Wikipedia csbwiki https://csb.wikipedia.org/wiki/Prz%C3%A9dn%C3%B4_starna MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter Media Specjalnô Diskùsëjô Brëkòwnik Diskùsëjô brëkòwnika Wiki Diskùsëjô Wiki Òbrôzk Diskùsëjô òbrôzków MediaWiki Diskùsëjô MediaWiki Szablóna Diskùsëjô Szablónë Pòmòc Diskùsëjô Pòmòcë Kategòrëjô Diskùsëjô Kategòrëji TimedText TimedText talk Moduł Dyskusja modułu Wydarzenie Dyskusja wydarzenia 0 1426 201989 200941 2026-06-10T13:39:17Z Rzadtymczasowy 19437 pòwr. 201989 wikitext text/x-wiki {{Infobox pòliticznô òrganizacjô |miono= Eùropejskô Ùniô |gwôsné miono= <small><small>Европейски съюз, Europska unija, Unione europea, Evropská unie, Den Europæiske Union, Europese Unie, Euroopa Liit, Euroopan unioni, Union européenne, Europäische Union, Ευρωπαϊκή Ένωση, Európai Unió, An tAontas Eorpach, Eiropas Savienība, Europos Sąjunga, Unjoni Ewropea, Unia Europejska, União Europeia, Uniunea Europeană, Európska únia, Evropska unija, Unión Europea, Europeiska unionen</small></small> |lata jistnienia= |fana= Flag of Europe.svg |miono-genitiw= Eùropejsczi Ùnie |mòtto=In varietate concordia<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/symbols/eu-motto%20pl Motto UE], european-union.europa.eu</ref> |himn= Òda do Redotë <center>[[Òbrôzk:European continental anthem, performed by the United States Navy Band.wav]]</center> |na karce= European Union main map.svg |jãzëk= [[Jãzëczi Eùropejsczi Ùniji|24 jãzëczi]] |stolëca= [[Òbrôzk:Flag of Belgium.svg|border|20px]] [[Bruksela]]<br>[[Òbrôzk:Flag of France.svg|border|20px]] [[Sztrasbùrg]]<br>[[Òbrôzk:Flag of Luxembourg.svg|border|20px]] [[Luksembùrg (gard)|Luksembùrg]]<br>[[Òbrôzk:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Frankfurt nad Menã|Frankfurt]] |fòrma państwa= midzënôdornô ùniô |kònstitucjô= [[Ùgòda z Maastricht]]<br>[[Ùgòda ò fùnksnérowanim Eùropejsczi Ùnie]]<br>[[Lizbóńskô Ùgòda]] |Mònarcha= [[Òbrôzk:Flag of Portugal.svg|border|20px]] António Costa |Prezydeńt= [[Òbrôzk:Flag of Germany.svg|border|20px]] Ursula von der Leyen |data ùsôdzenia= 1 smùtana 1993<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/principles-and-values/founding-agreements%20pl Traktaty założycielskie], european-union.europa.eu</ref> |data lëkwidacji= |wiéchrzëzna= 4 mln |procent-wòdë= |lëdztwò= 450 646 971<ref>[https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tps00001/default/table?lang=en Eurostat - Population on 1 January], ec.europa.eu.</ref> |rok= 2025 |dëtk= eùro |kòd dëtka= €, EUR |czasowô cona= |swiãto= 9 maja<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/europe-day_pl Dzień Europy], european-union.europa.eu.</ref> |kòd= |Internet= .eu }} '''Eùropejskô Ùniô, EÙ''' – gòspòdarczô i pòliticznô zrzesz 27 państw [[Eùropa|Eùropë]]. Pòwsta 1 smùtana 1993 rokù na mòcë [[Ùgòda z Maastricht|Ùgòdë z Maastricht]], co bëło skùtkã wielelatny pòliticzny, gòspòdarczi i spòlëznowi integracje. Kòrzenie dzysdniowi eùropejsczi integracje sëgają pòwòjnowégò cządu – 1949 rokù pòwsta Radzëzna Eùropë, a 1951 r. Eùropejskô Wspólnota Wãgla i Stalë<ref name=":0">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_pl Historia Unii Europejskiej: lata 1945-59], european-union.europa.eu.</ref>. W 1958 rokù pòwstôwô Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota i to ji bezpòstrzédną pòsobnicą je Eùropejskô Ùniô. Fónksnérowanim ùnie zajimô sã m.jin. [[Eùropejsczi Parlament]] i [[Eùropejskô Radzëzna]]. Òd czasu weńscô w żëcé Lizbóńsczi Ùgòdë 1 gòdnika 2009, prawnym spòdlim fónksnérowaniô Ùnie są [[Ùgòda z Maastricht|Ùgòda ò Eùropejsczi Ùnie]] i [[Traktat ò fùnksnérowanim Europejsczi Ùnii|Ùgòda ò fùnksnérowanim Eùropejsczi Ùnie]]. Wiôldżé znaczenié dlô ùnijnégò pòrządkù prawnégò mô téż [[Kôrta spòdlowich prôw Eùropejsczi Ùnie]]. W Eùropejsczi Ùnie żëje 449 milionów lëdzy, przë czim 66% pòpùlacje twòrzi 6 krajów<ref>[https://ec.europa.eu/eurostat/web/interactive-publications/demography-2025#about-publication Demography of Europe – 2025 edition], ec.europa.eu.</ref>. Wiérzchëzna to 4 mln km²<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/facts-and-figures-european-union_pl Fakty i liczby dotyczące Unii Europejskiej], european-union.europa.eu.</ref>. Krajowô Wërobizna Brutto to 19423,32 mld USD (34859,60 UDB per capita)<ref>[https://pl.tradingeconomics.com/european-union/gdp PKB Unii Europejskiej], tradingeconomics.com.</ref>. {| class="wikitable" |+Pòpùlacjô Eùropejsczi Ùnie !Kraj !Pòpùlacjô (% pòpùlacje EÙ) |- |[[Òbrôzk:Flag of Europe.svg|border|20px]] '''Eùropejskô Ùniô''' | align="center" |'''449 milionów (100%)''' |- |[[Òbrôzk:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Niemieckô]] | align="center" |83,4 milionów (19%) |- |[[Òbrôzk:Flag of France.svg|border|20px]] [[Francëjô|Francëskô]] | align="center" |68,4 milionów (15%) |- |[[Òbrôzk:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Italskô]] | align="center" |58,9 milionów (13%) |- |[[Òbrôzk:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Szpańskô]] | align="center" |48,6 milionów (11%) |- |[[Òbrôzk:Flag of Poland.svg|border|20px]] [[Pòlskô]] | align="center" |36,6 milionów (8%) |} [[Himn Eùropejsczi Ùnie]] (''Òda do redotë'') na kaszëbsczi przedolmacził m.jin. [[Zbigniew Jankowski (aktór)|Zbigórz Jankòwsczi]]<ref>J. Antonowicz, ''Manifestacja jedności. IV Zjazd Kaszubów w Kartuzach'', [w:] "NORDA. Pismiono Kaszëbsczi Zemi", [https://bibliotekacyfrowa.eu/Content/67482/mPDF/74066-0001.pdf Hr 27/352].</ref>. == Historiô == === Eùropejsczé Wspólnotë === [[Òbrôzk:European Economic Community.svg|mały|Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota {{Legéńda|#009900|pierwòszni nôleżnicë}} {{Legéńda|#33cc33|kraje, jaczé pózni dołãczëłë}}]]Pò [[II swiatowô wòjna|II swiatowi wòjnë]] bëła w Eùropie brëkòwnota zakùńczeniégò cządu krwawëch i czãstëch zwad. Eùropejsczi pòliticë naczãlë proces jintegracje, jaczégò pierszim krokã bëło pòwstanié [[NATO]] 4 łżëkwiata 1949 rokù<ref name=":0" />. Zdrëszëna mia zagwësnic bezpiek midzë [[Zjednóné Kraje Americzi|Zjednónyma Stanama]], [[Kanada|Kanadą]] i [[Eùropa|Eùropą]] (na zôczątkù bëło to 10 państw zôpôdny Eùropë<ref name=":0" />). Miesąc pózni, 5 maja 1949, ùsadzonô je Radzëzna Eùropë. 9 maja 1950 rokù minyster zagrańcowëch zachów Francësczi, [[Robert Schuman]], przedstôwiô [[Plan Schumana|plan jintegracje wëróbkù wãgla i stalë]]. Rok pózni, 18 łżëkwiata 1951, przez 6 krajów zôpôdny eùropë ([[Niemieckô]], [[Francëjô|Francëskô]], [[Italskô|Italskô,]] [[Néderlandzkô]], [[Belgijskô|Belgiô]] i [[Luksembùrg]]) założónô je [[Eùropejskô Wspólnota Wãgla i Stalë]], jakô 1 stëcznika 1958 rokù rozkòscerzô sã w [[Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota|Eùropejską Gòspòdarczą Wspólnotã]] i [[Eùropejskô Wspólnota Atomòwi Energie|Eùropejską Wspólnotã Atomòwi Energie (Eùratom)]]. 19 strëmiannika 1958 rokù pòwstôwô Eùropejskô Parlamentarnô Gromada, jakô 30 strëmiannika 1962 rokù przesztôłcô sã w [[Eùropejsczi Parlament]]<ref>[https://www.europarl.europa.eu/factsheets/pl/sheet/11/the-european-parliament-historical-background Parlament Europejski: geneza], europarl.europa.eu.</ref>. Lata 60. XX stalata bëłë dobrim dlô Wspólnotë gòspòdarczim cządã. Nôleżnikòwé państwa decidëją sã na pòspólną kòntrolã wëróbkù jestkù. 3 maja 1960 rokù pòwstôwô Eùropejskô Stowôra Wòlnégò Hańdlu, jakô mô wspierac wòlny hańdel i gòspòdarczą integracjã z krajama spòza Eùropejsczi Gòspòdarczi Wspólnotë: [[Aùstriô|Óstriacczi]], [[Dëńskô|Dëńsczi]], [[Norweskô|Norwesczi]], [[Pòrtugalsczi alfabét|Pòrtugalsczi]], [[Szwedzkô|Szwédzczi]], [[Szwajcariô|Szwajcarsczi]] i [[Wiôlgô Britanijô|Wiôldżi Britanie]]<ref name=":1">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1960-69_pl Historia Unii Europejskiej: lata 1960-69], european-union.europa.eu.</ref>. 8 łżëkwiata 1965 w Bruksele òstôł pòdpisóny taktat, jaczi sparłãcził wëkònawczé òrganë [[Eùropejskô Wspólnota Wãgla i Stalë|Eùropejsczi Wspólnotë Wãgla i Stalë]], [[Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota|Eùropejsczi Gòspòdarczi Wspólnotë]] i [[Eùropejskô Wspólnota Atomòwi Energie|Eùroatomu]]<ref name=":1" />. 1 lëpińca 1968 rokù pòwstôwô cłowô ùniô midzë szescoma krajama EGW<ref name=":1" />. 1 stëcznika 1973 rokù wspólnota pòwikszô sã ò trzë państwa: [[Dëńskô]], [[Irlandiô|Irlandzkô]] i [[Wiôlgô Britanijô|Wiôlgô Britaniô]]<ref name=":2">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1970-79_pl Historia Unii Europejskiej: lata 1970–79], european-union.europa.eu.</ref>. Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota pòwikszô sã pózni jesz ò trzë państwa: 1 stëcznika 1981 rokù dołãczô [[Greckô]], a 1 stëcznika 1986 [[Szpańskô]] i [[Pòrtugalskô]]<ref name=":3">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1980-89_pl Historia Unii Europejskiej: lata 1980–89], european-union.europa.eu.</ref>. W czerwińcu 1979 rokù do [[Eùropejsczi Parlament|Eùropejsczégò Parlamentu]], do chtërnégò dotąd pòsélcowie bëlë delegòwóny przez nôrodné parlamentë, mô plac pierszô bezpòstrzédnô welacjô<ref name=":2" />. Òbëwatele wëbierają 410 pòsélców, a przédniczką EP òstôwô francëskô pòliticzkô Simone Veil<ref>[https://www.europarl.europa.eu/infographic/european-parliament-timeline/index_pl.html#event-19790607 Pierwsze bezpośrednie wybory europejskie], europarl.europa.eu.</ref>. W latach 80. XX stalatégò eùropejskô jintegracjô i wespółrobòta jidze dali. 28 gromicznika 1984 rokù, bë ùtrzëmac pòzycjã w òbrëmim innowacje, pòwstôwô pierszi badérny program na eùropejsczi rówiznie – ESPRIT ([[Anielsczi jãzëk|an]]. ''European Strategic Programme for Research in Information Technologies'')<ref name=":3" />. 1 gromicznika 1987 rokù fónksnérowac naczinô jednorodny eùropejsczi akt, jaczi w cządze 6 lat mô stwòrzëc jednorodny eùropejsczi rënk. Dôwô to téż Eùropejsczémù Parlamentowi wikszi głos, a Eùropejsczé Wspólnotë mają wikszé mòżebnotë w òbrëmim òchronë strzodowiszcza. 13 czerwińca 1987 rokù pòwstôwô program "Erasmus", jaczi mô dac sztudéróm bënë zdrëszënë mòżebnotã sztudérowaniégò w jinszim eùropejsczim kraju. W rujanie 1990 rokù, rok pò znikwienim berlińsczégò mùru, pòrénkòwi part Miemców dołącza do Eùropejsczi Wspólnotë<ref name=":3" />. === Ùniô === [[Òbrôzk:GER — BY — Regensburg - Donaumarkt 1 (Museum der Bayerischen Geschichte; Vertrag von Maastricht) (cropped).JPG|mały|Ùgòda z Maastricht]] 7 gromicznika 1992 rokù w òlendersczim [[Maastricht]] je pòdpisónô [[Ùgòda z Maastricht|Ùgòda ò Eùropejsczi Ùnie]], jakô twòrzi regle tikającë sã przińdnégò pòspólnégò dëtka, zagrańcowi pòliticzi i bezpiekù, le téż wikszi wespółrobòtë w òbrëmim wëmiaru sprawiedlëwòtë i bënowëch zachów. 1 smùtana 1993 rokù òficjalno pòwstôwô Eùropejskô Ùniô<ref name=":4">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1990-99_pl Historia Unii Europejskiej: lata 1990–1999], european-union.europa.eu.</ref>. Pòwstôwô jednorodny rënk, jaczi fónksnérëje na spòdlim 4 wòlnot: wòlny przepłiw lëdzy, towarów, ùsłëgów i kapitału. 1 stëcznika 1993 rokù je jinaùgùracjô jednorodnégò rënkù, chòc part wòlnégò przepłiwù ùsłëgów pòtikô sã z opòzdzënkã<ref name=":4" />. Rok pózni w żëcé wchòdzy ùgòda, jakô ùsôdzô Eùropejską Gòspòdarczą Òbéńdã, rozkòscerzającô jednorodny rënk na kraje EFTA ([[Eùropejskô Stowôra Wòlnégò Hańdlu]]). 1 stëcznika 1995 rokù do Eùropejsczi Ùnie dołãczają [[Aùstriô|Óstriackô]], [[Fińskô]] i [[Szwedzkô|Szwédzkô]]. 26 strëmiannika 1995 rokù, na spòdlim ùgôdënkù z Schengen, midzë sétmoma krajama EÙ ([[Belgijskô|Belgiô]], [[Francëjô|Francëskô]], [[Szpańskô]], [[Luksembùrg]], [[Néderlandzkô]], [[Niemieckô]], [[Pòrtugalskô]]) zniesonô je paszpòrtowô kòntrola. Do 2021 rokù strefa Schengen òbjimie 26 państw<ref name=":4" />. 2 rujana 1997 rokù pòdpisónô je ùgòda z Amsterdamu, jaczi refòrmë mają pòcwierdzëc pòzycjã EÙ na swiecie. 1 stëcznika 1999 rokù pòwstôwô [[eùro]]. Przódë ùżiwóné leno w transakcjach bezpieniãżnych w 11 krajach EÙ (bez Grecczi)<ref>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A31998R2866 Council Regulation (EC) No 2866/98 of 31 December 1998 on the conversion rates between the euro and the currencies of the Member States adopting the euro], eur-lex.europa.eu, 31 gòdnika 1998.</ref>, a òd 2002 fónksnérëje jakno òficjalny dëtk – przë czim Wiôlgô Britaniô, Dëńskô i Szwédzkô rezygnëją z wprowadzeniô eùro. 26 gromicznika przédnicë EÙ pòdpisëją ùgòdã z Nicei, jakô mô zrefòrmowac jinstytucje, bë EÙ mògła fónksnérowac jakno ùniô 25 państw i przëjic pòstãpnëch nôleżników<ref name=":5">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/2000-09_pl Historia Unii Europejskiej: lata 2000–2009], european-union.europa.eu.</ref>. 1 maja 2004 rokù mô plac nôwikszé rozrzeszwianié Eùropejsczi Ùnie. Dołãczô do ni mët 10 krajów: [[Cyper]], [[Czeskô Repùblika|Czeskô]], [[Estoniô]], [[Lëtwa|Lëtewskô]], [[Łotwa]], [[Malta]], [[Pòlskô]], [[Słowackô]], [[Słoweniô|Słoweńskô]] i [[Madżarskô]]<ref name=":5" />. == Sztruktura == W Eùropejsczi Ùnie fónksnérëje 7 eùropejsczich jinstitucjów, 9 òrganów EÙ i wiãcy jak 30 zdecentralizowónëch agencjów<ref>[https://european-union.europa.eu/institutions-law-budget/institutions-and-bodies/types-institutions-and-bodies_pl Rodzaje instytucji i organów], european-union.europa.eu.</ref>. Jistnieją 4 główné jinstitucje, jaczé czerëją administracją EÙ: * [[Òbrôzk:European Parliament Strasbourg Hemicycle - Diliff.jpg|mały|Zala Òbradów Eùropejsczégò Parlamentu w [[Sztrasbùrg|Sztrasbùrgù]]]][[Eùropejsczi Parlament]] – reprezentëje òbëwatelów nôleżnikòwëch krajów EÙ. Pòsélcowie są wëbieróni w bezpòstrzédny welacje. EP rozsądzô w sprawie eùropejsczégò prawa mët z Radzëzną Eùropejsczi Ùnie. Zacwierdzëwô bùdżet Ùnie. * [[Eùropejskô Radzëzna]] – przédnicë państw abò rządów krajów EÙ twòrzą radzëznã. Wskazëwô òglowi pòliticzny czerënk i prioritetë Ùnie. Przédnik radzëznë wëbieróny je na 2,5-latną kadencjã, chtërną mòże rôz òdnowic. Reprezentacją Pòlsczi w radzëznie je premiéra<ref>[https://www.consilium.europa.eu/pl/european-council/members/ Członkowie Rady Europejskiej], consilium.europa.eu.</ref>. * [[Radzëzna Eùropejsczi Ùnie]] – reprezentëje rządë krajów EÙ. Radzëzna je ògarnã, w jaczim minystrowie ze wszëtczich krajów pòtikają sã, bë twòrzëc prawò i kòòrdinowac pòlitikã w apartnych òbrëmiach. * [[Eùropejskô Kòmisjô]] – przédny òrgan wëkònawczi EÙ. == Geògrafiô == === Nôleżnikòwé kraje EÙ === {| class="wikitable" !Rok przëstãpieniô !Nôleżnikòwé kraje EÙ !Òrganizacjô |- | align="center" |1957 |[[Òbrôzk:Flag of Belgium (civil).svg|border|20px]][[Belgijskô|Belgiô]], [[Òbrôzk:Flag of France.svg|border|20px]][[Francëjô|Francëskô]], [[Òbrôzk:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]][[Néderlandzkô]], [[Òbrôzk:Flag of Luxembourg.svg|border|20px]][[Luksembùrg]], [[Òbrôzk:Flag of Germany.svg|border|20px]]RFN (òd 1990 jakno [[Niemieckô|zjednónô Niemieckô]]), [[Òbrôzk:Flag of Italy.svg|border|20px]][[Italskô]] | align="center" |Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota |- | align="center" |1973 |[[Òbrôzk:Flag of Denmark.svg|border|20px]][[Dëńskô]], [[Òbrôzk:Flag of Ireland.svg|border|20px]][[Irlandiô|Irlandzkô]], [[Òbrôzk:Flag of United Kingdom.svg|border|20px]][[Wiôlgô Britanijô|Wiôlgô Britaniô]]* | rowspan="3" align="center" |Eùropejskô Wspólnota |- | align="center" |1981 |[[Òbrôzk:Flag of Greece.svg|border|20px]][[Greckô]] |- | align="center" |1986 |[[Òbrôzk:Flag of Spain.svg|border|20px]][[Szpańskô]], [[Òbrôzk:Flag of Portugal.svg|border|20px]][[Pòrtugalskô]] |- | align="center" |1995 |[[Òbrôzk:Flag of Austria.svg|border|20px]][[Aùstriô|Óstriackô]], [[Òbrôzk:Flag of Finland.svg|border|20px]][[Fińskô]], [[Òbrôzk:Flag of Sweden.svg|border|20px]][[Szwedzkô|Szwédzkô]] | rowspan="4" align="center" |Eùropejskô Ùniô |- | align="center" |2004 |[[Òbrôzk:Flag of Cyprus.svg|border|20px]][[Cyper]], [[Òbrôzk:Flag of Czech Republic.svg|border|20px]][[Czeskô Repùblika|Czeskô]], [[Òbrôzk:Flag of Estonia.svg|border|20px]][[Estoniô]], [[Òbrôzk:Flag of Lithuania.svg|border|20px]][[Lëtwa|Lëtewskô]], [[Òbrôzk:Flag of Latvia.svg|border|20px]][[Łotwa]], [[Òbrôzk:Flag of Malta.svg|border|20px]][[Malta]], [[Òbrôzk:Flag of Poland.svg|border|20px]][[Pòlskô]], [[Òbrôzk:Flag of Slovakia.svg|border|20px]][[Słowackô]], [[Òbrôzk:Flag of Slovenia.svg|border|20px]][[Słoweniô|Słoweńskô]], [[Òbrôzk:Flag of Hungary.svg|border|20px]][[Madżarskô]] |- | align="center" |2007 |[[Òbrôzk:Flag of Bulgaria.svg|border|20px]][[Bùłgariô|Bùłgarskô]], [[Òbrôzk:Flag of Romania.svg|border|20px]][[Rumùńskô]] |- | align="center" |2013 |[[Òbrôzk:Flag of Croatia.svg|border|20px]][[Chòrwackô]] |}[[Òbrôzk:EC-EU-enlargement animation.gif|mały|250x250px|Rozkòscerzanié sã Eùropejsczi Ùnie w czasu]] === Kraje, jaczé òpùscëłë EÙ === 1 gromicznika 2020 rokù Wiôlgô Britaniô òpùscëła Eùropejską Ùniã<ref>Zawiadomienie o wejściu w życie Umowy o wystąpieniu Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej z Unii Europejskiej i Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej ([https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/PDF/?uri=OJ:L:2020:029:FULL&from=PL Dz. Urz. UE L 29 z 31 stëcznika 2020 r., s. 189]).</ref>, na spòdlim wënikù referendum z 23 czerwińca 2016 rokù. 51.9% òsób bëło za òpùszczenim Eùropejsczi Ùnie<ref>[https://www.electoralcommission.org.uk/research-reports-and-data/our-reports-and-data-past-elections-and-referendums/report-23-june-2016-referendum-uks-membership-european-union Report: 23 June 2016 referendum on the UK’s membership of the European Union], electoralcommission.org.uk, séwnik 2016.</ref>. {| class="wikitable" !Państwò !Rok przëstãpieniô !Rok wëstãpieniô !Referendum |- |[[Òbrôzk:Flag of United Kingdom.svg|border|15px]]Wiôlgô Britaniô | align="center" |1973 | align="center" |2020 |23 czerwińca 2016 |} === Kraje, jaczé kandidëją do EÙ === Pòdług Ùgòdë ò Eùropejsczi Ùnie, kòżdi demòkraticzny eùropejsczi kraj mòże złożëc pòdôw ò nôleżnictwò w ùnie<ref>[https://enlargement.ec.europa.eu/enlargement-policy/conditions-membership_en?prefLang=pl Conditions for membership], enlargement.ec.europa.eu.</ref>. Do EÙ mòże dołãczëc eùropejsczi kraj, jaczi spełni tpzw. kòpenhasczé kriteria. Kraj, jaczi chce weńsc do ùnie, mùszi na przëmiôr: * miec sztabil jinstytucje, jaczé gwarantëją demòkracjã, rządë prawa, przestrzeganié praw człowieka, * miec rënkòwą gòspòdarkã, jakô dobrze fónksnérëje, * miec mòżlëwòtã spełnic òbrzészczi, jaczé są wënikã nôleżnictwa w EÙ. Dzys warô akcesjowi proces dlô 10 krajów<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/eu-enlargement_pl Rozszerzenie UE], european-union.europa.eu,</ref>. {| class="wikitable" !Państwò !Pòdôw ò nôleżnictwò w EÙ !Sztatus kandidata !Negòcjacje w sprawie nôleżnictwa |- |[[Òbrôzk:Flag of Albania.svg|border|20px]] [[Albańskô]] | align="center" |łżëkwiat 2009 | align="center" |czerwińc 2014 | align="center" |lëpińc 2022 |- |[[Òbrôzk:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|border|20px]] [[Bòsniô i Hercegòwina]] | align="center" |gromicznik 2016 | align="center" |gòdnik 2022 | |- |[[Òbrôzk:Flag of Georgia.svg|border|20px]] [[Grëzóńskô]] | align="center" |strëmiannik 2022 | align="center" |gòdnik 2023 | |- |[[Òbrôzk:Flag of Moldova.svg|border|20px]] [[Mòłdawiô]] | align="center" |strëmiannik 2022 | align="center" |czerwińc 2022 | align="center" |czerwińc 2024 |- |[[Òbrôzk:Flag of Montenegro.svg|border|20px]] [[Czôrnogóra]] | align="center" |gòdnik 2008 | align="center" |gòdnik 2010 | align="center" |czerwińc 2012 |- |[[Òbrôzk:Flag of North Macedonia.svg|border|20px]] [[Nordowô Macedoniô]] | align="center" |strëmiannik 2004 | align="center" |gòdnik 2005 | align="center" |lëpińc 2022 |- |[[Òbrôzk:Flag of Serbia.svg|border|20px]] [[Serbiô|Serbskô]] | align="center" |gòdnik 2009 | align="center" |strëmiannik 2012 | align="center" |stëcznik 2014 |- |[[Òbrôzk:Flag of Turkey.svg|border|20px]] [[Tëreckô]] | align="center" |łżëkwiat 1987 | align="center" |gòdnik 1999 | align="center" |rujan 2005 |- |[[Òbrôzk:Flag of Ukraine.svg|border|20px]] [[Ùkrajina]] | align="center" |gromicznik 2022 | align="center" |czerwińc 2022 | align="center" |czerwińc 2024 |- |[[Òbrôzk:Flag of Kosovo.svg|border|20px]] [[Kòsowò]]* | align="center" |gòdnik 2022 | | |} == Galeriô == <gallery mode="nolines" widths="200"> Òbrôzk:European Parliament building Brussels 3.jpg|Bùdink Eùropejsczégò Parlamentu w Bruksele Òbrôzk:Belgique - Bruxelles - Schuman - Berlaymont - 01.jpg|Eùropejskô Kòmisjô Òbrôzk:4777 German-Poland border with view towards Germany.JPG|Greńca Pòlsczi i Niemiecczi Òbrôzk:European Parliament Brussels plenary sessions hemicycle.jpg|Plenarnô Zala Eùropejsczégò Parlamentu w Bruksele </gallery> == Òbaczë téż == * [[Jãzëczi Eùropejsczi Ùniji]] * [[Eùropa]] * [[Eùropejskô Radzëzna]][https://web.archive.org/web/20140909142901/http://european-council.europa.eu/home-page.aspx?lang=pl (pl)] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé pòwrózczi == {{Commons}} * [https://european-union.europa.eu/index_pl Òficjalnô starna Eùropejsczi Ùnie (pl)] [[Kategòrëjô:Eùropa]] [[Kategòrëjô:Pòliticzné òrganizacje]] ik2umru31h64vcfejakesh0ta9a2mwi 201990 201989 2026-06-10T16:39:43Z Rzadtymczasowy 19437 symbòle 201990 wikitext text/x-wiki {{Infobox pòliticznô òrganizacjô |miono= Eùropejskô Ùniô |gwôsné miono= <small><small>Европейски съюз, Europska unija, Unione europea, Evropská unie, Den Europæiske Union, Europese Unie, Euroopa Liit, Euroopan unioni, Union européenne, Europäische Union, Ευρωπαϊκή Ένωση, Európai Unió, An tAontas Eorpach, Eiropas Savienība, Europos Sąjunga, Unjoni Ewropea, Unia Europejska, União Europeia, Uniunea Europeană, Európska únia, Evropska unija, Unión Europea, Europeiska unionen</small></small> |lata jistnienia= |fana= Flag of Europe.svg |miono-genitiw= Eùropejsczi Ùnie |mòtto=In varietate concordia<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/symbols/eu-motto_pl Motto UE], european-union.europa.eu</ref> |himn= Òda do Redotë <center>[[Òbrôzk:European continental anthem, performed by the United States Navy Band.wav]]</center> |na karce= European Union main map.svg |jãzëk= [[Jãzëczi Eùropejsczi Ùniji|24 jãzëczi]] |stolëca= [[Òbrôzk:Flag of Belgium.svg|border|20px]] [[Bruksela]]<br>[[Òbrôzk:Flag of France.svg|border|20px]] [[Sztrasbùrg]]<br>[[Òbrôzk:Flag of Luxembourg.svg|border|20px]] [[Luksembùrg (gard)|Luksembùrg]]<br>[[Òbrôzk:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Frankfurt nad Menã|Frankfurt]] |fòrma państwa= midzënôdornô ùniô |kònstitucjô= [[Ùgòda z Maastricht]]<br>[[Ùgòda ò fùnksnérowanim Eùropejsczi Ùnie]]<br>[[Lizbóńskô Ùgòda]] |Mònarcha= [[Òbrôzk:Flag of Portugal.svg|border|20px]] António Costa |Prezydeńt= [[Òbrôzk:Flag of Germany.svg|border|20px]] Ursula von der Leyen |data ùsôdzenia= 1 smùtana 1993<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/principles-and-values/founding-agreements%20pl Traktaty założycielskie], european-union.europa.eu</ref> |data lëkwidacji= |wiéchrzëzna= 4 mln |procent-wòdë= |lëdztwò= 450 646 971<ref>[https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tps00001/default/table?lang=en Eurostat - Population on 1 January], ec.europa.eu.</ref> |rok= 2025 |dëtk= eùro |kòd dëtka= €, EUR |czasowô cona= |swiãto= 9 maja<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/europe-day_pl Dzień Europy], european-union.europa.eu.</ref> |kòd= |Internet= .eu }} '''Eùropejskô Ùniô, EÙ''' – gòspòdarczô i pòliticznô zrzesz 27 państw [[Eùropa|Eùropë]]. Pòwsta 1 smùtana 1993 rokù na mòcë [[Ùgòda z Maastricht|Ùgòdë z Maastricht]], co bëło skùtkã wielelatny pòliticzny, gòspòdarczi i spòlëznowi integracje. Kòrzenie dzysdniowi eùropejsczi integracje sëgają pòwòjnowégò cządu – 1949 rokù pòwsta Radzëzna Eùropë, a 1951 r. Eùropejskô Wspólnota Wãgla i Stalë<ref name=":0">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_pl Historia Unii Europejskiej: lata 1945-59], european-union.europa.eu.</ref>. W 1958 rokù pòwstôwô Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota i to ji bezpòstrzédną pòsobnicą je Eùropejskô Ùniô. Fónksnérowanim ùnie zajimô sã m.jin. [[Eùropejsczi Parlament]] i [[Eùropejskô Radzëzna]]. Òd czasu weńscô w żëcé Lizbóńsczi Ùgòdë 1 gòdnika 2009, prawnym spòdlim fónksnérowaniô Ùnie są [[Ùgòda z Maastricht|Ùgòda ò Eùropejsczi Ùnie]] i [[Traktat ò fùnksnérowanim Europejsczi Ùnii|Ùgòda ò fùnksnérowanim Eùropejsczi Ùnie]]. Wiôldżé znaczenié dlô ùnijnégò pòrządkù prawnégò mô téż [[Kôrta spòdlowich prôw Eùropejsczi Ùnie]]. W Eùropejsczi Ùnie żëje 449 milionów lëdzy, przë czim 66% pòpùlacje twòrzi 6 krajów<ref>[https://ec.europa.eu/eurostat/web/interactive-publications/demography-2025#about-publication Demography of Europe – 2025 edition], ec.europa.eu.</ref>. Wiérzchëzna to 4 mln km²<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/facts-and-figures-european-union_pl Fakty i liczby dotyczące Unii Europejskiej], european-union.europa.eu.</ref>. Krajowô Wërobizna Brutto to 19423,32 mld USD (34859,60 UDB per capita)<ref>[https://pl.tradingeconomics.com/european-union/gdp PKB Unii Europejskiej], tradingeconomics.com.</ref>. {| class="wikitable" |+Pòpùlacjô Eùropejsczi Ùnie !Kraj !Pòpùlacjô (% pòpùlacje EÙ) |- |[[Òbrôzk:Flag of Europe.svg|border|20px]] '''Eùropejskô Ùniô''' | align="center" |'''449 milionów (100%)''' |- |[[Òbrôzk:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Niemieckô]] | align="center" |83,4 milionów (19%) |- |[[Òbrôzk:Flag of France.svg|border|20px]] [[Francëjô|Francëskô]] | align="center" |68,4 milionów (15%) |- |[[Òbrôzk:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Italskô]] | align="center" |58,9 milionów (13%) |- |[[Òbrôzk:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Szpańskô]] | align="center" |48,6 milionów (11%) |- |[[Òbrôzk:Flag of Poland.svg|border|20px]] [[Pòlskô]] | align="center" |36,6 milionów (8%) |} == Historiô == === Eùropejsczé Wspólnotë === [[Òbrôzk:European Economic Community.svg|mały|Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota {{Legéńda|#009900|pierwòszni nôleżnicë}} {{Legéńda|#33cc33|kraje, jaczé pózni dołãczëłë}}]]Pò [[II swiatowô wòjna|II swiatowi wòjnë]] bëła w Eùropie brëkòwnota zakùńczeniégò cządu krwawëch i czãstëch zwad. Eùropejsczi pòliticë naczãlë proces jintegracje, jaczégò pierszim krokã bëło pòwstanié [[NATO]] 4 łżëkwiata 1949 rokù<ref name=":0" />. Zdrëszëna mia zagwësnic bezpiek midzë [[Zjednóné Kraje Americzi|Zjednónyma Stanama]], [[Kanada|Kanadą]] i [[Eùropa|Eùropą]] (na zôczątkù bëło to 10 państw zôpôdny Eùropë<ref name=":0" />). Miesąc pózni, 5 maja 1949, ùsadzonô je Radzëzna Eùropë. 9 maja 1950 rokù minyster zagrańcowëch zachów Francësczi, [[Robert Schuman]], przedstôwiô [[Plan Schumana|plan jintegracje wëróbkù wãgla i stalë]]. Rok pózni, 18 łżëkwiata 1951, przez 6 krajów zôpôdny eùropë ([[Niemieckô]], [[Francëjô|Francëskô]], [[Italskô|Italskô,]] [[Néderlandzkô]], [[Belgijskô|Belgiô]] i [[Luksembùrg]]) założónô je [[Eùropejskô Wspólnota Wãgla i Stalë]], jakô 1 stëcznika 1958 rokù rozkòscerzô sã w [[Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota|Eùropejską Gòspòdarczą Wspólnotã]] i [[Eùropejskô Wspólnota Atomòwi Energie|Eùropejską Wspólnotã Atomòwi Energie (Eùratom)]]. 19 strëmiannika 1958 rokù pòwstôwô Eùropejskô Parlamentarnô Gromada, jakô 30 strëmiannika 1962 rokù przesztôłcô sã w [[Eùropejsczi Parlament]]<ref>[https://www.europarl.europa.eu/factsheets/pl/sheet/11/the-european-parliament-historical-background Parlament Europejski: geneza], europarl.europa.eu.</ref>. Lata 60. XX stalata bëłë dobrim dlô Wspólnotë gòspòdarczim cządã. Nôleżnikòwé państwa decidëją sã na pòspólną kòntrolã wëróbkù jestkù. 3 maja 1960 rokù pòwstôwô Eùropejskô Stowôra Wòlnégò Hańdlu, jakô mô wspierac wòlny hańdel i gòspòdarczą integracjã z krajama spòza Eùropejsczi Gòspòdarczi Wspólnotë: [[Aùstriô|Óstriacczi]], [[Dëńskô|Dëńsczi]], [[Norweskô|Norwesczi]], [[Pòrtugalsczi alfabét|Pòrtugalsczi]], [[Szwedzkô|Szwédzczi]], [[Szwajcariô|Szwajcarsczi]] i [[Wiôlgô Britanijô|Wiôldżi Britanie]]<ref name=":1">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1960-69_pl Historia Unii Europejskiej: lata 1960-69], european-union.europa.eu.</ref>. 8 łżëkwiata 1965 w Bruksele òstôł pòdpisóny taktat, jaczi sparłãcził wëkònawczé òrganë [[Eùropejskô Wspólnota Wãgla i Stalë|Eùropejsczi Wspólnotë Wãgla i Stalë]], [[Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota|Eùropejsczi Gòspòdarczi Wspólnotë]] i [[Eùropejskô Wspólnota Atomòwi Energie|Eùroatomu]]<ref name=":1" />. 1 lëpińca 1968 rokù pòwstôwô cłowô ùniô midzë szescoma krajama EGW<ref name=":1" />. 1 stëcznika 1973 rokù wspólnota pòwikszô sã ò trzë państwa: [[Dëńskô]], [[Irlandiô|Irlandzkô]] i [[Wiôlgô Britanijô|Wiôlgô Britaniô]]<ref name=":2">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1970-79_pl Historia Unii Europejskiej: lata 1970–79], european-union.europa.eu.</ref>. Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota pòwikszô sã pózni jesz ò trzë państwa: 1 stëcznika 1981 rokù dołãczô [[Greckô]], a 1 stëcznika 1986 [[Szpańskô]] i [[Pòrtugalskô]]<ref name=":3">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1980-89_pl Historia Unii Europejskiej: lata 1980–89], european-union.europa.eu.</ref>. W czerwińcu 1979 rokù do [[Eùropejsczi Parlament|Eùropejsczégò Parlamentu]], do chtërnégò dotąd pòsélcowie bëlë delegòwóny przez nôrodné parlamentë, mô plac pierszô bezpòstrzédnô welacjô<ref name=":2" />. Òbëwatele wëbierają 410 pòsélców, a przédniczką EP òstôwô francëskô pòliticzkô Simone Veil<ref>[https://www.europarl.europa.eu/infographic/european-parliament-timeline/index_pl.html#event-19790607 Pierwsze bezpośrednie wybory europejskie], europarl.europa.eu.</ref>. W latach 80. XX stalatégò eùropejskô jintegracjô i wespółrobòta jidze dali. 28 gromicznika 1984 rokù, bë ùtrzëmac pòzycjã w òbrëmim innowacje, pòwstôwô pierszi badérny program na eùropejsczi rówiznie – ESPRIT ([[Anielsczi jãzëk|an]]. ''European Strategic Programme for Research in Information Technologies'')<ref name=":3" />. 1 gromicznika 1987 rokù fónksnérowac naczinô jednorodny eùropejsczi akt, jaczi w cządze 6 lat mô stwòrzëc jednorodny eùropejsczi rënk. Dôwô to téż Eùropejsczémù Parlamentowi wikszi głos, a Eùropejsczé Wspólnotë mają wikszé mòżebnotë w òbrëmim òchronë strzodowiszcza. 13 czerwińca 1987 rokù pòwstôwô program "Erasmus", jaczi mô dac sztudéróm bënë zdrëszënë mòżebnotã sztudérowaniégò w jinszim eùropejsczim kraju. W rujanie 1990 rokù, rok pò znikwienim berlińsczégò mùru, pòrénkòwi part Miemców dołącza do Eùropejsczi Wspólnotë<ref name=":3" />. === Ùniô === [[Òbrôzk:GER — BY — Regensburg - Donaumarkt 1 (Museum der Bayerischen Geschichte; Vertrag von Maastricht) (cropped).JPG|mały|Ùgòda z Maastricht]] 7 gromicznika 1992 rokù w òlendersczim [[Maastricht]] je pòdpisónô [[Ùgòda z Maastricht|Ùgòda ò Eùropejsczi Ùnie]], jakô twòrzi regle tikającë sã przińdnégò pòspólnégò dëtka, zagrańcowi pòliticzi i bezpiekù, le téż wikszi wespółrobòtë w òbrëmim wëmiaru sprawiedlëwòtë i bënowëch zachów. 1 smùtana 1993 rokù òficjalno pòwstôwô Eùropejskô Ùniô<ref name=":4">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1990-99_pl Historia Unii Europejskiej: lata 1990–1999], european-union.europa.eu.</ref>. Pòwstôwô jednorodny rënk, jaczi fónksnérëje na spòdlim 4 wòlnot: wòlny przepłiw lëdzy, towarów, ùsłëgów i kapitału. 1 stëcznika 1993 rokù je jinaùgùracjô jednorodnégò rënkù, chòc part wòlnégò przepłiwù ùsłëgów pòtikô sã z opòzdzënkã<ref name=":4" />. Rok pózni w żëcé wchòdzy ùgòda, jakô ùsôdzô Eùropejską Gòspòdarczą Òbéńdã, rozkòscerzającô jednorodny rënk na kraje EFTA ([[Eùropejskô Stowôra Wòlnégò Hańdlu]]). 1 stëcznika 1995 rokù do Eùropejsczi Ùnie dołãczają [[Aùstriô|Óstriackô]], [[Fińskô]] i [[Szwedzkô|Szwédzkô]]. 26 strëmiannika 1995 rokù, na spòdlim ùgôdënkù z Schengen, midzë sétmoma krajama EÙ ([[Belgijskô|Belgiô]], [[Francëjô|Francëskô]], [[Szpańskô]], [[Luksembùrg]], [[Néderlandzkô]], [[Niemieckô]], [[Pòrtugalskô]]) zniesonô je paszpòrtowô kòntrola. Do 2021 rokù strefa Schengen òbjimie 26 państw<ref name=":4" />. 2 rujana 1997 rokù pòdpisónô je ùgòda z Amsterdamu, jaczi refòrmë mają pòcwierdzëc pòzycjã EÙ na swiecie. 1 stëcznika 1999 rokù pòwstôwô [[eùro]]. Przódë ùżiwóné leno w transakcjach bezpieniãżnych w 11 krajach EÙ (bez Grecczi)<ref>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A31998R2866 Council Regulation (EC) No 2866/98 of 31 December 1998 on the conversion rates between the euro and the currencies of the Member States adopting the euro], eur-lex.europa.eu, 31 gòdnika 1998.</ref>, a òd 2002 fónksnérëje jakno òficjalny dëtk – przë czim Wiôlgô Britaniô, Dëńskô i Szwédzkô rezygnëją z wprowadzeniô eùro. 26 gromicznika przédnicë EÙ pòdpisëją ùgòdã z Nicei, jakô mô zrefòrmowac jinstytucje, bë EÙ mògła fónksnérowac jakno ùniô 25 państw i przëjic pòstãpnëch nôleżników<ref name=":5">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/2000-09_pl Historia Unii Europejskiej: lata 2000–2009], european-union.europa.eu.</ref>. 1 maja 2004 rokù mô plac nôwikszé rozrzeszwianié Eùropejsczi Ùnie. Dołãczô do ni mët 10 krajów: [[Cyper]], [[Czeskô Repùblika|Czeskô]], [[Estoniô]], [[Lëtwa|Lëtewskô]], [[Łotwa]], [[Malta]], [[Pòlskô]], [[Słowackô]], [[Słoweniô|Słoweńskô]] i [[Madżarskô]]<ref name=":5" />. == Sztruktura == W Eùropejsczi Ùnie fónksnérëje 7 eùropejsczich jinstitucjów, 9 òrganów EÙ i wiãcy jak 30 zdecentralizowónëch agencjów<ref>[https://european-union.europa.eu/institutions-law-budget/institutions-and-bodies/types-institutions-and-bodies_pl Rodzaje instytucji i organów], european-union.europa.eu.</ref>. Jistnieją 4 główné jinstitucje, jaczé czerëją administracją EÙ: * [[Òbrôzk:European Parliament Strasbourg Hemicycle - Diliff.jpg|mały|Zala Òbradów Eùropejsczégò Parlamentu w [[Sztrasbùrg|Sztrasbùrgù]]]][[Eùropejsczi Parlament]] – reprezentëje òbëwatelów nôleżnikòwëch krajów EÙ. Pòsélcowie są wëbieróni w bezpòstrzédny welacje. EP rozsądzô w sprawie eùropejsczégò prawa mët z Radzëzną Eùropejsczi Ùnie. Zacwierdzëwô bùdżet Ùnie. * [[Eùropejskô Radzëzna]] – przédnicë państw abò rządów krajów EÙ twòrzą radzëznã. Wskazëwô òglowi pòliticzny czerënk i prioritetë Ùnie. Przédnik radzëznë wëbieróny je na 2,5-latną kadencjã, chtërną mòże rôz òdnowic. Reprezentacją Pòlsczi w radzëznie je premiéra<ref>[https://www.consilium.europa.eu/pl/european-council/members/ Członkowie Rady Europejskiej], consilium.europa.eu.</ref>. * [[Radzëzna Eùropejsczi Ùnie]] – reprezentëje rządë krajów EÙ. Radzëzna je ògarnã, w jaczim minystrowie ze wszëtczich krajów pòtikają sã, bë twòrzëc prawò i kòòrdinowac pòlitikã w apartnych òbrëmiach. * [[Eùropejskô Kòmisjô]] – przédny òrgan wëkònawczi EÙ. == Geògrafiô == === Nôleżnikòwé kraje EÙ === {| class="wikitable" !Rok przëstãpieniô !Nôleżnikòwé kraje EÙ !Òrganizacjô |- | align="center" |1957 |[[Òbrôzk:Flag of Belgium (civil).svg|border|20px]][[Belgijskô|Belgiô]], [[Òbrôzk:Flag of France.svg|border|20px]][[Francëjô|Francëskô]], [[Òbrôzk:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]][[Néderlandzkô]], [[Òbrôzk:Flag of Luxembourg.svg|border|20px]][[Luksembùrg]], [[Òbrôzk:Flag of Germany.svg|border|20px]]RFN (òd 1990 jakno [[Niemieckô|zjednónô Niemieckô]]), [[Òbrôzk:Flag of Italy.svg|border|20px]][[Italskô]] | align="center" |Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota |- | align="center" |1973 |[[Òbrôzk:Flag of Denmark.svg|border|20px]][[Dëńskô]], [[Òbrôzk:Flag of Ireland.svg|border|20px]][[Irlandiô|Irlandzkô]], [[Òbrôzk:Flag of United Kingdom.svg|border|20px]][[Wiôlgô Britanijô|Wiôlgô Britaniô]]* | rowspan="3" align="center" |Eùropejskô Wspólnota |- | align="center" |1981 |[[Òbrôzk:Flag of Greece.svg|border|20px]][[Greckô]] |- | align="center" |1986 |[[Òbrôzk:Flag of Spain.svg|border|20px]][[Szpańskô]], [[Òbrôzk:Flag of Portugal.svg|border|20px]][[Pòrtugalskô]] |- | align="center" |1995 |[[Òbrôzk:Flag of Austria.svg|border|20px]][[Aùstriô|Óstriackô]], [[Òbrôzk:Flag of Finland.svg|border|20px]][[Fińskô]], [[Òbrôzk:Flag of Sweden.svg|border|20px]][[Szwedzkô|Szwédzkô]] | rowspan="4" align="center" |Eùropejskô Ùniô |- | align="center" |2004 |[[Òbrôzk:Flag of Cyprus.svg|border|20px]][[Cyper]], [[Òbrôzk:Flag of Czech Republic.svg|border|20px]][[Czeskô Repùblika|Czeskô]], [[Òbrôzk:Flag of Estonia.svg|border|20px]][[Estoniô]], [[Òbrôzk:Flag of Lithuania.svg|border|20px]][[Lëtwa|Lëtewskô]], [[Òbrôzk:Flag of Latvia.svg|border|20px]][[Łotwa]], [[Òbrôzk:Flag of Malta.svg|border|20px]][[Malta]], [[Òbrôzk:Flag of Poland.svg|border|20px]][[Pòlskô]], [[Òbrôzk:Flag of Slovakia.svg|border|20px]][[Słowackô]], [[Òbrôzk:Flag of Slovenia.svg|border|20px]][[Słoweniô|Słoweńskô]], [[Òbrôzk:Flag of Hungary.svg|border|20px]][[Madżarskô]] |- | align="center" |2007 |[[Òbrôzk:Flag of Bulgaria.svg|border|20px]][[Bùłgariô|Bùłgarskô]], [[Òbrôzk:Flag of Romania.svg|border|20px]][[Rumùńskô]] |- | align="center" |2013 |[[Òbrôzk:Flag of Croatia.svg|border|20px]][[Chòrwackô]] |}[[Òbrôzk:EC-EU-enlargement animation.gif|mały|250x250px|Rozkòscerzanié sã Eùropejsczi Ùnie w czasu]] === Kraje, jaczé òpùscëłë EÙ === 1 gromicznika 2020 rokù Wiôlgô Britaniô òpùscëła Eùropejską Ùniã<ref>Zawiadomienie o wejściu w życie Umowy o wystąpieniu Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej z Unii Europejskiej i Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej ([https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/PDF/?uri=OJ:L:2020:029:FULL&from=PL Dz. Urz. UE L 29 z 31 stëcznika 2020 r., s. 189]).</ref>, na spòdlim wënikù referendum z 23 czerwińca 2016 rokù. 51.9% òsób bëło za òpùszczenim Eùropejsczi Ùnie<ref>[https://www.electoralcommission.org.uk/research-reports-and-data/our-reports-and-data-past-elections-and-referendums/report-23-june-2016-referendum-uks-membership-european-union Report: 23 June 2016 referendum on the UK’s membership of the European Union], electoralcommission.org.uk, séwnik 2016.</ref>. {| class="wikitable" !Państwò !Rok przëstãpieniô !Rok wëstãpieniô !Referendum |- |[[Òbrôzk:Flag of United Kingdom.svg|border|15px]]Wiôlgô Britaniô | align="center" |1973 | align="center" |2020 |23 czerwińca 2016 |} === Kraje, jaczé kandidëją do EÙ === Pòdług Ùgòdë ò Eùropejsczi Ùnie, kòżdi demòkraticzny eùropejsczi kraj mòże złożëc pòdôw ò nôleżnictwò w ùnie<ref>[https://enlargement.ec.europa.eu/enlargement-policy/conditions-membership_en?prefLang=pl Conditions for membership], enlargement.ec.europa.eu.</ref>. Do EÙ mòże dołãczëc eùropejsczi kraj, jaczi spełni tpzw. kòpenhasczé kriteria. Kraj, jaczi chce weńsc do ùnie, mùszi na przëmiôr: * miec sztabil jinstytucje, jaczé gwarantëją demòkracjã, rządë prawa, przestrzeganié praw człowieka, * miec rënkòwą gòspòdarkã, jakô dobrze fónksnérëje, * miec mòżlëwòtã spełnic òbrzészczi, jaczé są wënikã nôleżnictwa w EÙ. Dzys warô akcesjowi proces dlô 10 krajów<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/eu-enlargement_pl Rozszerzenie UE], european-union.europa.eu,</ref>. {| class="wikitable" !Państwò !Pòdôw ò nôleżnictwò w EÙ !Sztatus kandidata !Negòcjacje w sprawie nôleżnictwa |- |[[Òbrôzk:Flag of Albania.svg|border|20px]] [[Albańskô]] | align="center" |łżëkwiat 2009 | align="center" |czerwińc 2014 | align="center" |lëpińc 2022 |- |[[Òbrôzk:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|border|20px]] [[Bòsniô i Hercegòwina]] | align="center" |gromicznik 2016 | align="center" |gòdnik 2022 | |- |[[Òbrôzk:Flag of Georgia.svg|border|20px]] [[Grëzóńskô]] | align="center" |strëmiannik 2022 | align="center" |gòdnik 2023 | |- |[[Òbrôzk:Flag of Moldova.svg|border|20px]] [[Mòłdawiô]] | align="center" |strëmiannik 2022 | align="center" |czerwińc 2022 | align="center" |czerwińc 2024 |- |[[Òbrôzk:Flag of Montenegro.svg|border|20px]] [[Czôrnogóra]] | align="center" |gòdnik 2008 | align="center" |gòdnik 2010 | align="center" |czerwińc 2012 |- |[[Òbrôzk:Flag of North Macedonia.svg|border|20px]] [[Nordowô Macedoniô]] | align="center" |strëmiannik 2004 | align="center" |gòdnik 2005 | align="center" |lëpińc 2022 |- |[[Òbrôzk:Flag of Serbia.svg|border|20px]] [[Serbiô|Serbskô]] | align="center" |gòdnik 2009 | align="center" |strëmiannik 2012 | align="center" |stëcznik 2014 |- |[[Òbrôzk:Flag of Turkey.svg|border|20px]] [[Tëreckô]] | align="center" |łżëkwiat 1987 | align="center" |gòdnik 1999 | align="center" |rujan 2005 |- |[[Òbrôzk:Flag of Ukraine.svg|border|20px]] [[Ùkrajina]] | align="center" |gromicznik 2022 | align="center" |czerwińc 2022 | align="center" |czerwińc 2024 |- |[[Òbrôzk:Flag of Kosovo.svg|border|20px]] [[Kòsowò]]* | align="center" |gòdnik 2022 | | |} == Symbòle == [[Òbrôzk:Ninth Symphony original.png|mały|12 starna rãkòpisu IX Symfònie Beethovena|300x300px]] === Eùropejsczi himn === Himnã Eùropejsczi Ùnie (a téż Radzëznë Eùropë) je part IX Symfònie Ludwiga van Beethovena w 1823 rokù do tekstu pòematu Fridricha Schillera "Òda do redotë" z 1785 rokù<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/symbols/european-anthem_pl Hymn europejski], european-union.europa.eu.</ref>. Przez wielejãzëkòwi charakter ùnie òficjalno himnã je jinstrumentalnô wersjô, chòc przez eùropejsczé spòlëznë je spiéwóny z dolmaczënkã, np. w [[Pòlsczi jãzëk|pòlsczim jãzëkù]] pòemat Schillera je spiéwóny w tłómaczenim Konstantégò Ildefònsa Gałczynsczégò. Himn ''(de facto "Òdã do redotë")'' na kaszëbsczi przedolmacził m.jin. [[Zbigniew Jankowski (aktór)|Zbigórz Jankòwsczi]]<ref>J. Antonowicz, ''Manifestacja jedności. IV Zjazd Kaszubów w Kartuzach'', [w:] "NORDA. Pismiono Kaszëbsczi Zemi", [https://bibliotekacyfrowa.eu/Content/67482/mPDF/74066-0001.pdf Hr 27/352].</ref>. === Mòtto EÙ === Mòttã Eùropejsczi Ùnie są słowa Zjednóni w rozmajitoôrtnoscë ''([[Łacyńsczi jãzëk|łac]]. In varietate concordia)'', jaczé mają pòdczorchiwac zgrôwanié do miru i dobrocëznë, a téż òchronã kùlturowi i jãzëkòwi bòkadnoscë Eùropë<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/symbols/eu-motto_pl Motto UE], european-union.europa.eu</ref>. Mòtto mô swòją wersjã w kòżdim òficjalnym jãzëkù ùnie ([[Bułgarsczi jãzëk|bùłg]]. ''Единство в многообразието''; [[Angelsczi jãzëk|an]]. ''United in diversity''; [[Pòlsczi jãzëk|pòl]]. ''Zjednoczeni w różnorodności''; [[Czesczi jãzëk|cz]]. ''Jednotná v rozmanitosti''; [[Grecczi jãzëk|gr]]. ''Ενωμένη στην πολυμορφία''). === Eùropejskô fana === [[Òbrôzk:European Union Flag (4768764591).jpg|mały|Eùropejskô fana|300x300px]] Eùropejskô fana je mòrdą płôchtą z dwanôstoma złotima gwiôzdama w òkrãgù<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/symbols/european-flag_pl Flaga europejska], european-union.europa.eu.