Vikipediya crhwiki https://crh.wikipedia.org/wiki/Ba%C5%9F_Saife MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Media Mahsus Muzakere Qullanıcı Qullanıcı muzakeresi Vikipediya Vikipediya muzakeresi Fayl Fayl muzakeresi MediaViki MediaViki muzakeresi Şablon Şablon muzakeresi Yardım Yardım muzakeresi Kategoriya Kategoriya muzakeresi R R talk TimedText TimedText talk Modul Modul muzakeresi Event Event talk 0 18273 246440 246328 2026-10-20T02:32:27Z InternetArchiveBot 15570 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 246440 wikitext text/x-wiki {{MY |tip = qasaba |qırımtatar adı = Vodânske |original adı = ''ukr.'' Водянське |memleket = Ukraina |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_deg =48 |lat_min =24 |lat_sec =34 |lon_deg =37 |lon_min =06 |lon_sec =15 |CoordAddon = |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = |region2 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = Vilâyet |region1 = Donetsk vilâyeti |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |evelki adları = |bu seneden berli statuslı = 2024 |meydanlıq = 0,62 |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = 1 567 |cedvelge aluv senesi = 2013 |eali sıqlığı = 2527 |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = +2 |DST = bar |telefon kodu = +380 6277 |poçta indeksi = |poçta indeksleri = 85040-85041 |avtomobil kodu = |identifikator türü = |raqamlı identifikator = |Commons = |sayt = |sayt tili = }} '''Vodânske''' ({{Lang-uk|Водянське}}) - [[Ukraina]]nıñ [[Donetsk vilâyeti]]nde bir [[qasaba]]. Ealisiniñ sayısı 42 kişi ([[2026]]). == Tarih == 2014 senesi dekabr 22-de Donbass cenk vaqtında özüni ilân ettirgen Donetsk Halq Cumhuriyetiniñ «Oplot» bölüginden [[Rusiye]] tarafdarı separatistler Ukraina idaresi altındaki territoriyada vaziyetni destabilleştirmege tırıştılar. Vodânskede bir qorantanı öldürdiler, maşina hırsızladılar. Dekabrniñ 30-da tutulğan soñ, olar sorğu vaqtında öz yolbaşçılarınıñ emirinen Donetskten [[Ukraina]] idaresi altındaki territoriyağa yolğa çıqqanlarını bildirdiler.<ref>{{Cite web|url=http://www.06277.com.ua/news/696904|title=Архівована копія|accessdate=2016-02-25|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305074609/http://www.06277.com.ua/news/696904|idioma=uk}}</ref> 2020 senesi iyün 12-de qasaba yañı meydanğa kelgen [[Dobropillâ]] şeeriniñ terkibinde oldı;<ref>[https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/710-2020-%D1%80#Text -{Кабінет Міністрів України Розпорядження від 12 червня 2020 р. № 710-р "Про визначення адміністративних центрів та затвердження територій територіальних громад Донецької області"}-] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20210506013828/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/710-2020-%D1%80#Text |date=2021-05-06 }}</ref> o vaqıtqace o, [[Bilıtske]] şeeriniñ terkibinde edi — o, özü Dobropillâ şeeriniñ terkibinde edi — doğrudan-doğru Dobropillâ vilâyet idaresi altında olğan ve boyle dibrolu şeeriniñ etrafında yerleşken bir teşkilât. 2020 senesi iyülniñ 17-den başlap Pokrovsk rayonınıñ terkibindedir.<ref>[https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX -{Верховна Рада України; Постанова від 17.07.2020 № 807-IX "Про утворення та ліквідацію районів"}-] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX |date=2020-07-21 }}</ref> == Coğrafik == Vodânske Vodâna özeniniñ yalısında (Vodâna özeniniñ kiçik irmağı, [[Dnepr]] özeniniñ sol yalısındaki gidrologik sistemanıñ bir qısmı olğan Bik ozeni havuzında), Bilıtskeden ğarpqa 7 km ve Dobropillâdan 10 km yaqın uzaqlıqta yerleşken. Pokrovsk şeerinden 14 km şimalde, Donetsk şeerinden 67 km şimaliy-ğarpta yerleşken. Saat zonası (Kıyiv vaqtı) — -{UTC+2}- (yaz vaqtı: -{UTC+3}-). Saat zonası [[Ukraina]] ukümeti martnıñ soñki bazar kunü saat 15:00-de saatnı bir saat ögge çekmek ve oktâbrniñ soñki bazar künü saat 16:00-de bir saat artqa çekmek qararınen belgilene. == Daa baqıñız == * [[Ukraina]] * [[Donetsk vilâyeti]] [[Kategoriya:Donetsk vilâyetindeki qasabalar]] 76zo2ywshcv7pd255ihy8i4fajdyhio 0 30248 246433 233767 2026-10-20T00:07:13Z InternetArchiveBot 15570 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 246433 wikitext text/x-wiki '''Avropa Şurasınıñ Parlamentler Assambleyası''', '''AŞPA''' ({{Lang-en|Parliamentary Assembly of the Council of Europe, PACE}})&nbsp;— [[Avropa Şurası|Avropa Şurasınıñ]] baş nizamnameli teşkilâtlarınıñ ekisinden biri; bütün aza devletleriniñ parlament temsilcilerinden ibaret olğan mesleatçı teşkilât. AŞPA [[Avropa|Avropada]] parlamentlerara işbirlikniñ eñ eski teşkilât sayıla. == Terkip == AŞPA azalarını aza devletleriniñ parlamentleri tayin ete. 5 eñ büyük devletniñ AŞPA-da 18 azası bar. Bir devletten eñ az 2 aza olmalı. Milliy delegatsiyağa devletniñ parlamentinde olğan bütün siyasiy fırqalarnıñ temsilcileri kirsetilmeli. Erkek ve qadınlarnıñ sayısı teñ olmalı. Umumen, AŞPA-na 318 aza ve 318 azanıñ «muavini» kire. Oturışlarda [[Kanada]], [[Meksika]] ve [[İsrail]] parlamentlerinden 18 közetici de iştirak ete. == Vekâletler == Assambleya, millet vekilleri tarafından azırlanğan maruzalarğa esaslanıp, qarar qabul ete. Assambleyanıñ müim vekâletleri arasında Avropa Şurası Baş kâtibiniñ ve onıñ muavininiñ, [[Avropa insan aqları makemesi]] makemecileriniñ saylavı, yañı aza devletleriniñ namzetleri aqqında neticelerni qabul etüv, olarğa bergen vazifelerni teşkerüv bar. Ondan ğayrı, Assambleyanıñ sessiyaları, Avropa siyaseti aktual meseleleriniñ muzakere etmek içün forumlarğa çevirile. Forumlarğa muntazam şekilde devlet ve ükümet başlıqları davet etile. == Edebiyat == * ''І. Мінгазутдінов''. Парламентська асамблея Ради Європи // Політична енциклопедія. Редкол.: Ю. Левенець (голова), Ю. Шаповал (заст. голови) та ін.&nbsp;— К.: Парламентське видавництво, 2011.