Wikipedia csbwiki https://csb.wikipedia.org/wiki/Prz%C3%A9dn%C3%B4_starna MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Media Specjalnô Diskùsëjô Brëkòwnik Diskùsëjô brëkòwnika Wiki Diskùsëjô Wiki Òbrôzk Diskùsëjô òbrôzków MediaWiki Diskùsëjô MediaWiki Szablóna Diskùsëjô Szablónë Pòmòc Diskùsëjô Pòmòcë Kategòrëjô Diskùsëjô Kategòrëji TimedText TimedText talk Moduł Dyskusja modułu Wydarzenie Dyskusja wydarzenia 0 7808 210174 208696 2026-08-03T14:56:26Z Terrus38 14026 210174 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:South America - Blue Marble orthographic.jpg|mały|Pôłniowô Amerika]] '''Pôłniowô Amerika''' – dzél swiata. W Pôłniowi Americe je 13 [[Państwò|państwów]]. == Kraje Americzi Pôłniowi == [[Òbrôzk:Ameryka Południowa mapa polityczna.png|małynail|right|250px|Kraje Americzi Pôłniowi]] {| class="wikitable sortable" style="font-size:85%" ! Fana ! Państwò ! Nôrodné miono kraju ! Stolëca ! Ùrzãdny jãzëk ! Wiéchrzëzna<br />(w km²) ! Wielëna lëdztwa ! Lëdztwò <br />(òs./km²) |- | [[Òbrôzk:Flag of Argentina.svg|center|50px|border]] | [[Argentina]] | República Argentina | [[Buenos Aires]] | {{jãz.|es}} | align="right"|2&nbsp;766&nbsp;890 | align="right"|40&nbsp;913&nbsp;584 | align="right"|15 |- | [[Òbrôzk:Flag of Bolivia (state).svg|center|50px|border]] | [[Bolivia]] | Estado Plurinacional de Bolivia | [[La Paz]], [[Sucre]] | {{jãz.|es}}, [[Jãzëk keczua|keczua]], [[Jãzëk ajmara|ajmara]] | align="right" |1&nbsp;098&nbsp;580 | align="right"| 9 775 246 | align="right"| 8,4 |- | [[Òbrôzk:Flag of Brazil.svg|center|50px|border]] | [[Brazylskô]] | República Federativa do Brasil | [[Brasília|Brasilia]] | {{jãz.|pt}} | align="right"|8&nbsp;511&nbsp;965 | align="right"| 198 739 269 | align="right"| 23 |- | [[Òbrôzk:Flag of Chile.svg|center|50px|border]] | [[Chile]] | República de Chile | [[Santiago de Chile|Santiago]] | {{jãz.|es}} | align="right" |&nbsp;756&nbsp;950 | align="right"| 16&nbsp;601&nbsp;707 | align="right"| 22 |- | [[Òbrôzk:Flag of Ecuador.svg|center|50px|border]] | [[Ekwador]] | República del Ecuador | [[Quito]] | {{jãz.|es}} | align="right" |&nbsp;283&nbsp;560 | align="right"| 14&nbsp;573&nbsp;101 | align="right"| 49 |- | [[Òbrôzk:Flag of Guyana.svg|center|50px|border]] | [[Gujana]] | Co-operative Republic of Guyana | [[Georgetown (Gujana)|Georgetown]] | {{jãz.|en}} | align="right" |&nbsp;214&nbsp;970 | align="right"| &nbsp;752&nbsp;940 | align="right"| 3,6 |- | [[Òbrôzk:Flag of Colombia.svg|center|50px|border]] | [[Kòlumbiô]] | República de Colombia | [[Bogota]] | {{jãz.|es}} | align="right" |1&nbsp;138&nbsp;910 | align="right"| 51&nbsp;609&nbsp;474 | align="right"| 32 |- | [[Òbrôzk:Flag of Paraguay.svg|center|50px|border]] | [[Paragwaj]] | República del Paraguay, Tetã Paraguái | [[Asunción|Asuncion]] | {{jãz.|es}}, [[język guarani|guarani]] | align="right" |&nbsp;406&nbsp;750 | align="right"| 6&nbsp;995&nbsp;655 | align="right"| 16,4 |- | [[Òbrôzk:War flag of Peru.svg|center|50px|border]] | [[Peru]] | República del Perú | [[Lima]] | {{jãz.|es}} | align="right" |1&nbsp;285&nbsp;220 | align="right"| 29&nbsp;546&nbsp;963 | align="right"| 23 |- | [[Òbrôzk:Flag of Suriname.svg|center|50px|border]] | [[Surinam]] | Republiek Suriname | [[Paramaribo]] | {{jãz.|nl}} | align="right" |&nbsp;163&nbsp;270 | align="right"| &nbsp;481&nbsp;276 | align="right"| 2,9 |- | [[Òbrôzk:Flag of Trinidad and Tobago.svg|center|50px|border]] | [[Trinidad ë Tobago]] | Trinidad and Tobago | [[Port of Spain]] | {{jãz.|en}} | align="right" |&nbsp;5&nbsp;128 | align="right"| 1&nbsp;229&nbsp;000 | align="right"| 206 |- | [[Òbrôzk:Flag of Uruguay.svg|center|50px|border]] | [[Urugwaj]] | República Oriental del Uruguay | [[Montevideo]] | {{jãz.|es}} | align="right" |&nbsp;176&nbsp;220 | align="right"| 3&nbsp;494&nbsp;382 | align="right"| 20 |- | [[Òbrôzk:Flag of Venezuela (state).svg|center|50px|border]] | [[Wenezuela]] | República Bolivariana de Venezuela | [[Caracas]] | {{jãz.|es}} | align="right" |&nbsp;912&nbsp;050 | align="right"| 26&nbsp;814&nbsp;843 | align="right"| 31 |} == Òbaczë téż == * [[Nordowô Amerika]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Pôłniowô Amerika| ]] [[Kategòrëjô:Geògrafiô]] mq0zvwaeoaqzstg9fs12gz5u0hy6xt5 0 11697 210175 209608 2026-08-03T14:56:49Z Terrus38 14026 210175 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Capivara(Hydrochoerus_hydrochaeris).jpg|mały|Kapibara (''Hydrochoerus hydrochaeris''), òna z dzecma]] '''Kapibara''' ([[Guarańsczi jãzëk|guarani]]: ''Kapiÿva'', {{jãz.|la}} ''Hydrochoerus hydrochaeris'') – zort [[Cëcónë|sysków]] z [[Rodzëzna (biologiô)|pòdrodzëznë]] [[Kapibôrë|kapibôr]] (Hydrochoerinae) w òbrãbie rodzëznë kawiowatëch (Caviidae). Nôwikszi grëzôk z rodzëznë kawiowatëch, ''Caviidae'', mòże ważëc do 65 kg. Òna żëje w [[Pôłniowô_Amerika|Pôłniowi Americe]] i żëwi sã roscënama. == Geògraficzné rozplacowanié == Zort òbjimô gatënczi wëstãpùjącé we [[Westrzédnô Amerika|Westrzédny]] ([[Panama]]) i [[Pôłniowô Amerika|Pôłniowi Americe]] ([[Kòlumbiô]], [[Wenezuelskô|Wenezuela]], [[Gujana|Gùjana]], [[Brazylskô|Brazyliô]], [[Ekwador]], [[Peru]], [[Bòliwiô]], [[Paragwaj]], [[Argentina]] i [[Ùrugwaj]])<ref>C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: [https://web.archive.org/web/20260705070115/https://lynxnaturebooks.com/product/illustrated-checklist-of-the-mammals-of-the-world/ ''Illustrated Checklist of the Mammals of the World''] (kasz. ''Zòbrôzkòwónô lësta sysków swiata''). 1. part: Monotremata to Rodentia. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 552. [[:pl:Specjalna:Książki/9788416728343|ISBN 978-84-16728-34-3]]. (angelsczi).</ref><ref name=":0">T. Lacher, Jr: Family Caviidae (Cavies, Capybaras and Maras). W: D.E. Wilson, T.E. Lacher, Jr & R.A. Mittermeier: [[Handbook of the Mammals of the World|''Handbook of the Mammals of the World'']] ([[Kaszëbsczi jãzëk|kasz]]. ''Ùczbòwnik sysków swiata''). 6. part: Lagomorphs and Rodents I. Barcelona: Lynx Edicions, 2016, s. 436–437. [[:pl:Specjalna:Książki/9788494189234|ISBN 978-84-941892-3-4]]. ([[Angelsczi jãzëk|angelsczi]]).</ref><ref>D.E. Wilson & D.M. Reeder (red.): [https://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=13400217 ''Hydrochoeris'']. [w:] ''Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference'' (Wëd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [przëstãp 2026-07-05].