</ref>. Fana mô symbòlizowac jednotã, solidarnotã i harmóniã. Radzëzna Eùropë w gòdnikù 1955 rokù przëjãła projekt jakno swòją òficjalną fanã, a w łżëkwiace 1983 Eùropejsczi Parlament zabédowôł, bë bëła òna pòspólną faną Eùropejsczich Wspólnot. Mòrdô fana pierszi raz je wcygniãtô na pikc przed Berlaymont, sedzbą Eùropejsczi Kòmisje w Bruksele, w maju 1986 rokù. Eùropejskô fana wisy przed gardowima a rządowima bùdinkama, je na tôflach projektów a inicjatiw ùdëtkòwiónëch przez Ùniã, a téż na pòlsczim prawie jazdë, a téż na rejestracjowëch tôflach w nôleżnikòwëch krajach EÙ (tpzw. eùroband). == Galeriô == <gallery mode="nolines" widths="200"> Òbrôzk:European Parliament building Brussels 3.jpg|Bùdink Eùropejsczégò Parlamentu w Bruksele Òbrôzk:Belgique - Bruxelles - Schuman - Berlaymont - 01.jpg|Eùropejskô Kòmisjô Òbrôzk:4777 German-Poland border with view towards Germany.JPG|Greńca Pòlsczi i Niemiecczi Òbrôzk:European Parliament Brussels plenary sessions hemicycle.jpg|Plenarnô Zala Eùropejsczégò Parlamentu w Bruksele </gallery> == Òbaczë téż == * [[Jãzëczi Eùropejsczi Ùniji]] * [[Eùropa]] * [[Eùropejskô Radzëzna]][https://web.archive.org/web/20140909142901/http://european-council.europa.eu/home-page.aspx?lang=pl (pl)] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé pòwrózczi == {{Commons}} * [https://european-union.europa.eu/index_pl Òficjalnô starna Eùropejsczi Ùnie (pl)] [[Kategòrëjô:Eùropa]] [[Kategòrëjô:Pòliticzné òrganizacje]] mgfzzxb2keczhbn8p9gzf8weaj3abeb 201991 201990 2026-06-10T16:43:21Z Rzadtymczasowy 19437 drobn., przëpisë 201991 wikitext text/x-wiki {{Infobox pòliticznô òrganizacjô |miono= Eùropejskô Ùniô |gwôsné miono= <small><small>Европейски съюз, Europska unija, Unione europea, Evropská unie, Den Europæiske Union, Europese Unie, Euroopa Liit, Euroopan unioni, Union européenne, Europäische Union, Ευρωπαϊκή Ένωση, Európai Unió, An tAontas Eorpach, Eiropas Savienība, Europos Sąjunga, Unjoni Ewropea, Unia Europejska, União Europeia, Uniunea Europeană, Európska únia, Evropska unija, Unión Europea, Europeiska unionen</small></small> |lata jistnienia= |fana= Flag of Europe.svg |miono-genitiw= Eùropejsczi Ùnie |mòtto=In varietate concordia<ref name=":6">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/symbols/eu-motto_pl Motto UE], european-union.europa.eu.</ref> |himn= Òda do Redotë <center>[[Òbrôzk:European continental anthem, performed by the United States Navy Band.wav]]</center> |na karce= European Union main map.svg |jãzëk= [[Jãzëczi Eùropejsczi Ùniji|24 jãzëczi]] |stolëca= [[Òbrôzk:Flag of Belgium.svg|border|20px]] [[Bruksela]]<br>[[Òbrôzk:Flag of France.svg|border|20px]] [[Sztrasbùrg]]<br>[[Òbrôzk:Flag of Luxembourg.svg|border|20px]] [[Luksembùrg (gard)|Luksembùrg]]<br>[[Òbrôzk:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Frankfurt nad Menã|Frankfurt]] |fòrma państwa= midzënôdornô ùniô |kònstitucjô= [[Ùgòda z Maastricht]]<br>[[Ùgòda ò fùnksnérowanim Eùropejsczi Ùnie]]<br>[[Lizbóńskô Ùgòda]] |Mònarcha= [[Òbrôzk:Flag of Portugal.svg|border|20px]] António Costa |Prezydeńt= [[Òbrôzk:Flag of Germany.svg|border|20px]] Ursula von der Leyen |data ùsôdzenia= 1 smùtana 1993<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/principles-and-values/founding-agreements%20pl Traktaty założycielskie], european-union.europa.eu</ref> |data lëkwidacji= |wiéchrzëzna= 4 mln |procent-wòdë= |lëdztwò= 450 646 971<ref>[https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tps00001/default/table?lang=en Eurostat - Population on 1 January], ec.europa.eu.</ref> |rok= 2025 |dëtk= eùro |kòd dëtka= €, EUR |czasowô cona= |swiãto= 9 maja<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/europe-day_pl Dzień Europy], european-union.europa.eu.</ref> |kòd= |Internet= .eu }} '''Eùropejskô Ùniô, EÙ''' – gòspòdarczô i pòliticznô zrzesz 27 państw [[Eùropa|Eùropë]]. Pòwsta 1 smùtana 1993 rokù na mòcë [[Ùgòda z Maastricht|Ùgòdë z Maastricht]], co bëło skùtkã wielelatny pòliticzny, gòspòdarczi i spòlëznowi integracje. Kòrzenie dzysdniowi eùropejsczi integracje sëgają pòwòjnowégò cządu – 1949 rokù pòwsta Radzëzna Eùropë, a 1951 r. Eùropejskô Wspólnota Wãgla i Stalë<ref name=":0">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_pl Historia Unii Europejskiej: lata 1945-59], european-union.europa.eu.</ref>. W 1958 rokù pòwstôwô Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota i to ji bezpòstrzédną pòsobnicą je Eùropejskô Ùniô. Fónksnérowanim ùnie zajimô sã m.jin. [[Eùropejsczi Parlament]] i [[Eùropejskô Radzëzna]]. Òd czasu weńscô w żëcé Lizbóńsczi Ùgòdë 1 gòdnika 2009, prawnym spòdlim fónksnérowaniô Ùnie są [[Ùgòda z Maastricht|Ùgòda ò Eùropejsczi Ùnie]] i [[Traktat ò fùnksnérowanim Europejsczi Ùnii|Ùgòda ò fùnksnérowanim Eùropejsczi Ùnie]]. Wiôldżé znaczenié dlô ùnijnégò pòrządkù prawnégò mô téż [[Kôrta spòdlowich prôw Eùropejsczi Ùnie]]. W Eùropejsczi Ùnie żëje 449 milionów lëdzy, przë czim 66% pòpùlacje twòrzi 6 krajów<ref>[https://ec.europa.eu/eurostat/web/interactive-publications/demography-2025#about-publication Demography of Europe – 2025 edition], ec.europa.eu.</ref>. Wiérzchëzna to 4 mln km²<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/facts-and-figures-european-union_pl Fakty i liczby dotyczące Unii Europejskiej], european-union.europa.eu.</ref>. Krajowô Wërobizna Brutto to 19423,32 mld USD (34859,60 UDB per capita)<ref>[https://pl.tradingeconomics.com/european-union/gdp PKB Unii Europejskiej], tradingeconomics.com.</ref>. {| class="wikitable" |+Pòpùlacjô Eùropejsczi Ùnie !Kraj !Pòpùlacjô (% pòpùlacje EÙ) |- |[[Òbrôzk:Flag of Europe.svg|border|20px]] '''Eùropejskô Ùniô''' | align="center" |'''449 milionów (100%)''' |- |[[Òbrôzk:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Niemieckô]] | align="center" |83,4 milionów (19%) |- |[[Òbrôzk:Flag of France.svg|border|20px]] [[Francëjô|Francëskô]] | align="center" |68,4 milionów (15%) |- |[[Òbrôzk:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Italskô]] | align="center" |58,9 milionów (13%) |- |[[Òbrôzk:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Szpańskô]] | align="center" |48,6 milionów (11%) |- |[[Òbrôzk:Flag of Poland.svg|border|20px]] [[Pòlskô]] | align="center" |36,6 milionów (8%) |} == Historiô == === Eùropejsczé Wspólnotë === [[Òbrôzk:European Economic Community.svg|mały|Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota {{Legéńda|#009900|pierwòszni nôleżnicë}} {{Legéńda|#33cc33|kraje, jaczé pózni dołãczëłë}}]]Pò [[II swiatowô wòjna|II swiatowi wòjnë]] bëła w Eùropie brëkòwnota zakùńczeniégò cządu krwawëch i czãstëch zwad. Eùropejsczi pòliticë naczãlë proces jintegracje, jaczégò pierszim krokã bëło pòwstanié [[NATO]] 4 łżëkwiata 1949 rokù<ref name=":0" />. Zdrëszëna mia zagwësnic bezpiek midzë [[Zjednóné Kraje Americzi|Zjednónyma Stanama]], [[Kanada|Kanadą]] i [[Eùropa|Eùropą]] (na zôczątkù bëło to 10 państw zôpôdny Eùropë<ref name=":0" />). Miesąc pózni, 5 maja 1949, ùsadzonô je Radzëzna Eùropë. 9 maja 1950 rokù minyster zagrańcowëch zachów Francësczi, [[Robert Schuman]], przedstôwiô [[Plan Schumana|plan jintegracje wëróbkù wãgla i stalë]]. Rok pózni, 18 łżëkwiata 1951, przez 6 krajów zôpôdny eùropë ([[Niemieckô]], [[Francëjô|Francëskô]], [[Italskô|Italskô,]] [[Néderlandzkô]], [[Belgijskô|Belgiô]] i [[Luksembùrg]]) założónô je [[Eùropejskô Wspólnota Wãgla i Stalë]], jakô 1 stëcznika 1958 rokù rozkòscerzô sã w [[Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota|Eùropejską Gòspòdarczą Wspólnotã]] i [[Eùropejskô Wspólnota Atomòwi Energie|Eùropejską Wspólnotã Atomòwi Energie (Eùratom)]]. 19 strëmiannika 1958 rokù pòwstôwô Eùropejskô Parlamentarnô Gromada, jakô 30 strëmiannika 1962 rokù przesztôłcô sã w [[Eùropejsczi Parlament]]<ref>[https://www.europarl.europa.eu/factsheets/pl/sheet/11/the-european-parliament-historical-background Parlament Europejski: geneza], europarl.europa.eu.</ref>. Lata 60. XX stalata bëłë dobrim dlô Wspólnotë gòspòdarczim cządã. Nôleżnikòwé państwa decidëją sã na pòspólną kòntrolã wëróbkù jestkù. 3 maja 1960 rokù pòwstôwô Eùropejskô Stowôra Wòlnégò Hańdlu, jakô mô wspierac wòlny hańdel i gòspòdarczą integracjã z krajama spòza Eùropejsczi Gòspòdarczi Wspólnotë: [[Aùstriô|Óstriacczi]], [[Dëńskô|Dëńsczi]], [[Norweskô|Norwesczi]], [[Pòrtugalsczi alfabét|Pòrtugalsczi]], [[Szwedzkô|Szwédzczi]], [[Szwajcariô|Szwajcarsczi]] i [[Wiôlgô Britanijô|Wiôldżi Britanie]]<ref name=":1">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1960-69_pl Historia Unii Europejskiej: lata 1960-69], european-union.europa.eu.</ref>. 8 łżëkwiata 1965 w Bruksele òstôł pòdpisóny taktat, jaczi sparłãcził wëkònawczé òrganë [[Eùropejskô Wspólnota Wãgla i Stalë|Eùropejsczi Wspólnotë Wãgla i Stalë]], [[Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota|Eùropejsczi Gòspòdarczi Wspólnotë]] i [[Eùropejskô Wspólnota Atomòwi Energie|Eùroatomu]]<ref name=":1" />. 1 lëpińca 1968 rokù pòwstôwô cłowô ùniô midzë szescoma krajama EGW<ref name=":1" />. 1 stëcznika 1973 rokù wspólnota pòwikszô sã ò trzë państwa: [[Dëńskô]], [[Irlandiô|Irlandzkô]] i [[Wiôlgô Britanijô|Wiôlgô Britaniô]]<ref name=":2">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1970-79_pl Historia Unii Europejskiej: lata 1970–79], european-union.europa.eu.</ref>. Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota pòwikszô sã pózni jesz ò trzë państwa: 1 stëcznika 1981 rokù dołãczô [[Greckô]], a 1 stëcznika 1986 [[Szpańskô]] i [[Pòrtugalskô]]<ref name=":3">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1980-89_pl Historia Unii Europejskiej: lata 1980–89], european-union.europa.eu.</ref>. W czerwińcu 1979 rokù do [[Eùropejsczi Parlament|Eùropejsczégò Parlamentu]], do chtërnégò dotąd pòsélcowie bëlë delegòwóny przez nôrodné parlamentë, mô plac pierszô bezpòstrzédnô welacjô<ref name=":2" />. Òbëwatele wëbierają 410 pòsélców, a przédniczką EP òstôwô francëskô pòliticzkô Simone Veil<ref>[https://www.europarl.europa.eu/infographic/european-parliament-timeline/index_pl.html#event-19790607 Pierwsze bezpośrednie wybory europejskie], europarl.europa.eu.</ref>. W latach 80. XX stalatégò eùropejskô jintegracjô i wespółrobòta jidze dali. 28 gromicznika 1984 rokù, bë ùtrzëmac pòzycjã w òbrëmim innowacje, pòwstôwô pierszi badérny program na eùropejsczi rówiznie – ESPRIT ([[Anielsczi jãzëk|an]]. ''European Strategic Programme for Research in Information Technologies'')<ref name=":3" />. 1 gromicznika 1987 rokù fónksnérowac naczinô jednorodny eùropejsczi akt, jaczi w cządze 6 lat mô stwòrzëc jednorodny eùropejsczi rënk. Dôwô to téż Eùropejsczémù Parlamentowi wikszi głos, a Eùropejsczé Wspólnotë mają wikszé mòżebnotë w òbrëmim òchronë strzodowiszcza. 13 czerwińca 1987 rokù pòwstôwô program "Erasmus", jaczi mô dac sztudéróm bënë zdrëszënë mòżebnotã sztudérowaniégò w jinszim eùropejsczim kraju. W rujanie 1990 rokù, rok pò znikwienim berlińsczégò mùru, pòrénkòwi part Miemców dołącza do Eùropejsczi Wspólnotë<ref name=":3" />. === Ùniô === [[Òbrôzk:GER — BY — Regensburg - Donaumarkt 1 (Museum der Bayerischen Geschichte; Vertrag von Maastricht) (cropped).JPG|mały|Ùgòda z Maastricht]] 7 gromicznika 1992 rokù w òlendersczim [[Maastricht]] je pòdpisónô [[Ùgòda z Maastricht|Ùgòda ò Eùropejsczi Ùnie]], jakô twòrzi regle tikającë sã przińdnégò pòspólnégò dëtka, zagrańcowi pòliticzi i bezpiekù, le téż wikszi wespółrobòtë w òbrëmim wëmiaru sprawiedlëwòtë i bënowëch zachów. 1 smùtana 1993 rokù òficjalno pòwstôwô Eùropejskô Ùniô<ref name=":4">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1990-99_pl Historia Unii Europejskiej: lata 1990–1999], european-union.europa.eu.</ref>. Pòwstôwô jednorodny rënk, jaczi fónksnérëje na spòdlim 4 wòlnot: wòlny przepłiw lëdzy, towarów, ùsłëgów i kapitału. 1 stëcznika 1993 rokù je jinaùgùracjô jednorodnégò rënkù, chòc part wòlnégò przepłiwù ùsłëgów pòtikô sã z opòzdzënkã<ref name=":4" />. Rok pózni w żëcé wchòdzy ùgòda, jakô ùsôdzô Eùropejską Gòspòdarczą Òbéńdã, rozkòscerzającô jednorodny rënk na kraje EFTA ([[Eùropejskô Stowôra Wòlnégò Hańdlu]]). 1 stëcznika 1995 rokù do Eùropejsczi Ùnie dołãczają [[Aùstriô|Óstriackô]], [[Fińskô]] i [[Szwedzkô|Szwédzkô]]. 26 strëmiannika 1995 rokù, na spòdlim ùgôdënkù z Schengen, midzë sétmoma krajama EÙ ([[Belgijskô|Belgiô]], [[Francëjô|Francëskô]], [[Szpańskô]], [[Luksembùrg]], [[Néderlandzkô]], [[Niemieckô]], [[Pòrtugalskô]]) zniesonô je paszpòrtowô kòntrola. Do 2021 rokù strefa Schengen òbjimie 26 państw<ref name=":4" />. 2 rujana 1997 rokù pòdpisónô je ùgòda z Amsterdamu, jaczi refòrmë mają pòcwierdzëc pòzycjã EÙ na swiecie. 1 stëcznika 1999 rokù pòwstôwô [[eùro]]. Przódë ùżiwóné leno w transakcjach bezpieniãżnych w 11 krajach EÙ (bez Grecczi)<ref>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A31998R2866 Council Regulation (EC) No 2866/98 of 31 December 1998 on the conversion rates between the euro and the currencies of the Member States adopting the euro], eur-lex.europa.eu, 31 gòdnika 1998.</ref>, a òd 2002 fónksnérëje jakno òficjalny dëtk – przë czim Wiôlgô Britaniô, Dëńskô i Szwédzkô rezygnëją z wprowadzeniô eùro. 26 gromicznika przédnicë EÙ pòdpisëją ùgòdã z Nicei, jakô mô zrefòrmowac jinstytucje, bë EÙ mògła fónksnérowac jakno ùniô 25 państw i przëjic pòstãpnëch nôleżników<ref name=":5">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/2000-09_pl Historia Unii Europejskiej: lata 2000–2009], european-union.europa.eu.</ref>. 1 maja 2004 rokù mô plac nôwikszé rozrzeszwianié Eùropejsczi Ùnie. Dołãczô do ni mët 10 krajów: [[Cyper]], [[Czeskô Repùblika|Czeskô]], [[Estoniô]], [[Lëtwa|Lëtewskô]], [[Łotwa]], [[Malta]], [[Pòlskô]], [[Słowackô]], [[Słoweniô|Słoweńskô]] i [[Madżarskô]]<ref name=":5" />. == Sztruktura == W Eùropejsczi Ùnie fónksnérëje 7 eùropejsczich jinstitucjów, 9 òrganów EÙ i wiãcy jak 30 zdecentralizowónëch agencjów<ref>[https://european-union.europa.eu/institutions-law-budget/institutions-and-bodies/types-institutions-and-bodies_pl Rodzaje instytucji i organów], european-union.europa.eu.</ref>. Jistnieją 4 główné jinstitucje, jaczé czerëją administracją EÙ: * [[Òbrôzk:European Parliament Strasbourg Hemicycle - Diliff.jpg|mały|Zala Òbradów Eùropejsczégò Parlamentu w [[Sztrasbùrg|Sztrasbùrgù]]]][[Eùropejsczi Parlament]] – reprezentëje òbëwatelów nôleżnikòwëch krajów EÙ. Pòsélcowie są wëbieróni w bezpòstrzédny welacje. EP rozsądzô w sprawie eùropejsczégò prawa mët z Radzëzną Eùropejsczi Ùnie. Zacwierdzëwô bùdżet Ùnie. * [[Eùropejskô Radzëzna]] – przédnicë państw abò rządów krajów EÙ twòrzą radzëznã. Wskazëwô òglowi pòliticzny czerënk i prioritetë Ùnie. Przédnik radzëznë wëbieróny je na 2,5-latną kadencjã, chtërną mòże rôz òdnowic. Reprezentacją Pòlsczi w radzëznie je premiéra<ref>[https://www.consilium.europa.eu/pl/european-council/members/ Członkowie Rady Europejskiej], consilium.europa.eu.</ref>. * [[Radzëzna Eùropejsczi Ùnie]] – reprezentëje rządë krajów EÙ. Radzëzna je ògarnã, w jaczim minystrowie ze wszëtczich krajów pòtikają sã, bë twòrzëc prawò i kòòrdinowac pòlitikã w apartnych òbrëmiach. * [[Eùropejskô Kòmisjô]] – przédny òrgan wëkònawczi EÙ. == Geògrafiô == === Nôleżnikòwé kraje EÙ === {| class="wikitable" !Rok przëstãpieniô !Nôleżnikòwé kraje EÙ !Òrganizacjô |- | align="center" |1957 |[[Òbrôzk:Flag of Belgium (civil).svg|border|20px]][[Belgijskô|Belgiô]], [[Òbrôzk:Flag of France.svg|border|20px]][[Francëjô|Francëskô]], [[Òbrôzk:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]][[Néderlandzkô]], [[Òbrôzk:Flag of Luxembourg.svg|border|20px]][[Luksembùrg]], [[Òbrôzk:Flag of Germany.svg|border|20px]]RFN (òd 1990 jakno [[Niemieckô|zjednónô Niemieckô]]), [[Òbrôzk:Flag of Italy.svg|border|20px]][[Italskô]] | align="center" |Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota |- | align="center" |1973 |[[Òbrôzk:Flag of Denmark.svg|border|20px]][[Dëńskô]], [[Òbrôzk:Flag of Ireland.svg|border|20px]][[Irlandiô|Irlandzkô]], [[Òbrôzk:Flag of United Kingdom.svg|border|20px]][[Wiôlgô Britanijô|Wiôlgô Britaniô]]* | rowspan="3" align="center" |Eùropejskô Wspólnota |- | align="center" |1981 |[[Òbrôzk:Flag of Greece.svg|border|20px]][[Greckô]] |- | align="center" |1986 |[[Òbrôzk:Flag of Spain.svg|border|20px]][[Szpańskô]], [[Òbrôzk:Flag of Portugal.svg|border|20px]][[Pòrtugalskô]] |- | align="center" |1995 |[[Òbrôzk:Flag of Austria.svg|border|20px]][[Aùstriô|Óstriackô]], [[Òbrôzk:Flag of Finland.svg|border|20px]][[Fińskô]], [[Òbrôzk:Flag of Sweden.svg|border|20px]][[Szwedzkô|Szwédzkô]] | rowspan="4" align="center" |Eùropejskô Ùniô |- | align="center" |2004 |[[Òbrôzk:Flag of Cyprus.svg|border|20px]][[Cyper]], [[Òbrôzk:Flag of Czech Republic.svg|border|20px]][[Czeskô Repùblika|Czeskô]], [[Òbrôzk:Flag of Estonia.svg|border|20px]][[Estoniô]], [[Òbrôzk:Flag of Lithuania.svg|border|20px]][[Lëtwa|Lëtewskô]], [[Òbrôzk:Flag of Latvia.svg|border|20px]][[Łotwa]], [[Òbrôzk:Flag of Malta.svg|border|20px]][[Malta]], [[Òbrôzk:Flag of Poland.svg|border|20px]][[Pòlskô]], [[Òbrôzk:Flag of Slovakia.svg|border|20px]][[Słowackô]], [[Òbrôzk:Flag of Slovenia.svg|border|20px]][[Słoweniô|Słoweńskô]], [[Òbrôzk:Flag of Hungary.svg|border|20px]][[Madżarskô]] |- | align="center" |2007 |[[Òbrôzk:Flag of Bulgaria.svg|border|20px]][[Bùłgariô|Bùłgarskô]], [[Òbrôzk:Flag of Romania.svg|border|20px]][[Rumùńskô]] |- | align="center" |2013 |[[Òbrôzk:Flag of Croatia.svg|border|20px]][[Chòrwackô]] |}[[Òbrôzk:EC-EU-enlargement animation.gif|mały|250x250px|Rozkòscerzanié sã Eùropejsczi Ùnie w czasu]] === Kraje, jaczé òpùscëłë EÙ === 1 gromicznika 2020 rokù Wiôlgô Britaniô òpùscëła Eùropejską Ùniã<ref>Zawiadomienie o wejściu w życie Umowy o wystąpieniu Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej z Unii Europejskiej i Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej ([https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/PDF/?uri=OJ:L:2020:029:FULL&from=PL Dz. Urz. UE L 29 z 31 stëcznika 2020 r., s. 189]).</ref>, na spòdlim wënikù referendum z 23 czerwińca 2016 rokù. 51.9% òsób bëło za òpùszczenim Eùropejsczi Ùnie<ref>[https://www.electoralcommission.org.uk/research-reports-and-data/our-reports-and-data-past-elections-and-referendums/report-23-june-2016-referendum-uks-membership-european-union Report: 23 June 2016 referendum on the UK’s membership of the European Union], electoralcommission.org.uk, séwnik 2016.</ref>. {| class="wikitable" !Państwò !Rok przëstãpieniô !Rok wëstãpieniô !Referendum |- |[[Òbrôzk:Flag of United Kingdom.svg|border|15px]]Wiôlgô Britaniô | align="center" |1973 | align="center" |2020 |23 czerwińca 2016 |} === Kraje, jaczé kandidëją do EÙ === Pòdług Ùgòdë ò Eùropejsczi Ùnie, kòżdi demòkraticzny eùropejsczi kraj mòże złożëc pòdôw ò nôleżnictwò w ùnie<ref>[https://enlargement.ec.europa.eu/enlargement-policy/conditions-membership_en?prefLang=pl Conditions for membership], enlargement.ec.europa.eu.</ref>. Do EÙ mòże dołãczëc eùropejsczi kraj, jaczi spełni tpzw. kòpenhasczé kriteria. Kraj, jaczi chce weńsc do ùnie, mùszi na przëmiôr: * miec sztabil jinstytucje, jaczé gwarantëją demòkracjã, rządë prawa, przestrzeganié praw człowieka, * miec rënkòwą gòspòdarkã, jakô dobrze fónksnérëje, * miec mòżlëwòtã spełnic òbrzészczi, jaczé są wënikã nôleżnictwa w EÙ. Dzys warô akcesjowi proces dlô 10 krajów<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/eu-enlargement_pl Rozszerzenie UE], european-union.europa.eu,</ref>. {| class="wikitable" !Państwò !Pòdôw ò nôleżnictwò w EÙ !Sztatus kandidata !Negòcjacje w sprawie nôleżnictwa |- |[[Òbrôzk:Flag of Albania.svg|border|20px]] [[Albańskô]] | align="center" |łżëkwiat 2009 | align="center" |czerwińc 2014 | align="center" |lëpińc 2022 |- |[[Òbrôzk:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|border|20px]] [[Bòsniô i Hercegòwina]] | align="center" |gromicznik 2016 | align="center" |gòdnik 2022 | |- |[[Òbrôzk:Flag of Georgia.svg|border|20px]] [[Grëzóńskô]] | align="center" |strëmiannik 2022 | align="center" |gòdnik 2023 | |- |[[Òbrôzk:Flag of Moldova.svg|border|20px]] [[Mòłdawiô]] | align="center" |strëmiannik 2022 | align="center" |czerwińc 2022 | align="center" |czerwińc 2024 |- |[[Òbrôzk:Flag of Montenegro.svg|border|20px]] [[Czôrnogóra]] | align="center" |gòdnik 2008 | align="center" |gòdnik 2010 | align="center" |czerwińc 2012 |- |[[Òbrôzk:Flag of North Macedonia.svg|border|20px]] [[Nordowô Macedoniô]] | align="center" |strëmiannik 2004 | align="center" |gòdnik 2005 | align="center" |lëpińc 2022 |- |[[Òbrôzk:Flag of Serbia.svg|border|20px]] [[Serbiô|Serbskô]] | align="center" |gòdnik 2009 | align="center" |strëmiannik 2012 | align="center" |stëcznik 2014 |- |[[Òbrôzk:Flag of Turkey.svg|border|20px]] [[Tëreckô]] | align="center" |łżëkwiat 1987 | align="center" |gòdnik 1999 | align="center" |rujan 2005 |- |[[Òbrôzk:Flag of Ukraine.svg|border|20px]] [[Ùkrajina]] | align="center" |gromicznik 2022 | align="center" |czerwińc 2022 | align="center" |czerwińc 2024 |- |[[Òbrôzk:Flag of Kosovo.svg|border|20px]] [[Kòsowò]]* | align="center" |gòdnik 2022 | | |} == Symbòle == [[Òbrôzk:Ninth Symphony original.png|mały|12 starna rãkòpisu IX Symfònie Beethovena|300x300px]] === Eùropejsczi himn === Himnã Eùropejsczi Ùnie (a téż Radzëznë Eùropë) je part IX Symfònie Ludwiga van Beethovena w 1823 rokù do tekstu pòematu Fridricha Schillera "Òda do redotë" z 1785 rokù<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/symbols/european-anthem_pl Hymn europejski], european-union.europa.eu.</ref>. Przez wielejãzëkòwi charakter ùnie òficjalno himnã je jinstrumentalnô wersjô, chòc przez eùropejsczé spòlëznë je spiéwóny z dolmaczënkã, np. w [[Pòlsczi jãzëk|pòlsczim jãzëkù]] pòemat Schillera je spiéwóny w tłómaczenim Konstantégò Ildefònsa Gałczynsczégò. Himn ''(de facto "Òdã do redotë")'' na kaszëbsczi przedolmacził m.jin. [[Zbigniew Jankowski (aktór)|Zbigórz Jankòwsczi]]<ref>J. Antonowicz, ''Manifestacja jedności. IV Zjazd Kaszubów w Kartuzach'', [w:] "NORDA. Pismiono Kaszëbsczi Zemi", [https://bibliotekacyfrowa.eu/Content/67482/mPDF/74066-0001.pdf Hr 27/352].</ref>. === Mòtto EÙ === Mòttã Eùropejsczi Ùnie są słowa Zjednóni w rozmajitoôrtnoscë ''([[Łacyńsczi jãzëk|łac]]. In varietate concordia)'', jaczé mają pòdczorchiwac zgrôwanié do miru i dobrocëznë, a téż òchronã kùlturowi i jãzëkòwi bòkadnoscë Eùropë<ref name=":6" />. Mòtto mô swòją wersjã w kòżdim òficjalnym jãzëkù ùnie ([[Bułgarsczi jãzëk|bùłg]]. ''Единство в многообразието''; [[Angelsczi jãzëk|an]]. ''United in diversity''; [[Pòlsczi jãzëk|pòl]]. ''Zjednoczeni w różnorodności''; [[Czesczi jãzëk|cz]]. ''Jednotná v rozmanitosti''; [[Grecczi jãzëk|gr]]. ''Ενωμένη στην πολυμορφία''). === Eùropejskô fana === [[Òbrôzk:European Union Flag (4768764591).jpg|mały|Eùropejskô fana|300x300px]] Eùropejskô fana je mòrdą płôchtą z dwanôstoma złotima gwiôzdama w òkrãgù<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/symbols/european-flag_pl Flaga europejska], european-union.europa.eu.</ref>. Fana mô symbòlizowac jednotã, solidarnotã i harmóniã. Radzëzna Eùropë w gòdnikù 1955 rokù przëjãła projekt jakno swòją òficjalną fanã, a w łżëkwiace 1983 Eùropejsczi Parlament zabédowôł, bë bëła òna pòspólną faną Eùropejsczich Wspólnot. Mòrdô fana pierszi raz je wcygniãtô na pikc przed Berlaymont, sedzbą Eùropejsczi Kòmisje w Bruksele, w maju 1986 rokù. Eùropejskô fana wisy przed gardowima a rządowima bùdinkama, je na tôflach projektów a inicjatiw ùdëtkòwiónëch przez Ùniã, a téż na pòlsczim prawie jazdë, a téż na rejestracjowëch tôflach w nôleżnikòwëch krajach EÙ (tpzw. eùroband). == Galeriô == <gallery mode="nolines" widths="200"> Òbrôzk:European Parliament building Brussels 3.jpg|Bùdink Eùropejsczégò Parlamentu w Bruksele Òbrôzk:Belgique - Bruxelles - Schuman - Berlaymont - 01.jpg|Eùropejskô Kòmisjô Òbrôzk:4777 German-Poland border with view towards Germany.JPG|Greńca Pòlsczi i Niemiecczi Òbrôzk:European Parliament Brussels plenary sessions hemicycle.jpg|Plenarnô Zala Eùropejsczégò Parlamentu w Bruksele </gallery> == Òbaczë téż == * [[Jãzëczi Eùropejsczi Ùniji]] * [[Eùropa]] * [[Eùropejskô Radzëzna]][https://web.archive.org/web/20140909142901/http://european-council.europa.eu/home-page.aspx?lang=pl (pl)] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé pòwrózczi == {{Commons}} * [https://european-union.europa.eu/index_pl Òficjalnô starna Eùropejsczi Ùnie (pl)] [[Kategòrëjô:Eùropa]] [[Kategòrëjô:Pòliticzné òrganizacje]] jgzhu9368zfvyp2thg9z9bwlulr8tju 202009 201991 2026-06-10T23:01:39Z Rzadtymczasowy 19437 tekst Òdë do redotë 202009 wikitext text/x-wiki {{Infobox pòliticznô òrganizacjô |miono= Eùropejskô Ùniô |gwôsné miono= <small><small>Европейски съюз, Europska unija, Unione europea, Evropská unie, Den Europæiske Union, Europese Unie, Euroopa Liit, Euroopan unioni, Union européenne, Europäische Union, Ευρωπαϊκή Ένωση, Európai Unió, An tAontas Eorpach, Eiropas Savienība, Europos Sąjunga, Unjoni Ewropea, Unia Europejska, União Europeia, Uniunea Europeană, Európska únia, Evropska unija, Unión Europea, Europeiska unionen</small></small> |lata jistnienia= |fana= Flag of Europe.svg |miono-genitiw= Eùropejsczi Ùnie |mòtto=In varietate concordia<ref name=":6">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/symbols/eu-motto_pl Motto UE], european-union.europa.eu.</ref> |himn= Òda do Redotë <center>[[Òbrôzk:European continental anthem, performed by the United States Navy Band.wav]]</center> |na karce= European Union main map.svg |jãzëk= [[Jãzëczi Eùropejsczi Ùniji|24 jãzëczi]] |stolëca= [[Òbrôzk:Flag of Belgium.svg|border|20px]] [[Bruksela]]<br>[[Òbrôzk:Flag of France.svg|border|20px]] [[Sztrasbùrg]]<br>[[Òbrôzk:Flag of Luxembourg.svg|border|20px]] [[Luksembùrg (gard)|Luksembùrg]]<br>[[Òbrôzk:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Frankfurt nad Menã|Frankfurt]] |fòrma państwa= midzënôdornô ùniô |kònstitucjô= [[Ùgòda z Maastricht]]<br>[[Ùgòda ò fùnksnérowanim Eùropejsczi Ùnie]]<br>[[Lizbóńskô Ùgòda]] |Mònarcha= [[Òbrôzk:Flag of Portugal.svg|border|20px]] António Costa |Prezydeńt= [[Òbrôzk:Flag of Germany.svg|border|20px]] Ursula von der Leyen |data ùsôdzenia= 1 smùtana 1993<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/principles-and-values/founding-agreements%20pl Traktaty założycielskie], european-union.europa.eu</ref> |data lëkwidacji= |wiéchrzëzna= 4 mln |procent-wòdë= |lëdztwò= 450 646 971<ref>[https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tps00001/default/table?lang=en Eurostat - Population on 1 January], ec.europa.eu.</ref> |rok= 2025 |dëtk= eùro |kòd dëtka= €, EUR |czasowô cona= |swiãto= 9 maja<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/europe-day_pl Dzień Europy], european-union.europa.eu.</ref> |kòd= |Internet= .eu }} '''Eùropejskô Ùniô, EÙ''' – gòspòdarczô i pòliticznô zrzesz 27 państw [[Eùropa|Eùropë]]. Pòwsta 1 smùtana 1993 rokù na mòcë [[Ùgòda z Maastricht|Ùgòdë z Maastricht]], co bëło skùtkã wielelatny pòliticzny, gòspòdarczi i spòlëznowi integracje. Kòrzenie dzysdniowi eùropejsczi integracje sëgają pòwòjnowégò cządu – 1949 rokù pòwsta Radzëzna Eùropë, a 1951 r. Eùropejskô Wspólnota Wãgla i Stalë<ref name=":0">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_pl Historia Unii Europejskiej: lata 1945-59], european-union.europa.eu.</ref>. W 1958 rokù pòwstôwô Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota i to ji bezpòstrzédną pòsobnicą je Eùropejskô Ùniô. Fónksnérowanim ùnie zajimô sã m.jin. [[Eùropejsczi Parlament]] i [[Eùropejskô Radzëzna]]. Òd czasu weńscô w żëcé Lizbóńsczi Ùgòdë 1 gòdnika 2009, prawnym spòdlim fónksnérowaniô Ùnie są [[Ùgòda z Maastricht|Ùgòda ò Eùropejsczi Ùnie]] i [[Traktat ò fùnksnérowanim Europejsczi Ùnii|Ùgòda ò fùnksnérowanim Eùropejsczi Ùnie]]. Wiôldżé znaczenié dlô ùnijnégò pòrządkù prawnégò mô téż [[Kôrta spòdlowich prôw Eùropejsczi Ùnie]]. W Eùropejsczi Ùnie żëje 449 milionów lëdzy, przë czim 66% pòpùlacje twòrzi 6 krajów<ref>[https://ec.europa.eu/eurostat/web/interactive-publications/demography-2025#about-publication Demography of Europe – 2025 edition], ec.europa.eu.</ref>. Wiérzchëzna to 4 mln km²<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/facts-and-figures-european-union_pl Fakty i liczby dotyczące Unii Europejskiej], european-union.europa.eu.</ref>. Krajowô Wërobizna Brutto to 19423,32 mld USD (34859,60 UDB per capita)<ref>[https://pl.tradingeconomics.com/european-union/gdp PKB Unii Europejskiej], tradingeconomics.com.</ref>. {| class="wikitable" |+Pòpùlacjô Eùropejsczi Ùnie !Kraj !Pòpùlacjô (% pòpùlacje EÙ) |- |[[Òbrôzk:Flag of Europe.svg|border|20px]] '''Eùropejskô Ùniô''' | align="center" |'''449 milionów (100%)''' |- |[[Òbrôzk:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Niemieckô]] | align="center" |83,4 milionów (19%) |- |[[Òbrôzk:Flag of France.svg|border|20px]] [[Francëjô|Francëskô]] | align="center" |68,4 milionów (15%) |- |[[Òbrôzk:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Italskô]] | align="center" |58,9 milionów (13%) |- |[[Òbrôzk:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Szpańskô]] | align="center" |48,6 milionów (11%) |- |[[Òbrôzk:Flag of Poland.svg|border|20px]] [[Pòlskô]] | align="center" |36,6 milionów (8%) |} == Historiô == === Eùropejsczé Wspólnotë === [[Òbrôzk:European Economic Community.svg|mały|Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota {{Legéńda|#009900|pierwòszni nôleżnicë}} {{Legéńda|#33cc33|kraje, jaczé pózni dołãczëłë}}]]Pò [[II swiatowô wòjna|II swiatowi wòjnë]] bëła w Eùropie brëkòwnota zakùńczeniégò cządu krwawëch i czãstëch zwad. Eùropejsczi pòliticë naczãlë proces jintegracje, jaczégò pierszim krokã bëło pòwstanié [[NATO]] 4 łżëkwiata 1949 rokù<ref name=":0" />. Zdrëszëna mia zagwësnic bezpiek midzë [[Zjednóné Kraje Americzi|Zjednónyma Stanama]], [[Kanada|Kanadą]] i [[Eùropa|Eùropą]] (na zôczątkù bëło to 10 państw zôpôdny Eùropë<ref name=":0" />). Miesąc pózni, 5 maja 1949, ùsadzonô je Radzëzna Eùropë. 9 maja 1950 rokù minyster zagrańcowëch zachów Francësczi, [[Robert Schuman]], przedstôwiô [[Plan Schumana|plan jintegracje wëróbkù wãgla i stalë]]. Rok pózni, 18 łżëkwiata 1951, przez 6 krajów zôpôdny eùropë ([[Niemieckô]], [[Francëjô|Francëskô]], [[Italskô|Italskô,]] [[Néderlandzkô]], [[Belgijskô|Belgiô]] i [[Luksembùrg]]) założónô je [[Eùropejskô Wspólnota Wãgla i Stalë]], jakô 1 stëcznika 1958 rokù rozkòscerzô sã w [[Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota|Eùropejską Gòspòdarczą Wspólnotã]] i [[Eùropejskô Wspólnota Atomòwi Energie|Eùropejską Wspólnotã Atomòwi Energie (Eùratom)]]. 19 strëmiannika 1958 rokù pòwstôwô Eùropejskô Parlamentarnô Gromada, jakô 30 strëmiannika 1962 rokù przesztôłcô sã w [[Eùropejsczi Parlament]]<ref>[https://www.europarl.europa.eu/factsheets/pl/sheet/11/the-european-parliament-historical-background Parlament Europejski: geneza], europarl.europa.eu.</ref>. Lata 60. XX stalata bëłë dobrim dlô Wspólnotë gòspòdarczim cządã. Nôleżnikòwé państwa decidëją sã na pòspólną kòntrolã wëróbkù jestkù. 3 maja 1960 rokù pòwstôwô Eùropejskô Stowôra Wòlnégò Hańdlu, jakô mô wspierac wòlny hańdel i gòspòdarczą integracjã z krajama spòza Eùropejsczi Gòspòdarczi Wspólnotë: [[Aùstriô|Óstriacczi]], [[Dëńskô|Dëńsczi]], [[Norweskô|Norwesczi]], [[Pòrtugalsczi alfabét|Pòrtugalsczi]], [[Szwedzkô|Szwédzczi]], [[Szwajcariô|Szwajcarsczi]] i [[Wiôlgô Britanijô|Wiôldżi Britanie]]<ref name=":1">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1960-69_pl Historia Unii Europejskiej: lata 1960-69], european-union.europa.eu.</ref>. 8 łżëkwiata 1965 w Bruksele òstôł pòdpisóny taktat, jaczi sparłãcził wëkònawczé òrganë [[Eùropejskô Wspólnota Wãgla i Stalë|Eùropejsczi Wspólnotë Wãgla i Stalë]], [[Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota|Eùropejsczi Gòspòdarczi Wspólnotë]] i [[Eùropejskô Wspólnota Atomòwi Energie|Eùroatomu]]<ref name=":1" />. 1 lëpińca 1968 rokù pòwstôwô cłowô ùniô midzë szescoma krajama EGW<ref name=":1" />. 1 stëcznika 1973 rokù wspólnota pòwikszô sã ò trzë państwa: [[Dëńskô]], [[Irlandiô|Irlandzkô]] i [[Wiôlgô Britanijô|Wiôlgô Britaniô]]<ref name=":2">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1970-79_pl Historia Unii Europejskiej: lata 1970–79], european-union.europa.eu.</ref>. Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota pòwikszô sã pózni jesz ò trzë państwa: 1 stëcznika 1981 rokù dołãczô [[Greckô]], a 1 stëcznika 1986 [[Szpańskô]] i [[Pòrtugalskô]]<ref name=":3">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1980-89_pl Historia Unii Europejskiej: lata 1980–89], european-union.europa.eu.</ref>. W czerwińcu 1979 rokù do [[Eùropejsczi Parlament|Eùropejsczégò Parlamentu]], do chtërnégò dotąd pòsélcowie bëlë delegòwóny przez nôrodné parlamentë, mô plac pierszô bezpòstrzédnô welacjô<ref name=":2" />. Òbëwatele wëbierają 410 pòsélców, a przédniczką EP òstôwô francëskô pòliticzkô Simone Veil<ref>[https://www.europarl.europa.eu/infographic/european-parliament-timeline/index_pl.html#event-19790607 Pierwsze bezpośrednie wybory europejskie], europarl.europa.eu.</ref>. W latach 80. XX stalatégò eùropejskô jintegracjô i wespółrobòta jidze dali. 28 gromicznika 1984 rokù, bë ùtrzëmac pòzycjã w òbrëmim innowacje, pòwstôwô pierszi badérny program na eùropejsczi rówiznie – ESPRIT ([[Anielsczi jãzëk|an]]. ''European Strategic Programme for Research in Information Technologies'')<ref name=":3" />. 1 gromicznika 1987 rokù fónksnérowac naczinô jednorodny eùropejsczi akt, jaczi w cządze 6 lat mô stwòrzëc jednorodny eùropejsczi rënk. Dôwô to téż Eùropejsczémù Parlamentowi wikszi głos, a Eùropejsczé Wspólnotë mają wikszé mòżebnotë w òbrëmim òchronë strzodowiszcza. 13 czerwińca 1987 rokù pòwstôwô program "Erasmus", jaczi mô dac sztudéróm bënë zdrëszënë mòżebnotã sztudérowaniégò w jinszim eùropejsczim kraju. W rujanie 1990 rokù, rok pò znikwienim berlińsczégò mùru, pòrénkòwi part Miemców dołącza do Eùropejsczi Wspólnotë<ref name=":3" />. === Ùniô === [[Òbrôzk:GER — BY — Regensburg - Donaumarkt 1 (Museum der Bayerischen Geschichte; Vertrag von Maastricht) (cropped).JPG|mały|Ùgòda z Maastricht]] 7 gromicznika 1992 rokù w òlendersczim [[Maastricht]] je pòdpisónô [[Ùgòda z Maastricht|Ùgòda ò Eùropejsczi Ùnie]], jakô twòrzi regle tikającë sã przińdnégò pòspólnégò dëtka, zagrańcowi pòliticzi i bezpiekù, le téż wikszi wespółrobòtë w òbrëmim wëmiaru sprawiedlëwòtë i bënowëch zachów. 1 smùtana 1993 rokù òficjalno pòwstôwô Eùropejskô Ùniô<ref name=":4">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1990-99_pl Historia Unii Europejskiej: lata 1990–1999], european-union.europa.eu.</ref>. Pòwstôwô jednorodny rënk, jaczi fónksnérëje na spòdlim 4 wòlnot: wòlny przepłiw lëdzy, towarów, ùsłëgów i kapitału. 1 stëcznika 1993 rokù je jinaùgùracjô jednorodnégò rënkù, chòc part wòlnégò przepłiwù ùsłëgów pòtikô sã z opòzdzënkã<ref name=":4" />. Rok pózni w żëcé wchòdzy ùgòda, jakô ùsôdzô Eùropejską Gòspòdarczą Òbéńdã, rozkòscerzającô jednorodny rënk na kraje EFTA ([[Eùropejskô Stowôra Wòlnégò Hańdlu]]). 1 stëcznika 1995 rokù do Eùropejsczi Ùnie dołãczają [[Aùstriô|Óstriackô]], [[Fińskô]] i [[Szwedzkô|Szwédzkô]]. 26 strëmiannika 1995 rokù, na spòdlim ùgôdënkù z Schengen, midzë sétmoma krajama EÙ ([[Belgijskô|Belgiô]], [[Francëjô|Francëskô]], [[Szpańskô]], [[Luksembùrg]], [[Néderlandzkô]], [[Niemieckô]], [[Pòrtugalskô]]) zniesonô je paszpòrtowô kòntrola. Do 2021 rokù strefa Schengen òbjimie 26 państw<ref name=":4" />. 2 rujana 1997 rokù pòdpisónô je ùgòda z Amsterdamu, jaczi refòrmë mają pòcwierdzëc pòzycjã EÙ na swiecie. 1 stëcznika 1999 rokù pòwstôwô [[eùro]]. Przódë ùżiwóné leno w transakcjach bezpieniãżnych w 11 krajach EÙ (bez Grecczi)<ref>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A31998R2866 Council Regulation (EC) No 2866/98 of 31 December 1998 on the conversion rates between the euro and the currencies of the Member States adopting the euro], eur-lex.europa.eu, 31 gòdnika 1998.</ref>, a òd 2002 fónksnérëje jakno òficjalny dëtk – przë czim Wiôlgô Britaniô, Dëńskô i Szwédzkô rezygnëją z wprowadzeniô eùro. 26 gromicznika przédnicë EÙ pòdpisëją ùgòdã z Nicei, jakô mô zrefòrmowac jinstytucje, bë EÙ mògła fónksnérowac jakno ùniô 25 państw i przëjic pòstãpnëch nôleżników<ref name=":5">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/2000-09_pl Historia Unii Europejskiej: lata 2000–2009], european-union.europa.eu.</ref>. 1 maja 2004 rokù mô plac nôwikszé rozrzeszwianié Eùropejsczi Ùnie. Dołãczô do ni mët 10 krajów: [[Cyper]], [[Czeskô Repùblika|Czeskô]], [[Estoniô]], [[Lëtwa|Lëtewskô]], [[Łotwa]], [[Malta]], [[Pòlskô]], [[Słowackô]], [[Słoweniô|Słoweńskô]] i [[Madżarskô]]<ref name=":5" />. == Sztruktura == W Eùropejsczi Ùnie fónksnérëje 7 eùropejsczich jinstitucjów, 9 òrganów EÙ i wiãcy jak 30 zdecentralizowónëch agencjów<ref>[https://european-union.europa.eu/institutions-law-budget/institutions-and-bodies/types-institutions-and-bodies_pl Rodzaje instytucji i organów], european-union.europa.eu.</ref>. Jistnieją 4 główné jinstitucje, jaczé czerëją administracją EÙ: * [[Òbrôzk:European Parliament Strasbourg Hemicycle - Diliff.jpg|mały|Zala Òbradów Eùropejsczégò Parlamentu w [[Sztrasbùrg|Sztrasbùrgù]]]][[Eùropejsczi Parlament]] – reprezentëje òbëwatelów nôleżnikòwëch krajów EÙ. Pòsélcowie są wëbieróni w bezpòstrzédny welacje. EP rozsądzô w sprawie eùropejsczégò prawa mët z Radzëzną Eùropejsczi Ùnie. Zacwierdzëwô bùdżet Ùnie. * [[Eùropejskô Radzëzna]] – przédnicë państw abò rządów krajów EÙ twòrzą radzëznã. Wskazëwô òglowi pòliticzny czerënk i prioritetë Ùnie. Przédnik radzëznë wëbieróny je na 2,5-latną kadencjã, chtërną mòże rôz òdnowic. Reprezentacją Pòlsczi w radzëznie je premiéra<ref>[https://www.consilium.europa.eu/pl/european-council/members/ Członkowie Rady Europejskiej], consilium.europa.eu.</ref>. * [[Radzëzna Eùropejsczi Ùnie]] – reprezentëje rządë krajów EÙ. Radzëzna je ògarnã, w jaczim minystrowie ze wszëtczich krajów pòtikają sã, bë twòrzëc prawò i kòòrdinowac pòlitikã w apartnych òbrëmiach. * [[Eùropejskô Kòmisjô]] – przédny òrgan wëkònawczi EÙ. == Geògrafiô == === Nôleżnikòwé kraje EÙ === {| class="wikitable" !Rok przëstãpieniô !Nôleżnikòwé kraje EÙ !Òrganizacjô |- | align="center" |1957 |[[Òbrôzk:Flag of Belgium (civil).svg|border|20px]][[Belgijskô|Belgiô]], [[Òbrôzk:Flag of France.svg|border|20px]][[Francëjô|Francëskô]], [[Òbrôzk:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]][[Néderlandzkô]], [[Òbrôzk:Flag of Luxembourg.svg|border|20px]][[Luksembùrg]], [[Òbrôzk:Flag of Germany.svg|border|20px]]RFN (òd 1990 jakno [[Niemieckô|zjednónô Niemieckô]]), [[Òbrôzk:Flag of Italy.svg|border|20px]][[Italskô]] | align="center" |Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota |- | align="center" |1973 |[[Òbrôzk:Flag of Denmark.svg|border|20px]][[Dëńskô]], [[Òbrôzk:Flag of Ireland.svg|border|20px]][[Irlandiô|Irlandzkô]], [[Òbrôzk:Flag of United Kingdom.svg|border|20px]][[Wiôlgô Britanijô|Wiôlgô Britaniô]]* | rowspan="3" align="center" |Eùropejskô Wspólnota |- | align="center" |1981 |[[Òbrôzk:Flag of Greece.svg|border|20px]][[Greckô]] |- | align="center" |1986 |[[Òbrôzk:Flag of Spain.svg|border|20px]][[Szpańskô]], [[Òbrôzk:Flag of Portugal.svg|border|20px]][[Pòrtugalskô]] |- | align="center" |1995 |[[Òbrôzk:Flag of Austria.svg|border|20px]][[Aùstriô|Óstriackô]], [[Òbrôzk:Flag of Finland.svg|border|20px]][[Fińskô]], [[Òbrôzk:Flag of Sweden.svg|border|20px]][[Szwedzkô|Szwédzkô]] | rowspan="4" align="center" |Eùropejskô Ùniô |- | align="center" |2004 |[[Òbrôzk:Flag of Cyprus.svg|border|20px]][[Cyper]], [[Òbrôzk:Flag of Czech Republic.svg|border|20px]][[Czeskô Repùblika|Czeskô]], [[Òbrôzk:Flag of Estonia.svg|border|20px]][[Estoniô]], [[Òbrôzk:Flag of Lithuania.svg|border|20px]][[Lëtwa|Lëtewskô]], [[Òbrôzk:Flag of Latvia.svg|border|20px]][[Łotwa]], [[Òbrôzk:Flag of Malta.svg|border|20px]][[Malta]], [[Òbrôzk:Flag of Poland.svg|border|20px]][[Pòlskô]], [[Òbrôzk:Flag of Slovakia.svg|border|20px]][[Słowackô]], [[Òbrôzk:Flag of Slovenia.svg|border|20px]][[Słoweniô|Słoweńskô]], [[Òbrôzk:Flag of Hungary.svg|border|20px]][[Madżarskô]] |- | align="center" |2007 |[[Òbrôzk:Flag of Bulgaria.svg|border|20px]][[Bùłgariô|Bùłgarskô]], [[Òbrôzk:Flag of Romania.svg|border|20px]][[Rumùńskô]] |- | align="center" |2013 |[[Òbrôzk:Flag of Croatia.svg|border|20px]][[Chòrwackô]] |}[[Òbrôzk:EC-EU-enlargement animation.gif|mały|250x250px|Rozkòscerzanié sã Eùropejsczi Ùnie w czasu]] === Kraje, jaczé òpùscëłë EÙ === 1 gromicznika 2020 rokù Wiôlgô Britaniô òpùscëła Eùropejską Ùniã<ref>Zawiadomienie o wejściu w życie Umowy o wystąpieniu Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej z Unii Europejskiej i Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej ([https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/PDF/?uri=OJ:L:2020:029:FULL&from=PL Dz. Urz. UE L 29 z 31 stëcznika 2020 r., s. 189]).</ref>, na spòdlim wënikù referendum z 23 czerwińca 2016 rokù. 51.9% òsób bëło za òpùszczenim Eùropejsczi Ùnie<ref>[https://www.electoralcommission.org.uk/research-reports-and-data/our-reports-and-data-past-elections-and-referendums/report-23-june-2016-referendum-uks-membership-european-union Report: 23 June 2016 referendum on the UK’s membership of the European Union], electoralcommission.org.uk, séwnik 2016.</ref>. {| class="wikitable" !Państwò !Rok przëstãpieniô !Rok wëstãpieniô !Referendum |- |[[Òbrôzk:Flag of United Kingdom.svg|border|15px]]Wiôlgô Britaniô | align="center" |1973 | align="center" |2020 |23 czerwińca 2016 |} === Kraje, jaczé kandidëją do EÙ === Pòdług Ùgòdë ò Eùropejsczi Ùnie, kòżdi demòkraticzny eùropejsczi kraj mòże złożëc pòdôw ò nôleżnictwò w ùnie<ref>[https://enlargement.ec.europa.eu/enlargement-policy/conditions-membership_en?prefLang=pl Conditions for membership], enlargement.ec.europa.eu.