&nbsp;— с.539 ISBN 978-966-611-818-2 == Bağlantılar == * [http://leksika.com.ua/10650913/legal/parlamentska_asambleya_radi_yevropi Парламентська асамблея Ради Європи] // Юридична енциклопедія : [у 6 т.] / ред. кол. Ю. С. Шемшученко (відп. ред.) [та ін.]. — К. : Українська енциклопедія ім. М. П. Бажана, 2002. — Т. 4 : Н — П. — 720 с. — <nowiki>ISBN 966-7492-04-4</nowiki>. * [http://assembly.coe.int/ Офіційна сторінка ПАРЄ] * [http://www.irs.in.ua/index.php?option=com_content&view=article&id=80%3A1&catid=43%3Aeu&Itemid=70&lang=uk Рекомендація ПАРЄ №&nbsp;190 (1995) щодо вступу України до Ради Європи] * [http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/mpz/organizations.mpo_info?o_id=64 Довідкова інформація про діяльність ПАРЄ на сайті Верховної Ради України] * [https://web.archive.org/web/20190702160638/https://apostrophe.ua/ua/article/world/europe/2019-06-06/putinu-nado-stavit-chetkie-usloviya-inache-on-raskolet-evropu---rebekka-harms/26244 Путіну треба ставити чіткі умови, інакше він розколе Європу - Ребекка Гармс] * [https://eutoday.net/news/politics/2019/corruption-at-pace Russia Readmitted To PACE - Crimea Thrown To The Wolves] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20190703135206/https://eutoday.net/news/politics/2019/corruption-at-pace |date=2019-07-03 }} * [https://www.lemonde.fr/international/article/2019/06/26/de-retour-dans-l-assemblee-parlementaire-du-conseil-de-l-europe-moscou-ne-cede-rien_5481735_3210.html De retour dans l’Assemblée parlementaire du Conseil de l’Europe, Moscou ne cède rien] * [https://direktno.hr/eu-i-svijet/rusiji-vraceno-pravo-glasa-vijecu-europe-159583/ Rusiji vraćeno pravo glasa u Vijeću Europe] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20211011102528/https://direktno.hr/eu-i-svijet/rusiji-vraceno-pravo-glasa-vijecu-europe-159583/ |date=2021-10-11 }} * [https://www.aftonbladet.se/nyheter/a/K3aPWE/ukraina-bojkottar-europaradet-i-protest Ukraina bojkottar Europarådet i protest] [[Kategoriya:Halqara teşkilâtlar]] [[Kategoriya:Avropa]] rb820xekv81umulqjrfjc5gm60tobwd 0 30252 246434 245924 2026-10-20T00:26:02Z InternetArchiveBot 15570 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 246434 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Cakomo Antonio Domeniko Mikele Sekondo Mariya Puççini''' ({{lang-it|Giacomo Antonio Domenico Michele Secondo Maria Puccini}}; 1858 s. dekabr 22, [[Lukka]] — 1924 s. noyabr 29, [[Brüssel]], [[Belçika]]) — [[İtaliya|italyan]] [[opera]] bestekârı. Onıñ «Bogema», «Toska», «Batterflây hanım» ve «Turandot» operaları dünya opera teatrlerinde sıq-sıq icra etile. == Tercimeial == Puççini bestekârlar qorantasında doğdı. İlk muzıka derslerini babasından aldı, soñra Lukkadaki muzıka mektebinde oqudı. 1880–1883 seneleri [[Milan]] [[konservatoriya]]sında tasil aldı. Organ içün [[sonata]]lar ve başqa kiçik eserler de yazdı.<ref name="Life">[https://www.puccinimuseum.org/en/giacomo-puccini/life/ Life] — Puccini Museum.</ref> İlk operası «Vilalar» 1884 senesi sanada kösterildi. 1893 senesi «Manon Lesko» oña keñ şüret ketirdi. «Bogema» ise onıñ adını başqa memleketlerde de meşur etti.<ref name="Life"/> «Bogema» 1893–1895 seneleri yazıldı. Opera ilk kere 1896 senesi fevralniñ 1-inde [[Turin]] şeerindeki Qıral teatrinde kösterildi. Orkestrge [[Arturo Toskanini]] dirijorlıq etti.<ref>[https://catalog.puccini.it/works/la-boheme La Bohème] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20260418130341/https://catalog.puccini.it/works/la-boheme |date=2026-04-18 }} — Centro studi Giacomo Puccini.</ref> [[Fayl:PucciniTosca.jpg|thumb|«Toska» operasınıñ afişası (1899 s.)]] [[Fayl:Toscanini_Puccini.jpg|left|thumb|Cakomo Puççini ve Arturo Toskanini]] Puççini soñki operası «Turandot»nı bitirmeden vefat etti. Bestekâr [[Franko Alfano]] onıñ elyazmalarına esaslanıp, operanıñ soñki qısmını bitirdi. «Turandot» ilk kere 1926 senesi Milandaki «[[La Skala]]» teatrinde kösterildi.<ref>[https://www.puccinimuseum.org/en/giacomo-puccini/le-opere/turandot/ Turandot] — Puccini Museum.</ref> == Eserler == === Operalar === Seneler operalarnıñ ilk kösterilgen seneleridir. * «Vilalar» ({{lang-it|Le Villi}}, 1884 s.) * «Edgar» ({{lang-it|Edgar}}, 1889 s.) * «Manon Lesko» ({{lang-it|Manon Lescaut}}, 1893 s.) * «Bogema» ({{lang-it|La bohème}}, 1896 s.) * «Toska» ({{lang-it|Tosca}}, 1900 s.) * «Batterflây hanım» ({{lang-it|Madama Butterfly}}, 1904 s.; «Çio-Çio-san» adınen de belli) * «Ğarptan qız» ({{lang-it|La fanciulla del West}}, 1910 s.) * «Qarılğaç» ({{lang-it|La rondine}}, 1917 s.) * «Triptih» ({{lang-it|Il trittico}}, 1918 s.) — üç bir perdeli opera: ''Il tabarro'', ''Suor Angelica'' ve ''Gianni Schicchi'' * «Turandot» ({{lang-it|Turandot}}, 1926 s.; Puççininiñ vefatından soñ tamamlandı) === Ses, hor ve orkestr içün === * ''I figli d'Italia bella'' — solocı, hor ve orkestr içün (1877 s.) * ''Mottetto per San Paolino'' — solocı, hor ve orkestr içün motet (1877 s.) * ''Credo'' — solocı, hor ve orkestr içün (1878 s.) * ''Messa'' — solocılar, hor ve orkestr içün messa (1880 s.; ''Messa di Gloria'' adınen de belli) === Hor içün === * ''Vexilla regis prodeunt'' — hor ve organ içün (tahminen 1874–1880 seneleri) * ''Seguitiam del reo le impronte'' — hor ve fortepiano içün parça (1882 s.)<ref>[https://www.boccherini.it/wp-content/uploads/2017/03/Catalogo-Fondo-Puccini.pdf Catalogo del Fondo Puccini] — Istituto superiore di studi musicali «Luigi Boccherini».</ref> * ''Ecce sacerdos magnus'' — dört sesli hor içün (1905 s.) === Orkestr içün === * Mi minor prelüdiya (1875 s.) * La major simfonik prelüdiya (1882 s.) * ''Adagetto'' (1881–1883 seneleri) * ''Capriccio sinfonico'' (1883 s.) === Telli kvartet içün === * Re major kvartet (1882 s.) * ''Fuga reale'' adlı eki fuga (1883 s.) * ''Crisantemi'' (1890 s.) === Ses ve fortepiano içün === * ''A te'' (1880 senesiniñ küzünden evel) * ''Storiella d'amore'' (1883 s.) * ''E l'uccellino'' — aynenni (1899 s.) === Fortepiano içün === * La major ''Adagio'' (1881–1882 seneleri)<ref>[https://catalog.puccini.it/works/adagio Adagio] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20260521203350/https://catalog.puccini.it/works/adagio |date=2026-05-21 }} — Centro studi Giacomo Puccini.