Wikipedia csbwiki https://csb.wikipedia.org/wiki/Prz%C3%A9dn%C3%B4_starna MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter Media Specjalnô Diskùsëjô Brëkòwnik Diskùsëjô brëkòwnika Wiki Diskùsëjô Wiki Òbrôzk Diskùsëjô òbrôzków MediaWiki Diskùsëjô MediaWiki Szablóna Diskùsëjô Szablónë Pòmòc Diskùsëjô Pòmòcë Kategòrëjô Diskùsëjô Kategòrëji TimedText TimedText talk Moduł Dyskusja modułu Wydarzenie Dyskusja wydarzenia 0 111 210665 203664 2026-08-09T13:25:25Z Terrus38 14026 210665 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} {{Kalãdôrzk}} === Swiãta ë ùroczëznë === * [[Mionowi dzéń]] òbchòdzą: Anatol, Bòris, Walãti, Zygmùnd * Dzéń [[fana|Fanë]] Rzeczëpòspòlité Pòlsczi === Wëdarzenia === * 1417 – w Sanoku òdbëł sã zdënk króla Władysłôwa II Jagiełły z jegò trzëcô białką Elżbiétą z Pileckich * 1848 – pòwstanié wiôlgôpólsczé: dobëcé pòwstańców w [[biôtczi]] pòd Sokołowem * 1915 – I wòjna swiãtowô: pòczątk biôtczi pòd Gòrlicami * 1921 – wëbùchłô III pòwstanie śląskie * 1940 – II wòjna swiãtowô: do kòncentracyjnégò lagrë w Schsenhausen wëjechôł pierwsczi transpòrt sôdzowników z Pawiaka * 1974 – òtwarto lotniskò we Gduńsku * 1988 – początk sztrajkù we Zdrzëtniô Gduńskô * 2006 – założëno Mùzeùm Historii Pòlsczi we Warszawie === Ùrodzëlë sã === * 1437 – [[Filip Kallimach]], pisôrz (ùm. 1496) * 1729 – [[Katarzëna II Wiôlgô]], césarzowô Rusji (ùm. 1796) * 1903 – Marión Górecki, pòlsczi dëchòwi katoliczci, błogòsławony (ùm. 1940) * 1975 – David Beckham, angelsczi grôcz w balã === Ùmarlë === * 1519 – [[Leonardo da Vinci]], italsczi malôrz (ùr. 1452) * 1826 – Antón Malczewski, pòlsczi pòéta, alpinista (alpòwnik) (ùr. 1793) * 1848 – Florión Dąbrowski, pòlsczi òficér, bëtnik pòwstania lëstopadnikowégò (ùr. 1798) * 1862 – Frãc Wężyk, pòlsczi pisôrz, pòéta, (ùr. 1785) * 1870 – Aleks Aleksandrowicz Romanow, wiôldżi ksążã Rusji (ùr. 1869) * 1884 – Kònstãti Zakrzewski, pòlsczi pòéta, dramatopisôrz (ùr. 1811) * 1941 – Bòlesłôw Strzelecki, pòlsczi dëchòwi katoliczci, błogòsławony (ùr. 1896) * 1992 – Sztefón Kieniewicz, pòlsczi dziejopisôrz (ùr. 1907) == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Roczëzna}} {{Kalãdarium}} {{Aùtokat/Kalãdarium/Dzéń}} dj61amr2sb0e7apcuizq588wko5s5em 0 1382 210666 210468 2026-08-09T13:25:34Z Terrus38 14026 210666 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}}{{Wies infobox | Wies=Trzebiôtczi | rodzôcz_wsë= | céch_wsë= | ôrt_gminë= | fana_wsë= | kôrta_wsë= | Kôrta={{Lokalizacëjnô kôrta|mapa=PL|rozmiar=250|rodzaj=inline|punkty mapy={{Lokalizacëjnô kôrta/pùnkt|54°03'54"N 17°17'59"E|pòzycjô=right|merk=Red pog.svg|rozmiôr merka=8|òpisënk=[[Trzebiôtczi]]}}}} | wòjewództwò=pòmòrsczé | kréz=bëtowsczi | gmina=Tëchómié | szôłtëstwò=Trzebiôtczi | miejskô= | wiechrzëzna= | gradëN=54 | minutëN=03 | sekùndëN=51 | gradëE=17 | minutëE=18 | sekùndëE=07 | wiżô= | rok= | lëdztwò=475 | gãscëzna= | nr_czér=59 | pòcztowi_kòd=77-134 | reg_tôfla=GBY | SIMC= | szôłtës= | www= | òdjimk=Trzebiatkowa, train station.jpg | galerëjô_commons=Category:Trzebiatkowa |}} '''Trzebiôtczi''' abò '''Trzebiôtkòwa''' ({{Jãz.|pl}} ''Trzebiatkowa''; {{Jãz.|de}} ''Tschebiatkow'', òd 1928 ''Radensfelde'') – małô wies kòle [[Tëchómie|Tëchómia]] w [[Bëtowsczi kréz|bëtowsczim krézu]]. Rodné gniôzdo rodzën Trzebiatowsczich. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}}{{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë]] [[Kategòrëjô:Gmina Tëchómié]] jc827tpft6r3lwvac8rjv3jyppfb5t0 4 2489 210773 207897 2026-08-09T13:47:15Z Terrus38 14026 210773 wikitext text/x-wiki == Infòrmacjô == [[Òbrôzk:Curly Brackets.svg|120px|bezramki|prawo]] '''Szablónë''' – starnë ùsôdzóné w [[Pòmòc:rum pòzw|rumie pòzw]] „Szablóna” w célu [[Pòmòc:transkluzjô|wielerazòwégò wstôwianiô jich do jinszich starn]] Wikipedie. W editorze zdrojowégò kòdu brëkòwanié spùszczô na wstôwianiégò kònstrukcje ôrtu <code><nowiki>{{Pòzwa szablonu}}</nowiki></code>. === Wszelejaczé szablónë === {|align=center width=95% style="border: 1px solid #c6c9ff;border-collapse:collapse;" border=1 |{{[[Szablóna:Apartny_artikel|Apartny artikel]]}} |{{Apartny_artikel}} |- |{{[[Szablóna:Wiele znaczeniów|Wiele znaczeniów]]}} |{{Wiele znaczeniów}} |- |{{[[Szablóna:Ùzémk artikla|Ùzémk artikla]]}} |{{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} |- |{{[[Szablóna:Kòreja-stub|Kòreja-stub]]}} |{{Kòreja-stub}} |- |{{[[Szablóna:Do werifikacje|Do werifikacje]]}} |{{Do werifikacje}} |- |{{[[Szablóna:PD|PD]]}} |{{PD}} |- |{{[[Szablóna:GFDL|GFDL]]}} |{{GFDL}} |- |{{[[Szablóna:Cc-by-sa-2.5|Cc-by-sa-2.5]]}} |{{Cc-by-sa-2.5}} |- |{{[[Szablóna:ADR|ADR]]}} |{{ADR|nocat=1}} |- |{{[[Szablóna:Miono|Miono]]}} |{{Miono}} |- |{{[[Szablóna:Zdrzódło|Zdrzódło]]}}<br>→[[:Kategòrëjô:Artikle brëkùjącé zdrzódłów]] |{{Zdrzódło}} |- |{{[[Szablóna:Commons|Commons]]}} |{{Commons}} |- |{{[[Szablóna:Nôpiérwi pò kaszëbskù|Nôpiérwi pò kaszëbskù]]}}<br>→[[:Kategòrëjô:Nôpiérwi pò kaszëbskù]] |{{Nôpiérwi pò kaszëbskù}} [[Òbrôzk:Paris transit icons - Métro 1.svg|20px|link=Kategòrëjô:Nôpiérwi pò kaszëbskù]] |- |{{[[Szablóna:Aktualizacjô|Aktualizacjô]]}}<br>→[[:Kategòrëjô:Aktualizowac]] |{{Aktualizacjô|Òstatnô={{CURRENTYEAR}}-{{CURRENTMONTH2}}-{{CURRENTDAY2}}|Nastãpnô=+1 rok|kat=nie}} |- |{{[[Szablóna:Brëkòkôstka|Brëkòkôstka]]}} |{{Brëkòkôstka}} |- |{{[[Szablóna:Anielsczi òpisënk szablónë|Anielsczi òpisënk szablónë]]}} |{{Anielsczi òpisënk szablónë}} |- |{{[[Szablóna:Krôj pòdôwczi|Krôj pòdôwczi]]}} |{{Krôj pòdôwczi}} |} === Diskùsjô === {|align=center width=95% style="border: 1px solid #c6c9ff;border-collapse:collapse;" border=1 |{{[[Szablóna:Za|Za]]}} |{{Za}} |- |{{[[Szablóna:Procëm|Procëm]]}} |{{Procëm}} |} === Pòmòrskô === {|align=center width=95% style="border: 1px solid #c6c9ff;border-collapse:collapse;" border=1 |{{[[Szablóna:Pòmòrsczé krézë|Pòmòrsczé krézë]]}} |{{Pòmòrsczé krézë}} |- |{{[[Szablóna:Kartësczi kréz|Kartësczi kréz]]}} |{{Kartësczi kréz}} |- |{{[[Szablóna:Kòscérsczi kréz|Kòscérsczi kréz]]}} |{{Kòscérsczi kréz}} |- |{{[[Szablóna:Wejrowsczi kréz|Wejrowsczi kréz]]}} |{{Wejrowsczi kréz}} |- |{{[[Szablóna:Gduńsczi kréz|Gduńsczi kréz]]}} |{{Gduńsczi kréz}} |} [[Kategòrëjô:Meta-starnë Wikipediji]] 2cd254rgm2m2zvdlhdw0ek1uvza6hr0 0 2674 210667 209406 2026-08-09T13:25:40Z Terrus38 14026 210667 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} {{Wies infobox | Wies = Chmielno | rodzôcz_wsë = | céch_wsë = Òbrôzk:POL gmina Chmielno COA.svg | ôrt_gminë = | fana_wsë = | kôrta_wsë = | wòjewództwò = pòmòrsczé | kréz = kartësczi | gmina = Chmielno | szôłtëstwò = Chmielno | miejskô = | wiechrzëzna = | gradëN = 54 | minutëN = 19 | sekùndëN = 35 | gradëE = 18 | minutëE = 06 | sekùndëE = 03 | wiżô = | rok = | lëdztwò = 1580 | gãscëzna = | nr_czér = 58 | pòcztowi_kòd = 83-333 | reg_tôfla = GKA | SIMC = | szôłtës = | www = | òdjimk = | galerëjô_commons = Category:Chmielno, Pomeranian Voivodeship |}} '''Chmielno''' ({{jãz.|pl}} ''Chmielno'') – [[Kaszëbë|kaszëbskô]] gminnô [[wies]] w [[Pòlskô|Pòlsce]] pòłożonô w [[pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczim wòjewództwie]], w [[kartësczi kréz|kartësczim krézu]], w [[gmina Chmielno|gminie Chmielno]], w òbéńdze [[Kaszëbsczé Pòjezerzé|Kaszëbsczégò Pòjezerzô]] ë [[Kaszëbsczi Krôjòbrazny Park|Kaszëbsczégò Krôjòbrazowégò Parkù]]. Tu je kòscół. W 1280r. biskùp [[Albierz]] pòcwierdzył nadanié kòscoła sw. Piotra stądka klôsztorowi norbertanków w [[Żukòwò|Żukòwie]]. Legendë rzeszą z tim [[Damroka|Damrokã]]. Tu w szkòle dzece ùczą sã [[Kaszëbsczi jãzëk|kaszëbsczégò jãzëka]][http://zschmielno.edupage.org/teachers/]. Chmielno je nad jezorama: [[Jezoro Biôłé|Biôłé]] ë [[Jezoro Kłodno|Kłodno]], na zôpôd òd [[Kartuzë|Kartuz]]. To je wôżny [[turistika|turistny]] òstrzódk z wiele penzjónatama, wczasowima chëczama ë [[agrokwatéra|agrokwatérama]]. M.jin. tądkã jidze turistny, [[Kaszëbsczi Szlach]]. Stądka bëłë[http://csb.wikipedia.org/w/index.php?title=%C3%92br%C3%B4zk:Zdroje_Raduni.djvu&page=48] i są znóné keramikòwé wërobinë, bò grónkòwniô je tu òd lat[https://web.archive.org/web/20160305114843/http://kulturaonline.pl/w,chmielnie,nie,swieci,garnki,lepia,tytul,artykul,4209.html]. W òbéńdze [[szołtëstwò|szôłtëstwa]] pòłożoné sã miészé kòlonie: * [[Babino]], * [[Bùkòwinczi]], * [[Chmieleńsczé Chróstë]], * [[Chmielónkò]], * [[Koszkaniô]], * [[Lãpa]], * [[Òsowô Górô]], * [[Rékòwò]], * [[Wãgliskò]] Dlô turistów tu je np. plac "U Chłopa"<ref>http://www.uchlopa.agrowakacje.pl/</ref>. == Galeriô == <gallery mode="packed"> Òbrôzk:Chmielno - Urząd Gminy i kościół.JPG|Ùrząd Gminë i kòscół Òbrôzk:Muzeum Ceramiki Neclów w Chmielnie.JPG| Òbrôzk:Wazon.jpg|Chmielno je znóny z keramikòwëch wërobinów Òbrôzk:Chmielno - Muzeum Neclów 35.JPG|Chmielno je znóny z keramikòwëch wërobinów </gallery> == Òbaczë téż == * [[Dwòjôczi]] * [[Rodnô mòwa (kònkùrs)]] * [[Mésterstwa Pòlsczi w Zażëwanim Tobaczi]] * [[Léón Nécel]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/590 Chmielno w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë]] [[Kategòrëjô:Gmina Chmielno]] [[Kategòrëjô:Kaszëbë]] fvofkgavvkvftjxwql6dhucol5l1cej 0 2930 210669 208712 2026-08-09T13:26:33Z Terrus38 14026 210669 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Porter zywiec.jpg|mały|]] '''Piwò''' (arch. ''bërsz'') to [[alkòholowi napitk]] ò nisczi zamkłoscë [[alkòhol]]u (zwiksza do 6%), zwëskóny bez [[destilacëjô|destilacjã]] òb [[alkòholowô fermentacëjô|alkòholową fermentacjã]] piwną [[soczëzna|soczëznie]], chtërna je dostónô ze [[zbòżé|zbòżégò]] (nòbarzi [[jãczmiéń|jãczmienia]]). == Historiô == Wszëtczé zbòża, chtërné mają w se cëczer mògą pòddac sã ùrmòwi fermentacëje dzãka dzëczim młodzóm w lëfce. Wic czej znóné bëłë ju zbòża, piwò mògło samòstójno pòwstac w rozmajitëch kùlturach na swiece. Nôstarszé szlache browarzeniô mają nie przëmiérzającë sétme tësąców lat, co je wiedzec z chemicznëch testów dôwnëch grónków z dzysdniowégò môlu Jiranu. Antropòloga Alan Eamesje dbë, że "piwò bëło ną mòcą, chtërna naczerowa plemiã Nomadów do żëcô we wsach..." Je wiedzec, że w kraju Sumerów, Mezopòtamie, chtëren béł midzë Tigrisã a Eùfratã, warzëlë nen napitk, le nie je wiedzec na jaczi spòsób Sumerowie ùsadzële receptë. Sumerowie baro wenerowale piwò. Przódëczasny tekst, znóny jakno "Himn do Nikasi" (Nikasi béła bóżëną piwa) mô w se receptã na wërobk negò napitkù. :Ninkasi, të jes tą, chtërna piecze ''bappir'' w wiôldżim piekarkã, :Wkłôda w szëkù górë łëzganych zôren, :Të jes tą, chtërna mòkrzë malc ùstôwiony na zemi... :Të jest tą, chtërna trzëma w rãkach baro słodkã soczëznã... :Ninkasi, të jes tą, chtërna wëlewa przefiltrowane piwò z browarni bùte, :To je [jakno] nacercé Tigrisu ë Eùfratu. Z niegò wiéme, że to nôstarszé piwò zwëskiwóné bëło z chleba fermeńtowónégò w wòdze. Wic mòże bëc, że no piwò szlachòwało barżi za chlébòwim kwasã. Czej krôj Sumerów ùpôdł, jich spòsobiôrzë, Babilończicë, rozwinelë warzenié piwa. W epòpeje "Gilgamesz", czëtómë, że ''Enkidu'', primitiwny stwór, półczłowiek-półzwiérz, pò wëpicém sétmë grónuszków piwa stôł sã człowiekã. Babilończicë rozmielë warzëc 20 zortów piwa. Wëwòżelë je nawetka do Egiptu. Babilońsczi król Hammùrabi, w swòji zbérnice praw miôł téż ùstawë tikające sã piwa. Midzë jinszima, jegò pòddóny mielë do wëpicégò wedle sztatusu, òd 2 do 5 litròw negò napitkù òb dzéń ë piwòwarë mielë nakôzóne, żëbë nie falszowac piwa (np. nié dolewac do niegò wòdë). Białczi piłë piwò z miodã czë jinszima lëbiodczima (daktëlama czë miodnyma jagòdama). Technologiã prodùkòwaniô piwa rozwijalë téż