</ref>. Do EÙ mòże dołãczëc eùropejsczi kraj, jaczi spełni tpzw. kòpenhasczé kriteria. Kraj, jaczi chce weńsc do ùnie, mùszi na przëmiôr: * miec sztabil jinstytucje, jaczé gwarantëją demòkracjã, rządë prawa, przestrzeganié praw człowieka, * miec rënkòwą gòspòdarkã, jakô dobrze fónksnérëje, * miec mòżlëwòtã spełnic òbrzészczi, jaczé są wënikã nôleżnictwa w EÙ. Dzys warô akcesjowi proces dlô 10 krajów<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/eu-enlargement_pl Rozszerzenie UE], european-union.europa.eu,</ref>. {| class="wikitable" !Państwò !Pòdôw ò nôleżnictwò w EÙ !Sztatus kandidata !Negòcjacje w sprawie nôleżnictwa |- |[[Òbrôzk:Flag of Albania.svg|border|20px]] [[Albańskô]] | align="center" |łżëkwiat 2009 | align="center" |czerwińc 2014 | align="center" |lëpińc 2022 |- |[[Òbrôzk:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|border|20px]] [[Bòsniô i Hercegòwina]] | align="center" |gromicznik 2016 | align="center" |gòdnik 2022 | |- |[[Òbrôzk:Flag of Georgia.svg|border|20px]] [[Grëzóńskô]] | align="center" |strëmiannik 2022 | align="center" |gòdnik 2023 | |- |[[Òbrôzk:Flag of Moldova.svg|border|20px]] [[Mòłdawiô]] | align="center" |strëmiannik 2022 | align="center" |czerwińc 2022 | align="center" |czerwińc 2024 |- |[[Òbrôzk:Flag of Montenegro.svg|border|20px]] [[Czôrnogóra]] | align="center" |gòdnik 2008 | align="center" |gòdnik 2010 | align="center" |czerwińc 2012 |- |[[Òbrôzk:Flag of North Macedonia.svg|border|20px]] [[Nordowô Macedoniô]] | align="center" |strëmiannik 2004 | align="center" |gòdnik 2005 | align="center" |lëpińc 2022 |- |[[Òbrôzk:Flag of Serbia.svg|border|20px]] [[Serbiô|Serbskô]] | align="center" |gòdnik 2009 | align="center" |strëmiannik 2012 | align="center" |stëcznik 2014 |- |[[Òbrôzk:Flag of Turkey.svg|border|20px]] [[Tëreckô]] | align="center" |łżëkwiat 1987 | align="center" |gòdnik 1999 | align="center" |rujan 2005 |- |[[Òbrôzk:Flag of Ukraine.svg|border|20px]] [[Ùkrajina]] | align="center" |gromicznik 2022 | align="center" |czerwińc 2022 | align="center" |czerwińc 2024 |- |[[Òbrôzk:Flag of Kosovo.svg|border|20px]] [[Kòsowò]]* | align="center" |gòdnik 2022 | | |} == Symbòle == [[Òbrôzk:Ninth Symphony original.png|mały|12 starna rãkòpisu IX Symfònie Beethovena|300x300px]] === Eùropejsczi himn === Himnã Eùropejsczi Ùnie (a téż Radzëznë Eùropë) je part IX Symfònie Ludwiga van Beethovena w 1823 rokù do tekstu pòematu Fridricha Schillera "Òda do redotë" z 1785 rokù<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/symbols/european-anthem_pl Hymn europejski], european-union.europa.eu.</ref>. Przez wielejãzëkòwi charakter ùnie òficjalno himnã je jinstrumentalnô wersjô, chòc przez eùropejsczé spòlëznë je spiéwóny z dolmaczënkã, np. w [[Pòlsczi jãzëk|pòlsczim jãzëkù]] pòemat Schillera je spiéwóny w tłómaczenim Konstantégò Ildefònsa Gałczynsczégò. Himn ''(de facto "Òdã do redotë")'' na kaszëbsczi przedolmacził m.jin. [[Zbigniew Jankowski (aktór)|Zbigórz Jankòwsczi]]<ref name=":7">J. Antonowicz, ''Manifestacja jedności. IV Zjazd Kaszubów w Kartuzach'', [w:] "NORDA. Pismiono Kaszëbsczi Zemi", [https://bibliotekacyfrowa.eu/Content/67482/mPDF/74066-0001.pdf Hr 27/352].</ref>. {| class="wikitable mw-collapsible" |+ !Òda do redotë (dolm. Z. Jankòwsczi)<ref name=":7" /><ref>z doprowadzenim do sztandardu.</ref> |- | :''Ò redoto, jiskro bògów,'' :''kwiece Elizejsczich Pól'' :''swiãtô, na twim swiãtim progù'' :''stôwô naj kaszëbsczi chùr.'' :''Widnosc twòja wszëtkò zacmi,'' :''złączi, co kawel nóm wzął.'' :''Mdą familią wszëtcë lëdze'' :''tam, gdze twój mdze mądri głos.'' :''Òna w sercu, w zbòżu, w spiéwie,'' :''òna w schwôce lëdzczich rąk,'' :''z ni nôlëchszi robôk bierze,'' :''w ni nôlepszi nieba krąg.'' :''Wstańta, lëdze, wstańta wszãdze,'' :''nowinã niesã dzysô wóm:'' :''na gwiôzdownym nieba skłonie'' :''ta redota łiskô nóm.'' |} : === Mòtto EÙ === Mòttã Eùropejsczi Ùnie są słowa Zjednóni w rozmajitoôrtnoscë ''([[Łacyńsczi jãzëk|łac]]. In varietate concordia)'', jaczé mają pòdczorchiwac zgrôwanié do miru i dobrocëznë, a téż òchronã kùlturowi i jãzëkòwi bòkadnoscë Eùropë<ref name=":6" />. Mòtto mô swòją wersjã w kòżdim òficjalnym jãzëkù ùnie ([[Bułgarsczi jãzëk|bùłg]]. ''Единство в многообразието''; [[Angelsczi jãzëk|an]]. ''United in diversity''; [[Pòlsczi jãzëk|pòl]]. ''Zjednoczeni w różnorodności''; [[Czesczi jãzëk|cz]]. ''Jednotná v rozmanitosti''; [[Grecczi jãzëk|gr]]. ''Ενωμένη στην πολυμορφία''). === Eùropejskô fana === [[Òbrôzk:European Union Flag (4768764591).jpg|mały|Eùropejskô fana|300x300px]] Eùropejskô fana je mòrdą płôchtą z dwanôstoma złotima gwiôzdama w òkrãgù<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/symbols/european-flag_pl Flaga europejska], european-union.europa.eu.</ref>. Fana mô symbòlizowac jednotã, solidarnotã i harmóniã. Radzëzna Eùropë w gòdnikù 1955 rokù przëjãła projekt jakno swòją òficjalną fanã, a w łżëkwiace 1983 Eùropejsczi Parlament zabédowôł, bë bëła òna pòspólną faną Eùropejsczich Wspólnot. Mòrdô fana pierszi raz je wcygniãtô na pikc przed Berlaymont, sedzbą Eùropejsczi Kòmisje w Bruksele, w maju 1986 rokù. Eùropejskô fana wisy przed gardowima a rządowima bùdinkama, je na tôflach projektów a inicjatiw ùdëtkòwiónëch przez Ùniã, a téż na pòlsczim prawie jazdë, a téż na rejestracjowëch tôflach w nôleżnikòwëch krajach EÙ (tpzw. eùroband). == Galeriô == <gallery mode="nolines" widths="200"> Òbrôzk:European Parliament building Brussels 3.jpg|Bùdink Eùropejsczégò Parlamentu w Bruksele Òbrôzk:Belgique - Bruxelles - Schuman - Berlaymont - 01.jpg|Eùropejskô Kòmisjô Òbrôzk:4777 German-Poland border with view towards Germany.JPG|Greńca Pòlsczi i Niemiecczi Òbrôzk:European Parliament Brussels plenary sessions hemicycle.jpg|Plenarnô Zala Eùropejsczégò Parlamentu w Bruksele </gallery> == Òbaczë téż == * [[Jãzëczi Eùropejsczi Ùniji]] * [[Eùropa]] * [[Eùropejskô Radzëzna]][https://web.archive.org/web/20140909142901/http://european-council.europa.eu/home-page.aspx?lang=pl (pl)] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé pòwrózczi == {{Commons}} * [https://european-union.europa.eu/index_pl Òficjalnô starna Eùropejsczi Ùnie (pl)] [[Kategòrëjô:Eùropa]] [[Kategòrëjô:Pòliticzné òrganizacje]] 760nxcjejlo8l3xql7jaiyvdvtdwc3f 202010 202009 2026-06-10T23:03:31Z Rzadtymczasowy 19437 drobn. 202010 wikitext text/x-wiki {{Infobox pòliticznô òrganizacjô |miono= Eùropejskô Ùniô |gwôsné miono= <small><small>Европейски съюз, Europska unija, Unione europea, Evropská unie, Den Europæiske Union, Europese Unie, Euroopa Liit, Euroopan unioni, Union européenne, Europäische Union, Ευρωπαϊκή Ένωση, Európai Unió, An tAontas Eorpach, Eiropas Savienība, Europos Sąjunga, Unjoni Ewropea, Unia Europejska, União Europeia, Uniunea Europeană, Európska únia, Evropska unija, Unión Europea, Europeiska unionen</small></small> |lata jistnienia= |fana= Flag of Europe.svg |miono-genitiw= Eùropejsczi Ùnie |mòtto=In varietate concordia<ref name=":6">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/symbols/eu-motto_pl Motto UE], european-union.europa.eu.</ref> |himn= Òda do Redotë <center>[[Òbrôzk:European continental anthem, performed by the United States Navy Band.wav]]</center> |na karce= European Union main map.svg |jãzëk= [[Jãzëczi Eùropejsczi Ùniji|24 jãzëczi]] |stolëca= [[Òbrôzk:Flag of Belgium.svg|border|20px]] [[Bruksela]]<br>[[Òbrôzk:Flag of France.svg|border|20px]] [[Sztrasbùrg]]<br>[[Òbrôzk:Flag of Luxembourg.svg|border|20px]] [[Luksembùrg (gard)|Luksembùrg]]<br>[[Òbrôzk:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Frankfurt nad Menã|Frankfurt]] |fòrma państwa= midzënôdornô ùniô |kònstitucjô= [[Ùgòda z Maastricht]]<br>[[Ùgòda ò fùnksnérowanim Eùropejsczi Ùnie]]<br>[[Lizbóńskô Ùgòda]] |Mònarcha= [[Òbrôzk:Flag of Portugal.svg|border|20px]] António Costa |Prezydeńt= [[Òbrôzk:Flag of Germany.svg|border|20px]] Ursula von der Leyen |data ùsôdzenia= 1 smùtana 1993<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/principles-and-values/founding-agreements%20pl Traktaty założycielskie], european-union.europa.eu</ref> |data lëkwidacji= |wiéchrzëzna= 4 mln |procent-wòdë= |lëdztwò= 450 646 971<ref>[https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tps00001/default/table?lang=en Eurostat - Population on 1 January], ec.europa.eu.</ref> |rok= 2025 |dëtk= eùro |kòd dëtka= €, EUR |czasowô cona= |swiãto= 9 maja<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/europe-day_pl Dzień Europy], european-union.europa.eu.</ref> |kòd= |Internet= .eu }} '''Eùropejskô Ùniô, EÙ''' – gòspòdarczô i pòliticznô zrzesz 27 państw [[Eùropa|Eùropë]]. Pòwsta 1 smùtana 1993 rokù na mòcë [[Ùgòda z Maastricht|Ùgòdë z Maastricht]], co bëło skùtkã wielelatny pòliticzny, gòspòdarczi i spòlëznowi integracje. Kòrzenie dzysdniowi eùropejsczi integracje sëgają pòwòjnowégò cządu – 1949 rokù pòwsta Radzëzna Eùropë, a 1951 r. Eùropejskô Wspólnota Wãgla i Stalë<ref name=":0">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_pl Historia Unii Europejskiej: lata 1945-59], european-union.europa.eu.</ref>. W 1958 rokù pòwstôwô Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota i to ji bezpòstrzédną pòsobnicą je Eùropejskô Ùniô. Fónksnérowanim ùnie zajimô sã m.jin. [[Eùropejsczi Parlament]] i [[Eùropejskô Radzëzna]]. Òd czasu weńscô w żëcé Lizbóńsczi Ùgòdë 1 gòdnika 2009, prawnym spòdlim fónksnérowaniô Ùnie są [[Ùgòda z Maastricht|Ùgòda ò Eùropejsczi Ùnie]] i [[Traktat ò fùnksnérowanim Europejsczi Ùnii|Ùgòda ò fùnksnérowanim Eùropejsczi Ùnie]]. Wiôldżé znaczenié dlô ùnijnégò pòrządkù prawnégò mô téż [[Kôrta spòdlowich prôw Eùropejsczi Ùnie]]. W Eùropejsczi Ùnie żëje 449 milionów lëdzy, przë czim 66% pòpùlacje twòrzi 6 krajów<ref>[https://ec.europa.eu/eurostat/web/interactive-publications/demography-2025#about-publication Demography of Europe – 2025 edition], ec.europa.eu.</ref>. Wiérzchëzna to 4 mln km²<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/facts-and-figures-european-union_pl Fakty i liczby dotyczące Unii Europejskiej], european-union.europa.eu.</ref>. Krajowô Wërobizna Brutto to 19423,32 mld USD (34859,60 UDB per capita)<ref>[https://pl.tradingeconomics.com/european-union/gdp PKB Unii Europejskiej], tradingeconomics.com.</ref>. {| class="wikitable" |+Pòpùlacjô Eùropejsczi Ùnie !Kraj !Pòpùlacjô (% pòpùlacje EÙ) |- |[[Òbrôzk:Flag of Europe.svg|border|20px]] '''Eùropejskô Ùniô''' | align="center" |'''449 milionów (100%)''' |- |[[Òbrôzk:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Niemieckô]] | align="center" |83,4 milionów (19%) |- |[[Òbrôzk:Flag of France.svg|border|20px]] [[Francëjô|Francëskô]] | align="center" |68,4 milionów (15%) |- |[[Òbrôzk:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Italskô]] | align="center" |58,9 milionów (13%) |- |[[Òbrôzk:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Szpańskô]] | align="center" |48,6 milionów (11%) |- |[[Òbrôzk:Flag of Poland.svg|border|20px]] [[Pòlskô]] | align="center" |36,6 milionów (8%) |} == Historiô == === Eùropejsczé Wspólnotë === [[Òbrôzk:European Economic Community.svg|mały|Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota {{Legéńda|#009900|pierwòszni nôleżnicë}} {{Legéńda|#33cc33|kraje, jaczé pózni dołãczëłë}}]]Pò [[II swiatowô wòjna|II swiatowi wòjnë]] bëła w Eùropie brëkòwnota zakùńczeniégò cządu krwawëch i czãstëch zwad. Eùropejsczi pòliticë naczãlë proces jintegracje, jaczégò pierszim krokã bëło pòwstanié [[NATO]] 4 łżëkwiata 1949 rokù<ref name=":0" />. Zdrëszëna mia zagwësnic bezpiek midzë [[Zjednóné Kraje Americzi|Zjednónyma Stanama]], [[Kanada|Kanadą]] i [[Eùropa|Eùropą]] (na zôczątkù bëło to 10 państw zôpôdny Eùropë<ref name=":0" />). Miesąc pózni, 5 maja 1949, ùsadzonô je Radzëzna Eùropë. 9 maja 1950 rokù minyster zagrańcowëch zachów Francësczi, [[Robert Schuman]], przedstôwiô [[Plan Schumana|plan jintegracje wëróbkù wãgla i stalë]]. Rok pózni, 18 łżëkwiata 1951, przez 6 krajów zôpôdny eùropë ([[Niemieckô]], [[Francëjô|Francëskô]], [[Italskô|Italskô,]] [[Néderlandzkô]], [[Belgijskô|Belgiô]] i [[Luksembùrg]]) założónô je [[Eùropejskô Wspólnota Wãgla i Stalë]], jakô 1 stëcznika 1958 rokù rozkòscerzô sã w [[Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota|Eùropejską Gòspòdarczą Wspólnotã]] i [[Eùropejskô Wspólnota Atomòwi Energie|Eùropejską Wspólnotã Atomòwi Energie (Eùratom)]]. 19 strëmiannika 1958 rokù pòwstôwô Eùropejskô Parlamentarnô Gromada, jakô 30 strëmiannika 1962 rokù przesztôłcô sã w [[Eùropejsczi Parlament]]<ref>[https://www.europarl.europa.eu/factsheets/pl/sheet/11/the-european-parliament-historical-background Parlament Europejski: geneza], europarl.europa.eu.</ref>. Lata 60. XX stalata bëłë dobrim dlô Wspólnotë gòspòdarczim cządã. Nôleżnikòwé państwa decidëją sã na pòspólną kòntrolã wëróbkù jestkù. 3 maja 1960 rokù pòwstôwô Eùropejskô Stowôra Wòlnégò Hańdlu, jakô mô wspierac wòlny hańdel i gòspòdarczą integracjã z krajama spòza Eùropejsczi Gòspòdarczi Wspólnotë: [[Aùstriô|Óstriacczi]], [[Dëńskô|Dëńsczi]], [[Norweskô|Norwesczi]], [[Pòrtugalsczi alfabét|Pòrtugalsczi]], [[Szwedzkô|Szwédzczi]], [[Szwajcariô|Szwajcarsczi]] i [[Wiôlgô Britanijô|Wiôldżi Britanie]]<ref name=":1">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1960-69_pl Historia Unii Europejskiej: lata 1960-69], european-union.europa.eu.</ref>. 8 łżëkwiata 1965 w Bruksele òstôł pòdpisóny taktat, jaczi sparłãcził wëkònawczé òrganë [[Eùropejskô Wspólnota Wãgla i Stalë|Eùropejsczi Wspólnotë Wãgla i Stalë]], [[Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota|Eùropejsczi Gòspòdarczi Wspólnotë]] i [[Eùropejskô Wspólnota Atomòwi Energie|Eùroatomu]]<ref name=":1" />. 1 lëpińca 1968 rokù pòwstôwô cłowô ùniô midzë szescoma krajama EGW<ref name=":1" />. 1 stëcznika 1973 rokù wspólnota pòwikszô sã ò trzë państwa: [[Dëńskô]], [[Irlandiô|Irlandzkô]] i [[Wiôlgô Britanijô|Wiôlgô Britaniô]]<ref name=":2">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1970-79_pl Historia Unii Europejskiej: lata 1970–79], european-union.europa.eu.</ref>. Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota pòwikszô sã pózni jesz ò trzë państwa: 1 stëcznika 1981 rokù dołãczô [[Greckô]], a 1 stëcznika 1986 [[Szpańskô]] i [[Pòrtugalskô]]<ref name=":3">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1980-89_pl Historia Unii Europejskiej: lata 1980–89], european-union.europa.eu.</ref>. W czerwińcu 1979 rokù do [[Eùropejsczi Parlament|Eùropejsczégò Parlamentu]], do chtërnégò dotąd pòsélcowie bëlë delegòwóny przez nôrodné parlamentë, mô plac pierszô bezpòstrzédnô welacjô<ref name=":2" />. Òbëwatele wëbierają 410 pòsélców, a przédniczką EP òstôwô francëskô pòliticzkô Simone Veil<ref>[https://www.europarl.europa.eu/infographic/european-parliament-timeline/index_pl.html#event-19790607 Pierwsze bezpośrednie wybory europejskie], europarl.europa.eu.</ref>. W latach 80. XX stalatégò eùropejskô jintegracjô i wespółrobòta jidze dali. 28 gromicznika 1984 rokù, bë ùtrzëmac pòzycjã w òbrëmim innowacje, pòwstôwô pierszi badérny program na eùropejsczi rówiznie – ESPRIT ([[Anielsczi jãzëk|an]]. ''European Strategic Programme for Research in Information Technologies'')<ref name=":3" />. 1 gromicznika 1987 rokù fónksnérowac naczinô jednorodny eùropejsczi akt, jaczi w cządze 6 lat mô stwòrzëc jednorodny eùropejsczi rënk. Dôwô to téż Eùropejsczémù Parlamentowi wikszi głos, a Eùropejsczé Wspólnotë mają wikszé mòżebnotë w òbrëmim òchronë strzodowiszcza. 13 czerwińca 1987 rokù pòwstôwô program "Erasmus", jaczi mô dac sztudéróm bënë zdrëszënë mòżebnotã sztudérowaniégò w jinszim eùropejsczim kraju. W rujanie 1990 rokù, rok pò znikwienim berlińsczégò mùru, pòrénkòwi part Miemców dołącza do Eùropejsczi Wspólnotë<ref name=":3" />. === Ùniô === [[Òbrôzk:GER — BY — Regensburg - Donaumarkt 1 (Museum der Bayerischen Geschichte; Vertrag von Maastricht) (cropped).JPG|mały|Ùgòda z Maastricht]] 7 gromicznika 1992 rokù w òlendersczim [[Maastricht]] je pòdpisónô [[Ùgòda z Maastricht|Ùgòda ò Eùropejsczi Ùnie]], jakô twòrzi regle tikającë sã przińdnégò pòspólnégò dëtka, zagrańcowi pòliticzi i bezpiekù, le téż wikszi wespółrobòtë w òbrëmim wëmiaru sprawiedlëwòtë i bënowëch zachów. 1 smùtana 1993 rokù òficjalno pòwstôwô Eùropejskô Ùniô<ref name=":4">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1990-99_pl Historia Unii Europejskiej: lata 1990–1999], european-union.europa.eu.</ref>. Pòwstôwô jednorodny rënk, jaczi fónksnérëje na spòdlim 4 wòlnot: wòlny przepłiw lëdzy, towarów, ùsłëgów i kapitału. 1 stëcznika 1993 rokù je jinaùgùracjô jednorodnégò rënkù, chòc part wòlnégò przepłiwù ùsłëgów pòtikô sã z opòzdzënkã<ref name=":4" />. Rok pózni w żëcé wchòdzy ùgòda, jakô ùsôdzô Eùropejską Gòspòdarczą Òbéńdã, rozkòscerzającô jednorodny rënk na kraje EFTA ([[Eùropejskô Stowôra Wòlnégò Hańdlu]]). 1 stëcznika 1995 rokù do Eùropejsczi Ùnie dołãczają [[Aùstriô|Óstriackô]], [[Fińskô]] i [[Szwedzkô|Szwédzkô]]. 26 strëmiannika 1995 rokù, na spòdlim ùgôdënkù z Schengen, midzë sétmoma krajama EÙ ([[Belgijskô|Belgiô]], [[Francëjô|Francëskô]], [[Szpańskô]], [[Luksembùrg]], [[Néderlandzkô]], [[Niemieckô]], [[Pòrtugalskô]]) zniesonô je paszpòrtowô kòntrola. Do 2021 rokù strefa Schengen òbjimie 26 państw<ref name=":4" />. 2 rujana 1997 rokù pòdpisónô je ùgòda z Amsterdamu, jaczi refòrmë mają pòcwierdzëc pòzycjã EÙ na swiecie. 1 stëcznika 1999 rokù pòwstôwô [[eùro]]. Przódë ùżiwóné leno w transakcjach bezpieniãżnych w 11 krajach EÙ (bez Grecczi)<ref>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A31998R2866 Council Regulation (EC) No 2866/98 of 31 December 1998 on the conversion rates between the euro and the currencies of the Member States adopting the euro], eur-lex.europa.eu, 31 gòdnika 1998.</ref>, a òd 2002 fónksnérëje jakno òficjalny dëtk – przë czim Wiôlgô Britaniô, Dëńskô i Szwédzkô rezygnëją z wprowadzeniô eùro. 26 gromicznika przédnicë EÙ pòdpisëją ùgòdã z Nicei, jakô mô zrefòrmowac jinstytucje, bë EÙ mògła fónksnérowac jakno ùniô 25 państw i przëjic pòstãpnëch nôleżników<ref name=":5">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/2000-09_pl Historia Unii Europejskiej: lata 2000–2009], european-union.europa.eu.</ref>. 1 maja 2004 rokù mô plac nôwikszé rozrzeszwianié Eùropejsczi Ùnie. Dołãczô do ni mët 10 krajów: [[Cyper]], [[Czeskô Repùblika|Czeskô]], [[Estoniô]], [[Lëtwa|Lëtewskô]], [[Łotwa]], [[Malta]], [[Pòlskô]], [[Słowackô]], [[Słoweniô|Słoweńskô]] i [[Madżarskô]]<ref name=":5" />. == Sztruktura == W Eùropejsczi Ùnie fónksnérëje 7 eùropejsczich jinstitucjów, 9 òrganów EÙ i wiãcy jak 30 zdecentralizowónëch agencjów<ref>[https://european-union.europa.eu/institutions-law-budget/institutions-and-bodies/types-institutions-and-bodies_pl Rodzaje instytucji i organów], european-union.europa.eu.</ref>. Jistnieją 4 główné jinstitucje, jaczé czerëją administracją EÙ: * [[Òbrôzk:European Parliament Strasbourg Hemicycle - Diliff.jpg|mały|Zala Òbradów Eùropejsczégò Parlamentu w [[Sztrasbùrg|Sztrasbùrgù]]]][[Eùropejsczi Parlament]] – reprezentëje òbëwatelów nôleżnikòwëch krajów EÙ. Pòsélcowie są wëbieróni w bezpòstrzédny welacje. EP rozsądzô w sprawie eùropejsczégò prawa mët z Radzëzną Eùropejsczi Ùnie. Zacwierdzëwô bùdżet Ùnie. * [[Eùropejskô Radzëzna]] – przédnicë państw abò rządów krajów EÙ twòrzą radzëznã. Wskazëwô òglowi pòliticzny czerënk i prioritetë Ùnie. Przédnik radzëznë wëbieróny je na 2,5-latną kadencjã, chtërną mòże rôz òdnowic. Reprezentacją Pòlsczi w radzëznie je premiéra<ref>[https://www.consilium.europa.eu/pl/european-council/members/ Członkowie Rady Europejskiej], consilium.europa.eu.</ref>. * [[Radzëzna Eùropejsczi Ùnie]] – reprezentëje rządë krajów EÙ. Radzëzna je ògarnã, w jaczim minystrowie ze wszëtczich krajów pòtikają sã, bë twòrzëc prawò i kòòrdinowac pòlitikã w apartnych òbrëmiach. * [[Eùropejskô Kòmisjô]] – przédny òrgan wëkònawczi EÙ. == Geògrafiô == === Nôleżnikòwé kraje EÙ === {| class="wikitable" !Rok przëstãpieniô !Nôleżnikòwé kraje EÙ !Òrganizacjô |- | align="center" |1957 |[[Òbrôzk:Flag of Belgium (civil).svg|border|20px]][[Belgijskô|Belgiô]], [[Òbrôzk:Flag of France.svg|border|20px]][[Francëjô|Francëskô]], [[Òbrôzk:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]][[Néderlandzkô]], [[Òbrôzk:Flag of Luxembourg.svg|border|20px]][[Luksembùrg]], [[Òbrôzk:Flag of Germany.svg|border|20px]]RFN (òd 1990 jakno [[Niemieckô|zjednónô Niemieckô]]), [[Òbrôzk:Flag of Italy.svg|border|20px]][[Italskô]] | align="center" |Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota |- | align="center" |1973 |[[Òbrôzk:Flag of Denmark.svg|border|20px]][[Dëńskô]], [[Òbrôzk:Flag of Ireland.svg|border|20px]][[Irlandiô|Irlandzkô]], [[Òbrôzk:Flag of United Kingdom.svg|border|20px]][[Wiôlgô Britanijô|Wiôlgô Britaniô]]* | rowspan="3" align="center" |Eùropejskô Wspólnota |- | align="center" |1981 |[[Òbrôzk:Flag of Greece.svg|border|20px]][[Greckô]] |- | align="center" |1986 |[[Òbrôzk:Flag of Spain.svg|border|20px]][[Szpańskô]], [[Òbrôzk:Flag of Portugal.svg|border|20px]][[Pòrtugalskô]] |- | align="center" |1995 |[[Òbrôzk:Flag of Austria.svg|border|20px]][[Aùstriô|Óstriackô]], [[Òbrôzk:Flag of Finland.svg|border|20px]][[Fińskô]], [[Òbrôzk:Flag of Sweden.svg|border|20px]][[Szwedzkô|Szwédzkô]] | rowspan="4" align="center" |Eùropejskô Ùniô |- | align="center" |2004 |[[Òbrôzk:Flag of Cyprus.svg|border|20px]][[Cyper]], [[Òbrôzk:Flag of Czech Republic.svg|border|20px]][[Czeskô Repùblika|Czeskô]], [[Òbrôzk:Flag of Estonia.svg|border|20px]][[Estoniô]], [[Òbrôzk:Flag of Lithuania.svg|border|20px]][[Lëtwa|Lëtewskô]], [[Òbrôzk:Flag of Latvia.svg|border|20px]][[Łotwa]], [[Òbrôzk:Flag of Malta.svg|border|20px]][[Malta]], [[Òbrôzk:Flag of Poland.svg|border|20px]][[Pòlskô]], [[Òbrôzk:Flag of Slovakia.svg|border|20px]][[Słowackô]], [[Òbrôzk:Flag of Slovenia.svg|border|20px]][[Słoweniô|Słoweńskô]], [[Òbrôzk:Flag of Hungary.svg|border|20px]][[Madżarskô]] |- | align="center" |2007 |[[Òbrôzk:Flag of Bulgaria.svg|border|20px]][[Bùłgariô|Bùłgarskô]], [[Òbrôzk:Flag of Romania.svg|border|20px]][[Rumùńskô]] |- | align="center" |2013 |[[Òbrôzk:Flag of Croatia.svg|border|20px]][[Chòrwackô]] |}[[Òbrôzk:EC-EU-enlargement animation.gif|mały|250x250px|Rozkòscerzanié sã Eùropejsczi Ùnie w czasu]] === Kraje, jaczé òpùscëłë EÙ === 1 gromicznika 2020 rokù Wiôlgô Britaniô òpùscëła Eùropejską Ùniã<ref>Zawiadomienie o wejściu w życie Umowy o wystąpieniu Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej z Unii Europejskiej i Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej ([https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/PDF/?uri=OJ:L:2020:029:FULL&from=PL Dz. Urz. UE L 29 z 31 stëcznika 2020 r., s. 189]).</ref>, na spòdlim wënikù referendum z 23 czerwińca 2016 rokù. 51.9% òsób bëło za òpùszczenim Eùropejsczi Ùnie<ref>[https://www.electoralcommission.org.uk/research-reports-and-data/our-reports-and-data-past-elections-and-referendums/report-23-june-2016-referendum-uks-membership-european-union Report: 23 June 2016 referendum on the UK’s membership of the European Union], electoralcommission.org.uk, séwnik 2016.</ref>. {| class="wikitable" !Państwò !Rok przëstãpieniô !Rok wëstãpieniô !Referendum |- |[[Òbrôzk:Flag of United Kingdom.svg|border|15px]]Wiôlgô Britaniô | align="center" |1973 | align="center" |2020 |23 czerwińca 2016 |} === Kraje, jaczé kandidëją do EÙ === Pòdług Ùgòdë ò Eùropejsczi Ùnie, kòżdi demòkraticzny eùropejsczi kraj mòże złożëc pòdôw ò nôleżnictwò w ùnie<ref>[https://enlargement.ec.europa.eu/enlargement-policy/conditions-membership_en?prefLang=pl Conditions for membership], enlargement.ec.europa.eu.</ref>. Do EÙ mòże dołãczëc eùropejsczi kraj, jaczi spełni tpzw. kòpenhasczé kriteria. Kraj, jaczi chce weńsc do ùnie, mùszi na przëmiôr: * miec sztabil jinstytucje, jaczé gwarantëją demòkracjã, rządë prawa, przestrzeganié praw człowieka, * miec rënkòwą gòspòdarkã, jakô dobrze fónksnérëje, * miec mòżlëwòtã spełnic òbrzészczi, jaczé są wënikã nôleżnictwa w EÙ. Dzys warô akcesjowi proces dlô 10 krajów<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/eu-enlargement_pl Rozszerzenie UE], european-union.europa.eu,</ref>. {| class="wikitable" !Państwò !Pòdôw ò nôleżnictwò w EÙ !Sztatus kandidata !Negòcjacje w sprawie nôleżnictwa |- |[[Òbrôzk:Flag of Albania.svg|border|20px]] [[Albańskô]] | align="center" |łżëkwiat 2009 | align="center" |czerwińc 2014 | align="center" |lëpińc 2022 |- |[[Òbrôzk:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|border|20px]] [[Bòsniô i Hercegòwina]] | align="center" |gromicznik 2016 | align="center" |gòdnik 2022 | |- |[[Òbrôzk:Flag of Georgia.svg|border|20px]] [[Grëzóńskô]] | align="center" |strëmiannik 2022 | align="center" |gòdnik 2023 | |- |[[Òbrôzk:Flag of Moldova.svg|border|20px]] [[Mòłdawiô]] | align="center" |strëmiannik 2022 | align="center" |czerwińc 2022 | align="center" |czerwińc 2024 |- |[[Òbrôzk:Flag of Montenegro.svg|border|20px]] [[Czôrnogóra]] | align="center" |gòdnik 2008 | align="center" |gòdnik 2010 | align="center" |czerwińc 2012 |- |[[Òbrôzk:Flag of North Macedonia.svg|border|20px]] [[Nordowô Macedoniô]] | align="center" |strëmiannik 2004 | align="center" |gòdnik 2005 | align="center" |lëpińc 2022 |- |[[Òbrôzk:Flag of Serbia.svg|border|20px]] [[Serbiô|Serbskô]] | align="center" |gòdnik 2009 | align="center" |strëmiannik 2012 | align="center" |stëcznik 2014 |- |[[Òbrôzk:Flag of Turkey.svg|border|20px]] [[Tëreckô]] | align="center" |łżëkwiat 1987 | align="center" |gòdnik 1999 | align="center" |rujan 2005 |- |[[Òbrôzk:Flag of Ukraine.svg|border|20px]] [[Ùkrajina]] | align="center" |gromicznik 2022 | align="center" |czerwińc 2022 | align="center" |czerwińc 2024 |- |[[Òbrôzk:Flag of Kosovo.svg|border|20px]] [[Kòsowò]]* | align="center" |gòdnik 2022 | | |} == Symbòle == [[Òbrôzk:Ninth Symphony original.png|mały|12 starna rãkòpisu IX Symfònie Beethovena|300x300px]] === Eùropejsczi himn === Himnã Eùropejsczi Ùnie (a téż Radzëznë Eùropë) je part IX Symfònie Ludwiga van Beethovena w 1823 rokù do tekstu pòematu Fridricha Schillera "Òda do redotë" z 1785 rokù<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/symbols/european-anthem_pl Hymn europejski], european-union.europa.eu.</ref>. Przez wielejãzëkòwi charakter ùnie òficjalno himnã je jinstrumentalnô wersjô, chòc przez eùropejsczé spòlëznë je spiéwóny z dolmaczënkã, np. w [[Pòlsczi jãzëk|pòlsczim jãzëkù]] pòemat Schillera je spiéwóny w tłómaczenim Konstantégò Ildefònsa Gałczynsczégò. Himn ''(de facto "Òdã do redotë")'' na kaszëbsczi przedolmacził m.jin. [[Zbigniew Jankowski (aktór)|Zbigórz Jankòwsczi]]<ref name=":7">J. Antonowicz, ''Manifestacja jedności. IV Zjazd Kaszubów w Kartuzach'', [w:] "NORDA. Pismiono Kaszëbsczi Zemi", [https://bibliotekacyfrowa.eu/Content/67482/mPDF/74066-0001.pdf Hr 27/352].</ref>. {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed collapsible collapsed" |+Tekst eùropejsczégò himnu !Òda do redotë (dolm. Z. Jankòwsczi)<ref name=":7" /><ref>z doprowadzenim do sztandardu.</ref> |- | :''Ò redoto, jiskro bògów,'' :''kwiece Elizejsczich Pól'' :''swiãtô, na twim swiãtim progù'' :''stôwô naj kaszëbsczi chùr.'' :''Widnosc twòja wszëtkò zacmi,'' :''złączi, co kawel nóm wzął.'' :''Mdą familią wszëtcë lëdze'' :''tam, gdze twój mdze mądri głos.'' :''Òna w sercu, w zbòżu, w spiéwie,'' :''òna w schwôce lëdzczich rąk,'' :''z ni nôlëchszi robôk bierze,'' :''w ni nôlepszi nieba krąg.'' :''Wstańta, lëdze, wstańta wszãdze,'' :''nowinã niesã dzysô wóm:'' :''na gwiôzdownym nieba skłonie'' :''ta redota łiskô nóm.'' |} : === Mòtto EÙ === Mòttã Eùropejsczi Ùnie są słowa Zjednóni w rozmajitoôrtnoscë ''([[Łacyńsczi jãzëk|łac]]. In varietate concordia)'', jaczé mają pòdczorchiwac zgrôwanié do miru i dobrocëznë, a téż òchronã kùlturowi i jãzëkòwi bòkadnoscë Eùropë<ref name=":6" />. Mòtto mô swòją wersjã w kòżdim òficjalnym jãzëkù ùnie ([[Bułgarsczi jãzëk|bùłg]]. ''Единство в многообразието''; [[Angelsczi jãzëk|an]]. ''United in diversity''; [[Pòlsczi jãzëk|pòl]]. ''Zjednoczeni w różnorodności''; [[Czesczi jãzëk|cz]]. ''Jednotná v rozmanitosti''; [[Grecczi jãzëk|gr]]. ''Ενωμένη στην πολυμορφία''). === Eùropejskô fana === [[Òbrôzk:European Union Flag (4768764591).jpg|mały|Eùropejskô fana|300x300px]] Eùropejskô fana je mòrdą płôchtą z dwanôstoma złotima gwiôzdama w òkrãgù<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/symbols/european-flag_pl Flaga europejska], european-union.europa.eu.</ref>. Fana mô symbòlizowac jednotã, solidarnotã i harmóniã. Radzëzna Eùropë w gòdnikù 1955 rokù przëjãła projekt jakno swòją òficjalną fanã, a w łżëkwiace 1983 Eùropejsczi Parlament zabédowôł, bë bëła òna pòspólną faną Eùropejsczich Wspólnot. Mòrdô fana pierszi raz je wcygniãtô na pikc przed Berlaymont, sedzbą Eùropejsczi Kòmisje w Bruksele, w maju 1986 rokù. Eùropejskô fana wisy przed gardowima a rządowima bùdinkama, je na tôflach projektów a inicjatiw ùdëtkòwiónëch przez Ùniã, a téż na pòlsczim prawie jazdë, a téż na rejestracjowëch tôflach w nôleżnikòwëch krajach EÙ (tpzw. eùroband). == Galeriô == <gallery mode="nolines" widths="200"> Òbrôzk:European Parliament building Brussels 3.jpg|Bùdink Eùropejsczégò Parlamentu w Bruksele Òbrôzk:Belgique - Bruxelles - Schuman - Berlaymont - 01.jpg|Eùropejskô Kòmisjô Òbrôzk:4777 German-Poland border with view towards Germany.JPG|Greńca Pòlsczi i Niemiecczi Òbrôzk:European Parliament Brussels plenary sessions hemicycle.jpg|Plenarnô Zala Eùropejsczégò Parlamentu w Bruksele </gallery> == Òbaczë téż == * [[Jãzëczi Eùropejsczi Ùniji]] * [[Eùropa]] * [[Eùropejskô Radzëzna]][https://web.archive.org/web/20140909142901/http://european-council.europa.eu/home-page.aspx?lang=pl (pl)] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé pòwrózczi == {{Commons}} * [https://european-union.europa.eu/index_pl Òficjalnô starna Eùropejsczi Ùnie (pl)] [[Kategòrëjô:Eùropa]] [[Kategòrëjô:Pòliticzné òrganizacje]] n0o7115obxp10xv1rg5bhe2tkfwizjk 202011 202010 2026-06-10T23:24:24Z Rzadtymczasowy 19437 drobn. 202011 wikitext text/x-wiki {{Infobox pòliticznô òrganizacjô |miono= Eùropejskô Ùniô |gwôsné miono= <small><small>Европейски съюз, Europska unija, Unione europea, Evropská unie, Den Europæiske Union, Europese Unie, Euroopa Liit, Euroopan unioni, Union européenne, Europäische Union, Ευρωπαϊκή Ένωση, Európai Unió, An tAontas Eorpach, Eiropas Savienība, Europos Sąjunga, Unjoni Ewropea, Unia Europejska, União Europeia, Uniunea Europeană, Európska únia, Evropska unija, Unión Europea, Europeiska unionen</small></small> |lata jistnienia= |fana= Flag of Europe.svg |miono-genitiw= Eùropejsczi Ùnie |mòtto=In varietate concordia<ref name=":6">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/symbols/eu-motto_pl Motto UE], european-union.europa.eu.</ref> |himn= Òda do Redotë <center>[[Òbrôzk:European continental anthem, performed by the United States Navy Band.wav]]</center> |na karce= European Union main map.svg |jãzëk= [[Jãzëczi Eùropejsczi Ùniji|24 jãzëczi]] |stolëca= [[Òbrôzk:Flag of Belgium.svg|border|20px]] [[Bruksela]]<br>[[Òbrôzk:Flag of France.svg|border|20px]] [[Sztrasbùrg]]<br>[[Òbrôzk:Flag of Luxembourg.svg|border|20px]] [[Luksembùrg (gard)|Luksembùrg]]<br>[[Òbrôzk:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Frankfurt nad Menã|Frankfurt]] |fòrma państwa= midzënôdornô ùniô |kònstitucjô= [[Ùgòda z Maastricht]]<br>[[Ùgòda ò fùnksnérowanim Eùropejsczi Ùnie]]<br>[[Lizbóńskô Ùgòda]] |Mònarcha= [[Òbrôzk:Flag of Portugal.svg|border|20px]] António Costa |Prezydeńt= [[Òbrôzk:Flag of Germany.svg|border|20px]] Ursula von der Leyen |data ùsôdzenia= 1 smùtana 1993<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/principles-and-values/founding-agreements%20pl Traktaty założycielskie], european-union.europa.eu</ref> |data lëkwidacji= |wiéchrzëzna= 4 mln |procent-wòdë= |lëdztwò= 450 646 971<ref>[https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tps00001/default/table?lang=en Eurostat - Population on 1 January], ec.europa.eu.</ref> |rok= 2025 |dëtk= eùro |kòd dëtka= €, EUR |czasowô cona= |swiãto= 9 maja<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/europe-day_pl Dzień Europy], european-union.europa.eu.</ref> |kòd= |Internet= .eu }} '''Eùropejskô Ùniô, EÙ''' – gòspòdarczô i pòliticznô zrzesz 27 państw [[Eùropa|Eùropë]]. Pòwsta 1 smùtana 1993 rokù na mòcë [[Ùgòda z Maastricht|Ùgòdë z Maastricht]], co bëło skùtkã wielelatny pòliticzny, gòspòdarczi i spòlëznowi integracje. Kòrzenie dzysdniowi eùropejsczi integracje sëgają pòwòjnowégò cządu – 1949 rokù pòwsta Radzëzna Eùropë, a 1951 r. Eùropejskô Wspólnota Wãgla i Stalë<ref name=":0">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_pl Historia Unii Europejskiej: lata 1945-59], european-union.europa.eu.</ref>. W 1958 rokù pòwstôwô Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota i to ji bezpòstrzédną pòsobnicą je Eùropejskô Ùniô. Fónksnérowanim ùnie zajimô sã m.jin. [[Eùropejsczi Parlament]] i [[Eùropejskô Radzëzna]]. Òd czasu weńscô w żëcé Lizbóńsczi Ùgòdë 1 gòdnika 2009, prawnym spòdlim fónksnérowaniô Ùnie są [[Ùgòda z Maastricht|Ùgòda ò Eùropejsczi Ùnie]] i [[Traktat ò fùnksnérowanim Europejsczi Ùnii|Ùgòda ò fùnksnérowanim Eùropejsczi Ùnie]]. Wiôldżé znaczenié dlô ùnijnégò pòrządkù prawnégò mô téż [[Kôrta spòdlowich prôw Eùropejsczi Ùnie]]. W Eùropejsczi Ùnie żëje 449 milionów lëdzy, przë czim 66% pòpùlacje twòrzi 6 krajów<ref>[https://ec.europa.eu/eurostat/web/interactive-publications/demography-2025#about-publication Demography of Europe – 2025 edition], ec.europa.eu.</ref>. Wiérzchëzna to 4 mln km²<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/facts-and-figures-european-union_pl Fakty i liczby dotyczące Unii Europejskiej], european-union.europa.eu.</ref>. Krajowô Wërobizna Brutto to 19423,32 mld USD (34859,60 UDB per capita)<ref>[https://pl.tradingeconomics.com/european-union/gdp PKB Unii Europejskiej], tradingeconomics.com.</ref>. {| class="wikitable" |+Pòpùlacjô Eùropejsczi Ùnie !Kraj !Pòpùlacjô (% pòpùlacje EÙ) |- |[[Òbrôzk:Flag of Europe.svg|border|20px]] '''Eùropejskô Ùniô''' | align="center" |'''449 milionów (100%)''' |- |[[Òbrôzk:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Niemieckô]] | align="center" |83,4 milionów (19%) |- |[[Òbrôzk:Flag of France.svg|border|20px]] [[Francëjô|Francëskô]] | align="center" |68,4 milionów (15%) |- |[[Òbrôzk:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Italskô]] | align="center" |58,9 milionów (13%) |- |[[Òbrôzk:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Szpańskô]] | align="center" |48,6 milionów (11%) |- |[[Òbrôzk:Flag of Poland.svg|border|20px]] [[Pòlskô]] | align="center" |36,6 milionów (8%) |} == Historiô == === Eùropejsczé Wspólnotë === [[Òbrôzk:European Economic Community.svg|mały|Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota {{Legéńda|#009900|pierwòszni nôleżnicë}} {{Legéńda|#33cc33|kraje, jaczé pózni dołãczëłë}}]]Pò [[II swiatowô wòjna|II swiatowi wòjnë]] bëła w Eùropie brëkòwnota zakùńczeniégò cządu krwawëch i czãstëch zwad. Eùropejsczi pòliticë naczãlë proces jintegracje, jaczégò pierszim krokã bëło pòwstanié [[NATO]] 4 łżëkwiata 1949 rokù<ref name=":0" />. Zdrëszëna mia zagwësnic bezpiek midzë [[Zjednóné Kraje Americzi|Zjednónyma Stanama]], [[Kanada|Kanadą]] i [[Eùropa|Eùropą]] (na zôczątkù bëło to 10 państw zôpôdny Eùropë<ref name=":0" />). Miesąc pózni, 5 maja 1949, ùsadzonô je Radzëzna Eùropë. 9 maja 1950 rokù minyster zagrańcowëch zachów Francësczi, [[Robert Schuman]], przedstôwiô [[Plan Schumana|plan jintegracje wëróbkù wãgla i stalë]]. Rok pózni, 18 łżëkwiata 1951, przez 6 krajów zôpôdny eùropë ([[Niemieckô]], [[Francëjô|Francëskô]], [[Italskô|Italskô,]] [[Néderlandzkô]], [[Belgijskô|Belgiô]] i [[Luksembùrg]]) założónô je [[Eùropejskô Wspólnota Wãgla i Stalë]], jakô 1 stëcznika 1958 rokù rozkòscerzô sã w [[Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota|Eùropejską Gòspòdarczą Wspólnotã]] i [[Eùropejskô Wspólnota Atomòwi Energie|Eùropejską Wspólnotã Atomòwi Energie (Eùratom)]]. 19 strëmiannika 1958 rokù pòwstôwô Eùropejskô Parlamentarnô Gromada, jakô 30 strëmiannika 1962 rokù przesztôłcô sã w [[Eùropejsczi Parlament]]<ref>[https://www.europarl.europa.eu/factsheets/pl/sheet/11/the-european-parliament-historical-background Parlament Europejski: geneza], europarl.europa.eu.</ref>. Lata 60. XX stalata bëłë dobrim dlô Wspólnotë gòspòdarczim cządã. Nôleżnikòwé państwa decidëją sã na pòspólną kòntrolã wëróbkù jestkù. 3 maja 1960 rokù pòwstôwô Eùropejskô Stowôra Wòlnégò Hańdlu, jakô mô wspierac wòlny hańdel i gòspòdarczą integracjã z krajama spòza Eùropejsczi Gòspòdarczi Wspólnotë: [[Aùstriô|Óstriacczi]], [[Dëńskô|Dëńsczi]], [[Norweskô|Norwesczi]], [[Pòrtugalsczi alfabét|Pòrtugalsczi]], [[Szwedzkô|Szwédzczi]], [[Szwajcariô|Szwajcarsczi]] i [[Wiôlgô Britanijô|Wiôldżi Britanie]]<ref name=":1">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1960-69_pl Historia Unii Europejskiej: lata 1960-69], european-union.europa.eu.</ref>. 8 łżëkwiata 1965 w Bruksele òstôł pòdpisóny taktat, jaczi sparłãcził wëkònawczé òrganë [[Eùropejskô Wspólnota Wãgla i Stalë|Eùropejsczi Wspólnotë Wãgla i Stalë]], [[Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota|Eùropejsczi Gòspòdarczi Wspólnotë]] i [[Eùropejskô Wspólnota Atomòwi Energie|Eùroatomu]]<ref name=":1" />. 1 lëpińca 1968 rokù pòwstôwô cłowô ùniô midzë szescoma krajama EGW<ref name=":1" />. 1 stëcznika 1973 rokù wspólnota pòwikszô sã ò trzë państwa: [[Dëńskô]], [[Irlandiô|Irlandzkô]] i [[Wiôlgô Britanijô|Wiôlgô Britaniô]]<ref name=":2">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1970-79_pl Historia Unii Europejskiej: lata 1970–79], european-union.europa.eu.</ref>. Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota pòwikszô sã pózni jesz ò trzë państwa: 1 stëcznika 1981 rokù dołãczô [[Greckô]], a 1 stëcznika 1986 [[Szpańskô]] i [[Pòrtugalskô]]<ref name=":3">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1980-89_pl Historia Unii Europejskiej: lata 1980–89], european-union.europa.eu.</ref>. W czerwińcu 1979 rokù do [[Eùropejsczi Parlament|Eùropejsczégò Parlamentu]], do chtërnégò dotąd pòsélcowie bëlë delegòwóny przez nôrodné parlamentë, mô plac pierszô bezpòstrzédnô welacjô<ref name=":2" />. Òbëwatele wëbierają 410 pòsélców, a przédniczką EP òstôwô francëskô pòliticzkô Simone Veil<ref>[https://www.europarl.europa.eu/infographic/european-parliament-timeline/index_pl.html#event-19790607 Pierwsze bezpośrednie wybory europejskie], europarl.europa.eu.</ref>. W latach 80. XX stalatégò eùropejskô jintegracjô i wespółrobòta jidze dali. 28 gromicznika 1984 rokù, bë ùtrzëmac pòzycjã w òbrëmim innowacje, pòwstôwô pierszi badérny program na eùropejsczi rówiznie – ESPRIT ([[Anielsczi jãzëk|an]]. ''European Strategic Programme for Research in Information Technologies'')<ref name=":3" />. 1 gromicznika 1987 rokù fónksnérowac naczinô jednorodny eùropejsczi akt, jaczi w cządze 6 lat mô stwòrzëc jednorodny eùropejsczi rënk. Dôwô to téż Eùropejsczémù Parlamentowi wikszi głos, a Eùropejsczé Wspólnotë mają wikszé mòżebnotë w òbrëmim òchronë strzodowiszcza. 13 czerwińca 1987 rokù pòwstôwô program "Erasmus", jaczi mô dac sztudéróm bënë zdrëszënë mòżebnotã sztudérowaniégò w jinszim eùropejsczim kraju. W rujanie 1990 rokù, rok pò znikwienim berlińsczégò mùru, pòrénkòwi part Miemców dołącza do Eùropejsczi Wspólnotë<ref name=":3" />. === Ùniô === [[Òbrôzk:GER — BY — Regensburg - Donaumarkt 1 (Museum der Bayerischen Geschichte; Vertrag von Maastricht) (cropped).JPG|mały|Ùgòda z Maastricht]] 7 gromicznika 1992 rokù w òlendersczim [[Maastricht]] je pòdpisónô [[Ùgòda z Maastricht|Ùgòda ò Eùropejsczi Ùnie]], jakô twòrzi regle tikającë sã przińdnégò pòspólnégò dëtka, zagrańcowi pòliticzi i bezpiekù, le téż wikszi wespółrobòtë w òbrëmim wëmiaru sprawiedlëwòtë i bënowëch zachów. 1 smùtana 1993 rokù òficjalno pòwstôwô Eùropejskô Ùniô<ref name=":4">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1990-99_pl Historia Unii Europejskiej: lata 1990–1999], european-union.europa.eu.</ref>. Pòwstôwô jednorodny rënk, jaczi fónksnérëje na spòdlim 4 wòlnot: wòlny przepłiw lëdzy, towarów, ùsłëgów i kapitału. 1 stëcznika 1993 rokù je jinaùgùracjô jednorodnégò rënkù, chòc part wòlnégò przepłiwù ùsłëgów pòtikô sã z opòzdzënkã<ref name=":4" />. Rok pózni w żëcé wchòdzy ùgòda, jakô ùsôdzô Eùropejską Gòspòdarczą Òbéńdã, rozkòscerzającô jednorodny rënk na kraje EFTA ([[Eùropejskô Stowôra Wòlnégò Hańdlu]]). 1 stëcznika 1995 rokù do Eùropejsczi Ùnie dołãczają [[Aùstriô|Óstriackô]], [[Fińskô]] i [[Szwedzkô|Szwédzkô]]. 26 strëmiannika 1995 rokù, na spòdlim ùgôdënkù z Schengen, midzë sétmoma krajama EÙ ([[Belgijskô|Belgiô]], [[Francëjô|Francëskô]], [[Szpańskô]], [[Luksembùrg]], [[Néderlandzkô]], [[Niemieckô]], [[Pòrtugalskô]]) zniesonô je paszpòrtowô kòntrola. Do 2021 rokù strefa Schengen òbjimie 26 państw<ref name=":4" />. 2 rujana 1997 rokù pòdpisónô je ùgòda z Amsterdamu, jaczi refòrmë mają pòcwierdzëc pòzycjã EÙ na swiecie. 1 stëcznika 1999 rokù pòwstôwô [[eùro]]. Przódë ùżiwóné leno w transakcjach bezpieniãżnych w 11 krajach EÙ (bez Grecczi)<ref>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A31998R2866 Council Regulation (EC) No 2866/98 of 31 December 1998 on the conversion rates between the euro and the currencies of the Member States adopting the euro], eur-lex.europa.eu, 31 gòdnika 1998.</ref>, a òd 2002 fónksnérëje jakno òficjalny dëtk – przë czim Wiôlgô Britaniô, Dëńskô i Szwédzkô rezygnëją z wprowadzeniô eùro. 26 gromicznika przédnicë EÙ pòdpisëją ùgòdã z Nicei, jakô mô zrefòrmowac jinstytucje, bë EÙ mògła fónksnérowac jakno ùniô 25 państw i przëjic pòstãpnëch nôleżników<ref name=":5">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/2000-09_pl Historia Unii Europejskiej: lata 2000–2009], european-union.europa.eu.</ref>. 1 maja 2004 rokù mô plac nôwikszé rozrzeszwianié Eùropejsczi Ùnie. Dołãczô do ni mët 10 krajów: [[Cyper]], [[Czeskô Repùblika|Czeskô]], [[Estoniô]], [[Lëtwa|Lëtewskô]], [[Łotwa]], [[Malta]], [[Pòlskô]], [[Słowackô]], [[Słoweniô|Słoweńskô]] i [[Madżarskô]]<ref name=":5" />. == Sztruktura == W Eùropejsczi Ùnie fónksnérëje 7 eùropejsczich jinstitucjów, 9 òrganów EÙ i wiãcy jak 30 zdecentralizowónëch agencjów<ref>[https://european-union.europa.eu/institutions-law-budget/institutions-and-bodies/types-institutions-and-bodies_pl Rodzaje instytucji i organów], european-union.europa.eu.</ref>. Jistnieją 4 główné jinstitucje, jaczé czerëją administracją EÙ: * [[Òbrôzk:European Parliament Strasbourg Hemicycle - Diliff.jpg|mały|Zala Òbradów Eùropejsczégò Parlamentu w [[Sztrasbùrg|Sztrasbùrgù]]]][[Eùropejsczi Parlament]] – reprezentëje òbëwatelów nôleżnikòwëch krajów EÙ. Pòsélcowie są wëbieróni w bezpòstrzédny welacje. EP rozsądzô w sprawie eùropejsczégò prawa mët z Radzëzną Eùropejsczi Ùnie. Zacwierdzëwô bùdżet Ùnie. * [[Eùropejskô Radzëzna]] – przédnicë państw abò rządów krajów EÙ twòrzą radzëznã. Wskazëwô òglowi pòliticzny czerënk i prioritetë Ùnie. Przédnik radzëznë wëbieróny je na 2,5-latną kadencjã, chtërną mòże rôz òdnowic. Reprezentacją Pòlsczi w radzëznie je premiéra<ref>[https://www.consilium.europa.eu/pl/european-council/members/ Członkowie Rady Europejskiej], consilium.europa.eu.</ref>. * [[Radzëzna Eùropejsczi Ùnie]] – reprezentëje rządë krajów EÙ. Radzëzna je ògarnã, w jaczim minystrowie ze wszëtczich krajów pòtikają sã, bë twòrzëc prawò i kòòrdinowac pòlitikã w apartnych òbrëmiach. * [[Eùropejskô Kòmisjô]] – przédny òrgan wëkònawczi EÙ. == Geògrafiô == === Nôleżnikòwé kraje EÙ === {| class="wikitable" !Rok przëstãpieniô !Nôleżnikòwé kraje EÙ !