</ref> * ''Piccolo valzer'' (1894 s.) * ''Scossa elettrica'' — kiçik marş (1899 s.) * ''Piccolo tango'' (1907 ya da 1910 s.) * ''Foglio d'album'' (1907 ya da 1910 s.) ''Piccolo tango'' ve ''Foglio d'album'' eserleriniñ Puççinige ait olğanı şübeli sayıla.<ref>[https://it.wikipedia.org/wiki/Composizioni_di_Giacomo_Puccini Composizioni di Giacomo Puccini] — İtalyanca Vikipediya.</ref> Eserlerniñ tarihları ve çalğı taqımları Puççini tetqiqat merkeziniñ katalogına köre berilgen.<ref>[https://catalog.puccini.it/works Catalogue of the Works] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20261010162502/https://catalog.puccini.it/works |date=2026-10-10 }} — Centro studi Giacomo Puccini.</ref> == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Puççini, Cakomo}} [[Kategoriya:Bestekârlar]] [[Kategoriya:İtaliya adamları]] g5e64g3hlt26k0mhr60a23aiqs0xfmq 0 30282 246435 246030 2026-10-20T00:44:40Z InternetArchiveBot 15570 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 246435 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Federiko Fellini''' ({{lang-it|Federico Fellini}}; 1920 yanvar 20, [[Rimini]], [[İtaliya]] — 1993 oktâbr 31, [[Roma]], [[İtaliya]]) — italyan kino rejissörı ve stsenariycisidir. Filmlerinde hatıralar, fantaziya, mizah ve kündelik ayatnı birleştirgen şahsiy üslübi ile bellidir. Dünya kinosınıñ eñ itibarlı rejissörlarından biri sayıla.<ref name="bio">[https://archivio.federicofellini.it/en/biography -{Comune di Rimini: Federico Fellini — Biography}-] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20251206192549/http://archivio.federicofellini.it/en/biography |date=2025-12-06 }}</ref> == İlk yılları ve qorantası == Federiko Fellini Urbano Fellini ve İda Barbianiniñ qorantasında doğdı. Babası ticaretnen oğraşa edi. Fellini mektepte oquğan yıllarından başlap resimler ve karikaturalar yapa edi; Rimini tsirkleri ve tamaşaları da onıñ hayal dünyasına tesir etti.<ref name="bio"/> 1939 senesi Romağa köçip, universitetniñ uquq fakultetine yazıldı, lâkin derslerge qatnamadı. Tezden satirik ''-{Marc'Aurelio}-'' mecmuasında karikaturacı ve yazıcı olaraq çalışmağa başladı; radio içün metinler ve mizahiy yazılar da azırladı. Radioda aktrisa Culyetta Mazina ile tanışıp, 1943 senesi oktâbr 30 künü onıñnen evlendi. Olarnıñ tek bir oğlu doğğanından az vaqıt soñ vefat etti.<ref name="bio"/> == Yaratıcılığı == 1940-lı senelerniñ ortasında Fellini [[Roberto Rossellini]]niñ «-{Roma città aperta}-» ve «-{Paisà}-» filmleriniñ stsenariyleri üstünde çalıştı. 1950 senesi [[Alberto Lattuada]]nen beraber «-{Luci del varietà}-» filmini çekti. İlk mustaqil filmi «-{Lo sceicco bianco}-» 1952 senesi çıqtı; 1953 senesi «-{I vitelloni}-» filmi oña ilk büyük muvafaqiyetni ketirdi.<ref name="bfi">[https://www.bfi.org.uk/features/where-begin-federico-fellini -{British Film Institute: Where to begin with Federico Fellini}-]</ref> «-{La strada}-» (1954 senesi), «-{Le notti di Cabiria}-» (1957 senesi), «-{La dolce vita}-» (1960 senesi), «-{8½}-» (1963 senesi) ve «-{Amarcord}-» (1973 senesi) onıñ eñ meşur filmleri arasındadır. Bu eserlerde aqiqatnen hayal, hatıralarnen satira bir-birine qarışa. 1980 senesi baş rolde [[Marçello Mastroyanni]] oynağan «Qadınlar şeeri» (-{La città delle donne}-) filmi çıqtı. [[Fayl:Federico_Fellini.jpg|thumb|Federiko Fellini, 1950-li seneler]] [[Fayl:Federico_Fellini_NYWTS.jpg|thumb|Federiko Fellini, 1965 senesi]] [[Fayl:Federico_Fellini_in_the_Seventies.jpg|thumb|Federiko Fellini, 1970-li seneler]] [[Fayl:Marcello_Mastroianni_03.jpg|thumb|Marçello Mastroyanni ve Federiko Fellini, 1990 senesi]] Fellininiñ dört filmi — «-{La strada}-», «-{Le notti di Cabiria}-», «-{8½}-» ve «-{Amarcord}-» — ecnebiy tildeki eñ yahşı film içün «[[Oskar]]» mukâfatını qazandı.<ref name="bio"/> 1993 senesi Fellinige kino sanatına qoşqan issesi içün fahriy «Oskar» berildi.<ref name="oscar">[https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1993 -{Academy of Motion Picture Arts and Sciences: The 65th Academy Awards}-]</ref> «-{La dolce vita}-» 1960 senesi Kann kino festivalinde «Altın palma pıtağı»nı qazandı.<ref name="cannes">[https://www.festival-cannes.com/en/f/la-dolce-vita/ -{Festival de Cannes: La dolce vita}-]</ref> == Ölümi == 1993 senesi avgust ayında Fellini [[insult]]qa oğradı. 1993 senesi oktâbr 31 künü Roma hastahanesinde 73 yaşında vefat etti.<ref name="bio"/> Rimini şeeriniñ Monumental mezarlığında Culyetta Mazina ve balalıq çağında ölgen oğlu ile aynı mezarda defin etildi.<ref name="grave">[https://www.comune.rimini.it/novita/notizie/secondo-tempo-fellinianno-2013-autunno -{Comune di Rimini: Secondo tempo — Fellinianno 2013}-]</ref> == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Fellini, Federiko}} [[Kategoriya:Kino rejissörları]] [[Kategoriya:İtaliya adamları]] n74r8p4l3483sf0z9tgtyu5fswm80nn 0 30283 246436 246027 2026-10-20T00:47:42Z InternetArchiveBot 15570 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 246436 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} [[Fayl:Strait_of_Magellan.jpeg|right|thumb|250x250px|Qadimiy haritadaki Magellan boğazı]] [[Fayl:In_the_Straits_of_Magellan.jpg|right|thumb|250x250px|Magellan boğazda, biraz soñ bu boğaz onıñ adınen adlandırıldı ]] [[Fayl:Magellans_death.jpg|right|thumb|339x339px|Maktan adasındaki Magellannıñ ölümi]] [[Fayl:Nao_Victoria.jpg|right|thumb|250x250px|«Viktoriya» gemisiniñ zemaneviy rekonstruktsiyası]] '''Fernan (Fernando) Magellan''' ({{lang-la|Ferdinandus Magellanus}}, {{lang-pt|Fernão de Magalhães}}, {{lang-es|Fernando de Magallanes}}; tahminen 1480 senesi, [[Portugaliya]] — 1521 aprel 27, Maktan, [[Filippin adaları]]) — portugal deñizcisi ve keşfiyatçısıdır. [[İspaniya]] qıralı [[I Karlos]] hızmetinde Baharat adalarına ğarptan baracaq yolnı tapmaq içün yollanğan ekspeditsiyağa yolbaşçılıq etti. Bu ekspeditsiya Magellan ölgen soñ [[Huan Sebastyan Elkano]] yolbaşçılığında dünya etrafında ilk seyaatnı tamamladı.