</ref>. == Mòrfòlogiô == Dłużawa cała (bez ògòna) 1025–1340 mm, dłużawa ògòna 10–20 mm, dłużawa slédny stopë 200–250 mm, dłużawa ùcha 60–70 mm; masa cała 35–65 kg<ref name=":0" />. == Galeriô == <gallery mode="packed"> Òbrôzk:Capibara 1.jpg|Kapibarë jedzącé trôwã Òbrôzk:2007_11_21_02_sCaplinSwimming.jpg|Płiwającô kapibara </gallery> == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Grëzôczi]] jruxkx4aelbktkrrtlluwe9uscamjhp 0 12057 210176 210130 2026-08-03T14:57:07Z Terrus38 14026 210176 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò |gwôsné miono = Colombia |miono = Kòlumbiô |fana = Flag of Colombia.svg |herb = Coat of arms of Colombia.svg |miono-genitiw = Kolumbii |na karce= LocationColombia.svg |mòtto= |jãzëk = [[Szpańsczi jãzëk|Szpańsczi]] |stolëca = [[Bògòta]] |fòrma państwa= repùblika |wiéchrzëzna = 1 138 910 |procent-wòdë = |lëdztwò = 53,936,226<ref>''[https://www.worldometers.info/world-population/colombia-population/ Colombia Population (2026)]'' [online], Worldometer [dost. 2026-05-15] ({{jãz.|en}}).</ref> |rok = 2026 |dëtk = Kòlumbiô peso|kòd dëtka = COP |czasowô cona = +57 |swiãto = |himn=Himno Nacional de la República de Colombia|kòd =CO |Internet =.co |telefón =57 |Prezydeńt=Gustavo Petro |data ùsôdzenia=20 lëpińca 1810|aùtowi kòd=CO}} '''Kòlumbiô'''<ref>{{RKJ|2007|42}}</ref> ([[Szpańsczi jãzëk|szp]]. ''Colombia''), '''Repùblika Kolumbie''' ([[Szpańsczi jãzëk|szp]]. ''República de Colombia'') – krôj w Pôłniowi Americe, pòłożony nad [[Karajibsczé Mòrze|Karajibsczim Mòrzã]] a [[Mirny Òcean|Mirnym Òceanã]]. Grańczë z [[Brazylskô|Brazylią]] (1,790 km), [[Ekwador|Ekwadórã]] (708 km), [[Panama|Panamą]] (339 km), [[Peru]] (1,494 km), a téż [[Wenezuelskô|Wenezuelską]] (2,341 km).<ref>[https://web.archive.org/web/20260125005607/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/colombia/ ''Kòlumbiô w „The World Factbook”'']</ref> Stolëcą a nôwikszim gardã kraju je [[Bògòta]].<ref>[https://theworldfactbook.org/country/colombia.html ''Colombia – The World Factbook''] [online], The World Factbook [dost. 2026-08-01] ({{jãz.|en}}).</ref> Kòlumbiô mô pòwiérzchniã 1 138 910 km², co czëni ją jednym z nôwikszich krajów [[Pôłniowô Amerika|Pôłniowi Americzi]].<ref>[https://theworldfactbook.org/country/colombia.html ''Colombia – The World Factbook''] [online], The World Factbook [dost. 2026-08-01] ({{jãz.|en}}).</ref> W 2026 rokù krôj rechùje kòl 53 mln mieszkańców.<ref>''[https://www.worldometers.info/world-population/colombia-population/ Colombia Population (2026)]'' [online], Worldometer [dost. 2026-05-15] ({{jãz.|en}}).</ref> Je republiką, a ji ùrzãdowim jãzëkã je [[Szpańsczi jãzëk|szpańsczi]].<ref>[https://www.secretariasenado.gov.co/senado/basedoc/constitucion_politica_1991.html ''Constitución Política de la República de Colombia''], art. 1 i 10 [online], Senado de la República de Colombia [dost. 2026-08-01] ({{jãz.|es}}).</ref> == Geògrafiô == Kòlumbiô leżi w nordowò-zôpôdnym parce [[Pôłniowô Amerika|Pôłniowi Americe]]. Je jedurnym krajã kòntinentu mający ùbrzég równo nad [[Karajibsczé Mòrze|Karajibsczim Mòrzã]], jak i [[Mirny Òcean|Mirnym Òceanã]].<ref>[https://theworldfactbook.org/country/colombia.html ''Colombia – The World Factbook''] [online], The World Factbook [dost. 2026-08-01] ({{jãz.|en}}).</ref> Przez zôpôdny part kraju przebiégô trzë przédné pasma [[Andë|Andów]]: [[Cordillera Occidental]], [[Cordillera Central]] i [[Cordillera Oriental]]. Na pòrénk òd [[Andë|Andów]] rozcygô sã szerokô niżawa [[Llanos]], za to na pôłniowim-pòrénkù je part [[Amazoniô|Amazonie]].<ref>[https://theworldfactbook.org/country/colombia.html ''Colombia – The World Factbook''] [online], The World Factbook [dost. 2026-08-01] ({{jãz.|en}}).</ref> == Historiô == === Przedkòlonialné czasë === Przed doturzenim Eùropejczików zemie dzysôdniowi Kòlumbie zamieszkiwałë wielné lëdë a spòlëznë. Jedną z nôwôżniészich bëła [[Muiska|kùltura Muiska]], jaczi ji przedstawicele zamieszkiwalë òkòlé dzysôdniowi [[Bògòta|Bògòtë]]. Bògaté tradicje a zwëczi [[Muiska]] mògłë przëczënic do pòwstaniô eùropejsczich pòwiôstków ò [[El Dorado]]. === Szpańskô Kòlonizacjô === W 1499 rokù na zemie dzysôdniowi Kòlumbie doturzëlë pierszi szpańsczi kònkwistadórzë. W XVI stalatégò wikszosc tëch zemiów òsta pòdbitô a òpanowóna przez [[Szpańskô|Szpańskã]]. W 1717 ùsadzono [[Wicekrólestwò Nowi Granadë]], jakô òbjimała midzë jinszima òbéńdã dzysôdniowi Kòlumbie òrôz jinszé teritoria nordowò-zôpôdnégò partu [[Pôłniowô Amerika|Pôłniowi Americzi]]. === Biôtka ò samòstójnosc === Na zôczątkù XIX stalatégò w szpańsczich kòloniach w [[Pôłniowô Amerika|Pôłniowi Americe]] pòczãłë sã rozwijac samòstójnowé rësznotë. W 1810 rokù w [[Bògòta|Bògòce]] doszło do wëdarzeniów, jaczé pòczãłë proces ùniezanôleżniégò [[Wicekrólestwò Nowi Granadë|Nowi Grenadë]] òd [[Szpańskô|Szpańsczi]]. 20 lëpińca 1810 rokù je aktualno òbchòdzony jakno Dzéń Samòstójnoscë Kòlumbie.<ref>[https://elpais.com/america-colombia/2025-07-19/independencia-de-colombia-por-que-se-festeja-cada-20-de-julio-y-como-fue-el-proceso-de-liberacion.html ''Independencia de Colombia: ¿por qué se festeja cada 20 de julio y cómo fue el proceso de liberación?''] [online], ''El País'', 19.07.2025 ({{jãz.|es}}).</ref> Jedną z nôwôżniészich pòstaców biôtczi ò samòstójnosc béł [[Simón Bolívar]]. Dowòdzoné przez niegò wòjska dobëłë szpańsczi dôdżi, a dobëcé [[Biôtka pòd Boyacá|biôtczi pòd Boyacá]] w 1819 òdemkło dargã do samòstójnoscë.<ref>[https://elpais.com/america-colombia/2025-07-19/independencia-de-colombia-por-que-se-festeja-cada-20-de-julio-y-como-fue-el-proceso-de-liberacion.html ''Independencia de Colombia: ¿por qué se festeja cada 20 de julio y cómo fue el proceso de liberación?''] [online], ''El País'', 19.07.2025 ({{jãz.|es}}).