Òrganizacjô |- | align="center" |1957 |[[Òbrôzk:Flag of Belgium (civil).svg|border|20px]][[Belgijskô|Belgiô]], [[Òbrôzk:Flag of France.svg|border|20px]][[Francëjô|Francëskô]], [[Òbrôzk:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]][[Néderlandzkô]], [[Òbrôzk:Flag of Luxembourg.svg|border|20px]][[Luksembùrg]], [[Òbrôzk:Flag of Germany.svg|border|20px]]RFN (òd 1990 jakno [[Niemieckô|zjednónô Niemieckô]]), [[Òbrôzk:Flag of Italy.svg|border|20px]][[Italskô]] | align="center" |Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota |- | align="center" |1973 |[[Òbrôzk:Flag of Denmark.svg|border|20px]][[Dëńskô]], [[Òbrôzk:Flag of Ireland.svg|border|20px]][[Irlandiô|Irlandzkô]], [[Òbrôzk:Flag of United Kingdom.svg|border|20px]][[Wiôlgô Britanijô|Wiôlgô Britaniô]]* | rowspan="3" align="center" |Eùropejskô Wspólnota |- | align="center" |1981 |[[Òbrôzk:Flag of Greece.svg|border|20px]][[Greckô]] |- | align="center" |1986 |[[Òbrôzk:Flag of Spain.svg|border|20px]][[Szpańskô]], [[Òbrôzk:Flag of Portugal.svg|border|20px]][[Pòrtugalskô]] |- | align="center" |1995 |[[Òbrôzk:Flag of Austria.svg|border|20px]][[Aùstriô|Óstriackô]], [[Òbrôzk:Flag of Finland.svg|border|20px]][[Fińskô]], [[Òbrôzk:Flag of Sweden.svg|border|20px]][[Szwedzkô|Szwédzkô]] | rowspan="4" align="center" |Eùropejskô Ùniô |- | align="center" |2004 |[[Òbrôzk:Flag of Cyprus.svg|border|20px]][[Cyper]], [[Òbrôzk:Flag of Czech Republic.svg|border|20px]][[Czeskô Repùblika|Czeskô]], [[Òbrôzk:Flag of Estonia.svg|border|20px]][[Estoniô]], [[Òbrôzk:Flag of Lithuania.svg|border|20px]][[Lëtwa|Lëtewskô]], [[Òbrôzk:Flag of Latvia.svg|border|20px]][[Łotwa]], [[Òbrôzk:Flag of Malta.svg|border|20px]][[Malta]], [[Òbrôzk:Flag of Poland.svg|border|20px]][[Pòlskô]], [[Òbrôzk:Flag of Slovakia.svg|border|20px]][[Słowackô]], [[Òbrôzk:Flag of Slovenia.svg|border|20px]][[Słoweniô|Słoweńskô]], [[Òbrôzk:Flag of Hungary.svg|border|20px]][[Madżarskô]] |- | align="center" |2007 |[[Òbrôzk:Flag of Bulgaria.svg|border|20px]][[Bùłgariô|Bùłgarskô]], [[Òbrôzk:Flag of Romania.svg|border|20px]][[Rumùńskô]] |- | align="center" |2013 |[[Òbrôzk:Flag of Croatia.svg|border|20px]][[Chòrwackô]] |}[[Òbrôzk:EC-EU-enlargement animation.gif|mały|250x250px|Rozkòscerzanié sã Eùropejsczi Ùnie w czasu]] === Kraje, jaczé òpùscëłë EÙ === 1 gromicznika 2020 rokù Wiôlgô Britaniô òpùscëła Eùropejską Ùniã<ref>Zawiadomienie o wejściu w życie Umowy o wystąpieniu Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej z Unii Europejskiej i Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej ([https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/PDF/?uri=OJ:L:2020:029:FULL&from=PL Dz. Urz. UE L 29 z 31 stëcznika 2020 r., s. 189]).</ref>, na spòdlim wënikù referendum z 23 czerwińca 2016 rokù. 51.9% òsób bëło za òpùszczenim Eùropejsczi Ùnie<ref>[https://www.electoralcommission.org.uk/research-reports-and-data/our-reports-and-data-past-elections-and-referendums/report-23-june-2016-referendum-uks-membership-european-union Report: 23 June 2016 referendum on the UK’s membership of the European Union], electoralcommission.org.uk, séwnik 2016.</ref>. {| class="wikitable" !Państwò !Rok przëstãpieniô !Rok wëstãpieniô !Referendum |- |[[Òbrôzk:Flag of United Kingdom.svg|border|15px]]Wiôlgô Britaniô | align="center" |1973 | align="center" |2020 |23 czerwińca 2016 |} === Kraje, jaczé kandidëją do EÙ === Pòdług Ùgòdë ò Eùropejsczi Ùnie, kòżdi demòkraticzny eùropejsczi kraj mòże złożëc pòdôw ò nôleżnictwò w ùnie<ref>[https://enlargement.ec.europa.eu/enlargement-policy/conditions-membership_en?prefLang=pl Conditions for membership], enlargement.ec.europa.eu.</ref>. Do EÙ mòże dołãczëc eùropejsczi kraj, jaczi spełni tpzw. kòpenhasczé kriteria. Kraj, jaczi chce weńsc do ùnie, mùszi na przëmiôr: * miec sztabil jinstytucje, jaczé gwarantëją demòkracjã, rządë prawa, przestrzeganié praw człowieka, * miec rënkòwą gòspòdarkã, jakô dobrze fónksnérëje, * miec mòżlëwòtã spełnic òbrzészczi, jaczé są wënikã nôleżnictwa w EÙ. Dzys warô akcesjowi proces dlô 10 krajów<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/eu-enlargement_pl Rozszerzenie UE], european-union.europa.eu,</ref>. {| class="wikitable" !Państwò !Pòdôw ò nôleżnictwò w EÙ !Sztatus kandidata !Negòcjacje w sprawie nôleżnictwa |- |[[Òbrôzk:Flag of Albania.svg|border|20px]] [[Albańskô]] | align="center" |łżëkwiat 2009 | align="center" |czerwińc 2014 | align="center" |lëpińc 2022 |- |[[Òbrôzk:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|border|20px]] [[Bòsniô i Hercegòwina]] | align="center" |gromicznik 2016 | align="center" |gòdnik 2022 | |- |[[Òbrôzk:Flag of Georgia.svg|border|20px]] [[Grëzóńskô]] | align="center" |strëmiannik 2022 | align="center" |gòdnik 2023 | |- |[[Òbrôzk:Flag of Moldova.svg|border|20px]] [[Mòłdawiô]] | align="center" |strëmiannik 2022 | align="center" |czerwińc 2022 | align="center" |czerwińc 2024 |- |[[Òbrôzk:Flag of Montenegro.svg|border|20px]] [[Czôrnogóra]] | align="center" |gòdnik 2008 | align="center" |gòdnik 2010 | align="center" |czerwińc 2012 |- |[[Òbrôzk:Flag of North Macedonia.svg|border|20px]] [[Nordowô Macedoniô]] | align="center" |strëmiannik 2004 | align="center" |gòdnik 2005 | align="center" |lëpińc 2022 |- |[[Òbrôzk:Flag of Serbia.svg|border|20px]] [[Serbiô|Serbskô]] | align="center" |gòdnik 2009 | align="center" |strëmiannik 2012 | align="center" |stëcznik 2014 |- |[[Òbrôzk:Flag of Turkey.svg|border|20px]] [[Tëreckô]] | align="center" |łżëkwiat 1987 | align="center" |gòdnik 1999 | align="center" |rujan 2005 |- |[[Òbrôzk:Flag of Ukraine.svg|border|20px]] [[Ùkrajina]] | align="center" |gromicznik 2022 | align="center" |czerwińc 2022 | align="center" |czerwińc 2024 |- |[[Òbrôzk:Flag of Kosovo.svg|border|20px]] [[Kòsowò]]* | align="center" |gòdnik 2022 | | |} == Symbòle == [[Òbrôzk:Ninth Symphony original.png|mały|12 starna rãkòpisu IX Symfònie Beethovena|300x300px]] === Eùropejsczi himn === Himnã Eùropejsczi Ùnie (a téż Radzëznë Eùropë) je part IX Symfònie Ludwiga van Beethovena w 1823 rokù do tekstu pòematu Fridricha Schillera "Òda do redotë" z 1785 rokù<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/symbols/european-anthem_pl Hymn europejski], european-union.europa.eu.</ref>. Przez wielejãzëkòwi charakter ùnie òficjalno himnã je jinstrumentalnô wersjô, chòc przez eùropejsczé spòlëznë je spiéwóny z dolmaczënkã, np. w [[Pòlsczi jãzëk|pòlsczim jãzëkù]] pòemat Schillera je spiéwóny w tłómaczenim Konstantégò Ildefònsa Gałczynsczégò. Himn ''(de facto "Òdã do redotë")'' na kaszëbsczi przedolmacził m.jin. [[Zbigniew Jankowski (aktór)|Zbigórz Jankòwsczi]]<ref name=":7">J. Antonowicz, ''Manifestacja jedności. IV Zjazd Kaszubów w Kartuzach'', [w:] "NORDA. Pismiono Kaszëbsczi Zemi", [https://bibliotekacyfrowa.eu/Content/67482/mPDF/74066-0001.pdf Hr 27/352].</ref>. {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed collapsible collapsed" style="width:80%" |+Òda do redotë (dolm. Z. Jankòwsczi)<ref name=":7" /><ref>z doprowadzenim do sztandardu.</ref> |- | :''Ò redoto, jiskro bògów,'' :''kwiece Elizejsczich Pól'' :''swiãtô, na twim swiãtim progù'' :''stôwô naj kaszëbsczi chùr.'' :''Widnosc twòja wszëtkò zacmi,'' :''złączi, co kawel nóm wzął.'' :''Mdą familią wszëtcë lëdze'' :''tam, gdze twój mdze mądri głos.'' :''Òna w sercu, w zbòżu, w spiéwie,'' :''òna w schwôce lëdzczich rąk,'' :''z ni nôlëchszi robôk bierze,'' :''w ni nôlepszi nieba krąg.'' :''Wstańta, lëdze, wstańta wszãdze,'' :''nowinã niesã dzysô wóm:'' :''na gwiôzdownym nieba skłonie'' :''ta redota łiskô nóm.'' |} : === Mòtto EÙ === Mòttã Eùropejsczi Ùnie są słowa Zjednóni w rozmajitoôrtnoscë ''([[Łacyńsczi jãzëk|łac]]. In varietate concordia)'', jaczé mają pòdczorchiwac zgrôwanié do miru i dobrocëznë, a téż òchronã kùlturowi i jãzëkòwi bòkadnoscë Eùropë<ref name=":6" />. Mòtto mô swòją wersjã w kòżdim òficjalnym jãzëkù ùnie ([[Bułgarsczi jãzëk|bùłg]]. ''Единство в многообразието''; [[Angelsczi jãzëk|an]]. ''United in diversity''; [[Pòlsczi jãzëk|pòl]]. ''Zjednoczeni w różnorodności''; [[Czesczi jãzëk|cz]]. ''Jednotná v rozmanitosti''; [[Grecczi jãzëk|gr]]. ''Ενωμένη στην πολυμορφία''). === Eùropejskô fana === [[Òbrôzk:European Union Flag (4768764591).jpg|mały|Eùropejskô fana|300x300px]] Eùropejskô fana je mòrdą płôchtą z dwanôstoma złotima gwiôzdama w òkrãgù<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/symbols/european-flag_pl Flaga europejska], european-union.europa.eu.</ref>. Fana mô symbòlizowac jednotã, solidarnotã i harmóniã. Radzëzna Eùropë w gòdnikù 1955 rokù przëjãła projekt jakno swòją òficjalną fanã, a w łżëkwiace 1983 Eùropejsczi Parlament zabédowôł, bë bëła òna pòspólną faną Eùropejsczich Wspólnot. Mòrdô fana pierszi raz je wcygniãtô na pikc przed Berlaymont, sedzbą Eùropejsczi Kòmisje w Bruksele, w maju 1986 rokù. Eùropejskô fana wisy przed gardowima a rządowima bùdinkama, je na tôflach projektów a inicjatiw ùdëtkòwiónëch przez Ùniã, a téż na pòlsczim prawie jazdë, a téż na rejestracjowëch tôflach w nôleżnikòwëch krajach EÙ (tpzw. eùroband). == Galeriô == <gallery mode="nolines" widths="200"> Òbrôzk:European Parliament building Brussels 3.jpg|Bùdink Eùropejsczégò Parlamentu w Bruksele Òbrôzk:Belgique - Bruxelles - Schuman - Berlaymont - 01.jpg|Eùropejskô Kòmisjô Òbrôzk:4777 German-Poland border with view towards Germany.JPG|Greńca Pòlsczi i Niemiecczi Òbrôzk:European Parliament Brussels plenary sessions hemicycle.jpg|Plenarnô Zala Eùropejsczégò Parlamentu w Bruksele </gallery> == Òbaczë téż == * [[Jãzëczi Eùropejsczi Ùniji]] * [[Eùropa]] * [[Eùropejskô Radzëzna]][https://web.archive.org/web/20140909142901/http://european-council.europa.eu/home-page.aspx?lang=pl (pl)] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé pòwrózczi == {{Commons}} * [https://european-union.europa.eu/index_pl Òficjalnô starna Eùropejsczi Ùnie (pl)] [[Kategòrëjô:Eùropa]] [[Kategòrëjô:Pòliticzné òrganizacje]] 03wtkqe0oomi7o9fpbywj8x7uvxpcph 202012 202011 2026-06-10T23:24:55Z Rzadtymczasowy 19437 drobn. 202012 wikitext text/x-wiki {{Infobox pòliticznô òrganizacjô |miono= Eùropejskô Ùniô |gwôsné miono= <small><small>Европейски съюз, Europska unija, Unione europea, Evropská unie, Den Europæiske Union, Europese Unie, Euroopa Liit, Euroopan unioni, Union européenne, Europäische Union, Ευρωπαϊκή Ένωση, Európai Unió, An tAontas Eorpach, Eiropas Savienība, Europos Sąjunga, Unjoni Ewropea, Unia Europejska, União Europeia, Uniunea Europeană, Európska únia, Evropska unija, Unión Europea, Europeiska unionen</small></small> |lata jistnienia= |fana= Flag of Europe.svg |miono-genitiw= Eùropejsczi Ùnie |mòtto=In varietate concordia<ref name=":6">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/symbols/eu-motto_pl Motto UE], european-union.europa.eu.</ref> |himn= Òda do Redotë <center>[[Òbrôzk:European continental anthem, performed by the United States Navy Band.wav]]</center> |na karce= European Union main map.svg |jãzëk= [[Jãzëczi Eùropejsczi Ùniji|24 jãzëczi]] |stolëca= [[Òbrôzk:Flag of Belgium.svg|border|20px]] [[Bruksela]]<br>[[Òbrôzk:Flag of France.svg|border|20px]] [[Sztrasbùrg]]<br>[[Òbrôzk:Flag of Luxembourg.svg|border|20px]] [[Luksembùrg (gard)|Luksembùrg]]<br>[[Òbrôzk:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Frankfurt nad Menã|Frankfurt]] |fòrma państwa= midzënôdornô ùniô |kònstitucjô= [[Ùgòda z Maastricht]]<br>[[Ùgòda ò fùnksnérowanim Eùropejsczi Ùnie]]<br>[[Lizbóńskô Ùgòda]] |Mònarcha= [[Òbrôzk:Flag of Portugal.svg|border|20px]] António Costa |Prezydeńt= [[Òbrôzk:Flag of Germany.svg|border|20px]] Ursula von der Leyen |data ùsôdzenia= 1 smùtana 1993<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/principles-and-values/founding-agreements%20pl Traktaty założycielskie], european-union.europa.eu</ref> |data lëkwidacji= |wiéchrzëzna= 4 mln |procent-wòdë= |lëdztwò= 450 646 971<ref>[https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tps00001/default/table?lang=en Eurostat - Population on 1 January], ec.europa.eu.</ref> |rok= 2025 |dëtk= eùro |kòd dëtka= €, EUR |czasowô cona= |swiãto= 9 maja<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/europe-day_pl Dzień Europy], european-union.europa.eu.</ref> |kòd= |Internet= .eu }} '''Eùropejskô Ùniô, EÙ''' – gòspòdarczô i pòliticznô zrzesz 27 państw [[Eùropa|Eùropë]]. Pòwsta 1 smùtana 1993 rokù na mòcë [[Ùgòda z Maastricht|Ùgòdë z Maastricht]], co bëło skùtkã wielelatny pòliticzny, gòspòdarczi i spòlëznowi integracje. Kòrzenie dzysdniowi eùropejsczi integracje sëgają pòwòjnowégò cządu – 1949 rokù pòwsta Radzëzna Eùropë, a 1951 r. Eùropejskô Wspólnota Wãgla i Stalë<ref name=":0">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_pl Historia Unii Europejskiej: lata 1945-59], european-union.europa.eu.</ref>. W 1958 rokù pòwstôwô Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota i to ji bezpòstrzédną pòsobnicą je Eùropejskô Ùniô. Fónksnérowanim ùnie zajimô sã m.jin. [[Eùropejsczi Parlament]] i [[Eùropejskô Radzëzna]]. Òd czasu weńscô w żëcé Lizbóńsczi Ùgòdë 1 gòdnika 2009, prawnym spòdlim fónksnérowaniô Ùnie są [[Ùgòda z Maastricht|Ùgòda ò Eùropejsczi Ùnie]] i [[Traktat ò fùnksnérowanim Europejsczi Ùnii|Ùgòda ò fùnksnérowanim Eùropejsczi Ùnie]]. Wiôldżé znaczenié dlô ùnijnégò pòrządkù prawnégò mô téż [[Kôrta spòdlowich prôw Eùropejsczi Ùnie]]. W Eùropejsczi Ùnie żëje 449 milionów lëdzy, przë czim 66% pòpùlacje twòrzi 6 krajów<ref>[https://ec.europa.eu/eurostat/web/interactive-publications/demography-2025#about-publication Demography of Europe – 2025 edition], ec.europa.eu.</ref>. Wiérzchëzna to 4 mln km²<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/facts-and-figures-european-union_pl Fakty i liczby dotyczące Unii Europejskiej], european-union.europa.eu.</ref>. Krajowô Wërobizna Brutto to 19423,32 mld USD (34859,60 UDB per capita)<ref>[https://pl.tradingeconomics.com/european-union/gdp PKB Unii Europejskiej], tradingeconomics.com.</ref>. {| class="wikitable" |+Pòpùlacjô Eùropejsczi Ùnie !Kraj !Pòpùlacjô (% pòpùlacje EÙ) |- |[[Òbrôzk:Flag of Europe.svg|border|20px]] '''Eùropejskô Ùniô''' | align="center" |'''449 milionów (100%)''' |- |[[Òbrôzk:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Niemieckô]] | align="center" |83,4 milionów (19%) |- |[[Òbrôzk:Flag of France.svg|border|20px]] [[Francëjô|Francëskô]] | align="center" |68,4 milionów (15%) |- |[[Òbrôzk:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Italskô]] | align="center" |58,9 milionów (13%) |- |[[Òbrôzk:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Szpańskô]] | align="center" |48,6 milionów (11%) |- |[[Òbrôzk:Flag of Poland.svg|border|20px]] [[Pòlskô]] | align="center" |36,6 milionów (8%) |} == Historiô == === Eùropejsczé Wspólnotë === [[Òbrôzk:European Economic Community.svg|mały|Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota {{Legéńda|#009900|pierwòszni nôleżnicë}} {{Legéńda|#33cc33|kraje, jaczé pózni dołãczëłë}}]]Pò [[II swiatowô wòjna|II swiatowi wòjnë]] bëła w Eùropie brëkòwnota zakùńczeniégò cządu krwawëch i czãstëch zwad. Eùropejsczi pòliticë naczãlë proces jintegracje, jaczégò pierszim krokã bëło pòwstanié [[NATO]] 4 łżëkwiata 1949 rokù<ref name=":0" />. Zdrëszëna mia zagwësnic bezpiek midzë [[Zjednóné Kraje Americzi|Zjednónyma Stanama]], [[Kanada|Kanadą]] i [[Eùropa|Eùropą]] (na zôczątkù bëło to 10 państw zôpôdny Eùropë<ref name=":0" />). Miesąc pózni, 5 maja 1949, ùsadzonô je Radzëzna Eùropë. 9 maja 1950 rokù minyster zagrańcowëch zachów Francësczi, [[Robert Schuman]], przedstôwiô [[Plan Schumana|plan jintegracje wëróbkù wãgla i stalë]]. Rok pózni, 18 łżëkwiata 1951, przez 6 krajów zôpôdny eùropë ([[Niemieckô]], [[Francëjô|Francëskô]], [[Italskô|Italskô,]] [[Néderlandzkô]], [[Belgijskô|Belgiô]] i [[Luksembùrg]]) założónô je [[Eùropejskô Wspólnota Wãgla i Stalë]], jakô 1 stëcznika 1958 rokù rozkòscerzô sã w [[Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota|Eùropejską Gòspòdarczą Wspólnotã]] i [[Eùropejskô Wspólnota Atomòwi Energie|Eùropejską Wspólnotã Atomòwi Energie (Eùratom)]]. 19 strëmiannika 1958 rokù pòwstôwô Eùropejskô Parlamentarnô Gromada, jakô 30 strëmiannika 1962 rokù przesztôłcô sã w [[Eùropejsczi Parlament]]<ref>[https://www.europarl.europa.eu/factsheets/pl/sheet/11/the-european-parliament-historical-background Parlament Europejski: geneza], europarl.europa.eu.</ref>. Lata 60. XX stalata bëłë dobrim dlô Wspólnotë gòspòdarczim cządã. Nôleżnikòwé państwa decidëją sã na pòspólną kòntrolã wëróbkù jestkù. 3 maja 1960 rokù pòwstôwô Eùropejskô Stowôra Wòlnégò Hańdlu, jakô mô wspierac wòlny hańdel i gòspòdarczą integracjã z krajama spòza Eùropejsczi Gòspòdarczi Wspólnotë: [[Aùstriô|Óstriacczi]], [[Dëńskô|Dëńsczi]], [[Norweskô|Norwesczi]], [[Pòrtugalsczi alfabét|Pòrtugalsczi]], [[Szwedzkô|Szwédzczi]], [[Szwajcariô|Szwajcarsczi]] i [[Wiôlgô Britanijô|Wiôldżi Britanie]]<ref name=":1">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1960-69_pl Historia Unii Europejskiej: lata 1960-69], european-union.europa.eu.</ref>. 8 łżëkwiata 1965 w Bruksele òstôł pòdpisóny taktat, jaczi sparłãcził wëkònawczé òrganë [[Eùropejskô Wspólnota Wãgla i Stalë|Eùropejsczi Wspólnotë Wãgla i Stalë]], [[Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota|Eùropejsczi Gòspòdarczi Wspólnotë]] i [[Eùropejskô Wspólnota Atomòwi Energie|Eùroatomu]]<ref name=":1" />. 1 lëpińca 1968 rokù pòwstôwô cłowô ùniô midzë szescoma krajama EGW<ref name=":1" />. 1 stëcznika 1973 rokù wspólnota pòwikszô sã ò trzë państwa: [[Dëńskô]], [[Irlandiô|Irlandzkô]] i [[Wiôlgô Britanijô|Wiôlgô Britaniô]]<ref name=":2">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1970-79_pl Historia Unii Europejskiej: lata 1970–79], european-union.europa.eu.</ref>. Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota pòwikszô sã pózni jesz ò trzë państwa: 1 stëcznika 1981 rokù dołãczô [[Greckô]], a 1 stëcznika 1986 [[Szpańskô]] i [[Pòrtugalskô]]<ref name=":3">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1980-89_pl Historia Unii Europejskiej: lata 1980–89], european-union.europa.eu.</ref>. W czerwińcu 1979 rokù do [[Eùropejsczi Parlament|Eùropejsczégò Parlamentu]], do chtërnégò dotąd pòsélcowie bëlë delegòwóny przez nôrodné parlamentë, mô plac pierszô bezpòstrzédnô welacjô<ref name=":2" />. Òbëwatele wëbierają 410 pòsélców, a przédniczką EP òstôwô francëskô pòliticzkô Simone Veil<ref>[https://www.europarl.europa.eu/infographic/european-parliament-timeline/index_pl.html#event-19790607 Pierwsze bezpośrednie wybory europejskie], europarl.europa.eu.</ref>. W latach 80. XX stalatégò eùropejskô jintegracjô i wespółrobòta jidze dali. 28 gromicznika 1984 rokù, bë ùtrzëmac pòzycjã w òbrëmim innowacje, pòwstôwô pierszi badérny program na eùropejsczi rówiznie – ESPRIT ([[Anielsczi jãzëk|an]]. ''European Strategic Programme for Research in Information Technologies'')<ref name=":3" />. 1 gromicznika 1987 rokù fónksnérowac naczinô jednorodny eùropejsczi akt, jaczi w cządze 6 lat mô stwòrzëc jednorodny eùropejsczi rënk. Dôwô to téż Eùropejsczémù Parlamentowi wikszi głos, a Eùropejsczé Wspólnotë mają wikszé mòżebnotë w òbrëmim òchronë strzodowiszcza. 13 czerwińca 1987 rokù pòwstôwô program "Erasmus", jaczi mô dac sztudéróm bënë zdrëszënë mòżebnotã sztudérowaniégò w jinszim eùropejsczim kraju. W rujanie 1990 rokù, rok pò znikwienim berlińsczégò mùru, pòrénkòwi part Miemców dołącza do Eùropejsczi Wspólnotë<ref name=":3" />. === Ùniô === [[Òbrôzk:GER — BY — Regensburg - Donaumarkt 1 (Museum der Bayerischen Geschichte; Vertrag von Maastricht) (cropped).JPG|mały|Ùgòda z Maastricht]] 7 gromicznika 1992 rokù w òlendersczim [[Maastricht]] je pòdpisónô [[Ùgòda z Maastricht|Ùgòda ò Eùropejsczi Ùnie]], jakô twòrzi regle tikającë sã przińdnégò pòspólnégò dëtka, zagrańcowi pòliticzi i bezpiekù, le téż wikszi wespółrobòtë w òbrëmim wëmiaru sprawiedlëwòtë i bënowëch zachów. 1 smùtana 1993 rokù òficjalno pòwstôwô Eùropejskô Ùniô<ref name=":4">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1990-99_pl Historia Unii Europejskiej: lata 1990–1999], european-union.europa.eu.</ref>. Pòwstôwô jednorodny rënk, jaczi fónksnérëje na spòdlim 4 wòlnot: wòlny przepłiw lëdzy, towarów, ùsłëgów i kapitału. 1 stëcznika 1993 rokù je jinaùgùracjô jednorodnégò rënkù, chòc part wòlnégò przepłiwù ùsłëgów pòtikô sã z opòzdzënkã<ref name=":4" />. Rok pózni w żëcé wchòdzy ùgòda, jakô ùsôdzô Eùropejską Gòspòdarczą Òbéńdã, rozkòscerzającô jednorodny rënk na kraje EFTA ([[Eùropejskô Stowôra Wòlnégò Hańdlu]]). 1 stëcznika 1995 rokù do Eùropejsczi Ùnie dołãczają [[Aùstriô|Óstriackô]], [[Fińskô]] i [[Szwedzkô|Szwédzkô]]. 26 strëmiannika 1995 rokù, na spòdlim ùgôdënkù z Schengen, midzë sétmoma krajama EÙ ([[Belgijskô|Belgiô]], [[Francëjô|Francëskô]], [[Szpańskô]], [[Luksembùrg]], [[Néderlandzkô]], [[Niemieckô]], [[Pòrtugalskô]]) zniesonô je paszpòrtowô kòntrola. Do 2021 rokù strefa Schengen òbjimie 26 państw<ref name=":4" />. 2 rujana 1997 rokù pòdpisónô je ùgòda z Amsterdamu, jaczi refòrmë mają pòcwierdzëc pòzycjã EÙ na swiecie. 1 stëcznika 1999 rokù pòwstôwô [[eùro]]. Przódë ùżiwóné leno w transakcjach bezpieniãżnych w 11 krajach EÙ (bez Grecczi)<ref>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A31998R2866 Council Regulation (EC) No 2866/98 of 31 December 1998 on the conversion rates between the euro and the currencies of the Member States adopting the euro], eur-lex.europa.eu, 31 gòdnika 1998.</ref>, a òd 2002 fónksnérëje jakno òficjalny dëtk – przë czim Wiôlgô Britaniô, Dëńskô i Szwédzkô rezygnëją z wprowadzeniô eùro. 26 gromicznika przédnicë EÙ pòdpisëją ùgòdã z Nicei, jakô mô zrefòrmowac jinstytucje, bë EÙ mògła fónksnérowac jakno ùniô 25 państw i przëjic pòstãpnëch nôleżników<ref name=":5">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/2000-09_pl Historia Unii Europejskiej: lata 2000–2009], european-union.europa.eu.</ref>. 1 maja 2004 rokù mô plac nôwikszé rozrzeszwianié Eùropejsczi Ùnie. Dołãczô do ni mët 10 krajów: [[Cyper]], [[Czeskô Repùblika|Czeskô]], [[Estoniô]], [[Lëtwa|Lëtewskô]], [[Łotwa]], [[Malta]], [[Pòlskô]], [[Słowackô]], [[Słoweniô|Słoweńskô]] i [[Madżarskô]]<ref name=":5" />. == Sztruktura == W Eùropejsczi Ùnie fónksnérëje 7 eùropejsczich jinstitucjów, 9 òrganów EÙ i wiãcy jak 30 zdecentralizowónëch agencjów<ref>[https://european-union.europa.eu/institutions-law-budget/institutions-and-bodies/types-institutions-and-bodies_pl Rodzaje instytucji i organów], european-union.europa.eu.</ref>. Jistnieją 4 główné jinstitucje, jaczé czerëją administracją EÙ: * [[Òbrôzk:European Parliament Strasbourg Hemicycle - Diliff.jpg|mały|Zala Òbradów Eùropejsczégò Parlamentu w [[Sztrasbùrg|Sztrasbùrgù]]]][[Eùropejsczi Parlament]] – reprezentëje òbëwatelów nôleżnikòwëch krajów EÙ. Pòsélcowie są wëbieróni w bezpòstrzédny welacje. EP rozsądzô w sprawie eùropejsczégò prawa mët z Radzëzną Eùropejsczi Ùnie. Zacwierdzëwô bùdżet Ùnie. * [[Eùropejskô Radzëzna]] – przédnicë państw abò rządów krajów EÙ twòrzą radzëznã. Wskazëwô òglowi pòliticzny czerënk i prioritetë Ùnie. Przédnik radzëznë wëbieróny je na 2,5-latną kadencjã, chtërną mòże rôz òdnowic. Reprezentacją Pòlsczi w radzëznie je premiéra<ref>[https://www.consilium.europa.eu/pl/european-council/members/ Członkowie Rady Europejskiej], consilium.europa.eu.</ref>. * [[Radzëzna Eùropejsczi Ùnie]] – reprezentëje rządë krajów EÙ. Radzëzna je ògarnã, w jaczim minystrowie ze wszëtczich krajów pòtikają sã, bë twòrzëc prawò i kòòrdinowac pòlitikã w apartnych òbrëmiach. * [[Eùropejskô Kòmisjô]] – przédny òrgan wëkònawczi EÙ. == Geògrafiô == === Nôleżnikòwé kraje EÙ === {| class="wikitable" !Rok przëstãpieniô !Nôleżnikòwé kraje EÙ !Òrganizacjô |- | align="center" |1957 |[[Òbrôzk:Flag of Belgium (civil).svg|border|20px]][[Belgijskô|Belgiô]], [[Òbrôzk:Flag of France.svg|border|20px]][[Francëjô|Francëskô]], [[Òbrôzk:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]][[Néderlandzkô]], [[Òbrôzk:Flag of Luxembourg.svg|border|20px]][[Luksembùrg]], [[Òbrôzk:Flag of Germany.svg|border|20px]]RFN (òd 1990 jakno [[Niemieckô|zjednónô Niemieckô]]), [[Òbrôzk:Flag of Italy.svg|border|20px]][[Italskô]] | align="center" |Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota |- | align="center" |1973 |[[Òbrôzk:Flag of Denmark.svg|border|20px]][[Dëńskô]], [[Òbrôzk:Flag of Ireland.svg|border|20px]][[Irlandiô|Irlandzkô]], [[Òbrôzk:Flag of United Kingdom.svg|border|20px]][[Wiôlgô Britanijô|Wiôlgô Britaniô]]* | rowspan="3" align="center" |Eùropejskô Wspólnota |- | align="center" |1981 |[[Òbrôzk:Flag of Greece.svg|border|20px]][[Greckô]] |- | align="center" |1986 |[[Òbrôzk:Flag of Spain.svg|border|20px]][[Szpańskô]], [[Òbrôzk:Flag of Portugal.svg|border|20px]][[Pòrtugalskô]] |- | align="center" |1995 |[[Òbrôzk:Flag of Austria.svg|border|20px]][[Aùstriô|Óstriackô]], [[Òbrôzk:Flag of Finland.svg|border|20px]][[Fińskô]], [[Òbrôzk:Flag of Sweden.svg|border|20px]][[Szwedzkô|Szwédzkô]] | rowspan="4" align="center" |Eùropejskô Ùniô |- | align="center" |2004 |[[Òbrôzk:Flag of Cyprus.svg|border|20px]][[Cyper]], [[Òbrôzk:Flag of Czech Republic.svg|border|20px]][[Czeskô Repùblika|Czeskô]], [[Òbrôzk:Flag of Estonia.svg|border|20px]][[Estoniô]], [[Òbrôzk:Flag of Lithuania.svg|border|20px]][[Lëtwa|Lëtewskô]], [[Òbrôzk:Flag of Latvia.svg|border|20px]][[Łotwa]], [[Òbrôzk:Flag of Malta.svg|border|20px]][[Malta]], [[Òbrôzk:Flag of Poland.svg|border|20px]][[Pòlskô]], [[Òbrôzk:Flag of Slovakia.svg|border|20px]][[Słowackô]], [[Òbrôzk:Flag of Slovenia.svg|border|20px]][[Słoweniô|Słoweńskô]], [[Òbrôzk:Flag of Hungary.svg|border|20px]][[Madżarskô]] |- | align="center" |2007 |[[Òbrôzk:Flag of Bulgaria.svg|border|20px]][[Bùłgariô|Bùłgarskô]], [[Òbrôzk:Flag of Romania.svg|border|20px]][[Rumùńskô]] |- | align="center" |2013 |[[Òbrôzk:Flag of Croatia.svg|border|20px]][[Chòrwackô]] |}[[Òbrôzk:EC-EU-enlargement animation.gif|mały|250x250px|Rozkòscerzanié sã Eùropejsczi Ùnie w czasu]] === Kraje, jaczé òpùscëłë EÙ === 1 gromicznika 2020 rokù Wiôlgô Britaniô òpùscëła Eùropejską Ùniã<ref>Zawiadomienie o wejściu w życie Umowy o wystąpieniu Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej z Unii Europejskiej i Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej ([https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/PDF/?uri=OJ:L:2020:029:FULL&from=PL Dz. Urz. UE L 29 z 31 stëcznika 2020 r., s. 189]).</ref>, na spòdlim wënikù referendum z 23 czerwińca 2016 rokù. 51.9% òsób bëło za òpùszczenim Eùropejsczi Ùnie<ref>[https://www.electoralcommission.org.uk/research-reports-and-data/our-reports-and-data-past-elections-and-referendums/report-23-june-2016-referendum-uks-membership-european-union Report: 23 June 2016 referendum on the UK’s membership of the European Union], electoralcommission.org.uk, séwnik 2016.</ref>. {| class="wikitable" !Państwò !Rok przëstãpieniô !Rok wëstãpieniô !Referendum |- |[[Òbrôzk:Flag of United Kingdom.svg|border|15px]]Wiôlgô Britaniô | align="center" |1973 | align="center" |2020 |23 czerwińca 2016 |} === Kraje, jaczé kandidëją do EÙ === Pòdług Ùgòdë ò Eùropejsczi Ùnie, kòżdi demòkraticzny eùropejsczi kraj mòże złożëc pòdôw ò nôleżnictwò w ùnie<ref>[https://enlargement.ec.europa.eu/enlargement-policy/conditions-membership_en?prefLang=pl Conditions for membership], enlargement.ec.europa.eu.</ref>. Do EÙ mòże dołãczëc eùropejsczi kraj, jaczi spełni tpzw. kòpenhasczé kriteria. Kraj, jaczi chce weńsc do ùnie, mùszi na przëmiôr: * miec sztabil jinstytucje, jaczé gwarantëją demòkracjã, rządë prawa, przestrzeganié praw człowieka, * miec rënkòwą gòspòdarkã, jakô dobrze fónksnérëje, * miec mòżlëwòtã spełnic òbrzészczi, jaczé są wënikã nôleżnictwa w EÙ. Dzys warô akcesjowi proces dlô 10 krajów<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/eu-enlargement_pl Rozszerzenie UE], european-union.europa.eu,</ref>. {| class="wikitable" !Państwò !Pòdôw ò nôleżnictwò w EÙ !Sztatus kandidata !Negòcjacje w sprawie nôleżnictwa |- |[[Òbrôzk:Flag of Albania.svg|border|20px]] [[Albańskô]] | align="center" |łżëkwiat 2009 | align="center" |czerwińc 2014 | align="center" |lëpińc 2022 |- |[[Òbrôzk:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|border|20px]] [[Bòsniô i Hercegòwina]] | align="center" |gromicznik 2016 | align="center" |gòdnik 2022 | |- |[[Òbrôzk:Flag of Georgia.svg|border|20px]] [[Grëzóńskô]] | align="center" |strëmiannik 2022 | align="center" |gòdnik 2023 | |- |[[Òbrôzk:Flag of Moldova.svg|border|20px]] [[Mòłdawiô]] | align="center" |strëmiannik 2022 | align="center" |czerwińc 2022 | align="center" |czerwińc 2024 |- |[[Òbrôzk:Flag of Montenegro.svg|border|20px]] [[Czôrnogóra]] | align="center" |gòdnik 2008 | align="center" |gòdnik 2010 | align="center" |czerwińc 2012 |- |[[Òbrôzk:Flag of North Macedonia.svg|border|20px]] [[Nordowô Macedoniô]] | align="center" |strëmiannik 2004 | align="center" |gòdnik 2005 | align="center" |lëpińc 2022 |- |[[Òbrôzk:Flag of Serbia.svg|border|20px]] [[Serbiô|Serbskô]] | align="center" |gòdnik 2009 | align="center" |strëmiannik 2012 | align="center" |stëcznik 2014 |- |[[Òbrôzk:Flag of Turkey.svg|border|20px]] [[Tëreckô]] | align="center" |łżëkwiat 1987 | align="center" |gòdnik 1999 | align="center" |rujan 2005 |- |[[Òbrôzk:Flag of Ukraine.svg|border|20px]] [[Ùkrajina]] | align="center" |gromicznik 2022 | align="center" |czerwińc 2022 | align="center" |czerwińc 2024 |- |[[Òbrôzk:Flag of Kosovo.svg|border|20px]] [[Kòsowò]]* | align="center" |gòdnik 2022 | | |} == Symbòle == [[Òbrôzk:Ninth Symphony original.png|mały|12 starna rãkòpisu IX Symfònie Beethovena|300x300px]] === Eùropejsczi himn === Himnã Eùropejsczi Ùnie (a téż Radzëznë Eùropë) je part IX Symfònie Ludwiga van Beethovena w 1823 rokù do tekstu pòematu Fridricha Schillera "Òda do redotë" z 1785 rokù<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/symbols/european-anthem_pl Hymn europejski], european-union.europa.eu.</ref>. Przez wielejãzëkòwi charakter ùnie òficjalno himnã je jinstrumentalnô wersjô, chòc przez eùropejsczé spòlëznë je spiéwóny z dolmaczënkã, np. w [[Pòlsczi jãzëk|pòlsczim jãzëkù]] pòemat Schillera je spiéwóny w tłómaczenim Konstantégò Ildefònsa Gałczynsczégò. Himn ''(de facto "Òdã do redotë")'' na kaszëbsczi przedolmacził m.jin. [[Zbigniew Jankowski (aktór)|Zbigórz Jankòwsczi]]<ref name=":7">J. Antonowicz, ''Manifestacja jedności. IV Zjazd Kaszubów w Kartuzach'', [w:] "NORDA. Pismiono Kaszëbsczi Zemi", [https://bibliotekacyfrowa.eu/Content/67482/mPDF/74066-0001.pdf Hr 27/352].</ref>. {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed collapsible collapsed" |+Òda do redotë (dolm. Z. Jankòwsczi)<ref name=":7" /><ref>z doprowadzenim do sztandardu.</ref> |- | :''Ò redoto, jiskro bògów,'' :''kwiece Elizejsczich Pól'' :''swiãtô, na twim swiãtim progù'' :''stôwô naj kaszëbsczi chùr.'' :''Widnosc twòja wszëtkò zacmi,'' :''złączi, co kawel nóm wzął.'' :''Mdą familią wszëtcë lëdze'' :''tam, gdze twój mdze mądri głos.'' :''Òna w sercu, w zbòżu, w spiéwie,'' :''òna w schwôce lëdzczich rąk,'' :''z ni nôlëchszi robôk bierze,'' :''w ni nôlepszi nieba krąg.'' :''Wstańta, lëdze, wstańta wszãdze,'' :''nowinã niesã dzysô wóm:'' :''na gwiôzdownym nieba skłonie'' :''ta redota łiskô nóm.'' |} : === Mòtto EÙ === Mòttã Eùropejsczi Ùnie są słowa Zjednóni w rozmajitoôrtnoscë ''([[Łacyńsczi jãzëk|łac]]. In varietate concordia)'', jaczé mają pòdczorchiwac zgrôwanié do miru i dobrocëznë, a téż òchronã kùlturowi i jãzëkòwi bòkadnoscë Eùropë<ref name=":6" />. Mòtto mô swòją wersjã w kòżdim òficjalnym jãzëkù ùnie ([[Bułgarsczi jãzëk|bùłg]]. ''Единство в многообразието''; [[Angelsczi jãzëk|an]]. ''United in diversity''; [[Pòlsczi jãzëk|pòl]]. ''Zjednoczeni w różnorodności''; [[Czesczi jãzëk|cz]]. ''Jednotná v rozmanitosti''; [[Grecczi jãzëk|gr]]. ''Ενωμένη στην πολυμορφία''). === Eùropejskô fana === [[Òbrôzk:European Union Flag (4768764591).jpg|mały|Eùropejskô fana|300x300px]] Eùropejskô fana je mòrdą płôchtą z dwanôstoma złotima gwiôzdama w òkrãgù<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/symbols/european-flag_pl Flaga europejska], european-union.europa.eu.</ref>. Fana mô symbòlizowac jednotã, solidarnotã i harmóniã. Radzëzna Eùropë w gòdnikù 1955 rokù przëjãła projekt jakno swòją òficjalną fanã, a w łżëkwiace 1983 Eùropejsczi Parlament zabédowôł, bë bëła òna pòspólną faną Eùropejsczich Wspólnot. Mòrdô fana pierszi raz je wcygniãtô na pikc przed Berlaymont, sedzbą Eùropejsczi Kòmisje w Bruksele, w maju 1986 rokù. Eùropejskô fana wisy przed gardowima a rządowima bùdinkama, je na tôflach projektów a inicjatiw ùdëtkòwiónëch przez Ùniã, a téż na pòlsczim prawie jazdë, a téż na rejestracjowëch tôflach w nôleżnikòwëch krajach EÙ (tpzw. eùroband). == Galeriô == <gallery mode="nolines" widths="200"> Òbrôzk:European Parliament building Brussels 3.jpg|Bùdink Eùropejsczégò Parlamentu w Bruksele Òbrôzk:Belgique - Bruxelles - Schuman - Berlaymont - 01.jpg|Eùropejskô Kòmisjô Òbrôzk:4777 German-Poland border with view towards Germany.JPG|Greńca Pòlsczi i Niemiecczi Òbrôzk:European Parliament Brussels plenary sessions hemicycle.jpg|Plenarnô Zala Eùropejsczégò Parlamentu w Bruksele </gallery> == Òbaczë téż == * [[Jãzëczi Eùropejsczi Ùniji]] * [[Eùropa]] * [[Eùropejskô Radzëzna]][https://web.archive.org/web/20140909142901/http://european-council.europa.eu/home-page.aspx?lang=pl (pl)] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé pòwrózczi == {{Commons}} * [https://european-union.europa.eu/index_pl Òficjalnô starna Eùropejsczi Ùnie (pl)] [[Kategòrëjô:Eùropa]] [[Kategòrëjô:Pòliticzné òrganizacje]] njvaou40l6tzmaq7jzat2vdi820qho2 202013 202012 2026-06-10T23:31:27Z Rzadtymczasowy 19437 drobn. 202013 wikitext text/x-wiki {{Infobox pòliticznô òrganizacjô |miono= Eùropejskô Ùniô |gwôsné miono= <small><small>Европейски съюз, Europska unija, Unione europea, Evropská unie, Den Europæiske Union, Europese Unie, Euroopa Liit, Euroopan unioni, Union européenne, Europäische Union, Ευρωπαϊκή Ένωση, Európai Unió, An tAontas Eorpach, Eiropas Savienība, Europos Sąjunga, Unjoni Ewropea, Unia Europejska, União Europeia, Uniunea Europeană, Európska únia, Evropska unija, Unión Europea, Europeiska unionen</small></small> |lata jistnienia= |fana= Flag of Europe.svg |miono-genitiw= Eùropejsczi Ùnie |mòtto=In varietate concordia<ref name=":6">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/symbols/eu-motto_pl Motto UE], european-union.europa.eu.</ref> |himn= Òda do Redotë <center>[[Òbrôzk:European continental anthem, performed by the United States Navy Band.wav]]</center> |na karce= European Union main map.svg |jãzëk= [[Jãzëczi Eùropejsczi Ùniji|24 jãzëczi]] |stolëca= [[Òbrôzk:Flag of Belgium.svg|border|20px]] [[Bruksela]]<br>[[Òbrôzk:Flag of France.svg|border|20px]] [[Sztrasbùrg]]<br>[[Òbrôzk:Flag of Luxembourg.svg|border|20px]] [[Luksembùrg (gard)|Luksembùrg]]<br>[[Òbrôzk:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Frankfurt nad Menã|Frankfurt]] |fòrma państwa= midzënôdornô ùniô |kònstitucjô= [[Ùgòda z Maastricht]]<br>[[Ùgòda ò fùnksnérowanim Eùropejsczi Ùnie]]<br>[[Lizbóńskô Ùgòda]] |Mònarcha= [[Òbrôzk:Flag of Portugal.svg|border|20px]] António Costa |Prezydeńt= [[Òbrôzk:Flag of Germany.svg|border|20px]] Ursula von der Leyen |data ùsôdzenia= 1 smùtana 1993<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/principles-and-values/founding-agreements%20pl Traktaty założycielskie], european-union.europa.eu</ref> |data lëkwidacji= |wiéchrzëzna= 4 mln |procent-wòdë= |lëdztwò= 450 646 971<ref>[https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tps00001/default/table?lang=en Eurostat - Population on 1 January], ec.europa.eu.</ref> |rok= 2025 |dëtk= eùro |kòd dëtka= €, EUR |czasowô cona= |swiãto= 9 maja<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/europe-day_pl Dzień Europy], european-union.europa.eu.</ref> |kòd= |Internet= .eu }} '''Eùropejskô Ùniô, EÙ''' – gòspòdarczô i pòliticznô zrzesz 27 państw [[Eùropa|Eùropë]]. Pòwsta 1 smùtana 1993 rokù na mòcë [[Ùgòda z Maastricht|Ùgòdë z Maastricht]], co bëło skùtkã wielelatny pòliticzny, gòspòdarczi i spòlëznowi integracje. Kòrzenie dzysdniowi eùropejsczi integracje sëgają pòwòjnowégò cządu – 1949 rokù pòwsta Radzëzna Eùropë, a 1951 r. Eùropejskô Wspólnota Wãgla i Stalë<ref name=":0">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_pl Historia Unii Europejskiej: lata 1945-59], european-union.europa.eu.</ref>. W 1958 rokù pòwstôwô Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota i to ji bezpòstrzédną pòsobnicą je Eùropejskô Ùniô. Fónksnérowanim ùnie zajimô sã m.jin. [[Eùropejsczi Parlament]] i [[Eùropejskô Radzëzna]]. Òd czasu weńscô w żëcé Lizbóńsczi Ùgòdë 1 gòdnika 2009, prawnym spòdlim fónksnérowaniô Ùnie są [[Ùgòda z Maastricht|Ùgòda ò Eùropejsczi Ùnie]] i [[Traktat ò fùnksnérowanim Europejsczi Ùnii|Ùgòda ò fùnksnérowanim Eùropejsczi Ùnie]]. Wiôldżé znaczenié dlô ùnijnégò pòrządkù prawnégò mô téż [[Kôrta spòdlowich prôw Eùropejsczi Ùnie]]. W Eùropejsczi Ùnie żëje 449 milionów lëdzy, przë czim 66% pòpùlacje twòrzi 6 krajów<ref>[https://ec.europa.eu/eurostat/web/interactive-publications/demography-2025#about-publication Demography of Europe – 2025 edition], ec.europa.eu.</ref>. Wiérzchëzna to 4 mln km²<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/facts-and-figures-european-union_pl Fakty i liczby dotyczące Unii Europejskiej], european-union.europa.eu.</ref>. Krajowô Wërobizna Brutto to 19423,32 mld USD (34859,60 UDB per capita)<ref>[https://pl.tradingeconomics.com/european-union/gdp PKB Unii Europejskiej], tradingeconomics.com.</ref>. {| class="wikitable" |+Pòpùlacjô Eùropejsczi Ùnie !Kraj !Pòpùlacjô (% pòpùlacje EÙ) |- |[[Òbrôzk:Flag of Europe.svg|border|20px]] '''Eùropejskô Ùniô''' | align="center" |'''449 milionów (100%)''' |- |[[Òbrôzk:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Niemieckô]] | align="center" |83,4 milionów (19%) |- |[[Òbrôzk:Flag of France.svg|border|20px]] [[Francëjô|Francëskô]] | align="center" |68,4 milionów (15%) |- |[[Òbrôzk:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Italskô]] | align="center" |58,9 milionów (13%) |- |[[Òbrôzk:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Szpańskô]] | align="center" |48,6 milionów (11%) |- |[[Òbrôzk:Flag of Poland.svg|border|20px]] [[Pòlskô]] | align="center" |36,6 milionów (8%) |} == Historiô == === Eùropejsczé Wspólnotë === [[Òbrôzk:European Economic Community.svg|mały|Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota {{Legéńda|#009900|pierwòszni nôleżnicë}} {{Legéńda|#33cc33|kraje, jaczé pózni dołãczëłë}}]]Pò [[II swiatowô wòjna|II swiatowi wòjnë]] bëła w Eùropie brëkòwnota zakùńczeniégò cządu krwawëch i czãstëch zwad. Eùropejsczi pòliticë naczãlë proces jintegracje, jaczégò pierszim krokã bëło pòwstanié [[NATO]] 4 łżëkwiata 1949 rokù<ref name=":0" />. Zdrëszëna mia zagwësnic bezpiek midzë [[Zjednóné Kraje Americzi|Zjednónyma Stanama]], [[Kanada|Kanadą]] i [[Eùropa|Eùropą]] (na zôczątkù bëło to 10 państw zôpôdny Eùropë<ref name=":0" />). Miesąc pózni, 5 maja 1949, ùsadzonô je Radzëzna Eùropë. 9 maja 1950 rokù minyster zagrańcowëch zachów Francësczi, [[Robert Schuman]], przedstôwiô [[Plan Schumana|plan jintegracje wëróbkù wãgla i stalë]]. Rok pózni, 18 łżëkwiata 1951, przez 6 krajów zôpôdny eùropë ([[Niemieckô]], [[Francëjô|Francëskô]], [[Italskô|Italskô,]] [[Néderlandzkô]], [[Belgijskô|Belgiô]] i [[Luksembùrg]]) założónô je [[Eùropejskô Wspólnota Wãgla i Stalë]], jakô 1 stëcznika 1958 rokù rozkòscerzô sã w [[Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota|Eùropejską Gòspòdarczą Wspólnotã]] i [[Eùropejskô Wspólnota Atomòwi Energie|Eùropejską Wspólnotã Atomòwi Energie (Eùratom)]]. 19 strëmiannika 1958 rokù pòwstôwô Eùropejskô Parlamentarnô Gromada, jakô 30 strëmiannika 1962 rokù przesztôłcô sã w [[Eùropejsczi Parlament]]<ref>[https://www.europarl.europa.eu/factsheets/pl/sheet/11/the-european-parliament-historical-background Parlament Europejski: geneza], europarl.europa.eu.</ref>. Lata 60. XX stalata bëłë dobrim dlô Wspólnotë gòspòdarczim cządã. Nôleżnikòwé państwa decidëją sã na pòspólną kòntrolã wëróbkù jestkù. 3 maja 1960 rokù pòwstôwô Eùropejskô Stowôra Wòlnégò Hańdlu, jakô mô wspierac wòlny hańdel i gòspòdarczą integracjã z krajama spòza Eùropejsczi Gòspòdarczi Wspólnotë: [[Aùstriô|Óstriacczi]], [[Dëńskô|Dëńsczi]], [[Norweskô|Norwesczi]], [[Pòrtugalsczi alfabét|Pòrtugalsczi]], [[Szwedzkô|Szwédzczi]], [[Szwajcariô|Szwajcarsczi]] i [[Wiôlgô Britanijô|Wiôldżi Britanie]]<ref name=":1">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1960-69_pl Historia Unii Europejskiej: lata 1960-69], european-union.europa.eu.</ref>. 8 łżëkwiata 1965 w Bruksele òstôł pòdpisóny taktat, jaczi sparłãcził wëkònawczé òrganë [[Eùropejskô Wspólnota Wãgla i Stalë|Eùropejsczi Wspólnotë Wãgla i Stalë]], [[Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota|Eùropejsczi Gòspòdarczi Wspólnotë]] i [[Eùropejskô Wspólnota Atomòwi Energie|Eùroatomu]]<ref name=":1" />. 1 lëpińca 1968 rokù pòwstôwô cłowô ùniô midzë szescoma krajama EGW<ref name=":1" />. 1 stëcznika 1973 rokù wspólnota pòwikszô sã ò trzë państwa: [[Dëńskô]], [[Irlandiô|Irlandzkô]] i [[Wiôlgô Britanijô|Wiôlgô Britaniô]]<ref name=":2">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1970-79_pl Historia Unii Europejskiej: lata 1970–79], european-union.europa.eu.</ref>. Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota pòwikszô sã pózni jesz ò trzë państwa: 1 stëcznika 1981 rokù dołãczô [[Greckô]], a 1 stëcznika 1986 [[Szpańskô]] i [[Pòrtugalskô]]<ref name=":3">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1980-89_pl Historia Unii Europejskiej: lata 1980–89], european-union.europa.eu.</ref>. W czerwińcu 1979 rokù do [[Eùropejsczi Parlament|Eùropejsczégò Parlamentu]], do chtërnégò dotąd pòsélcowie bëlë delegòwóny przez nôrodné parlamentë, mô plac pierszô bezpòstrzédnô welacjô<ref name=":2" />. Òbëwatele wëbierają 410 pòsélców, a przédniczką EP òstôwô francëskô pòliticzkô Simone Veil<ref>[https://www.europarl.europa.eu/infographic/european-parliament-timeline/index_pl.html#event-19790607 Pierwsze bezpośrednie wybory europejskie], europarl.europa.eu.</ref>. W latach 80. XX stalatégò eùropejskô jintegracjô i wespółrobòta jidze dali. 28 gromicznika 1984 rokù, bë ùtrzëmac pòzycjã w òbrëmim innowacje, pòwstôwô pierszi badérny program na eùropejsczi rówiznie – ESPRIT ([[Anielsczi jãzëk|an]]. ''European Strategic Programme for Research in Information Technologies'')<ref name=":3" />. 1 gromicznika 1987 rokù fónksnérowac naczinô jednorodny eùropejsczi akt, jaczi w cządze 6 lat mô stwòrzëc jednorodny eùropejsczi rënk. Dôwô to téż Eùropejsczémù Parlamentowi wikszi głos, a Eùropejsczé Wspólnotë mają wikszé mòżebnotë w òbrëmim òchronë strzodowiszcza. 