<ref name="pares">[https://pares.cultura.gob.es/ParesBusquedas20/catalogo/autoridad/141099 -{PARES: Magallanes, Fernando de (ca. 1480–1521)}-]</ref><ref name="vuelta">[https://www.cultura.gob.es/en/cultura/archivos/difusion/registro-memoria-unesco/2023/vuelta-mundo-magallanes-elcano.html -{Ministerio de Cultura: I Vuelta al Mundo de Magallanes y Elcano}-] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20261011121235/https://www.cultura.gob.es/en/cultura/archivos/difusion/registro-memoria-unesco/2023/vuelta-mundo-magallanes-elcano.html |date=2026-10-11 }}</ref> == İlk yılları == Magellannıñ doğğan yeri tam belli degil. Qararnen 1480 senesi [[Portugaliya]]nıñ şimalinde asılzade bir qorantasında doğdı. Yaşlığında Portugal qıralınıñ sarayında hızmet etti. 1505 senesi [[İndistan]]ğa ketken portugal flotuna qoşuldı; [[Goa]] ve [[Malakka]]nıñ alınuvında iştirak etip, deñizcilik tecribesini arttırdı.<ref name="pares"/> Portugaliya qıralı [[I Manuel]] Magellannıñ [[Molukka adaları]]na ğarptan yol tapmaq teklifini qabul etmedi. Magellan 1517 senesi İspaniyağa köçip, bu teklifni I Karlosqa da yaptı. [[Sevilya]]da Beatriz Barbosa ile evlendi; olarnıñ eki oğlu da kiçik yaşta öldi.<ref name="pares"/> == Deñiz seyaatı == 1519 senesi sentâbr 20 künü Magellan idaresindeki beş gemi İspaniyadan yolğa çıqtı. Ekspeditsiyanıñ maqsadı [[Atlantik okean]]nı keçip, [[Amerika]] [[qıta]]sınıñ cenübinden [[Tınç okean]]ğa çıqmaq ve [[Molukka adaları]]na yetmek edi. 1520 senesi noyabr ayında gemiler bugün [[Magellan boğazı]] adını taşığan boğazdan keçtiler. Okeanda uzun vaqıt furtuna olmağanı içün Magellan adını «Tınç okean» qoydı.<ref name="locpacific">[https://www.loc.gov/item/today-in-history/november-28/ -{Library of Congress: Crossing the Pacific}-]</ref> 1521 senesi mart 6 künü ekspeditsiya [[Guam]] adasına yetti. Mart 16 künü [[Filippin arhipelagı]]nı körip, ertesi künü [[Homonhon]] adası yanında demir attı. Magellannıñ [[Malay adaları]]ndan olğan Enrike adlı tercimanı yerli adamlarnen añlaşmağa yardım etti. Aprel 7 künü deñizciler [[Sebu]] adasına keldiler.<ref name="philippines">[https://www.nqc.gov.ph/en/map/ -{National Quincentennial Committee: Philippine Route of the Magellan–Elcano Expedition}-]</ref> Sebu ükümdarı Humabonnen ittifaq tizgen Magellan, Maktan başlığı Lapulapunı İspaniya qıralına boysunmağa mecbur etmek istedi. 1521 senesi aprel 27 künü Maktanda olıp keçken cenk esnasında Magellan ve onıñ bir qaç adamı öldürildi.<ref name="mactan">[https://blogs.loc.gov/international-collections/2021/10/negotiating-empire-part-i-from-magellan-to-the-founding-of-manila-16th-18th-centuries/ -{Library of Congress: Negotiating Empire, Part I}-]</ref> Ekspeditsiyanı [[Huan Sebastyan Elkano]] devam ettirdi. 1522 senesi sentâbr ayında «-{Victoria}-» gemisi İspaniyağa qaytıp, dünya etrafında ilk seyaatnı tamamladı. Yolğa çıqqan adamlardan tek on sekizi bu geminen keri qayttı.<ref name="pigafetta">[https://www.loc.gov/item/2021667606/ -{Library of Congress: Journal of Magellan's Voyage}-]</ref> == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Magellan, Fernan}} [[Kategoriya:Seyaatçılar]] [[Kategoriya:İspaniya adamları]] [[Kategoriya:Portugaliya adamları]] 8jxnkf9rhalxsqdtm9kfjf5ibbjpbqn 0 30714 246432 246086 2026-10-19T23:56:13Z InternetArchiveBot 15570 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 246432 wikitext text/x-wiki {{kişi}} '''Adam Smit''' ({{lang-en|Adam Smith}}; doğğan künü tam belli degil; 1723 iyün 5 künü [[Kerkoldi]], [[İskoçiya]]da vaftiz etildi — 1790 iyül 17, [[Edinburg]], İskoçiya) — iskoç [[iqtisatçı]] ve ahlâq felsefecisidir. O, [[iqtisadiyat nazariyesi]] klassik yönelişiniñ esasçılarından biri sayıla. Smitniñ eñ belli eserleri «Ahlâqiy duyğular nazariyesi» ({{lang-en|The Theory of Moral Sentiments}}, 1759) ve «[[Milletlerniñ zenginliginiñ tabiatı ve sebepleri aqqında tetqiqat]]» ({{lang-en|An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations}}, 1776) kitaplarıdır.<ref name="glasgow-smith-works">[https://www.gla.ac.uk/explore/adamsmith300/lifeworkandlegacy/keyworks/ «-{Adam Smith: Key works}-»], Glazgo universiteti {{ref-en}}.</ref> == Ayatı == === Bala çağı ve tasili === Adam Smitniñ doğğan künü vesiqalarda yazılmağan. O 1723 senesi iyün 5 künü Fayf vilâyetindeki [[Kerkoldi]] şeerinde [[vaftiz]] etildi. Babası Adam Smit yerli gümrük memurı edi ve oğlunıñ doğmasından eki ay evel vefat etti.<ref>{{harvnb|Bussing-Burks|2003|pp=38–39}}</ref> Anası Margaret Duglas oğlunı öz başına östürdi. Adam 1729–1737 seneleri Kerkoldi mektebinde riyaziyat, tarih ve latin tilini ögrendi.<ref name="glasgow-smith-life">[https://www.gla.ac.uk/explore/adamsmith300/lifeworkandlegacy/life/ «-{Adam Smith: Life}-»], Glazgo universiteti {{ref-en}}.</ref><ref name="as2">{{книга|автор=Аникин А.В.|часть=Шотландский мудрец: Адам Смит|заголовок=Исследование о природе и причинах богатства народов|місце=Москва|видавництво=Эксмо|год=2009|серія=Антология экономической мысли|сторінок=960|isbn=9785699183890|сторінки=879-901}}</ref><ref name="as12">{{книга|автор=Аникин А.В.|часть=глава 9|заголовок=Юность науки|место=Москва|год=1971}}</ref> 1737 senesi Smit on dört yaşında [[Glazgo universiteti]]ne kirdi. Anda ahlâq felsefecisi [[Frensis Hatçeson]]nıñ derslerini diñledi. 