</ref> <div style="clear: both;"></div> == Kôrta == <div style="margin-bottom:1.0em;"></div> <div style="width: 620px; margin: 0 auto 15px auto; border: 1px solid var(--border-color-base, #ccc); border-radius: 8px; padding: 10px; background: var(--background-color-neutral, #f9f9f9); box-shadow: 0 4px 8px rgba(0,0,0,0.05);"> <div style="text-align: center; font-weight: bold; margin-bottom: 8px; color: var(--color-base, #202122);">Gardë Kòlumbie</div> {{Lokalizacëjnô kôrta |mapa=Kòlumbiô |rozmiar=600 |rodzaj=inline |punkty mapy= {{Lokalizacëjnô kôrta/pùnkt|03°25′14″N 76°31′20″W|pòzycjô=right|merk=Blue pog.svg|rozmiôr merka=8|òpisënk=[[Palmira (gard)|Palmira]]}} {{Lokalizacëjnô kôrta/pùnkt|01°12′N 77°16′W|pòzycjô=right|merk=Blue pog.svg|rozmiôr merka=8|òpisënk=[[Pasto (gard)|Pasto]]}} {{Lokalizacëjnô kôrta/pùnkt|07°53′N 76°38′W|pòzycjô=right|merk=Blue pog.svg|rozmiôr merka=8|òpisënk=[[Apartadó]]}} {{Lokalizacëjnô kôrta/pùnkt|02°56′N 75°17′W|pòzycjô=right|merk=Blue pog.svg|rozmiôr merka=8|òpisënk=[[Neiva]]}} {{Lokalizacëjnô kôrta/pùnkt|04°35′56″N 74°04′51″W|pòzycjô=right|merk=Red pog.svg|rozmiôr merka=8|òpisënk='''[[Bògòta]]'''}} {{Lokalizacëjnô kôrta/pùnkt|03°53′N 77°04′W|pòzycjô=left|merk=Blue pog.svg|rozmiôr merka=8|òpisënk=[[Buenaventura (Kòlumbiô)|Buenaventura]]}} {{Lokalizacëjnô kôrta/pùnkt|07°53′N 72°30′W|pòzycjô=right|merk=Blue pog.svg|rozmiôr merka=8|òpisënk=[[Cúcuta]]}} {{Lokalizacëjnô kôrta/pùnkt|10°24′N 75°30′W|pòzycjô=right|merk=Blue pog.svg|rozmiôr merka=8|òpisënk=[[Cartagena de Indias|Cartagena]]}} {{Lokalizacëjnô kôrta/pùnkt|05°21′N 72°24′W|pòzycjô=right|merk=Blue pog.svg|rozmiôr merka=8|òpisënk=[[Yopal]]}} {{Lokalizacëjnô kôrta/pùnkt|04°31′N 75°40′W|pòzycjô=left|merk=Blue pog.svg|rozmiôr merka=8|òpisënk=[[El Edén (lotnisko)|El Edén]]}} {{Lokalizacëjnô kôrta/pùnkt|10°57′N 74°47′W|pòzycjô=right|merk=Blue pog.svg|rozmiôr merka=8|òpisënk=[[Barranquilla]]}} {{Lokalizacëjnô kôrta/pùnkt|02°34′N 77°53′W|pòzycjô=left|merk=Blue pog.svg|rozmiôr merka=8|òpisënk=[[Guapi]]}} {{Lokalizacëjnô kôrta/pùnkt|02°26′N 76°36′W|pòzycjô=right|merk=Blue pog.svg|rozmiôr merka=8|òpisënk=[[Popayán]]}} {{Lokalizacëjnô kôrta/pùnkt|01°37′N 75°36′W|pòzycjô=right|merk=Blue pog.svg|rozmiôr merka=8|òpisënk=[[Florencia (Caquetá)|Florencia]]}} {{Lokalizacëjnô kôrta/pùnkt|04°26′N 75°12′W|pòzycjô=right|merk=Blue pog.svg|rozmiôr merka=8|òpisënk=[[Ibagué]]}} {{Lokalizacëjnô kôrta/pùnkt|06°13′N 77°24′W|pòzycjô=left|merk=Blue pog.svg|rozmiôr merka=8|òpisënk=[[Bahía Solano]]}} {{Lokalizacëjnô kôrta/pùnkt|06°14′41″N 75°34′06″W|pòzycjô=right|merk=Blue pog.svg|rozmiôr merka=8|òpisënk=[[Medellín]]}} {{Lokalizacëjnô kôrta/pùnkt|09°19′N 75°17′W|pòzycjô=right|merk=Blue pog.svg|rozmiôr merka=8|òpisënk=[[Corozal (Sucre)|Corozal]]}} {{Lokalizacëjnô kôrta/pùnkt|08°45′N 75°53′W|pòzycjô=right|merk=Blue pog.svg|rozmiôr merka=8|òpisënk=[[Montería]]}} {{Lokalizacëjnô kôrta/pùnkt|07°07′N 73°11′W|pòzycjô=right|merk=Blue pog.svg|rozmiôr merka=8|òpisënk=[[Lebrija (Santander)|Lebrija]]}} {{Lokalizacëjnô kôrta/pùnkt|04°48′N 75°42′W|pòzycjô=left|merk=Blue pog.svg|rozmiôr merka=8|òpisënk=[[Pereira]]}} {{Lokalizacëjnô kôrta/pùnkt|11°14′N 74°12′W|pòzycjô=top|merk=Blue pog.svg|rozmiôr merka=8|òpisënk=[[Santa Marta]]}} {{Lokalizacëjnô kôrta/pùnkt|07°05′N 70°45′W|pòzycjô=right|merk=Blue pog.svg|rozmiôr merka=8|òpisënk=[[Arauca (gard)|Arauca]]}} {{Lokalizacëjnô kôrta/pùnkt|07°01′N 73°50′W|pòzycjô=left|merk=Blue pog.svg|rozmiôr merka=8|òpisënk=[[Barrancabermeja]]}} }} </div> <div style="clear: both;"></div> == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Amerika}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Pôłniowô Amerika]] cpx9vnsmmiluqn5o7nk759o2h84n9uu 0 12321 210173 210168 2026-08-03T14:55:52Z Terrus38 14026 210173 wikitext text/x-wiki {{Deszewny infobox|òbrôzk=Milei y León XIV (cropped).jpg|òpisënk òbrôzka=Papiéż Léón XIV, òb czas pòtkaniégò z prezydentã [[Argentina|Argentinë]] [[Javier Milei|Javierã Mileiã]]|titel=Papiéż|môl smiercë=|data smiercë=|1. fónkcjô=Papiéż|1. fónkcjô cząd=8 maja 2025|kardinalskô kreacjô=30 séwnika 2023|titlowi kòscół=sw Móniczi|wëznanié=katolëcyzm|kòscół=Katolëcczi Kòscół|jinkardinacjô=Agùstianie|biskùpskô kònsekracjô=12 gòdnika 2014|biskùpskô nominacjô=3 lëstopadnika 2014|prezbitérat=19 czerwińca 1982|diakònat=10 séwnika 1981|klôsztórné zdënczi=29 zélnika 1981|pòntifikat=8 maja 2025|mòtto=In Illo uno unum<br>W Nim jednym më jesmë jedno|céch=Insigne Leonis XIV.svg|miono=Léón XIV|òriginalné miono=Robert Francis Prevost|pòdpis=Official signature of Pope Leo XIV.svg|data nôrodzeniégò=[[14 séwnika]] [[1955]]|môl nôrodzeniégò=[[Chicagò]], [[Zjednóné Kraje Americzi|USA]]}} '''Léón XIV''' ({{jãz.|la}} ''Leo PP. XIV'', {{jãz.|it}} ''Leone XIV''; pò prôwdze '''Robert Francis Prevost''' '''OSA'''; ùr. [[14 séwnika]] [[1955]] w [[Chicagò]], [[Zjednóné Kraje Americzi|USA]]) – amerikańsczi [[Katolëcczi Kòscół|rzimskòkatolëcczi]] [[Dëchòwieństwò|dëchòwny]], [[Agùstianowie|agùstión]], [[Kanoniczné prawo|doktór kanonicznégò prawa]], 267. [[papiéż]], 9. suweren Watikańsczégò Państwa i prefekt [[Dikasteriô ds. Ewanielizacje|Dikasterie ds. Ewanielizacje]] òd [[8 maja]] 2025. To je pierszi papiéż z [[Zjednóné Kraje Americzi|Zjednónych Krajów Americzi]]<ref>[https://edition.cnn.com/world/live-news/new-pope-conclave-day-two-05-08-25 May 8, 2025 Leo XIV elected as first American pope] CNN [2025-08-31]</ref> i pierszi z Nordowi Americzi. Nôleżi do zôkònu agùstianów. Òd [[26 zélnika]] 2015 béł biskùpã [[Chiclayo]] w [[Peru]], dze dzejôł jakno misjónôrz. 30 séwnika 2023 òstôł [[Kardinôł|kardinałã]]<ref>[https://www.vaticannews.va/en/pope/news/2025-05/biography-of-robert-francis-prevost-pope-leo-xiv.html Biography of Pope Leo XIV, born Robert Francis Prevost] </ref>. Je wëbróny pò smiercë papieża [[Frãcëszk (papiéż)|Frãcëszka]]. == Galeriô == <gallery mode="packed"> Òbrôzk:Pope Leo XIV childhood home 2.jpg|Rodzynny dodóm Roberta Prevosta Òbrôzk:Secretary Rubio Attends Papal Inauguration Mass (54527604174).jpg|Léón XIV òbe swojã inaùgùracyjną mszã Òbrôzk:Pope Leo XIV Travels.svg|Krajé òdwiedzoné przez Léòna XIV Òbrôzk:Map of visits to Pope Leo XIV 20250604.png| </gallery> == Òbaczë téż == * [[Papiéż]] * [[Benedikt XVI]] * [[Frãcëszk (papiéż)]] * [[Papiéż Grégòr IX]] * [[Jan Paweł II]] * [[Papiéż Jón XXIII]] * [[Papiéż Pius X]] * [[Papiéż Pius XI]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * https://kartuzy.naszemiasto.pl/jezyk-kaszubski-nie-istnieje-burza-po-slowach-publicysty-kaszubi-odpowiadaja-mocnym-oswiadczeniem-po-wizycie-tuska-u-papieza/ar/c1p2-28991765 * https://mojestrone.com/artykul/papiz-lon-z-americzi-n1599770 * https://mojestrone.com/artykul/sztrid-papieza-z-amerikansczim-n2260133 * https://mojestrone.com/artykul/piersz-encyklika-papieza-n2298983 * {{YouTube|v=d1QlpMV1lMo|tit=Sztatus kaszëbsczégò zagrożony?