Egipcjanowie, chtërny naczãle rozmajitima dodôwkama pòprôwiac jegò szmakã. Piwò bëło dlô nich na tëli wôżné, że ùsadzële apartną heroglifã na jegò òznaczenié. Rzëmianowie ë Grekòwie są znóny colemało z robieniô wina. Leno òni téż, nigle wino sã nié rozkòscerzëło, pilë piwò. W Rzimsczim Jimperium piwò bëło wszãdze tam, dze bëłë jiwrë w dostanim wina. Równak Rzëmianowie trzimële je za napitk barbarzińców. Wiele nôrodów robiło swòje piwò. Ò rozlubianiu sã Germanów do negò napitkù pisze, z gwësnym lëchim wseczëcim, Tacët (Germania 23,1: ''potui humor ex hordeo aut frumento, in quandam similitudinem vini corruptus'', co nie przëmiérzającë òznôcza "do picégò mają sczënioną z jiczmã czë pszenicã, skażonã ceklënã, chtërna ùdaje wino"). Dzysdniowi Miemce znają piwò òb nômni 800 rokù przed nają erą. Samòbëtno, techologijô wërobkù piwa pòwstała téż na jinszëch kòntinentach. W Americe òd òkolim IX stalata p.n.e. robi sã m.jn. kùkùridzane piwò ''chibche'', chtërne brało sã ze zwëkòwi fermentacëji kùkùridzanej soczëznë z dodôwkã ptialinë. Napitk nen miôł wiôldżą rolã na nordze Eùropë. Fińskô pòéma ''Kalewala'' pòswiãcô jemù jaż 400 réżków, czej stwòrzeniu swiata blós ò połowã mni. W nordicczim epòse ''Edda'' je mòżna przeczëtac, że wino to je napitk nieùmiérnych bògów a piwò słëchającë je do swiata smiertelnych. W przódeczasnym swiece warzniém piwa zajëmiwałe sã białczi. W prawach wielu nôrodów bëło, że statczi do warzeniégò piwa nôleżą do białków. Stojizna na naczãła sã zmieniwac w strzédnych stalatach, czej warzeniém zajãłe sã klôsztornicë. Do swòji biédni, òsoblëwi w pòsce, dietë brëkòwale òni lubnegò w szmakù, ful bògatégò w witaminë ë mineralne dzélëczi napitkù. Prawa tikające sã pòstu nié tikałe piwa, tedë òno mògło bëc pite òb całi rok. W niechtërnëch klôsztorach klôsztornikom przëpôdało nawetka 5 litrów negò napitkù òb dzéń. Z czasã klôsztorë robilë wiãcy piwa niż gò brëkòwelë, tedë naczãlë je przedôwac. Ùlepszalë przë tim technologijã ë ùsadzalë nowe receptë. Niechtërne klôsztorë dzãka warzeniu piwa zebrałë zacht wiôldżi kapitał. == Zortë dzysdniowégò piwa == === Piwa wiérzchni fermentacëji === [[Òbrôzk:Real Ale 2004-05-09 cropped.jpg|150px|mały|Piwò zortu [[ale]] ]] * [[stout]] - cemne, bez mała czôrnë piwò, chtërne je zwëskóne ze scëkrzënégò [[malc]]u z dôdówkã pszenicznégò malcu, ò cãżczim, słodkò-gòrzczim szmakù. Nôsłôwniészim piwem negò zortu je [[Guinness]]. * [[ale]] - cemnobrune abò jasnobrune piwa zwëskóne z kaszpùtu (miészónczi) strzédnégò ë scëkrzënégò malcu, ò szmakach ód gòrzczégò do słodkòwégò. * [[bitter]] - szlach piwa ale ò cemnojantarowi farwe ë gòrzczim a bez słodczégò szmakù, je zwëkòwi piwã w [[Anielskô|angelsczich]] pùbach. * [[porter]] - zwëkòwi kaszpùt piw ''ale'', ''bittera'' ë ''stouta'' z dôdówkã [[szpirtus]]u ë przëprawë. * [[piwò trapistów]] - klôsztorne piwò, zwëskòne z cemnegò malcu, baro mòcno chmielóne. Terô warzone blós w piãcu browarniach w [[Belgijô|Beldżji]] ë jedny w [[Holandijô|Holandji]]. * [[czerwòne piwò]] - widzałë piwò w Beldżji, [[Australëjô|Australëji]] ë [[Frańcëjô|Frańcëji]], letkò słodczé piwò z niescëkrzënégò malcu le zwëskóne metodama wiérzchni fermentacëji. * [[weizen]] - jasne, mòckò szëmùjące piwò, përznã chmielóne, pôch bananowò-granôtczi. Mô przenômni 50% pszenégò malcu, pòchodzi z [[Bawarskô]]. Jegò przedstôwcë to: Paulaner, Franziskaner, Schneider === Piwa niżny fermentacëji === * [[pilsner]] (pils) - zwëkòwe piwò, zwëskóne z jiczmòwégò malcu, chmélu, wòdë ë młodze. Pilsner to gòrzczé piwò ò jasnojantarowé farwë, szmaka òstrô a pòznôwnô. Miôno pòchodzi òd gardu w [[Czeskô]], [[Pilzno]]. Gwësny przëkłôd to [[Pilsner Urquell]] (Plzensky Prazdroj). * [[lager]] - piwò zwëskone tak jak pilsner, leno z dôdówkã cëkru ë czasã pszenégò ë kùkùridzowégò malcu. Gwësny przëkłôd to amerikańsczi [[Budweiser]]. * [[Ice lager]] - piwò fermentowane ë filtrowane w baro môłich temperaturach z môłim dôdówkã chmélu. Piwò baro przezérne, chtërne trzëmac mòżna w biôłich sklónkach. Piwa te sã bez mała bez szmaka. Baro widzałë w [[USA]] ë [[Meksyk|Meksykù]]. Gwësny przëkłôd to [[Corona]] ë [[Ice Bud]]. === Piwa ùrmòwi fermentacëji === * [[lambic]] * [[gueuze]] * [[faro]] * [[kriek]] === Warzenié dzysdniowégò piwa === Dzysdniowò warzenie piwa òdbiwô sã w apartnych ùstôwach - [[browarniô|browaniach]]. Mòżna téż warzec piwo domôwama spòsobama (domôce browarzenie). Na proces robieniô piwa skłôda sã: * produkcëjô malcu, * przësztelowanié soczëznë, * fermentacë soczëznë, * léganié piwa, * filtracjëjô, * òbcëg pòszëkòwanégò piwa == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Pitczi]] m6k4seg1uybi99x1dkm1jq4nr6gnqyt 0 3086 210670 206955 2026-08-09T13:26:39Z Terrus38 14026 210670 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} '''Słowiańsczé plemiona''' - karno wczasnostrzédnowiekòwich namôlnëch wnożnëch zrzesznic jistniejącëch na òbéńdze zamieszkiwanej òb [[Słowiónie|Słowiónów]]. === Lësta słowiańsczich plemion w alfabétowim ùkłôdze === Miona wëmienionëch niżi plemion ùchòwałë sã w historëcznëch zdrojach. Króm nich archeòlodzë wëapartniają téż jinsze plemiona, chtërnëch miona sã nié ùchòwałë. * [[Bëtyńcë]] * [[Bieżuńczanie]] * [[Bòbrzanie]] * [[Brzeżanie]] * [[Bùdënowie]] * [[Bulgarzë]] * [[Wòłynianie|Bùżanie]] * [[Chòrwacë]] * [[Chùdzycë]] * [[Chùtycë]] * [[Chyżanie]] * [[Czesi]] * [[Czrezpenianie]] * [[Deczanie]] * [[Derewlanie]] * [[Doleńcë]] * [[Doszanie]] * [[Dragòwicë]] * [[Drzewianie]] * [[Dulebòwie]] * [[Dziadoszanie]] * [[Gadczanie]] * [[Glënianie]] * [[Glinianie]] * [[Głomacze]] * [[Głubczëce (plemiã)|Głubczëce]] * [[Gòlãszëcë]] * [[Gòplanie]] * [[Hawòlanie]] * [[Hobòlanie]] * [[Jezercë]] * [[Kaszëbi]] * [[Kòledzice]] * [[Krëwicze]] * [[Kùjawianie]] * [[Lãdzanie]] * [[Lemùzi]] * [[Lesicë]] * [[Welecë|Lëcice]] * [[Lëpianie]] * [[Licicaviki]] * [[Litomierzëcë (plemiã)|Litomierzëcë]] * [[Lubùszanie]] * [[Lupiglaa]] * [[Łãczëcanie]] * [[Łuczanie]] * [[Serbołużëczanie|Łużëczanie]] * [[Mazowszanie]] * [[Milczanie]] * [[Milingòwie]] * [[Moinvinidi]] * [[Mòrawianie]] * [[Mòrzëcë]] * [[Mòrzëczanie]] <!-- jesz nót dolmaczenkù: * [[Narentanie]] * [[Nice (plemię słowiańskie)|Nice]] * [[Nieletycy]] * [[Nieletycy|Nielecice]] * [[Niżanie|Niszanie]] * [[Nitrzanie]] * [[Nizice]] * [[Niżanie]] * [[Nizice|Niżyce]] * [[Nizice|Niżycy]] * [[Nudzice]] * [[Nudzice|Nudycy]] * [[Hawelanie|Oblanie]] * [[Obodryci|Obodrzyce]] * [[Opolanie]] * [[Polanie]] * [[Połabianie]] * [[Połoczanie]] * [[Pomorzanie]] * [[Pszowianie]] * [[Pyrzyczanie]] * [[Radanzwinidi]] * [[Radymicze]] * [[Ranowie]] * [[Redarowie|Ratarowie]] * [[Redarowie]] * [[Rzeczanie]] * [[Scytycy]] * [[Siedliczanie|Sedliczanie]] * [[Serbowie]] * [[Serbiszcze]] * [[Siedliczanie]] * [[Ziemczycy|Siemczyce]] * [[Sieradzanie]] * [[Siewierzanie]] * [[Sitice]] * [[Sklawinowie]] * [[Słowacy]] * [[Słowińcy]] * [[Słupianie|Słubianie]] * [[Słupianie]] * [[Smoleńcy]] * [[Smolińcy]] * [[Serbołużyczanie|Sorabowie]] * [[Sporei]] * [[Sprewianie]] * [[Stodoranie|Stodaranie]] * [[Strumińcy|Strumieńcy]] * [[Strupienice]] * [[Susłowie]] * [[Ślężanie]] * [[Trzebowianie]] * [[Tywerycy|Tywercy]] * [[Ulicze]] * [[Wagrowie]] * [[Warnowie]] * [[Welegezyci|Welegezeci]] * [[Wenedowie]] * [[Wiatycze]] * [[Wieleci]] * [[Wiślanie]] * [[Wolinianie]] * [[Wkrzanie]] * [[Wprzanie]] * [[Zahumljanie]] * [[Zara]] * [[Zeriuani]] * [[Ziemczycy]] * [[Zliczanie]] * [[Żarowie]] * [[Żary (plemię słowiańskie)|Żary]] * [[Żyrmunty|Żermunty]] * [[Żyrmunty]] * [[Żytyce|Żytyczanie]] --> == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} [[Kategòrëjô:Słowianie]] quohsc1j6uib76in9k78o9vo1cq4dpl 10 3559 210662 209195 2026-08-09T13:23:49Z Terrus38 14026 210662 wikitext text/x-wiki <br clear=all>[[Òbrôzk:Weryfikacejo.jpg|20px|left]]<small>''Nen articzel òstôł napisóny przez òsobã, jakô nie znaje dobrze kaszëbsczégò. Jãzëkòwô prawidłowòsc négò artikla wëmôgô werifikacje.''</small><includeonly>[[Kategòrëjô:Do werifikacëji]]</includeonly> 05tmq92q4dmxbwcln416kn2humrc1yz 210663 210662 2026-08-09T13:24:53Z Terrus38 14026 Terrus38 przeniós starnã [[Szablóna:Do werifikacëji]] do [[Szablóna:Do werifikacje]]: pisënk, përznã sróm, żebë titel szablónë do jãzëkòwi werifikacje sóm nie béł zgòdą ze sztandardã 210662 wikitext text/x-wiki <br clear=all>[[Òbrôzk:Weryfikacejo.jpg|20px|left]]<small>''Nen articzel òstôł napisóny przez òsobã, jakô nie znaje dobrze kaszëbsczégò. Jãzëkòwô prawidłowòsc négò artikla wëmôgô werifikacje.''</small><includeonly>[[Kategòrëjô:Do werifikacëji]]</includeonly> 05tmq92q4dmxbwcln416kn2humrc1yz 0 3801 210671 192505 2026-08-09T13:26:48Z Terrus38 14026 210671 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} {{Gard-infobox| Gard=Tichë| dopełniacz=Tychów| céch=POL Tychy COA.svg| karta=POL Tychy map.svg| wòjewództwò=szląsczé| kréz=| grodzki=tak| rodzaj_gminy=miejska| gmina=| miejska=tak| zarządzający=Prezydent miasta| bùrméster=Andrzej Dziuba| mail=| adres_um=Al. Niepodległości 49| kod_poczt_um=43-100| tel_um=(+48) 32 776-33-33| fax_um=(+48) 32 776-33-44| mail_um=| wiéchrzëzna=81,72| stopniN=50|minutN=08|stopniE=18|minutE=59| wysokość=| rok=2005| lëdztwò=134 200| gęstość=1651| aglomeracja=3 487 000| czerënkòwi numer=(+48) 32| pòcztowi kòd=43-100 do 43-135| registracëjné tôfle=ST| TERYT=| SIMC=| miasta_partnerskie=| www=http://www.umtychy.pl/| założone=| prawa_miejskie=[[1951]] }} '''Tichë''' - gard na prawach krézu w [[Szląsczé wòjewództwò|szląsczim wòjewództwie]]. {{stub}} [[Kategòrëjô:Szląsczé wòjewództwò]] [[Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce]] [[Kategòrëjô:Tichë]] 6ws61mwl4d1nqgukecf0v380r083txy 0 4331 210672 202362 2026-08-09T13:26:53Z Terrus38 14026 210672 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} {{Infobox-państwò| gwôsné miono = Fürstentum Liechtenstein | miono = Ksãżstwò Liechtenstein | miono-genitiw = Liechtensteinu | fana = Flag of Liechtenstein.svg| herb = Staatswappen-Liechtensteins.svg| na karce = Europe location LIE.png | mòtto =Für Gott, Fürst und Vaterland | jãzëk = [[miemiecczi jãzëk|miemiecczi]]| stolëca = Vaduz | fòrma państwa = Kònstitucëjnô mònarchijô | wiéchrzëzna = 160,5 | procent-wòdë = 0 | lëdztwò = 37 468 | rok = 2015 | dëtk = szwajcarsczi frank | kòd dëtka = [[CHF]] | czasowô cona = +1 | swiãto = | himn = [[Oben am jungen Rhein]] | kòd = LI | Internet = .li | telefón = +423 |Mònarcha=Jan Adóm II|Premiéra=Brigitte Haas|aùtowi kòd=FL}} [[Òbrôzk:FurstentumLiechtenstein.Triesenberg.jpg|mały|Triesenberg]] '''Liechtenstein, Ksãżstwò Liechtenstein''' (czasã pòtikóny je téż pisënk '''Lichtensztajn'''{{Zdrzódło|nocat=}}) je môłim państwã w [[Eùropa|Eùropie]]. Greńczë z [[Aùstriô|Aùstrią]] i [[Szwajcariô|Szwajcarią]]. == Òbaczë téż == * [[Szwajcariô]] * [[Aùstriô]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Eùropa}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Lichtenstein| ]] [[Kategòrëjô:Eùropejsczé państwa]] bg054gm1v08d4fb71c4dw0bh2uc6s97 0 4340 210673 209637 2026-08-09T13:26:58Z Terrus38 14026 210673 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} {{Infobox-państwò| gwôsné miono = United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland | miono = Zjednóne Królestwò Wiôldżi Britanji ë Nordowi Irlandie | miono-genitiw = Wiôldżi Britanji | fana = Flag of the United Kingdom.svg| herb = Royal coat of arms of the United Kingdom (St. Edward's Crown).svg | na karce = Europe-UK.svg| mòtto = Dieu et mon droit<br>(Bóg i mòje prawò)| jãzëk = [[Angelsczi jãzëk|angelsczi]] | stolëca = [[Londin]] | fòrma państwa = [[mònarchiô]] | wiéchrzëzna = 244.820 | lëdztwò = 67 791 400 | rok = 2021 | dëtk = Angelsczi funt szterling ₤ | kòd dëtka = GBP | czasowô cona = +0 | himn = God Save the King<br>(Bòże chroń Króla) <center>[[Òbrôzk:United States Navy Band - God Save the Queen.oga]]</center> | kòd = GB | Internet = .uk | telefón = +44 |Mònarcha=[[Karól III]]|Premiéra=Andy Burnham|aùtowi kòd=UK|data ùsôdzenia=1 stëcznika 1801}} [[Òbrôzk:Map of the countries of the United Kingdom.svg|mały|lewo|Krôje Wiôldżi Britanji:<br>niebiesczi - [[Szkòckô]]<br> czerwòny - [[Angliô]]<br>zelony - [[Walijô]]<br>żôłti - [[Nordowô Irlandëjô]]]] '''Wiôlgô Britaniô'''<ref>{{sloworz.org|19866|22486}}</ref> abò '''Wiôlgô Britanijô''', '''Zjednóne Królestwò Wiôldżi Britanji ë Nordowi Irlandie''' ({{jãz.