1740–1746 seneleri [[Oksford universiteti]]niñ -{Balliol}- kollecinde oqudı. İskoçiyağa qaytqan soñ Edinburgda edebiyat, ritorika, uquq ve iqtisattan açıq lektsiyalar berdi. === Ocalıq ve esas eserleri === 1751 senesi Smit Glazgo universitetinde mantıq professorı, bir yıl soñ ise ahlâq felsefesi professorı oldı. Onıñ dersleri etika, uquq, siyaset ve iqtisat meselelerini qapsay edi. 1759 senesi neşir etilgen «Ahlâqiy duyğular nazariyesi» kitabında o adamnıñ başqalarına duyğudaşlıq etüv qabiliyetini ve ahlâqiy fikirlerniñ nasıl şekillengenini tetqiq etti.<ref>[https://special.lib.gla.ac.uk/explore/adamsmith300/explorelearn/ideas/keyworks/theoryofmoralsentiments/ «-{The Theory of Moral Sentiments}-»] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20261012170329/https://special.lib.gla.ac.uk/explore/adamsmith300/explorelearn/ideas/keyworks/theoryofmoralsentiments/ |date=2026-10-12 }}, Glazgo universiteti {{ref-en}}.</ref> 1764 senesi Smit professorlıqtan ketip, yaş [[gertsog]] Henri Skottnıñ ocası oldı. Onen beraber [[Frenkistan]] ve [[İsviçre]]de seyaat etip, [[Fransua Kene]], [[Ann Rober Türgo]] ve [[Volter]] kibi fikir erbaplarınen tanıştı. 1766 senesi Kerkoldige qaytıp, «Milletlerniñ zenginligi» kitabı üzerinde çalıştı. Kitap 1776 senesi neşir etildi ve ilk altı ay içinde satılıp bitti.<ref>[https://www.gla.ac.uk/explore/adamsmith300/explorelearn/life/biography/ «-{Biography of Adam Smith}-»], Glazgo universiteti {{ref-en}}.</ref> 1778 senesi Smit [[Edinburg]]da gümrük komissarı oldı. 1787–1789 seneleri Glazgo universitetiniñ rektorı vazifesinde çalıştı. O 1790 senesi iyül 17 künü Edinburgda vefat etti ve Kanongeyt mezarlığında defin etildi.<ref name="glasgow-smith-life"/> == Fikirleri == Smit iş bölüminiñ emek semereliligini arttırğanını kösterdi. Onıñ fikrince, adamlar mal ve hızmetlerni serbestçe deñişkende, fiyatlar ve [[reqabet]] istisalnı cemiyetniñ ihtiyaclarına doğru yönete bile. Bunıñnen beraber, Smit bazarnıñ qanun, adalet, işanç ve ahlâqiy qaidelersiz yahşı işleyemeycegini de yazdı. O devletniñ memleketni qorumaq, adaletni temin etmek ve hususiy teşebbüs içün kârlı olmağan bazı umumiy işlerni yapmaq vazifesi bar dep tüşüne edi.<ref>[https://www.gla.ac.uk/explore/adamsmith300/lifeworkandlegacy/keyworks/wealthofnations/ «-{The Wealth of Nations}-»], Glazgo universiteti {{ref-en}}.</ref> == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Smit, Adam}} [[Kategoriya:İskoçiya adamları]] [[Kategoriya:İqtisadiyatçılar]] ks204hmw8e3gg9156lg6y6bpxzvstfh 0 30718 246439 246151 2026-10-20T02:32:00Z InternetArchiveBot 15570 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 246439 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Viktor-Mari Hügo''' ({{lang-fr|Victor-Marie Hugo}}; -{[viktɔʁ maʁi yɡo]}-; 1802 fevral 26, [[Bezanson]], [[Frenkistan]] — 1885 mayıs 22, [[Paris]], Frenkistan) — frenk yazıcı, şairi, dramaturg ve siyasiy erbaptır. Frenk edebiyatındaki romantizmniñ baş temsilcilerinden biri olğan Hügo şiiriyet, teatr ve roman inkişafına büyük tesir etti. 1841 senesi Frenk akademiyasına saylandı.<ref name="academie-hugo">[https://www.academie-francaise.fr/les-immortels/victor-hugo «-{Victor Hugo}-»], Frenk akademiyası {{ref-fr}}.</ref> == Bala çağı ve ilk eserleri == Viktor Hügo 1802 senesi fevralniñ 26-sında [[Bezanson]]da doğdı. Babası Jozef Leopold Sijisber Hügo [[Napoleon]] ordusında ofitser, soñra general edi; anası Sofi Trebuşe ise [[royalist]] (qıralcı) fikirlerni tutqan edi. Babasınıñ hızmeti sebebinden qoranta bir qaç memlekette yaşadı, amma Viktor bala çağınıñ büyük qısmını [[Paris]]te keçirdi. [[Fayl:Victor_Hugo-Young.jpg|left|thumb|236x236px|Viktor Hügo yaşlığında]] Hügo pek yaş olğanda şiir yazmağa başladı. 1822 senesi ilk büyük şiirler cıyıntığı «Odalar ve çeşit şiirler» ({{lang-fr|Odes et poésies diverses}}) neşir etildi. O sene bala çağından tanığan Adel Fuşenen evlendi. 1827 senesi «Kromvel» ({{lang-fr|Cromwell}}) dramasına yazğan uzun kiriş sözünde [[klassitsizm]] qaidelerine qarşı çıqıp, romantik teatrniñ printsiplerini añlattı. Bu kiriş sözü frenk romantizminiñ müim beyannamelerinden biri oldı.<ref name="academie-hugo"/> == Edebiy yaratıcılığı == 1830 senesi sanağa qoyulğan «Ernani» ({{lang-fr|Hernani}}) dramasınıñ ilk taqdim etilüvi [[klassitsizm]] ve [[romantizm]] tarafdarları arasında keskin tartışmağa sebep oldı. Hügo «Notr Dam de Pari» ({{lang-fr|Notre-Dame de Paris}}, 1831), «Qısmeti kesilgenler» ({{lang-fr|Les Misérables}}, 1862), «Deñiz emekçileri» ({{lang-fr|Les Travailleurs de la mer}}, 1866) ve «Külgen adam» ({{lang-fr|L’Homme qui rit}}, 1869) romanlarını yazdı. Onıñ şiir cıyıntıqları arasında «Küz yapraqları» ({{lang-fr|Les Feuilles d’automne}}), «Tefekkürler» ({{lang-fr|Les Contemplations}}), «Cezalar» ({{lang-fr|Les Châtiments}}) ve «Asırlar efsanesi» ({{lang-fr|La Légende des siècles}}) bar. 1843 senesi qızı Leopoldinanıñ boğulıp ölmesi Hügoğa ağır tesir etti; bu ğam soñradan «Tefekkürler» cıyıntığındaki şiirlerniñ esas mevzularından biri oldı.<ref name="academie-hugo"/> == Siyasiy faaliyeti ve sürgünlik == Hügo yaşlığında royalist olsa da, vaqıt keçken sayın liberal, soñra cumhuriyetçi fikirlerge yaqınlaştı. 1845 senesi Frenkistan Perler palatasınıñ azası, 1848 senesi ise [[Qurucı meclis]] deputatı oldı. O ölüm cezasına, faqırlıqqa ve matbuatqa qoyulğan sıñırlamalarğa qarşı çıqtı. 1851 senesi dekabr 2 künü [[Lui-Napoleon Bonapart]] devlet darbesi yapqanda Hügo oña qarşılıq kösterdi. Darbeden soñ o Frenkistandan ketmege mecbur oldı. Başta [[Brüssel]]de, soñra [[Cersi]] ve [[Gernsi]] adalarında yaşadı. 1859 senesi ilân etilgen afunı qabul etmeyip, III Napoleon akimiyeti yıqılğanğa qadar sürgünlikte qaldı. Hügo «Cezalar», «Tefekkürler» ve «Qısmeti kesilgenler» kibi eñ belli eserleriniñ bir qısmını sürgünlikte yazdı.