Vikipediya crhwiki https://crh.wikipedia.org/wiki/Ba%C5%9F_Saife MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Media Mahsus Muzakere Qullanıcı Qullanıcı muzakeresi Vikipediya Vikipediya muzakeresi Fayl Fayl muzakeresi MediaViki MediaViki muzakeresi Şablon Şablon muzakeresi Yardım Yardım muzakeresi Kategoriya Kategoriya muzakeresi R R talk TimedText TimedText talk Modul Modul muzakeresi Event Event talk 0 42779 246429 180399 2026-10-19T08:57:53Z EmausBot 2504 Виправлення подвійного перенаправлення з [[Elektron musiqiysi]] на [[Elektron muzıkası]] 246429 wikitext text/x-wiki #YÖNLENDİRME [[Elektron muzıkası]] iebp9qt9ppcfhukfauqrso6sv7danlt 0 60738 246430 245880 2026-10-19T08:58:03Z EmausBot 2504 Виправлення подвійного перенаправлення з [[Selahaddin Eyyubiy]] на [[Selâhaddin Eyyubiy]] 246430 wikitext text/x-wiki #YÖNLENDİRME [[Selâhaddin Eyyubiy]] ngu84wvpgfsw8asj03jmomwf6r7hubj 0 60847 246428 246412 2026-10-18T22:34:25Z Devlet Geray 12726 246428 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Tamga of Seyciut.svg|thumb|right|Secevütlerniñ tamğası]] '''Secevütler''' — [[Qırım Hanlığı]]nıñ nufuzlı bey soylarından biri. Soynıñ beyleri han yanındaki [[qaraçı]] beyleri arasında yer alğan, divan meclislerinde iştirak etken ve hanlıqnıñ siyasiy ayatında müim rol oynağanlar.<ref name="inalcik-tdv" /> Soynıñ belli olğan mülkleri Qırımnıñ şarqiy qısmında, Qarasuvbazar etrafında ve Keriç yarımadasında bulunğan.<ref name="umerov" /> == Aslı ve ilk hatırlanuvlar == Secevüt adı tarihiy edebiyatta ''Salciut'', ''Siciut'', ''Secut'' ve buña oşağan şekillerde rastkelgen moğol qabilesiniñ adınen bağlana. Bu qabilege mensüp beyler [[Altın Orda]]nıñ siyasiy tarihında da añıla. Qırım Secevütleri Altın Orda devrinden qalğan soy asılzadeliginiñ bir parçası olaraq baqıla. Lâkin eski qabile adınen Qırımdaki bey soyu arasındaki bağ, ayrı ailelerniñ XIII asırdan XIX asırğa qadar nesilden nesilge keçişini köstergen tam bir şecereniñ saqlanğanını bildirmey.<ref name="derin-origin" /> XVI asır başındaki diplomatik vesiqalarda soynıñ temsilcisi '''Mamış bey Secevüt''' añıla. 1507 senesi [[I Meñli Geray]]nıñ [[Lehistan]] qıralı Sigizmundğa yollağan antlaşma vesiqasında o, soynıñ başı ve hannıñ kiyevi olaraq kösterile. Aynı vesıqada Qırq Yer qaymaqamı Mamış ulan da ayrı bir kişi olaraq yazılğan. Böylece, adları bir olsa da, Mamış bey Secevüt ile Mamış ulannı bir kişi dep qabul etmek doğru degil.<ref name="kolodziejczyk" /> 1508 senesi Moskva devletinen yapılğan antlaşmanı tasdıqlav sırasında Mamış bey, Manğıt Tevkel bey ve Qoñrat Sülemen bey ile beraber ayrı bir gruppa ant etken. [[Şırınlar|Şırın]], [[Barınlar|Barın]], [[Arğınlar|Arğın]] ve [[Qıpçaqlar (Qırım)|Qıpçaq]] beyleri ise başqa bir gruppada kösterilgen. Bu tertip Secevütlerniñ o vaqıtta sarayğa yaqın ve siyasiy ceetten emiyetli olğanını köstere; amma olarnıñ o devirde eski dört qaraçınen bir derecede bulunğanını şübesiz olaraq tasdıqlamay.<ref name="syro" /> == Hanlıqnıñ idaresindeki yeri == Hanlıqnıñ ilk devrindeki dört esas qaraçı soyu [[Şırınlar|Şırın]], [[Barınlar|Barın]], [[Arğınlar|Arğın]] ve [[Qıpçaqlar (Qırım)|Qıpçaq]] olğan. Secevütlerniñ qaraçı beyleri arasındaki yeriniñ quvetlenmesi [[I Sahib Geray]] devrinen (1532–1551) bağlana. Sahib Geray hanlıqta akimiyetni bir merkezge toplamağa ve soy beyleriniñ tesirini azaltmağa tırışqan. Bu sebepten, Sahib Geray devri Secevütlerniñ Qırımda ilk peyda olğan vaqtı degil, evelden bar olğan soynıñ devlet idaresindeki yeriniñ quvetlengen devri edi.