|en}} ''Great Britain, United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland'') je państwã w [[Eùropa|Eùropie]], a do [[31 stëcznika]] 2020 rokù òna bëła dzélã [[Eùropejskô Ùnijô|Eùropejsczi Ùniji]]. Dzysdniowò, wedle kònstitucëji Wiôldżi Britaniji w ji skłôd wchôdają 4 krôje: [[Walijô]], [[Szkòckô]], [[Angliô]], [[Nordowô Irlandëjô]]. Wiôlgô Britanijô mô kòl cesnôscë zależnëch teritoriów, chtërne nie są fòrmalno partã państwa, ale są z nim kònstitucjonalno pòwiązóné ë administracyjno pòdległé. Należą do nich dependencje Britijsczi Kòrónë ([[Guernsey]], [[Jersey]] ë [[Man|Òstrów Man]]) ë britijsczé zamòrzsczé teritoria: Akrotiri, Anguilla, Bermuda, Britijsczé Antarkticczé Teritorium, Britijsczé Teritorium Indiancczégo Òceanu, Britijsczé Dzewicczé Òstrowë, Dhekelia, Kajmane, Falklandë, Pôłniowô Georgia ë Pôłniowi Sandwich, Gibraltar, Montserrat, Pitcairn, Turks ë Caicos ë Òstrów Swiãti Heleny, Òstrów Wniebowstąpienia ë Tristan da Cunha. Wiôlgô Britanijô je załóżcą [[Wspólnotô Nôrodów|Wspólnotë Nôrodów]], chtërna zrzesziwô bëłé kòlonie, dominia ë jinszé britijsczé włôsnoscë. Òd 1 stëcznika 1973 do 31 stëcznika 2020 rokù bëła człónkã nôprzód Eùropejsczi Wspólnotë, a pòzni [[Eùropejskô Ùnijô|Eùropejsczi Ùniji]] (EÙ). Je stałim człónkã Radzë Bezpieczeństwa ÒNZ òd czasu ji pierszi sesji w 1946 rokù, mô prawo weta. Wchôdô téż w skłôd Radzë Eùropë, G7, G20, NATO, OECD ë WTO. Wiôlgô Britanijô je krôjã rozwiniãtym, stanowi szóstą gòspòdarkã swiata pòdle PKB nòminalnégò ë osmą gòspòdarkã swiata pòdle paritetu sëłë nabëwczi. Bëło to pierszé na swiece w pełni zindustrializowóné państwò ë nôwikszé mocarstwo swiatowé w XIX ë na pòczątkù XX wiekù. Wiôlgô Britanijô òstôwô dali mocarstwã ze znacznyma wpływami ekònomicznyma, kulturalnyma, militarnëma, naùkòwima ë pòliticznëma na midzënarodowi arenie. Britijsczé zbrojné sëłë stacjonują w 80 krôjach swiata (nôwikszé stałé garnizony są w [[Miemieckô|Miemczech]], na [[Cyper|Cyperze]], na Falklandach, w Gibraltarze ë w [[Kanada|Kanadze]]). Wësoczoscë wëdatków na wòjskòwòsc dają Wiôldżi Britaniji ósme plac na swiece (2019). Posiadô równak kòl 200 głowiców atómowëch. Wiôlgo Britanijô je kònstitucyjną mònarchią. Głową państwa je mònarcha (òd 8 séwnika 2022 na trónie zasôdô król Karól III). * stoleczny gard: [[Londin]] * lëdztwò: 67 791 400 mieszkańców ([[2021]]) * wiéchrzëzna: 244.820 km² == Galeriô == <gallery mode="packed"> Òbrôzk:Silbury_1.jpg|Ùrzma Silbury Òbrôzk:The_Shard_London_(32330527315).jpg|Londin, widoczny je chmùrnik Shard Òbrôzk:Sutton_Hoo_helmet_2016.png|Anglosasczi paradny chełm z Sutton Hoo Òbrôzk:Yalta_summit_1945_with_Churchill,_Roosevelt,_Stalin.jpg|Britijsczi premiér Winston Churchill na kònferencje Jałce Òbrôzk:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|Isaac Newton, britijsczi fizyk </gallery> == Òbaczë téż == * [[Malta]] * [[Cyper]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Eùropa}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Wiôlgô Britaniô| ]] pvd3cqeck6k8qdv7fllfksupsyn4sjh 0 4873 210668 207568 2026-08-09T13:26:00Z Terrus38 14026 210668 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Roland-Brobargen.JPG|mały|left|Statua Roland w Brobergen]] {{Wies infobox | Wies=Brobergen | rodzôcz_wsë= | céch_wsë=Òbrôzk:Wappen Brobergen, Niedersachsen.svg | ôrt_gminë= | fana_wsë= | kôrta_wsë=Òbrôzk:Brobergen in STD.png | wòjewództwò=Dólnô Saksonia | kréz=Stade | gmina=Kranenburg | szôłtëstwò= | miejskô= | wiechrzëzna=6.06 | gradëN=53 | minutëN=35 | sekùndëN=48 | gradëE=9 | minutëE=11 | sekùndëE=16 | wiżô= | rok= | lëdztwò=215 | gãscëzna= | nr_czér=04140 | pòcztowi_kòd=21726 | reg_tôfla=STD | SIMC= | szôłtës= | www= | òdjimk= | galerëjô_commons=Category:Brobergen |}} '''Brobergen''' ({{jãz.|nds}} '''Brobargen''') je wies w [[Dólnô Saksonia|Dólnô Saksonii]], [[Miemieckô]], je ùsadłe nad rzéką [[Oste]]. Pierszô zmiónka ò Brobergen pòchôdô z 1286 (''Brocberge'') rokù. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Miemieckô]] 6s07jsgwjwheeop0753g4eme9xl42et 0 5099 210674 208522 2026-08-09T13:27:02Z Terrus38 14026 210674 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Bishop Konstantyn Dominik.jpg|mały|Słëgô Bòżi Kònstantin Dominik]] [[Òbrôzk:Gdańsk Targ Sienny 5 (tablica).JPG|mały|Wdôrnô tôblëca na mònastérze Élżbietanków we [[Gduńsk]]ù]] '''Kònstantin Dominik''' ({{jãz.|pl}} ''Konstantyn Dominik''; ùr. [[7 lëstopadnika]] [[1870]] w [[Gniéżdżewò|Gniéżdżewie]], ùm. [[7 strëmiannika]] [[1942]] we [[Gduńsk|Gduńskù]]) – [[Kaszëbë|kaszëbsczi]] pòmòcny biskùp [[Chełmińskô diecezjô|chełmińsczi diecezje]], pierszi biskùp-[[Kaszëbi|Kaszëba]] w òdrozeny Pòlsce, spòlëznowi dzejôrz ë patriota, jeden z nôwëbitniészich sënów [[Kaszëbë|kaszëbsczi zemi]]. == Żëcopis == W młodich latach rósł na pòbòżnégò człowieka. Dzãka pòmòcë wùja - ksãdza Jakùba Derca - mógł w 1883 rokù wstãpic do [[Collegium Marianum]], szkòłë w [[Pelplin|Pelplënie]]. Pò ji skùńczenim ùcził sã dali w Chełmnie, gdze w 1893 rokù zdôł egzamin dozdrzelałotë. Ùcził sã baro dobrze i tak mógł zacząc sztudérowanié w Dëchòwny Seminarëji w Pelplënie. Tùwò pò pôrã latach dożdôł sã ksãżëch swiãceniów, chtërne przëjimnął [[25 strëmiannika]] 1897. Jakno ksądz béł nôprzód we Gduńskù-Òruni, a pózni w Chełmnie. W 1911 rokù òstôł òjcã dëchòwnym pelplińsczi seminarëji ë ji wicerektorã, a latach 1920-1932 béł rektorã. Òn ju za młodi béł słôwny z prawòscë i swiãtoscë. Òd 1928 rokù béł biskùpã sufraganã diecezji chełmińsczi. Jakno biskùp w 1931 rokù béł w [[Sjónowò|Sjónowie]] i [[Kartuzë|Kartuzach]]. Ùmarł w ùdbie swiãtoscë 1942 rokù we [[Gduńsk|Gduńskù]], gdze w [[II swiatowô wòjna|II swiatowi wòjnie]] wëwiozle gò Miemcë. Pò sétmë latach cało biskùpa bëło przeniosłé do [[Pelplin|Pelplëna]]. Tam jegò grób je òbjimniãti wiôlgą tczą. Za żëcégò miôł òn w sobie wiôlgą pòkòrã. Nie gònił za achtniącém i pòczestnotą, a z wszëtczima lëdzama òbchòdôł sã tak samò. Czej szło ò wiarã stojôł mòckò za prôwdzëwą nôùką Kòscoła. Òsoblëwie wiele dzyrzkòscë mùszôł pòkazac òbczôs wòjnë, czej Miemcë òd 1939 rokù nie dôwelë Mù pòkù. Wiele Kaszëbów mòdli są ò jak nôchùtszé wëniesenié Słëdżi Bòżégò Kònstantina Dominika na wôłtôrze. Tak je òsoblëwie w [[Gdiniô|Gdini]], [[Gduńsk|Gduńskù]], [[Kartuzë|Kartuzach]], [[Bëtowò|Bëtowie]], [[Żukòwò|Żukòwie]], [[Réda|Rédze]], [[Swôrzewò|Swôrzewie]] i [[Kòlbùdë|Kòlbùdach]]. Biskùp Dominik nigdë nie zabôcził ò swòjim kaszëbsczim pòchòdzënkù. Òn przë kòżdi leżnoscë gôdôł pò [[kaszëbsczi jãzëk|kaszëbskù]]<ref>Ormiński, H., Sługa Boży Ksiądz Biskup Konstantyn Dominik, Kartuzy 1986, s. 257</ref>. Òn uznôł "Jô jem dlô nieba - niebò dlô mie; bò tam dësza naléze to do czegò na swiece wiedno zgrôwô - szczescé." "...; grzéch je przëczëną tegò, że żeniałi lëdze przeklënają tã chwilã, czedë przed wôłtôrzã pòdelë sobie rãce i przërzeklë sobie wiérnotã jaż do smiercy." == Òbaczë téż == * [[Pelplëno]] * [[Gniéżdżewò]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Lëteratura == * Kaszëbskô lëteratura : wëzdrzënë / Daniél Kalinowsczi, Adela Kùik-Kalinowskô ; tłómaczenié na kaszëbsczi jãzëk Dariusz Majkòwsczi, Gduńsk : Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié : [[Kaszëbsczi Institut|Instytut Kaszubski w Gdańsku]], 2017, s. 23. * J. Borzyszkowski, J. Mordawski, J. Treder: Historia, geografia, język i piśmiennictwo Kaszubów; J. Bòrzëszkòwsczi, J. Mòrdawsczi, [[Jerzi Tréder|J. Tréder]]: Historia, geògrafia, jãzëk i pismienizna Kaszëbów, Wëdowizna M. Rôżok przë wespółrobòce z Institutã Kaszëbsczim, Gduńsk 1999, s. 59. * Leszek Jażdżewski, ''Ksiądz Biskup Konstantyn Dominik - Życie i pamięć o nim na Kaszubach i Pomorzu'' (Bernardinum, 2013)[http://ksiegarnia.pwn.pl/produkt/207636/ksiadz-biskup-konstantyn-dominik.html] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://newsaints.faithweb.com/year/1942.htm Anielskòjãzëkòwi biogram 2)] * [https://get.google.com/albumarchive/102450455362701560115/album/AF1QipPPaLZwJj6Tugv0PxmrtjEpyX670XTrDIQPojiM?source=pwa] * [http://www.diecezja-pelplin.pl/diecezja/procesy-beatyfikacyjne/1258-sluga-bozy-bp-konstanty-dominik Pòlskòjãzëkòwi biogram w pelplińsczi diecezji] * [http://pelplin.pl/wiadomosci/15073/komunikat-w-sprawie-konferencji-biskup-konstantyn-dominik---nadz Pòlskòjãzëkòwé wiadło z 2020 r.] * [http://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/speeches/2004/october/documents/hf_jp-ii_spe_20041019_pelplin-poland_en.html] * [https://web.archive.org/web/20140306152102/http://www.naleik.nazwa.pl/procesbeatyfikacyjny/index.php Słëgô Bòżi Kònstantin Dominik (pl)] {{Kòntrola}} {{SORTUJ:Dominik Kònstantin}} [[Kategòrëjô:Katolëcczi Kòscół]] [[Kategòrëjô:Kaszëbi]] [[Kategòrëjô:Ùmarłi w Gduńskù]] 6y5cno8zsi3fod8i6g7lsomnp6n33ib 210809 210674 2026-08-09T22:01:32Z Terrus38 14026 Terrus38 przeniós starnã [[Kònstantin Dominik]] do [[Kónstantin Dominik]]: pisënk 210674 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Bishop Konstantyn Dominik.jpg|mały|Słëgô Bòżi Kònstantin Dominik]] [[Òbrôzk:Gdańsk Targ Sienny 5 (tablica).JPG|mały|Wdôrnô tôblëca na mònastérze Élżbietanków we [[Gduńsk]]ù]] '''Kònstantin Dominik''' ({{jãz.