniy Notara bergen malümatta Secevütler Şırın, Mansur ve Arğınlarnen beraber bey soylarınıñ birinci derecesine kirsetilgen. Qıpçaq ve Yaşlav soyları ise ekinci derecede kösterilgen. Bu malümatta hanlıq devrinde Şırın, Mansur ve Secevüt beylerine han ailesiniñ qızlarınen evlenüv aqqı tanılğanı da qayd etilgen.<ref name="lashkov-status" /> === XIX asır başında === 1820 senesiniñ aile cedvelinde '''Batırşa mırza''' ve onıñ qardaşı '''Qaya mırza''' hatırlanalar. Batırşa 36 yaşında olıp, [[Köpürliköy]]de yaşağan; onıñ 2000 zan toprağı, meyva bağçası ve ormanlığı bar edi. 31 yaşındaki Qaya mırzanıñ ise öz mülkü yoq edi.<ref name="lashkov-family" /> 1797 senesi noyabrniñ 27-sinde on üç asılzade imzalağan vesiqada olarnıñ dedesi Memet bey ve babası Ametça (Ametşa) mırza Secevüt soyundan olğanı tasdıqlanğan.<ref name="mavrina-nobility" /> Qardaşlarnıñ asılzadeligini tasdıqlav işi 1817 senesi açılğan. 1820 senesi mayıs 4 künü Tavriya asılzadeler deputatları meclisi olarnı tanıp, şecere kitabınıñ dörtünci qısmına kirsetken. Lâkin bu qarar Geroldiya tarafından soñuna qadar tasdıqlanmağan: iş 1840 senesiniñ talaplarına köre qoşma vesıqalar toplamaq içün qaytarılğan.<ref name="mavrina-nobility" /> === Soynıñ soñraki taqdiri === 1859–1860 seneleri başlanğan qıdıruvlarda Batırşa ve Qaya mırzalarnı ya da olarnıñ mirasçılarını Köpürliköy ve Bağça Elide tapmaq mümkün olmağan. 1861 senesi sentâbrniñ 6-sında gazetada ilân basılğan; cevap kelmegen soñ, oktâbrniñ 9-ında iş qapatılğan. Bu vesiqalar soynıñ bütün nesilleri yoq olğanını tasdıqlamay. Aileniñ soñraki taqdiri ve [[SSCB]] devrindeki nesilleri aqqında işançlı, bir-birine bağlanğan malümat belli degil.<ref name="mavrina-nobility" /> == Menbalar == <references> <ref name="inalcik-tdv">İnalcık H. [https://islamansiklopedisi.org.tr/kirim#2-kirim-hanligi Kırım. II. Kırım Hanlığı], «Teşkilât» bölügi // Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi.</ref> <ref name="umerov">Умеров Э. [https://echovek.ru/tt/node/806 Бейлики Крымского ханства XVII–XVIII вв.] // Гасырлар авазы — Эхо веков. 2014. № 1/2. С. 97–100. [https://imha.ru/1144546228-beyliki-krymskogo-hanstva-xvii-xviii-vv.html Metinniñ diger nushası]. Kerç köyleriniñ adları bu çalışmada «Къырк-Тай, Каралар, Барыш», yarlıq tercimelerinde ise «Кырк-Тай, Халалар, Бараш» şeklinde berilgen.</ref> <ref name="derin-origin">Derin Paşaoğlu D. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2021/06/KIO_1_2021_derin_pasaoglu.pdf Bozkır Kültüründen ve Altın Orda Hanlığı’ndan Devralınan Miras: Kırım Hanlığı’nda Kabile Aristokrasi ve Karaçu Beyleri] // Крымское историческое обозрение. 2021. № 1. С. 59–60. DOI: 10.22378/kio.2021.1.51-82.</ref> <ref name="kolodziejczyk">Колодзейчик Д. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2025/09/KIO_3_2025_167-196.pdf Крымское ханство и Польша-Литва. Международная дипломатия на европейской периферии (XV–XVIII века). Исследование мирных договоров с последующими аннотированными документами (4)] // Крымское историческое обозрение. 2025. Т. 12, № 3. С. 181–184. DOI: 10.22378/kio.2025.3.167-196.</ref> <ref name="syro">Сыроечковский В. Е. [https://www.reenactor.ru/ARH/PDF/Syroechkovskiy_00.pdf Мухаммед-Герай и его вассалы] // Учёные записки МГУ. 1940. Вып. 61. История. Т. 2. С. 29, 34, 38–39.</ref> <ref name="inalcik2022">Иналджик Х. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2022/11/Inaldzhik-10-39.pdf Хан и родовая знать: Крымское ханство при Сахиб Герае I] // Крымское историческое обозрение. 