<ref name="inalcik-tdv" /><ref name="inalcik2022" /> Qaraçı beyleri soylarınıñ askeriy quvetlerine komandanlıq etken ve hannıñ devlet divanında müim meselelerni muzakere etkenler. Han tahtını saqlamaq içün olarnıñ destegine muhtac edi. Beylerniñ nufuzı saraydaki şahsiy vazifesinen sıñırlanmağan: olar hanlıqnıñ yerleşken ananelerine, soy bağlarına ve özlerine bağlı adamlarğa tayanğanlar. Soy beyleriniñ razılığı em içki siyaset, em de tışqı alâqalar içün emiyet taşığan.<ref name="inalcik2022" /> Ananege köre, bey ailesiniñ yaşça eñ büyük erkek azası soy başı saylana edi, han ise bu saylavnı tasdıqlay edi. Qaraçı beyleri yañı hannıñ saylanuvında de iştirak etken ve öz namzetleriniñ tahtqa çıquvını istegenler. Böylece, beylerniñ siyasiy nufuzı em soy içindeki yerine, em de devletniñ siyasiy tertibine bağlı edi.<ref name="inalcik-tdv" /> 1587 senesi [[II İslâm Geray]] yanına kelgen Moskva elçisi İvan Sudakovnıñ esabatında '''İnal bey Secevüt''' qaraçılar arasında añıla. Beyniñ adı rusça metinde «-{Иналей князь Чижиут}-» şeklinde berile. Sudakov kelgeninde bazı qaraçı beylerine Moskva çarından ayrı bahşışlar ketirilmegeni etrafında anlaşmazlıq çıqqan. İnal bey de ediye almağan beyler arasında olğan. Han özüne yollanğan kürk ve qalpaqlarnıñ bir qısmını olarğa bergen ve elçiden izaat talap etken. Sudakov ise ediyeler evelden belli olğan saray adamlarınıñ cedveline köre azırlanğanını, yañıdan qaraçı olğan kişiler aqqında malümat almağanını bildirgen. Bu vaqia soynıñ XVI asır soñunda qaraçı beyleri arasında yer alğanını doğrudan-doğru tasdıqlay.<ref name="sudakov" /> 1608 senesi [[Toqtamış Geray]]nı han olaraq köterüv merasiminde Şırın, Barın, Secevüt ve [[Mansurlar|Mansur]] beyleri iştirak etkenler. Olar han oturğan kiyizni dört köşesinden tutıp, yuqarı kötergenler.<ref name="mavrina-politics" /> 1632 senesi [[Canibek Geray]]nıñ [[Lehistan-Litvaniya]] devletinen antlaşmasında dört qaraçı soyı olaraq Şırın, Manğıt, Arğın ve Secevüt kösterilgen. Ayrı devirlerniñ vesiqalarında qaraçı soylarınıñ terkibi deñişe. [[I Devlet Geray]]nıñ bir vesiqasında ise altı qaraçı — Şırın, Manğıt, Barın, Arğın, Secevüt ve Qıpçaq beyleri — añılğan.<ref name="kolodziejczyk" /> XVII asırnıñ ekinci yarısında Secevütler Qırımnıñ eñ nufuzlı soyları arasında qalğanlar. [[Evliya Çelebi]] olarnı Şırınlar ve Mansurlarnen beraber hatırlay. Onıñ askeriy tertip aqqındaki tasvirinde de Secevüt beyleri ayrı bir yer tuta. Bu tasvirde hanlıqnıñ askerleri tek bir merkezden idare etilgen bir quvet olaraq degil, soy beyleriniñ yolbaşçılığındaki bölükler olaraq körüne. Secevütlerniñ adı em asılzadeler, em de askeriy komandanlar arasında rastkele.<ref name="celebi" /> 1692 senesi mayıs 17 künü [[Or Qapı]] yanında [[Safa Geray]]nen keñeşken dört büyük qaraçı arasında '''Qutlu Geray bey Secevüt''' de olğan. Onıñ yanında Şırın, Mansur ve Arğın beyleri bulunğan.