|pl}} ''Konstantyn Dominik''; ùr. [[7 lëstopadnika]] [[1870]] w [[Gniéżdżewò|Gniéżdżewie]], ùm. [[7 strëmiannika]] [[1942]] we [[Gduńsk|Gduńskù]]) – [[Kaszëbë|kaszëbsczi]] pòmòcny biskùp [[Chełmińskô diecezjô|chełmińsczi diecezje]], pierszi biskùp-[[Kaszëbi|Kaszëba]] w òdrozeny Pòlsce, spòlëznowi dzejôrz ë patriota, jeden z nôwëbitniészich sënów [[Kaszëbë|kaszëbsczi zemi]]. == Żëcopis == W młodich latach rósł na pòbòżnégò człowieka. Dzãka pòmòcë wùja - ksãdza Jakùba Derca - mógł w 1883 rokù wstãpic do [[Collegium Marianum]], szkòłë w [[Pelplin|Pelplënie]]. Pò ji skùńczenim ùcził sã dali w Chełmnie, gdze w 1893 rokù zdôł egzamin dozdrzelałotë. Ùcził sã baro dobrze i tak mógł zacząc sztudérowanié w Dëchòwny Seminarëji w Pelplënie. Tùwò pò pôrã latach dożdôł sã ksãżëch swiãceniów, chtërne przëjimnął [[25 strëmiannika]] 1897. Jakno ksądz béł nôprzód we Gduńskù-Òruni, a pózni w Chełmnie. W 1911 rokù òstôł òjcã dëchòwnym pelplińsczi seminarëji ë ji wicerektorã, a latach 1920-1932 béł rektorã. Òn ju za młodi béł słôwny z prawòscë i swiãtoscë. Òd 1928 rokù béł biskùpã sufraganã diecezji chełmińsczi. Jakno biskùp w 1931 rokù béł w [[Sjónowò|Sjónowie]] i [[Kartuzë|Kartuzach]]. Ùmarł w ùdbie swiãtoscë 1942 rokù we [[Gduńsk|Gduńskù]], gdze w [[II swiatowô wòjna|II swiatowi wòjnie]] wëwiozle gò Miemcë. Pò sétmë latach cało biskùpa bëło przeniosłé do [[Pelplin|Pelplëna]]. Tam jegò grób je òbjimniãti wiôlgą tczą. Za żëcégò miôł òn w sobie wiôlgą pòkòrã. Nie gònił za achtniącém i pòczestnotą, a z wszëtczima lëdzama òbchòdôł sã tak samò. Czej szło ò wiarã stojôł mòckò za prôwdzëwą nôùką Kòscoła. Òsoblëwie wiele dzyrzkòscë mùszôł pòkazac òbczôs wòjnë, czej Miemcë òd 1939 rokù nie dôwelë Mù pòkù. Wiele Kaszëbów mòdli są ò jak nôchùtszé wëniesenié Słëdżi Bòżégò Kònstantina Dominika na wôłtôrze. Tak je òsoblëwie w [[Gdiniô|Gdini]], [[Gduńsk|Gduńskù]], [[Kartuzë|Kartuzach]], [[Bëtowò|Bëtowie]], [[Żukòwò|Żukòwie]], [[Réda|Rédze]], [[Swôrzewò|Swôrzewie]] i [[Kòlbùdë|Kòlbùdach]]. Biskùp Dominik nigdë nie zabôcził ò swòjim kaszëbsczim pòchòdzënkù. Òn przë kòżdi leżnoscë gôdôł pò [[kaszëbsczi jãzëk|kaszëbskù]]<ref>Ormiński, H., Sługa Boży Ksiądz Biskup Konstantyn Dominik, Kartuzy 1986, s. 257</ref>. Òn uznôł "Jô jem dlô nieba - niebò dlô mie; bò tam dësza naléze to do czegò na swiece wiedno zgrôwô - szczescé." "...; grzéch je przëczëną tegò, że żeniałi lëdze przeklënają tã chwilã, czedë przed wôłtôrzã pòdelë sobie rãce i przërzeklë sobie wiérnotã jaż do smiercy." == Òbaczë téż == * [[Pelplëno]] * [[Gniéżdżewò]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Lëteratura == * Kaszëbskô lëteratura : wëzdrzënë / Daniél Kalinowsczi, Adela Kùik-Kalinowskô ; tłómaczenié na kaszëbsczi jãzëk Dariusz Majkòwsczi, Gduńsk : Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié : [[Kaszëbsczi Institut|Instytut Kaszubski w Gdańsku]], 2017, s. 23. * J. Borzyszkowski, J. Mordawski, J. Treder: Historia, geografia, język i piśmiennictwo Kaszubów; J. Bòrzëszkòwsczi, J. Mòrdawsczi, [[Jerzi Tréder|J. Tréder]]: Historia, geògrafia, jãzëk i pismienizna Kaszëbów, Wëdowizna M. Rôżok przë wespółrobòce z Institutã Kaszëbsczim, Gduńsk 1999, s. 59. * Leszek Jażdżewski, ''Ksiądz Biskup Konstantyn Dominik - Życie i pamięć o nim na Kaszubach i Pomorzu'' (Bernardinum, 2013)[http://ksiegarnia.pwn.pl/produkt/207636/ksiadz-biskup-konstantyn-dominik.html] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://newsaints.faithweb.com/year/1942.htm Anielskòjãzëkòwi biogram 2)] * [https://get.google.com/albumarchive/102450455362701560115/album/AF1QipPPaLZwJj6Tugv0PxmrtjEpyX670XTrDIQPojiM?source=pwa] * [http://www.diecezja-pelplin.pl/diecezja/procesy-beatyfikacyjne/1258-sluga-bozy-bp-konstanty-dominik Pòlskòjãzëkòwi biogram w pelplińsczi diecezji] * [http://pelplin.pl/wiadomosci/15073/komunikat-w-sprawie-konferencji-biskup-konstantyn-dominik---nadz Pòlskòjãzëkòwé wiadło z 2020 r.] * [http://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/speeches/2004/october/documents/hf_jp-ii_spe_20041019_pelplin-poland_en.html] * [https://web.archive.org/web/20140306152102/http://www.naleik.nazwa.pl/procesbeatyfikacyjny/index.php Słëgô Bòżi Kònstantin Dominik (pl)] {{Kòntrola}} {{SORTUJ:Dominik Kònstantin}} [[Kategòrëjô:Katolëcczi Kòscół]] [[Kategòrëjô:Kaszëbi]] [[Kategòrëjô:Ùmarłi w Gduńskù]] 6y5cno8zsi3fod8i6g7lsomnp6n33ib 0 5141 210675 204191 2026-08-09T13:27:06Z Terrus38 14026 210675 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Collage Rome.jpg|mały]] [[Òbrôzk:Basilica di San Pietro in Vaticano September 2015-1a.jpg|mały|]] [[Òbrôzk:Rom (IT), Kolosseum -- 2024 -- 0610.jpg|mały]] '''Rzim''' ({{jãz.|it}} i {{jãz.|la}} ''Roma'') – [[stolëca]] ë nôwikszi [[gard]] [[Italskô|Italsczi]]. == Pòłożenié == Rzim je w westrzédnim dzélu kraju kòl rzéczi [[Tiber]] ë [[Strzódzemné Mòrze|Strzódzemnégò Mòrza]]. To je administracjowi ë politiczny òstrzódk (sedzba prezydenta, minysterstwów ë ùrzãdów); stolëca ë przédny gard administracjowò-historicznégò [[Lacjum]]. Administracjowô rëmiô mô 1287 km² ë mieszkô tu 2 898 104 lëdzy. Miasto je czwiôrtim co do wiôlgòscë gardã w Eùropejsczi Ùnie. Rzim je wôżnym placã w kòmùnikacje fligrama (2 latawiska: Fiumicino i Ciampino), mô też metro (2 bieżënë, a trzecô je jesz w bùdacje). To je swiatowi òstrzódk dlô letników z baro bòkadnyma zaòstałoscama z dôwnëch lat ë strzédnowiekù (kòscołë, bazyliczi, Kòloseùm, akweduktë, fòntanë ë wiele jinszich bùdinków). Tu mòże nalezc wiele czekawich mùzéów ë też nowòmódné bùdinczi w òkòlim [[Nowika|Nowiki]]. W greńcach Rzimù, na prawim brzégù Tibru, je miasto-państwò [[Watikan]], jaczé je enklawą na państwòwim terenie Italsczi. == Znóne place w Rzimie == * [[Bazylika sw. Jana na Lateranie]] * [[Bazylika sw. Paùla za Murama]] * [[Bazylika Santa Maria Maggiore]] * [[Campo de' Fiori]] * [[Circus Maximus]] * [[Cloaca Maxima]] * [[Corso]] * [[Fontanna di Trevi]] * [[Fontana delle Api w Rzimie]] * [[Forum Boarium]] * [[Forum Romanum]] * [[Kapitol]] * [[Kòloséùm]] * [[Panteon w Rzimie]] * [[Plac Navona]] * [[Piazza del Popolo]] * [[Piramida Cestiusza]] * [[Marsowé Pòlé]] * [[Szpańsczé Trapë]] * [[Teatro Argentina]] * [[Via Sacra]] * [[Via Appia]] == Partnersczé gardë == * [[Pekin]] * [[Krakòwò]] * [[Nowi Jork]] * [[Cincinnati]] * [[Pariż]] * [[Seùl]] * [[Tokio]] * [[Glasgow]] == Òbaczë téż == * [[Tiber]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * http://www.kierunekwlochy.pl/rzym-wlochy {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Italskô]] [[Kategòrëjô:Stolëcë]] p1u5b19cl5greura9tyxkbxyr8nvyrb 0 5242 210676 208960 2026-08-09T13:27:10Z Terrus38 14026 210676 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:CygneVaires.jpg|mały|Kôłp sniegùlc]] '''Kôłp sniegùlc''' (''Cygnus olor'', {{jãz.|pl}} ''łabędź niemy'') – wiôldżi ptôch wòdny z rodzëznë kaczkòwatëch (''Anatidae''). Zëmùje w Eùropie, téż na Kaszëbach. == Charakteristika == Rodzaj ptôchów płënących z rodzëzne [[kaczkowatich]] . Szyja długô, ò 23 téż 24 pôcorë . Dzëbk równo – szëroczi, przë kuńcu płasci i zaokręgloni. Szpétë krótczi z dłdżima pôlcoma. == Farba == Farwa kôpa je biôło tëż i czôrny, młodi szarawi- popielati. Pióra kôłpa sã gãsti i sztywni, pòdbiti gãstim pucha. Dziedes ze skóre garbłëwłeni robiono drodzi kòżëszk kôłpa. Lecëdło szeroczi, ògón krótczi. == Żywieni == Żywi sę trôwą i roscënizną, a i wòdowati swórczëznama, drobnima zwierzótoma. Płëwają baro chiże. Jidzenié pòkraczno, lecënk Chuck i dosc wytrzymale. [[Gniozda]] nadziemnié. W czasie wësôdanié joj samiec pilnuje strzérze samica, bierze dzél w òpiece nad piskląt oma. Felënk dimorfizmu pëłcowego. == Spiew == Kôłpi spiéw wôżny, jazgoty. KÔŁP SNIEGULC wydaje zwęki ksykające i zachrapiałi. Mięso cemné i lëbawé. == Wëstępiac == Na całim kontynentach, wëjimk Afrika.Trzëmają sę na wiéchrzëni stojącô wòd. W czasë wanodzi ptôche nocujó na sztrądach mòrzczich. == Wymiare == * Długòsc cała ok. 150 – 170 cm * Skrzydła ok. 235 cm * Masa od 10 do max. 23 kg (samica nieco mniejszó òd samca) == Liczebnosc == Nieliczny, lokalnie średnio liczny, w Polsce ok. 5000–6000 par. == Galeriô == <gallery mode="packed"> Òbrôzk:Cygnus olor MHNT.ZOO.2010.11.11.2.jpg| Òbrôzk:CygnusOlorIUCN2019 2.png| Òbrôzk:Swan with nine cygnets 3.jpg| Òbrôzk:Cygnus olor Portrait (Tschaensky).jpg| </gallery> == Òbaczë téż == {{#categorytree:Kaczkòwaté|hideroot=on|mode=pages}} == Bibliografia == * Russel Ash: "Whitaker. Księga faktów" wyd. Firma Księgarska, wersja pol. 2006. * Karel, Stastny: Ptaki wodne. Warszawa: Delta, 1993. ISBN 83-85817-10-7. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kaczkòwaté]] fb9c96d3w0c00hl5bjeks95fn0r22na 0 5418 210677 207611 2026-08-09T13:27:17Z Terrus38 14026 210677 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Larus ridibundus1.jpg|mały|Czirka<br>[[Òbrôzk:Black-headed Gulls (Larus ridibundus) (W1CDR0001402 BD19).ogg|Larus ridibundus]]<br>Larus ridibundus]] '''Czirka''' (''Chroicocephalus ridibundus ridibundus'') – strzédny [[wòdny ptôch]] z rodzëznë miewów. == Gdze żëje == [[Òbrôzk:Sopot - lecąca mewa.jpg|mały]] Gnieżdżą sã w kòloniach na wyspach,[[jezorach]] i [[rzekach]]. Òn żëje téż na [[Kaszëbë|Kaszëbach]]. == Miara == * dłëgòsc cała:29-77cm * wòga:0,12-1,75kg * szerokòsc skrzidłów:61-182cm == Cëchë == [[Òbrôzk:Mewa śmieszka.jpg|mały]] * doskonałi lecôrz * ùmieje dobrze płëwac, le niepłëwają pôd wòdą * na zemi dobrze chôdzą ë biegają == Wëzdrzatk == * dorosłi òsobniczi  ùbarwionè są nôczãszczi jasno nierôz z przymieszką szariégò i czôrnégò * młódé [[ptôchë]] – brudnawo- biôłé * gãstë ùpierzenié * krãpi tułów ò dłudżich skrzydłach * wiôlgô głowa z mòcnym,prostim dzëbem * nodżi o 3 pôlcach z plewą == Jôda == Je wszëtkôżerni. Żëwią sã rëbëma, bezkrzélówcami mòrszczimi, stawònagami, òwadami, jajami, grëzôczami,gôdami itp. == Rozród == [[Òbrôzk:Larus ridibundus nest with eggs.jpg|mały|Jaja mew]] Są mònogamiczné. Twòrzą kòlonie. Mają jedniegò partnerô w żëcym.Pierzą sã 2 raza na rok.Znoszą od 1 do 3 jaj w snôdczich jamach w zemi. W wësadôwani jaj biorą ùdzél starszi. == Òchrona == Są pòd òchroną. == Òsoblëwòscë == * Mewë mògą pic słoną wòdã. * Jaja jich sã bruné, pòwleczenié cëmnëmi plamamë.To je òchrona przede drapieżnikiem. * Dożewô do 30 lat. == Òbaczë téż == {{#categorytree:Miewë|hideroot=on|mode=pages}} == Lëteratura == * Karel Stastny: Ptaki wodne. Warszawa: Delta, 1993. ISBN 83-85817-10-7. * Klaus Richarz: Ptaki – Przewodnik. Warszawa: MUZA, 2009. ISBN 978-83-7495-018-3. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} [[Kategòrëjô:Miewë]] hsa9nzlvsj5lavcko269malvrgkt0j8 0 5484 210678 207871 2026-08-09T13:27:20Z Terrus38 14026 210678 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Muikku2.jpg|mały|Mòrénka]] '''Mòrénka''' (''Coregonus albula'')''' – rëba z rodzëznë łososowatëch. Mòrénczi żëją w niejednëch jezorach kòl [[Bôłt]]u np. na [[Kaszëbë|Kaszëbach]], a téż w Anielsczi i Szkocczi. Mòrénka lubi czëstą wòdã w dosc zemnich jezorach. MÒRÈNKA- rëba z rodzëznë łososowatëch. Mërénczi żëją w jezorach na Kaszëbach. == Wëstępiac == Zamieszkuje jezora w zlewisku Mòrza Bôłtowi jak i górnô dorzeczni ca Wołdzi, w Anglii, Szkocji i jezorze Waginer w Bawarii. W Płosce czãsto w cëstych i ze mnich jezorach. W hôwindze Fińsci przënôléżny formie półwanożny. Lubic sę głęboczi i czësto jezora ò cwiardim dnie. == Opisënk == Budacëjô cała bocznie splaskacenié, dużé òcze, gãba małô.Chrzept òd bronza przez cemnoszari do modrawi, bòczi strzebni. Długosc mòrenczi około 30 cm. Masa cała max ok. 1 kg. == Żëwienié == W cyg dnie przëbiwo w wała rëbów. Ò smroku pasc sę blëżi wichrzone. Żywi sę planktonem. MÒRÈNKA żeruje przez całi rok. == Céchowanié (ważnota gospodarci) == Biôłowi mięso mòrénczi je dobri i wësokò wôrtny. Mòże bec przerabiani na świéżo, wãdzoné miãso i konzerwowac. * '''Wymiar òchronny''': 18 cm * '''Òkres òchronny''': 15 X – 31 XI == Òbaczë téż == {{#categorytree:Rëbë|hideroot=on|mode=pages}} == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Biografjó == # Włodzimierz Załachowski: Ryby. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1997. ISBN 83-01-12286-2 # Maria Brylińska: Ryby słodkowodne Polski : praca zbiorowa. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2000. ISBN 83-01-13100-4. # Władysław Strojny: Nasze zwierzęta. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1981. ISBN 83-09-00045-6. # Coregonus albula w: Integrated Taxonomic Information System ({{jãz.|en}}) # Coregonus albula. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) ({{jãz.