}} * https://koscierzyna.naszemiasto.pl/jezyk-kaszubski-nie-istnieje-burza-po-slowach-publicysty-kaszubi-odpowiadaja-mocnym-oswiadczeniem-po-wizycie-tuska-u-papieza/ar/c1p2-28991765 {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Papiéże]] [[Kategòrëjô:Katolëcczi Kòscół]] 4vgtwt6bruo9nyjnmfy1ubbogmzh4ci 0 13664 210177 210113 2026-08-04T05:56:29Z Terrus38 14026 kòrekta dzéla artikla, pózni négã szlëgnã 210177 wikitext text/x-wiki {{Historiczné Wëdarzenié | miono = Restaùracjô Meiji | miono_orig = {{Lang|ja|明治維新}} | òbrôzk = Meiji tenno1.jpg | pòdpis = Césôrz Meiji ([[Mutsuhito]]) w młodoscë. | grafika_szerokòsc = 220px | data = [[1868]] – [[1912]] | plac = [[Japóńskô]] | zort = Rewòlucjô / Transfòrmacjô kraju | przëczëna = Krizys szogùnatu, nôcësk zôpadnëch krajów | skùtczi = Mòdernizacjô Japóńsczi, rozwij na wiôlgą pòtãgã | przédnicë = [[Mutsuhito|Césôrz Meiji]], [[Takamori Saigō]], [[Ōkubo Toshimichi]] | bëtnicë = Rząd Japóńsczi, samùrajowie, samòrządzëna }} '''Restaùracjô Meiji''' [[Japóńsczi jãzëk|(jap]]. 明治維新 Meiji Ishin, dosł. „Òdnowa Meiji”) - cząd głãbòczich pòliticznëch, spòlëznowëch a wòjskòwëch zmianów w [[Japóńskô|Japóńsce]], jaczi rozpòczął sã w 1868 wëcmanim z òbaleniã [[Szogùnat Tokugawów|szogùnatu Tokugawów]] a przëwróceniã realny wëszëznë césarzowi [[Mutsuhito]] (Meiji).<ref name="Jansen2000">{{Cytë Knégã |autor=Marius B. Jansen |tytuł=The Making of Modern Japan |wydawca=Harvard University Press |rok=2000 |isbn=9780674003347}}</ref><ref name="Gordon2020">{{Cytë Knégã |autor=Andrew Gordon |tytuł=A Modern History of Japan: From Tokugawa Times to the Present |wydawca=Oxford University Press |rok=2020 |isbn=9780190920555}}</ref> Ne wëdarzenia zakùńczëłë pònad 260-latny cząd rządów szogùnów ë rozpòczãłë proces chùtczi mòdernizacje a téż westernizacje kraju.<ref name="Beasley1972">{{Cytë Knégã |autor=W. G. Beasley |tytuł=The Meiji Restoration |wydawca=Stanford University Press |rok=1972 |isbn=9780804708159}}</ref><ref name="Henshall2012">{{Cytë Knégã |autor=Kenneth G. Henshall |tytuł=A History of Japan: From Stone Age to Superpower |wydawca=Palgrave Macmillan |rok=2012 |isbn=9780230346628}}</ref> Przez czile lat [[Japóńskô]] przesztôłcëła sã z feùdalnégò kraju w mòderné industriowé państwò a jednã z nôwikszich militarnëch a gòspòdarczich pòtãgów [[Azjô|Azje]].<ref name="McClain2002">{{Cytë Knégã |autor=James L. McClain |tytuł=Japan: A Modern History |wydawca=W. W. Norton & Company |rok=2002 |isbn=9780393041569}}</ref> Restaùracjô bëła òdpòwiedzą na roscący bënowi krizys a nôcësk zôpadnëch mòcarstwów, jaczé sã domôgałë òdemkniãcô [[Japóńskô|Japóńsczi]] na midzënôrodny biznes.<ref name="Storry1990">{{Cytë Knégã |autor=Richard Storry |tytuł=A History of Modern Japan |wydawca=Penguin Books |rok=1990 |isbn=9780140137026}}</ref> Refòrmë òbjimałë wnetka wszëtczé wietwie żëcégò - administracjã, wòjskò, gòspòdarkã, edukacjã, prawò a téż spòlëznową strukturã.<ref name="Jansen2000"/> == Kòntekst == [[File:Island of Deshima, Dutch East India Company Wellcome L0035084.jpg|mały|Òstrów Dejima ù ùbrzégù Nagasaki, dze hańdlowóno z Néderlandczikama.]] Òd zôczątkù XVII stalatégò [[Japóńskô]] prowadzëła pòlitikã izolacje òd bùtnowégò swiata, pòzéwóną jakno [[sakoku]] ([[Japóńsczi jãzëk|jap]]. 鎖国 – „zamkłi kraj”).<ref name="Toby1984">{{Cytë Knégã |autor=Ronald P. Toby |tytuł=State and Diplomacy in Early Modern Japan |wydawca=Princeton University Press |rok=1984 |isbn=9780691054063}}</ref><ref name="Totman1993">{{Cytë Knégã |autor=Conrad Totman |tytuł=Early Modern Japan |wydawca=University of California Press |rok=1993 |isbn=9780520061859}}</ref> Òsta òna wprowadzona przez [[szogùnat Tokugawów]] pò serie kòntaktów z [[Eùropa|eùropejsczima]] hańdlarzama a misjónarzama, przédno Pòrtugalczikama a Szpanama.<ref name="Elison1973">{{Cytë Knégã |autor=George Elison |tytuł=Deus Destroyed: The Image of Christianity in Early Modern Japan |wydawca=Harvard University Press |rok=1973 |isbn=9780674198258}}</ref> Włôdze sã òbawiałë roscącëch cësków chrzescëjaństwa a mòżebnotë zanôleżnoscë Japóńsczi òd [[Eùropa|eùropejsczich]] kòlonialnëch mòcarstwów, czegò przëmiarë mógł ùzdrzec w jinszich partach [[Azjô|Azje]].<ref name="Jansen2000"/> Na mòcë pòstãpnëch ediktów zakôzóné òstało misyjné dzejanié, wikszosc cëzozemczików òsta wënëkónô a Japóńczikóm zabarnioné òstało òpùszczanié kraju pòd zagrôżbą sztrôfë smiercë.<ref name="Elison1973"/> [[Chrzescëjaństwò]] òstało zdelegalizowóné ë jegò wëznôwcë bëlë ùstëgòwóny.<ref name="Turnbull1998">{{Cytë Knégã |autor=Stephen Turnbull |tytuł=The Kakure Kirishitan of Japan |wydawca=Routledge |rok=1998}}</ref> Nimò prowadzony pòliticzi izolacje, [[Japóńskô]] nie bëła czësto òdcãtô òd swiata. Jedurnym [[Eùropa|eùropejsczim]] krajã, chtërny mielë pòzwòlenié na prowadzenié ògrańczonégò hańdlu, bëła [[Zjednónô Repùblika Prowincjów]] (Néderlandzkô).<ref name="Goodman2000">{{Cytë Knégã |autor=Grant K. Goodman |tytuł=Japan and the Dutch 1600–1853 |wydawca=Routledge |rok=2000 |isbn=9781873410707}}</ref> Néderlandzczi hańdlarze mòglë prowadzëc dzejanié blós na niewiôldżim, sztëcznym òstrowie [[Dejima]] w pòrce [[Nagasaki]], pòd scësłą kòntrolą wëszëznë szogùnatu.<ref name="Goodman2000"/> Òkrom Néderlandczików ògrańczoné hańdlowé kòntaktë trzimóné bëłë téż z [[Chińskô Lëdowô Repùblika|Chinama]], [[Królestwò Riukiu|Królestwã Riukiu]] a z Kòrejańczikama za pòmòcą domenë [[Tsushima]].<ref name="Toby1984"/> Izolacjô pòmôga ùchòwac pòliticzną samòstójnotã a zakùńczëc wielewiekòwé domôcé wòjnë, równak z czasã doprowadzëła téż do technologicznégò a militarnégò zacopaniô [[Japóńskô|Japóńsczi]] wzglãdã chùtkò industrializëjącëch sã krajów Zôpadu.<ref name="Gordon2020"/> W pòłowie XIX stalatégò corôz czilurazowò pòjawiôł sã nakôz òdemkniãcô pòrtów dlô zagrańcowëch òkrãtów, co wëstawiło pòlitikã [[sakoku]] na pòwôżną próbã.<ref name="Beasley1972"/> Kùlminacją nëch wëdarzeniów bëło przërézowanié w 1853 rokù [[Zjednóné Kraje Americzi|amerikańsczi]] eskadrë dowòdzony przez kòmòdora [[Matthew Perry|Matthew Perry'égò]].<ref name="Perry1856">{{Cytë Knégã |autor=Matthew C. Perry |tytuł=Narrative of the Expedition of an American Squadron to the China Seas and Japan |wydawca=U.S. Government Printing Office |rok=1856}}</ref><ref name="Feifer2006">{{Cytë Knégã |autor=George Feifer |tytuł=Breaking Open Japan: Commodore Perry, Lord Abe, and American Imperialism in 1853 |wydawca=HarperCollins |rok=2006 |isbn=9780060573621}}</ref> Brëkùjącë mòderné ropné òkrãtë, [[Zjednóné Kraje Americzi|Zjednóné Kraje]] wëmùszëłë pòczãcé negòcjacjów z włôdzama [[Japóńskô|Japóńsczi]].