<ref name="mavrina-politics" /> XVIII asır ortasında da soynıñ nufuzı saqlanğan. [[Abdülğaffar Qırımiy]]niñ devlet tertibi aqqındaki malümatında dört qaraçı — Şırın, Mansuroğlu, Barın ve Secevüt beyleri — devletniñ esas tayançları olaraq tasvir etile. Müim devlet işlerini olarnıñ reyi ve razılığı olmadan başlamaq ananege zıt sayıla edi.<ref name="inalcik2022" /> == Mülkleri == Secevütlerniñ mülkleri aqqında saqlanğan malümat olarnıñ yerleriniñ Qırımnıñ bir qaç yerinde bulunğanını köstere. Qarasuvbazar etrafında [[Yañı Sala]], [[Köktaş]], [[Beşüy]] ve [[Baysuv]] köyleri soynıñ yerleri ve kelirleri ile bağlı olaraq añıla. XIX asır başında Batırşa mırzanıñ mülkü Salı volostındaki [[Köpürliköy]] yanında bulunğan. [[Keriç yarımadası]]nda ise [[Qırq Tay]], [[Qaralar]] ve [[Barış]] köyleri soynıñ yarlıqlarında añılğan.<ref name="umerov" /> 1744–1751 senelerine ait qadı defterindeki bir yazı Qarasuv bölgesindeki Yañı Sala köyüniñ kelirleri '''Memetşa mırza'''ğa ayrılğanını bildire. O, Secevüt beylerinden Memet beyniñ qardaşı olaraq kösterile. Bu yazı Yañı Salanıñ kelirleri aynı soynıñ bir qaç azasına ayırıla bilgenini köstere.<ref name="derin-estates" /> 1787 senesindeki yer tasvirinde Qutlu Geray mırza Secevütten qalğan yerlerniñ bir qısmı hazinege alınğanı qayd etilgen. Bu yerler [[Secevüt]] adlı köy yanında bulunğan. Qırımda aynı adı taşığan bir qaç köyniñ bulunuvı soynıñ tarihiy cayılışını ögrenmek içün emiyetlidir. Lâkin bir köyniñ adı özü onıñ bütün toprağı er devirde Secevüt beylerine ait olğanını isbatlamay; mülkniñ kimge ait olğanı ayrı vesiqalarnen belgilenmelidir.<ref name="umerov" /> Soyğa ait han yarlıqlarında yerden faydalanuv, köy kelirlerini aluv ve ealiniñ belli işlerni yapuvı aqqında qararlar bar. Baysuv köyüniñ kelirleri İslâm mırzağa, Keriç tarafındaki bazı köylerniñ kelirleri ise Memet ve Taymaz mırzalarğa ayırılğan. Ametça mırzağa ait yarlıqlardan birinde Yañı Salanıñ 75 evinden alınğan kelirler aqqında söz yürüle. Başqa bir yarlıqta köy sakinleriniñ oña öşür, yani mahsulnıñ onda birini berüvi ve yılda on eki kün çalışuvı talap etile. Yañı Sala halqınıñ şikâyetine köre çıqarılğan bir qarar, Memet beyge sakinlerni on eki kün degil, evelki tertipke köre sekiz kün çalıştırmağa emir ete. Bu vesiqalar beylerniñ kelirleri han qararlarınen belgilengeni ve köy ealisiniñ de hanğa şikâyet ete bilgenini köstereler.<ref name="lashkov-charters" /> Yarlıqlarnıñ saqlanğan tercimelerinde tarih ve ad hataları olğanından, bazılarınıñ yazılğan vaqtı kesen-kes belli degil.<ref name="mavrina-charters" /> == Rusiye imperiyası devrinde == 1783 senesi [[Rusiye imperiyası]] Qırımnı alğan soñ '''Memetşa mırza Secevüt''' Rusiye askeriy idaresi altında 1783–1784 seneleri işlegen muvaqqat Qırım ükümetiniñ azaları arasına kirgen. Bu idarege Memetşa bey Şırın reislik etken. Secevüt temsilcisiniñ ükümet terkibinde bulunuvı soynıñ hanlıq yıqılğan vaqıtta da yerli asılzadeler arasında nufuzını saqlağanını köstere.<ref name="cameral-government" /> 1784 senesi fevralniñ 10-unda tizilgen Qırım mırzalarınıñ cedvelinde Secevüt soyundan üç kişi yazılğan: Memetşa mırza, Devletşa bey ve Devletça mırza. Cedvelde olar Şırınlardan soñ, Mansur ve Arğınlardan evel berilgenler. Bu vesiqa bütün soynıñ umumiy nufusını degil, cedvelge kirsetilgen erkek asılzadelerni köstere; ondan Secevütlerniñ bütün nesli üç kişiden ibaret olğanı aqqında netice çıqarmaq olmaz.