<ref>[https://maisonvictorhugo.besancon.fr/la-maison-victor-hugo/victor-hugo/ «-{Victor Hugo}-»] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20261012205035/https://maisonvictorhugo.besancon.fr/la-maison-victor-hugo/victor-hugo/ |date=2026-10-12 }}, Bezansonda Viktor Hügo evi {{ref-fr}}.</ref> [[Fayl:Victor_Hugo-Brooding.jpg|thumb|239x239px|Viktor Hügo Cersi adasındaki sürgünlik vaqtında]] 1870 senesi Hügo Pariske qayttı. [[Üçünci Cumhuriyet]]niñ ilk yıllarında deputat, soñra senator olaraq çalıştı; siyaset mabüslerini afu etüv ve umumiy tasilni inkişaf ettirüv tarafdarı edi. == Ölümi ve hatırası == Viktor Hügo 1885 senesi mayısnıñ 22-sinde Parijde vefat etti. Ükümet onıñ içün devlet cenaze merasimi keçirdi. 1885 senesi iyün 1 künü yüz biñlerce adam iştirak etken merasimden soñ yazıcı Panteonda defin etildi.<ref>[https://www.maisonsvictorhugo.paris.fr/paris/musee/pour-mieux-connaitre-victor-hugo/des-questions-sur-la-vie-de-victor-hugo «-{Des questions sur la vie de Victor Hugo}-»], Paris Viktor Hügo evleri {{ref-fr}}.</ref> [[Fayl:Victor_hugo.jpg|left|thumb|231x231px|Viktor Hügo, 1883 senesi]] == Edebiyat == * Гюґо Віктор Марі // Зарубіжні письменники. Енциклопедичний довідник : у 2 т. / за ред. Н. Михальської та Б. Щавурського. — Тернопіль : Навчальна книга — Богдан, 2005. — А — К. — С. 421. — <nowiki>ISBN 966-692-578-8</nowiki>. * Віктор Гюго // Зарубіжна література XIX сторіччя. Доба романтизму: Підручник / Наливайко Д.С., Шахова К.О.. — Тернопіль : Навчальна книга — Богдан, 2001. — С. 144-168. * Українська радянська енциклопедія : у 12 т. / гол. ред. М. П. Бажан ; редкол.: О. К. Антонов та ін. — 2-ге вид. — К. : Головна редакція УРЕ, 1974–1985. * ''Матвіїшин В. Г.'', Гюго Віктор Марі // Українська літературна енциклопедія. — Т. 1. — К., 1988. — С. 529. * [http://encyclopedia.kiev.ua/vydaniya/files/use/first_book/part2.pdf Гюґо Віктор] // Українська мала енциклопедія : 16 кн. : у 8 т. / проф. Є. Онацький. — Накладом Адміністратури УАПЦ в Аргентині. — Буенос-Айрес, 1958. — Т. 1, кн. II : Літери В — Ґ. — С. 290. — 1000 екз. * Гюґо Віктор-Марі // УСЕ Універсальний словник-енциклопедія. — 4-е видання. — 2006. — С. 338. == Bağlantılar == * [http://chytanka.com.ua/ebooks/index.php?action=search_show_list&author_name=%C3%FE%E3%EE%20%C2%B3%EA%F2%EE%F0 Viktor Hügonıñ eserleri] {{ref-uk}} * [http://www.radiosvoboda.org/content/article/1601792.html «Іван Мазепа — натхненник європейського романтизму»] {{ref-uk}} * [https://web.archive.org/web/20210713175218/http://ukrcenter.com/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80-%D0%93%D1%8E%D0%B3%D0%BE/51168/%D0%A1%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%80-%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D1%8C%D0%BA%D0%BE%D1%97-%D0%91%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 Viktor Hügonıñ «Собор Паризької Богоматері» romanı] {{ref-uk}} {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20210713175218/http://ukrcenter.com/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80-%D0%93%D1%8E%D0%B3%D0%BE/51168/%D0%A1%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%80-%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D1%8C%D0%BA%D0%BE%D1%8F-%D0%91%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 |date=2021-07-13 }} * {{ref-fr}} [https://www.academie-francaise.fr/les-immortels/victor-hugo Frenk akademiyası saytında Viktor Hügo] == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Hügo, Viktor}} [[Kategoriya:Yazıcılar]] [[Kategoriya:Frenkistan adamları]] gxfszso3isrlci2wzrjcjm8m8vinsg4 0 30755 246437 246062 2026-10-20T01:21:41Z InternetArchiveBot 15570 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 246437 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Mahatma Gandi''', aqiqiy adı '''Mohandas Karamçand Gandi''' ({{lang-gu|મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી}}; {{lang-hi|मोहनदास करमचंद गांधी}}; -{[moːˈɦəndaːs kəˈɾəmtʃənd ˈɡaːndʱi]}-; 1869 oktâbr 2, [[Porbandar]], [[Britan İndistanı]] — 1948 yanvar 30, [[Nyu Deli]], [[İndistan]]) — [[indistan]]lı siyasiy ve cemaat erbabı, İndistannıñ milliy qurtulış areketiniñ yolbaşçılarından biridir. Britaniya müstemleke akimiyetine qarşı zorbalıqsız küreş ve grajdan itaatsızlığı usullarını qullandı. Gandi inkişaf ettirgen ''-{satyagraha}-'', yani aqiqatqa sadıqlıq ve zorbalıqsız tirenüv printsipi, dünyanıñ çeşit memleketlerindeki azatlıq ve grajdan aqları areketlerine tesir etti.<ref name="culture-gandhi">[https://culture.gov.in/mahatma-gandhi «-{Mahatma Gandhi}-»] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20261012163354/https://culture.gov.in/mahatma-gandhi |date=2026-10-12 }}, İndistan Medeniyet nazirligi {{ref-en}}.</ref> == Bala çağı ve tasili == Mohandas Gandi 1869 senesi oktâbr 2 künü [[Gucarat]] yarımadasındaki [[Porbandar]] şeerinde doğdı. Babası Karamçand Gandi Porbandar ve başqa küçük beyliklerde baş nazir olaraq çalıştı. Anası Putlibay dindar qadın edi. Mohandas on üç yaşında Kasturba Makhancinen evlendi; olarnıñ dört oğlu oldı. [[Fayl:Mohandas_K_Gandhi,_age_7.jpg|left|thumb|Mohandas Gandi yedi yaşında, 1876 senesi]] 1888 senesi Gandi uquq ögrenmek içün [[London]]ğa ketti. 1891 senesi advokat oldı ve İndistanğa qayttı. 1893 senesi bir ind ticaret şirketiniñ uquqiy işlerini yürsetmek içün [[Cenübiy Afrika]]ğa bardı. Anda o ırqına köre diskriminatsiyağa oğradı ve yerli ind cemaatınıñ aqlarını qorçalamağa başladı.<ref name="gandhi-chronology">[https://www.gandhiheritageportal.org/eventcontentdetail/OA%3D%3D/NzQxOQ%3D%3D «-{Life and Times of Mahatma Gandhi}-»], -{Gandhi Heritage Portal}- {{ref-en}}.</ref> [[Fayl:Gandhi_South-Africa.jpg|left|thumb|160x160px|Mohandas Gandi Cenübiy Afrikada, 1895 senesi]] [[Fayl:Gandhi_and_Kasturbhai_1902.jpg|left|thumb|160x160px|Mohandas Gandi ve apayı Kasturba, 1902 senesi]] == Cenübiy Afrikadaki faaliyeti == Gandi Cenübiy Afrikada yigirmi bir yıl yaşadı. 1894 senesi [[Natal]] İnd kongressini qurıp, ind köçmenlerine qarşı ayırıcı qanunlarnıñ deñiştirilmesi içün çalıştı. 