|en}}) == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Rëbë]] qslau1wuc64xohkiqqyd4pv34byegg6 0 5662 210679 205569 2026-08-09T13:27:24Z Terrus38 14026 210679 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Esox lucius1.jpg|mały|Szczëka]] [[Òbrôzk:Szcupak.JPG|mały]] '''Szczëka pòspòlito''' (''Esox lucius'') – szerok rozcygniony, rabùsznô rëba z rodzëznë szczëkòwatëch. Ji ókòłe biegunowi òbjim westpòwani je nowikszi. Czedës wiele tich rib żëło na [[Kaszëbë|Kaszëbach]], chòcbë w jezorach [[Słowińsczi Nôrodny Park|Słowińsczégò Nôrodnégò Parkù]]. Jezórnô rëba- szczëka (szczipôk). Szczëka – familejô szczëpakòwôti. Òchrónowi cząd – òd 1 stëcznika do 30 łżëkwiata. Òchrónowô wiôlgòsc - 50 centimétrów. == Budacëjô cała == * Je barô wëcygniony i pò bòkach plaskati. * Na wierzkù rëbë je drobné [[naribk]]. * łeb kùńczy sã wiôlgą munią (flabą)w chtërny są òestri zãbë. == Gdzë zëje: Żëcy ë rozrodzenié == * nordowô półkùgla * wòdë jezór, rzék- tëch co flot nie płëną * môl nierzchnieniô ti rëbë òdbiwo sã na [[łąka]]ch zalónëch wòdą czëdë snig sã topi, zaczënô są w strumianniku, a kùnc je w łżekwiôce. Samica daje òd 3000- 200000 tësąców jaj chtërny kleją sã do roscënów i wszëtczégò co je pòd wódą. Mółi szczëczi jedzą zeloné z wòdë, le barô flot stają sã rabusznikama.Szczëczi jedzą jedna-drëgą, są kanibalama. Baro drãgò ję jich hodowla.Szczëka chòwô sã w wòdnëch roscënach i żdaje tam na swòja ofiarã. Żeżérô ją w jednym sztëku. Flot rozmieje płënąc, le na baro krótczich sztrasach. Na Kaszëbsczich jezorach je barô spòpularizowónô. == Znaczenié == Miãso szczëczi je barô wôrtny w westrzédny i pôłniowy [[Europa|Europie]]. Pòpularnô rëba westrzód wãdkôrzów je łowionô na mamidła nôtërny i sztëczny i jinszy. Wãdkôrzé òb czos łowinié szczëczi obrzeszô cząd i wiôlgosc ochrónowi zgódno z regùlamina PZW. '''Czë wiész, że.....''' Nôwiãkszo ùdokùmentowóno szczëka chtęrnã wzãlë na wãdka w Pòlsce miôła 128 cm rostu i 24.10kg.wódżi. == Lëteratura == * S.Słupkiewicz:Nasze rëbë, Bauer Weltbild Media Warszawa 2010 * A. Rudnicki:Rëbë wòdów pòlsczich, WSIP Warszawa 1989 * J.Bailey:Prôwadnik wãdkarsczi, Elipsa Publicat Sa Poznań 2001 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Rëbë]] edxz5yxzavd5okp9vj6nqp0fwzkldfu 0 5807 210680 208727 2026-08-09T13:27:28Z Terrus38 14026 210680 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Huang Xianfan's Graduation Photo.jpg|mały|Òdjimk z skùńczeniô szkòłë Huanga Xianfana (1932 r.)]] '''Huang Xianfan''' ({{jãz.|zh}} 黄現璠; pinyin ''Huáng Xiànfán''; pierwòszné nôzwëstkò: Gan Jinying, {{jãz.|zh}} 甘锦英; ùr. [[13 lëstopadnika]] [[1899]] w Fusui kòl Kuangsi; ùm. [[18 stëcznika]] [[1982]] w Guilin w Kuangsi) – chińsczi (nôleżôł do nôrodu Zhuang<ref>[https://www.heychinaculture.com/list_46/3144.html ''Huang Xianfan''] [online], Fantastic China, 20 maja 2024 [przëstãp 2026-05-17] ({{jãz.|en}}). </ref>) dzejopisôrz, etnolog, antropòlog, spòlëznowi dzejôrz. Czãscy trzëmóny za jednégò z nôwëbitniszëch dzysdniowëch chińsczich antropòlogów. Do spòdleczny szkòłë chòdzył w [[Qusi]], [[Qujiu]] i [[Fusui]]. W [[1926]] r. skùńcził Pedagògiczny Ùniwersytet [[Nanning]] we [[Kuangsi]]. W 1926 rokù zapisôł sã na dzeje sztudia Pedagògicznégò Ùniwersytetu w Pekingù (1926-1935). W latach [[1935]]-[[1937]] sztudérowôł dali w [[Japóńskô|Japóńsce]]. W 1937 r. skùńcził [[Tokio]] Ùniwersytetu we Japóńskô ë zaczął robic jakno szkólny w Kuangsi. Òd [[1938]] r. ùczałim na Kuangsi Ùniwersytece. Òd [[1940]] r. béł adiunktã na Kuangsi Ùniwersytece w [[Guilin]]. Òd [[1941]] rokù béł biskùpã dzieje profesor na Sun Yatsen Ùniwersytece w Guangdong. Òd [[1943]] r. béł profesor na Kuangsi Ùniwersytece(1943-1953). Òd [[1954]] r. béł profesor na Kuangsi Pedagògiczny Ùniwersytece(1954-1982). Pò cãżczi chòroscë 18 stëcznik [[1982]] r. we Guilin. Jegò grób je w Nanning. == Ùsôdztwò / Pùblikacëje == * Chińsczé dzieje, Pekin 1932–1934. * Dziejów Zhuang, Nanning, 1957,1988. * Nong Zhi Gao, Nanning,1983. == Słôwny lëdze == * (en)[http://knol.google.com/k/burz-arlatt/the-bagui-school/1hj800ogjxlka/2# Bagui Szkòłë] * (en)[http://en.wikipedia.org/wiki/Huang_group Huang Szkòłë] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * http://www.china.com.cn/aboutchina/zhuanti/zzfq08/2008-12/08/content_16914964.htm www.china.com.cn/中国网-Huang Xianfan- Chińsczé dzejownik ({{jãz.|zh}}) * https://web.archive.org/web/20110828191933/http://gov.people.com.cn/GB/46728/84059/84063/7228493.html gov.people.com.cn/中国政府新闻 ({{jãz.|zh}}) {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Chinë]] n6qb1y6zucoaudv1tzbmqter867lazg 0 5812 210681 202879 2026-08-09T13:27:34Z Terrus38 14026 210681 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Silz cerf24.jpg|mały|]] [[Òbrôzk:Cervus elaphus Luc Viatour 5.jpg|mały|]] [[Òbrôzk:Silz cerf21.jpg|mały|Jelénie]] [[Òbrôzk:Geweihe.jpg|mały|Rożënë]] '''Jeléń''' (''Cervus elaphus'') téż: Jeliń, Jel, Jeł – lądowi susk z rodzëznë jeléniowatëch. Òn żëje m. jin. na [[Kaszëbë|Kaszëbach]]. Czasem [[Kaszëbi]] mają w chëczach na scanie rożënã jelénia. === Rozmajitoscë === Pòdług Kaszëbów wieżã niejednégò zapadłégò kòscoła òdgrzebôł rogami jeléń. Jak lëdze ùzdrzelë krziż òd wieżë mògle kòscół òdkòpac. W taczich kòscołach wiszą rodżi jelénia, co tą wieżą òdgrzebôł. '''Jeléń''' to je zwierz, jaczi mô sztôłtną bùdacjã cała. Samc mô rodżi, jaczé dodôwają jemù òsoblëwi snôżotë. Włosowé òkrëcé (sëknia) jelenia òb lato mô czerwiono-bruno-riżą farwã ò rozmajitich òdcéniach. Zëmòwô sëknia je jasnô. Włosë latny sëknie są krótczé, òb zëmã òne są wnetka dwa razë dłëgszé ë grëbszé. Na slôdkù biwô dłudżi szlach zwóny szpiglã. Òb lato òn je bruno-żôłti, òb zëmã żółto-biôłi. Celãta są riżobrunatne z żółtawòbiôłima szlachama na bòkach. Na górnym dzélu krzeptu mają sztrip cemnych włosów. Samice mają dwie parë sutków.[1] '''Jak wiôldżi je jeléń?''' Jeléń je wësok na 130 – 150 cm w kłãbie, òn je dłudżi na kòl 140 cm ë cãżczi pò wëpatroszenim 130-190 kg. Samica je cãżkô na òd 70 do 120 kg. '''Co jé jeleń? ''' Jeléń jé roscënë. Òb lato zjôdô przede wszëtczim trôwã ë zéla, jaczé są wnetka 70 % jegò zjestkù. Òn jé też chãtno młode bùmë ë krze, a też grzebë, jagòdë ë kòrã z bùmów na przemiôr topoli czë sosnë. Pòtkac gò mòżno na leśnych polanach, w zarosłich placach, a bùten lasu na pòlach czë łąkach. W lëpińcu chãtno jé òwies czë bùlwë. Òb zëmã zjôdô wrzos, malënë, sëchą trôwã czë wietewczi bùmów[2] '''Rożënë''' Kòl wikszoscë ôrtów jeleniów rodżi mają samce, wëjimk je kòl renifrów, gdze samice mają rodżi. Rodżi są dzélã czółowégò gnata. Mają sztôłt szpica abò szuflë. '''Rodzenié''' Cząd rëkòwiska wëpôdô w drëdżi pòłowie séwnika. Cąża warô 231-238 dniów. Samice rodzą nôczãszczi jedno celã òb rok. Òne biorą ùdzél w rui pierszi rôz, czej są 2 lata stôré, a pierszé celã rodzą, czej są 3 lata stôré. Młodé rodzą sã w maju ë czerwińcu. Ssą przez kòl 10 miesãcy.[3] == Òbaczë téż == * [[Jeléń aksis]] * [[Jeléń badżenny]] * [[Jeléń baweańsczi]] * [[Jeléń biaôłolëpny]] * [[Jeléń Elda]] * [[Jeléń òlbrzëmi]] * [[Jeléń pampasowi]] * [[Jeléń Schomburgka]] * [[Jeléń szlachetny]] == Bibliografiô == * Śladami zwierząt, Jan Rys == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * https://web.archive.org/web/20141109133717/http://www.anad.republika.pl/jelen.htm {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Susczi]] 52sv4wlkqb1phhhq6xxgkfchv1frulp 0 5815 210682 206014 2026-08-09T13:27:40Z Terrus38 14026 210682 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:WildZwijn cropped.jpg|mały|Dzëk]] '''Dzëk''' abò '''dzëkô swinia''' (''Sus scrofa'') – lądowi susk z rodzëznë swiniowatëch (''Suidae''). Òń żëje m. jin. na [[Kaszëbë|Kaszëbach]]. Òd niegò są domôcé swinie. === Rozmajitoscë === Dzëk je pòpùlarnym łownym zwierzã i jakno taczi dożdôł sã w jãzëkù jachtôrzów wiele òsoblëwëch pòzwów, chtërne pòzwôlają w krótczich słowach gò òpisac. Ò [[jachta|jachce]] i dzëkù napisôł [[Agùstin Dominik]] tak: "..., że béł to nówikszi zwiérz zastrzeloni tegò dnia, pò skończony jachce łowczi òmòczoną w krëwi dzëka chòjnową wietewką zatknął mù w czôpk ë ògłosził gò królã jachtë."<ref>A.Dominik, ''Tóna z pustk'', Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie Oddział Miejski w Pucku, Puck 1983, s. 45</ref> Nôprzód dzëk wëstãpòwôł w [[Europa|Europë]], nordowi [[Afrika|Africe]] i [[Azëjô|Azëjë]]. Wëstãpòwanié zanôleżi òd klimatë i lëdzy. Jesz w pòczątkach XX wiekù ùwôżony był za szkòdnika dlô gbùrów i jegò robòtë na pòlu. Nie bëło żódnéch zasadów òchronë i dzëki nie bëłë dokôrmióné. == Zmôdżi == Nôlepszim zmôgã je cknienié, le téż maklënk, szmakã i słëch. Wzérny zmôg téż mô dobré, chòc bez to, że òczë mô rozłożoné pò bòkach głowë nié widzy tegò co dzeje sã z przódkù. == Rozrôdzanié == Nôczãscy rodzë sã òd szterech do òsmë sztëk môłëch. Czasã sã zdôrzô nawet dwanôsce sztëk. == Òbaczë téż == {{#categorytree:Swiniowaté|hideroot=on|mode=pages}} == Lëteratura == * [[Agùstin Dominik]]. Tóna z pustk, Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie Oddział Miejski w Pucku, Puck 1983, s. 45 == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Swiniowaté]] 9nk5lio2pg2fzsw6ebaq333fi7ip3vs 0 5851 210787 200525 2026-08-09T14:11:31Z Terrus38 14026 Terrus38 przeniós starnã [[Marzëbiónka]] do [[Trwałô marzëbiónka]]: mùszi rozróżnic Bellis perennis òd całégò zortu Bellis 200525 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Bellis perennis Madeliefje.jpg|mały|Marzëbiónczi]] '''Marzëbiónka''' (''Bellis perennis'') – to je wielelatnô roscëna z rodzëznë astrowatëch. Òna rosce m. jin. na [[Kaszëbë|Kaszëbach]]. == Òbaczë téż == {{#categorytree:Astrowaté|hideroot=on|mode=pages}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Astrowaté]] jna4m5jqp86cmyngmvagu8vzpp9geoz 0 5852 210683 209498 2026-08-09T13:27:43Z Terrus38 14026 210683 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Rook-Corvus frugilegus.jpg|mały|Krëczk]] '''Krëczk''' (''Corvus frugilegus'') – strzédny ptôch z rodzëznë krëkòwatëch. Òn żëje m. jin. na [[Kaszëbë|Kaszëbach]]. Krëczk to je ptôch wikszi jak [[gòłąb]]. Je wielgòscë [[warna|warnë]], le censzi. Mô czôrnolilewé pióra, chtërné w słuńcu baro sã łiszczą. Krëczk wëzdrzi jak [[krëk]] i mòżna gò z nim pómilëc. Mô czôrné nodżi, dłudżi òstri dzób. Krëczk je baro towarzësczi, chòc òstróżny. Zëmą w miastach, czedë lëdze dają mù jestkù, wcale nie ùcekô. Krëczczi zrzeszają sã w wiôldżé, wielotësãczné karna. Të ptôchë mają wiele mòcë w skrzidłach i mògą dosc chùtkò pòderwac sã w lëft. Są baro mądré i rozmieją pòsługiwać sã nôrzãdzama (np. czãsto kładzą [[òrzechë]] pòd kòła aùtów). Pòjôwiają sã nôczãscy tam, gdze je wiele jedzeniégò. Òkòło pajicznika do Pòlsczi przëlatywąją ze wschòdu wiôldżé stada krëczków i òstają na zëmã. Niechtërné z nich lecą jesz dali na zapôd. Òb zëmã lëdze czãsto dają jim jestkù np. orzechë czë semiona. == Miara == * Dłëgòsc cała – òk. 42- 48 cm * Szerokość skrzidłów – òk. 99 cm * Wôga – òk. 450–600 g == Wëzdrzatk == Samc wëzdrzi tak samò jak samnica, a przënômni lëdzczé oko nie móże widzec ti różnicë. == Wëstãpòwanié == Krëczczi żëją wetka w całi Pòlsce. Òstatno òbserwùje sã spôdk lëczebnoscë krëczków w westrzédnëch dzélnicach wiôldżich gardów. == Głos == Krëczczi wcyg głosno krzëczą: „kra, kra”, abò cëchłò: „grab, grab” == Gniôdza krëczków == [[Òbrôzk:Wikiroekenkolonie.jpg|mały|Gniôzda krëczków]] [[Òbrôzk:Corvus frugilegus MHNT.ZOO.2010.11.174.1.jpg|mały|''Corvus frugilegus'']] Kò krëczczi żëją w karnach, gniôzda bùdują téż w karnach, wësok na drzéwach, jedno kòle drëdżiégò. W gardach na bùdinkach. Gniôzda bùdują przede wszëtczim z wietewków, sëchi trôwë, glënë. == Co lubi jesc krëczk? == [[Òbrôzk:Corvus 2007-11-1.gif|mały]] Krëczczi jedzą wszëtkò. Nôbarżi rôd jedzą semiona, orzechë, òdpôdczi. Òb jeséń i zëmã jedzą przede wszëtczim roscënë, zërenka i kiełczi zbóż. Òb lato krëczk zjada pònarewë [[chrząszcz|chrząszczy]] i [[mòtil|mòtili]], [[grëzôk|grëzôczi]], [[wieszczórka|wieszczórczi]], [[żaba|żaby]], pizglãta i jôjka jinszich ptôchów. Na zymkù sznëkrëją jestkù na przeòranëch pólach. == Rozmnażanié == Samnice krëczków od strëmiannika do łżëkwiata skłôdô 2- 5 zelono- mòdrëch jaj z bruno- żôłtima kropkama. Na jajach sedzy do 18 dni. Pizglãta w gniezdze przebywają 4- 5 tidzéniów. Nawetka czedë młodi krëczk zrobi sã sóm dlô se dali sëdzy krótkò swòjégò gniazda i wraca tam na noc i jedzenié. == Òchrona == Na óbszarze całé Pólsczi krëczczi są pód scësłą óchroną póza gardama. Pópùlacjô krëczków w Pólsce je óbjãtô mónitoringã w ramach programù Monitoring Flagowych Gatunków Ptaków. Program ten wëkónëwô [[Stacja Ornitologiczna Muzeum i Instytutu Zoologii PAN]] na zlecenié [[GIOŚ]]. Òb dzesãc lat óbserwacji (2001–2010) zaóbserwówóno że je jich corôz mni. * Domena – eurokarioty * Królestwò – zwierzęta * Tip – strunowce * Pòdtip – kręgowce * Karno – ptaki * Podgromada – Neornithes * Nadrząd – neognatyczne * Réga – wróblowce * Pòdréga – śpiewające * Familiô – krukowate * Òrt – Corvus * Zort – gawron == Òbaczë téż == {{#categorytree:Krëkòwaté|hideroot=on|mode=pages}} == Bibliografia == * Pavel Vasak: Ptaki leśne. Warszawa: Delta, 1993. ISBN 83-85817-28-X. * Klaus Richarz: Ptaki – Przewodnik. Warszawa: MUZA, 2009. ISBN 978-83-7495-018-3. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * http://www2.gazeta.pl/edukacja/1,28378,26743.html — strona o Gawronie Adama Wajraka * [https://web.archive.org/web/20160303184213/http://www.scricciolo.com/eurosongs/Corvus.frugilegus.wav głos gawrona, format .wav ''Copyright by Alberto Masi – www.scricciolo.com''] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Krëkòwaté]] b1al899xet5wh9zjfaixx52fm0v7cnh 0 5892 210684 203894 2026-08-09T13:27:48Z Terrus38 14026 210684 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Kaninchen3.jpg|mały|Trus]] '''Trus''' – susk z rodzëznë [[zajc|zajcowatëch]] np. [[domôcy trus]].Jégò tatczëzną je pôłniowô zapadnô [[Europa]] a òsoblëwie [[Hiszpania]]. == Bùdowa i wëzdrzatk == Je dłùdżi 30-50 cm, a wôżé 1-2,5 kg. Mòże bëc szari, bruny, żółté, a czasã rudawé, [[brzëch]] mô biółé, tepa z wiérzchu czôrnô a pòd spódkã biółô. Przédné [[szpërë]] są do grzebaniô, a tëlné do skôkaniô. Zorte trusów bëlë sztëczno robiony przez człowieka, dló rozmajitich célów. Móme trusë miãsny( belgijsczi òlbrzym), skórkòwy (Reks) i wôłniasti (Angòra). == Gdze żëje trus == '''Trus''' żeje w sëchëch [[lasë|lasach]], ògrodach, chróscewiu i piôskòwëch ùrzmach. Co cekawé, mòżna gò pòtkac w miesce gdze żëje w drewùtniach.Kòpie jamë w zëmi i tam mô młodé. Trusë żëją w karnach. == Co jé trus == Jegò jôda je rozmajitô, zanôlégò òd cządu rokù. Òb [[lato]] jé zelony roscenë, zbòża, wietewczi, òb [[zëma]] [[jodô]] sëchy trôwë, kóra drzéwiãtów i krzów i kòrzónczi. == Rozmłodzenié trusa. == [[Òbrôzk:Króliki kalifornijskie californian rabbits.jpg|mały]] Òd stremiannika do rujana co piãc do szesc niedzél rodzy 5–10 młodéch. Młodé są nadżi i slepé. Matka żëwi młodi mlëka do pòstãpnégò rozpłodzeniô. Dozdrzeniałosc ôrtną mają pò 8 miesãcach. Trus żëje kòle 10 lat. W nôtërze młodi czãsto dżiną, bò mają wiele nieprzëcélów i blós niechterné dochôdają dozdrzelaòte. == Lëteratura == * W.Serafiński, E.Wielgus-Serafińska: Ssaki, PWN 1998 * https://web.archive.org/web/20110806064033/http://www.swiatkrolikow.com/ [dostãp:12.07.20011r] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Susczi]] ishjqjgm2p9vdl16c7lanvznzlluaq6 0 5902 210685 197873 2026-08-09T13:27:55Z Terrus38 14026 210685 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Chicken family.jpg|mały|Kùra i kùr abò kùrón]] '''Domôcô kùra''' (''Gallus gallus domesticus'') – to je ptôch z rodzënë kùrowatëch. Lëdze chòwióm je na całim swiece òd dôwnëch czasów. == Ôrtë == To dô kòl 80 zortów kùrów:<ref>Rocznik Statystyczny 2009</ref> * letczé kùrë, niosczi mògą sã niesc do 13 rokù żëcégò * miãsné kùrë wôżą nawetka do 5 kg kùrë krzyżówczi: kąsk miąsa i niosóm [[jaje|jaja]] kùrë amatorsczi: * bòjowiczi * malinczi * pòkraczny == Òbaczë téż == * [[Kùrnik]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} [[Kategòrëjô:Ptôchë]] b0kq3yvz9zdosw4le0p6almykej0oig 0 5951 210686 197201 2026-08-09T13:28:02Z Terrus38 14026 210686 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Atropa bella-donna0.jpg|mały|Wilczô jagòda]] [[Òbrôzk:Atropa belladonna 2 RF.jpg|mały|Kwiôtë – pòkrzyk wilczô jagòda]] '''Wilczô jagòdô''' (''Atropa belladonna'' L.) – wielelatnô roscëna z rodzëznë lilkòwatëch (''Solanaceae''). To zort roscënë z rodzëznë psiankòwatëch (Solanaceae). Mô wiele pòzw: wilczô wisznia, wilczô jagòdô, psinczi, lesnô tobakô, belladònna. Wëstãpùje w Eùropie, Afryce Nordòwi, Azji. W Pòlsce ùważanô je jako rosëna ùprawnô i dziczejącë. Wëstãpùje przede wszëtczim w południowej cządze krója. Jes to roscëna rzadkô, òbjãtô òchróną. Wszëtczi czãsce roscënë są trującë. == Systematika == * Domena – eukarionty * Królestwo – roscënë * Klad – roscënë naczyniowe * Klad – Eùphyllophyta * Klad – roscëne nasienne * Klasa – okrytonasienne * Klad astrowe * Rząd – pisankòwce * Rodzëzna – psiankòwate * Zôrt – pòkrzyk * Gatunek – pòkrzyk wilczô jagòdô == Mòrfologia == === Wëzdrzatk === Przëpòminô niewësoczi krzôk, wësokòsc òd 50 do 150 cm. Mô lilewi, rozgałãzniony chłąd. Lëste są jajowati, ciemnozielony ë mają lawetka 25 cm długòsce. Rozmùrzdzony wëdzielają wónią. === Kòrzeń === W pierwszym rokù palowy, rozgałãziony. W latach nastãpnëch rosną gałãzësté kłącze ò strzédnicë do 7 cm, chtërnen mô wiele kòrzenie bòcznëch, z kilkùnastoma stożkama wzrostu. === Kwiôtë === Pójedincze ósadzoné w kątach rozgałãzien i kątach ògònkow lëstowëch na krótczich, zwisôjących szëpùłkach. Kielëch zelony, trwałi, òtaczającë brzôd, głãbòkò rozciãtë do 2 cm długòsce, kórónô beczułkòwatô-dzwónkówatô, płôtczi krótczié ë ù górë brudnolilowi, u pódstôwë brązowożółti. Kòróna òpadô. Prãcëków piãc, nitczi ù dołu òmszone, wëgãti, słupek jeden z lilową szijką. Kwiôtë w ksztôłce dzwoneczków pòjawiają sã w czerwincu ë lëpińcu. === Brzôdë === Lilowòczôrné, błëszczącë, wielonasienna jagòda wielkosce wiszni. Òwòc mô słodczi smak. Nasionô drobné, nerkòwati, brunatne. == Biologiô i ekòlogiô == ===Rozwój=== Bylina, hemikryptofit. W Pòlsce kwitnie w czerwincu ë lëpińcu. Kwiôtë zapylane są przez òwôdë, czasem dochòdzi do samozapylenia. == Cechë fitochemiczné == Je to roscëna trującô. Nôwiãkszi stãżenie trującëch alkaloidów znajduje sã w kòrzeniach ë òwòcach. Òwòce zawierają atropinę, pòzostôłi òrganë – hioscyjaminã. Kòrzenie wyróżniają sã òbecnoscą wiãkszych ilości ùbòcznych alkaloidów wzmacniających działanié hioscyjaminë na miãsnie. Działanié szkòdliwe alkaloidów pòwòduje pòrażenie mózgòwia,miãdzëmózgòwia i rdzenia przedłużonégò oraz pòrażanié ùkłôdô òbwòdowégò. Dôwkô smiertelnô to 10–20 òwòców ù dorosłëch i 3–4 u dzëcë. Òbjôwë zatruciô – mòcné pòbùdzenié, halucynôcje, nôpôd szału, swiatłowstrãt, zabùrzenia mòwë, a w kùńcu ùtrôtô przëtomnoscë ë w skrôjnych przëpôdkach zgón w wynikù pòrażenia òddechù pòdczas spiączki. == Wëstëpòwanié == Wëstãùje w miescach wilgòtnych, zacienionych, z żëzną glebą. Wilczô jagòdã mòżnô spòtkac przede wszëtczim na krôncach lasow i nô lesnëch pòrãbach. Roscëna òbjãtô je w Pòlsce òchróną òd 1957 rokù. W latach 1957–1995 znajdowôła sã pòd òchróną czãsciową, pòźni do 2014 rokù pòd òchróną scësłą, a òd 2014 rokù pòdlegô òchronie czãsciowej. Zagrożeniem dlô gatunkù bëł zbiór roscënë jakò surowca dlô przemysłu farmaceutycznégò, bëwałô téż niszczenô przez lëdzë (to je pòtrus). Wëstãpùje na terenach chronionych, np. w Roztoczansczim, Òjcowsczim i Pienińsczim Pôrkù Narodowym. == Zastosowanié == To je roscëna leczniczô ë słurzëła jako surowiec zelarsczi. Pòzwa z łacëznë Atropa wëwodzy sã òd miona jednej z trzech grecczich bòdziń przeznaczenia. Atropos bëła tą, chtërna decydowała o żëcy. Druga czãsc nazwy belladonna to pò łacënie „piãknô pani”, bò Rzymianki użëwałë wëciągów z ti roscënë jakò kòsmetikù rozszerzającégò òczë i nadającégò im blask Jej pòtrusowé jagòdë służëłë do trucia wilków, stądka pòlskô pòzwa wilczô jagòda. == Ciekawostczi == Kòzë i bażantë mògą jesc wilczã jagòdã, ta roscëna nie je dlô nich pòtrusã. == Wilcza jagoda w tekstach kultury == * León Òssowsczi, Wilczé jagòdë, pòwiésc, 1987 * Sewerinô Szmôglewskô, Wilczô jagòda, pòwiésc, 1977 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} [[Kategòrëjô:Bòtanika]] 96ko50o3rhezhsj64mrqfu2xxg19khv 0 5981 210687 199983 2026-08-09T13:31:47Z Terrus38 14026 210687 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Portrait of a red fox in Rautas fjällurskog (cropped).jpg|mały]] '''Lës''' (''Vulpes vulpes'') – to je susk z rodzëznë psowatëch (''Canidae''). Charakteristny wëzdrzatk: dł.50-90, dł.òg. 30-50 cm., wys.35-45cm. wôga 2,5-10 kg. grëbi, miętczi futro, òd żółtorudigò do rudbrunigò, spôd jasnoszari do biôłigò, kùńc òguna biôłi, mòdi òd lësa sã szaromòdri.<ref>Heiko Bellman, Rodzinny atlas przyrody,warszawa 2008, ISBN 978-83-7243-606</ref> Wëstôpiwô w Eurazji, Afryce, nordowi Ameryce. W Polsce rozszérzoné je w całim krôjù. Zamieszkiwô lasaë, pòela i łãczié a nôbarżi lùbi lasë wewestrzôdku pôla. Żëje raczi sôm. Łǜczi sã w Prôrë le na sezo. Je zwierzãcem wszëtkòżerném.<ref>http://www.lowiecki.pl/biologia/lis.php</ref> == Òbaczë téż == {{#categorytree:Psowaté|hideroot=on|mode=pages}} == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Psowaté]] 91r1jkciubpda4tygwx19bp69lmyf4i 0 6417 210813 210633 2026-08-09T22:06:15Z Terrus38 14026 /* Roda */ 210813 wikitext text/x-wiki {{Wies infobox|Wies=Krokòwò|rodzôcz_wsë=Krokòwa|òdjimk=Krokowa Castle, Poland_-_panorama.jpg|opisënk_òdjimka=Pałac w Krokòwie|wòjewództwò=pòmòrsczé|kréz=pùcczi|gmina=Krokòwò|lëdztwò=712|rok=2024| Kôrta={{Lokalizacëjnô kôrta|mapa=PL|rozmiar=250|rodzaj=inline|punkty mapy={{Lokalizacëjnô kôrta/pùnkt|54°46'45"N 18°09'49"E|pòzycjô=right|merk=Red pog.svg|rozmiôr merka=8|òpisënk=[[Krokòwò]]}}}}|galerëjô_commons=Category:Krokowa|nr_czér=58|reg_tôfla=GPU|SIMC=0165110}} '''Krokòwò''' ({{jãz.|pl}} ''Krokowa'', {{jãz.|de}} ''Krockow'') – [[Kaszëbë|kaszëbskô]] [[wies]] w [[Pòlskô|Pòlsce,]] w [[Pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczim wòjewództwie]], w [[Pùcczi kréz|pùcczim krézu]], sedzba [[Gmina Krokòwò|gminë Krokòwò]], kòl rozdrodżi wòjewódzczich drogów nr 213 i nr 218. Krokòwò z òtôczającyma je [[Minkòjce|Minkòjcama]] a [[Gòszczëno|Gòszczënã]] twòrzi jedno zabùdowóné òbrëmié ò môłomiesczim charakterze. To dało tu kùńcowi pòżdôwk banowi linie Pùck – Krokòwò. W latach 1945–1975 wies administracyjno słëcha tpzw. wiôldżémù [[Gduńsczé wòjewództwò (1945–1975)|gduńsczémù wòjewództwù]], a w latach 1975–1998 tpzw. môłémù [[Gduńsczé wòjewództwò (1945–1975)|gduńsczémù wòjewództwù]]. == Historiô == [[Òbrôzk:Krokowa_-_Church_01.jpg|lewo|mały|[[Kòscół sw. Katarzënë Aleksandrijsczi w Krokòwie|Kòscół sw. Katarzënë Aleksandrijsczi]]]] [[Òbrôzk:Krockow-Sammlung_Duncker_(5365839).jpg|lewo|mały|[[Pałac w Krokòwie]], céch. Alexander Duncker (1860)]] Wies òd XII stalatégò do 1945 nôleża do rodu [[Krokòwscë|Krokòwsczich]]. Òd kùńca XVI w. do pòłowë XIX w. Krokòwò bëła centrum [[Kalwinizm|kalwinizmù]] na [[Gduńsczé Pòmòrzé|Gduńsczim Pòmòrzim]] i przënômni do pòłowë XIX w. òdbiwałë sã tuwò regùlarno ewanielëckò-refòrmòwóné nôbòżeństwa pò kaszëbskù. Pò wëgasnienim pòlsczi wietwie rodu pòd kùńc XVIII w., Krokòwò przeszło w rãce miemiecczi wietwie brëkùjący nôzwëska von Krockow. Nôbarżi dramaticzny mòment familie von Krockow przëpôdł na lato 1939. W rodowim majątkù, jakô leża na teritorium [[II Pòlskô Repùblika|II Pòlsczi Repùbliczi]], żëło sztërzech bracynów von Krockowów: [[Albrecht von Krockow|Albrecht]], Heinrich, Reinhold a Urlich, mającëch pòlsczé òbëwatelstwò. Reinhold òstôł zacygniony do pòlsczich ùlanów, a Heinrich i Urlich zwiornãlë na niemiecką stronã i dołączëlë do [[Wehrmacht|Wehrmachtu]]. Wszëtcë trzeji brelë ùdzél w biôtkach [[Séwnikòwô kampaniô|séwnika 1939]]. Albrecht, 26 lat stôri, cobë ùchilëc sã òd pòlétu mòbilizacje do [[Pòlsczé Wòjskò (II PR)|Pòlsczégò Wòjska]], dokònôł samòòkaleczeniégò: stracył pôlc ù nodżi. Béł gòspòdarzã majątkù do 1945. Ùlana Reinhold po czile tidzeniach wrócył z niemiecczi niewòli i pòtkôł sã z bracynama w Krokòwie. Reinhold wstąpił do [[Schutzstaffel|SS]] i z dwùma bracynama biôtkòwôł dlô [[III Rzesza|III Rzeszë]]. Wszëtcë trzeji zdżinãlë na fronce<ref name="Krockow">Roman Daszczyński, [http://wyborcza.pl/1,75478,14361451,Albrecht_von_Krockow___ludzki_pan__Historia_czlowieka_.html Albrecht von Krockow – ludzki pan? Historia człowieka, któremu chcą odebrać obywatelstwo''.'']''