<ref name="cameral-list" /> 1807 senesi [[Tavriya guberniyası]] asılzadeleriniñ başı Yevgeniy Notara bergen malümatta Secevütler Şırın, Mansur ve Arğınlarnen beraber bey soylarınıñ birinci derecesine kirsetilgen. Qıpçaq ve Yaşlav soyları ise ekinci derecede kösterilgen. Bu malümatta hanlıq devrinde Şırın, Mansur ve Secevüt beylerine han ailesiniñ qızlarınen evlenüv aqqı tanılğanı da qayd etilgen.<ref name="lashkov-status" /> === XIX asır başında === 1820 senesiniñ aile cedvelinde '''Batırşa mırza''' ve onıñ qardaşı '''Qaya mırza''' hatırlanalar. Batırşa 36 yaşında olıp, [[Köpürliköy]]de yaşağan; onıñ 2000 zan toprağı, meyva bağçası ve ormanlığı bar edi. 31 yaşındaki Qaya mırzanıñ ise öz mülkü yoq edi.<ref name="lashkov-family" /> 1797 senesi noyabrniñ 27-sinde on üç asılzade imzalağan vesiqada olarnıñ dedesi Memet bey ve babası Ametça (Ametşa) mırza Secevüt soyundan olğanı tasdıqlanğan.<ref name="mavrina-nobility" /> Qardaşlarnıñ asılzadeligini tasdıqlav işi 1817 senesi açılğan. 1820 senesi mayıs 4 künü Tavriya asılzadeler deputatları meclisi olarnı tanıp, şecere kitabınıñ dörtünci qısmına kirsetken. Lâkin bu qarar Geroldiya tarafından soñuna qadar tasdıqlanmağan: iş 1840 senesiniñ talaplarına köre qoşma vesıqalar toplamaq içün qaytarılğan.<ref name="mavrina-nobility" /> === Soynıñ soñraki taqdiri === 1859–1860 seneleri başlanğan qıdıruvlarda Batırşa ve Qaya mırzalarnı ya da olarnıñ mirasçılarını Köpürliköy ve Bağça Elide tapmaq mümkün olmağan. 1861 senesi sentâbrniñ 6-sında gazetada ilân basılğan; cevap kelmegen soñ, oktâbrniñ 9-ında iş qapatılğan. Bu vesiqalar soynıñ bütün nesilleri yoq olğanını tasdıqlamay. Aileniñ soñraki taqdiri ve [[SSCB]] devrindeki nesilleri aqqında işançlı, bir-birine bağlanğan malümat belli degil.<ref name="mavrina-nobility" /> == Menbalar == <references> <ref name="inalcik-tdv">İnalcık H. [https://islamansiklopedisi.org.tr/kirim#2-kirim-hanligi Kırım. II. Kırım Hanlığı], «Teşkilât» bölügi // Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi.</ref> <ref name="umerov">Умеров Э. [https://echovek.ru/tt/node/806 Бейлики Крымского ханства XVII–XVIII вв.] // Гасырлар авазы — Эхо веков. 2014. № 1/2. С. 97–100. [https://imha.ru/1144546228-beyliki-krymskogo-hanstva-xvii-xviii-vv.html Metinniñ diger nushası]. Kerç köyleriniñ adları bu çalışmada «Къырк-Тай, Каралар, Барыш», yarlıq tercimelerinde ise «Кырк-Тай, Халалар, Бараш» şeklinde berilgen.</ref> <ref name="derin-origin">Derin Paşaoğlu D. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2021/06/KIO_1_2021_derin_pasaoglu.pdf Bozkır Kültüründen ve Altın Orda Hanlığı’ndan Devralınan Miras: Kırım Hanlığı’nda Kabile Aristokrasi ve Karaçu Beyleri] // Крымское историческое обозрение. 2021. № 1. С. 59–60. DOI: 10.22378/kio.2021.1.51-82.</ref> <ref name="kolodziejczyk">Колодзейчик Д. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2025/09/KIO_3_2025_167-196.pdf Крымское ханство и Польша-Литва. Международная дипломатия на европейской периферии (XV–XVIII века). Исследование мирных договоров с последующими аннотированными документами (4)] // Крымское историческое обозрение. 2025. Т. 12, № 3. С. 181–184. DOI: 10.22378/kio.2025.3.167-196.