<ref name="Dower2008">{{Cytë Knégã |autor=John W. Dower |tytuł=Black Ships & Samurai: Commodore Perry and the Opening of Japan |wydawca=MIT Visualizing Cultures |rok=2008}}</ref> Rok pózdni pòdpisónô òsta kònwencjô z [[Kanagawa|Kanagawë]], òdmikającô pierszé pòrtë dlô amerikańsczich bôtów.<ref name="Beasley1995">{{Cytë Knégã |autor=W. G. Beasley |tytuł=The Rise of Modern Japan |wydawca=St. Martin's Press |rok=1995 |isbn=9780312128005}}</ref> W pòstãpnëch latach szlachòwné traktatë òstałë zawiarté z jinszima zôpadnyma krajama.<ref name="McClain2002"/> Nierównoprawné ùmòwë a niemòżebnosc skùtecznégò procëmstawieniégò sã zagrańcznym nôcëskóm znacząco òsłabiłë aùtoritet [[Szogùnat Tokugawów|szogùnatu Tokugawów]] ë doprowadzëłë do rostu pòliticznégò kònfliktu, jaczi kùreszce zakùńcził sã Restaùracją Meiji w 1868 rokù.<ref name="Craig1961">{{Cytë Knégã |autor=Albert M. Craig |tytuł=Chōshū in the Meiji Restoration |wydawca=Harvard University Press |rok=1961}}</ref><ref name="Jansen2000"/> == Przërézowanié Matthew Perry'égò == [[File:Commodore Matthew C. Perry.jpg|Òdjimk kòmòdóra [[Matthew Perry|Matthew Perry'égò]]|mały|200px]] 8 lëpińca 1853 rokù do [[Hôwinga Edo|Hôwindżi Edo]] przërézowała [[Zjednóné Kraje Americzi|amerikańskô]] eskadra marénë pòd dowództwã kòmòdóra [[Matthew Perry|Matthew Perry'égò]].<ref name="Perry1856"/><ref name="Feifer2006"/> W ji skłôd wchòdzëłë szterë mòderné òkrãtë, w tim dwa nanëkóné pôrowima maszinama.<ref name="Dower2008"/> Ze wzglãdu na wëdobiwający sã z kòminów dim Japóńczicë pòzéwalë jã ''kurofune'' ([[Japóńsczi jãzëk|jap]]. 黒船), czëlë "Czôrnyma Òkrãtama".<ref name="Jansen2000"/> Jichné doturzenié wëwòłało wiôldżé pòbëkanié westrzód włôdzów szogùnatu òrôz mieszkańców kraju, jacy pò rôz pierszi zetknãlë sã z tak mòderną wòjskòwą technologią.<ref name="Beasley1972"/> Perry doturził do [[Japóńskô|Japóńsczi]] z lëstã prezydeńta [[Zjednóné Kraje Americzi|Zjednónëch Krajów]] [[Millard Fillmore|Millarda Fillmore'a]], domagając sã narzeszeniô diplomaticznégò stosënkù, òdemkniãcô japóńsczich pòrtów dlô amerikańsczich bôtów òrôz zagwësnieniô pòmòcë rozbitkóm.<ref name="Perry1856"/><ref name="Feifer2006"/> Jednoczasno [[Zjednóné Kraje Americzi|amerikańsczi]] kòmòdór dôł do zrozmieniô, że òdmòwa mòze doprowadzëc do brëkòwaniô dôdżi.<ref name="Dower2008"/> Swiądny technologiczny dominacje swòji flotë, òdmówił zdominowaniô sã reglóm narzëconëch przez szogùnat a domagôł sã dikretnëch negocjacjów z nôwëższima przédnikama włôdzów.<ref name="Gordon2020"/> Pò przekazaniu lëstu [[Matthew Perry|Perry]] òpùscył [[Japóńskô|Japóńskã]], zapòwiadając swój pòwrót w pòstãpnym rokù.<ref name="Perry1856"/> W gromicznikù 1854 rokù pònowno pòjawił sã ù ùbrzégù kraju z jesz wikszą flotą.<ref name="Feifer2006"/> Szogùnat, zdającë so zachã z gwôsny militarny słabòscë ë nie chcącë rizikòwac wòjskòwégò kònflitku, zgòdzył sã na pòczãce rozmòwów.<ref name="Beasley1972"/> [[File:Japanese 1854 print Commodore Perry.jpg|mały|left|230px|Japóńsczi drzewòrit, jaczi przedstawiô doturzenié flotë [[Matthew Perry|Perry'égò]] (1854)]] 31 stremiannika 1854 rokù pòdpisano kònwencjã z [[Kanagawa|Kanagawë]].<ref name="Beasley1995"/> Na ji mòcë odemkniãto pòrtë [[Shimoda]] a [[Hakodate]] dlô [[Zjednóné Kraje Americzi|amerikańsczich]] bôtów, zagwarantowóno òpiekã rozbitkóm òrôz ùsadzono ùrząd [[Zjednóné Kraje Americzi|amerikańsczégò]] kònsula.<ref name="McClain2002"/> Chòc traktat nie zakładôł jesz fùlny hańdlowi wëmianë, to béł pierszim krokã do zakùńczeniô pònad dwastaletny pòliticzi izolacje.<ref name="Gordon2020"/> W pòstãpnëch latach [[Japóńskô]] òsta zmùszona do pòdpisaniô szlachòwnëch ùmów z [[Wiôlgô Britaniô|Wiôlgą Britanią]], [[Ruskô|Ruską]], [[Francjô|Francëską]] a [[Néderlandzkô|Néderlandzką]].<ref name="Jansen2000"/> Maklëwno wôżny béł traktat Harrisa z 1858 rokù, jaczi òdemknął pòstãpné pòrtë dlô zagrańcowégò hańdlu òrôz przëznawôł cëzozemcóm wielné przëwileje, w tim eksteritorialnosc a nisczé cła.<ref>{{Cytë Knégã |autor=Townsend Harris |tytuł=Complete Journal of Townsend Harris |wydawca=Charles E. Tuttle Company |rok=1959}}</ref><ref name="Beasley1972"/> Ze wzglãdu na nierówny charakter ùgòdzeń òstałë òne pózdni pòzéwóné mianã "nierównoprawnëch traktatów".<ref name="Henshall2012"/> Pòdpisanié ùmów z zôpôdnyma krajama wëwòłało pòwôżny pòliticzny krizys.<ref name="Craig1961"/> Wielu [[Samùraj|Samùrajów]], [[daimyō]] òrôz przédników césôrzowégò dwòra ùznało, że szogùnat ùtracył mòc do barniô samòstójnoscë kraju.<ref name="Jansen2000"/> Corôz wikszą pòpùlarnotã zdobiwało zéwiszcze ''sonnō jōi'' („Tcë césôrza, wënëkôj barbarzińców”), jaczé stało sã symbòlã òprzéczczi procëm rządów [[Szogùnat Tokugawów|Tokugawów]] a cëzëch cëskóm.<ref name="Craig1961"/><ref name="Beasley1972"/> == Ùpôdk Szogùnatu == [[File:Yokohama-Sumo-Wrestler-Defeating-a-Foreigner-1861-Ipposai-Yoshifuji.png|mały|150px|Drzewòrit z 1861, jaczi przedstawiô biôtkòwnika [[sumo]] rzëcający cëzozemca, co pòkazëje nastroje antizôpôdné w cządze òdemkniãcô [[Japóńskô|Japóńsczi]].]] Pò pòdpisaniu nierównoprawnëch traktatów aùtoritet [[Szogùnat Tokugawów|szogùnatu Tokugawów]] pòczął gwôłtowno słabnąc.<ref name="Jansen2000"/><ref name="Beasley1972"/> W wielu feùdalnëch domenach rósło przekònanié, że donychczasowi system rządów nie je w stónie procëmkanąc sã presje zôpôdnëch mòcarstwów ani przëprowadzëc niezbëtnëch refòrmów.<ref name="Gordon2020"/><ref name="Totman1993"/> Maklëwno mòcnô òpòzycjô ùształcëła sã w pôłniowò-zôpôdnëch domenach [[Satsuma]] a [[Chōshū]], jaczich przédnicë pòmale wzmocnialë wespółrobòtã procëm szogùnatowi.<ref name="Craig1961"/><ref>{{Cytë Knégã |autor=Conrad Totman |tytuł=The Collapse of the Tokugawa Bakufu, 1862–1868 |wydawca=University of Hawaiʻi Press |rok=1980 |isbn=9780824806149}}</ref> Zôczątkòwò przëstójnicë zéwiszcza ''sonnō jōi'' òpòwiadalë sã za wënëkóniã cëzozemców z [[Japóńskô|Japóńsczi]].<ref name="Craig1961"/><ref name="Jansen2000"/> Z czasã równak wiele z nich ùznało, że skùteczny barń kraju wëmôgô przejãcô zôpôdny technologie, wòjskòwą mòdernizacje òrôz centralizacje kraju pòd zwiérzchnoscą césôrza.<ref name="Gordon2020"/><ref name="Beasley1972"/> W efekce rëch pòmale przesztôłcył sã z antizôpôdnégò w refòrmisticzny.<ref name="Henshall2012"/> W 1866 rokù dzãka staranióm [[Sakamoto Ryōma|Sakamoto Ryōmë]] zawôrto sojusz pòmidzë domenama [[Satsuma]] a [[Chōshū]].