2022. Т. 9, № 2. С. 14–16. DOI: 10.22378/kio.2022.2.10-39.</ref> <ref name="sudakov">[https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XVI/Iv_Sudakov_SS_1587_88/text.phtml?id=5442 Статейный список московского посланника в Крыму Ивана Судакова в 1587–1588 году] / Публикация Ф. Ф. Лашкова // Известия Таврической учёной архивной комиссии. 1891. № 14. С. 53–58.</ref> <ref name="mavrina-politics">Маврина О. С. [https://maiet.cfuv.ru/wp-content/uploads/2016/12/013mavrina.pdf Дело рода Сиджеут в фонде Таврического дворянского депутатского собрания] // Материалы по археологии, истории и этнографии Таврии. 2013. Вып. XVIII. С. 444–447.</ref> <ref name="celebi">Эвлия Челеби. Книга путешествий. Походы с татарами и путешествия по Крыму (1641–1667 гг.) / Пер. М. Б. Кизилова. Симферополь: Таврия, 1996. С. 10, 104–105. [https://vostlit.narod.ru/Texts/rus7/Celebi/text1.htm Kirş bölügi]; [https://drevlit.ru/texts/ch/chelebi341.php askeriy tertip aqqındaki bölük].</ref> <ref name="derin-estates">Derin Paşaoğlu D. Bozkır Kültüründen ve Altın Orda Hanlığı’ndan Devralınan Miras… 2021. С. 60. Menbada: Qırım qadı defterleri, 68-ci defter, 71b/1.</ref> <ref name="lashkov-charters">Лашков Ф. Ф. Архивные данные о бейликах в Крымском ханстве // Труды VI археологического съезда в Одессе (1884). Одесса, 1889. Т. IV. С. 101–102. Türkçe tercimesi: [https://dergipark.org.tr/en/pub/sinopusd/article/1850995 Kırım Hanlığı’ndaki Beyliklerle İlgili Arşiv Verileri] / Çev. Y. Öztürk // Sinop Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 2026. 10(1). S. 1076–1077.</ref> <ref name="mavrina-charters">Маврина О. С. Дело рода Сиджеут… 2013. С. 448–450.</ref> <ref name="cameral-government">Лашков Ф. Ф. [https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XVIII/1780-1800/Kamer_opis_1784/text1.phtml?id=5708 О камеральном описании Крыма 1784 г.] // Известия Таврической учёной архивной комиссии. 1887. № 2. С. 25–26.</ref> <ref name="cameral-list">[https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XVIII/1780-1800/Kamer_opis_1784/text6.phtml?id=5986 Камеральное описание Крыма, 1784 года. Список жительствующим в Крымском полуострове мурзам] // Известия Таврической учёной архивной комиссии. 1889. № 8. С. 13–14.</ref> <ref name="lashkov-status">Лашков Ф. Ф. Архивные данные о бейликах в Крымском ханстве. 1889. С. 96–111; Y. Öztürkniñ 2026 senesi neşir etilgen tercimesi, s. 1071, 1083.</ref> <ref name="lashkov-family">Лашков Ф. Ф. Архивные данные о бейликах в Крымском ханстве. 1889. С. 102; Y. Öztürkniñ tercimesi, s. 1077.</ref> <ref name="mavrina-nobility">Маврина О. С. Дело рода Сиджеут… 2013. С. 450–453. Çalışmada incelengen arhiv işi: Qırım devlet arhivi, fond 49, opis 1, iş 491.</ref> </references> [[Kategoriya:Qırım Hanlığı]] [[Kategoriya:Qırımtatar asılzadeleri]] d4e7bzzqi491xzkvgtb6hixww9yxvah Selahaddin Eyyubiy 0 60848 246423 2026-10-17T05:00:48Z Don Alessandro 1 Don Alessandro adlı qulanıcı [[Selahaddin Eyyubiy]] saifesiniñ adını [[Selâhaddin Eyyubiy]] dep deñiştirildi. 246423 wikitext text/x-wiki #YÖNLENDİRME [[Selâhaddin Eyyubiy]] ngu84wvpgfsw8asj03jmomwf6r7hubj Salâhaddin Eyyubiy 0 60849 246424 2026-10-17T05:01:10Z Don Alessandro 1 [[Selâhaddin Eyyubiy]] saifesine yollandı 246424 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Selâhaddin Eyyubiy]] 6a4m42lcwg6crfblzbrkwbtvsf2aehl