13 czerwińca 1987 rokù pòwstôwô program "Erasmus", jaczi mô dac sztudéróm bënë zdrëszënë mòżebnotã sztudérowaniégò w jinszim eùropejsczim kraju. W rujanie 1990 rokù, rok pò znikwienim berlińsczégò mùru, pòrénkòwi part Miemców dołącza do Eùropejsczi Wspólnotë<ref name=":3" />. === Ùniô === [[Òbrôzk:GER — BY — Regensburg - Donaumarkt 1 (Museum der Bayerischen Geschichte; Vertrag von Maastricht) (cropped).JPG|mały|Ùgòda z Maastricht]] 7 gromicznika 1992 rokù w òlendersczim [[Maastricht]] je pòdpisónô [[Ùgòda z Maastricht|Ùgòda ò Eùropejsczi Ùnie]], jakô twòrzi regle tikającë sã przińdnégò pòspólnégò dëtka, zagrańcowi pòliticzi i bezpiekù, le téż wikszi wespółrobòtë w òbrëmim wëmiaru sprawiedlëwòtë i bënowëch zachów. 1 smùtana 1993 rokù òficjalno pòwstôwô Eùropejskô Ùniô<ref name=":4">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1990-99_pl Historia Unii Europejskiej: lata 1990–1999], european-union.europa.eu.</ref>. Pòwstôwô jednorodny rënk, jaczi fónksnérëje na spòdlim 4 wòlnot: wòlny przepłiw lëdzy, towarów, ùsłëgów i kapitału. 1 stëcznika 1993 rokù je jinaùgùracjô jednorodnégò rënkù, chòc part wòlnégò przepłiwù ùsłëgów pòtikô sã z opòzdzënkã<ref name=":4" />. Rok pózni w żëcé wchòdzy ùgòda, jakô ùsôdzô Eùropejską Gòspòdarczą Òbéńdã, rozkòscerzającô jednorodny rënk na kraje EFTA ([[Eùropejskô Stowôra Wòlnégò Hańdlu]]). 1 stëcznika 1995 rokù do Eùropejsczi Ùnie dołãczają [[Aùstriô|Óstriackô]], [[Fińskô]] i [[Szwedzkô|Szwédzkô]]. 26 strëmiannika 1995 rokù, na spòdlim ùgôdënkù z Schengen, midzë sétmoma krajama EÙ ([[Belgijskô|Belgiô]], [[Francëjô|Francëskô]], [[Szpańskô]], [[Luksembùrg]], [[Néderlandzkô]], [[Niemieckô]], [[Pòrtugalskô]]) zniesonô je paszpòrtowô kòntrola. Do 2021 rokù strefa Schengen òbjimie 26 państw<ref name=":4" />. 2 rujana 1997 rokù pòdpisónô je ùgòda z Amsterdamu, jaczi refòrmë mają pòcwierdzëc pòzycjã EÙ na swiecie. 1 stëcznika 1999 rokù pòwstôwô [[eùro]]. Przódë ùżiwóné leno w transakcjach bezpieniãżnych w 11 krajach EÙ (bez Grecczi)<ref>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A31998R2866 Council Regulation (EC) No 2866/98 of 31 December 1998 on the conversion rates between the euro and the currencies of the Member States adopting the euro], eur-lex.europa.eu, 31 gòdnika 1998.</ref>, a òd 2002 fónksnérëje jakno òficjalny dëtk – przë czim Wiôlgô Britaniô, Dëńskô i Szwédzkô rezygnëją z wprowadzeniô eùro. 26 gromicznika przédnicë EÙ pòdpisëją ùgòdã z Nicei, jakô mô zrefòrmowac jinstytucje, bë EÙ mògła fónksnérowac jakno ùniô 25 państw i przëjic pòstãpnëch nôleżników<ref name=":5">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/2000-09_pl Historia Unii Europejskiej: lata 2000–2009], european-union.europa.eu.</ref>. 1 maja 2004 rokù mô plac nôwikszé rozrzeszwianié Eùropejsczi Ùnie. Dołãczô do ni mët 10 krajów: [[Cyper]], [[Czeskô Repùblika|Czeskô]], [[Estoniô]], [[Lëtwa|Lëtewskô]], [[Łotwa]], [[Malta]], [[Pòlskô]], [[Słowackô]], [[Słoweniô|Słoweńskô]] i [[Madżarskô]]<ref name=":5" />. == Sztruktura == W Eùropejsczi Ùnie fónksnérëje 7 eùropejsczich jinstitucjów, 9 òrganów EÙ i wiãcy jak 30 zdecentralizowónëch agencjów<ref>[https://european-union.europa.eu/institutions-law-budget/institutions-and-bodies/types-institutions-and-bodies_pl Rodzaje instytucji i organów], european-union.europa.eu.</ref>. Jistnieją 4 główné jinstitucje, jaczé czerëją administracją EÙ: * [[Òbrôzk:European Parliament Strasbourg Hemicycle - Diliff.jpg|mały|Zala Òbradów Eùropejsczégò Parlamentu w [[Sztrasbùrg|Sztrasbùrgù]]]][[Eùropejsczi Parlament]] – reprezentëje òbëwatelów nôleżnikòwëch krajów EÙ. Pòsélcowie są wëbieróni w bezpòstrzédny welacje. EP rozsądzô w sprawie eùropejsczégò prawa mët z Radzëzną Eùropejsczi Ùnie. Zacwierdzëwô bùdżet Ùnie. * [[Eùropejskô Radzëzna]] – przédnicë państw abò rządów krajów EÙ twòrzą radzëznã. Wskazëwô òglowi pòliticzny czerënk i prioritetë Ùnie. Przédnik radzëznë wëbieróny je na 2,5-latną kadencjã, chtërną mòże rôz òdnowic. Reprezentacją Pòlsczi w radzëznie je premiéra<ref>[https://www.consilium.europa.eu/pl/european-council/members/ Członkowie Rady Europejskiej], consilium.europa.eu.</ref>. * [[Radzëzna Eùropejsczi Ùnie]] – reprezentëje rządë krajów EÙ. Radzëzna je ògarnã, w jaczim minystrowie ze wszëtczich krajów pòtikają sã, bë twòrzëc prawò i kòòrdinowac pòlitikã w apartnych òbrëmiach. * [[Eùropejskô Kòmisjô]] – przédny òrgan wëkònawczi EÙ. == Geògrafiô == === Nôleżnikòwé kraje EÙ === {| class="wikitable" !Rok przëstãpieniô !Nôleżnikòwé kraje EÙ !Òrganizacjô |- | align="center" |1957 |[[Òbrôzk:Flag of Belgium (civil).svg|border|20px]][[Belgijskô|Belgiô]], [[Òbrôzk:Flag of France.svg|border|20px]][[Francëjô|Francëskô]], [[Òbrôzk:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]][[Néderlandzkô]], [[Òbrôzk:Flag of Luxembourg.svg|border|20px]][[Luksembùrg]], [[Òbrôzk:Flag of Germany.svg|border|20px]]RFN (òd 1990 jakno [[Niemieckô|zjednónô Niemieckô]]), [[Òbrôzk:Flag of Italy.svg|border|20px]][[Italskô]] | align="center" |Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota |- | align="center" |1973 |[[Òbrôzk:Flag of Denmark.svg|border|20px]][[Dëńskô]], [[Òbrôzk:Flag of Ireland.svg|border|20px]][[Irlandiô|Irlandzkô]], [[Òbrôzk:Flag of United Kingdom.svg|border|20px]][[Wiôlgô Britanijô|Wiôlgô Britaniô]]* | rowspan="3" align="center" |Eùropejskô Wspólnota |- | align="center" |1981 |[[Òbrôzk:Flag of Greece.svg|border|20px]][[Greckô]] |- | align="center" |1986 |[[Òbrôzk:Flag of Spain.svg|border|20px]][[Szpańskô]], [[Òbrôzk:Flag of Portugal.svg|border|20px]][[Pòrtugalskô]] |- | align="center" |1995 |[[Òbrôzk:Flag of Austria.svg|border|20px]][[Aùstriô|Óstriackô]], [[Òbrôzk:Flag of Finland.svg|border|20px]][[Fińskô]], [[Òbrôzk:Flag of Sweden.svg|border|20px]][[Szwedzkô|Szwédzkô]] | rowspan="4" align="center" |Eùropejskô Ùniô |- | align="center" |2004 |[[Òbrôzk:Flag of Cyprus.svg|border|20px]][[Cyper]], [[Òbrôzk:Flag of Czech Republic.svg|border|20px]][[Czeskô Repùblika|Czeskô]], [[Òbrôzk:Flag of Estonia.svg|border|20px]][[Estoniô]], [[Òbrôzk:Flag of Lithuania.svg|border|20px]][[Lëtwa|Lëtewskô]], [[Òbrôzk:Flag of Latvia.svg|border|20px]][[Łotwa]], [[Òbrôzk:Flag of Malta.svg|border|20px]][[Malta]], [[Òbrôzk:Flag of Poland.svg|border|20px]][[Pòlskô]], [[Òbrôzk:Flag of Slovakia.svg|border|20px]][[Słowackô]], [[Òbrôzk:Flag of Slovenia.svg|border|20px]][[Słoweniô|Słoweńskô]], [[Òbrôzk:Flag of Hungary.svg|border|20px]][[Madżarskô]] |- | align="center" |2007 |[[Òbrôzk:Flag of Bulgaria.svg|border|20px]][[Bùłgariô|Bùłgarskô]], [[Òbrôzk:Flag of Romania.svg|border|20px]][[Rumùńskô]] |- | align="center" |2013 |[[Òbrôzk:Flag of Croatia.svg|border|20px]][[Chòrwackô]] |}[[Òbrôzk:EC-EU-enlargement animation.gif|mały|250x250px|Rozkòscerzanié sã Eùropejsczi Ùnie w czasu]] === Kraje, jaczé òpùscëłë EÙ === 1 gromicznika 2020 rokù Wiôlgô Britaniô òpùscëła Eùropejską Ùniã<ref>Zawiadomienie o wejściu w życie Umowy o wystąpieniu Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej z Unii Europejskiej i Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej ([https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/PDF/?uri=OJ:L:2020:029:FULL&from=PL Dz. Urz. UE L 29 z 31 stëcznika 2020 r., s. 189]).</ref>, na spòdlim wënikù referendum z 23 czerwińca 2016 rokù. 51.9% òsób bëło za òpùszczenim Eùropejsczi Ùnie<ref>[https://www.electoralcommission.org.uk/research-reports-and-data/our-reports-and-data-past-elections-and-referendums/report-23-june-2016-referendum-uks-membership-european-union Report: 23 June 2016 referendum on the UK’s membership of the European Union], electoralcommission.org.uk, séwnik 2016.</ref>. {| class="wikitable" !Państwò !Rok przëstãpieniô !Rok wëstãpieniô !Referendum |- |[[Òbrôzk:Flag of United Kingdom.svg|border|15px]]Wiôlgô Britaniô | align="center" |1973 | align="center" |2020 |23 czerwińca 2016 |} === Kraje, jaczé kandidëją do EÙ === Pòdług Ùgòdë ò Eùropejsczi Ùnie, kòżdi demòkraticzny eùropejsczi kraj mòże złożëc pòdôw ò nôleżnictwò w ùnie<ref>[https://enlargement.ec.europa.eu/enlargement-policy/conditions-membership_en?prefLang=pl Conditions for membership], enlargement.ec.europa.eu.</ref>. Do EÙ mòże dołãczëc eùropejsczi kraj, jaczi spełni tpzw. kòpenhasczé kriteria. Kraj, jaczi chce weńsc do ùnie, mùszi na przëmiôr: * miec sztabil jinstytucje, jaczé gwarantëją demòkracjã, rządë prawa, przestrzeganié praw człowieka, * miec rënkòwą gòspòdarkã, jakô dobrze fónksnérëje, * miec mòżlëwòtã spełnic òbrzészczi, jaczé są wënikã nôleżnictwa w EÙ. Dzys warô akcesjowi proces dlô 10 krajów<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/eu-enlargement_pl Rozszerzenie UE], european-union.europa.eu,</ref>. {| class="wikitable" !Państwò !Pòdôw ò nôleżnictwò w EÙ !Sztatus kandidata !Negòcjacje w sprawie nôleżnictwa |- |[[Òbrôzk:Flag of Albania.svg|border|20px]] [[Albańskô]] | align="center" |łżëkwiat 2009 | align="center" |czerwińc 2014 | align="center" |lëpińc 2022 |- |[[Òbrôzk:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|border|20px]] [[Bòsniô i Hercegòwina]] | align="center" |gromicznik 2016 | align="center" |gòdnik 2022 | |- |[[Òbrôzk:Flag of Georgia.svg|border|20px]] [[Grëzóńskô]] | align="center" |strëmiannik 2022 | align="center" |gòdnik 2023 | |- |[[Òbrôzk:Flag of Moldova.svg|border|20px]] [[Mòłdawiô]] | align="center" |strëmiannik 2022 | align="center" |czerwińc 2022 | align="center" |czerwińc 2024 |- |[[Òbrôzk:Flag of Montenegro.svg|border|20px]] [[Czôrnogóra]] | align="center" |gòdnik 2008 | align="center" |gòdnik 2010 | align="center" |czerwińc 2012 |- |[[Òbrôzk:Flag of North Macedonia.svg|border|20px]] [[Nordowô Macedoniô]] | align="center" |strëmiannik 2004 | align="center" |gòdnik 2005 | align="center" |lëpińc 2022 |- |[[Òbrôzk:Flag of Serbia.svg|border|20px]] [[Serbiô|Serbskô]] | align="center" |gòdnik 2009 | align="center" |strëmiannik 2012 | align="center" |stëcznik 2014 |- |[[Òbrôzk:Flag of Turkey.svg|border|20px]] [[Tëreckô]] | align="center" |łżëkwiat 1987 | align="center" |gòdnik 1999 | align="center" |rujan 2005 |- |[[Òbrôzk:Flag of Ukraine.svg|border|20px]] [[Ùkrajina]] | align="center" |gromicznik 2022 | align="center" |czerwińc 2022 | align="center" |czerwińc 2024 |- |[[Òbrôzk:Flag of Kosovo.svg|border|20px]] [[Kòsowò]]* | align="center" |gòdnik 2022 | | |} == Symbòle == [[Òbrôzk:Ninth Symphony original.png|mały|12 starna rãkòpisu IX Symfònie Beethovena|300x300px]] === Eùropejsczi himn === Himnã Eùropejsczi Ùnie (a téż Radzëznë Eùropë) je part IX Symfònie Ludwiga van Beethovena w 1823 rokù do tekstu pòematu Fridricha Schillera "Òda do redotë" z 1785 rokù<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/symbols/european-anthem_pl Hymn europejski], european-union.europa.eu.</ref>. Przez wielejãzëkòwi charakter ùnie òficjalno himnã je jinstrumentalnô wersjô, chòc przez eùropejsczé spòlëznë je spiéwóny z dolmaczënkã, np. w [[Pòlsczi jãzëk|pòlsczim jãzëkù]] pòemat Schillera je spiéwóny w tłómaczenim Konstantégò Ildefònsa Gałczynsczégò. Himn ''(de facto "Òdã do redotë")'' na kaszëbsczi przedolmacził m.jin. [[Zbigniew Jankowski (aktór)|Zbigórz Jankòwsczi]]<ref name=":7">J. Antonowicz, ''Manifestacja jedności. IV Zjazd Kaszubów w Kartuzach'', [w:] "NORDA. Pismiono Kaszëbsczi Zemi", [https://bibliotekacyfrowa.eu/Content/67482/mPDF/74066-0001.pdf Hr 27/352].</ref>. ==== Òda do redotë (dolm. Z. Jankòwsczi)<ref name=":7" /><ref>z doprowadzenim do sztandardu.</ref><!-- ten tekst tak pò prôwdze tuwò nie pasëje i jô bë gò pózni przeniósł do apartnégò artikla ò Òdze do redotë, a tuwò dôł szablónã apartny artikel --> ==== :''Ò redoto, jiskro bògów,'' :''kwiece Elizejsczich Pól'' :''swiãtô, na twim swiãtim progù'' :''stôwô naj kaszëbsczi chùr.'' :''Widnosc twòja wszëtkò zacmi,'' :''złączi, co kawel nóm wzął.'' :''Mdą familią wszëtcë lëdze'' :''tam, gdze twój mdze mądri głos.'' :''Òna w sercu, w zbòżu, w spiéwie,'' :''òna w schwôce lëdzczich rąk,'' :''z ni nôlëchszi robôk bierze,'' :''w ni nôlepszi nieba krąg.'' :''Wstańta, lëdze, wstańta wszãdze,'' :''nowinã niesã dzysô wóm:'' :''na gwiôzdownym nieba skłonie'' :''ta redota łiskô nóm.'' === Mòtto EÙ === Mòttã Eùropejsczi Ùnie są słowa Zjednóni w rozmajitoôrtnoscë ''([[Łacyńsczi jãzëk|łac]]. In varietate concordia)'', jaczé mają pòdczorchiwac zgrôwanié do miru i dobrocëznë, a téż òchronã kùlturowi i jãzëkòwi bòkadnoscë Eùropë<ref name=":6" />. Mòtto mô swòją wersjã w kòżdim òficjalnym jãzëkù ùnie ([[Bułgarsczi jãzëk|bùłg]]. ''Единство в многообразието''; [[Angelsczi jãzëk|an]]. ''United in diversity''; [[Pòlsczi jãzëk|pòl]]. ''Zjednoczeni w różnorodności''; [[Czesczi jãzëk|cz]]. ''Jednotná v rozmanitosti''; [[Grecczi jãzëk|gr]]. ''Ενωμένη στην πολυμορφία'').[[Òbrôzk:European Union Flag (4768764591).jpg|mały|Eùropejskô fana|300x300px]] === Eùropejskô fana === Eùropejskô fana je mòrdą płôchtą z dwanôstoma złotima gwiôzdama w òkrãgù<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/symbols/european-flag_pl Flaga europejska], european-union.europa.eu.</ref>. Fana mô symbòlizowac jednotã, solidarnotã i harmóniã. Radzëzna Eùropë w gòdnikù 1955 rokù przëjãła projekt jakno swòją òficjalną fanã, a w łżëkwiace 1983 Eùropejsczi Parlament zabédowôł, bë bëła òna pòspólną faną Eùropejsczich Wspólnot. Mòrdô fana pierszi raz je wcygniãtô na pikc przed Berlaymont, sedzbą Eùropejsczi Kòmisje w Bruksele, w maju 1986 rokù. Eùropejskô fana wisy przed gardowima a rządowima bùdinkama, je na tôflach projektów a inicjatiw ùdëtkòwiónëch przez Ùniã, a téż na pòlsczim prawie jazdë, a téż na rejestracjowëch tôflach w nôleżnikòwëch krajach EÙ (tpzw. eùroband). == Galeriô == <gallery mode="nolines" widths="200"> Òbrôzk:European Parliament building Brussels 3.jpg|Bùdink Eùropejsczégò Parlamentu w Bruksele Òbrôzk:Belgique - Bruxelles - Schuman - Berlaymont - 01.jpg|Eùropejskô Kòmisjô Òbrôzk:4777 German-Poland border with view towards Germany.JPG|Greńca Pòlsczi i Niemiecczi Òbrôzk:European Parliament Brussels plenary sessions hemicycle.jpg|Plenarnô Zala Eùropejsczégò Parlamentu w Bruksele </gallery> == Òbaczë téż == * [[Jãzëczi Eùropejsczi Ùniji]] * [[Eùropa]] * [[Eùropejskô Radzëzna]][https://web.archive.org/web/20140909142901/http://european-council.europa.eu/home-page.aspx?lang=pl (pl)] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé pòwrózczi == {{Commons}} * [https://european-union.europa.eu/index_pl Òficjalnô starna Eùropejsczi Ùnie (pl)] [[Kategòrëjô:Eùropa]] [[Kategòrëjô:Pòliticzné òrganizacje]] c4l635tu3jy856tyt55a0ib68aisb8s 202014 202013 2026-06-10T23:36:00Z Rzadtymczasowy 19437 drobn., jãzëk 202014 wikitext text/x-wiki {{Infobox pòliticznô òrganizacjô |miono= Eùropejskô Ùniô |gwôsné miono= <small><small>Европейски съюз, Europska unija, Unione europea, Evropská unie, Den Europæiske Union, Europese Unie, Euroopa Liit, Euroopan unioni, Union européenne, Europäische Union, Ευρωπαϊκή Ένωση, Európai Unió, An tAontas Eorpach, Eiropas Savienība, Europos Sąjunga, Unjoni Ewropea, Unia Europejska, União Europeia, Uniunea Europeană, Európska únia, Evropska unija, Unión Europea, Europeiska unionen</small></small> |lata jistnienia= |fana= Flag of Europe.svg |miono-genitiw= Eùropejsczi Ùnie |mòtto=In varietate concordia<ref name=":6">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/symbols/eu-motto_pl Motto UE], european-union.europa.eu.</ref> |himn= Òda do Redotë <center>[[Òbrôzk:European continental anthem, performed by the United States Navy Band.wav]]</center> |na karce= European Union main map.svg |jãzëk= [[Jãzëczi Eùropejsczi Ùniji|24 jãzëczi]] |stolëca= [[Òbrôzk:Flag of Belgium.svg|border|20px]] [[Bruksela]]<br>[[Òbrôzk:Flag of France.svg|border|20px]] [[Sztrasbùrg]]<br>[[Òbrôzk:Flag of Luxembourg.svg|border|20px]] [[Luksembùrg (gard)|Luksembùrg]]<br>[[Òbrôzk:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Frankfurt nad Menã|Frankfurt]] |fòrma państwa= midzënôdornô ùniô |kònstitucjô= [[Ùgòda z Maastricht]]<br>[[Ùgòda ò fùnksnérowanim Eùropejsczi Ùnie]]<br>[[Lizbóńskô Ùgòda]] |Mònarcha= [[Òbrôzk:Flag of Portugal.svg|border|20px]] António Costa |Prezydeńt= [[Òbrôzk:Flag of Germany.svg|border|20px]] Ursula von der Leyen |data ùsôdzenia= 1 smùtana 1993<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/principles-and-values/founding-agreements%20pl Traktaty założycielskie], european-union.europa.eu</ref> |data lëkwidacji= |wiéchrzëzna= 4 mln |procent-wòdë= |lëdztwò= 450 646 971<ref>[https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tps00001/default/table?lang=en Eurostat - Population on 1 January], ec.europa.eu.</ref> |rok= 2025 |dëtk= eùro |kòd dëtka= €, EUR |czasowô cona= |swiãto= 9 maja<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/europe-day_pl Dzień Europy], european-union.europa.eu.</ref> |kòd= |Internet= .eu }} '''Eùropejskô Ùniô, EÙ''' – gòspòdarczô i pòliticznô zrzesz 27 państw [[Eùropa|Eùropë]]. Pòwsta 1 smùtana 1993 rokù na mòcë [[Ùgòda z Maastricht|Ùgòdë z Maastricht]], co bëło skùtkã wielelatny pòliticzny, gòspòdarczi i spòlëznowi integracje. Kòrzenie dzysdniowi eùropejsczi integracje sëgają pòwòjnowégò cządu – 1949 rokù pòwsta Radzëzna Eùropë, a 1951 r. Eùropejskô Wspólnota Wãgla i Stalë<ref name=":0">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_pl Historia Unii Europejskiej: lata 1945-59], european-union.europa.eu.</ref>. W 1958 rokù pòwstôwô Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota i to ji bezpòstrzédną pòsobnicą je Eùropejskô Ùniô. Fónksnérowanim ùnie zajimô sã m.jin. [[Eùropejsczi Parlament]] i [[Eùropejskô Radzëzna]]. Òd czasu weńscô w żëcé Lizbóńsczi Ùgòdë 1 gòdnika 2009, prawnym spòdlim fónksnérowaniô Ùnie są [[Ùgòda z Maastricht|Ùgòda ò Eùropejsczi Ùnie]] i [[Traktat ò fùnksnérowanim Europejsczi Ùnii|Ùgòda ò fùnksnérowanim Eùropejsczi Ùnie]]. Wiôldżé znaczenié dlô ùnijnégò pòrządkù prawnégò mô téż [[Kôrta spòdlowich prôw Eùropejsczi Ùnie]]. W Eùropejsczi Ùnie żëje 449 milionów lëdzy, przë czim 66% pòpùlacje twòrzi 6 krajów<ref>[https://ec.europa.eu/eurostat/web/interactive-publications/demography-2025#about-publication Demography of Europe – 2025 edition], ec.europa.eu.</ref>. Wiérzchëzna to 4 mln km²<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/facts-and-figures-european-union_pl Fakty i liczby dotyczące Unii Europejskiej], european-union.europa.eu.</ref>. Krajowô Wërobizna Brutto to 19423,32 mld USD (34859,60 UDB per capita)<ref>[https://pl.tradingeconomics.com/european-union/gdp PKB Unii Europejskiej], tradingeconomics.com.</ref>. {| class="wikitable" |+Pòpùlacjô Eùropejsczi Ùnie !Kraj !Pòpùlacjô (% pòpùlacje EÙ) |- |[[Òbrôzk:Flag of Europe.svg|border|20px]] '''Eùropejskô Ùniô''' | align="center" |'''449 milionów (100%)''' |- |[[Òbrôzk:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Niemieckô]] | align="center" |83,4 milionów (19%) |- |[[Òbrôzk:Flag of France.svg|border|20px]] [[Francëjô|Francëskô]] | align="center" |68,4 milionów (15%) |- |[[Òbrôzk:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Italskô]] | align="center" |58,9 milionów (13%) |- |[[Òbrôzk:Flag of Spain.svg|border|20px]] [[Szpańskô]] | align="center" |48,6 milionów (11%) |- |[[Òbrôzk:Flag of Poland.svg|border|20px]] [[Pòlskô]] | align="center" |36,6 milionów (8%) |} == Historiô == === Eùropejsczé Wspólnotë === [[Òbrôzk:European Economic Community.svg|mały|Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota {{Legéńda|#009900|pierwòszni nôleżnicë}} {{Legéńda|#33cc33|kraje, jaczé pózni dołãczëłë}}]]Pò [[II swiatowô wòjna|II swiatowi wòjnë]] bëła w Eùropie brëkòwnota zakùńczeniégò cządu krwawëch i czãstëch zwad. Eùropejsczi pòliticë naczãlë proces jintegracje, jaczégò pierszim krokã bëło pòwstanié [[NATO]] 4 łżëkwiata 1949 rokù<ref name=":0" />. Zdrëszëna mia zagwësnic bezpiek midzë [[Zjednóné Kraje Americzi|Zjednónyma Stanama]], [[Kanada|Kanadą]] i [[Eùropa|Eùropą]] (na zôczątkù bëło to 10 państw zôpôdny Eùropë<ref name=":0" />). Miesąc pózni, 5 maja 1949, ùsadzonô je Radzëzna Eùropë. 9 maja 1950 rokù minyster zagrańcowëch zachów Francësczi, [[Robert Schuman]], przedstôwiô [[Plan Schumana|plan jintegracje wëróbkù wãgla i stalë]]. Rok pózni, 18 łżëkwiata 1951, przez 6 krajów zôpôdny eùropë ([[Niemieckô]], [[Francëjô|Francëskô]], [[Italskô|Italskô,]] [[Néderlandzkô]], [[Belgijskô|Belgiô]] i [[Luksembùrg]]) założónô je [[Eùropejskô Wspólnota Wãgla i Stalë]], jakô 1 stëcznika 1958 rokù rozkòscerzô sã w [[Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota|Eùropejską Gòspòdarczą Wspólnotã]] i [[Eùropejskô Wspólnota Atomòwi Energie|Eùropejską Wspólnotã Atomòwi Energie (Eùratom)]]. 19 strëmiannika 1958 rokù pòwstôwô Eùropejskô Parlamentarnô Gromada, jakô 30 strëmiannika 1962 rokù przesztôłcô sã w [[Eùropejsczi Parlament]]<ref>[https://www.europarl.europa.eu/factsheets/pl/sheet/11/the-european-parliament-historical-background Parlament Europejski: geneza], europarl.europa.eu.</ref>. Lata 60. XX stalata bëłë dobrim dlô Wspólnotë gòspòdarczim cządã. Nôleżnikòwé państwa decidëją sã na pòspólną kòntrolã wëróbkù jestkù. 3 maja 1960 rokù pòwstôwô Eùropejskô Stowôra Wòlnégò Hańdlu, jakô mô wspierac wòlny hańdel i gòspòdarczą integracjã z krajama spòza Eùropejsczi Gòspòdarczi Wspólnotë: [[Aùstriô|Óstriacczi]], [[Dëńskô|Dëńsczi]], [[Norweskô|Norwesczi]], [[Pòrtugalsczi alfabét|Pòrtugalsczi]], [[Szwedzkô|Szwédzczi]], [[Szwajcariô|Szwajcarsczi]] i [[Wiôlgô Britanijô|Wiôldżi Britanie]]<ref name=":1">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1960-69_pl Historia Unii Europejskiej: lata 1960-69], european-union.europa.eu.</ref>. 8 łżëkwiata 1965 w Bruksele òstôł pòdpisóny taktat, jaczi sparłãcził wëkònawczé òrganë [[Eùropejskô Wspólnota Wãgla i Stalë|Eùropejsczi Wspólnotë Wãgla i Stalë]], [[Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota|Eùropejsczi Gòspòdarczi Wspólnotë]] i [[Eùropejskô Wspólnota Atomòwi Energie|Eùroatomu]]<ref name=":1" />. 1 lëpińca 1968 rokù pòwstôwô cłowô ùniô midzë szescoma krajama EGW<ref name=":1" />. 1 stëcznika 1973 rokù wspólnota pòwikszô sã ò trzë państwa: [[Dëńskô]], [[Irlandiô|Irlandzkô]] i [[Wiôlgô Britanijô|Wiôlgô Britaniô]]<ref name=":2">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1970-79_pl Historia Unii Europejskiej: lata 1970–79], european-union.europa.eu.</ref>. Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota pòwikszô sã pózni jesz ò trzë państwa: 1 stëcznika 1981 rokù dołãczô [[Greckô]], a 1 stëcznika 1986 [[Szpańskô]] i [[Pòrtugalskô]]<ref name=":3">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1980-89_pl Historia Unii Europejskiej: lata 1980–89], european-union.europa.eu.</ref>. W czerwińcu 1979 rokù do [[Eùropejsczi Parlament|Eùropejsczégò Parlamentu]], do chtërnégò dotąd pòsélcowie bëlë delegòwóny przez nôrodné parlamentë, mô plac pierszô bezpòstrzédnô welacjô<ref name=":2" />. Òbëwatele wëbierają 410 pòsélców, a przédniczką EP òstôwô francëskô pòliticzkô Simone Veil<ref>[https://www.europarl.europa.eu/infographic/european-parliament-timeline/index_pl.html#event-19790607 Pierwsze bezpośrednie wybory europejskie], europarl.europa.eu.</ref>. W latach 80. XX stalatégò eùropejskô jintegracjô i wespółrobòta jidze dali. 28 gromicznika 1984 rokù, bë ùtrzëmac pòzycjã w òbrëmim innowacje, pòwstôwô pierszi badérny program na eùropejsczi rówiznie – ESPRIT ([[Anielsczi jãzëk|an]]. ''European Strategic Programme for Research in Information Technologies'')<ref name=":3" />. 1 gromicznika 1987 rokù fónksnérowac naczinô jednorodny eùropejsczi akt, jaczi w cządze 6 lat mô stwòrzëc jednorodny eùropejsczi rënk. Dôwô to téż Eùropejsczémù Parlamentowi wikszi głos, a Eùropejsczé Wspólnotë mają wikszé mòżebnotë w òbrëmim òchronë strzodowiszcza. 13 czerwińca 1987 rokù pòwstôwô program "Erasmus", jaczi mô dac sztudéróm bënë zdrëszënë mòżebnotã sztudérowaniégò w jinszim eùropejsczim kraju. W rujanie 1990 rokù, rok pò znikwienim berlińsczégò mùru, pòrénkòwi part Miemców dołącza do Eùropejsczi Wspólnotë<ref name=":3" />. === Ùniô === [[Òbrôzk:GER — BY — Regensburg - Donaumarkt 1 (Museum der Bayerischen Geschichte; Vertrag von Maastricht) (cropped).JPG|mały|Ùgòda z Maastricht]] 7 gromicznika 1992 rokù w òlendersczim [[Maastricht]] je pòdpisónô [[Ùgòda z Maastricht|Ùgòda ò Eùropejsczi Ùnie]], jakô twòrzi regle tikającë sã przińdnégò pòspólnégò dëtka, zagrańcowi pòliticzi i bezpiekù, le téż wikszi wespółrobòtë w òbrëmim wëmiaru sprawiedlëwòtë i bënowëch zachów. 1 smùtana 1993 rokù òficjalno pòwstôwô Eùropejskô Ùniô<ref name=":4">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1990-99_pl Historia Unii Europejskiej: lata 1990–1999], european-union.europa.eu.</ref>. Pòwstôwô jednorodny rënk, jaczi fónksnérëje na spòdlim 4 wòlnot: wòlny przepłiw lëdzy, towarów, ùsłëgów i kapitału. 1 stëcznika 1993 rokù je jinaùgùracjô jednorodnégò rënkù, chòc part wòlnégò przepłiwù ùsłëgów pòtikô sã z opòzdzënkã<ref name=":4" />. Rok pózni w żëcé wchòdzy ùgòda, jakô ùsôdzô Eùropejską Gòspòdarczą Òbéńdã, rozkòscerzającô jednorodny rënk na kraje EFTA ([[Eùropejskô Stowôra Wòlnégò Hańdlu]]). 1 stëcznika 1995 rokù do Eùropejsczi Ùnie dołãczają [[Aùstriô|Óstriackô]], [[Fińskô]] i [[Szwedzkô|Szwédzkô]]. 26 strëmiannika 1995 rokù, na spòdlim ùgôdënkù z Schengen, midzë sétmoma krajama EÙ ([[Belgijskô|Belgiô]], [[Francëjô|Francëskô]], [[Szpańskô]], [[Luksembùrg]], [[Néderlandzkô]], [[Niemieckô]], [[Pòrtugalskô]]) zniesonô je paszpòrtowô kòntrola. Do 2021 rokù strefa Schengen òbjimie 26 państw<ref name=":4" />. 2 rujana 1997 rokù pòdpisónô je ùgòda z Amsterdamu, jaczi refòrmë mają pòcwierdzëc pòzycjã EÙ na swiecie. 1 stëcznika 1999 rokù pòwstôwô [[eùro]]. Przódë ùżiwóné leno w transakcjach bezpieniãżnych w 11 krajach EÙ (bez Grecczi)<ref>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A31998R2866 Council Regulation (EC) No 2866/98 of 31 December 1998 on the conversion rates between the euro and the currencies of the Member States adopting the euro], eur-lex.europa.eu, 31 gòdnika 1998.</ref>, a òd 2002 fónksnérëje jakno òficjalny dëtk – przë czim Wiôlgô Britaniô, Dëńskô i Szwédzkô rezygnëją z wprowadzeniô eùro. 26 gromicznika przédnicë EÙ pòdpisëją ùgòdã z Nicei, jakô mô zrefòrmowac jinstytucje, bë EÙ mògła fónksnérowac jakno ùniô 25 państw i przëjic pòstãpnëch nôleżników<ref name=":5">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/2000-09_pl Historia Unii Europejskiej: lata 2000–2009], european-union.europa.eu.</ref>. 1 maja 2004 rokù mô plac nôwikszé rozrzeszwianié Eùropejsczi Ùnie. Dołãczô do ni mët 10 krajów: [[Cyper]], [[Czeskô Repùblika|Czeskô]], [[Estoniô]], [[Lëtwa|Lëtewskô]], [[Łotwa]], [[Malta]], [[Pòlskô]], [[Słowackô]], [[Słoweniô|Słoweńskô]] i [[Madżarskô]]<ref name=":5" />. == Sztruktura == W Eùropejsczi Ùnie fónksnérëje 7 eùropejsczich jinstitucjów, 9 òrganów EÙ i wiãcy jak 30 zdecentralizowónëch agencjów<ref>[https://european-union.europa.eu/institutions-law-budget/institutions-and-bodies/types-institutions-and-bodies_pl Rodzaje instytucji i organów], european-union.europa.eu.</ref>. Jistnieją 4 główné jinstitucje, jaczé czerëją administracją EÙ: * [[Òbrôzk:European Parliament Strasbourg Hemicycle - Diliff.jpg|mały|Zala Òbradów Eùropejsczégò Parlamentu w [[Sztrasbùrg|Sztrasbùrgù]]]][[Eùropejsczi Parlament]] – reprezentëje òbëwatelów nôleżnikòwëch krajów EÙ. Pòsélcowie są wëbieróni w bezpòstrzédny welacje. EP rozsądzô w sprawie eùropejsczégò prawa mët z Radzëzną Eùropejsczi Ùnie. Zacwierdzëwô bùdżet Ùnie. * [[Eùropejskô Radzëzna]] – przédnicë państw abò rządów krajów EÙ twòrzą radzëznã. Wskazëwô òglowi pòliticzny czerënk i prioritetë Ùnie. Przédnik radzëznë wëbieróny je na 2,5-latną kadencjã, chtërną mòże rôz òdnowic. Reprezentacją Pòlsczi w radzëznie je premiéra<ref>[https://www.consilium.europa.eu/pl/european-council/members/ Członkowie Rady Europejskiej], consilium.europa.eu.</ref>. * [[Radzëzna Eùropejsczi Ùnie]] – reprezentëje rządë krajów EÙ. Radzëzna je ògarnã, w jaczim minystrowie ze wszëtczich krajów pòtikają sã, bë twòrzëc prawò i kòòrdinowac pòlitikã w apartnych òbrëmiach. * [[Eùropejskô Kòmisjô]] – przédny òrgan wëkònawczi EÙ. == Geògrafiô == === Nôleżnikòwé kraje EÙ === {| class="wikitable" !Rok przëstãpieniô !Nôleżnikòwé kraje EÙ !Òrganizacjô |- | align="center" |1957 |[[Òbrôzk:Flag of Belgium (civil).svg|border|20px]][[Belgijskô|Belgiô]], [[Òbrôzk:Flag of France.svg|border|20px]][[Francëjô|Francëskô]], [[Òbrôzk:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]][[Néderlandzkô]], [[Òbrôzk:Flag of Luxembourg.svg|border|20px]][[Luksembùrg]], [[Òbrôzk:Flag of Germany.svg|border|20px]]RFN (òd 1990 jakno [[Niemieckô|zjednónô Niemieckô]]), [[Òbrôzk:Flag of Italy.svg|border|20px]][[Italskô]] | align="center" |Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota |- | align="center" |1973 |[[Òbrôzk:Flag of Denmark.svg|border|20px]][[Dëńskô]], [[Òbrôzk:Flag of Ireland.svg|border|20px]][[Irlandiô|Irlandzkô]], [[Òbrôzk:Flag of United Kingdom.svg|border|20px]][[Wiôlgô Britanijô|Wiôlgô Britaniô]]* | rowspan="3" align="center" |Eùropejskô Wspólnota |- | align="center" |1981 |[[Òbrôzk:Flag of Greece.svg|border|20px]][[Greckô]] |- | align="center" |1986 |[[Òbrôzk:Flag of Spain.svg|border|20px]][[Szpańskô]], [[Òbrôzk:Flag of Portugal.svg|border|20px]][[Pòrtugalskô]] |- | align="center" |1995 |[[Òbrôzk:Flag of Austria.svg|border|20px]][[Aùstriô|Óstriackô]], [[Òbrôzk:Flag of Finland.svg|border|20px]][[Fińskô]], [[Òbrôzk:Flag of Sweden.svg|border|20px]][[Szwedzkô|Szwédzkô]] | rowspan="4" align="center" |Eùropejskô Ùniô |- | align="center" |2004 |[[Òbrôzk:Flag of Cyprus.svg|border|20px]][[Cyper]], [[Òbrôzk:Flag of Czech Republic.svg|border|20px]][[Czeskô Repùblika|Czeskô]], [[Òbrôzk:Flag of Estonia.svg|border|20px]][[Estoniô]], [[Òbrôzk:Flag of Lithuania.svg|border|20px]][[Lëtwa|Lëtewskô]], [[Òbrôzk:Flag of Latvia.svg|border|20px]][[Łotwa]], [[Òbrôzk:Flag of Malta.svg|border|20px]][[Malta]], [[Òbrôzk:Flag of Poland.svg|border|20px]][[Pòlskô]], [[Òbrôzk:Flag of Slovakia.svg|border|20px]][[Słowackô]], [[Òbrôzk:Flag of Slovenia.svg|border|20px]][[Słoweniô|Słoweńskô]], [[Òbrôzk:Flag of Hungary.svg|border|20px]][[Madżarskô]] |- | align="center" |2007 |[[Òbrôzk:Flag of Bulgaria.svg|border|20px]][[Bùłgariô|Bùłgarskô]], [[Òbrôzk:Flag of Romania.svg|border|20px]][[Rumùńskô]] |- | align="center" |2013 |[[Òbrôzk:Flag of Croatia.svg|border|20px]][[Chòrwackô]] |}[[Òbrôzk:EC-EU-enlargement animation.gif|mały|250x250px|Rozkòscerzanié sã Eùropejsczi Ùnie w czasu]] === Kraje, jaczé òpùscëłë EÙ === 1 gromicznika 2020 rokù Wiôlgô Britaniô òpùscëła Eùropejską Ùniã<ref>Zawiadomienie o wejściu w życie Umowy o wystąpieniu Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej z Unii Europejskiej i Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej ([https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/PDF/?uri=OJ:L:2020:029:FULL&from=PL Dz. Urz. UE L 29 z 31 stëcznika 2020 r., s. 189]).</ref>, na spòdlim wënikù referendum z 23 czerwińca 2016 rokù. 51.9% òsób bëło za òpùszczenim Eùropejsczi Ùnie<ref>[https://www.electoralcommission.org.uk/research-reports-and-data/our-reports-and-data-past-elections-and-referendums/report-23-june-2016-referendum-uks-membership-european-union Report: 23 June 2016 referendum on the UK’s membership of the European Union], electoralcommission.org.uk, séwnik 2016.</ref>. {| class="wikitable" !Państwò !Rok przëstãpieniô !Rok wëstãpieniô !Referendum |- |[[Òbrôzk:Flag of United Kingdom.svg|border|15px]]Wiôlgô Britaniô | align="center" |1973 | align="center" |2020 |23 czerwińca 2016 |} === Kraje, jaczé kandidëją do EÙ === Pòdług Ùgòdë ò Eùropejsczi Ùnie, kòżdi demòkraticzny eùropejsczi kraj mòże złożëc pòdôw ò nôleżnictwò w ùnie<ref>[https://enlargement.ec.europa.eu/enlargement-policy/conditions-membership_en?prefLang=pl Conditions for membership], enlargement.ec.europa.eu.</ref>. Do EÙ mòże dołãczëc eùropejsczi kraj, jaczi spełni tpzw. kòpenhasczé kriteria. Kraj, jaczi chce weńsc do ùnie, mùszi na przëmiôr: * miec sztabil jinstytucje, jaczé gwarantëją demòkracjã, rządë prawa, przestrzeganié praw człowieka, * miec rënkòwą gòspòdarkã, jakô dobrze fónksnérëje, * miec mòżlëwòtã spełnic òbrzészczi, jaczé są wënikã nôleżnictwa w EÙ. Dzys warô akcesjowi proces dlô 10 krajów<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/eu-enlargement_pl Rozszerzenie UE], european-union.europa.eu,</ref>. {| class="wikitable" !Państwò !Pòdôw ò nôleżnictwò w EÙ !Sztatus kandidata !Negòcjacje w sprawie nôleżnictwa |- |[[Òbrôzk:Flag of Albania.svg|border|20px]] [[Albańskô]] | align="center" |łżëkwiat 2009 | align="center" |czerwińc 2014 | align="center" |lëpińc 2022 |- |[[Òbrôzk:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|border|20px]] [[Bòsniô i Hercegòwina]] | align="center" |gromicznik 2016 | align="center" |gòdnik 2022 | |- |[[Òbrôzk:Flag of Georgia.svg|border|20px]] [[Grëzóńskô]] | align="center" |strëmiannik 2022 | align="center" |gòdnik 2023 | |- |[[Òbrôzk:Flag of Moldova.svg|border|20px]] [[Mòłdawiô]] | align="center" |strëmiannik 2022 | align="center" |czerwińc 2022 | align="center" |czerwińc 2024 |- |[[Òbrôzk:Flag of Montenegro.svg|border|20px]] [[Czôrnogóra]] | align="center" |gòdnik 2008 | align="center" |gòdnik 2010 | align="center" |czerwińc 2012 |- |[[Òbrôzk:Flag of North Macedonia.svg|border|20px]] [[Nordowô Macedoniô]] | align="center" |strëmiannik 2004 | align="center" |gòdnik 2005 | align="center" |lëpińc 2022 |- |[[Òbrôzk:Flag of Serbia.svg|border|20px]] [[Serbiô|Serbskô]] | align="center" |gòdnik 2009 | align="center" |strëmiannik 2012 | align="center" |stëcznik 2014 |- |[[Òbrôzk:Flag of Turkey.svg|border|20px]] [[Tëreckô]] | align="center" |łżëkwiat 1987 | align="center" |gòdnik 1999 | align="center" |rujan 2005 |- |[[Òbrôzk:Flag of Ukraine.svg|border|20px]] [[Ùkrajina]] | align="center" |gromicznik 2022 | align="center" |czerwińc 2022 | align="center" |czerwińc 2024 |- |[[Òbrôzk:Flag of Kosovo.svg|border|20px]] [[Kòsowò]]* | align="center" |gòdnik 2022 | | |} == Symbòle == [[Òbrôzk:Ninth Symphony original.png|mały|12 starna rãkòpisu IX Symfònie Beethovena|300x300px]] === Eùropejsczi himn === Himnã Eùropejsczi Ùnie (a téż Radzëznë Eùropë) je part IX Symfònie Ludwiga van Beethovena w 1823 rokù do tekstu pòematu Fridricha Schillera "Òda do redotë" z 1785 rokù<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/symbols/european-anthem_pl Hymn europejski], european-union.europa.eu.</ref>. Przez wielejãzëkòwi charakter ùnie òficjalno himnã je jinstrumentalnô wersjô, chòc przez eùropejsczé spòlëznë je spiéwóny z dolmaczënkã, np. w [[Pòlsczi jãzëk|pòlsczim jãzëkù]] pòemat Schillera je spiéwóny w tłómaczenim Konstantégò Ildefònsa Gałczynsczégò. Himn ''(de facto "Òdã do redotë")'' na kaszëbsczi przedolmacził m.jin. [[Zbigniew Jankowski (aktór)|Zbigórz Jankòwsczi]]<ref name=":7">J. Antonowicz, ''Manifestacja jedności. IV Zjazd Kaszubów w Kartuzach'', [w:] "NORDA. Pismiono Kaszëbsczi Zemi", [https://bibliotekacyfrowa.eu/Content/67482/mPDF/74066-0001.pdf Hr 27/352].</ref>. ==== Òda do redotë (dolm. Z. Jankòwsczi)<ref name=":7" /><ref>z doprowadzenim do sztandardu.</ref><!-- ten tekst tak pò prôwdze tuwò nie pasëje i jô bë gò pózni przeniósł do apartnégò artikla ò Òdze do redotë, a tuwò dôł szablónã apartny artikel --> ==== :''Ò redoto, jiskro bògów,'' :''kwiece Elizejsczich Pól'' :''swiãtô, na twim swiãtim progù'' :''stôwô naj kaszëbsczi chùr.'' :''Widnosc twòja wszëtkò zacmi,'' :''złączi, co kawel nóm wzął.'' :''Mdą familią wszëtcë lëdze'' :''tam, gdze twój mdze mądri głos.'' :''Òna w sercu, w zbòżu, w spiéwie,'' :''òna w schwôce lëdzczich rąk,'' :''z ni nôlëchszi robôk bierze,'' :''w ni nôlepszi nieba krąg.'' :''Wstańta, lëdze, wstańta wszãdze,'' :''nowinã niesã dzysô wóm:'' :''na gwiôzdownym nieba skłonie'' :''ta redota łiskô nóm.'' === Mòtto EÙ === Mòttã Eùropejsczi Ùnie są słowa Zjednóny w rozmajitoôrtnoscë ([[Łacyńsczi jãzëk|łac]]. ''In varietate concordia''), jaczé mają pòdczorchiwac zgrôwanié do miru i dobrocëznë, a téż òchronã kùlturowi i jãzëkòwi bòkadnoscë Eùropë<ref name=":6" />. Mòtto mô swòją wersjã w kòżdim òficjalnym jãzëkù ùnie ([[Bułgarsczi jãzëk|bùłg]]. ''Единство в многообразието''; [[Angelsczi jãzëk|an]]. ''United in diversity''; [[Pòlsczi jãzëk|pòl]]. ''Zjednoczeni w różnorodności''; [[Czesczi jãzëk|cz]]. ''Jednotná v rozmanitosti''; [[Grecczi jãzëk|gr]]. ''Ενωμένη στην πολυμορφία'' i jin.).[[Òbrôzk:European Union Flag (4768764591).jpg|mały|Eùropejskô fana|300x300px]] === Eùropejskô fana === Eùropejskô fana je mòrdą płôchtą z dwanôstoma złotima gwiôzdama w òkrãgù<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/symbols/european-flag_pl Flaga europejska], european-union.europa.eu.</ref>. Fana mô symbòlizowac jednotã, solidarnotã i harmóniã. Radzëzna Eùropë w gòdnikù 1955 rokù przëjãła projekt jakno swòją òficjalną fanã, a w łżëkwiace 1983 Eùropejsczi Parlament zabédowôł, bë bëła òna pòspólną faną Eùropejsczich Wspólnot. Mòrdô fana pierszi raz je wcygniãtô na pikc przed Berlaymont, sedzbą Eùropejsczi Kòmisje w Bruksele, w maju 1986 rokù. Eùropejskô fana wisy przed gardowima a rządowima bùdinkama, je na tôflach projektów a inicjatiw ùdëtkòwiónëch przez Ùniã, na pòlsczim prawie jazdë, a téż na rejestracjowëch tôflach w nôleżnikòwëch krajach EÙ (tpzw. eùroband). == Galeriô == <gallery mode="nolines" widths="200"> Òbrôzk:European Parliament building Brussels 3.jpg|Bùdink Eùropejsczégò Parlamentu w Bruksele Òbrôzk:Belgique - Bruxelles - Schuman - Berlaymont - 01.jpg|Eùropejskô Kòmisjô Òbrôzk:4777 German-Poland border with view towards Germany.JPG|Greńca Pòlsczi i Niemiecczi Òbrôzk:European Parliament Brussels plenary sessions hemicycle.jpg|Plenarnô Zala Eùropejsczégò Parlamentu w Bruksele </gallery> == Òbaczë téż == * [[Jãzëczi Eùropejsczi Ùniji]] * [[Eùropa]] * [[Eùropejskô Radzëzna]][https://web.archive.org/web/20140909142901/http://european-council.europa.eu/home-page.aspx?lang=pl (pl)] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé pòwrózczi == {{Commons}} * [https://european-union.europa.eu/index_pl Òficjalnô starna Eùropejsczi Ùnie (pl)] [[Kategòrëjô:Eùropa]] [[Kategòrëjô:Pòliticzné òrganizacje]] 0t3akfkh0pkwp0ym1c0abkioubnqog0 0 1427 202000 201685 2026-06-10T19:20:41Z Rabùszniczka 19710 202000 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Europejsko Unijo CBS ubt2.png|mały|Eùropa ë [[Eùropejskô Ùnijô]]]] '''Eùropa''' ([[Grecczi jãzëk|gr.]] ë [[Łacëzna|łac.]] ''Europa'', mòże bëc zrzeszëne z grecczim ''europos'', 'letkò ùnoszącë sã', abò òd [[Asyrsczi jãzëk|asyrsczégò]] ''ereb'', co òznôczô 'zôpôd') je dzélã swiata (przez niechtërnech zwóny [[kòntinent|kòntinentã]]) na nordowi półkùglë planetë [[Zemia]]. Rozcëgò sã òd [[Atlantëcczi Òcean|Atlantëcczégò Òceanu]] na zôpôdze do górów [[Ùral]] na pòrénkù razã z tima gòrama, téż òd [[Westrzódzemne Mòrzé|Westrzódzemnegò Mòrza]], [[Czôrne Mòrzé|Czôrnégò Mòrza]] ë òbniżeniô Kùmskò-Manëcczégò na pôłnim do [[Nordowi Òcean|Nordowégò Mòrza]] na nordze. == Geògrafne pòdôwczi == [[Òbrôzk:Europe_satellite_orthographic.jpg|mały|Satelitarni òdjimk Eùropë]] [[Òbrôzk:Rectified Languages of Europe map.png|mały|Eùropa]] [[Òbrôzk:Grossgliederung Europas.png|mały|Eùropa]] [[Òbrôzk:First.Crusade.Map.jpg|mały|Eùropa, [[1000]].]] '''Wiéchrzëzna Eùropë:''' 10&nbsp;521&nbsp;324 km², (5,96 mln km² z òstrowama, le bez eùropejsczégò dzélu Rusczi)<br /> '''Lëdztwò:''' kòl 744 mln (wôrtosc na ògle z 2026, bez eùropejsczégò dzélu Rusczi)<br /> '''Równoleżnikòwi rozskòczënk:''' 5600 km (79 gradów)<br /> '''Pôłnikòwi rozskòczënk:''' 4200 km (35 gradów)<br /> '''Długota strądôw:''' 38 tys. km<br /> '''Strzédna wiżô môlu:''' 340 m [[n.r.m.]]<br /> '''Nôwëższi wëszéńc w Eùropie:''' [[Mont Blanc]] (4807 m n.r.m.) <br /> '''Nôniższi môl w Eùropie:''' na strądze [[Kaspijsczé Mòrze|Kaspijsczégò Mòrza]] (-28 m p.r.m.) <br /> '''Nôdłëgszô rzéka w Eùropie:''' [[Wołga]] 3530 km<br /> '''Nôwiksze jezero w Eùropie:''' [[Ładoga]] 17700 km² <br /> '''Strzédna gãscëzna lëdzy:''' 34 sztaturë/km²<br /> '''Nôwiksze garde w Eùropie:''' [[Sztambùl|Stambuł]], [[Londin|London]], [[Pariz]], [[Mòskwa]] Nôdalszi grańcë Eùropë jakno dzélu swiata: * na nordze – [[Òstrów Rudolfô]] w òstrowinié [[Zemiô Franciszka Józefa|Zemii Franciszka Józefa]] * na pôłnie – òstrów [[Gavdos]] * na pòrénkù – [[Flissingsczi Retk]] na [[Nowô Zemiô|Nowi Zemi]] * na zôpôdze – kamiznë kòle òstrowa [[Flores (òstrów na Azorach)|Flores]] na [[Azorë|Azorach]] Nôdalszi grańcë Eùropë jakno kòńtinentù: * na nordze – retk [[Nordkinn]] ([[Norweskô]]) * na pôłnie – retk [[Marroquí]] ([[Szpańskô]]) * na pòrénkù – ùbiega [[Bajdarata|Bajdaratë]] do [[Bajdarackô Hôwinga|Bajdaraccziej Hôwindżi]] ([[Ruskô]]) * na zôpôdze – retk [[Roca]] ([[Pòrtugalskô]]) Nôwikszim krôjã w Eùropie je Ruskô. Razã z [[Azëjô|Azëją]] Eùropa je [[Eùrazëjô|Eùrazëjã]] ë je jeji 1/5 wiéchrzëzne, nôbarżi pòłożoną na zôpôd ë je téż jeji nôwikszim pòłòstrowã. == Pòzwa == Pòzwa Eùropë wëwòdzë sã z grecczégò słowa Εὐρώπη (''Europe'') i wic przez łacyńsczą fòrmã ''Europa'' wëszło do wnetk wszëtczich jãzëków swiata. Etimòlogiô samégò terminu Εὐρώπη je niejasnô: bëc mòże pòchòdzë òno òd εὐρωπός (''europos'') – „łagódnie wznôszający sã”, abò òd asyrijsczégò ''ereb'', „zôpôd”. Jinszé teorëje wëwòdzą róda pòzwë òd semicczégò słowa òznaczëjącégò „cemny”. Ùżëwóne je téż òkreslenié Stari Kontinent. == Grańce Eùropë == Przebieg ùmówny grańcë Eùropë z Azją na pòrénkù i pôłniowim pòrénkù wëwołëje spiérczi. Sprawa ta je różnie rozstrzëganô w ùczbie poszczególnëch krajów, a nôwicy rozbieżnoscë w tij sprawie wëstãpujã w ùczbie [[Anglosasë|anglosasczim]]. == Òbôcze téż == '''''Dostónczi Wikipediji tikającé Eùropë''''' * [[Lësta nôwikszëch gardów w Eùropie]] * [[Lësta historëcznëch krôjów ë òbéńdów w Eùropie]] * [[Lësta eùropejsczich państw]] * [[Eùropejskô Ùnijô]] ë [[Jãzëczi Eùropejsczi Ùniji]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Eùropa}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Eùropa| ]] [[Kategòrëjô:Geògrafijô]] [[Kategòrëjô:Kòntinentë]] qw3gxkcxk03cgr26apf4vwbs7j6wpru 202002 202000 2026-06-10T20:45:25Z Rabùszniczka 19710 Przërzucëła jem etymòlogiã do etymòlodżi, żebë sã to lepi czëtało, téż pòprawiła pôra felów. Pòzdrówczi :3 202002 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Europejsko Unijo CBS ubt2.png|mały|Eùropa ë [[Eùropejskô Ùnijô]]]] '''Eùropa''' - je [[Dzél swiata|dzélã swiata]] na nordowi półkùglë [[Zemia|Zemi]]. Rozcygô sã òd [[Atlantëcczi Òcean|Atlanticczégò Òceanu]] na zôpôdze, jaż do górów [[Ùral]] na wchòdze, na pôłnim òd [[Westrzódzemne Mòrzé|Westrzódzemnegò Mòrza]], [[Czôrne Mòrzé|Czôrnégò Mòrza]] ë òbniżeniô Kùmskò-Manëcczégò, do [[Nordowi Òcean|Nordowégò Mòrza]] na nordze. Wedle niechtërnëch mòdelów ùznôwónô je jakò apartny [[kòntinent]], a wedle jinszëch jakno part [[Eùrazja|Eùrazji]]. == Geògrafne pòdôwczi == [[Òbrôzk:Europe_satellite_orthographic.jpg|mały|Satelitarni òdjimk Eùropë]] [[Òbrôzk:Rectified Languages of Europe map.png|mały|Eùropa]] [[Òbrôzk:Grossgliederung Europas.png|mały|Eùropa]] [[Òbrôzk:First.Crusade.Map.jpg|mały|Eùropa, [[1000]].]] '''Wiéchrzëzna Eùropë:''' 10&nbsp;521&nbsp;324 km², (5,96 mln km² z òstrowama, le bez eùropejsczégò dzélu Rusczi)<br /> '''Lëdztwò:''' kòl 744 mln (wôrtosc na ògle z 2026, bez eùropejsczégò dzélu Rusczi)<br /> '''Równoleżnikòwi rozskòczënk:''' 5600 km (79 gradów)<br /> '''Pôłnikòwi rozskòczënk:''' 4200 km (35 gradów)<br /> '''Długota strądôw:''' 38 tys. km<br /> '''Strzédna wiżô môlu:''' 340 m [[n.r.m.]]