<ref>{{Cytë Knégã |autor=Ravina Mark |tytuł=The Last Samurai: The Life and Battles of Saigō Takamori |wydawca=John Wiley & Sons |rok=2004 |isbn=9780471089704}}</ref><ref name="Craig1961"/> Ùgòdzenié to òdegrało kluczową rolã w naszikòwaniu dzejaniô procëm szogùnatowi.<ref name="Jansen2000"/> Jednoczasno pògarszająca sã gòspòdôrcza sytuacjô, inflacjô òrôz spòlëznowé niezadowòlenié dodatkòwò òsłabiałë włôdzã [[Szogùnat Tokugawów|Tokugawów]].<ref name="Totman1993"/><ref name="Gordon2020"/> [[File:MeijiJoukyou.jpg|mały|left|200px|Césôrz [[Mutsuhito]] w dardze z [[Kioto]] do [[Tokio]] („Le Monde Illustre”, 1869)]] W smùtanie 1867 rokù slédny szogùn [[Tokugawa Yoshinobu]] zrzekł sã wikszoscë swòjich pòliticznëch ùprawnieniów ë fòrmalno zwrócył wëszëznã césôrzowi w wëdarzenim znónym jakno ''taisei hōkan'' („zwrot włôdzë césôrzowi”).<ref>{{Cytë Knégã |autor=Marius B. Jansen |tytuł=Sakamoto Ryōma and the Meiji Restoration |wydawca=Princeton University Press |rok=1961}}</ref><ref name="Beasley1972"/> Nie zakùńcziło to równak kònfliktu. Przëstójnicë szogùnatu nie zamierzalë pògòdzëc sã z ùtratą cësków, za to césôrsczé starnnictwò prowadzëło do całownégò rëmniãcô [[Ród Tokugawa|rodu Tokugawa]] z pòliticznégò żëcégò.<ref name="Jansen2000"/><ref name="Gordon2020"/> 3 strëmiannika 1868 rokù ògłoszono restaùracjã bezpòstrzédny césôrsczi włôdzë.<ref name="Beasley1972"/><ref name="Jansen2000"/> Czile tidzeniów pózdni wëbùchła [[wòjna Boshin]], jakô dërowała do 1869 rokù.<ref>{{Cytë Knégã |autor=Michael Wert |tytuł=Meiji Restoration Losers: Memory and Tokugawa Supporters in Modern Japan |wydawca=Harvard University Asia Center |rok=2022 |isbn=9780674275928}}</ref><ref>{{Cytë Knégã |autor=Stephen Turnbull |tytuł=The Boshin War 1868–69 |wydawca=Osprey Publishing |rok=2008 |isbn=9781846032462}}</ref> Wòjska wiérny césôrzowi dobëłë w [[Biôtka pòd Toba–Fushimi|biôtkã pòd Toba–Fushimi]], a pòstãpno zajãłë [[Edo]], jaczé pózdni przemianowóno na [[Tokio]].<ref name="TurnbullBoshin2008">{{Cytë Knégã |autor=Stephen Turnbull |tytuł=The Boshin War 1868–69 |wydawca=Osprey Publishing |rok=2008 |isbn=9781846032462}}</ref><ref name="Jansen2000"/> Slédną òprzéczką przëstójników szogùnatu òstôł zdławiony na òstrowie [[Hokkaido]], dze ùsadzono [[Repùblika Ezo|Repùblikã Ezo]].<ref>{{Cytë Knégã |autor=Stephen Turnbull |tytuł=War in Japan 1467–1615 |wydawca=Osprey Publishing |rok=2002 |isbn=9781841764801}}</ref><ref name="TurnbullBoshin2008"/> Ji kapitulacjô w maju 1869 rokù òznaczała definitiwny kùńc [[Szogùnat Tokugawów|szogùnatu Tokugawów]] a zakùńczenié stójnégò pònad dwa a pół stalata systemù bakufu (szogùnatu).<ref name="Jansen2000"/><ref name="Beasley1972"/> Ùpôdk Szogùnatu òdemknął dargã przeprowadzeniô szerok naszikòwónëch refòrmów, jaczé przesztôłcëłë [[Japóńskô|Japóńskã]] z feùdalnégò kraju w mòderné scentralizowóné césôrstwò.<ref name="McClain2002"/><ref name="Gordon2020"/> W pòstãpnëch latach nowé włôdze pòczãłi lëkwidacjã systemù han ([[Feùdalizm|feùdalizmu]]), refòrmã administracje, mòdernizacje wòjska, rozwij industrie òrôz bùdowã mòdernégò systemù edukacje, co pòczãło richtich cząd Restaùracje Meiji.<ref name="Jansen2000"/><ref name="Beasley1972"/><ref name="Henshall2012"/> == Przëpisë == {{Przëpisë}} g7ovvjo2oziew3m59pfd6taz31y8izf 210178 210177 2026-08-04T06:19:17Z Terrus38 14026 dalszi dzél kòrektë, jesz mdze trzecy 210178 wikitext text/x-wiki {{Historiczné Wëdarzenié | miono = Restaùracjô Meiji | miono_orig = {{Lang|ja|明治維新}} | òbrôzk = Meiji tenno1.jpg | pòdpis = Césôrz Meiji ([[Mutsuhito]]) w młodoscë. | grafika_szerokòsc = 220px | data = [[1868]] – [[1912]] | plac = [[Japóńskô]] | zort = Rewòlucjô / Transfòrmacjô kraju | przëczëna = Krizys szogùnatu, nôcësk zôpadnëch krajów | skùtczi = Mòdernizacjô Japóńsczi, rozwij na wiôlgą pòtãgã | przédnicë = [[Mutsuhito|Césôrz Meiji]], [[Takamori Saigō]], [[Ōkubo Toshimichi]] | bëtnicë = Rząd Japóńsczi, samùrajowie, samòrządzëna }} '''Restaùracjô Meiji''' [[Japóńsczi jãzëk|(jap]]. 明治維新 Meiji Ishin, dosł. „Òdnowa Meiji”) - cząd głãbòczich pòliticznëch, spòlëznowëch a wòjskòwëch zmianów w [[Japóńskô|Japóńsce]], jaczi rozpòczął sã w 1868 wëcmanim z òbaleniã [[Szogùnat Tokugawów|szogùnatu Tokugawów]] a przëwróceniã realny wëszëznë césarzowi [[Mutsuhito]] (Meiji).<ref name="Jansen2000">{{Cytë Knégã |autor=Marius B. Jansen |tytuł=The Making of Modern Japan |wydawca=Harvard University Press |rok=2000 |isbn=9780674003347}}</ref><ref name="Gordon2020">{{Cytë Knégã |autor=Andrew Gordon |tytuł=A Modern History of Japan: From Tokugawa Times to the Present |wydawca=Oxford University Press |rok=2020 |isbn=9780190920555}}</ref> Ne wëdarzenia zakùńczëłë pònad 260-latny cząd rządów szogùnów ë rozpòczãłë proces chùtczi mòdernizacje a téż westernizacje kraju.<ref name="Beasley1972">{{Cytë Knégã |autor=W. G. Beasley |tytuł=The Meiji Restoration |wydawca=Stanford University Press |rok=1972 |isbn=9780804708159}}</ref><ref name="Henshall2012">{{Cytë Knégã |autor=Kenneth G. Henshall |tytuł=A History of Japan: From Stone Age to Superpower |wydawca=Palgrave Macmillan |rok=2012 |isbn=9780230346628}}</ref> Przez czile lat [[Japóńskô]] przesztôłcëła sã z feùdalnégò kraju w mòderné industriowé państwò a jednã z nôwikszich militarnëch a gòspòdarczich pòtãgów [[Azjô|Azje]].<ref name="McClain2002">{{Cytë Knégã |autor=James L. McClain |tytuł=Japan: A Modern History |wydawca=W. W. Norton & Company |rok=2002 |isbn=9780393041569}}</ref> Restaùracjô bëła òdpòwiedzą na roscący bënowi krizys a nôcësk zôpadnëch mòcarstwów, jaczé sã domôgałë òdemkniãcô [[Japóńskô|Japóńsczi]] na midzënôrodny biznes.<ref name="Storry1990">{{Cytë Knégã |autor=Richard Storry |tytuł=A History of Modern Japan |wydawca=Penguin Books |rok=1990 |isbn=9780140137026}}</ref> Refòrmë òbjimałë wnetka wszëtczé wietwie żëcégò - administracjã, wòjskò, gòspòdarkã, edukacjã, prawò a téż spòlëznową strukturã.<ref name="Jansen2000"/> == Kòntekst == [[File:Island of Deshima, Dutch East India Company Wellcome L0035084.jpg|mały|Òstrów Dejima ù ùbrzégù Nagasaki, dze hańdlowóno z Néderlandczikama.]] Òd zôczątkù XVII stalatégò [[Japóńskô]] prowadzëła pòlitikã izolacje òd bùtnowégò swiata, pòzéwóną jakno [[sakoku]] ([[Japóńsczi jãzëk|jap]]. 鎖国 – „zamkłi kraj”).