1906 senesi [[Transvaal]]da indlerni mecburiy qayd etme qanunına qarşı kütleviy zorbalıqsız tirenüvni teşkil etti. Bu küreş vaqtında o ''-{satyagraha}-'' adını bergen usulını şekillendirdi. Gandi ve onıñ tarafdarları bir qaç kere apiske atıldılar. 1914 senesi bazı ayırıcı qaidelerniñ yımşatılmasına nail olıp, Cenübiy Afrikadan ketti; 1915 senesi yanvarnıñ 9-ında İndistanğa qayttı.<ref name="gandhi-chronology"/> == İndistannıñ mustaqilligi içün küreş == Gandi 1915 senesi İndistanğa qaytqan soñ memleketni dolaşıp, köylüler ve işçilerniñ vaziyetini ögrendi. 1917 senesi Çamparanda indigo yetiştirgen köylülerni, 1918 senesi ise Khedada ağır bergilerden azap çekken köylülerni qorçalağan areketlerge reberlik etti. Bu kampaniyalar onı bütün İndistanda tanıttı. 1920–1922 seneleri Gandi Britaniya akimiyeti ile işbirliginden vazgeçme ve Britaniya mallarını boykot etme areketini idare etti. O, İndistanda yapılğan mallarnı qullanmağa ve [[kasta]]ğa esaslanğan ayırmacılıqnı yoq etmege çağıra edi. 1930 senesi martnıñ 12-sinde Sabarmati aşramından Dandi köyüne qadar Tuz yürüşini başladı. Yürüşniñ soñunda deñiz suvundan tuz yapıp, Britaniya tuz monopoliyasınıñ qanunını açıqça bozdı. Bu areket bütün memlekette grajdan itaatsızlığı kampaniyasına çevrildi.<ref name="gandhi-smriti">[https://gandhismriti.gov.in/more/chronology-mahatma-gandhi «-{Chronology of Mahatma Gandhi}-»], -{Gandhi Smriti and Darshan Samiti}- {{ref-en}}.</ref> [[Fayl:Gandhi_Kheda_1918.jpg|left|thumb|252x252px|Mohandas Gandi Khedada, 1918 senesi]] [[Fayl:Nehru_Gandhi_1937.jpg|thumb|300x300px|Mohandas Gandi ve Cevahirlâl Neru, 1937 senesi]] [[II cian cenki]] vaqtında Gandi Britaniya akimiyetinden İndistannı terk etmesini talap etti. 1942 senesi başlanğan «İndistandan ketiñiz» areketinden soñ o ve [[İndistan Milliy kongressi]]niñ başqa reberleri apiske atıldı. 1947 senesi avgust 15 künü İndistan mustaqillik qazandı, amma memleket İndistan ve Pakistan devletlerine bölündi. Bölünüv vaqtında [[indus]]lar, [[musulman]]lar ve [[sikh]]ler arasında qanlı çatışmalar oldı. Gandi din cemaatlarını barıştırmağa tırıştı ve zorbalıqnı toqtatmaq içün açlıq ilân etti. == Öldürilüvi ve hatırası == 1948 senesi yanvar 30 künü [[Nyu Deli]]de dua toplaşuvına barğan Gandi indus milletçisi Nathuram Godse tarafından atıp öldürildi.<ref>[https://rajghat.gov.in/chronology «-{Life Events of Mahatma Gandhi}-»], Racghat memorial komiteti {{ref-en}}.</ref> İndistanda onı sıq-sıq «millet babası» dep añalar. Onıñ doğğan künü olğan oktâbrniñ 2-si İndistanda Gandi Cayanti bayramı, Birleşken Milletler Teşkilâtı tarafından ise Zorbalıqsızlıq halqara künü olaraq qayd etile.<ref name="culture-gandhi"/> == Galeri == <center><gallery perrow="4" widths="180" heights="180"> Fayl:ALAMahatma.jpg|<small>Almatı şeerindeki Mohandas Gandi eykeli</small> Fayl:Mahatma Gandhi 10 Rupees.jpg|<small>Gandiniñ resmi olğan 10 rupiyalı İndistan mektüp pulu, 1948 senesi</small> Fayl:The Soviet Union 1969 CPA 3793 stamp (Mahatma Gandhi).jpg|<small>Gandiniñ 100 yıllığına bağışlanğan 6 kopeklik Şuralar Birligi mektüp pulu, 1969 senesi</small> Fayl:Stamp of Kazakhstan 100.jpg|<small>Qazahistan mektüp pulu, 1995 senesi</small> </gallery></center> == Bağlantılar == * [http://cyclop.com.ua/content/view/1013/58/1/18/#32652 Ганді] // Юридична енциклопедія : [у 6 т.] / ред. кол. Ю. С. Шемшученко (відп. ред.) [та ін.]. — К. : Українська енциклопедія ім. М. П. Бажана, 1998—2004. — <nowiki>ISBN 966-749-200-1</nowiki>. * [http://encyclopedia.kiev.ua/vydaniya/files/use/first_book/part2.pdf Ґанді Моґандас Каранчан] // Українська мала енциклопедія : 16 кн. : у 8 т. / проф. Є. Онацький. — Накладом Адміністратури УАПЦ в Аргентині. — Буенос-Айрес, 1958. — Т. 1, кн. II : Літери В — Ґ. — С. 291-292. — 1000 екз. * Ґанді Могандас Карамчанд // Універсальний словник-енциклопедія. — 4-те вид. — К. : Тека, 2006. * [https://web.archive.org/web/20070712110932/http://www.gandhismriti.gov.in/indexb.asp -{Gandhi Smriti}- — İndistan ükümetiniñ saytı] {{ref-en}} * [http://www.gandhi-manibhavan.org/ -{Mani Bhavan Gandhi Sangrahalaya Gandhi Museum & Library}- — muzey ve kitaphane] {{ref-en}} * [http://www.gandhifoundation.net/ -{Gandhi Research Foundation}- — Gandi mirasını tetqiq etken vaqıf] {{ref-en}} == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Gandi, Mohandas}} [[Kategoriya:İndistan adamları]] [[Kategoriya:Cemaat erbapları]] s2xh2hppawb3bshz02xd05k7i0jktk4 0 59866 246438 244281 2026-10-20T02:12:39Z InternetArchiveBot 15570 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 246438 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Stepan Andriyovıç Bandera''' ({{Lang-uk|Степан Андрійович Бандера}}, 1909 senesi yanvar 1, [[Starıy Ugrıniv|Starıy]] [[Starıy Ugrıniv|Ugrıniv]] — 1959 senesi oktâbr 15, [[Münhen]]) — Ukrain siyasiy erbabı, inqilâpçı, 20 asırnıñ ukrain milletçilik areketiniñ radikal ve yetekçi mefkürecilerinden, ameliyatçılarından ve nazariyecilerinden biri{{sfn|Посівнич|2008|с=9}}, ukrain milletçileri teşkilâtı parçalanğan soñ - OUN-B filialınıñ başı<ref>[http://history.org.ua/uk?l=EHU&verbvar=Bandera_S&abcvar=2&bbcvar=1 Інститут історії України]</ref>. Olar Mıkola Lebednen beraber 1932-1933 seneleri Ukraina topraqlarında planlı ve suniy teşkil etilgen açlıqnı alıp barğanı içün Bronıslav Peratskıyniñ ve Andriy Maylovnıñ öldürilmesini teşkil ettiler. Ukraina inqilâbiy silâlı küçlerinde ve OUN-da faal şahs olaraq, o, 20 asırnıñ Ukraina mustaqilligi içün küreşçi olaraq qanun tarafından belgilengen statusına maliktir<ref>[https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/314-19#Text XX asırda Ukraina mustaqilligi oğrunda küreşçilerniñ uquqiy statusı ve añması aqqında]</ref>. 