<br /> '''Nôwëższi wëszéńc w Eùropie:''' [[Mont Blanc]] (4807 m n.r.m.) <br /> '''Nôniższi môl w Eùropie:''' na strądze [[Kaspijsczé Mòrze|Kaspijsczégò Mòrza]] (-28 m p.r.m.) <br /> '''Nôdłëgszô rzéka w Eùropie:''' [[Wołga]] 3530 km<br /> '''Nôwiksze jezero w Eùropie:''' [[Ładoga]] 17700 km² <br /> '''Strzédna gãscëzna lëdzy:''' 34 sztaturë/km²<br /> '''Nôwiksze garde w Eùropie:''' [[Sztambùl|Stambuł]], [[Londin|London]], [[Pariz]], [[Mòskwa]] Nôdalszi grańcë Eùropë jakno dzélu swiata: * na nordze – [[Òstrów Rudolfô]] w òstrowinié [[Zemiô Franciszka Józefa|Zemii Franciszka Józefa]] * na pôłnié – òstrów [[Gavdos]] * na pòrénkù – [[Flissingsczi Retk]] na [[Nowô Zemiô|Nowi Zemi]] * na zôpôdze – kamiznë kòle òstrowa [[Flores (òstrów na Azorach)|Flores]] na [[Azorë|Azorach]] Nôdalszi grańcë Eùropë jakno kòńtinentù: * na nordze – retk [[Nordkinn]] ([[Norweskô]]) * na pôłnie – retk [[Marroquí]] ([[Szpańskô]]) * na pòrénkù – ùbiega [[Bajdarata|Bajdaratë]] do [[Bajdarackô Hôwinga|Bajdaraccziej Hôwindżi]] ([[Ruskô]]) * na zôpôdze – retk [[Roca]] ([[Pòrtugalskô]]) Nôwikszim krôjã w Eùropie je Ruskô. Razã z [[Azëjô|Azëją]] Eùropa je [[Eùrazëjô|Eùrazëjã]] ë je jeji 1/5 wiéchrzëzne, nôbarżi pòłożoną na zôpôd ë je téż jeji nôwikszim pòłòstrowã. == Pòzwa == Pòzwa Eùropë wëwòdzy sã z grecczégò słowa Εὐρώπη (''Europe'') i przez swòją łacyńsczą fòrmã ''Europa'' wëszła do prawie wszëtczich jãzëków swiata. Etimòlogiô samégò terminu Εὐρώπη nie je gwësnô: mòżlewé je, że pòchòdzy òd εὐρωπός (''europos'') – „łagòdno wznoszący sã”, abò òd asyrijsczégò ''ereb -''„zôpôd”. Jinszé teòrie wëwòdzą drëżeń òd semicczégò słowa znaczącégò „cemny”. Ùżiwóné sã téż òkresleniô "Stôri Kòntinent". == Grańce Eùropë == Przebieg ùmówny grańcë Eùropë z Azją na pòrénkù i pôłniowim pòrénkù wëwołëje spiérczi. Sprawa ta je różnie rozstrzëganô w ùczbie poszczególnëch krajów, a nôwicy rozbieżnoscë w tij sprawie wëstãpujã w ùczbie [[Anglosasë|anglosasczim]]. == Òbôcze téż == '''''Dostónczi Wikipediji tikającé Eùropë''''' * [[Lësta nôwikszëch gardów w Eùropie]] * [[Lësta historëcznëch krôjów ë òbéńdów w Eùropie]] * [[Lësta eùropejsczich państw]] * [[Eùropejskô Ùnijô]] ë [[Jãzëczi Eùropejsczi Ùniji]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Eùropa}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Eùropa| ]] [[Kategòrëjô:Geògrafijô]] [[Kategòrëjô:Kòntinentë]] ni3kb3zv9v1v35wrb90bobw79hth76b 0 5785 201997 184841 2026-06-10T18:46:28Z Rabùszniczka 19710 Przëdolmaczëła jem partë z anielsczi i pòlsczi wikipedii. Jesz wrócã rozwinąc part ò mitologii. Pòzdrówczi. 201997 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Narcissus poeticus (Habitus).jpg|thumb|Jastrowô lelijô]] '''Jastrowô lelijô, biôłi narcys''' (''Narcissus poeticus'') – je gatënkã roscënë z rodzëznë [[Amarilkòwaté|amarilkòwatëch]] (''Amaryllidaceae''). W rodzë je gò nalezc w pôłniowò-zôpadny [[Eùropa|Eùropie]] - òd [[Hiszpaniô|Szapnii]], przez [[Francëjô|Francëskã]] i [[Italskô|Włochë]], jaż pò północno-zôpadny part [[Greckô|Grecji]]<ref>Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski (red.): Słownik botaniczny. Wyd. II, zmienione i uzupełnione. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003, s. 551. ISBN 83-214-1305-6</ref><ref>Beata Grabowska, Tomasz Kubala. ''Encyklopedia bylin'', tom II. Poznań, Zysk i S-ka Wydawnictwo, s. 613, 2012.</ref>. Je chòwóny przez lëdzy jakò òzdobnô roscëna - je ùważony za jeden z pierszich kùltiwowónëch narcysów (kòl [[Narcissus tazetta|N. tazetta]] i [[Narcissus jonquilla|N. jonquilla]]). W skùtkù hòdowli zadomòwił sã w regionach na północ òd jegò nôternégò strzodowisza<ref>Andreas Bartels: Rośliny śródziemnomorskie. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2003, s. 251. </ref>; W Pòlsce i na Kaszëbach roscy zdzëwióny m. jin. w parkach i smãtorzach. Z gatënkù kòrzëstô sã w perfùmeryjnym przemësle. Jastrowô lelijô je trëjącô. == Taksonomiô == ''Narcissus poeticus'' béł pò rôz pierszi òpisóny przez [[Karol Linneùsz|Karola Linneùsza]] w jegò dokazu ''Species Plantarum (''s. 289) z 1753 rokù. <ref>"Amaryllidaceae Narcissus poeticus L." ipni.org (International Plant Names Index). Retrieved 15 December 2015</ref> == W kùlturze == Nôstarszé wdôrë w kùlturze ò Jastrowi leliji pòchòdzą z Historia Plantarum, bòtanicznégò dokôzu [[Teòfrast z Eresos|Teòfrasta z Eresos]] (371 - kòl 287 p. n .e), w jaczim òpisôł òn narcysa kwitnącégò na [[zymk]]<ref>Jashemski, Wilhelmina Mary Feemster; Frederick Gustav Meyer (2002). The Natural History of Pompeii: A Systematic Survey. Cambridge University Press. p. 131. <nowiki>ISBN 978-0-521-80054-9</nowiki>.</ref> Je téż parłączóny z pòstacą Narcyza z grecczi mitologii. <ref>"Amaryllidaceae Narcissus poeticus L." ipni.org (International Plant Names Index). Retrieved 15 December 2015</ref>{{stub}} [[Kategòrëjô:Bòtanika]] 37770whu40gemnhd9kdkb7rrz45odzg 201998 201997 2026-06-10T18:48:09Z Rabùszniczka 19710 201998 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Narcissus poeticus (Habitus).jpg|thumb|Jastrowô lelijô]] '''Jastrowô lelijô, biôłi narcys''' (''Narcissus poeticus'') – je gatënkã roscënë z rodzëznë [[Amarilkòwaté|amarilkòwatëch]] (''Amaryllidaceae''). W rodzë je gò nalezc w pôłniowò-zôpadny [[Eùropa|Eùropie]] - òd [[Hiszpaniô|Szapnii]], przez [[Francëjô|Francëskã]] i [[Italskô|Włochë]], jaż pò północno-zôpadny part [[Greckô|Grecji]]<ref>Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski (red.): Słownik botaniczny. Wyd. II, zmienione i uzupełnione. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003, s. 551. ISBN 83-214-1305-6</ref><ref>Beata Grabowska, Tomasz Kubala. ''Encyklopedia bylin'', tom II. Poznań, Zysk i S-ka Wydawnictwo, s. 613, 2012.</ref>. Je chòwóny przez lëdzy jakò òzdobnô roscëna - je ùważony za jeden z pierszich kùltiwowónëch narcysów (kòl [[Narcissus tazetta|N. tazetta]] i [[Narcissus jonquilla|N. jonquilla]]). W skùtkù hòdowli zadomòwił sã w regionach na północ òd jegò nôternégò strzodowisza<ref>Andreas Bartels: Rośliny śródziemnomorskie. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2003, s. 251. </ref>; W Pòlsce i na Kaszëbach roscy zdzëwióny m. jin. w parkach i smãtorzach. Z gatënkù kòrzëstô sã w perfùmeryjnym przemësle. Jastrowô lelijô je trëjącô. == Taksonomiô == ''Narcissus poeticus'' béł pò rôz pierszi òpisóny przez [[Karol Linneùsz|Karola Linneùsza]] w jegò dokazu ''Species Plantarum (''s. 289) z 1753 rokù. <ref>"Amaryllidaceae Narcissus poeticus L." ipni.org (International Plant Names Index). Retrieved 15 December 2015</ref> == W kùlturze == Nôstarszé wdôrë w kùlturze ò Jastrowi leliji pòchòdzą z Historia Plantarum, bòtanicznégò dokôzu [[Teòfrast z Eresos|Teòfrasta z Eresos]] (371 - kòl 287 p. n .e), w jaczim òpisôł òn narcysa kwitnącégò na [[zymk]]<ref>Jashemski, Wilhelmina Mary Feemster; Frederick Gustav Meyer (2002). The Natural History of Pompeii: A Systematic Survey. Cambridge University Press. p. 131. <nowiki>ISBN 978-0-521-80054-9</nowiki>.</ref> Je téż parłączóny z pòstacą [[Narcyz|Narcyza]] z grecczi mitologii. <ref>"Amaryllidaceae Narcissus poeticus L." ipni.org (International Plant Names Index). Retrieved 15 December 2015</ref> {{stub}} [[Kategòrëjô:Bòtanika]] h9vmpfwzh2q1ed737mjshrpwrswhydj 201999 201998 2026-06-10T18:56:49Z Orbitminis 18250 pisënk, red., interpónkcjô (òczëwisce, bóg zapłac za editowónié naji kaszëbsczi Wiczipedie, bò baro mie sã ceszy) 201999 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Narcissus poeticus (Habitus).jpg|thumb|Jastrowô lelijô]] '''Jastrowô lelijô, biôłi narcys''' ([[Łacyńsczi jãzëk|łac]]. ''Narcissus poeticus'') – gatënk roscënë z rodzëznë [[Amarilkòwaté|amarilkòwatëch]] (''Amaryllidaceae''). W rodzë je gò nalezc w pôłniowò-zôpadny [[Eùropa|Eùropie]] - òd [[Hiszpaniô|Szapnii]], przez [[Francëjô|Francëskã]] i [[Italskô|Włochë]], jaż pò północno-zôpadny part [[Greckô|Grecji]]<ref>Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski (red.): Słownik botaniczny. Wyd. II, zmienione i uzupełnione. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003, s. 551. ISBN 83-214-1305-6</ref><ref>Beata Grabowska, Tomasz Kubala. ''Encyklopedia bylin'', tom II. Poznań, Zysk i S-ka Wydawnictwo, s. 613, 2012.</ref>. Je chòwóny przez lëdzy jakò òzdobnô roscëna - je ùważóny za jeden z pierszich kùltiwowónëch narcysów (kòl [[Narcissus tazetta|N. tazetta]] i [[Narcissus jonquilla|N. jonquilla]]). W skùtkù hòdowli zadomòwił sã w regionach na północ òd jegò nôternégò strzodowisza<ref>Andreas Bartels: Rośliny śródziemnomorskie. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2003, s. 251. </ref>; W [[Pòlskô|Pòlsce]] i na [[Kaszëbë|Kaszëbach]] roscy zdzëwióny m. jin. w parkach i smãtorzach. Z gatënkù kòrzëstô sã w perfùmerëjnym przemësle. Jastrowô lelijô je trëjącô. == Taksonomiô == ''Narcissus poeticus'' béł pò rôz pierszi òpisóny przez [[Karol Linneùsz|Karola Linneùsza]] w jegò dokazu ''Species Plantarum (''s. 289) z 1753 rokù. <ref>"Amaryllidaceae Narcissus poeticus L." ipni.org (International Plant Names Index). Retrieved 15 December 2015</ref> == W kùlturze == Nôstarszé wdôrë w kùlturze ò Jastrowi leliji pòchòdzą z Historia Plantarum, bòtanicznégò dokôzu [[Teòfrast z Eresos|Teòfrasta z Eresos]] (371 - kòl 287 p. n .e), w jaczim òpisôł òn narcysa kwitnącégò na [[zymk]]<ref>Jashemski, Wilhelmina Mary Feemster; Frederick Gustav Meyer (2002). The Natural History of Pompeii: A Systematic Survey. Cambridge University Press. p. 131. <nowiki>ISBN 978-0-521-80054-9</nowiki>.</ref>. Je téż parłączóny z pòstacą [[Narcyz|Narcyza]] z grecczi mitolodżi<ref>"Amaryllidaceae Narcissus poeticus L." ipni.org (International Plant Names Index). Retrieved 15 December 2015</ref>. == Przëpisë == [[Kategòrëjô:Bòtanika]] <references /> {{stub}} lhhku9i8ph9rulimdc44zdat59n922o 0 6879 202005 197073 2026-06-10T21:29:20Z Rabùszniczka 19710 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 202005 wikitext text/x-wiki {{verify}} '''Apòkrif''' – jakò lëteraturã apòkrifną òkreslô sã w egzegeze katolicczi lëteraturã żëdowską i stôrochrzescëjańską, nie zaliczoną do [[kanón|kanonu]] ksąg [[Pismò Swiãti|Swiãtégò Pisma]]. Z pòzdrzatkù na wëstãpùjącé w nich wątczi i òkòlim, w chtërnym pòwstałë, mòżna apòkrifë ùznac za lëteraturã pòzabiblëjną. Słowò "apòkrif" fùnkcjonëje téż pòza kòntekstem religijno-filozoficznim w barżi òglowim znaczenim, òpisownym tekscë niegwësnégò pòchòdzeniô, prôwdzëwòtë. Słowò to dobierô sã do dokôzów o fałszëwim pòchòdzenim, czë nie òd aùtora, za chtërnégò jaczis dokôz ùchòdzy, dokôz "wëdostôny z schòwkù", téż bòdôj prôwdzëwi. Słowò to dobierô sã tak samo do dokôzów ò pòprôwdze niewërażonym pòchòdzenim, aùtorstwie i prôwdzëwòcë, ale téż dlô tëch, dlô chtërnëch jich "apòkrificznosc" je doskònale znanô i zamierzonô przez, chòcbë, aùtora. == Pòwstanié nazwë == Słowò ''apòkrif'' je pòchòdzeniô grecczégò apòkryphon i òznôczô dokładno cos, co je ùkrëti i co sã dopiére òdkriwô. W tim znaczenkù nazwë ti ùżił [[Òrygenes]] w òdniesenim do ksąg gnostëcczich, nawlekającëch co le mało do [[Nowi Testameńt|Nowégò Testameńtu]]. == Żëdzëzna i chrzescëjaństwò == Z puńktu widzeniô żëdzëznë i chrzescëjaństwa apòkrifama zwano pisma, chtërné nie òstałë przëjãté do kanonu swiãtëch pism, abò bëti jakbë w pewny procëmnoce do kanonu. W ti mësle dobierô sã téż słowò ''pseudoepigraf''. We wczasnym chrzescëjaństwie i to w jegò nôwczasniészim cządze pismiennëm, tegò órtù ksãdzi òstałë òdrzuconé, bò ùznano, że nie òstałë òne napisôné prosto pòd cëskã [[Swiãti Dëch|Swiãtégò Dëcha]]. Rozeznanié, jaczim czierowano sã przë òdrzuceniu tegò órtù pism bëłë m.in.: * niegwësné pòchòdzenié tegò tekstu, a przez to nierãczonégò przekazu òd apòstoła – ùcznia Jezësa; * niezgòdnosc doktrinalnô z òglowéma wskôzama wiarë, przë czim nie chòdzëło tu leno ò fùl niezgòdnosc, le ò wątplëwé sfòrmulowania czë teorëje zawarté w dané ksãdze czë pismie; * synkretëzm religijny zawarti w zamkłoscë danégò pisma; * wątczi mitologòwé abò prosto wësniti zamkłi w tekscie. [[Kanón]] swiãtëch ksąg w żëdzëznie òpisano kòl kùńca I s.n.e. w Jamni (Jawne). Do swiãtëch ksąg zarechòwóno te, chtërne bëłë spisané pò hebrajskù lub aramejskù – to je 39 ksąg. Òdcëskano tekstë grecczé (przede wszëtczim [[Septuaginta|Septuagintã]]) i jinszé òpisując je mianem pism bùtnowéch (ha-chiconim). Tak pòwstôł tzw. [[kanón hebrajsczi]], chtëren objimôł miészą lëczbã ksąg niż [[Septuaginta]] (chtërna zawierô 46 ksąg), na chtërnej òparło sã chrzescëjaństwò. Nie je mòżlëwé ùgòdzenié pełné lëstë ksąg apòkrificznëch. Dzysdnia ùwôżô sã, że apòkrifama Starégò Testameńtu je ok. 60 pism, a Nowégò Testameńtu bëlno wicy i nie je mòżlëwé ùgòdzené nawetka przëblëżoné lëczbë wszëtczich niekanónicznëch pism Nowégò Testameńtu. Apòkrifë (pseudoepigrafë) dzelą sã na różné grupë w leżnoscë òd przëjãtégò kriterium: wedle gatunków lëteracczich, aùtorstwa przëpisanégò dokôzcy, pòchòdzenégò (żëdowsczié, hellenisticzné), tikania do gwëségò nurtu religijnégò (żëdowskòchrzescëjansczié, gnosticczié) i wiele jinszëch. Co le mało dobiérónym kriterium przy pòdzelenim apòkrifów je jich przënôleżnota do gwëségò gatunkù lëteracczégò, pò pòrzednim tikaniu do Stôrégò abò Nowégò Testameńtu. == Apòkrifë (pseudoepigrafë) Stôrégò Testameńtu == Apòkrifë të są wëdbą leno żëdowscziégò òkòlégò, le nie blós palestinsczégò – wiele z nich pòwstało w òkòlim diaspòrë babilońsczié, antiocheńsczié czë aleksandrëjsczié. Nawlekają òne do ksąg kanónicznëch Stôrégò Testameńtu, ùchôdają czãsto za samobëtné ksãdzi swiãte, abò za rozszérzenié jich kanónicznëch równoznaczënów. Wikszosc z nich pòwstała w czasu òd [[II wiek p.n.e.|II s. p.n.e.]] do kùńca [[I wiek|I s.&nbsp;n.e.]] Wikszosc apòkrifów stôrotestameńtalnëch dożdała do naszëch czasów dzãka wczesnochrzescëjańsczim pisôrzóm. Westrzód apòkrifów stôrotestameńtalnëch wëapartniô sã trzë dërżeniowi grupë: * '''Òpòwiôdania''' mają charakter quasi-historëczny, òpisują dzeje narodu w jaczims wëcynkù, abò dzeje jaczis òsobë – nawlekają òne abò do prôwdzëwëch zdarzeń, abò téż (tak je co le mało) òparti są na legendach. ** Ksãga Jëbleuszów; ** 3 Ksãga Ezdrôsza; ** 3 Ksãga Machabejskô; ** Apòkalipsa Mòjżesza; ** Żëcé Jadama i Jewë; ** Testameńt Jadama; ** Wniebòwstąpienié Jizajôsza. * '''Pisma didakticzné''' to ksãdzi mądroscowé zawierające pòuczenia co tikają spraw òbëczajnych i nôbòżnych. Do nich mòżna zarechòwac: ** Testameńty Dwunastu Patrijarchów; ** Psalm 151 i 4 dalszé; ** Psalmë Salomona; ** Mòdlëtwa Manassesa; ** 4 Ksãga Machabejskô; ** pisma didakticzné z Qumran. * '''Apòkalipsë''' – òne nawlekają przede wszëtczim do kanónicznëch ksąg prorocczich ** Ksãga Henocha; ** Wniebowziãcé Mòjżesza; ** 4 Księga Ezdrasza; ** Apòkalipsa Barucha; ** Apòkalipsa Ôbrama; ** Testameńt Ôbrama; ** Apòkalipsa Eliasza; ** Ksãga Eliasza; ** Apòkalipsa Sofoniasza; ** Apòkalipsa Ezechiela; ** Przepòwiedzënia sybillińsczié. == Apòkrifë (pseudoepigrafë) Nowégò Testameńtu == Apòkrificznô lëteratùra Nowégò Testameńtu nie usztôłcëła sã leno w stôrich czasach. Chòc ji rozwij przëpôdô nôbarżi na [[II wiek|II]] i [[III wiek|III s.]], to równak pisma te pòwstawałë téż w pòstãpnych stalatach, jaż do strzédnowieka (i pózni). Niechterné ksãdzi, ùznané pózni jakò apòkrifë, bëłë szerok stosowôné i komentowôné w żëcu nôbòżnym chrzescëjan i ceszëłë sã wiéldżim autoritetã w pierszich stalatach, nim òstateczno ùsztôłcëł sã kanón. Nôòglowò apòkrifë Nowégò Testameńtu dzeli sã wedle kriterium wiérnotë kanónowi biblëjnemù na: * órtodoksëjné (nieheretëcczi) – nie przestãpiwają doktrynalnie za zamkłoscë przedstawioné w ksãgach kanónicznëch, są leno jich dofùlowaniem; * nieòrtodoksëjné (heretëcczi) – przede wszëtczim jidze tu ò apòkrifë gnostëcczi, znaczno òdbiegającé w swòji zamkłoscë òd ksąg kanónicznëch, jawerno zmieniwających przesłanié Jezësa, abò jegò stanowiszcze i rolã, a nawetka wszëtkò razã. Apòkrifë Nowégò Testameńtu dërżéniowo dzelą sã wedle gatunków literacczich, juwerno jak i jich kanóniczné równoznaczëné, na: * '''[[Ewanieliô|Ewanielie]]''' ** wedle tradicëji usôdztwa apartnych apòstołów: *** Ewanieliô Bartłomienia; *** Ewanieliô Filëpa; *** Ewanieliô Jana (arabskô); *** Ewanieliô Judasza; *** Ewanieliô Maceja; *** Ewanieliô Piotra; *** Ewanieliô Tomasza; ** żëdoskòchrzescëjańsczi: *** Ewanieliô Ebionitów; *** Ewanieliô Hebrajczików; *** Ewanieliô Nazarejczików; ** Ewanielie dzectwa Jezësa: *** Ewanieliô Pseudo-Mateusza; *** Ewanieliô Dzectwa Arabskô; *** Ewanieliô Dzectwa Łacyńskô; *** Ewanieliô Dzectwa Òrmiańskô; *** Ewanieliô Dzectwa Tomasza; *** historëja dzectwa Jezësa bãdąca jiną ewanielią Tomasza; *** òpòwiôdania ò dzectwie Jezësa (gnostyckô); *** Protoewanieliô Jakùba; ** jiszé ewanielie pòswiãconé Jezësowi: *** Ewanieliô Barnabë; *** Ewanieliô Egerton (Papirus Egerton); *** Ewanieliô Gruzëńskô; *** Krëjamnô Ewanieliô Marka; ** maryjne: *** historëja nieskalonégò pòczãcô Matczi Bòżi; *** ewanieliô o narodzeniu Matczi Bòżi; *** ò ùsnieniu Marëji; *** jamrotanié Matczi Bòżi; ** pòswiãconé jinszim pòstacëjóm NT: *** Ewanieliô Egipcjan; *** Ewanieliô Gamaliela; *** Ewanieliô Marii Magdalenë; *** Ewanieliô Nikòdema; *** Historëja Józefa Ceslë; *** Òpòwiôdanié ò scãcu Jana Chrzcëcela; *** Żëwòt Jana Chrzcëcela; ** jinszé ewanielie: *** Ewanieliô Maniego; *** Ewanielie Òxyrhynchos (Papirusë Oxyrhynchos); *** Ewanieliô Pana (zwanô téż jakno ''Ewanieliô Marcjona''); *** Ewanieliô Prôwdë. * '''[[Dzeje Apòstolsczi]]''' ** Dzeje Jana; ** Dzeje Pawła; ** Dzeje Piotra; ** Dzeje Piotra i Pawła; ** Dzeje Tomasza. ** Historëja pòlemik Piotra z Szëmònem Magiem. * '''Lëstë''' ** Lëst Apòstołów; ** Lëst Barnabë; ** Lëstë Ignacegò; ** Apòkrif Jakùba; ** Lëstë Jezësa do Abgara; ** Lëstë Klemensa; ** Lëst Pawła do Aleksandrëjczików; ** Lëst Pawła do Laodëcejczików; ** Lëst Kòrintian do Pawła; ** 3. Lëst do Kòrintczików; ** Kòrespondencëjô sw. Pawła z Seneką (14 lëstów); ** Lëst Pòlikarpa do Kòscoła w Filippi. * '''[[Apòkalipsa|Apòkalipsë]]''' ** Apòkalipsa Pawła; ** Apòkalipsa Piotra; ** Pasterz Hermasa. * '''Jinszé''' ** Didache; == Dzysdniowé apòkrifë == * Ewanieliô Swiãtëch Dwunastu. == Lëteratura == * ''Apòkrifë Stôrégò Testameńtu'', oprac. [[Riszôrd Rubinkiewicz|R. Rubinkiewicz]], Warszawa 1999. * ''Apòkrifë Nowégò Testameńtu'', t. 1, ''Ewanielie apòkrificzné'', pod red. [[Mark Starowieysczi|M. Starowieysczégò]], [[Lublin]] 1980. * ''Apòkrifë Nowégò Testameńtu'', t. 2, ''Apostołowie'', pod red. M. Starowieysczégò, Kraków 2007. * ''Apòkrifë Nowégò Testameńtu'', t. 3, ''Lëstë i apòkalipsy chrzescëjańsczié'', pod red. M. Starowieysczégò, Kraków 2001. * [[Hugolin Langkammer]], ''Słowôrz biblëjny'', wyd. II popr. i uzup., [[Katowice]] 1984. * Hugolin Langkammer, ''Apòkrifë Nowégò Testameńtu'', Katowice 1989. * ''Religijô. Encyklopedjô PWN'', t. 5, pod red. T. Gadacza i B. Milersczégò, Warszawa 2002. * ''[[Encyklopedijô Katolickô]]'', t. 1, pod red. F. Grëglewicza, R. Łukaszëka, Z. Sułowsczégò, Lublin 1985, kolumny 758-770. * [[Witóld Tëloch]], ''Dzeje ksąg Stôrégò Testameńtu. Szkice z kritczi biblëjné'', Warszawa 1981. * Witóld Tëloch, ''Żëdzëzna'', Warszawa 1987. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20090430043411/http://www.staropolska.gimnazjum.com.pl/sredniowiecze/biblia_i_apokryfy/apokryfy.html Staropòlsczié apòkrifë] * [http://www.opoka.org.pl/biblioteka/T/TB/apokryfy-01.html Ùżëczoné on-line ùriwczi''Apòkrifów Nowégò Testameńtu'' pod red. ks. M.Starowieysczégò] * Pòdéńdzenié katolicczégò Kòscoła do apòkrifów: ** [https://web.archive.org/web/20120311023423/http://snegdansk.pl/czytelnia/apokryfy.html SNE Gdańsk: ''Kanón, apòkrifë, gnoza – abò wkół "Ewanielji Judasza" i "òdkrëc" Dana Browna''] – ks. Krësztof Kinowsczi. ** [http://goscniedzielny.wiara.pl/index.php?grupa=6&cr=0&kolej=0&art=1146121810&dzi=1105487753&katg= W farwnym swiece apòkrifów], Andrzéj Macëra, Niedzelny Gòsc [[Kategòrëjô:Religijô]] c203mnn6xfcboiorjnxcrs3tjelfwof 0 6950 201992 176909 2026-06-10T17:26:46Z Rabùszniczka 19710 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 201992 wikitext text/x-wiki Nowi Rok na [[Kaszëbë|Kaszëbach]] - 1 stëcznika,pòdług kalãdôrza gregòriansczégò pierszi dzéń Nowégò Rokù. W Pòlsce je to dzéń wòlny òd robòtë. Òstatny dzéń Stôrégò Rokù nosy miono "Sylwester". ==Przëgòtowania== Gòspòdôrze i gòspòdënie sprzątają swòje zôgrodë i mieszkônia. Przë wëmiôtaniu nôleżi jednak ùważac na smiecë,nie wòlno jich wëmiatac ani wërzëcac za próg bùten, bò szczãscé mògłobë òpùscëc chëcz.Prôce pòrządkòwé robi sã ze smiéchã na gãbie, bò pòdług Kaszëbów-jaczi pierszi dzéń Nowégò Rokù, taczi całi rok. ==Tradycja i zwëczaje== Przed kùńcã stôrégò rokù nôleżi òddac wszëtczé pòżëczoné rzeczë i nôrzãdza,spłacëc wszëtczé dłëdżi,żebë sã ùchróniec przed niedostatkã.Wôżny je żebë przekrôczając próg Nowégò Rokù, miec zapas pieczonégò chleba,żebë gò nigdë nie felowało.Stôri rok nôleżi pòżegnac w kòscele.Dzãkùje sã bez to Bògù za òtrzimóné łasczi, zdrowié i zebróné plónë. W pierszi dzéń Nowégò Rokù [[Kaszëbi]] téż jidą do Domù Bòżégò,żebë prosëc Pana ò bòkadosc òbrodë i błogosławéństwò w rodzënie. Dôwnié w òstatny dzéń rokù gòspòdarze òbchòdzëlë swòje sadë, gwiżdżac przë tim i grochòtac klekòtkama, co miało wënekac czarownice i diôbłë chtërne przëchôdałë razã z Nowim Rokã i to miało téż zagwësnic dobri ùrodzaj brzadu.Dôwnym zwëkã bëłë psotë, jaczi młodzëzna robia mieszkańcóm. W noc Sylwestrową wëjima bromë wjazdowé, wëprowôdza wòzë ze stodołë na pòla, kòminë zastôwielë rutama. Nawetka przeprowôdzelë zwierzãta gòspòdôrza do jegò sąsada. Je to jedinô noc w rokù,w chtërny młodzëzna bez żódny konsekwencji mòże psocëc starszim. ==Zabawë== Nowi Rok witóny je z wiôldżim wrzeszczeniém i wëcym syrénów ògniarzowich,pòkôzã sztëcznych ògniów. Strzélają z fùzji i batów.Dôwni tłëkło sã szkło, cëskano metalowima rzeczoma żebë bëło głosno.Dzysô baro popùlarny sã zabawë i diskòteczi bùten. {{verify}} dw6yqh95lp5coavh20gsep8gsu32btx 0 7612 202003 199109 2026-06-10T21:28:32Z Rabùszniczka 19710 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 202003 wikitext text/x-wiki '''Dawid Szulëst''' ({{Jãz.|en}}: ''David Martin Shulist'') – ùr. [[14 rujana]] [[1951]]) – je kaszëbsczim dzejôrzã i kanadnym pòlitikôrzã. Òn je zasedzałim [[Kaszëbi|Kaszëbą]] w [[Kanada|Kanadze]], we wnożënie [[Wilno (Ontario)]] ùrodzonym. Jegò òjcã béł [[Môrcën Szulëst]]. D. Szulëst ùcził sã m.jin. w Òttawie, a je òd lat aktiwny w stowôrze [[Wilno Heritage Society]]. Dłudżi lata to béł ji szef<ref>http://www.wilno.org/directors.html</ref>. [[Wilno (Ontario)]] – jakno w mało jaczim jinszim môlu bùten Kaszëb, ùchòwôł sã przez kòle półtorasta lat [[kaszëbsczi jãzëk]] i zwëczi – wiele mù w òstatnëch latach zawdzãcziwô. Stowôrã ''Wilno Heritage Society'' wiele zrobia dlô ùchòwaniô i rozwiju kaszëbsczi kùlturë w Kanadze, a w tim jego aktiwné spòleznowé dzejanié mô znaczënk. Jesz jinszim gónã, na jaczim dzejô je mùzeum we wnożënie [[Wilno (Ontario)]]. To je bëlny ôrt rozkòscérzaniô kaszëbiznë midzë lëdzama w Americe. Òn biwô na [[Kaszëbë|Kaszëbach]] i òb czas swòjégò przebiwaniô tuwò pòznôł wiele aktiwnëch Kaszëbów. D. Szulëst mô wiôldżi cësk na przińdny rozwij i spopularizowanié kaszëbsczi materialny i dëchòwi kùlturë. Òn ùznôwô cësk pismionów, chtërne napisôł [[Günter Grass]] – noblista, np. „Kaszëbi są za mało niemiecczi dlô Niemców i za mało pòlsczi dlô Pòlôków” – dlô nich Kaszëbi są Kaszëbama. D. Szulëst achtnie téż pismiona, chtërne napisôł [[Alojzy Rekowski]]. Òn w [[Żukòwò|Żukòwie]] (kòlébce kaszëbsczégò wësziwù) pòdpisôł umòwã i przez wiele lat w tim gardze béł wëstôwk kaszëbsczich wësziwków ze szkòłów z Kanadë. Przë tim D. Szulëst i Theresa Chapeskie wiele zrobilë, a to je pótrzébnô dlô kaszëbiznë robòta<ref>http://www.wilno.org/culture/m-jelinsczi/m-jelinsczi.html</ref><ref>http://www.zukowo.pl/aktualnosci/news/id/357.html</ref>. Òd 2008 rokù [[kaszëbsczi jãzëk]] bëło czasã czëc w “[[Radio Kaszëbë]]” w Kanadze, a D. Szulëst i Ray Chapeskie wiele przë tim zrobilë<ref>http://www.wilno.org/culture/music/Radio_Kaszebe/radio_kaszebe.html</ref>. W 2012 rokù D. Szulëst przërôcził pòlsczégò premiérã [[Donald Tusk|D.Tuska]] do zazëcégò tobaczi<ref>https://web.archive.org/web/20120323201328/http://www.kashub.com/canada/leaders.html</ref>. M. jin. D. Szulëst zrobił dosc wiele, żebë Matka Bòskô Swiónowskô - Kaszëbskô Królewô, chtërna w kòscele w [[Sjónowò|Swiónowie]] mô swój trón bëła znónô téż w Kanadze<ref>http://www.wilno.org/events150/St__Cas_Mass/st__cas_mass.html</ref><ref>http://radioglos.pl/wiadomosci/z-zycia-kosciola/1036-figura-dla-kaszubow-z-kanady</ref>. M. jin. òn zrobił wiele, żebë w Kanadze zebrac karna ledzy rozmajitëch kùlturów, a òni grelë ze sobą w hokeja<ref>http://www.wilno.org/events150/Griffins_TO/griffins_to.html</ref>. D. Szulëst lubi rzeczónkã: “Wiedno Kaszëbë. Na wiedno Kaszëbi”. Òn w latach 2010 - 2014 béł wójtã gminë ''Madawaska Valley''. Jak napisôł japońsczi ùczałi [[lingwista]] òn gôdô téż ò Kaszëbach: më bëlë, më jesmë, më wiedno bãdzemë. Òn przënôlégô do karenka lëdzy w [[Nordowô Amerika|Nordowi Americe]], co jakno pierszi są wëprzédniony za swòją robòtã dlô kaszëbsczi kùlturë<ref> http://www.kaszubi.pl/wydarzenia/wydarzenie/id/240</ref><ref>https://web.archive.org/web/20210615010143/https://www.gazetakaszubska.pl/35388/medale-stolema-kaszubskie-oskary</ref> np. medalią "Zasłużony Kùlturze ''Gloria Artis''". W Kanadze, państwòwô nôdgrodã bëła mù przëznónô za czasów [[Michaelle Jean]]. W 2010 rokù D. Szulëst dostôł za swòje dzejanié Kawalérsczi Krziż z Pòlsczi. W 2016 rokù w Kanadze medalia bëła mù przëznónô za czasów David'a Johnston'a<ref>http://www.thedailyobserver.ca/2016/11/18/david-shulist-honoured-with-governor-generals-medal</ref>. Òn je wëprzédniony przëznôwónym przez [[Karno Sztudérów "Pomorania"|Karno Sztudérów Pòmòraniô]] [[Medal Stolema|Medalã Stolema]]. == Ùsôdztwò (wëjimk) == * Pòlskò-anielskò-kaszëbsczi słowôrz (Polish-English-Kashubian Dictionary, 2010 ISBN 9788392856900) (wespółautor [[Marión Jelińsczi]])<ref>http://www.theeuropeanlibrary.org/tel4/search?query=david%20shulist</ref> * Kaszëbskò-anielskò-pòlsczi słowôrz (Kashubian-English-Polish Dictionary, 2011 ISBN 9788392856917) (wespółautor [[Marión Jelińsczi]])<ref>http://www.worldcat.org/identities/lccn-n2014002642/</ref> * Òdkrëwającë Eùropejsczé Kaszëbë : tatczëzna mòjich kaszëbsczich prastarków (Discovering Kashubia Europe: The Fatherland of My Kashubian Ancestors, 2018 ISBN 9781771366441) == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Lëteratura == * M. Nomachi: U Kaszubów w Kanadzie. Pomerania nr 2(462) luty 2013, s. 43. * [[Eùgeniusz Prëczkòwsczi|E. Prëczkòwsczi]]: Wszëtcë jesmë krewny. Pomerania nr 6 (455)czerwiec 2012, s. 17 * Na wiedno Kaszëbi. Z Dawidã Szulëstã (ang. David Shulist), prowadnikã Kaszëbów w kanadijsczim Wilnie, gôdô Stanisłôw Janka. Pomerania nr 4(486) kwiecień 2015, ss. 56-57. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} {{DEFAULTSORT:Szulëst Dawid}} [[Kategòrëjô:Kaszëbi]] [[Kategòrëjô:Kanada]] [[Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura]] [[Kategòrëjô:Laùreacë Medalu Stolema]] no92otctd12ekpbtbfuqfh53abmzq96 0 8340 201994 201268 2026-06-10T17:42:18Z Rabùszniczka 19710 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|1|0 */ 201994 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Logo Kaszëbskô Jednota.png|mały|Logotip Kaszëbskô Jednota]] '''Kaszëbskô Jednota ''' – stowôra lëdzy, chtërny chcą aktiwno brac ùdzél w żëcym kaszëbsczégò nôrodu ë ùznôwają jegò prawò do apartnotë, a téż swòji juwernotë w òbrëmienim wieleetniczny spòlëznë, jakô twòrzi jedno państwòwé cało, chtërnym je [[Pòlskô|Pòlskô Repùblika]]. == Historiô òrganizacje == Stowôrã Kaszëbskô Jednota stwòrzëłë strzodowiszcza rëchli zrzeszoné z pismionama Tatczëzna ë Òdroda, jinternetowim pòrtalã Nasze Kaszëbë (pierwi Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zasobë), lëteracczim karnã ZYMK, a téż [[Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié|Kaszëbskò-Pòmòrsczim Zrzeszenim]]. == Sztatutowé céle stowôrë == # Zmiana „Ùstawù ò nôrodnëch ë etnicznëch miészëznach a ò regionalnym jãzëkù”, dôwającô Kaszëbóm sztatus etniczny miészëznë<ref>https://web.archive.org/web/20130914031235/http://kaszebsko.com/prawny-aspekt-pojecia-mniejszosc-etniczna.html</ref>. # Rozbùdzanié ë ùmòcniwanié nôrodny swiądë [[Kaszëbi|Kaszëbów]]. # Òdroda kaszëbsczi kùlturë. # Propagòwanié wiédzë ò Kaszëbach. # Òchróna etnicznëch prawów lëdzy, jaczi deklarëją przënôleżnotã do kaszëbsczi nôrodnoscë. # Sztôłtowanié ë rozwijanié westrzód kaszëbsczégò lëdu aktiwny òbëwatelsczi pòstawë, żëczny pòwstôwanimù wseczëca całownégò rządzeniégò i wespółòdpòwiedzalnotë za swòjã tatczëznã<ref> http://kaszebsko.com/uploads/statut_CSB.pdf </ref>. == Kòntrowersje == Dzejarze stowôrë są dbë, że kaszëbskô nôrodnô rësznota brëkùje kònsolidacje, a rozwij nôrodnégò pòzdrzatkù je nôlepszą drogą òchrónë i rozwiju kaszëbsczégò kùlturowégò bògactwa<ref>https://web.archive.org/web/20130911044410/http://kaszebsko.com/faq.html FAQ - Pyt.1) Kiedy i dlaczego powstała Kaszëbskô Jednota?</ref>. Dzãka Kaszëbsczi Jednoce na nowò zaczãła sã medialnô diskùsjô na témã sztatusu kaszëbsczégò lëdu ë terôczasnégò stanu sprawów zrzeszonëch z kaszëbską rësznotą. Wësëniãti bez stowôrã pòstulat ùznaniégò Kaszëbów za etniczną miészëznã, stôł sã przëczëną fest protestów wiele liderów [[Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié|Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniégò]]<ref>http://spoleczenstwo.newsweek.pl/kaszubi-beda-mniejszoscia-etniczna,87612,1,1.html</ref><ref>http://www.tvn24.pl/pomorze,42/kaszubi-narodem-prosza-prezydenta-o-wsparcie,337527.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20140504172101/http://www.polskieradio.pl/7/476/Artykul/892563,Kaszubi-chca-byc-narodem</ref><ref>http://www.tvp.pl/gdansk/publicystyka/ted-jo/wideo/odc-18032012/6774675</ref><ref>http://wyborcza.pl/1,76842,11025987,Kaszubska_mniejszosc_wsrod_Kaszubow.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20130516133737/http://katowice.gazeta.pl/katowice/1,35019,11277236,Slazacy_i_Kaszubi_jednocza_sily__Chca_byc_niemal_jak.html</ref><ref>http://opole.gazeta.pl/opole/1,35114,11277467,Slazacy_i_Kaszubi_razem_bija_sie_o_swoje__WIDEO_.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20140428135245/http://expresskaszubski.pl/aktualnosci/2012/01/kaszubi-powinni-byc-mniejszoscia-narodowa</ref><ref>http://www.dziennikbaltycki.pl/artykul/499139,burza-na-kaszubach-odzyl-spor-o-narodowosc,id,t.html?cookie=1</ref>. == Òbaczë téż == * [[Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié]] * [[Kaszëbsczi Institut]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://www.kaszebsko.com Jinternetowô starna stowôrë] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kaszëbskô rësznota]] 6sggya76wv78ehp9ixbkpxchicrvo76 0 9306 201995 198407 2026-06-10T17:47:42Z Rzadtymczasowy 19437 pòzwa, przëpis 201995 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Collage of Kiev.png|mały|]] '''Czijew, Kijów'''<ref>J. Trepczik, J. Tréder, ''Słownik polsko-kaszubski, t. 1, A-Ó, t. 2, P-Ż'', Gduńsk 1994, s. 237.</ref> ([[ùkrajińsczi jãzëk|ùkr.]] ''Київ'', ''Kyjiù'') – stolëca [[Ùkrajina|Ùkrajinë]], jeden òd nôwiãkszich i nôstarszich gardów [[Eùropa|Eùropë]]. Wiéchrzëzna gardu skłôdô 847,66 km², lëdztwò 2,9 mln (stój na lëstopadnik 2015<ref>[http://kiev.ukrstat.gov.ua/p.php3?c=2910&lang=1 ''Демографічна та соціальна статистика'']</ref>). == Pòłożenié == Wiãkszi dzél Czijewa leżi na wësoczim (do 196 m n.r.m.) prawim brzegù rzéczi Dniepr. Mniészô czãsc leżi na niżawnym lewim brzegù. == Historiô == Czijew pòwstôł ju na zôczątkù V stalatégò jakò targòwi pùnkt na szlachù, jaczi łącził Kònstantinopòl ze [[Skandinawiô|Skandinawią]]. W IX-XI stalatim – znóny jakò Kanugård – béł centrum hańdlu Wikingów. W 882 gard òstôł zdobëti wikinsczim włôdcą Òlegiem Mądrim, chtëren przeniósł tuwò swòje sedłowié. W 988 abò 989 w Czijewie òdbił sã chrzest Włodzmierza I Wiôldżégò, symbòliczno ùznôwóny za chrzest Rusje. Na kùńc IX stalatégò Czijew stôł sã stolëcą Czijewsczi Rusje, w 1169 rôwnak pòzbéł na pòliticzny wôżnoce. W 1240 gard najachalë i zniszczëlë Tatarowie, co bëło przëczëną ùpadkù dôwnégò gardu i pòczątkù móngòlsczi òkùpacje. W 1363 lëtewsczi ksążã Òlgerd dołãcził nen gard do Wiôldżégò Lëtewsczégò Ksãżstwa. Pò lubelsczi unie (w 1569) Czijew òstôł dołãczôny do Pòlsczi Kòrónë. W 1648 zajął gò Bògdón Chmielnicczi. W 1654 Czijew wszedł w skłôd [[Ruskô|Rusczi]]. W 1686 do Mòskòwsczégò patrijarchatu trafiła téż [[Prawòsławié|prawòsławnô]] czijewskô metropòliô. W XIX stalatim Czijew stôł sã wiôldżim przemësłowim i hańdlowim centrum. W 1870 doprowadzëlë tuwò liniô banu, a w 1892 w gardze òstała wprowadzónô elektriszowô rësznota (Czijew béł drëdżim gardã w Eùropie, w jaczim pòjawił sã tramwaj). W 1917, pò pazdzérznikòwi rewòlucje, w gardze pòwòłóno Ùkrajińską Centralną Radzëznã, a pózni (w tim samim rokù) Ùkrajińską Nôrodną Repùblikã. W 1920 Czijew òstateczno òstôł zajãti Czerwòną Armią i dołãczóny do Ùkrajińsczi Socjalistny Sowiecczi Repùbliczi, chtërnô w 1922 nalôzłô sã w składze [[Sowiecczi Związk|Sowiecczégò Związkù]]. W 1934 Czijew stôł sã stolëcą Ùkrajińsczi SSR. == Zabëtkòwi òbiektë == Leżącé w Czijewie Sobór Bòsczi Mądroscë i Peczerskô Ławra nôleżą do nôstarszich òstrzódków chrzescëjaństwa w tim dzélu Eùropë i òstałë wpisóné na lëstã swiatowégò kùlturnégò dzedzëctwa UNESCO. == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} [[Kategòrëjô:Ùkrajina]] [[Kategòrëjô:Stolëcë]] bux62qb83cf4xa6eoiu0w7jjr8rvrzf 202030 201995 2026-06-11T11:55:50Z Orbitminis 18250 opisenk odjimka, infobox 202030 wikitext text/x-wiki {{Gard-infobox|Gard=Czijew|gwôsné miono=Київ|céch=COA_of_Kyiv_Kurovskyi.svg|fana=Flag_of_Kyiv_Kurovskyi.svg|dopełniacz=Czijewa|państwò=Ùkrajina|stopniN=50|minutN=27|stopniE=30|minutE=30|lëdztwò=2 952 301|wiéchrzëzna=835,85|rok=2022|czerënkòwi numer=+380 44|pòcztowi kòd=01000-06999|registracëjné tôfle=AA; KA|www=https://kyivcity.gov.ua/|commons=Category:Kyiv|bùrméster=Wëtôlëj Kłëczkò (mer)|adres_um=-|kod_poczt_um=-}} '''Czijew, Kijów'''<ref>J. Trepczik, J. Tréder, ''Słownik polsko-kaszubski, t. 1, A-Ó, t. 2, P-Ż'', Gduńsk 1994, s. 237.</ref> ([[ùkrajińsczi jãzëk|ùkr.]] ''Київ'', ''Kyjiù'') – stolëca [[Ùkrajina|Ùkrajinë]], jeden òd nôwiãkszich i nôstarszich gardów [[Eùropa|Eùropë]]. Wiéchrzëzna gardu skłôdô 847,66 km², lëdztwò 2,9 mln (stój na lëstopadnik 2015<ref>[http://kiev.ukrstat.gov.ua/p.php3?c=2910&lang=1 ''Демографічна та соціальна статистика'']</ref>). == Pòłożenié == Wiãkszi dzél Czijewa leżi na wësoczim (do 196 m n.r.m.) prawim brzegù rzéczi Dniepr. Mniészô czãsc leżi na niżawnym lewim brzegù. == Historiô == Czijew pòwstôł ju na zôczątkù V stalatégò jakò targòwi pùnkt na szlachù, jaczi łącził Kònstantinopòl ze [[Skandinawiô|Skandinawią]]. W IX-XI stalatim – znóny jakò Kanugård – béł centrum hańdlu Wikingów. W 882 gard òstôł zdobëti wikinsczim włôdcą Òlegiem Mądrim, chtëren przeniósł tuwò swòje sedłowié. W 988 abò 989 w Czijewie òdbił sã chrzest Włodzmierza I Wiôldżégò, symbòliczno ùznôwóny za chrzest Rusje. Na kùńc IX stalatégò Czijew stôł sã stolëcą Czijewsczi Rusje, w 1169 rôwnak pòzbéł na pòliticzny wôżnoce. W 1240 gard najachalë i zniszczëlë Tatarowie, co bëło przëczëną ùpadkù dôwnégò gardu i pòczątkù móngòlsczi òkùpacje. W 1363 lëtewsczi ksążã Òlgerd dołãcził nen gard do Wiôldżégò Lëtewsczégò Ksãżstwa. Pò lubelsczi unie (w 1569) Czijew òstôł dołãczôny do Pòlsczi Kòrónë. W 1648 zajął gò Bògdón Chmielnicczi. W 1654 Czijew wszedł w skłôd [[Ruskô|Rusczi]]. W 1686 do Mòskòwsczégò patrijarchatu trafiła téż [[Prawòsławié|prawòsławnô]] czijewskô metropòliô. [[Òbrôzk:Collage of Kiev.png|mały|Złotô Bróma; Czijewsczi Ùniwersytet; Peczerskô łôwra; cerczew sw. Andrzeja; kòlumna ze słowiańsczim bóżstwã Berehënią na placu Samòstójnotë; sztatura Bògdóna Chmielnicczégò ]]W XIX stalatim Czijew stôł sã wiôldżim przemësłowim i hańdlowim centrum. W 1870 doprowadzëlë tuwò liniô banu, a w 1892 w gardze òstała wprowadzónô elektriszowô rësznota (Czijew béł drëdżim gardã w Eùropie, w jaczim pòjawił sã tramwaj). W 1917, pò pazdzérznikòwi rewòlucje, w gardze pòwòłóno Ùkrajińską Centralną Radzëznã, a pózni (w tim samim rokù) Ùkrajińską Nôrodną Repùblikã. W 1920 Czijew òstateczno òstôł zajãti Czerwòną Armią i dołãczóny do Ùkrajińsczi Socjalistny Sowiecczi Repùbliczi, chtërnô w 1922 nalôzłô sã w składze [[Sowiecczi Związk|Sowiecczégò Związkù]]. W 1934 Czijew stôł sã stolëcą Ùkrajińsczi SSR. == Zabëtkòwi òbiektë == Leżącé w Czijewie Sobór Bòsczi Mądroscë i Peczerskô Ławra nôleżą do nôstarszich òstrzódków chrzescëjaństwa w tim dzélu Eùropë i òstałë wpisóné na lëstã swiatowégò kùlturnégò dzedzëctwa UNESCO. == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} [[Kategòrëjô:Ùkrajina]] [[Kategòrëjô:Stolëcë]] tgoizieqrg0l2a34qlmikabrgqtiktw 0 9990 201986 171306 2026-06-10T12:47:02Z DawnyTest 14843 201986 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Rue Pierre-Fatio, Genève.jpg|thumb|Genf]] '''Genf''' - to je gard w [[Szwajcarskô|Szwajcarsce]]. Je sedzbą kantonu o tim samym mionie. * wiéchrzëzna: 15,93 km² * lëdztwò: 197 376 mieszkańców ([[2014]]) {{stub}} [[Kategòrëjô:Szwajcarskô]] 0r989vf0tuga22hh7qbicil1ysr98w8 0 10847 202007 200462 2026-06-10T21:58:43Z Rabùszniczka 19710 Kąsk gò jem rozwinëła, le jesz tu pózni wrócã i téż zôs je to dolmaczënk z pòlsczi wikipedii. 202007 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Europäischer Ziesel in Hockstellung.jpg|mały|Mòrãgòwati sus]] '''Mòrãgòwati sus, Eùropejsczi sus''' (''Spermophilus citellus'') – niewiôldżi [[gatënk]] [[Grëzôk|grëzôka]] z rodzëznë [[Wewiórkòwaté|wewiórkòwatëch]] (''Sciuridae''), jaczi żëje na rëmiach Strzôdny i Wschòdny Eùropë<ref>Wilson Don E. & Reeder DeeAnn M. (red.) ''Spermophilus (Spermophilus) citellus'' w: ''Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3.)'' [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. (<abbr>ang.</abbr>) [dostęp 5 września 2011]</ref>. W Pòlsce susã ùznôwô sã za gatënk "zanikłi, abò prôwopòdóbno zanikłi"<ref>Andrzej Kepel, Borys Kala. Krajowy plan zarządzania gatunkiem suseł moręgowny (Spermophilus citellus). „Opracowanie planów renaturyzacji siedlisk przyrodniczych i siedlisk gatunków roślin i zwierząt na obszarach Natura 2000 oraz planów zarządzania dla gatunków objętych Dyrektywą Ptasią i Siedliskową”. natura2000.gdos.gov.pl. [zarchiwizowane z adresu 2021-12-27]</ref> przez co je òbjãti scësłą òchroną. Susë żeją w kòloniach. Znankòwné są dlô nich sezonowé zmianë w aktywnoscy. W drëdżi pòłowie lata ''S. citellus'' rechtują sã do zëme, a jich dobòwô aktiwnosc znaczno sã skrócô, za to w zëmã hibernują w priwatnëch norach. == Systematika == Gatënk òstół òpisóny przez Karola Linneùsza w 1766 pòd pòzwą ''Mus citellus.'' Dzydzeń òkresla sã sztërë pòdgatënczi mòrãgòwatégò susa: * ''S. c. citellus'' (Linneusz, 1766) - òpisóny w Austrii, * ''S. c. gradojevici'' (V. Martino & E. Martino, 1929), - Macedoniô, * ''S. c. istricus'' (Calinescu, 1934) - Wschòdniô Rumùniô, * ''S. c. matinoi (Peshchev, 1955) - Bùłgariô,'' Pòlskô pòpùlacjô należała do ''Spermophilus citellus citellus.'' == Mòrfòlogiô == Mòrãgòwati sus je grëzôkã ò strzôdny wiôlgòce. Je smùkłi w bùdowie - jegò tułów razã z głową mô midzë 19.8-23,2 cm i wôżi leno 240-340 gramów<ref>http://www.kul.pl/suse-mor-gowany-spermophilus-citellus,art_22433.html w:] KUL: Wirtualne Muzeum Przyrodnicze [on-line]. kul.pl. [dostęp 2011-09-05]. (pol.).</ref>. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Susczi]] lmn5iaomaajaoufxh5eru1c5ufwhbv6 202029 202007 2026-06-11T11:38:35Z Orbitminis 18250 pisënk 202029 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Europäischer Ziesel in Hockstellung.jpg|mały|Mòrãgòwati sus]] '''Mòrãgòwati sus, eùropejsczi sus''' ([[Łacyńsczi jãzëk|łac]]. ''Spermophilus citellus'') – niewiôldżi [[gatënk]] [[Grëzôk|grëzôka]] z rodzëznë [[Wewiórkòwaté|wewiórkòwatëch]] (''Sciuridae''), jaczi żëje na rëmiach Strzôdny i Wschòdny Eùropë<ref>Wilson Don E. & Reeder DeeAnn M. (red.) ''Spermophilus (Spermophilus) citellus'' w: ''Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3.)'' [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. (<abbr>ang.</abbr>) [dostęp 5 września 2011]</ref>. W Pòlsce susã ùznôwô sã za gatënk "zanikłi, abò prôwopòdóbno zanikłi"<ref>Andrzej Kepel, Borys Kala. Krajowy plan zarządzania gatunkiem suseł moręgowny (Spermophilus citellus). „Opracowanie planów renaturyzacji siedlisk przyrodniczych i siedlisk gatunków roślin i zwierząt na obszarach Natura 2000 oraz planów zarządzania dla gatunków objętych Dyrektywą Ptasią i Siedliskową”. natura2000.gdos.gov.pl. [zarchiwizowane z adresu 2021-12-27]</ref> przez co je òbjãti scësłą òchroną. Susë żeją w kòloniach. Znankòwné są dlô nich sezonowé zmianë w aktywnoscy. W drëdżi pòłowie lata ''S. citellus'' rechtują sã do zëme, a jich dobòwô aktiwnosc znaczno sã skrócô, za to w zëmã hibernują w priwatnëch norach. == Systematika == Gatënk òstół òpisóny przez Karola Linneùsza w 1766 pòd pòzwą ''Mus citellus.'' Dzydzeń znankòwô sã sztërë pòdgatënczi mòrãgòwatégò susa: * ''S. c. citellus'' (Linneusz, 1766) - òpisóny w Austrii, * ''S. c. gradojevici'' (V. Martino & E. Martino, 1929), - Macedoniô, * ''S. c. istricus'' (Calinescu, 1934) - Wschòdniô Rumùniô, * ''S. c. matinoi (Peshchev, 1955) - Bùłgariô,'' Pòlskô pòpùlacjô nôlégôła do ''Spermophilus citellus citellus.'' == Mòrfòlogiô == Mòrãgòwati sus je grëzôkã ò strzôdny wiôlgòce. Je smùkłi w bùdowie - jegò tułów razã z głową mô midzë 19.8-23,2 cm i wôżi leno 240-340 gramów<ref>http://www.kul.pl/suse-mor-gowany-spermophilus-citellus,art_22433.html w:] KUL: Wirtualne Muzeum Przyrodnicze [on-line]. kul.pl. [dostęp 2011-09-05]. (pol.).</ref>. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} == Przëpisë == [[Kategòrëjô:Susczi]] <references /> {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} 22x8h1m3q0leldhxdzocc2u503q7wx4 0 11467 202004 189820 2026-06-10T21:28:58Z Rabùszniczka 19710 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 202004 wikitext text/x-wiki {{verify}} '''Sztefan Wyszyńsczi''' Ùrodzył sã 3 zélnika 1901 w Zuzeli, pòlsczi dëchòwny, zwóny Prymasem Tësąclëca, primas Pòlsczi. Pòsmiertné òznaczóny Òrderã Òrla Biłégò.Ùmarł 28 môja 1981 w [[Warszawa|Warszawie]]. == Żëcë == === Dzëctwò i młodosc === Sztefan Wyszyńsczi na swiôt przëszedł 3 zélnika 1901 w Zuzeli nad Bùgã jakò drëdżé dzeckò Stanisława (òrganistë lokalnégò kòscoła) i Juliannë Wyszyńsczich. W 1910 rodzëzna przeniosła sã do Andrzejewa, gdze ùmarła mëmka. W lëtach 1912–1915 był szkòłewnikã Gimnazjum im. Wòjcecha Górsczégò w Warszawie. Òb pierszą swiatową wòjnã (1915–1917) Wyszyñsczi ùcził sã w I Òglowokształcącym Liceùm im. Tadeusza Kòscusczi w Łomżë. W latach 1917–1920 chòdzył do włocławsczégò liceùm im. Piusa X (Niższe Seminarium Duchowne). W latach 1920–1924 był [[Klerik|klerikã]] Wëższégò Dëchòwnégò Seminarium we Włocławkù. === Prezbiter === Sakrameńt Swiãcéń przyjął 3 zélnika 1924 (w dzéń ùrodzén) we Włocławku (włocławskiej bazylice katedralnej) z rąk biskupa Wòjcecha Òwczarka. W latach 1925–1929 sztuderował Wydział Prawa, Prawa Kanonicznego i Administracji Katolecczégò Ùniwersytetu Lubelsczégò [[Jan Paweł II|Jana Pawła II]] oraz Wydział Prawa i Nauk Ekonomiczno-Społecznych, chtërën ùkończéł doktoratã na temat ''Prawa rodzëzny, Kòsceła i państwa do szkòły''. 1931 był wikariuszem w [[Parafia Świętej Rodziny w Przedczu|parafii Świętej Rodziny w Przedczu]]. Od 1932 pełnił òbòwązczi jakno redaktór naczelnégò cządznika włocławskiego „Ateneum Kapłańsczi”. Jednakô prowadzéł chrzescijańsczi ùniwersytet robòtniczy i dzałalnosc spòłeczno-òswiatową w chrzescijańsczich związkach zawodowych. Był pierwszém kapelanam i dzałaczam powołanego w 1937 Stronnictwa Pracy. Po wybuchu II swiatowô wòjny z polecenia biskupa Michała Kozala ùrywał sã przed Gestapo we wsë Stanisławka w wòjewòdztwie lùbelsczim. W òkrese pòwstania warszawsczégò pod pseudonimam „Radwan III” był kapelanëm Karno [AK Kampinos], dzałajãcej m.in. w [[Laskach]], oraz bólecã powstańsczégò. === Biskup lubelsczi === Pò zakòńczeni wòjny wrócéł do [Włocławka], gdze reòrganizowôł seminarium dëchòwne i pełnił òbòwiązczi rektóra. 4 strëmiannika 1946 òstôł mianowóny biskupã diecezjalnym, lubelsczi diecezji. Swiãcenié biskupie òtrzymoôł z rąk kardynała Augusta Hlonda, prymasa Pòlsczi. W swòim herbie biskùpim ùmiescył słowa „''Soli Deo''” (''Samemu Bògù''). Służba Bògù samemu przez Marijã z Nazaretu bëła widoczna w jégò całém żëcu. Wiãzenné zapisczi zawierają pewną syntezę jegò maryjnosce, chtërej pòczątk je w czasach dzectwa i młodzëznë: „Wcześnie – napisôł – stracełem rodzeną memkã, chtera miôła szczególne nabòżéństô do Obraza Matczi Bòskiej Òstrobramskiej, dokąd jezdzôła z pielgrzémkã, jeszczé z Zuzeli. Mój ojc natomiast cągnął zawsze na [Jasną Górã]. Czésc Matczi Bòżej w dodómòwim żëcu bëła baro rozwiniętô. Czãsto gôdele razã różanc w wieczôrnych gòdzënach”. === Prymas Pòlsczi === [[Òbrôzk:Stefan Wyszyński.jpg|thumb]] Pò smierce prymasa Aùgusta Hlonda w 1948, gdy nôpòważniszé kandydat na jegò nastãpcã [biskup łomżyńsczi] zginął w wypadku samochodowym, Wyszyńsczi niespòdzajno òstôł mianowóny arcybiskupã metropolitã gnieźnieńsczim i [[biskupã warszawsczim]] oraz Prëmasã Polsczi. 12 stëcznika 1953 na konsystorzu w Rzymie òstôł nominowóny przez papieża Piusa XII kardinłem, członkiem kolegium kardynalsczégò]]. Brał ùdzél w szterëch [[konklawe]]: [[konklawe 1958|1958]], 1963|1963 niespòdzajno w zélniku 1978. W 1958, czëde òddano na niegò czile felowanów, i w 1963 béł przedstôwcã Pòrenkòwi Europy. Béł inicjatorã zawarcia 14 gromicznika 1950 pòrozumienié z władzama komunistycznymi. Wyszyńsczi béł pierwszi w historëjò Kòscioła katolicczégò hierarchą, jaczi zdecydowôł sã na ùkłady z państwem rządzonym przez kòmunistów. Na wiesc ò jegò pòdpisaniu papież Pius XII, prowadzący pòlitykę antykòmunistycznã, miôł zagrozéc cofnięciem ùznania Wyszyńskiemu. W zamian za zagwarantowanié ùczenié religijò w szkòłach i funkcjonowanié Katolëcësczégò Ùniwersytetu Lubelsczégò pòlsczi Kòscół ùznôł miedzã Zem Dostaniéch Nazôd Pòlsczi Ludowej <ref>Porozumienie zawarte między przedstawicielami Rządu Rzeczypospolitej Polskiej i Episkopatu Polski. nonpossumus.pl. [dostęp 2011-11-17].</ref>. Béł przetrzymywòny w katolicczich klasztôrach z sostrą zakònną [Marią Leonią Graczyk] i ksãdzem Stanisławem Skorodeckim. ==== Związk z Jasnã Górã i Jasnogórsczé Sluby Narodu Pòlsczégò ==== Izolowòny w klasztorze Zgromadzenie Sostrów Najswiãtszej Rodzëzny z Nazaretu w [Komańczy] nie chcëł pisac tekstu żeńbów. Do ich pòwstanié przyczyniła sã Maria ÒkÒńska, dając za przykład sw. Pawła, piszącégò lëst do wiernych z więzienia. W kuńcu 16 môja 1956 napisôł tekst slubów nôrodnych, jaczi miałë bëc òdnowieniém królewsczich slubów lwowskich Jana Kazimierza w ich trzechsetną rocznicę. 26 zélnika 1956 pielgrzymom zebranym na [Jasny Górzë] òdczytôł je bp Michał Klepacz, pełniący òbòwiązczi przewodniczącégò Episkopatu Pòlsczi. === Chòrosc i smierc === W połowie strëmiannika 1981 u Wyszyńsczéegò rozpoznano nowotworową chòrosc. Mimo starań lékôrzy nie dało sã zahamòwac jej rozòju. 16 môja 1981 prymas przyjôł sakrameńt namaszczenié chòrych. Pò przyjęciu sakrameńtu zwrócéł sã do zebranych przy wërë, pònawizc m.in.do zamachu na życie papieża Jana Pawła II, chtëren miéł môl 13 mója: „Òpasowóm, że powinienem dzelic dolę Òjca Swiãtégô, jaczi wprôwdze pòzdnô, ale włãcziéł sã w mòje cerpienié”<ref>Prymas Polski po przyjęciu sakramentu chorych do zebranych przy łóżku w dniu 16 V 1981, [w:] Ostatnia droga Prymasa Tysiąclecia Stefana Kardynała Wyszyńskiego. Teka dokumentalna, Warszawa 1982, s. 7.</ref>. 22 mòja 1981 slédny rôz wystãpił publicznie, òdemkliwając òbrady Rady Głównej Episkopatu Polski. Ùmurł szesc dni pòzny, w czwiôstk 28 môja, w ùroczystosc Wniebowstąpienia Pańskiego. W òficjalnym kòmunikace Rady Głównej Episkopatu Polski pòdôno, że przyczynã smierce béł „rozsany proces nowòtworowi jamy brzusznej ò wybitnej złosliwosci i chùtkòm postãpie”. 28 môja wieczorã przeniesono cało zmarłégù z Domu Arcybiskupów Warszawskich do kościoła seminaryjnego Wniebowzięcia NMP i św. Józefa Oblubieńca, gdze nastãpnié òdprawióna òstała msza żałobna pòd przewodnictwem kard. Macharskiego. == Ùroczystosce pògrzebòwe == Pògrzeb prymasa, zwóny także królewsczim, zgromadzéł w stolece tësące lëdze. == Ùpamiãtnienié == 1 rujana 1999 przekształcóno warszawską [[Akademię Teologii Katolickiej]] w [[Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego]]. W 2000 na ekrany kin wszedł pòlsczi film ''Prymas. Trzy lata z tysiąca'', òpówiadający ò ùwiãzenié Wyszyńsczégò przez władze PRL. W Zuzeli funkcjonuje mùzeum pòswiãconé jegò pamiãcé. == Proces beatyfikacyjny == 29 môja 1989 z inicjatywy papieża Jana Pawła II rozpòczãł sã jegò proces beatyfikacyjny. Òdtądka przysługiwał mu titél słùgi Bòżégò. [[Kategòrëjô:Katolëcczi kòscół]] [[Kategòrëjô:Biogramë]] 1l6il7315qlst6pv4upgj5ftebjarj5 0 12279 201987 201980 2026-06-10T12:59:53Z Rzadtymczasowy 19437 pòwr. 201987 wikitext text/x-wiki {{Pòliticznô partiô |mióno=Partiô Razã |òryginalné mióno=Partia Razem |logo=Razem.png |krôj=[[Òbrôzk:Flag of Poland.svg|border|20px]] [[Pòlskô]] |skrócënk=Razã |przédnik=[[Adrian Zandberg]], [[Aleksandra Òwca]] |adrésa=sz. Nowi Swiat 27/1, 00-029 [[Warszawa]] |ùsôdztwò=21 maja 2015<ref>[https://bip.warszawa.so.gov.pl Partiô Razã w BIPie], bip.warszawa.so.gov.pl.</ref> |farwë= {{Legéńda|#720546|alizarinowi karmin}} |deja = [[Socjaldemòkracjô|socjaldemòkracjô]], [[Egalitaryzm|egalitaryzm]], spòlëznowô sprawiedlëwòta |ékònomiczni pòzdrzatk= [[Socjaldemòkracjô|socjaldemòkracjô]] |wielnota = 6915 (gòdnik 2025)<ref>Łukasz Szpyrka: [https://wydarzenia.interia.pl/kraj/news-partia-razem-w-pol-roku-podwoila-liczbe-czlonkow-mamy-najnow,nId,22464847 Partia Razem w pół roku podwoiła liczbę członków. Mamy najnowsze dane], interia.pl</ref> |midzënôrôdné = [[CEEGLA]], [[ELA]] |młodzëznówkô = Młodzi Razã ([[Pòlsczi jãzëk|pòl]]. ''Młodzi Razem'') |mańdatë= jo |mańdatë1={{Ùdzél|4|460|#720546}} |mańdatë1_titël=Sejm |mańdatë2={{Ùdzél|0|460|#720546}} |mańdatë2_titël=Senat |mańdatë3={{Ùdzél|0|53|#720546}} |mańdatë3_titël=Eùropejsczi Parlament |mańdatë4={{Ùdzél|0|552|#720546}} |mańdatë4_titël=Wòjewódzcczé sejmiczi |jinternetowô starna=https://partiarazem.pl }} '''Partiô Razã''' ([[Pòlsczi jãzëk|pòl]]. '''''Partia Razem''''') – pòlskô lewicowô pòliticznô partiô. Ùsadzonô w 2015 rokù. Òd czerwińca 2019 do rujana 2024 rokù fùnksjonowa jakno '''Lewica Razã'''. Òd 2019 mô reprezentacjã w [[Sejm|Sejmie]], w latach 2023–2024 mia ją téż w [[Senat|Senace]]. W latach 2016–2022 bëła sparłãczonô z midzënôrodną òrganizacją [[DiEM25]] (Rëch Demòkracje w Eùropie 2025), a òd 2024 wespółtwòrzi òrganizacje [[CEEGLA]] (Zdrëszëna Zelony Lewicë Westrzédno-Pòrénkòwi Eùropë) i [[ELA]] (Eùropejskô Zdrëszëna Lewicë dlô Lëdzy i Planétë) == Historiô == Partiô pòwsta jakno òdpòwiédz na apel ò pòspólny sztart spòlëznowi lewicë w welacje do parlamentu<ref>[https://web.archive.org/web/20250513114730/https://www.tokfm.pl/Tokfm/7,103454,17291240,apel-chcemy-wspolnego-startu-lewicy-spolecznej-lewicy-w-sejmie.html Apel: Chcemy wspólnego startu lewicy społecznej. "Lewicy w Sejmie teraz nie ma. Jest Anna Grodzka"], tokfm.pl, 21 stëcznika 2015.</ref>. Ùsôdzcama bëlë m.jin. dzejarze [[Młodi Socjalëscë|Młodëch Socjalëstów]] i ùszłi dzejarze [[Zeloni|Zelonëch]]. W welowanim do parlamentu w 2015 rokù Razã wëstawiła samòstójné lëstë we wszëtczich welacjowëch òbéńdach do Sejmu. Wënik partie to 3,62% – nie zagwësniło to reprezentacje w parlamence, le dało to subwencjã<ref>[https://parlament2015.pkw.gov.pl/pliki/1445898069_Komunikat-pkw-zbiorcze-wyniki-glosowania.pdf Komunikat Państwowej Komisji Wyborczej z dnia 26 października 2015 r. o zbiorczych wynikach głosowania na listy kandydatów na posłów w skali kraju], pkw.gov.pl, 26 rujana 2015.</ref>. W 2016 rokù Razã rozpòczãła "czôrny protest", pò sczerowanim do dalszi robòtë projektu ò zaòstrzenim abòrcjowëch praw i òdrzucenim projektu jich liberalizacje<ref>[https://lodz.wyborcza.pl/lodz/7,35136,20738514,czarny-protest-partia-razem-przeciw-zaostrzeniu-prawa-aborcyjnego.html Czarny protest. Partia Razem przeciw zaostrzeniu prawa aborcyjnego], wyborcza.pl, 24 séwnika 2016.</ref>. W 2018 rokù partiô wprowadzëła do pùbliczny dyskùsje skrodzënã czasu robòtë do 35 gòdzënów w tidzeniu<ref>[https://www.newsweek.pl/biznes/mniejszy-stres-i-wieksza-efektywnosc-po-wprowadzeniu-4-dniowego-tygodnia-pracy/ckg4qvq Mniejszy stres i większa efektywność po wprowadzeniu 4-dniowego tygodnia pracy], newsweek.pl, 20 lëpińca 2018.</ref>. W samòrządowi welacje w 2018 rokù partiô wëstawiła lëstë do sejmików, bez rejestracje lëst do radzëznów niżi<ref>[https://wybory2018.pkw.gov.pl/pl/delegatury/panstwowa-komisja-wyborcza/komitet-wyborczy-partii-razem-3216#candidates_stat Wybory Samorządowe 2018], pkw.gov.pl.</ref>. Nôleżnicë partie sztartowalë na prezydentów [[Krakòwò|Krakòwa]], [[Gdiniô|Gdinie]], [[Częstochowa|Czãstochòwë]] i na burméstra [[Lesna|Lesny]]. W welacje do sejmików partiô òtrzimała 1,57%. W welacje na prezydentów nôleżnicë Razã zajmòwalë slédné lub przedslédné plac; w welacje na bùrméstra Lesny Szëmón Surmacz dobëł w II turze, równak pózni wëstąpił z partie<ref>Szëmón Surmacz, [https://www.facebook.com/notes/377106210110551/ Razem dla Niepodległej!], facebook.com, 7 smùtana 2018.</ref>. W gromicznikù 2019 pòwstakòalicjô Razã, [[Ùniô Robòtë|Ùnie Robòtë]] i [[Rëch Spòlëznowi Sprawiedlëwòtë|Rëchù Spòlëznowi Sprawiedlëwòtë]], Lewica Razã, na welacjô do [[Eùropejsczi Parlament|Eùropejsczégò Parlamentu]]<ref>[https://wiadomosci.onet.pl/kraj/adrian-zandberg-oglaszamy-powstanie-koalicyjnego-komitetu-wyborczego-lewica-razem/dzrsp5f?utm_source=pl.wikipedia.org_viasg_wiadomosci&utm_medium=referal&utm_campaign=leo_automatic&srcc=undefined&utm_v=2 Adrian Zandberg: ogłaszamy powstanie Koalicyjnego Komitetu Wyborczego Lewica Razem], onet.pl 28 gromicznika 2019.</ref>. Lëszta òtrzëma 1,24% głosów, nie przechòdzącë przez welacjowi próg. W czerwińcu negò rokù partiô zmieniła pòzwã na "Lewica Razã"<ref>[https://strajk.eu/partia-razem-zmienia-nazwe-i-nie-sklada-broni-robimy-to-dla-ludzi-nie-mozemy-ich-zostawic/ Partia Razem zmienia nazwę i nie składa broni. „Robimy to dla ludzi, nie możemy ich zostawić”], strajk.eu, 2 czerwińca 2019.</ref>. [[Òbrôzk:Koalicja Lewicy - Lewica Razem, Wiosna, SLD, Zieloni 19.07.2019 (48322142521).jpg|mały|Zandberg na kònferencje Lewicë (2019)]] 19 lëpińca 2019 na prasowi kònferencje SLD, Zymk i Razã przédnicë tëch partiów Włodzmiérz Czarzasti, Robert Biedroń i Adrian Zandberg dalë wiadło ò pòspólnym sztarce w welacje do parlamentu negò samégò rokù<ref>[https://www.pap.pl/aktualnosci/news,485767,biedron-chcemy-odrobic-lekcje-ze-lewica-wygrywa-kiedy-jest-zjednoczona.html SLD, Wiosna i Lewica Razem idą do wyborów parlamentarnych razem], pap.pl, 19 lëpińca 2019.</ref>. Do kòalicje dołãczëłë téż m.jin. [[Pòlskô Socjalisticznô Partiô]] i [[Twój Ruch]]. Kòalicjô òsta pòzwónô "Lewica", żebë nie bëło brëkòwnotë przeńscô przez welacjowi próg 8%, SLD zmieniło swòją skrodzënã na tã pòzwã. Rejestracjô nowi skrodzënë sã nie ùdała w czasu, tej kòalicjô sztartowa jakno "KW Sojusz Lewicy Demokratycznej". Na lësztach bëło wiãcy jak 200 dzejarzów Razã, w tim 6 na pierwszich placach, m.jin. [[Adrian Zandberg]] w warszawsczi òbéńdze<ref>[https://sejmsenat2019.pkw.gov.pl/sejmsenat2019/pl/komitety/26063 Informacje o Komitecie Wyborczym], pkw.gov.pl.</ref>. Przez kòalicjowi sztart, w zélnikù 2019 rokù karno kòl 40 dzejarzów, w tim 12 z 35 nôleżników Krajowi Radzëznë, ògłosëło òdéńcé z partie – przédnym pòwòdã miał bëc sztart z lëszt SLD<ref>[https://wiadomosci.dziennik.pl/polityka/artykuly/604744,lewica-razem-lewica-sld-partia-razem.html Rozłam na lewicy. Część działaczy partii Razem nie chce startować z list SLD i odchodzi z partii], dziennik.pl, 9 zélnika 2019.</ref>. W ti welacje za kandidatama Razã zawelowało krótkò 510 tës. òsób, co dało 6 mandatów (przë 49 mandatach dlô kòmitetu i wënikù 12,56%)<ref>[https://sejmsenat2019.pkw.gov.pl/sejmsenat2019/pl/wyniki/komitet/26063/sejm/pl Wyniki wyborów 2019 do Sejmu RP – KOMITET WYBORCZY SOJUSZ LEWICY DEMOKRATYCZNEJ], pkw.gov.pl.</ref>. Pòsélcama òstalë: [[Magdaléna Biejat]], [[Daria Gòsk-Pòpiółk]], [[Macéj Kònieczny]], [[Paùlëna Matësôk]], [[Adrian Zandberg]] i [[Marcelina Zawisza]]<ref>[https://www.facebook.com/partiarazem/photos/a.430709850430410/1403968276437891/?type=3 Poznaj posłanki i posłów Razem!], facebook.com, 14 rujana 2019.</ref>. 6 stëcznika 2020 rokù Krajowi Zarząd pòstanowił ò pòparcym przédnika partie Zymk Roberta Biedronia, jakno kandidata Lewicë, w prezydencczi welacje<ref>[https://www.wprost.pl/wybory-prezydenckie-2020/10287008/partia-razem-popiera-kandydature-biedronia-na-prezydenta-bedzie-gwarantem-polski-nowoczesnej.html Partia Razem popiera kandydaturę Biedronia na prezydenta. „Będzie gwarantem Polski nowoczesnej”], wprost.pl, 6 stëcznika 2020.</ref>. W welacje zajął 6. plac, z wënikã 2,22%<ref>[https://prezydent20200628.pkw.gov.pl/prezydent20200628/pl/wyniki/1/pl Wybory Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej 2020 – Wyniki głosowania w pierwszej turze], pkw.gov.pl.</ref>. Partiô Razã w kòalicje "Lewica" sztartowa jesz w welacjach w 2023 i 2024 rokù. W welacje do parlamentu w 2023 rokù na lësztach znôù bëło wiãcy jak 200 dzejarzów Razã, w tim dwie ([[Magdaléna Biejat]] i [[Ana Górskô]]) sztartowałë do Senatu<ref>[https://sejmsenat2023.pkw.gov.pl/sejmsenat2023/pl/komitet/29617 KOMITET WYBORCZY NOWA LEWICA w wyborach do Sejmu i Senatu w 2023 r.], pkw.gov.pl.</ref>. Reprezentacjô Razã sã w Sejmie zwiksziła, przë równoczasnym zmniészenim sã reprezentacje Lewicë<ref>Daniel Flis: [https://oko.press/na-zywo/wybory-na-zywo-oko-press/wyniki-wyborow-mniej-poslow-lewicy-wiecej-partii-razem Wyniki wyborów. Mniej posłów Lewicy. Więcej partii Razem], oko.press, 17 rujana 2023.</ref> – na 26 mandatów kòmitetu, partiô òtrzëma 7. Reelekcjã dostalë wszëtcë pòsélcowie Razã, chtërni sztartowalë do Sejmù (Gòsk-Pòpiółk, Kònieczny, Matësôk, Zandberg i Zawisza), òkróm tegò mandatë dostałë [[Dorota Òlkò]] i [[Joanna Wicha]]<ref>[https://sejmsenat2023.pkw.gov.pl/sejmsenat2023/pl/sejm/wynik/pl Wyniki głosowania w wyborach do Sejmu w 2023 r.], pkw.gov.pl.</ref>. Senatórkama òstałë òbie kandidatczi partie, Magdaléna Biejat i Ana Górskô<ref>[https://sejmsenat2023.pkw.gov.pl/sejmsenat2023/pl/senat/wynik/pl Wyniki głosowania w wyborach do Senatu w 2023 r.], pkw.gov.pl.</ref>. Parlamentarziscë òstalë nôleżnikama klubù Lewicë. Parlamentarziscë welowalë za ùtwòrzenim rządu [[Donôld Tusk|Donalda Tuska]], równak nie delegòwalë przedstawicélów do rządu, ze wzglãdu na felënk nôwôżniészëch dlô partie pónktów w kòalicjowi ùgòdze<ref>[https://www.pap.pl/aktualnosci/partia-razem-bez-ministerstw-zandberg-nie-udalo-sie-wynegocjowac-gwarancji-realizacji Partia Razem bez ministerstw. Zandberg: nie udało się wynegocjować gwarancji realizacji naszych postulatów], pap.pl, 17 smùtana 2023.</ref>. 24 rujana 2024 rokù z partie òdeszłë òbie senatorczi i 3 pòsélczi (Gòsk-Pòpiółk, Òlkò i Wicha), òstającë w KKP Lewicë<ref>[https://www.onet.pl/informacje/onetwiadomosci/zwrot-akcji-na-lewicy-zaskakujaca-decyzja-polityczek-razem/qfwcqec,79cfc278 Wielki rozłam w partii Razem. Grupa polityczek opuszcza szeregi], onet.pl, 24 rujana 2024.</ref>. Trzë dni pózni, kòngres Razã pòdjął decyzjã ò òpùszczenim KKP Lewicë i założënim włôsnégò pòselsczégò kòła<ref>[https://www.onet.pl/informacje/onetwiadomosci/partia-razem-podjela-kluczowa-decyzje-rzad-donalda-tuska-zawiodl-ludzi/jkq3ze5,79cfc278 Partia Razem podjęła kluczową decyzję. "Rząd Donalda Tuska zawiódł ludzi"], onet.pl, 27 rujana 2024.</ref>. Nen kòngres wrócył téż do pòzwë "Partiô Razã"<ref>Dzél 1. Òglowé pòstanowienia, [w:] [https://static.partiarazem.pl/razem-static/docu/Statut.pdf Statut Partii Razem], partiarazem.pl, 27 rujana 2024.</ref>. 3 gòdnika partiô ògłosëła, że w welacje na wiceprzédników dobëlë [[Adrian Zandberg]] (reelekcjô) i [[Aleksandra Òwca]]<ref name=":0" />.[[Òbrôzk:Adrian zandberg-0942.jpg|mały|Przedwelacjowé pòtkanié Zandberga w Lubartowie (2025)|330x330px]]11 stëcznika 2025 rokù partiô ògłosëła kandidaturã Adriana Zandberga w prezydencczi welacje w maju negò samégò rokù<ref>[https://tvn24.pl/polska/adrian-zandberg-kolejnym-kandydatem-na-prezydenta-jest-gotow-szarpac-sie-z-tym-koniem-st8255887 Adrian Zandberg kolejnym kandydatem na prezydenta. Jest gotów "szarpać się z tym koniem"], tvn24.pl, 11 stëcznika 2025.</ref>. Zajął 6. plac, z wënikã 4,86%<ref>[https://prezydent2025.pkw.gov.pl/prezydent2025/statics/PKW_OBWIESZCZENIA/uploaded_files/1747706738_obwieszczenie-pkw-wyniki.pdf OBWIESZCZENIE PAŃSTWOWEJ KOMISJI WYBORCZEJ z dnia 19 maja 2025 r. o wynikach głosowania i wyniku wyborów Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej zarządzonych na dzień 18 maja 2025 r.], pkw.gov.pl, 19 maja 2025.</ref>. W II turze nie ùdzelëł pòparcô niżódnémù kandidatowi<ref>[https://tvn24.pl/plus/programy/czas-decyzji-prezydent-2025/wybory-prezydenckie-2025-adrian-zandberg-komentuje-wynik-sondazowni-ipsos-vc8467454 Zandberg nie poprze nikogo. "Wyborcy to nie puchar przechodni"], tvn24.pl, 18 maja 2025.</ref>. 12 smùtana 2025 rokù Paùlëna Matësôk òstała ùsëniãtô z partie decyzją Krajowégò Zarządu<ref name=":1" />. 29 smùtana 2025 rokù partiô ògłosëła nową turã przédników, pòzwónô "Turbò Pòlskô"<ref>[https://media.partiarazem.pl/p/rusza-turbo-polska-z-zandbergiem-i-owca-odwiedzimy-49-byych-mias-25 Rusza Turbo Polska z Zandbergiem i Owcą: odwiedzimy 49 byłych miast wojewódzkich], media.partiarazem.pl, 29 smùtana 2025.</ref>. Òdwiedzëc mają 49 ùszłich stolëców wòjewództw. Pòstulatama turë są: pòlsczi wëróbk robòtów, cyfrowô suwerenizna, inwesticjô w nôùkã i fabriczi léków. == Program == Kòngres Razã 8-9 smùtana 2025 przëjął nową programòwą deklaracjã<ref>[https://media.partiarazem.pl/p/koniec-swietych-krow-nowy-program-razem-likwidacja-senatu-koniec-20 Koniec świętych krów! Nowy program Razem: likwidacja Senatu, koniec z KRUS i rozdawnictwem dla bogatych.], media.partiarazem.pl, 9 smùtana 2025</ref>. Westrzód nôwôżniészëch pónktów je likwidacjô Senatu i KRUS, bùdowa 8 jądrowëch bloków, czë fabrik léków. Program dzeli sã na 13 partów<ref>Côłô programòwô deklaracjô dostãpnô je (pò pòlskù) na starnie partie. Niżi leno wëbróné pónktë. [https://partiarazem.pl/deklaracja-programowa Deklaracja programowa], partiarazem.pl</ref>. === Pòlskô z atomù, krzemù i stali === * Òpiarcé pòlsczi energeticzi ò jądrowé sztrómòwnie i òdnawialné zdrzódła energie. * Programë dlô warków òpiartëch na kònwencjonalnych zdrzódłach energie. * Jinwesticjô w banã, òdbùdowa państwòwëch przewòzów aùtobùsowëch. === Państwò pò starnie robiącëch === * Ùproscënié prowadzeniô zbiérnëch spòrów, ùmòżebnienié sztrajków solidarnoscowëch. * Dofinansowanié Państwowi Inspekcje Robòtë, nadanié ji prawa do zmianë ùmòwë na ùmòwã ò robòtã, w przëpôdkù scwierdzeniô stosënkù robòtë. * Wprowadzenié 32-gòdzynnégò tidzénia robòtë przë zachòwanim wënôdgrodë. * Pòdniesenié minimalnégò zôróbkù do rówiznë ⅔ strzédny wënôdgrodë. * Regulacjô warkòwégò sztatusu personów, jaczé zajimają sã profesjonalno artisticzną dzejalnotą. === Gòdpòdarka dlô lëdzy === * Wprowadzenié progresywnëch pòdatków. * Znikwienié m.jin. ryczałtu, pòdatkù liniowégò, specjalnych stawków dlô dëchòwnëch, KRUS. * Wprowadzenié cyfrowégò pòdatkù dlô wiôldżich firm. [[Òbrôzk:Ani jednej wiecej 2023 - Adrian Zandberg.jpg|mały|Adrian Zandberg i dzejarze Razã na demònstracje "Ani jedny wiãcy" w Warszawie (2023)]] === Zdrowié pònad zwësczi === * Zwikszenié dofinansowaniô pòwszechny òchronë zdrowiô do 8% PKB. * Wprowadzenié òbrzéskù wëbòru placu robòtë: lékarze robiący w pòwszechny òchronie zdrowiô nie bãdą mòglë równoczasno prowadzëc priwatnëch praktik lékarsczich. * Wprowadzenié legalny, dostãpny i bezpłatny abòrcje na żądanié do conômni 12 tidzénia cążë. * Pòprawa dostãpnoscë òpieczi òkòłopòrodowi, psychiatryczny i psychòlogiczny. === Ùtcëwô pòlitika === * Zmniészenié limitu wpłôcënków na kampaniã do 5000 złotëch òd personë. * Òstawienié dwùkadencjowòscë wójtów, bùrméstrów i prezydentów gardów. * Wprowadzenié limitu kadencje w parlamence. * Likwidacjô Senatu. === Prawò do mieszkaniô === * Przeznaczenié 1% PKB na program bùdacje mieszkaniów na najimniãcé. * Wprowadzenié m.jin. antyspekulacjowégò pòdatkù òd trzecégò mieszkaniô. * Òpòdatkùjemë jinwesticjowé pùstostanë. * Skùńczenié z patodeweloperką. === Państwò, na jaczé mòżesz sã spùscëc === * Likwidacjô KRUS. * Zrównanié emeritalnégò wiekù dlô białk i chłopów. * Wprowadzenié 480-dniowégò urlopu rodzëcelsczégò. === Nôùka — warënk rozwiju === * Zwikszenié nakładów na badérowania i nôùkã — do 3% PKB na rok. * Wprowadzenié òbrzészkù waloryzacje zôróbkù na wëższich ùczbòwniach. * Zwikszenié finansowaniô bùdowë i remòntów akademików. === Szkòła równëch mòżnot === * Zagwarantowanié bezpłatnégò, cepłégò jestkù w szkòle, przedszkòlim i żłóbkù. * Zatrzëmanié priwatizacje systemù edukacje. * Òdbùdowanié prestiżu warkù szkólnégò. * Wspieranié przez państwòwą szkòłã nôùczi w regionalnëch jãzëkach i òchronë môlowi kùlturowi spôdkòwiznë. === Pòlskô wòlnoscë, równoscë i solidarnoscë === * Wprowadzenié rozdzélu państwa òd kòscoła. * Wprowadzenié fùl równoscë małżeńsczi, bez wzglãdu na pëłc. * Wprowadzenié bezpłatny i dostãpny prawny i medyczny tranzycje. * Zakôzanié tpzw. kònwersjowi terapie. * Ùznanié Szlązôków i [[Kaszëbi|Kaszëbów]] za etniczną mniészëznã. * Legalizacjô marihuanë. === Roda — spôdkòwizna, nié zôsóbk === * Założenié nowëch i pòwikszenié jistniejących nôrodnëch parków. * Refòrma Pòlsczich Wód i Państwòwëch Lasów. === Mòcnô Pòlskô w sprawiedlëwi Eùropie === * Òbgôdanié na nowò ùnijnëch ùgòdów. * Pògłãbienié eùropejsczi wespółrobòtë przë sztrategicznëch jinwesticjach, energetice, transpòrce, spòlëznowi pòlitice, mieszkalnictwie i zdrowim. * Wsparcé òbronë i òdbùdowë Ùkrainë. * Regùlacjô rënkù robòtë cëzyńców. === Òdpòrnô spòlëzna, bezpiecznô Pòlskô === * Wprowadzenié ùstawù ò Pòlsczi Doktrinie Òbronny. * Refòrma systemù cywilny òbronë. * Zagwësnienié lékòwi suwereniznë. == Sztruktura == Krajowima òrganama partie są Kòngres, Krajowô Radzëzna, Krajowi Zarząd, Krajowô Rewizjowô Kòmisjô, Krajowô Welacjowô Kòmisjô i Partiowi Sąd Drëszny<ref>Dzél 3. Krajowé Òragnë, [w:] [https://static.partiarazem.pl/razem-static/docu/Statut.pdf Statut Partii Razem], partiarazem.pl, 9 smùtana 2025, s.16.</ref>. Krajowi Zarząd twòrzi dwùch wespółprzédników, wëbierónëch w bënëpartiowi welacje i gabinet, zacwierdzony przez Krajową Radzëznã<ref>Dzél 3. Krajowé Òragnë, [w:] [https://static.partiarazem.pl/razem-static/docu/Statut.pdf Statut Razem], partiarazem.pl, 9 smùtana 2025, s. 24.</ref>. Na zôczątkù gòdnika 2024 wespółprzédnikama òstalë [[Adrian Zandberg]] (na pòstãpną kadencjã) i [[Aleksandra Òwca]]<ref name=":0">[https://wydarzenia.interia.pl/kraj/news-zmiany-w-partii-razem-sa-nowe-wladze-znamy-nazwiska-liderow,nId,7868068#google_vignette Zmiany w partii Razem. Są nowe władze, znamy nazwiska liderów], wydarzenia.interia.pl, 3 gòdnika 2024</ref>. Zarząd mët to 6 personów, òkróm wespółprzédników je w nim Matéùsz Merta, Marcelina Zawisza, Ana Pieciul i Chrystian Talik<ref>[https://partiarazem.pl/struktura Struktura Partii], partiarazem.pl</ref>. {| class="wikitable" ! colspan="4" |Wespółprzédnik ! colspan="4" |Wespółprzédniczka |- !Òdjimk !Miono !Òd !Do !Òdjimk !Miono !Òd !Do |- | rowspan="2" |[[Òbrôzk:Adrian Zandberg Sejm 2020.jpg|bezramki|345x345px]] | rowspan="2" |[[Adrian Zandberg]] | rowspan="2" |27 smùtana 2022 | rowspan="2" |''wcyg'' |[[Òbrôzk:Magdalena Biejat 2023 (cropped).jpg|bezramki|173x173px]] |[[Magdaléna Biejat]] |27 smùtana 2022 |24 rujana 2024 |- |[[Òbrôzk:Aleksandra-owca-2025 (cropped2).jpg|bezramki|173x173px]] |[[Aleksandra Òwca]] |3 gòdnika 2024 |''wcyg'' |} == Reprezentacjô w Parlamence == [[Òbrôzk:Politycy Razem Sejm 2023.jpg|mały|300x300px|Parlamentarziscë Razã krótkò pò welacje w 2023 rokù. Òd lewi starnë: (dolnô réga): Marcelina Zawisza, Daria Gòsk-Pòpiółk, Paùlëna Matësôk, Joanna Wicha i Dorota Òlkò; (gòrnô réga): Magdaléna Biejat, Macéj Kònieczny, Adrian Zandberg i Ana Górskô]] === Pòsélcowie na Sejm X kadencje (òd 2023) === * [[Macéj Kònieczny]] * [[Marta Stóżk]]<ref>weszła na plac Krësztofa Smiszka, jaczi òstół wëbróny do Parlamentu Eùropejsczégò.</ref> * [[Adrian Zandberg]] * '''[[Marcelina Zawisza]] – przédniczka kòła''' ==== Ùszli pòsélcowie X kadencje ==== * [[Dariô Gòsk-Pòpiółk]] * [[Dorota Òlkò]] * [[Joanna Wicha]] * [[Paùlëna Matësôk]] Pòsélcowie òstalë wëbróny z lëst Nowi Lewicë i na zôczątkù bëlë nôleżnikama Kòalicjowégò Klubù Parlamentarnégò Lewicë. W rujanie 2024, zakładającë pòselsczé kòło Razã, klub òpùscëlë pòsélcowie, jaczi òstalë w partie – Gòsk-Pòpiółk, Òlkò i Wicha òstałë w KKP i òpùscëłë Razã<ref>[https://oko.press/rozlam-w-razem-polityczki-odchodza-z-partii-jak-do-tego-doszlo Rozłam w Razem. Polityczki odchodzą z partii. Jak do tego doszło?], oko.press, 24 rujana 2024</ref>. Paùlëna Matësôk òstała ùsëniãtô z partie 12 smùtana 2025<ref name=":1">[https://pl.wikinews.org/wiki/Paulina_Matysiak_wykluczona_z_Partii_Razem Paulina Matysiak wykluczona z Partii Razem], pl.wikinews.org, 12 smùtana 2025</ref>. ==== Ùszłé senatorczi XI kadencje (òd 2023) ==== * [[Magdaléna Biejat]] – wicemarszôłk Senatu * [[Ana Górskô]] Senatorczi òstałë wëbróné z lëst Nowi Lewicë i òstałë nôleżniczkama KKP Lewicë. W rujanie 2024 òpùscëłë Razã. === Pòsélcowie na Sejm IX kadencje (2019–2023) === * Magdaléna Biejat * Daria Gòsk-Pòpiółk * Macéj Kònieczny * Paùlëna Matësôk * Adrian Zandberg * Marcelina Zawisza Pòsélcowie òstalë wëbróny z lëst Zdrzëszëznë Demòkratyczny Lewicë (SLD) i bëlë nôleżnikama KKP Lewicë. == Welacjowé wëniczi == === Welacjô do Parlamentu === {| class="wikitable" style="text-align: center;" ! rowspan="3" |Welacjô ! colspan="5" |Sejm ! colspan="2" |Senat ! rowspan="3" |Rząd |- ! colspan="3" |Głosë ! colspan="2" |Mandatë ! colspan="2" |Mandatë |- !Lëczba !% !+/− !Lëczba !+/− !Lëczba !+/− |- !2015 |550 349 |3,62 (8.) | style="text-align: center;" |– | style="text-align: center;" |{{Ùdzél|0|460|#720546}} | style="text-align: center;" |– | style="text-align: center;" |{{Ùdzél|0|100|#720546}} | style="text-align: center;" |– | style="background:coral;" |Brak |- !2019 | colspan="3" style="text-align: center;" |<small>''S''</small><small>''ztart z lëstów SLD''</small> | style="text-align: center;" |{{Ùdzél|6|460|#720546}} | style="text-align: center;" | +6 | style="text-align: center;" |{{Ùdzél|0|100|#720546}} | style="text-align: center;" |– | style="background:pink;" |Òpòzycjô |- ! rowspan="2" |2023 | colspan="3" rowspan="2" style="text-align: center;" |''<small>Sztart z lëstów NL</small>'' | rowspan="2" style="text-align: center;" |{{Ùdzél|7|460|#720546}} | rowspan="2" style="text-align: center;" | +1 | rowspan="2" style="text-align: center;" |{{Ùdzél|2|100|#720546}} | rowspan="2" style="text-align: center;" | +2 | style="background:pink;" |Òpòzycjô<ref>òd 2024</ref> |} === Samòrządowô welacjô === {| class="wikitable" !Welacjô !Lëczba głosów !% (do sejmików) !Lëczba mandatów !+/− |- !2018 | style="text-align: center;" |242 511 | style="text-align: center;" |1,57 (8.) | style="text-align: center;" |{{Ùdzél|0|552|#720546}} | style="text-align: center;" |– |- !2024 | colspan="2" style="text-align: center;" |<small>''S''</small><small>''ztart w kòalicje Lewica (z NL, PPS i UP)''</small> | style="text-align: center;" |{{Ùdzél|1|552|#720546}} | style="text-align: center;" | +1 |}[[Òbrôzk:Adrian Zandberg plakat minimalistyczny 2025.png|mały|Welacjowi plakat Adriana Zandberga w 2025]] === Welacjô do Eùropejsczégò Parlamentu === {| class="wikitable" !Welacjô !Lëczba głosów !% !Lëczba mandatów !+/- |- !2019 | colspan="2" style="text-align: center;" |''<small>Sztart w kòalicje Lewica Razã (z UP i RSS)</small>'' | style="text-align: center;" |{{Ùdzél|0|51|#720546}} |– |- !2024 | colspan="2" style="text-align: center;" |''<small>Sztart w kòalicje Lewica (z NL, PPS i UP)</small>'' | style="text-align: center;" |{{Ùdzél|0|53|#720546}} |– |} === Prezydenckô welacjô === {| class="wikitable" style="text-align: right;" ! rowspan="2" |Welacjô ! rowspan="2" |Kandidat ! rowspan="2" |Òdjimk ! colspan="2" |I tura |- !Głosów !% |- !2020 | style="text-align: left;" |[[Robert Biedroń|Róbert Biedroń]]<ref>Przédnik partie Zymk, pòspólny kandidat SLD, partie Zymk i Razã.</ref> |[[Òbrôzk:JKRUK 20190219 ROBERT BIEDROŃ KIELCE DSCN2269 (cropped).jpg|bezramki|115x115px]] |''432 129'' |''2,22 (6.)'' |- !2025 | style="text-align: left;" |[[Adrian Zandberg]] |[[Òbrôzk:Adrian Zandberg Sejm 2020.jpg|bezramki|119x119px]] |''952 832'' |''4,86 (6.)'' |} == Òbaczë téż == * [[Adrian Zandberg]] * [[Magdaléna Biejat]] * [[Głosowanié]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé pòwrózczi == {{Commons}} * https://partiarazem.pl {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Pòliticzné partie]] tik1pivauysjexc6q067z8f8aqq2klg 2 12315 201996 201895 2026-06-10T18:22:39Z Orbitminis 18250 201996 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" !<div align="center" class="usermessage">'''[[Òbrôzk:Kashubian board on shop, Hel, Poland.jpg|bezramki|205x205px]]''' ----...timczasã nie mómë cos do klëczi... ----[[Brëkòwnik:Orbitminis/Zapisownik|'''<big>ZAPISOWNIK</big>''']] | '''<big>Ò MIE</big>''' | '''<big>[[Diskùsëjô brëkòwnika:Orbitminis|DISKÙSËJÔ BRËKÒWNIKA]]</big>''' </div>{{#babel:pl|en-2|de-1|csb-0,5}} == CSB [[Òbrôzk:Icons-flag-csb.png|bezramki]] == [[Òbrôzk:Kashubiaball.PNG|lewo|bezramki|94x94px]]Mójn! Nazéwóm sã Adóm. Jô nie ùmiã bëlno gadac pò kaszëbskù :( Ga robiã edicje w górnosorbsczi Wikipedii, pòstrzegł, że w kaszëbsczi Wikipedie mô mni articzlów, za bëlno krótczich articzlów ë zacht jinszëch. Wiãc pòstanowił ju robic, ùlepszëc ë zbògacëc kaszëbską Wikipedią. Òd 26 gromicznika 2026 r. jem dolmôczã interfejsu w kaszëbsczim jãzëkù w TranslateWiki. [https://translatewiki.net/wiki/User:Orbitminis] Nieraza pòprawiã edicje lëdzy z mniészą znajemnotë kaszëbsczégò jãzëka (jô téż móm, le piszã bezzmiłkòwò) bezzmiłkòwò pò kaszëbskù. W procëmnoscë zacht brëkòwników ùżëwóm téż słowôrze, cobë ùtrzëmac z lepszą kwalitetã pisënkù. I niestetë, tak samò jinszi brëkòwnicë, ni jem nôzmôrt aktiwnym wiczipedëstã w kaszëbsczi Wikipedie z przëczënë paùz i jinëch zachów. Jem Pòlôchã, ni Kaszëbã.<div style="font-family:Maiandra GD, sans-serif; font-size: 10pt; text-align: left;"><div style="border:1px solid #ccc; background: #fff; border-right:3px solid #ccc; border-bottom:3px solid #ccc; text-align: center; padding:3px; float:right; font-size: smaller; line-height: 1.3; margin-right: 4px;"><div style="width:100%">[[{{CURRENTDAYNAME}}|<font color="black">{{CURRENTDAYNAME}}</font>]]</div><div style="font-size: x-large; width: 100%;">[[{{CURRENTDAY}} {{CURRENTMONTHNAMEGEN}}|<font color="black">{{CURRENTDAY}}</font>]]</div><div style="width: 100%;">[[{{CURRENTMONTHNAME}}|<font color="black">{{CURRENTMONTHNAMEGEN}}</font>]] '''[[{{CURRENTYEAR}}|<font color="black">{{CURRENTYEAR}}</font>]] r.'''</div><div style="background: #eeeeee; color: #000;">'''{{CURRENTTIME}}''' UTC</div><div style="background: #eeeeee; color: #000;">+2</div></div></div> == PL [[Òbrôzk:Icons-flag-pl.png|bezramki|24x24px]] == Cześć! Nazywam się Adam. Ja nie umiem dobrze gadać po kaszubsku :( Gdy robię edycje w górnołużyckiej Wikipedii, zauważyłem, że w kaszubskiej Wikipedii ma mniej artykułów, za dużo krótkich artykułów i wiele innych. Więc postanowiłem już pracować, ulepszyć i wzbogacić kaszubską Wikipedię. Od 26 lutego 2026 r. jestem tłumaczem języka kaszubskiego w TranslateWiki. Nieraz poprawię edycje ludzi z mniejszą znajomością kaszubskiego (ja też mam, ale piszę poprawnie) poprawnie po kaszubsku. W przeciwieństwie wielu użytkowników korzystam także słowniki, żeby utrzymać z lepszą jakością pisowni. I niestety, tak jak inni użytkownicy, nie jestem najbardziej aktywnym wikipedystą w kaszubskiej Wikipedii z powodu przerw i innych rzeczy. Jestem Polakiem, nie Kaszubą. ----<blockquote>'''''<big>Kòżdi je geniuszã, ale jeżlë òbsądzôsz rëbã pò ji mòcë wdrapëwaniô sã na bómie, sprôwi nédżã żëcô wierzący, że je głëpô. – [[Albert Einstein]]</big>'''''</blockquote> ----[[Òbrôzk:HILLBLU lente.png|bezramki|26x26px]] UserScan''':''' <span class="plainlinks"> [https://xtools.wmflabs.org/pages/csb.wikipedia.org/Orbitminis ùsôdzoné] • [https://xtools.wmflabs.org/ec/?user=Orbitminis&project=csbwiki lëcznik] • [{{fullurl:Specjalnô:Rejestr|type=block&page=Brëkòwnik:{{urlencode:{{{1}}}}}}} blokadë] • [https://guc.toolforge.org/?user={{urlencode:{{{1|{{BASEPAGENAME}}}}}}}|globalny wkłôd] • [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ALog&type=upload&user={{urlencode:{{{1|{{BASEPAGENAME}}}}}}}&hide_thanks_log=1 wësłané lopczi]</span> ----'''<big>Artikle: 12 (csb) 100+ (swiat)</big>''' ----[[Zrzesznica Samòstójnëch Państw]], [[Wełtawa]], [[NATO]], [[Sedzëba]], [[Rzéka]], [[Bòsniacczi jãzëk]], [[II swiatowô wòjna]], [[Prezydeńt]], [[Kòsowò je serbsczé]], [[Friderik Chòpin]], [[United Artists]], [[Kaszëbskô Szwajcariô]] ----'''<big>Kategòrie: 2 (csb) 10+ (swiat)</big>''' ----[[:Kategòrëjô:Rzéczi|Rzéczi]], [[:Kategòrëjô:Historiô|Historiô]] ----'''<big>Szablónë: 3 (csb) 10+ (swiat)</big>''' ----[[Szablóna:User ru-3]], [[Szablóna:Gduńsczi kréz]], [[Szablóna:NATO]] ----'''<big>Pòdzãkòwaniô: 21 (csb) 50+ (swiat)</big>''' ----[[Brëkòwnik:Iketsi|Iketsi]] (10+), [[Brëkòwnik:DawnyTest|DawnyTest]] (9), [[Brëkòwnik:Ясамойла|Ясамойла]] (1) ----[[Òbrôzk:Traditional kashubian design example.png|bezramki|212x212px]] == Mòje brëkòkôstczë == {{Brëkòkôstka|[[Òbrôzk:Firefox logo, 2019.svg|35px]]|Hewòtny brëkòwnik kòrzëstô z [[Mozilla Firefox|Firefoxa]].|tło1=#2584A1|tło2=#F58E27}}{{Brëkòkôstka|{{NUMBEROFARTICLES}}|Hewòtny brëkòwnik mëslë, że w kaszëbsczi Wikipedie mómë za mało articzlów.|tło1=#7E7CF2|tło2=#4CEB3F}}{{Brëkòkôstka|[[Òbrôzk:Adminmop-no.gif|35px]]|Hewòtny brëkòwnik nie je sprôwnikã kaszëbsczi Wikipedie, le czejbë chcesz, zalecóm ti dòmòcë.}}{{Brëkòkôstka|[[Òbrôzk:No barnstars.png]]|Hewòtny brëkòwnik ni przejmujã gwiôzdek dlô mie.|tło1=#FF7670|tło2=#70A0FF}}{{Brëkòkôstka|[[Image:Herb Polski.svg|41px]]|Nen brëkòwnik je [[Pòlskô|Pòlôch]].|tło1=#942929|tło2=#942929|ramka=#000000}}[[Òbrôzk:Wikipedia-logo-transparent-cropped.png|lewo|bezramki]] |} mk37ib3ncebp8pbsdaub5u6z69j08ga 202022 201996 2026-06-11T11:10:06Z Orbitminis 18250 kleka 202022 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" !<div align="center" class="usermessage">'''[[Òbrôzk:Kashubian board on shop, Hel, Poland.jpg|bezramki|205x205px]]''' ----Òbzérô, że sztudérowie kaszëbsczi etnofilodżi ju nadchòdzą do naji kaszëbsczi Wiczipedie mògło bëc wiôlgą zwënédżã do naji Wiczipedii, bò më brëkùjemë wicy nie leno aktiwnëch, le téż òdwôżnëch wiczipedëstów, żebë Kaszëbskô Wikipediô nie skùńczëło sã jak wiele niaktiwnëch ë rëminãcëch wersje Wiczipedii (np. mòłdawsczi cyrylica i klingońsczi). Jô mëszlã, że to je brëkòwny rëch dlô mie. Żëczã wszëtczich sztudérów i młodëch, żebë ùczënëlë Kaszëbską Wikipediã jako piãkny, wësokòkwalitetòwi plac do wiédzbë pò kaszëbskù. Dzãkùjã za ùwôgã! ----[[Brëkòwnik:Orbitminis/Zapisownik|'''<big>ZAPISOWNIK</big>''']] | '''<big>Ò MIE</big>''' | '''<big>[[Diskùsëjô brëkòwnika:Orbitminis|DISKÙSËJÔ BRËKÒWNIKA]]</big>''' </div>{{#babel:pl|en-2|de-1|csb-0,5}} == CSB [[Òbrôzk:Icons-flag-csb.png|bezramki]] == [[Òbrôzk:Kashubiaball.PNG|lewo|bezramki|94x94px]]Mójn! Nazéwóm sã Adóm. Jô nie ùmiã bëlno gadac pò kaszëbskù :( Ga robiã edicje w górnosorbsczi Wikipedii, pòstrzegł, że w kaszëbsczi Wikipedie mô mni articzlów, za bëlno krótczich articzlów ë zacht jinszëch. Wiãc pòstanowił ju robic, ùlepszëc ë zbògacëc kaszëbską Wikipedią. Òd 26 gromicznika 2026 r. jem dolmôczã interfejsu w kaszëbsczim jãzëkù w TranslateWiki. [https://translatewiki.net/wiki/User:Orbitminis] Nieraza pòprawiã edicje lëdzy z mniészą znajemnotë kaszëbsczégò jãzëka (jô téż móm, le piszã bezzmiłkòwò) bezzmiłkòwò pò kaszëbskù. W procëmnoscë zacht brëkòwników ùżëwóm téż słowôrze, cobë ùtrzëmac z lepszą kwalitetã pisënkù. I niestetë, tak samò jinszi brëkòwnicë, ni jem nôzmôrt aktiwnym wiczipedëstã w kaszëbsczi Wikipedie z przëczënë paùz i jinëch zachów. Jem Pòlôchã, ni Kaszëbã.<div style="font-family:Maiandra GD, sans-serif; font-size: 10pt; text-align: left;"><div style="border:1px solid #ccc; background: #fff; border-right:3px solid #ccc; border-bottom:3px solid #ccc; text-align: center; padding:3px; float:right; font-size: smaller; line-height: 1.3; margin-right: 4px;"><div style="width:100%">[[{{CURRENTDAYNAME}}|<font color="black">{{CURRENTDAYNAME}}</font>]]</div><div style="font-size: x-large; width: 100%;">[[{{CURRENTDAY}} {{CURRENTMONTHNAMEGEN}}|<font color="black">{{CURRENTDAY}}</font>]]</div><div style="width: 100%;">[[{{CURRENTMONTHNAME}}|<font color="black">{{CURRENTMONTHNAMEGEN}}</font>]] '''[[{{CURRENTYEAR}}|<font color="black">{{CURRENTYEAR}}</font>]] r.'''</div><div style="background: #eeeeee; color: #000;">'''{{CURRENTTIME}}''' UTC</div><div style="background: #eeeeee; color: #000;">+2</div></div></div> == PL [[Òbrôzk:Icons-flag-pl.png|bezramki|24x24px]] == Cześć! Nazywam się Adam. Ja nie umiem dobrze gadać po kaszubsku :( Gdy robię edycje w górnołużyckiej Wikipedii, zauważyłem, że w kaszubskiej Wikipedii ma mniej artykułów, za dużo krótkich artykułów i wiele innych. Więc postanowiłem już pracować, ulepszyć i wzbogacić kaszubską Wikipedię. Od 26 lutego 2026 r. jestem tłumaczem języka kaszubskiego w TranslateWiki. Nieraz poprawię edycje ludzi z mniejszą znajomością kaszubskiego (ja też mam, ale piszę poprawnie) poprawnie po kaszubsku. W przeciwieństwie wielu użytkowników korzystam także słowniki, żeby utrzymać z lepszą jakością pisowni. I niestety, tak jak inni użytkownicy, nie jestem najbardziej aktywnym wikipedystą w kaszubskiej Wikipedii z powodu przerw i innych rzeczy. Jestem Polakiem, nie Kaszubą. ----<blockquote>'''''<big>Kòżdi je geniuszã, ale jeżlë òbsądzôsz rëbã pò ji mòcë wdrapëwaniô sã na bómie, sprôwi nédżã żëcô wierzący, że je głëpô. – [[Albert Einstein]]</big>'''''</blockquote> ----[[Òbrôzk:HILLBLU lente.png|bezramki|26x26px]] UserScan''':''' <span class="plainlinks"> [https://xtools.wmflabs.org/pages/csb.wikipedia.org/Orbitminis ùsôdzoné] • [https://xtools.wmflabs.org/ec/?user=Orbitminis&project=csbwiki lëcznik] • [{{fullurl:Specjalnô:Rejestr|type=block&page=Brëkòwnik:{{urlencode:{{{1}}}}}}} blokadë] • [https://guc.toolforge.org/?user={{urlencode:{{{1|{{BASEPAGENAME}}}}}}}|globalny wkłôd] • [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ALog&type=upload&user={{urlencode:{{{1|{{BASEPAGENAME}}}}}}}&hide_thanks_log=1 wësłané lopczi]</span> ----'''<big>Artikle: 12 (csb) 100+ (swiat)</big>''' ----[[Zrzesznica Samòstójnëch Państw]], [[Wełtawa]], [[NATO]], [[Sedzëba]], [[Rzéka]], [[Bòsniacczi jãzëk]], [[II swiatowô wòjna]], [[Prezydeńt]], [[Kòsowò je serbsczé]], [[Friderik Chòpin]], [[United Artists]], [[Kaszëbskô Szwajcariô]] ----'''<big>Kategòrie: 2 (csb) 10+ (swiat)</big>''' ----[[:Kategòrëjô:Rzéczi|Rzéczi]], [[:Kategòrëjô:Historiô|Historiô]] ----'''<big>Szablónë: 3 (csb) 10+ (swiat)</big>''' ----[[Szablóna:User ru-3]], [[Szablóna:Gduńsczi kréz]], [[Szablóna:NATO]] ----'''<big>Pòdzãkòwaniô: 21 (csb) 50+ (swiat)</big>''' ----[[Brëkòwnik:Iketsi|Iketsi]] (10+), [[Brëkòwnik:DawnyTest|DawnyTest]] (9), [[Brëkòwnik:Ясамойла|Ясамойла]] (1) ----[[Òbrôzk:Traditional kashubian design example.png|bezramki|212x212px]] == Mòje brëkòkôstczë == {{Brëkòkôstka|[[Òbrôzk:Firefox logo, 2019.svg|35px]]|Hewòtny brëkòwnik kòrzëstô z [[Mozilla Firefox|Firefoxa]].|tło1=#2584A1|tło2=#F58E27}}{{Brëkòkôstka|{{NUMBEROFARTICLES}}|Hewòtny brëkòwnik mëslë, że w kaszëbsczi Wikipedie mómë za mało articzlów.|tło1=#7E7CF2|tło2=#4CEB3F}}{{Brëkòkôstka|[[Òbrôzk:Adminmop-no.gif|35px]]|Hewòtny brëkòwnik nie je sprôwnikã kaszëbsczi Wikipedie, le czejbë chcesz, zalecóm ti dòmòcë.}}{{Brëkòkôstka|[[Òbrôzk:No barnstars.png]]|Hewòtny brëkòwnik ni przejmujã gwiôzdek dlô mie.|tło1=#FF7670|tło2=#70A0FF}}{{Brëkòkôstka|[[Image:Herb Polski.svg|41px]]|Nen brëkòwnik je [[Pòlskô|Pòlôch]].