<ref name="Toby1984">{{Cytë Knégã |autor=Ronald P. Toby |tytuł=State and Diplomacy in Early Modern Japan |wydawca=Princeton University Press |rok=1984 |isbn=9780691054063}}</ref><ref name="Totman1993">{{Cytë Knégã |autor=Conrad Totman |tytuł=Early Modern Japan |wydawca=University of California Press |rok=1993 |isbn=9780520061859}}</ref> Òsta òna wprowadzona przez [[szogùnat Tokugawów]] pò serie kòntaktów z [[Eùropa|eùropejsczima]] hańdlarzama a misjónarzama, przédno Pòrtugalczikama a Szpanama.<ref name="Elison1973">{{Cytë Knégã |autor=George Elison |tytuł=Deus Destroyed: The Image of Christianity in Early Modern Japan |wydawca=Harvard University Press |rok=1973 |isbn=9780674198258}}</ref> Włôdze sã òbawiałë roscącëch cësków chrzescëjaństwa a mòżebnotë zanôleżnoscë Japóńsczi òd [[Eùropa|eùropejsczich]] kòlonialnëch mòcarstwów, czegò przëmiarë mógł ùzdrzec w jinszich partach [[Azjô|Azje]].<ref name="Jansen2000"/> Na mòcë pòstãpnëch ediktów zakôzóné òstało misyjné dzejanié, wikszosc cëzozemczików òsta wënëkónô a Japóńczikóm zabarnioné òstało òpùszczanié kraju pòd zagrôżbą sztrôfë smiercë.<ref name="Elison1973"/> [[Chrzescëjaństwò]] òstało zdelegalizowóné ë jegò wëznôwcë bëlë ùstëgòwóny.<ref name="Turnbull1998">{{Cytë Knégã |autor=Stephen Turnbull |tytuł=The Kakure Kirishitan of Japan |wydawca=Routledge |rok=1998}}</ref> Nimò prowadzony pòliticzi izolacje, [[Japóńskô]] nie bëła czësto òdcãtô òd swiata. Jedurnym [[Eùropa|eùropejsczim]] krajã, chtërny mielë pòzwòlenié na prowadzenié ògrańczonégò hańdlu, bëła [[Zjednónô Repùblika Prowincjów]] (Néderlandzkô).<ref name="Goodman2000">{{Cytë Knégã |autor=Grant K. Goodman |tytuł=Japan and the Dutch 1600–1853 |wydawca=Routledge |rok=2000 |isbn=9781873410707}}</ref> Néderlandzczi hańdlarze mòglë prowadzëc dzejanié blós na niewiôldżim, sztëcznym òstrowie [[Dejima]] w pòrce [[Nagasaki]], pòd scësłą kòntrolą wëszëznë szogùnatu.<ref name="Goodman2000"/> Òkrom Néderlandczików ògrańczoné hańdlowé kòntaktë trzimóné bëłë téż z [[Chińskô Lëdowô Repùblika|Chinama]], [[Królestwò Riukiu|Królestwã Riukiu]] a z Kòrejańczikama za pòmòcą domenë [[Tsushima]].<ref name="Toby1984"/> Izolacjô pòmôga ùchòwac pòliticzną samòstójnotã a zakùńczëc wielewiekòwé domôcé wòjnë, równak z czasã doprowadzëła téż do technologicznégò a militarnégò zacopaniô [[Japóńskô|Japóńsczi]] wzglãdã chùtkò industrializëjącëch sã krajów Zôpadu.<ref name="Gordon2020"/> W pòłowie XIX stalatégò corôz czilurazowò pòjawiôł sã nakôz òdemkniãcô pòrtów dlô zagrańcowëch òkrãtów, co wëstawiło pòlitikã [[sakoku]] na pòwôżną próbã.<ref name="Beasley1972"/> Kùlminacją nëch wëdarzeniów bëło przërézowanié w 1853 rokù [[Zjednóné Kraje Americzi|amerikańsczi]] eskadrë dowòdzony przez kòmòdora [[Matthew Perry|Matthew Perry'égò]].<ref name="Perry1856">{{Cytë Knégã |autor=Matthew C. Perry |tytuł=Narrative of the Expedition of an American Squadron to the China Seas and Japan |wydawca=U.S. Government Printing Office |rok=1856}}</ref><ref name="Feifer2006">{{Cytë Knégã |autor=George Feifer |tytuł=Breaking Open Japan: Commodore Perry, Lord Abe, and American Imperialism in 1853 |wydawca=HarperCollins |rok=2006 |isbn=9780060573621}}</ref> Brëkùjącë mòderné ropné òkrãtë, [[Zjednóné Kraje Americzi|Zjednóné Kraje]] wëmùszëłë pòczãcé negòcjacjów z włôdzama [[Japóńskô|Japóńsczi]].<ref name="Dower2008">{{Cytë Knégã |autor=John W. Dower |tytuł=Black Ships & Samurai: Commodore Perry and the Opening of Japan |wydawca=MIT Visualizing Cultures |rok=2008}}</ref> Rok pózdni pòdpisónô òsta kònwencjô z [[Kanagawa|Kanagawë]], òdmikającô pierszé pòrtë dlô amerikańsczich bôtów.<ref name="Beasley1995">{{Cytë Knégã |autor=W. G. Beasley |tytuł=The Rise of Modern Japan |wydawca=St. Martin's Press |rok=1995 |isbn=9780312128005}}</ref> W pòstãpnëch latach szlachòwné traktatë òstałë zawiarté z jinszima zôpadnyma krajama.<ref name="McClain2002"/> Nierównoprawné ùmòwë a niemòżebnosc skùtecznégò procëmstawieniégò sã zagrańcznym nôcëskóm znacząco òsłabiłë aùtoritet [[Szogùnat Tokugawów|szogùnatu Tokugawów]] ë doprowadzëłë do rostu pòliticznégò kònfliktu, jaczi kùreszce zakùńcził sã Restaùracją Meiji w 1868 rokù.<ref name="Craig1961">{{Cytë Knégã |autor=Albert M. Craig |tytuł=Chōshū in the Meiji Restoration |wydawca=Harvard University Press |rok=1961}}</ref><ref name="Jansen2000"/> == Przërézowanié Matthew Perry'égò == [[File:Commodore Matthew C. Perry.jpg|Òdjimk kòmòdóra [[Matthew Perry|Matthew Perry'égò]]|mały|200px]] 8 lëpińca 1853 rokù do [[Hôwinga Edo|Hôwindżi Edo]] przërézowa [[Zjednóné Kraje Americzi|amerikańskô]] eskadra marénë pòd dowództwã kòmòdora [[Matthew Perry|Matthew Perry'égò]].<ref name="Perry1856"/><ref name="Feifer2006"/> W ji skłôd wchòdzëłë szterë mòderné òkrãtë, w tim dwa nanëkóné ropnyma maszinama.<ref name="Dower2008"/> Ze wzglãdu na wëdobiwający sã z kòminów dim Japóńczicë pòzéwelë jã ''kurofune'' ([[Japóńsczi jãzëk|jap]]. 黒船), czëlë "Czôrnyma Òkrãtama".<ref name="Jansen2000"/> Jichné doprzińdzenié wëwòłało wiôldżé zadzëwòwanié westrzód włôdzów szogùnatu a mieszkańców kraju, jaczi pierszi rôz zetkelë sã z tak mòderną wòjskòwą technologią.<ref name="Beasley1972"/> Perry doturził do [[Japóńskô|Japóńsczi]] z lëstã prezydeńta [[Zjednóné Kraje Americzi|Zjednónëch Krajów]] [[Millard Fillmore|Millarda Fillmore'a]], domôgającë sã narzeszeniô diplomaticznëch stosënków, òdemkniãcô japóńsczich pòrtów dlô amerikańsczich òkrãtów a zagwësnieniô pòmòcë rozbitkóm.<ref name="Perry1856"/><ref name="Feifer2006"/> Jednoczasno [[Zjednóné Kraje Americzi|amerikańsczi]] kòmòdór dôł do zrozmieniô, że òdmòwa mòze doprowadzëc do ùżëcô sëłë.<ref name="Dower2008"/> Swiądny technologiczny dominacje swòji flotë, òdmówił pòddaniégò sã reglóm narzëconëch przez szogùnat a domôgôł sã bezpòstrzédnëch negòcjacjów z nôwëższima wëszëznama .<ref name="Gordon2020"/> Pò przekôzaniu lëstu [[Matthew Perry|Perry]] òpùscył [[Japóńskô|Japóńskã]], zapòwiôdającë swój pòwrót w pòstãpnym rokù.<ref name="Perry1856"/> W gromicznikù 1854 rokù pònowno pòjawił sã ù ùbrzégù kraju z jesz wikszą flotą.<ref name="Feifer2006"/> Szogùnat, zdającë so sprawã z gwôsny militarny słabòscë ë niechcącë réskòwac wòjskòwim kònfliktã, zgòdzył sã na zaczãce rozmòwów.<ref name="Beasley1972"/> [[File:Japanese 1854 print Commodore Perry.jpg|mały|left|230px|Japóńsczi drzewòrit, jaczi przedstawiô doturzenié flotë [[Matthew Perry|Perry'égò]] (1854)]] 31 stremiannika 1854 rokù pòdpisónô òsta kònwencjô z [[Kanagawa|Kanagawë]].<ref name="Beasley1995"/> Na ji mòcë odemkłé òstałë dlô [[Zjednóné Kraje Americzi|amerikańsczich]] òkrãtów pòrtë [[Shimoda]] a [[Hakodate]], rozbitkóm zagwarantowónô òsta òpieka a ùsadzony ùrząd [[Zjednóné Kraje Americzi|amerikańsczégò]] kònsula.