2010 senesi oña ölümden soñ Ukraina Qaramanı unvanı berildi, amma Ukraina Prezidentiniñ Stepan Banderağa bu unvannı berüv aqqında Fermanı Donetsk rayonınıñ memuriy mahkemesiniñ qararınen lâğu etildi<ref>[https://zakon.rada.gov.ua/rada/show/v0570805-10#Text Про визнання незакон... | від 02.04.2010 № 2а-1219/10/0570] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20250920181401/https://zakon.rada.gov.ua/rada/show/v0570805-10#Text |date=2025-09-20 }}</ref>. Onı çoqları Ukrainanıñ milliy qaramanı dep sayalar. 2008 senesi Cemaat Dumasınıñ «Ulu ukrainler» sorğusı neticelerine köre o, İkmetli Yaroslav ve Mikola Amosovdan soñ yüz ulu ukrainniñ üçüncisi olaraq tanıldı. 1941 senesi iyün ayında Stepan Bandera başlıqlıq yapqan OUN(b) teşebbüsinen Ukraina milliy komiteti yaratıldı, onıñ terkibine OUN(m) istisna olmağanda çeşit siyasiy yönelişlerniñ vekilleri kirdi. Stepan Bandera ve Yaroslav Stetsko 1941 senesi iyün 30-da Ukraina devletini tiklev aqqında aktnıñ müellifleri ediler.Onıñ 1941 senesi iyül 5-te ilân etilgeni içün alman akimiyeti Stepan Banderanı ev aresti altına qoyıp, apske aldı. Soñra, 1941 senesi sentâbr 15-ten başlap, Berlin apshanesine qapalı. 1942 senesi başından 1944 senesi avgust ayına qadar Bandera Sachsenhausen kontslagerinde, Zellenbau bünkerinde, ekseriyetle yahşı şaraitte buluna.<ref>[https://www.bbc.com/ukrainian/indepth/story/2009/10/printable/091015_bandera_questions_bt BBCUkrainian.com | Докладно | 10 запитань і 10 відповідей про Степана Бандеру]</ref><ref>[https://zaxid.net/kogo_i_chomu_ne_vchit_istoriya_n1397286 Кого і чому не вчить історія - ZAXID.NET]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20180109014048/http://www.vatra.cc/yevropa/nash-bandera.html НАШ Бандера. Ватра. Націонал - революційний часопис]</ref> 1944 senesi sentâbr ayında onı azat eteler ve Qızıl Ordunıñ tılında sovetlerge qarşı silâlı areketniñ yolbaşçılığında iştirak etmege teklif eteler<ref>[http://history.org.ua/LiberUA/Book/Upa/18.pdf R6-2~1.VP]</ref>, amma Bandera red ete. 1944 senesi aprel ayında Stepan Bandera ve Yaroslav Stetsko Vermahtnıñ gizli areketleriniñ başı Otto Skorzeniynen körüşüvde ŞSCBge qarşı diversion faaliyetniñ vazifelerini muzakere eteler.<ref>[https://web.archive.org/web/20120302234135/http://www.history.org.ua/JournALL/journal/2009/3/11.pdf Wayback Machine]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20210511170142/http://warhistory.ukrlife.org/1_10_4.html журнал "Воєнна історія" #1(49) за 2010 рік ДОСЛІДЖЕННЯ, ПОВІДОМЛЕННЯ СТЕПАН БАНДЕРА І ПРОТИБОРСТВО СПЕЦСЛУЖБ]</ref> OUN(b) ve OUN(b) tarafından yaratılğan UPA vekilleri o vaqıt almanlarnen muzakere ete ediler,<ref>[https://web.archive.org/web/20210624201632/http://warhistory.ukrlife.org/5_08_4.html журнал "Воєнна історія" #5 за 2008 рік ПОВСТАНСЬКО-НІМЕЦЬКІ ПЕРЕГОВОРИ ГРУДНЯ 1943 – ВЕРЕСНЯ 1944 РОКІВ: ПРИЧИНИ, ХІД, НАСЛІДКИ]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20121027021015/http://oun-upa.org.ua/articles/rozvidka.html Дмитро Вєдєнєєв: Розвідувальна діяльність УПА (1943–1945 рр.)]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20211028194630/https://archives.gov.ua/wp-content/uploads/06-15.pdf Wayback Machine]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20211028195911/http://irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=UJRN&P21DBN=UJRN&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=PDF/Uks_2012_22_13.pdf Wayback Machine]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20211028231655/https://chtyvo.org.ua/authors/Stanislav_Kulchytskyi/Orhanizatsiia_ukrainskykh_natsionalistiv_i_Ukrainska_povstanska_armiia_Istorychni_narysy/ Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія. Історичні нариси - Станіслав Кульчицький - Тека авторів - Чтиво]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20211028231656/https://chtyvo.org.ua/authors/Stanislav_Kulchytskyi/Orhanizatsiia_Ukrainskykh_Natsionalistiv_i_Ukrainska_Povstanska_Armiia/ Організація Українських Націоналістів і Українська Повстанська Армія. Фаховий висновок робочої групи істориків при Урядовій комісії з вивчення діяльності ОУН і УПА - Станіслав Кульчицький - Тека авторів - Чтиво]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20211028231656/https://chtyvo.org.ua/authors/Patryliak_Ivan/Ukraina_v_roky_Druhoi_svitovoi_viiny_sproba_kontseptualnoho_pidkhodu/ Україна в роки Другої світової війни: спроба концептуального підходу - Іван Патриляк - Тека авторів - Чтиво]</ref> ve bazı UPA bölükleri aynı vaqıtta 1944 senesi faşistlernen küreşe ediler.<ref>[https://web.archive.org/web/20211028231655/https://chtyvo.org.ua/authors/Stanislav_Kulchytskyi/Orhanizatsiia_ukrainskykh_natsionalistiv_i_Ukrainska_povstanska_armiia_Istorychni_narysy/ Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія. Історичні нариси - Станіслав Кульчицький - Тека авторів - Чтиво]</ref> Sovet ükümeti KGB-ge Almaniyanıñ Münhen şeerinde Stepan Banderanı öldürmege vazife bere. Bunı sovet agenti Bogdan Staşınskıy 1959 senesi oktâbr 15-te becerdi. Stepan Banderanıñ qıymet kesüvleri biri-birine qarşı kele. Bazıları onı Ukraina mustaqilligi içün küreşniñ timsali dep adlandıralar, digerleri ise Banderağa soñ derece menfiy munasebette olıp, onı faşizm, kollaboratsionizm ve terrorizmde qabaatlaylar<ref>[https://www.bbc.com/ukrainian/pressreview/story/2009/08/090803_vyborcza_bandera_oh BBCUkrainian.com | Преса | Виборча: Для поляків – бандит, а для українців – герой]</ref>. Onıñ soyadından alınğan «banderitler» termini yavaş-yavaş umumiy terminge çevirildi ve sovet ve rus teşviqatında bütün ukrain milletçilerine, olarnıñ Banderağa olğan munasebetlerine baqmadan, qullanıldı. == İstegenler == [[Kategoriya:Ukraina siyasetçileri]] [[Kategoriya:1909 senesinde doğğanlar]] <references /> [[Kategoriya:Yanvar 1 künü doğğanlar]] [[Kategoriya:1959 senesinde ölgenler]] [[Kategoriya:Oktâbr 15 künü ölgenler]] tp6v2ansp2v32y6ucmi37lkzge96ozp