</ref> <ref name="syro">Сыроечковский В. Е. [https://www.reenactor.ru/ARH/PDF/Syroechkovskiy_00.pdf Мухаммед-Герай и его вассалы] // Учёные записки МГУ. 1940. Вып. 61. История. Т. 2. С. 29, 34, 38–39.</ref> <ref name="inalcik2022">Иналджик Х. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2022/11/Inaldzhik-10-39.pdf Хан и родовая знать: Крымское ханство при Сахиб Герае I] // Крымское историческое обозрение. 2022. Т. 9, № 2. С. 14–16. DOI: 10.22378/kio.2022.2.10-39.</ref> <ref name="sudakov">[https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XVI/Iv_Sudakov_SS_1587_88/text.phtml?id=5442 Статейный список московского посланника в Крыму Ивана Судакова в 1587–1588 году] / Публикация Ф. Ф. Лашкова // Известия Таврической учёной архивной комиссии. 1891. № 14. С. 53–58.</ref> <ref name="mavrina-politics">Маврина О. С. [https://maiet.cfuv.ru/wp-content/uploads/2016/12/013mavrina.pdf Дело рода Сиджеут в фонде Таврического дворянского депутатского собрания] // Материалы по археологии, истории и этнографии Таврии. 2013. Вып. XVIII. С. 444–447.</ref> <ref name="celebi">Эвлия Челеби. Книга путешествий. Походы с татарами и путешествия по Крыму (1641–1667 гг.) / Пер. М. Б. Кизилова. Симферополь: Таврия, 1996. С. 10, 104–105. [https://vostlit.narod.ru/Texts/rus7/Celebi/text1.htm Kirş bölügi]; [https://drevlit.ru/texts/ch/chelebi341.php askeriy tertip aqqındaki bölük].</ref> <ref name="derin-estates">Derin Paşaoğlu D. Bozkır Kültüründen ve Altın Orda Hanlığı’ndan Devralınan Miras… 2021. С. 60. Menbada: Qırım qadı defterleri, 68-ci defter, 71b/1.</ref> <ref name="lashkov-charters">Лашков Ф. Ф. Архивные данные о бейликах в Крымском ханстве // Труды VI археологического съезда в Одессе (1884). Одесса, 1889. Т. IV. С. 101–102. Türkçe tercimesi: [https://dergipark.org.tr/en/pub/sinopusd/article/1850995 Kırım Hanlığı’ndaki Beyliklerle İlgili Arşiv Verileri] / Çev. Y. Öztürk // Sinop Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 2026. 10(1). S. 1076–1077.</ref> <ref name="mavrina-charters">Маврина О. С. Дело рода Сиджеут… 2013. С. 448–450.</ref> <ref name="cameral-government">Лашков Ф. Ф. [https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XVIII/1780-1800/Kamer_opis_1784/text1.phtml?id=5708 О камеральном описании Крыма 1784 г.] // Известия Таврической учёной архивной комиссии. 1887. № 2. С. 25–26.</ref> <ref name="cameral-list">[https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XVIII/1780-1800/Kamer_opis_1784/text6.phtml?id=5986 Камеральное описание Крыма, 1784 года. Список жительствующим в Крымском полуострове мурзам] // Известия Таврической учёной архивной комиссии. 1889. № 8. С. 13–14.</ref> <ref name="lashkov-status">Лашков Ф. Ф. Архивные данные о бейликах в Крымском ханстве. 1889. С. 96–111; Y. Öztürkniñ 2026 senesi neşir etilgen tercimesi, s. 1071, 1083.</ref> <ref name="lashkov-family">Лашков Ф. Ф. Архивные данные о бейликах в Крымском ханстве. 1889. С. 102; Y. Öztürkniñ tercimesi, s. 1077.</ref> <ref name="mavrina-nobility">Маврина О. С. Дело рода Сиджеут… 2013. С. 450–453. Çalışmada incelengen arhiv işi: Qırım devlet arhivi, fond 49, opis 1, iş 491.</ref> </references> [[Kategoriya:Qırım Hanlığı]] [[Kategoriya:Qırımtatar asılzadeleri]] rz99y9ceeutunddfmsi0lre6cw4wxmo