&nbsp;wyborcza.pl. ({{jãz.|pl}}) &nbsp;[przëstãp 2013-07-31].''</ref>. Z kwerendë, jaką òbsztëlowôł pòmòrsczi wòjewòda, a szlëgnął profesjonalny historik, wëchôdô, co nekrolodżi trzech padłëch bracynów von Krockow zamikałë w se scwierdzenié: ''Ò'' ''drãdżé czasë pòlsczich rządów òstôwelë wierny niemczëznie''<ref>Roman Daszczyński, [http://trojmiasto.wyborcza.pl/trojmiasto/1,35636,14362007,Pomorski_arystokrata__ktory_mial_byc_przyjacielem.html Pomorski arystokrata, który miał być przyjacielem Polski, zataił, że służył w SS''.''] ''wyborcza.pl. ({{jãz.|pl}}) [przëstãp 2013-07-31].''</ref>. == Zabëtczi == [[Òbrôzk:Krokowa2_939_z_1985-05-18.jpg|mały|Pałac z lotu ptôcha]] * [[Kòscół sw. Katarzënë Aleksandrijsczi w Krokòwie|parafialny kòscół sw. Katarzënë Aleksandrijsczij]], [[Neògòtik|neògòticczi]], z pòłowë XIX w., do 1945 ewanielëcczi. Ceglany, bez òbrzëtu, ò apartnëch, òsmënórtnëch, plaskato ùwińcowónëch tormach z ceglaną balustradą. Główną patrónką krokòwsczégò kòscoła je [[Katarzëna Aleksandrijskô|sw. Katarzëna Aleksandrijskô]], a bòczné òbrazë przedstôwiają: [[Papiéż Pius X|sw. Piusa X]] ë [[Swiãti Wòjcech|sw. Wòjcecha]]. Kòscoła dozérają rezurekcjoniscë. * pałac – z dzélowò ùchòwóną fòsą béł bùdowóny òd XIV stalatégò, a terôczasny sztôłt zwëskôł w XVIII w.<ref name="pomorze2">Piotr&nbsp;Skurzyński'', Pomorze, Warszawa:'' Wëd. Muza S.A.'', 2007, str. 353,'' ISBN&nbsp;978-83-7495-133-3''.''</ref> W 1945, czej gwôscëcele òstelë zmùszony do wëjazdu do [[Niemieckô|Niemiecczi]], bùdink òstôł [[Nacjonalizacjô|znacjonalizowóny]]. W pałacu kòle direkcje Zakładu Hodowlë Roscënów fónksnérowôł Kaszëbsczi Dodóm Kùlturë. To tu sedzbã miało kòl 20-òsobòwé fòlkloristiczné karno ''Kaszëbë,'' założoné ë prowadzoné przez [[Jerzi Łisk|Jerzégò Łiska]] – czerownika Kaszëbsczégò Dodomù Kùlturë. Nen dodóm béł jedną z wiesczich placówków pùcczégò krézu. Pałac òbrócył sã w szmërglënë. W 1990 òstôł òdrestaùrowóny przez pòlskò-niemiecką fùndacjã, chtërny nôleżnikama są téż dôwny gwôscëcele. Dzysdnia pałac je za hotel i mùzeùm. == Ban == [[Òbrôzk:Krokowa-dworzec_kolejowy.jpg|mały|Dôwny krokòwsczi banóf]] We wiôldżim dzélu ùdëtkôwiónô przez familiã von Krockow, jednostrzekòwô banowô liniô (szérzô sztreczi 1435 mm) z Pùcka do Krokòwa o dłużawie 22,39 km, bùdowónô bëła przez kònsorcjum pòblësczich cukrowniów, brańtuzów i gbùrsczich òrganizacjów.<ref>''[https://www.bazakolejowa.pl/index.php?dzial=linie&id=126 Linia Swarzewo – Krokowa (236)], [w:] Ogólnopolska Baza Kolejowa –'' bazakolejowa.pl ''[online] ({{jãz.|pl}}) [przëstãp 2026-01-24].''</ref> Do wsë ban doprzëszedł òb jeséń 1903. Òdemkniãcé całi linie, jaczi wëkònôwcą bëła firma Lenz & Co., òdbëło sã 26 séwnika 1903. W latach 2001–2003 baza [[Drezynowi Ban|Drezynowégò Banu]]<ref>[http://www.drezyny.pl Kolej Drezynowa] ({{jãz.|pl}}), [online], [przëstãp 2026-08-08]</ref> (dzysdnia nie fónksnérëje). Banowô liniô Swôrzewò – Krokòwò òsta rozebrónô i zamiast ni to dzysdnia dô asfaltowi kòłowi tur ò jistnym przebiegù. == Roda == W òkòlim fónksnérëją rezerwatë rodë ''Zeloné'' a ''[[Rezerwat przirodë Biélawa|Biélawa]]''. == Zrzeszony z Krokòwã == * prof. [[Alfréd Czermińsczi]] – ùszłi prorektór [[Gduńsczi Ùniwersytet|Gduńsczégò Ùniwersytetu]], załóżca i rektór [[Wëższô Szkòła Administracje i Biznesu m. Eùgeniusza Kwiatkòwsczégò w Gdinie|Wëższi Szkòłë Administracje i Biznesu m.]] [[Wëższô Szkòła Administracje i Biznesu m. Eùgeniusza Kwiatkòwsczégò w Gdinie|Eugeniusza Kwiatkowskiego w Gdyni]] * Albrecht von Krockow * Matthias von Krockow * Reinhold von Krockow * [[Kadzmiérz Plocka]] – ùszłi wójt gminë, pòsélc [[Òbëwatelskô Platfòrma|Òbëwatelsczi Platfòrmë]], wiceminyster Rolnictwa i Rozwiju Wsë. == Òbaczë téż == * [[Wiôlgô Piôsznica]] * [[Żarnówc]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * {{YouTube|v=iTwCSlBbPUI|tit=Krokowa|k=krzasia}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Krokòwa]] [[Kategòrëjô:Pùcczi kréz]] [[Kategòrëjô:Strony z nieprzejrzanymi tłumaczeniami]] raeboowvh9ew34164l2m2q8g3pr6fhz 210821 210813 2026-08-10T10:28:10Z Terrus38 14026 /* Zabëtczi */ 210821 wikitext text/x-wiki {{Wies infobox|Wies=Krokòwò|rodzôcz_wsë=Krokòwa|òdjimk=Krokowa Castle, Poland_-_panorama.jpg|opisënk_òdjimka=Pałac w Krokòwie|wòjewództwò=pòmòrsczé|kréz=pùcczi|gmina=Krokòwò|lëdztwò=712|rok=2024| Kôrta={{Lokalizacëjnô kôrta|mapa=PL|rozmiar=250|rodzaj=inline|punkty mapy={{Lokalizacëjnô kôrta/pùnkt|54°46'45"N 18°09'49"E|pòzycjô=right|merk=Red pog.svg|rozmiôr merka=8|òpisënk=[[Krokòwò]]}}}}|galerëjô_commons=Category:Krokowa|nr_czér=58|reg_tôfla=GPU|SIMC=0165110}} '''Krokòwò''' ({{jãz.|pl}} ''Krokowa'', {{jãz.|de}} ''Krockow'') – [[Kaszëbë|kaszëbskô]] [[wies]] w [[Pòlskô|Pòlsce,]] w [[Pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczim wòjewództwie]], w [[Pùcczi kréz|pùcczim krézu]], sedzba [[Gmina Krokòwò|gminë Krokòwò]], kòl rozdrodżi wòjewódzczich drogów nr 213 i nr 218. Krokòwò z òtôczającyma je [[Minkòjce|Minkòjcama]] a [[Gòszczëno|Gòszczënã]] twòrzi jedno zabùdowóné òbrëmié ò môłomiesczim charakterze. To dało tu kùńcowi pòżdôwk banowi linie Pùck – Krokòwò. W latach 1945–1975 wies administracyjno słëcha tpzw. wiôldżémù [[Gduńsczé wòjewództwò (1945–1975)|gduńsczémù wòjewództwù]], a w latach 1975–1998 tpzw. môłémù [[Gduńsczé wòjewództwò (1945–1975)|gduńsczémù wòjewództwù]]. == Historiô == [[Òbrôzk:Krokowa_-_Church_01.jpg|lewo|mały|[[Kòscół sw. Katarzënë Aleksandrijsczi w Krokòwie|Kòscół sw. Katarzënë Aleksandrijsczi]]]] [[Òbrôzk:Krockow-Sammlung_Duncker_(5365839).jpg|lewo|mały|[[Pałac w Krokòwie]], céch. Alexander Duncker (1860)]] Wies òd XII stalatégò do 1945 nôleża do rodu [[Krokòwscë|Krokòwsczich]]. Òd kùńca XVI w. do pòłowë XIX w. Krokòwò bëła centrum [[Kalwinizm|kalwinizmù]] na [[Gduńsczé Pòmòrzé|Gduńsczim Pòmòrzim]] i przënômni do pòłowë XIX w. òdbiwałë sã tuwò regùlarno ewanielëckò-refòrmòwóné nôbòżeństwa pò kaszëbskù. Pò wëgasnienim pòlsczi wietwie rodu pòd kùńc XVIII w., Krokòwò przeszło w rãce miemiecczi wietwie brëkùjący nôzwëska von Krockow. Nôbarżi dramaticzny mòment familie von Krockow przëpôdł na lato 1939. W rodowim majątkù, jakô leża na teritorium [[II Pòlskô Repùblika|II Pòlsczi Repùbliczi]], żëło sztërzech bracynów von Krockowów: [[Albrecht von Krockow|Albrecht]], Heinrich, Reinhold a Urlich, mającëch pòlsczé òbëwatelstwò. Reinhold òstôł zacygniony do pòlsczich ùlanów, a Heinrich i Urlich zwiornãlë na niemiecką stronã i dołączëlë do [[Wehrmacht|Wehrmachtu]]. Wszëtcë trzeji brelë ùdzél w biôtkach [[Séwnikòwô kampaniô|séwnika 1939]]. Albrecht, 26 lat stôri, cobë ùchilëc sã òd pòlétu mòbilizacje do [[Pòlsczé Wòjskò (II PR)|Pòlsczégò Wòjska]], dokònôł samòòkaleczeniégò: stracył pôlc ù nodżi. Béł gòspòdarzã majątkù do 1945. Ùlana Reinhold po czile tidzeniach wrócył z niemiecczi niewòli i pòtkôł sã z bracynama w Krokòwie. Reinhold wstąpił do [[Schutzstaffel|SS]] i z dwùma bracynama biôtkòwôł dlô [[III Rzesza|III Rzeszë]]. Wszëtcë trzeji zdżinãlë na fronce<ref name="Krockow">Roman Daszczyński, [http://wyborcza.pl/1,75478,14361451,Albrecht_von_Krockow___ludzki_pan__Historia_czlowieka_.html Albrecht von Krockow – ludzki pan? Historia człowieka, któremu chcą odebrać obywatelstwo''.'']''&nbsp;wyborcza.pl. ({{jãz.|pl}}) &nbsp;[przëstãp 2013-07-31].''</ref>. Z kwerendë, jaką òbsztëlowôł pòmòrsczi wòjewòda, a szlëgnął profesjonalny historik, wëchôdô, co nekrolodżi trzech padłëch bracynów von Krockow zamikałë w se scwierdzenié: ''Ò'' ''drãdżé czasë pòlsczich rządów òstôwelë wierny niemczëznie''<ref>Roman Daszczyński, [http://trojmiasto.wyborcza.pl/trojmiasto/1,35636,14362007,Pomorski_arystokrata__ktory_mial_byc_przyjacielem.html Pomorski arystokrata, który miał być przyjacielem Polski, zataił, że służył w SS''.''] ''wyborcza.pl. ({{jãz.|pl}}) [przëstãp 2013-07-31].''</ref>. == Zabëtczi == [[Òbrôzk:Krokowa2_939_z_1985-05-18.jpg|mały|Pałac z lotu ptôcha]] * [[Kòscół sw. Katarzënë Aleksandrijsczi w Krokòwie|parafialny kòscół sw. Katarzënë Aleksandrijsczi]], [[Neògòtik|neògòticczi]], z pòłowë XIX w., do 1945 ewanielëcczi. Ceglany, bez òbrzëtu, ò apartnëch, òsmënórtnëch, plaskato ùwińcowónëch tormach z ceglaną balustradą. Główną patrónką krokòwsczégò kòscoła je [[Katarzëna Aleksandrijskô|sw. Katarzëna Aleksandrijskô]], a bòczné òbrazë przedstôwiają: [[Papiéż Pius X|sw. Piusa X]] ë [[Swiãti Wòjcech|sw. Wòjcecha]]. Kòscoła dozérają rezurekcjoniscë. * pałac – z dzélowò ùchòwóną fòsą béł bùdowóny òd XIV stalatégò, a terôczasny sztôłt zwëskôł w XVIII w.<ref name="pomorze2">Piotr&nbsp;Skurzyński'', Pomorze, Warszawa:'' Wëd. Muza S.A.'', 2007, str. 353,'' ISBN&nbsp;978-83-7495-133-3''.''</ref> W 1945, czej gwôscëcele òstelë zmùszony do wëjazdu do [[Niemieckô|Niemiecczi]], bùdink òstôł [[Nacjonalizacjô|znacjonalizowóny]]. W pałacu kòle direkcje Zakładu Hodowlë Roscënów fónksnérowôł Kaszëbsczi Dodóm Kùlturë. To tu sedzbã miało kòl 20-òsobòwé fòlkloristiczné karno ''Kaszëbë,'' założoné ë prowadzoné przez [[Jerzi Łisk|Jerzégò Łiska]] – czerownika Kaszëbsczégò Dodomù Kùlturë. Nen dodóm béł jedną z wiesczich placówków pùcczégò krézu. Pałac òbrócył sã w szmërglënë. W 1990 òstôł òdrestaùrowóny przez pòlskò-niemiecką fùndacjã, chtërny nôleżnikama są téż dôwny gwôscëcele. Dzysdnia pałac je za hotel i mùzeùm. == Ban == [[Òbrôzk:Krokowa-dworzec_kolejowy.jpg|mały|Dôwny krokòwsczi banóf]] We wiôldżim dzélu ùdëtkôwiónô przez familiã von Krockow, jednostrzekòwô banowô liniô (szérzô sztreczi 1435 mm) z Pùcka do Krokòwa o dłużawie 22,39 km, bùdowónô bëła przez kònsorcjum pòblësczich cukrowniów, brańtuzów i gbùrsczich òrganizacjów.<ref>''[https://www.bazakolejowa.pl/index.php?dzial=linie&id=126 Linia Swarzewo – Krokowa (236)], [w:] Ogólnopolska Baza Kolejowa –'' bazakolejowa.pl ''[online] ({{jãz.|pl}}) [przëstãp 2026-01-24].''</ref> Do wsë ban doprzëszedł òb jeséń 1903. Òdemkniãcé całi linie, jaczi wëkònôwcą bëła firma Lenz & Co., òdbëło sã 26 séwnika 1903. W latach 2001–2003 baza [[Drezynowi Ban|Drezynowégò Banu]]<ref>[http://www.drezyny.pl Kolej Drezynowa] ({{jãz.