|tło1=#942929|tło2=#942929|ramka=#000000}}[[Òbrôzk:Wikipedia-logo-transparent-cropped.png|lewo|bezramki]] |} j2mbm88zq3r0npvvoupsm1ij2wsrk83 0 12360 202021 201576 2026-06-11T10:33:44Z DawnyTest 14843 202021 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò|fana=Flag of the Kingdom of the Two Sicilies (1816).svg|herb=Great Royal Coat of Arms of the Two Sicilies.svg|himn=Inno al Re <center>[[Òbrôzk:Inno al Re - Paisiello.ogg]]</center>|czasowô cona=+1 – zëma<br> UTC +2 – lato|stolëca=Napùl|jãzëk=[[Italsczi jãzëk|italsczi]]|na karce=Regno delle Due Sicilie.jpg|fòrma państwa=[[mònarchiô]]|wiéchrzëzna=111 900|rok=1860|lëdztwò=8 703 000|kòd dëtka=-|miono=Królestwò Òbòjga Siciliów|gwôsné miono=Regno delle Due Sicilie|miono-genitiw=Królestwa Òbòjga Siciliów|Mònarcha=Frãcëszk II|lata jistnienia=1816–1861 |data ùsôdzenia=12 gòdnika 1816|data lëkwidacji=12 gromicznika 1861}} '''Królestwò Òbòjga Siciliów''' ([[Italsczi jãzëk|it]]. ''Regno delle Due Sicilie'') bëło państwã w pôłniowo-westrzédny [[Eùropa|Eùropie]], ze stolëcã w Napùlu. == Historiô == Pòwstało w 1816 z przesztôłcenia Królestwa Napùlu po kòngresie wiedensczim, królem òstał Ferdinand I z dinastëji Bùrbonów<ref>[https://camillaofbourbon.com/royal-house-of-bourbon-two-sicilies-historical-origins/ Royal House of Bourbon Two Sicilies] Camilla of Burbon Two Sicilies</ref>. W 1820 miała mol rewolucjô na Sicilii, chtërnej mieszkańcy domagali sã aùtonomii. W 1848 mioł mol [[Zymk Lëdów]], z jego przëczënë król Ferdinand II ùsadzëł rząd konstitucyjny le przeprowadzëł pòtemù kontrrewolucëję<ref>[https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/kingdom-two-sicilies Kingdom of the Two Sicilies] Encyclopedia.com</ref>. Królestwò ùstało jistniec w 1861, czedë òstało pòdbite przez Giuseppe Garibaldiego i włãczëne do Królestwa Italsczi<ref>[https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Obojga-Sycylii-Krolestwo;3949377.html Obojga Sycylii, Królestwo] Encyklopedia PWN</ref><ref>[https://history.state.gov/countries/two-sicilies Two Sicilies*] Office of the Historian</ref>, a król Frãcëszk II òstał òbalôny. == Królowie == * 1816-1825: Ferdinand I * 1825-1830: Frãcëszk I * 1830-1859: Ferdinand II * 1859-1861: Frãcëszk II == Sprôwné pòdzelenié == [[Òbrôzk:Provinces of Two Sicilies.png|mały|Prowincëje Królestwa]] {| |width="10"| |valign="top"| {| class="wikitable sortable" style="text-align:left; font-size:100%" |- style="font-size:110%;" !width="10px"| !!width="180px"| Prowincëjô !!width="70px"| [[Stolëca]] |- | 1 || [[Òbrôzk:Coat of Arms of Abruzzo Ultra (wings inverted).svg|20px]] [[Abruzzo Ultra]] || [[L’Aquila]] |- | 2 || [[Òbrôzk:Coat of Arms of Abruzzo Citra.svg|20px]] [[Abruzzo Citra]] || [[Chieti]] |- | 3 || [[Òbrôzk:Coat of Arms of Terra di Lavoro.svg|20px]] [[Terra di Lavoro]] || [[Napùl]] |- | 4 || [[Òbrôzk:Coat of Arms of Contado di Molise.svg|20px]] [[Contado di Molise]] || [[Campobasso]] |- | 5 || [[Òbrôzk:Coat of Arms of Principato Ultra.svg|20px]] [[Principato Ultra]] || [[Benewent|Benevento]] |- | 6 || [[Òbrôzk:Coat of Arms of Principato Citra.svg|20px]] [[Principato Citra]] || [[Salerno]] |- | 7 || [[Òbrôzk:Coat of Arms of Capitanata.svg|20px]] [[Capitanata]] || [[Foggia]] |- | 8 || [[Òbrôzk:Coat of Arms of Basilicata.svg|20px]] [[Basilicata]] || [[Potenza]] |- | 9 || [[Òbrôzk:Coat of Arms of Terra di Bari.svg|20px]] [[Terra di Bari]] || [[Bari]] |- | 10 || [[Òbrôzk:Coat of Arms of Terra d'Otranto.svg|20px]] [[Terra di Otranto]] || [[Lecce]] |- | 11 || [[Òbrôzk:Coat of Arms of Calabria Citra.svg|20px]] [[Calabria Citra]] || [[Cosenza]] |- | 12 || [[Òbrôzk:Coat of Arms of Calabria Ultra.svg|20px]] [[Calabria Ultra]] || [[Catanzaro]] |- | 13 || [[Siciliô]] || [[Palermo]] |} |} == Òbôcz też == * [[Neòbùrbòńskô Rësznota]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Dôwne państwa w Eùropie]] 61bmeje5aprupmbqrqio4yrq8knep20 202026 202021 2026-06-11T11:25:15Z Orbitminis 18250 pisënkòwé felënczi... 202026 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò|fana=Flag of the Kingdom of the Two Sicilies (1816).svg|herb=Great Royal Coat of Arms of the Two Sicilies.svg|himn=Inno al Re <center>[[Òbrôzk:Inno al Re - Paisiello.ogg]]</center>|czasowô cona=+1 – zëma<br> UTC +2 – lato|stolëca=Napùl|jãzëk=[[Italsczi jãzëk|italsczi]]|na karce=Regno delle Due Sicilie.jpg|fòrma państwa=[[mònarchiô]]|wiéchrzëzna=111 900|rok=1860|lëdztwò=8 703 000|kòd dëtka=-|miono=Królestwò Òbòjga Siciliów|gwôsné miono=Regno delle Due Sicilie|miono-genitiw=Królestwa Òbòjga Siciliów|Mònarcha=Frãcëszk II|lata jistnienia=1816–1861 |data ùsôdzenia=12 gòdnika 1816|data lëkwidacji=12 gromicznika 1861}} '''Królestwò Òbòjga Siciliów''' ([[Italsczi jãzëk|it]]. ''Regno delle Due Sicilie'') bëło państwã w pôłniowo-westrzédny [[Eùropa|Eùropie]], ze stolëcã w Napùlu. == Historiô == Pòwstało w 1816 z przesztôłceniô Królestwa Napùlu pò wiedensczégò kòngresu, królã òstôł Ferdinônd I z dinastie Bùrbonów<ref>[https://camillaofbourbon.com/royal-house-of-bourbon-two-sicilies-historical-origins/ Royal House of Bourbon Two Sicilies] Camilla of Burbon Two Sicilies</ref>. W 1820 miôła môl rewòlucje na Sicilii, chtërny mieszkańcowie domôgôlë sã samòrządzeniô. W 1848 miôł môl [[Zymk Lëdów]], z jegò przëczënë król Ferdinônd II ùsôdzëł kònstitucëjny rząd le przeprowadzëł pòtemù kòntrarewòlucjã<ref>[https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/kingdom-two-sicilies Kingdom of the Two Sicilies] Encyclopedia.com</ref>. Królestwò ùstało jistniec w 1861, czedë òstało pòdbitë przez Giuseppe Garibaldiégò i włãczònë do Królestwa Italsczi<ref>[https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Obojga-Sycylii-Krolestwo;3949377.html Obojga Sycylii, Królestwo] Encyklopedia PWN</ref><ref>[https://history.state.gov/countries/two-sicilies Two Sicilies*] Office of the Historian</ref>, a król Frãcëszk II òstał òbalôny. == Królowie == * 1816-1825: Ferdinand I * 1825-1830: Frãcëszk I * 1830-1859: Ferdinand II * 1859-1861: Frãcëszk II == Sprôwné pòdzelenié == [[Òbrôzk:Provinces of Two Sicilies.png|mały|Prowincje Królestwa]] {| |width="10"| |valign="top"| {| class="wikitable sortable" style="text-align:left; font-size:100%" |- style="font-size:110%;" !width="10px"| !!width="180px"| Prowincjô !! width="70px" | [[Stolëca]] |- | 1 || [[Òbrôzk:Coat of Arms of Abruzzo Ultra (wings inverted).svg|20px]] [[Abruzzo Ultra]] || [[L’Aquila]] |- | 2 || [[Òbrôzk:Coat of Arms of Abruzzo Citra.svg|20px]] [[Abruzzo Citra]] || [[Chieti]] |- | 3 || [[Òbrôzk:Coat of Arms of Terra di Lavoro.svg|20px]] [[Terra di Lavoro]] || [[Napùl]] |- | 4 || [[Òbrôzk:Coat of Arms of Contado di Molise.svg|20px]] [[Contado di Molise]] || [[Campobasso]] |- | 5 || [[Òbrôzk:Coat of Arms of Principato Ultra.svg|20px]] [[Principato Ultra]] || [[Benewent|Benevento]] |- | 6 || [[Òbrôzk:Coat of Arms of Principato Citra.svg|20px]] [[Principato Citra]] || [[Salerno]] |- | 7 || [[Òbrôzk:Coat of Arms of Capitanata.svg|20px]] [[Capitanata]] || [[Foggia]] |- | 8 || [[Òbrôzk:Coat of Arms of Basilicata.svg|20px]] [[Basilicata]] || [[Potenza]] |- | 9 || [[Òbrôzk:Coat of Arms of Terra di Bari.svg|20px]] [[Terra di Bari]] || [[Bari]] |- | 10 || [[Òbrôzk:Coat of Arms of Terra d'Otranto.svg|20px]] [[Terra di Otranto]] || [[Lecce]] |- | 11 || [[Òbrôzk:Coat of Arms of Calabria Citra.svg|20px]] [[Calabria Citra]] || [[Cosenza]] |- | 12 || [[Òbrôzk:Coat of Arms of Calabria Ultra.svg|20px]] [[Calabria Ultra]] || [[Catanzaro]] |- | 13 || [[Siciliô]] || [[Palermo]] |} |} == Òbôcz też == * [[Neòbùrbòńskô Rësznota]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Dôwne państwa w Eùropie]] nusjry6ivcz8b5vfuw5frx7uy7vr42r 2 12568 202008 196070 2026-06-10T22:31:38Z Rzadtymczasowy 19437 202008 wikitext text/x-wiki {{babel |pl |csb-4 |en-3}} == Mòjn [[Òbrôzk:POL Kaszuby flag.svg|border|25px]]== Kònrôd. [[Kaszëbi|Kaszëba]]. Sztudéra kaszëbsczi etnofilologie. Móm starã dofùlowiwac kaszëbskòjãzëkòwą wikipediã jak sã dô. Rozmiejã pisac pò kaszëbskù artikle dobrze, wikipediowé techniczné zachë jidą mie gòrzi. Jeżlë môsz pëtanié abò brëkùjesz jãzëkòwi pòmòcë, rôczã do pisaniégò na starnie mòji diskùsje:) '''''Pzdr''''' [[Brëkòwnik:Rzadtymczasowy/zapisownik|brudnopis]] == Co jem zrobił == === Òd zera === * [[Kòscół Ewanielëckò-Aùgsbùrsczi w Pòlsczi Repùblice]] * [[Archikatedralny sobór sw. Jurë we Lwòwie]] * [[Mandaryna]] * [[Zohran Mamdani]] * [[Plan Schumana]], [[Eùropejskô Wspólnota Wãgla i Stalë|EWWiS]] === Gdze móm wiôldżi wkłôd === * [[Partiô Razã]] * [[Eùropejskô Ùnijô|Eùropejskô Ùniô]] j1dwzv0moprd1k888cq54ak562o0b2n 202020 202008 2026-06-11T09:39:31Z Rzadtymczasowy 19437 202020 wikitext text/x-wiki {{babel |pl |csb-4 |en-3}} == Mòjn [[Òbrôzk:POL Kaszuby flag.svg|border|25px]]== Kònrôd. [[Kaszëbi|Kaszëba]]. Sztudéra kaszëbsczi etnofilologie. Móm starã dofùlowiwac kaszëbskòjãzëkòwą wikipediã jak sã dô. Rozmiejã pisac pò kaszëbskù artikle dobrze, wikipediowé techniczné zachë jidą mie gòrzi. Jeżlë môsz pëtanié abò brëkùjesz jãzëkòwi pòmòcë, rôczã do pisaniégò na starnie mòji diskùsje:) '''''Pzdr''''' [[Brëkòwnik:Rzadtymczasowy/zapisownik|brudnopis]] [[Òbrôzk:Gdynia, Wybrzeze i Kaszuby 1935 (92680044).jpg|mały|Gdiniô, Ùbrzég a Kaszëbë 1935]] == Co jem zrobił == === Ùsadzoné bez mie === * [[Kòscół Ewanielëckò-Aùgsbùrsczi w Pòlsczi Repùblice]] * [[Archikatedralny sobór sw. Jurë we Lwòwie]] * [[Mandaryna]] * [[Zohran Mamdani]] * [[Plan Schumana]], [[Eùropejskô Wspólnota Wãgla i Stalë|EWWiS]], [[Eùroband]] === Gdze móm wiôldżi wkłôd === * [[Partiô Razã]] * [[Eùropejskô Ùnijô|Eùropejskô Ùniô]] s8x0vsdxjyiko1x8thuj6d8n6di6y41 0 12581 201993 196069 2026-06-10T17:41:43Z Rabùszniczka 19710 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 201993 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Lutherrose.svg|mały|Róża Lëtra – symbòl refòrmacje, emblemat wikszoscë lëtersczich Kòscołów]] '''Kòscół Ewanielëckò-Aùgsbùrsczi w Pòlsczi Repùblice''' ''([[Pòlsczi jãzëk|pòl]]. Kościół Ewangelicko-Augsburski w Rzeczypospolitej Polskiej)'' – nôstarszi i nôwiãkszi Kòscół ewanielicczi w [[Pòlskô|Pòlsce]] i dzysdnia jedurny [[Lëterstwò|lëtersczi]] Kòscół w Pòlsczi Repùblice. Nôleżnik Swiatowi Lëtersczi Federacje, Swiatowi Radzëznë Kòscołów, Kònferencje Eùropejsczich Kòscołów i Pòlsczi Ekùmeniczny Radzëznë. Prasowim òrganã je "Ewanielicczi Zwiastun". Zwiérzchnikã Kòscoła je biskùp Jerzi Samiec. W 2024 rokù Kòscół miôł 59 891 nôleżników (w tim 194 dëchòwnëch) w 132 parafiach<ref>Cierpiał-Wolan M., ''Mały Rocznik Statystyczny Polski 2025'', Warszawa: Zakład Wydawnictw Statystycznych, 2025, s. 106.</ref>. == Historiô == [[Òbrôzk:Kea sopot.JPG|mały|Kòscół Zbawicéla w [[Sopòt|Sopòtach]]]] [[Òbrôzk:Karpacz_Swiatynia_Wang.JPG|mały|Swiãtnica Wang w Karpaczu]] [[Òbrôzk:Katowice_-_Kościół_ewangelicko-augsburski_-_front.JPG|mały|Kòscół Zmôrtwëchwstaniô Pańsczégò w Katowicach.]] [[Òbrôzk:Swiątynia_Pokoju_w_Jaworze_-_191.jpg|mały|Kòscół Miru w Jawòrze]] [[Òbrôzk:COVER_kosciol_sw-Krzysztofa-10.jpg|mały|Kòscół sw. Krësztofa we Wrocławiu]] === Geneza === Lëtranie w Pòlsce pòjawilë sã krótkò pò wëstãpienim [[Môrcën Lëter|Môrcëna Lëtra]], równak jegò nôùka nie òstała w Pòlsczi Repùblice dobrze przëjãtô. Edikt Zygmùnta i Stôrégò z 1523 rokù głosył, że kòżdi, chto ''dokazë lëtersczé wprowadzôł, przedawôł, kùpiwôł, czëtôł; abò reglë Lëtra głosył, barnił czë pòchwaliwôł, abë òkróm spôleniô tëch ksążków, òn téż smiercą na stosu i zabranim wszëtczich dóbr ùkaróny òstôł''<ref>Julian Bukowski, Dzieje reformacyi w Polsce od wejścia jej do Polski aż do jej upadku. T. 1, Początki i terytoryalne rozprzestrzenienie się reformacyi, 1883, s. 490.</ref>. Lëterstwò ùznanié miało w Ksążãcëch Prusach, na Ceszëńsczim Szląskù, w Małopòlsce i Wiôlgôpòlsce. W 1525 rokù Albrecht Hohenzollern przeprowadzył sekularyzacjã Ksążãcëch Prus, a lëterstwò stało sã państwową religią. Doprowadzył do przëdolmaczëniô i wëdaniô w 1553 rokù w pòlsczim jãzëkù Nowégò Testameńtu, w przëkładze Stanisława Murzynowsczégò<ref>Tadeusz Sznajderski. ''[https://cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/bwmeta1.element.desklight-a4c3b4de-4742-49ed-9d4d-70390853cf9a/c/05_ZRL_60-4_Sznajderski.pdf Reformacja i polskie przekłady Biblii]''. „Zagadnienia Rodzajów Literackich”. vol. LX z. 4 (2017). s. 71–83.</ref>. === Lata 1918–1939 === Historiô Kòscoła Ewanielëckò-Aùgsbùrsczégò w RP naczinô sã pò I Swiatowi Wòjnie. Zabòrë, z jaczich pòwsta òdrodzonô Pòlskô, apartniłë sã religiowò. W òbrëmim pòlsczégò państwa nalazło sã kòl 900 000 ewanielików, mdącëch nôleżnikama różnëch Kòscołów. Kòscół Ewanielëckò-Aùgsbùrsczi w RP béł erbą Kòscoła Ewanielëckò-Aùgsbùrsczégò w Pòlsczim Królestwie, jaczi dzejôł w rusczim zabòrze, i szląsczi superintendentury Kòscoła ewanielëcczégò w Aùstrie. Pò òdrodzenim RP w jegò òbrëmim nalazłë sã parafie z jinszëch partów kraju. Drãdżi robòtë sparłãczeniô i bùdacje sztruktur Kòscoła pòdjął sã pierszi generalny superintendent, ks. Juliusz Bursche. W 1936 w żëcé wszedł dekret Prezydenta Pòlsczi Repùbliczi z 25 smùtana 1936 rokù ò stosënkù Państwa do Kòscoła Ewanielëckò-Aùgsbùrsczégò w RP<ref>Dekret Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 25 listopada 1936 r. o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Rzeczypospolitej Polskiej. ([https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19360880613 Dz.U. 1936 nr 88 poz. 613]).</ref>. Zgódno z jegò nôdbama Kòscołã miôł prowadzëc Biskùp Kòscoła, administracyjną wëszëzną béł Kònsystorz, a ùstôwòdôwczą – Synod. Kòscół òstôł pòdzëlony na 10 diecezje, jaczé prowadzelë seniorowie. Ùstôw dôwôł téż gwarancjã bënową samostójnotã Kòscołowi i prawné spòdlé do jegò rozwiju. W midzëwòjnowim ùsadzony òstôł diakònat "Eben Ezer" w Dzãgelowie. Ùniwersytet Warszawsczi miôł stwòrzony Wëdzél Ewanielëcczi Teòlogie. Bëło 5 ewanielëcczich bòlëców, czile môlów òpieczi, rozwijôł sã diakònat "Tabita". === II swiatowô wòjna === II swiatowô wòjna bëła dlô lëtrów wiôldżim grzimã. Òb wòjnã zdżinãło kòl 30% dëchòwnëch i Biskùp Bursche. Wikszosc ksãdzów bëła w niewòlë, a majątk skònfiskòwóny. Béł zakôz prowadzeniô nôbòżeństw i kòscelnych czinnoscë pò pòlskù – aktiwnota ewanielików drasticzno spadła. === Lata 1945–1989 === Pò wòjnie Kòscół nalôzł sã w dëcht nowi sytuacje. Dekret z 19 séwnika 1946 rokù<ref>Dekret z dnia 19 września 1946 r. o zmianie dekretu Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 25 listopada 1936 r. o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Rzeczypospolitej Polskiej. ([https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19460540304 Dz.U. 1946 nr 54 poz. 304]).</ref> scwierdzył, że Dekret Prezydenta z 1936 rokù wcyg mô mòc, leno zmienił sã terytorialny stón Kòscoła. Pózni, ùstôw z 4 lëpińca 1947 rokù<ref>Ustawa z dnia 4 lipca 1947 r. w sprawie zmiany dekretu Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 25 listopada 1936 r. o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Rzeczypospolitej Polskiej. ([https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19470520272 Dz.U. 1947 nr 52 poz. 272]).</ref> włãcził do Kòscoła partë lëterstwa, jaczé przed wòjną bëłë samòstójné. W òbrëmim Kòscoła Ewanielëckò-Aùgsbùrsczégò w [[Pòlskô Lëdowô Repùblika|PRL]]-u nalazłë sã zemie wparłãczoné do Pòlsczi pò wòjnie, le téż przedwòjnowé parafie ùnijnëch Kòscołów, Kòscoła Stôrolëtersczégò, Kòscoła Aùgsbùrsczégò i Helwecczégò Wëznaniô w Małopòlsce i Bracyni Mòrawsczi. Naczął sã proces òrganizacje kòscołowi wëszëznë na nowò. W 1945 rokù w Łodze bëło zebranié żëjącëch pastorów, gdze wëbrónô òstôł ks. Jón Szeruda na timczasowégò zwiérzchnika Kòscoła. Miôł òn przédno starã zwòłac Synod Kòscoła, chtëren miôł wëbrac trwałé kòscołowé òrganë. Stało to sã 29 czerwińca 1950 rokù, czedë wëbróny òstôł Kònsystorz. Pòstãpny Synod, w 1951 rokù, wëbrôł ks. Karola Kòtulã na Biskùpa Kòscoła<ref>Łukasz Barański, ''Kościół ewangelicki w dziejach Polski'', [w:], ''Luterański katechizm dla dorosłych'', B. Giemza i M. Hintz (red)., Dzięgielów 2017.</ref>. === Pò 1989 rokù === Ùstôw z 13 maja 1994 ò stosënkù Państwa do Kòscoła Ewanielëckò-Aùgsbùrsczégò zrechtowôł fónksnérowanié Kòscoła w Pòlsce<ref>Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 9 lutego 2023 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Rzeczypospolitej Polskiej. ([https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20230000509 Dz.U. 2023 poz. 509]).</ref>. Pòwsta Diakòniô Kòscoła, jakô zajimô sã pòmôganim pòtrzëbùjącym. Kòscôł prowadzy môle òpieczi dlô dorosłëch w m.jin. Dzãgielowie, Kònstancinie-Jezornie, Wãgrowie czë Bielskù-Biôłi. W 1995 pòwstało Ewanielëcczé Wòjskòwé Dëszpasturstwò. Bënową sztrukturã Kòscoła rechtëje Główné Bënowé Prawò Kòscoła Ewanielëckò-Aùgsbùrsczégò w Pòlsczi Repùblice z 26 rujana 1996 rokù<ref>[https://bik.luteranie.pl/wp-content/uploads/2023/01/2019-04-28zpw-tekstujednolicony.pdf Zasadnicze Prawo Wewnętrzne Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Rzeczpospolitej Polskiej z dnia 26 października 1996 r.], luteranie.pl, 26 rujana 1996.</ref>. W [[Łżëkwiat|łżëkwiace]] 1992 rokù w Bielskò-Biôłi pòwsta Wëdôwizna Aùgùstana, chtërnô wëdôwô ewanielëcką lëteraturã. 16 rujana 2021 rokù Synod Kòscoła zdecydowôł ò dopùszczenim białk do òrdynacje na ksãdzów pò diskùsje, jakô warała wiãcy jak 70 lat<ref>[https://www.luteranie.pl/synod-zaglosowal-za-ordynacja-kobiet-na-ksiezy/ Synod zagłosował za ordynacją kobiet na księży], luteranie.pl, 16 rujana 2021.</ref>. W 1963 rokù absolwentkóm teòlogie dało mòżlëwòtã wprowadzenié w ùrzãd nôùczaniô kòscelnégò – dzãka temù katachetczi dôwałë nôùkã, òdprawiałë nôbòżeństwa i zajimałë sã dëszpasturską robòtą w parafiach. Òd 1999 rokù białczi w Kòscele Ewanielëckò-Aùgsbùrsczim w Pòlsce mògłë bëc dëchòwnyma w pòsłëdze diakòna, nie mògłë równak samòstójno prowadzëc parafie. W 2008 rokù Synodalnô Kòmisjô Teòlogie i Kònfesje scwierdzëła, że ni ma zôwadów w białczëné òrdynacje na ksãdzów. Ùchwôlënk ò dopùszczenim białk do òrdynacje wszedł w żëcé 1 stëcznika 2022 rokù, a 7 maja 2022 rokù w Kòscele Swiãti Trójcë w [[Warszawa|Warszawie]] miała plac pierszô òrdynacjô białk na ksãdzów. Dzewiãc diakónek òstało tedë ksãdzama: Halina Radacz, Małgorzata Gaś, Karina Chwastek-Kamieniorz, Beata Janota, Katarzyna Kowalska, Wiktoria Matloch, Katarzyna Rudkowska, Izabela Sikora i Marta Zachraj-Mikołajczyk<ref>[https://www.luteranie.pl/wszystko-ma-swoj-czas/ Wszystko ma swój czas. Ordynacja dziewięciu diakonek w kościele Świętej Trójcy w Warszawie.], luteranie.pl, 7 maja 2022.</ref>. == Wëszëznë Kòscoła == * Synod Kòscoła – nôwëższô wëszëzna Kòscoła Ewanielëckò-Aùgsbùrsczégò w RP. Przëjimô kòscelné prawò, wëbiérô biskùpa Kòscoła, kònsystorza i synodalną radzëznã. Òd 22 łżëkwiata 2017 rokù przédnikã Synodu je ks. Adóm Malina. * Kònsystorz Kòscoła – przédnô administracyjnô wëszëzna Kòscoła, wëkònawczi òrgan Synodu. Twòrzi gò biskùp Kòscoła (jakno przédnik), wiceprzédnik, trzech dëchòwnëch rôdców i trzech swiécczich. * Biskùp Kòscoła – dëchòwny zwiérzchnik Kòscoła Ewanielëckò-Aùgsbùrsczégò w RP. Wëbieróny przez Synod na 10 lat z mòzlëwòtą reelekcje. Òd stëcznika 2010 rokù Biskùpã Kòscoła je ks. Jerzi Samiec. * Synodalnô Radzëzna – twòrzi ją przédnik synodu i dwùch swiécczich rôdców. Òbczas sesje radzëzna je prezydium synodu. * Kònferencjô Biskùpów Kòscoła – twòrzi ją Biskùp Kòscoła, diecezjalni biskùpowie i ewanielëcczi wòjskòwi biskùp. Je òrganã dorôdczim. == Biskùpòwie Kòscoła == <gallery mode="packed"> Òbrôzk:Juliusz Bursche foto (cropped).jpg|1904–1942<br>ks. dr Juliusz Bursche Òbrôzk:Jan Szeruda.png|centruj|1945–1951<br>ks. prof. Jón Szeruda (p.ò.) Òbrôzk:Ks. Karol Kotula.jpg|1951–1959<br>ks. dr Karol Kòtula Òbrôzk:Andrzej Wantula.JPG|1959–1975<br>ks. prof. Andrzéj Wantuła Òbrôzk:Replace this image PL.svg|1975–1991<br>ks. dr Janusz Narzyńsczi Òbrôzk:Jan Szarek (ur. 1936).jpg|1991–2001<br>ks. dr Jón Szarek Òbrôzk:Janusz Jagucki.jpg|2001–2010<br>ks. Janusz Jagucczi Òbrôzk:Bp Jerzy Samiec 2011.jpg|od 2010<br>ks. Jerzi Samiec </gallery> == Òbaczë téż == * [[Katolëcczi Kòscół]] ** [[Katolëcczi Kòscół Armeńsczégò Òbrządkù]] ** [[Katolëcczi Kòscół Bizantińskò-Słowacczégò Òbrządkù]] ** [[Katolëcczi Kòscół Bizantińskò-Ùkrajińsczégò Òbrządkù]] ** [[Katolëcczi Kòscół Syrijsczégò Òbrządkù]] * [[Prawòsławié]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé pòwrózczi == {{Commons}} * https://www.luteranie.pl * https://ewangelicy.pl [[Kategòrëjô:Religijô]] [[Kategòrëjô:Kòscołë]] [[Kategòrëjô:Chrzescëjaństwò]] 9t2bn7j75bc8p1wez90k0orrnpfyn0w 2 12679 202015 196080 2026-06-11T00:20:48Z Rzadtymczasowy 19437 202015 wikitext text/x-wiki wiôlgô prosba ò to, żebë nie dotëkac ti starnë – to je mój priwatny brudnopis z tim, co chcã na kaszëbsczi wiki robic i co ùwôżôm, że je do pòprawë. '''todo:''' * [[Kaszëbsczi alfabét]] – historiô? ** [https://fundacjakaszuby.org/produkt/5-x-skra-antologijo-tekstov-z-lat-2014-2019/ SKRA], ''klasiczni varianjt'', historiô òd Cënôwë * [[Kaszëbsczi Himn]] * [[Kòscół Ewanielëckò-Aùgsbùrsczi w Pòlsczi Repùblice]] – napisac dzél ò nôùce Kòscoła == Nôùka Kòscoła == * [[Eùropejskô Ùnijô|Eùropejskô Ùniô]] – ògarnąc ** plan Schumana ** historiô dali ** infobox? * [[Zéńdzenié Młodëch Ùtwórców Kaszëbsczich ZYMK]] * [[Wiedźmin]] * [[Stanisłôw Lem]] * [[Gduńsczi Ùniwersytet]] – zwłaszcza kaszëbistika na ùczbòwnie == Eùroband == [[Òbrôzk:Tablica rejestracyjna samochodu w Polsce DSC03374.jpg|mały|Pòlskô rejestracjowô tôfla z eùrobandã]] '''Eùroband''' – mòdri pas z eùropejską faną i céchã państwa, jaczi je pò lewi starnie rejestracjowi tôflë. Je na tôflach w państwach [[Eùropejskô Ùnijô|Eùropejsczi Ùnie]]. Wprowadzony rozpòrzãdzenim Radzëznë EÙ nr 2411/98 z 3 smùtana 1998 rokù<ref>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/ALL/?uri=CELEX%3A31998R2411 Council Regulation (EC) No 2411/98 of 3 November 1998 on the recognition in intra-Community traffic of the distinguishing sign of the Member State in which motor vehicles and their trailers are registered], eur-lex.europa.eu, 3 smùtana 1998.</ref>. {| class="wikitable" |+Eùroband w państwach EÙ !Państwò !Eùroband !Przëkłôd |- |[[Òbrôzk:Flag of Belgium (civil).svg|border|20px]][[Belgijskô|Belgiô]] |align="center"|[[Òbrôzk:EU-section-with-B.svg|border|20px]] |align="center"|[[Òbrôzk:Belgium taxi license plate.jpg|border|150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag of France.svg|border|20px]][[Francëjô|Francëskô]] |align="center"|[[Òbrôzk:EU-section-with-F.svg|border|20px]] |align="center"|[[Òbrôzk:License plate of France 04.jpg|border|150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]][[Néderlandzkô]] |align="center"|[[Òbrôzk:EU-section-with-NL.svg|border|20px]] |align="center"|[[Òbrôzk:46-GZB-8 license plate of the Netherlands.JPG|border|150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag of Luxembourg.svg|border|20px]][[Luksembùrg]] |align="center"|[[Òbrôzk:EU-section-with-L.svg|border|20px]] |align="center"|[[Òbrôzk:Government license plate Luxembourg.jpg|border|150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag of Germany.svg|border|20px]][[Niemieckô]] |align="center"|[[Òbrôzk:EU-section-with-D.svg|border|20px]] |align="center"|[[Òbrôzk:Bundesfinanzverwaltung license plate of Germany.jpg|border|150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag of Italy.svg|border|20px]][[Italskô]] |align="center"|[[Òbrôzk:EU-section-with-I.svg|border|20px]] |align="center"|[[Òbrôzk:Italian license plate current series.jpg|border|150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag of Denmark.svg|border|20px]][[Dëńskô]] |align="center"|[[Òbrôzk:EU-section-with-DK.svg|border|20px]] |align="center"|[[Òbrôzk:Danish Parrot License Plate EU.jpg|border|150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag of Ireland.svg|border|20px]][[Irlandiô|Irlandzkô]] |align="center"|[[Òbrôzk:EU-section-with-IRL.svg|border|20px]] |align="center"|[[Òbrôzk:2020 Irish license plate.jpg|border|150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag of Greece.svg|border|20px]][[Greckô]] |align="center"|[[Òbrôzk:EU-section-with-GR.svg|border|20px]] |align="center"|[[Òbrôzk:License plate Greece trailer EU.JPG|border|150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag of Spain.svg|border|20px]][[Szpańskô]] |align="center"|[[Òbrôzk:EU-section-with-E.svg|border|20px]] |align="center"|[[Òbrôzk:Spain, Taxi license plate front.jpg|border|150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag of Portugal.svg|border|20px]][[Pòrtugalskô]] |align="center"|[[Òbrôzk:EU-section-with-P.svg|border|20px]] |align="center"|[[Òbrôzk:2020 Portugal license plate example.jpg|border|150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag of Austria.svg|border|20px]][[Aùstriô|Óstriackô]] |align="center"|[[Òbrôzk:EU-section-with-A.svg|border|20px]] |align="center"|[[Òbrôzk:DSC05448 BH-68330 Austrian License Plate, Bundesheer, 2023-10.jpg|border|150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag of Finland.svg|border|20px]][[Fińskô]] |align="center"|[[Òbrôzk:EU-section-with-FIN.svg|border|20px]] |align="center"|[[Òbrôzk:Finland registration plate 2007.jpg|border|150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag of Sweden.svg|border|20px]][[Szwedzkô|Szwédzkô]] |align="center"|[[Òbrôzk:EU-section-with-S.svg|border|20px]] |align="center"|[[Òbrôzk:License plate of Sweden HKA 002 (2023).jpg|border|150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag of Cyprus.svg|border|20px]][[Cyper]] |align="center"|[[Òbrôzk:EU-section-with-CY.svg|border|20px]] |align="center"|[[Òbrôzk:Cyprus truck plate NPZ621 (2).jpg|border|150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag of Czech Republic.svg|border|20px]][[Czeskô Repùblika|Czeskô]] |align="center"|[[Òbrôzk:EU-section-with-CZ.svg|border|20px]] |align="center"|[[Òbrôzk:Czech plate 1UN8518.jpg|border|150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag of Estonia.svg|border|20px]][[Estoniô]] |align="center"|[[Òbrôzk:EU-section-with-EST.svg|border|20px]] |align="center"|[[Òbrôzk:Estonia license plate.jpg|border|150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag of Lithuania.svg|border|20px]][[Lëtwa|Lëtewskô]] |align="center"|[[Òbrôzk:EU-section-with-LT.svg|border|20px]] |align="center"|[[Òbrôzk:Lithuania license plate transit.jpg|border|150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag of Latvia.svg|border|20px]][[Łotwa]] |align="center"|[[Òbrôzk:EU-section-with-LV.svg|border|20px]] |align="center"|[[Òbrôzk:License plate of Latvia ND-3881 (2023).jpg|border|150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag of Malta.svg|border|20px]][[Malta]] |align="center"|[[Òbrôzk:EU-section-with-M.svg|border|20px]] |align="center"|[[Òbrôzk:Current Malta license plate.jpg|border|150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag of Poland.svg|border|20px]][[Pòlskô]] |align="center"|[[Òbrôzk:EU-section-with-PL.svg|border|20px]] |align="center"|[[Òbrôzk:Poland (PL) European Union license plate.jpg|border|150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag of Slovakia.svg|border|20px]][[Słowackô]] |align="center"|[[Òbrôzk:EU-section-with-SK.svg|border|20px]] |align="center"|[[Òbrôzk:AE-ZAKMI (Slovak personalized car registration plate 2023).jpg|border|150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag of Slovenia.svg|border|20px]][[Słoweniô|Słoweńskô]] |align="center"|[[Òbrôzk:EU-section-with-SLO.svg|border|20px]] |align="center"|[[Òbrôzk:License plate of Slovenia.JPG|border|150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag of Hungary.svg|border|20px]][[Madżarskô]] |align="center"|[[Òbrôzk:EU-section-with-H.svg|border|20px]] |align="center"|[[Òbrôzk:HU normal AABP022.jpg|border|150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag of Bulgaria.svg|border|20px]][[Bùłgariô|Bùłgarskô]] |align="center"|[[Òbrôzk:EU-section-with-BG.svg|border|20px]] |align="center"|[[Òbrôzk:Bulgaria new vehicle license plate.jpg|border|150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag of Romania.svg|border|20px]][[Rumùńskô]] |align="center"|[[Òbrôzk:EU-section-with-RO.svg|border|20px]] |align="center"|[[Òbrôzk:Romania police license plate.jpg|border|150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag of Croatia.svg|border|20px]][[Chòrwackô]] |align="center"|[[Òbrôzk:EU-section-with-HR.svg|border|20px]] |align="center"|[[Òbrôzk:Registration-plate zagreb.jpg|border|150px]] |} ff46s3rlebpw62hfd3qz2oolhskgrhc 202019 202015 2026-06-11T09:33:17Z Rzadtymczasowy 19437 202019 wikitext text/x-wiki wiôlgô prosba ò to, żebë nie dotëkac ti starnë – to je mój priwatny brudnopis z tim, co chcã na kaszëbsczi wiki robic i co ùwôżôm, że je do pòprawë. '''todo:''' * [[Kaszëbsczi alfabét]] – historiô? ** [https://fundacjakaszuby.org/produkt/5-x-skra-antologijo-tekstov-z-lat-2014-2019/ SKRA], ''klasiczni varianjt'', historiô òd Cënôwë * [[Kaszëbsczi Himn]] * [[Kòscół Ewanielëckò-Aùgsbùrsczi w Pòlsczi Repùblice]] – napisac dzél ò nôùce Kòscoła == Nôùka Kòscoła == * [[Eùropejskô Ùnijô|Eùropejskô Ùniô]] – ògarnąc ** plan Schumana ** historiô dali ** infobox? * [[Zéńdzenié Młodëch Ùtwórców Kaszëbsczich ZYMK]] * [[Wiedźmin]] * [[Stanisłôw Lem]] * [[Gduńsczi Ùniwersytet]] – zwłaszcza kaszëbistika na ùczbòwnie 3kkifj9wgv5o86qnrk0cw47b1tak4di 0 13078 201988 2026-06-10T13:38:29Z Rzadtymczasowy 19437 na spòdlim m.jin. pòlsczi wiki 201988 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Schuman Plan Meeting - DPLA - 3e99610dcd547e30c6838abbd8e11999.jpg|mały|Pòtkanié, gdze Schuman ògłosył swój plan]] '''Plan Schumana''' – plan pierszi eùropejsczi integracje, ùsadzony przez minystra zagrańcowëch zachów Francësczi [[Robert Schuman|Roberta Schumana]], w wëspółrobòce z [[Jean Monnet|Jeanã Monnetã]]. Przedstawiony 9 maja 1950 rokù w Pariżu. Plan béł ùdbą jintegracje wëróbkù wãgla i stalë w [[Niemieckô|Federalny Repùblice Niemiecczi]] i [[Francëjô|Francësczi]]. Plan miôł zrzeszëc te dwa kraje ekònomiczno i zjintegrowac przemësł Zôpôdny Niemiecczi z jinszima gòspòdarkama Eùropë, co miało chronic przed wòjną. Plan miôł téż pòprawic jakòsc żëcégò. Plan Schumana béł pòczątkã eùropejsczi integracje i pòzwòlił na ùsadzenié [[Eùropejskô Wspólnota Wãgla i Stalë|Eùropejsczi Wspólnotë Wãgla i Stalë]], co pózni dało [[Eùropejskô Ùnijô|Eùropejską Ùniã]]. == Bibliografiô == * [https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59/schuman-declaration-may-1950_pl ''Deklaracja Schumana – maj 1950 r.''], european-union.europa.eu. * [https://www.consilium.europa.eu/pl/schuman-declaration/ ''Deklaracja Schumana. Początki Unii''], consilium.europa.eu. tp6xvlp58hxrsi5ehnl3zy8ylwazj5b 2 13079 202001 2026-06-10T19:24:51Z Rabùszniczka 19710 Ùsôdzonô nowô starna "Mòjn, mòjn! Jem sztudérką kaszëbsczi etnofilologii. Baro bë chcała ùzdrzëc fùlprôwną wikipediã w kaszëbsczim jãzekù. Ùżiwóm zaimków (òna/ji)." 202001 wikitext text/x-wiki Mòjn, mòjn! Jem sztudérką kaszëbsczi etnofilologii. Baro bë chcała ùzdrzëc fùlprôwną wikipediã w kaszëbsczim jãzekù. Ùżiwóm zaimków (òna/ji). 74nvmvvkgmcyoobtp3ojc6nb6d75bz2 202006 202001 2026-06-10T21:33:20Z Rabùszniczka 19710 202006 wikitext text/x-wiki Mòjn, mòjn! Jem sztudérką kaszëbsczi etnofilologii. Baro bë chcała ùzdrzëc fùlprôwną wikipediã w kaszëbsczim jãzekù. Ùżiwóm zaimków (òna/ji). Jinteresëjã sã zoologią, fòlkloristiką i historią. PÒzdrawióm :3 5xem2yxni88hh01p8nr3gy0d9wkso80 202017 202006 2026-06-11T08:18:26Z Rabùszniczka 19710 202017 wikitext text/x-wiki Mòjn, mòjn! Jem sztudérką kaszëbsczi etnofilologii. Baro bë chcała ùzdrzëc fùlprôwną wikipediã w kaszëbsczim jãzekù. Ùżiwóm zaimków (òna/ji). Jinteresëjã sã zoologią, fòlkloristiką i historią. PÒzdrawióm :3 [[Brëkòwnik:Rabùszniczka/zapisownik|zapisownik]] hld40ikrynm8c4or7ngv37thklcou4d 2 13080 202016 2026-06-11T08:17:38Z Rabùszniczka 19710 Ùsôdzonô nowô starna "== Je to mój zapisownik, proszã mie tuwò nie zazérac i nick nie pisac! ==" 202016 wikitext text/x-wiki == Je to mój zapisownik, proszã mie tuwò nie zazérac i nick nie pisac! == 83w50fn59jyo3rb06tsh529vkdcqbcn 0 13081 202018 2026-06-11T09:31:08Z Rzadtymczasowy 19437 ùsadzenié na spòdlim pòlsczégò artikla 202018 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Tablica_rejestracyjna_samochodu_w_Polsce_DSC03374.jpg|mały|Pòlskô rejestracjowô tôfla z eùrobandã.]] [[Òbrôzk:VW Golf Belgium plate European institutions (45230290431).jpg|mały|Belgijskô rejestracjowô tôfla z eùrobandã.]] [[Òbrôzk:Arthur, Busworld Europe 2023, Brussels (P1140422).jpg|mały|Niemiecczi aùtobùs z tôflą z eùrobandã.]] [[Òbrôzk:Mapa-euproplates.png|mały|Kôrta tôflów z eùrobandã.]] '''Eùroband''' – mòdri pas z eùropejską faną i céchã państwa, jaczi je pò lewi starnie rejestracjowi tôflë. Fónksnérëje w państwach [[Eùropejskô Ùnijô|Eùropejsczi Ùnie]], je na tôflach w kòżdim nôleżnikòwim państwie (deade nie je òbrzészkòwi w [[Dëńskô|Dëńsce]] i [[Fińskô|Fińsce]]). Wprowadzony rozpòrzãdzenim Radzëznë EÙ nr 2411/98 z 3 smùtana 1998 rokù<ref>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/ALL/?uri=CELEX%3A31998R2411 Council Regulation (EC) No 2411/98 of 3 November 1998 on the recognition in intra-Community traffic of the distinguishing sign of the Member State in which motor vehicles and their trailers are registered], eur-lex.europa.eu, 3 smùtana 1998.</ref>, zaprojektowóny na spòdlim wëzdrzatkù tôflów m.jin. w [[Niemieckô|Niemiecczi]]<ref>[https://web.archive.org/web/20070213201150/http://www.worldlicenseplates.com/world/EU_D6XX.html GERMANY. 1994 series], worldlicenseplates.com.</ref>. {| class="wikitable" style="width:50%" |+Eùroband w państwach EÙ !Państwò !Eùroband !Przëkłôd |- |[[Òbrôzk:Flag_of_Belgium_(civil).svg|tło|20x20px]][[Belgijskô|Belgiô]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-B.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:Belgium_taxi_license_plate.jpg|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_France.svg|tło|20x20px]][[Francëjô|Francëskô]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-F.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:License_plate_of_France_04.jpg|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_the_Netherlands.svg|tło|20x20px]][[Néderlandzkô]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-NL.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:46-GZB-8_license_plate_of_the_Netherlands.JPG|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_Luxembourg.svg|tło|20x20px]][[Luksembùrg]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-L.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:Government_license_plate_Luxembourg.jpg|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_Germany.svg|tło|20x20px]][[Niemieckô]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-D.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:Bundesfinanzverwaltung_license_plate_of_Germany.jpg|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_Italy.svg|tło|20x20px]][[Italskô]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-I.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:Italian_license_plate_current_series.jpg|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_Denmark.svg|tło|20x20px]][[Dëńskô]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-DK.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:Danish_Parrot_License_Plate_EU.jpg|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_Ireland.svg|tło|20x20px]][[Irlandiô|Irlandzkô]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-IRL.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:2020_Irish_license_plate.jpg|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_Greece.svg|tło|20x20px]][[Greckô]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-GR.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:License_plate_Greece_trailer_EU.JPG|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_Spain.svg|tło|20x20px]][[Szpańskô]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-E.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:Spain,_Taxi_license_plate_front.jpg|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_Portugal.svg|tło|20x20px]][[Pòrtugalskô]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-P.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:2020_Portugal_license_plate_example.jpg|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_Austria.svg|tło|20x20px]][[Aùstriô|Óstriackô]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-A.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:DSC05448_BH-68330_Austrian_License_Plate,_Bundesheer,_2023-10.jpg|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_Finland.svg|tło|20x20px]][[Fińskô]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-FIN.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:Finland_registration_plate_2007.jpg|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_Sweden.svg|tło|20x20px]][[Szwedzkô|Szwédzkô]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-S.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:License_plate_of_Sweden_HKA_002_(2023).jpg|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_Cyprus.svg|tło|20x20px]][[Cyper]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-CY.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:Cyprus_truck_plate_NPZ621_(2).jpg|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_Czech_Republic.svg|tło|20x20px]][[Czeskô Repùblika|Czeskô]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-CZ.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:Czech_plate_1UN8518.jpg|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_Estonia.svg|tło|20x20px]][[Estoniô]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-EST.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:Estonia_license_plate.jpg|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_Lithuania.svg|tło|20x20px]][[Lëtwa|Lëtewskô]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-LT.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:Lithuania_license_plate_transit.jpg|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_Latvia.svg|tło|20x20px]][[Łotwa]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-LV.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:License_plate_of_Latvia_ND-3881_(2023).jpg|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_Malta.svg|tło|20x20px]][[Malta]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-M.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:Current_Malta_license_plate.jpg|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_Poland.svg|tło|20x20px]][[Pòlskô]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-PL.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:Poland_(PL)_European_Union_license_plate.jpg|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_Slovakia.svg|tło|20x20px]][[Słowackô]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-SK.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:AE-ZAKMI_(Slovak_personalized_car_registration_plate_2023).jpg|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_Slovenia.svg|tło|20x20px]][[Słoweniô|Słoweńskô]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-SLO.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:License_plate_of_Slovenia.JPG|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_Hungary.svg|tło|20x20px]][[Madżarskô]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-H.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:HU_normal_AABP022.jpg|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_Bulgaria.svg|tło|20x20px]][[Bùłgariô|Bùłgarskô]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-BG.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:Bulgaria_new_vehicle_license_plate.jpg|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_Romania.svg|tło|20x20px]][[Rumùńskô]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-RO.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:Romania_police_license_plate.jpg|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_Croatia.svg|tło|20x20px]][[Chòrwackô]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-HR.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:Registration-plate_zagreb.jpg|tło|150x150px]] |} == Przëpisë == 8o6jpan05ipalepihxxrm6l84cljr3k 10 13082 202023 2026-06-11T11:17:01Z Kriegsfrettchen 19505 Nié wiém dlôcze nie bëlo ti szablónë, terô je / Nie wiem dlaczego nie było tego szablonu, teraz jest 202023 wikitext text/x-wiki <div style="float:left;border:solid #99B3FF 1px;margin:1px"> <table cellspacing="0" style="width:238px;background:#E0E8FF"><tr> <td style="width:45px;height:45px;background:#99B3FF;text-align:center;font-size:14pt">'''en-4'''</td> <td style="font-size:8pt;padding:4pt;line-height:1.25em">This user is able to contribute with an '''[[:Kategòrëjô:Brëkòwnik en-4|near-native]]''' level of '''[[:Kategòrëjô:Brëkòwnik en|English]]'''.[[Kategòrëjô:Brëkòwnik en-4|{{PAGENAME}}]]</td> </tr></table></div> <noinclude> </noinclude> 3s158c6a5u0no8ld7l26gi272rpolha 2 13083 202024 2026-06-11T11:22:07Z Kriegsfrettchen 19505 Ùsôdzonô nowô starna "{{babel|pl|csb-4|en-4|la-1|ru-1|de-1}} Mojn mojn Przëszed nôstapny do robòtë. Techniczno jem filologã, përznã jem so zajimôl jinternetamë a translatoriką. Rozmiejã pisac w kaszëbsczim standardze a neòklasicznjim varjańce, edicje òpisëjã pòdle dialechte ale artikle etc. pòdle standarde. Jinteresëjã so wiele rzeczamë a artikle bãdã pisóné pòdle tegò, co mie do glowë przińdze. paprika" 202024 wikitext text/x-wiki {{babel|pl|csb-4|en-4|la-1|ru-1|de-1}} Mojn mojn Przëszed nôstapny do robòtë. Techniczno jem filologã, përznã jem so zajimôl jinternetamë a translatoriką. Rozmiejã pisac w kaszëbsczim standardze a neòklasicznjim varjańce, edicje òpisëjã pòdle dialechte ale artikle etc. pòdle standarde. Jinteresëjã so wiele rzeczamë a artikle bãdã pisóné pòdle tegò, co mie do glowë przińdze. paprika 3yw43iy56bxpqlv7ef14lbvhvhbbbh7 14 13084 202025 2026-06-11T11:24:39Z Kriegsfrettchen 19505 ùsôdzk starnë kategòrie / postawienie strony kategorii 202025 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 3 13085 202027 2026-06-11T11:29:43Z Orbitminis 18250 powitanie 202027 wikitext text/x-wiki Witóm serdeczno w '''kaszëbsczi Wikipedie''', pónie Kriegsfrettchen i bóg zapłac za editowónié naji Wiczipedii! [[Brëkòwnik:Orbitminis|Orbitminis]] ([[Diskùsëjô brëkòwnika:Orbitminis|diskùsëjô]]) 13:29, 11 czerwińca 2026 (CEST) sl4cbcq0ul2u15ejxr6gf9jw57iltre 3 13086 202028 2026-06-11T11:31:01Z Orbitminis 18250 powitanie 202028 wikitext text/x-wiki Witóm serdeczno w '''kaszëbsczi Wikipedie''', pani Rabùszniczko i bóg zapłac za editowónié naji Wiczipedii! [[Brëkòwnik:Orbitminis|Orbitminis]] ([[Diskùsëjô brëkòwnika:Orbitminis|diskùsëjô]]) 13:31, 11 czerwińca 2026 (CEST) 4lhzrlkh5o905hqwx69306td6v72c3l