<ref name="McClain2002"/> Chòc traktat nie zakłôdôł jesz fùlny hańdlowi wëmianë, to béł pierszim krokã do zakùńczeniô pònad dwastalatny pòliticzi izolacje.<ref name="Gordon2020"/> W pòstãpnëch latach [[Japóńskô]] òsta zmùszonô do pòdpisaniô szlachòwnëch ùmów z [[Wiôlgô Britaniô|Wiôlgą Britanią]], [[Ruskô|Ruską]], [[Francjô|Francëską]] a [[Néderlandzkô|Néderlandzką]].<ref name="Jansen2000"/> Òsoblëwie wôżny béł traktat Harrisa z 1858 rokù, jaczi òdemknął pòstãpné pòrtë dlô zagrańcowégò hańdlu a przëznôwôł cëzozemczikóm wielné przëwileje, w tim eksteritorialnosc a nisczé cła.<ref>{{Cytë Knégã |autor=Townsend Harris |tytuł=Complete Journal of Townsend Harris |wydawca=Charles E. Tuttle Company |rok=1959}}</ref><ref name="Beasley1972"/> Ze wzglãdu na nierówny charakter ùgòdzeniów òstałë òne pózdni pòzwóné mionã "nierównoprawnëch traktatów".<ref name="Henshall2012"/> Pòdpisanié ùmów z zôpadnyma krajama wëwòłało pòwôżny pòliticzny krizys.<ref name="Craig1961"/> Wiele [[Samùraj|Samùrajów]], [[daimyō]] a przédników césarzowégò dwòra ùznało, że szogùnat ùtracył mòc do òbarnë samòstójnoscë kraju.<ref name="Jansen2000"/> Corôz wikszą pòpùlarnotã zdobiwało zéwiszcze ''sonnō jōi'' („Tcë césarza, wënëkôj barbarzińców”), jaczé stało sã symbòlã òprzéczczi procëm rządóm [[Szogùnat Tokugawów|Tokugawów]] a cëzym cëskóm.<ref name="Craig1961"/><ref name="Beasley1972"/> == Ùpôdk Szogùnatu == [[File:Yokohama-Sumo-Wrestler-Defeating-a-Foreigner-1861-Ipposai-Yoshifuji.png|mały|150px|Drzewòrit z 1861, jaczi przedstawiô biôtkòwnika [[sumo]] rzëcający cëzozemca, co pòkazëje nastroje antizôpôdné w cządze òdemkniãcô [[Japóńskô|Japóńsczi]].]] Pò pòdpisaniu nierównoprawnëch traktatów aùtoritet [[Szogùnat Tokugawów|szogùnatu Tokugawów]] pòczął chiże słabnąc.<ref name="Jansen2000"/><ref name="Beasley1972"/> We wiele feùdalnëch domenach rosło przekònanié, że donëchczasowi system rządów nie je w sztãdze procëmstawic sã presje zôpadnëch mòcarstwów ani przëprowadzëc kòniecznëch refòrmów.<ref name="Gordon2020"/><ref name="Totman1993"/> Òsoblëwie mòcnô òpòzycjô ùsztôłtowa sã w pôłniowò-zôpadnëch domenach [[Satsuma]] a [[Chōshū]], jaczich przédnicë pòmale zmòcniwelë wespółrobòtã procëm szogùnatowi.<ref name="Craig1961"/><ref>{{Cytë Knégã |autor=Conrad Totman |tytuł=The Collapse of the Tokugawa Bakufu, 1862–1868 |wydawca=University of Hawaiʻi Press |rok=1980 |isbn=9780824806149}}</ref> Zôczątkòwò przëstójnicë zéwiszcza ''sonnō jōi'' òpòwiôdelë sã za wënëkaniã cëzozemczików z [[Japóńskô|Japóńsczi]].<ref name="Craig1961"/><ref name="Jansen2000"/> Z czasã równak wiele z nich ùznało, że skùtecznô òbarna kraju wëmôgô przejãcô zôpôdny technologie, wòjskòwi mòdernizacje a centralizacje kraju pòd przédnictwã césôrza.<ref name="Gordon2020"/><ref name="Beasley1972"/> W efekce rëch pòmale przesztôłcył sã z antizôpadnégò w refòrmisticzny.<ref name="Henshall2012"/> W 1866 rokù dzãka staróm [[Sakamoto Ryōma|Sakamoto Ryōmë]] zawiartô òsta zdrëszëna pòmidzë domenama [[Satsuma]] a [[Chōshū]].<ref>{{Cytë Knégã |autor=Ravina Mark |tytuł=The Last Samurai: The Life and Battles of Saigō Takamori |wydawca=John Wiley & Sons |rok=2004 |isbn=9780471089704}}</ref><ref name="Craig1961"/> Nen dogôdënk òdegrôł kluczową rolã w naszëkòwaniu dzejaniô procëm szogùnatowi.<ref name="Jansen2000"/> Jednoczasno pògôrszająca sã gòspòdarczô sytuacjô, inflacjô a spòlëznowé niezadowòlnienié dodatkòwò òsłôbiałë włôdzã [[Szogùnat Tokugawów|Tokugawów]].<ref name="Totman1993"/><ref name="Gordon2020"/> [[File:MeijiJoukyou.jpg|mały|left|200px|Césôrz [[Mutsuhito]] w dardze z [[Kioto]] do [[Tokio]] („Le Monde Illustre”, 1869)]] W smùtanie 1867 rokù slédny szogùn [[Tokugawa Yoshinobu]] zrzekł sã wikszoscë swòjich pòliticznëch ùprawnieniów ë fòrmalno zwrócył wëszëznã césôrzowi w wëdarzenim znónym jakno ''taisei hōkan'' („zwrot włôdzë césôrzowi”).<ref>{{Cytë Knégã |autor=Marius B. Jansen |tytuł=Sakamoto Ryōma and the Meiji Restoration |wydawca=Princeton University Press |rok=1961}}</ref><ref name="Beasley1972"/> Nie zakùńcziło to równak kònfliktu. Przëstójnicë szogùnatu nie zamierzelë pògòdzëc sã z ùtratą cësków, za to césôrsczé starnnictwò prowadzëło do całownégò rëmniãcô [[Ród Tokugawa|rodu Tokugawa]] z pòliticznégò żëcégò.<ref name="Jansen2000"/><ref name="Gordon2020"/> 3 strëmiannika 1868 rokù ògłoszono restaùracjã bezpòstrzédny césôrsczi włôdzë.<ref name="Beasley1972"/><ref name="Jansen2000"/> Czile tidzeniów pózdni wëbùchła [[wòjna Boshin]], jakô dërowała do 1869 rokù.<ref>{{Cytë Knégã |autor=Michael Wert |tytuł=Meiji Restoration Losers: Memory and Tokugawa Supporters in Modern Japan |wydawca=Harvard University Asia Center |rok=2022 |isbn=9780674275928}}</ref><ref>{{Cytë Knégã |autor=Stephen Turnbull |tytuł=The Boshin War 1868–69 |wydawca=Osprey Publishing |rok=2008 |isbn=9781846032462}}</ref> Wòjska wiérny césôrzowi dobëłë w [[Biôtka pòd Toba–Fushimi|biôtkã pòd Toba–Fushimi]], a pòstãpno zajãłë [[Edo]], jaczé pózdni przemianowóno na [[Tokio]].<ref name="TurnbullBoshin2008">{{Cytë Knégã |autor=Stephen Turnbull |tytuł=The Boshin War 1868–69 |wydawca=Osprey Publishing |rok=2008 |isbn=9781846032462}}</ref><ref name="Jansen2000"/> Slédną òprzéczką przëstójników szogùnatu òstôł zdławiony na òstrowie [[Hokkaido]], dze ùsadzono [[Repùblika Ezo|Repùblikã Ezo]].<ref>{{Cytë Knégã |autor=Stephen Turnbull |tytuł=War in Japan 1467–1615 |wydawca=Osprey Publishing |rok=2002 |isbn=9781841764801}}</ref><ref name="TurnbullBoshin2008"/> Ji kapitulacjô w maju 1869 rokù òznaczała definitiwny kùńc [[Szogùnat Tokugawów|szogùnatu Tokugawów]] a zakùńczenié stójnégò pònad dwa a pół stalata systemù bakufu (szogùnatu).<ref name="Jansen2000"/><ref name="Beasley1972"/> Ùpôdk Szogùnatu òdemknął dargã przeprowadzeniô szerok naszikòwónëch refòrmów, jaczé przesztôłcëłë [[Japóńskô|Japóńskã]] z feùdalnégò kraju w mòderné scentralizowóné césôrstwò.<ref name="McClain2002"/><ref name="Gordon2020"/> W pòstãpnëch latach nowé włôdze pòczãłi lëkwidacjã systemù han ([[Feùdalizm|feùdalizmu]]), refòrmã administracje, mòdernizacje wòjska, rozwij industrie òrôz bùdowã mòdernégò systemù edukacje, co pòczãło richtich cząd Restaùracje Meiji.<ref name="Jansen2000"/><ref name="Beasley1972"/><ref name="Henshall2012"/> == Przëpisë == {{Przëpisë}} itq810wwnkzrsunmenyj8g98dvmwq26