|pl}}), [online], [przëstãp 2026-08-08]</ref> (dzysdnia nie fónksnérëje). Banowô liniô Swôrzewò – Krokòwò òsta rozebrónô i zamiast ni to dzysdnia dô asfaltowi kòłowi tur ò jistnym przebiegù. == Roda == W òkòlim fónksnérëją rezerwatë rodë ''Zeloné'' a ''[[Rezerwat przirodë Biélawa|Biélawa]]''. == Zrzeszony z Krokòwã == * prof. [[Alfréd Czermińsczi]] – ùszłi prorektór [[Gduńsczi Ùniwersytet|Gduńsczégò Ùniwersytetu]], załóżca i rektór [[Wëższô Szkòła Administracje i Biznesu m. Eùgeniusza Kwiatkòwsczégò w Gdinie|Wëższi Szkòłë Administracje i Biznesu m.]] [[Wëższô Szkòła Administracje i Biznesu m. Eùgeniusza Kwiatkòwsczégò w Gdinie|Eugeniusza Kwiatkowskiego w Gdyni]] * Albrecht von Krockow * Matthias von Krockow * Reinhold von Krockow * [[Kadzmiérz Plocka]] – ùszłi wójt gminë, pòsélc [[Òbëwatelskô Platfòrma|Òbëwatelsczi Platfòrmë]], wiceminyster Rolnictwa i Rozwiju Wsë. == Òbaczë téż == * [[Wiôlgô Piôsznica]] * [[Żarnówc]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * {{YouTube|v=iTwCSlBbPUI|tit=Krokowa|k=krzasia}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Krokòwa]] [[Kategòrëjô:Pùcczi kréz]] [[Kategòrëjô:Strony z nieprzejrzanymi tłumaczeniami]] jlajhh9vs75a0gem145ys3sz5ktwpx7 0 6598 210688 200046 2026-08-09T13:31:56Z Terrus38 14026 210688 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Woman with Bicycle 1890s.jpg|mały|Białka z kòłem kòl 1890 rokù]] '''Kòło''' – to je dargòwô tërlëka, chtërny nëkòwną mòcą są lëdzczi mùskle przë ùżëcém pedalów. Prawie wiedno dwùkòłowi, jednoszlachòwi, z kòłama ò ti sami przemiarze i lińcuchòwim nëkã na tylné kòło. Jachanié na kòle, żebë sprawic sobie tą jazdą ùcechã to je [[kòłowô turistika]]. Przóde lat noszëł pòzwã wielocyped i bicykl. Terô pòlskô pòzwa pòchòdzy òd brëtëjsczi firmë [[Rover]], chtërna przódë zajima sã robieniém kòłów. == Òbaczë téż == * [[Kòłowô turistika]] * [[Eùropejsczi Szlach Ceglanégò Gòtikù]] * [[Trzëkòlé]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Szpòrt]] [[Kategòrëjô:Technika]] [[Kategòrëjô:Turistika]] [[Kategòrëjô:Hobby]] 4djxqga3zlyxd18ciifmjthtjgzprvc 0 6705 210792 209395 2026-08-09T17:42:18Z Terrus38 14026 Terrus38 przeniós starnã [[Sanowò]] do [[Canowò]]: pòzwa pòswiôdczonô kòl Cenôwë a Derdowsczégò, znónô w kaszëbsczi tradicje pismieniznë 209395 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:POL Sianów COA.svg|mały|Sanowsczi herb]] '''Sanowò''' (we zdrojach: ''Canowe'' 1276, ''Sanowe'' 1311, ''Sanow'' 1333, ''Sczanow'' 1402, ''Czanaw'' 1411, ''Czanow'' 1411, ''Sanouw'' 1459, ''Zanow'' 1402, ''Czanowe'' 1485, ''Zano'' 1498, ''Tzanow'' 1517, ''Zahno'' 1670, ''Canowo'' (Cenôwa), ''Zanów'' 1880-1902, ''Canów'' 1934, ''Czanów ''1934; pòl. ''Sianów'', miem. ''Zanow'') – gard w [[kòszalëńsczi kréz|kòszalëńsczim krézu]] w [[Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò|Zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie]] nad [[Pòlnica|Pòlnicą]]. * Lëdztwò gardu: 6.606 ([[2009]]) * Wiéchrzëzna gardu: 15,88 km² == Òbaczë téż == * [[Matizer Noga (restaùracjô)]] == Lëteratura == * Czesław Piskorski, Pomorze Zachodnie, mały przewodnik, Warszawa: Wyd. "Sport i Turystyka" Warszawa, 1980, ss. 236–237. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë]] [[Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce]] [[Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò]] g3xlk0kvggxd5jcm8n46ufo80fponva 210794 210792 2026-08-09T17:42:50Z Terrus38 14026 210794 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:POL Sianów COA.svg|mały|Canowsczi herb]] '''Canowò''' (we zdrojach: ''Canowe'' 1276, ''Sanowe'' 1311, ''Sanow'' 1333, ''Sczanow'' 1402, ''Czanaw'' 1411, ''Czanow'' 1411, ''Sanouw'' 1459, ''Zanow'' 1402, ''Czanowe'' 1485, ''Zano'' 1498, ''Tzanow'' 1517, ''Zahno'' 1670, ''Canowo'' (Cenôwa), ''Zanów'' 1880-1902, ''Canów'' 1934, ''Czanów ''1934; pòl. ''Sianów'', miem. ''Zanow'') – gard w [[kòszalëńsczi kréz|kòszalëńsczim krézu]] w [[Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò|Zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie]] nad [[Pòlnica|Pòlnicą]]. * Lëdztwò gardu: 6.606 ([[2009]]) * Wiéchrzëzna gardu: 15,88 km² == Òbaczë téż == * [[Matizer Noga (restaùracjô)]] == Lëteratura == * Czesław Piskorski, Pomorze Zachodnie, mały przewodnik, Warszawa: Wyd. "Sport i Turystyka" Warszawa, 1980, ss. 236–237. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë]] [[Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce]] [[Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò]] 6ok6shu8plq2pyumw04t6fjgfd1ghwy 0 6720 210689 210298 2026-08-09T13:32:01Z Terrus38 14026 210689 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Pčela na maslačku 2.JPG|mały|Miodnô pszczoła na [[mlécz]]u]] ''''Miodnô pszczoła'''' (''Apis mellifica'' L., syn. ''Apis mellifera'' L.) – tó je ôrt ze szlachù [[pszczoła]] i rodzëznë prôwdzëwëch pszczołowatëch. == Wëstãpianié == Hòdowónô przez człowieka ju w starożitnim [[Egipt|Egipce]]. Dôwni wëstãpòwa w Europie, Azji i Africe, a dzysô je na całim swiece. Miodnô pszczoła żëje w familiach zwónëch rojama, chtërné skłôdają sã z robòtnic,samców (trónów)i pszczeli matczi(królewiónczi). Żëją wiedno w wiôldżich rodzëznach, Rój mòże liczëc òd 10 000 do 80 000 òwadów. Zanôléżno òd sprawióny robòtë, maja rozmajitą bùdowniã i ùfarbòwanié. == Pòzdrzatk i dzejanié == === Robòtnice === Mają długòtã 1,5 cm. Cało tegò òwôda je czôrno-żôłté i prawie całé we włoskach. Mają 12- człónowi różczi. Ji maklënë są dosc krótczé, a skrzidła przezérné. Na tëlnëch òdnogach mają kòsziczczi, chtërne są do przënoszeniô kwiatowégò piszkù. Pszczołë mògą latac òd wczasnégò zymkù tam, gdze są kwiatë z chtërnëch mògą wząc kwiatowi piszk i nektar (kwiatny sok). Zajimajã sã fùdrowaniém królewionczi i pònarwów, bùdowaniém flastra, wërôbianiém miodë i pierzdżi, òchróną gniôzda, zbieraniem nektarë i kwiatowégò piszkù. Òb czas 1 sekundë lôtaniégò robią òd 3 do 6 métrów i walą skrzidłama 190 razë. === Pszczôlô matka === Mô długòtã 25 mm i nié mô na nogach kòsziczków. Żëje kòle 5 lat i zajimô sã skłôdanięm jajów ( kòl 750 000 w całim zëcim. Larwë wëkluwają sã z jôj, chtërne matka zniosła w wòskòwëch kòmórkach wãdzë. Pònarwë robotnic i trónów fudrowóné są mléczkã przez pierszi 3-4 dni żëcégò, larwë namienioné na króléwiónczi przez całé czas rostë. Rozwij òd jaja do dozdrzelałégò warô w przëtrôfkù robòtnicë 21 dni, tróna 24 dni, królewiónczi 16 dni.Pszczelô matka mô gargùle żuwaczkòwé, chtërné wëdzelają substancëje hormonalné. Dzãka nima decidëje ò sprôwianim sã robòtnic (bùdowaniô plastrów abò jinszi dzejanié). Felënk matczi zaczinô nieprządk w plecónce i całowny rozprzig pszelégò rojë. === Trónë === Z niezaòdzónëch jôj wërôstają trôte, to znaczi trónë, chtërne nié mają żągłów. Wëstãpiają blós òd zymkù do lata. Òdbëwają kòpùlacëjã z młodëma matkama, a pózni są wënëkùnë przez robòtnice za rój i dżiną. == Rozmajitoscë == * Baro cekawé je jak pszczołë mògą sã dogadac, swòjima "tuńcama", chtëre mają przekazac, jak dalekò i w jaczi stronie swiata mòże nalézc pòżëtk. * Ób zëmã pszczołë ókrãżają królewiónkã, bë kòl ni bëło 25 stopni cepła. Żëwią sã te miodã z plôstrów. * Wëchòwóno wiele zortów pszczół midzë jinima: kaukazką, nordową, italską,ùkrajińską. == Òbaczë téż == * [[Chata Kaszubska im. Józefa Chełmowskiego w Brusach-Jagliach]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [https://www.agrofakt.pl/dofinansowanie-dla-pszczelarzy-pieniadze-czekaja/ Dëtczi dlô pszczelarzi] * [http://www.rastko.net/rastko-ka/index.php/kultura--kultura-mainmenu-31/254-kaszubskie-pszczelarstwo-ludowe-w-wietle-sownikow-b-sychty Pszczelarstwò] * {{YouTube|v=AWk_du56xzo|tit=Pszczoła to dar boży – promocja książki w Kaszubskim Forum Kultury w Gdyni|k=Kaszubskie Forum Kultury|jaz=csb}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Òwadë]] 3utc7ztgep6ypwf3isazej30l4n9i3z 0 6729 210690 206272 2026-08-09T13:32:11Z Terrus38 14026 210690 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} '''Francëszk z Asëżu''', Giovanni Bernardone, nazywôny Biôdôkã z Asëżu (ùr. 1181 abò 1182 w Asëżu, zm. 3 rujana 1226 w Porcjunkuli kële Asëżu) – włosczi duchowny katolëcczi, diakón, załôżca zôkónu francëszkanów, misjonôrz, mistik sredniowieczny, stigmatik, świãti Kòscoła katolëcczigò, uwôżóny za prekursora ekòlodżi. == Biografiô == [[Òbrôzk:Francesco - Fioretti, 1476-1479 - 1571894 if00284200 Scan00003.jpg|mały|''Fioretti'']] '''Francëszk''' -ùrodzył sã w Italji w [[Asëż|Asëżu]] w 1182 rokù.Syn bògatégò kùpca Piotra i Joannë.Swiãti Francëszk rozlubił sã w jãzëkù frańcësczim,dlôte nazwalë gò Francëszkã.Czedë miôł 21 lat, wzął ùdzyl w wòjnie miãdzy Asëżem a Perudżią.W latama 1202 i 1203 roku,zdradzóny przez drëcha dostôł sã do sôdzë w Perudżi. Tam cãżkò zachòrowôł i òstôł ùwòlnióny w 1204 rokù i wrócył do Asëżu.Òd 1205 rokù widac wiôlgą zmianã w pòstãpòwanim Francëszka.Wiôlgô chòrosc pòmògła mù òdnalézc drogã do Christusa.Baro hòjnie òbdarowôł spòtkanégò pò drodze trãdowatégò i dôł mù kùsk pòkòju.W asësczim kòscële San Damiano jesénią tegò samégò rokù ùczëł głos Christusa,chtërën gôdôł z jikònë krziża i kôzôł mù ic i òdbùdować kòscół (Krziż z San Damiano). Pòrzucëł bòkadoscë, dodóm swòjégò tatka i òstôł ùbòdżim, chòdzyl proszącë ò chléb.24 gromicznika 1208 roku Francëszk, zdjął habit eremicczi i zaczął nosëc prostą bruną sekniã, z bòsyma stopama zaczął wòłac do lëdzy, żebë sã nawrócëlë.Na zymkù 1209 (w niechtërnych zdrzódłach 1210) rokù Francëszk pòprosëł w Rzymie ò zatwiérdzenié swòjé Regùłë. Innocenti III,pòd wpłiwã snu zatwierdzëł regùłã. W śnie tim papiéż ùzdrzôł òbalajãce sã mùrë bazyliczi lateransczé i biédôka, chtërën w jegò òczach stôł sã òlbrzimã i ùrëtół Lateran. We Francëszkù Innocenti pòznôł knôpa ze swégò snu i zatwiérdzył francëszkańsczi spòsób żëcô, pòlecëł bracom mniéjszym głoszenié nawróceniô i pòkùtë. Wrôcając z Rzymù, Francëszk zatrzymôł sã w Rivotorto, a pòstãpno w Pòrcjunkulë pòd Asëżã,gdze mômë kòlibką francëszkanów. Tegò samégò rokù Francëszk założëł Trzeci Zakón dlô lëdzi świéczich.Óstôł załóżcą zôkónu bracy môłich ([[zôkón francëszkańsczi]]).Ùmarł 3 rujana 1226 rokù. == Patrónat == [[Òbrôzk:Giotto - Legend of St Francis - -07- - Confirmation of the Rule.jpg|mały|Innocenty III zatwiérdzô regułã francëszkańską (fresk Giotta)]] Francëszk z Asëżu je patrónã: albertinów, francëszkanów, kapùcynów, francëszkanów kònwentualnëch, bernardinók, kapùcinek, klarisek, kòletanek (założônëch przez św. Koletę Boylet), tercjôrzy, mariawitów; Włochów, Asëżu, Bazyleji; Akcjë Katolëcczé; aktorów, slepich, pòkòju, robòtników, tapicérów, biédôków, wiãzniów, hańdlôrzy, zwierząt, harcerzy i chòwôczów ptôctwa dómòwégò. W 1979 rokù Jan Paweł II ògłosył sw. Francëszka patrónã ekòlogów i ekòlodżi. W 1981 rokù w Krakòwie francëszkanie założëlë Ruch Ekòlogiczny sw. Francëszka z Asëżu - REFA[10]. '''Francëszk''' miono germańsczé Frank - wòlny, człowiek wòlno ùrodzóny. '''Data ùrodzeniô''' 1181 abò 1182 w Asëżu '''Data śmiercë''' 3 rujana 1226 '''Kòscół / wyznanié'''[[kòscół rzymskò-katolëcczi|katolëcczi]],[[kòscół anglikańsczi|anglikańsczé]],[[kòscół ewangelicczi| ewangelicczé]] '''Data wëswiãceniô''' 16 lëpińca 1228 Asëż przez [[Grzegorz IX|Grzegòrza IX]] '''Wspómnienié''' 4 rujana '''Patrón''' różnich zôkònów, Włoch, Asëżu, Bazyleji, Akcji Katolëcczé, aktorów, ekòlogów, slepich, pòkòju, robòtników, tapicérów, ùbòdżich, wiãzniów, hańdlôrzy, zwierząt, harcerzy i chòwôczów ptôctwa dómòwégò '''Òsoblëwé môle kùltu''' [[Bazylika św. Francëszka w Asëżu]], [[Bazylika Matczi Bożé Anielsczé]] francëszk<ref>St. Francis of Assisi - Catholic Encyclopedia ({{jãz.|en}})</ref> == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Biografiô == # Chronologia życia św. Franciszka z Asyżu. „Kalendarz Franciszkański”, ss. 40-43, 1984. Katowice-Panewniki: Apostolat "Zwycięstwo Niepokalanej". # Lázaro Iriarte: Historia franciszkanizmu. Kraków: Bracia Mniejsi Kapucyni, 1998, ss. 26-27. ISBN 83-910410-0-X. # Sergiusz M. Bałdyga. Krzyż z San Damiano. „Ziemia Święta”, ss. 46-52, 1.2009. Kraków: Komisariat Ziemi Świętej. ISSN 1233-5738. # Ruch Ekologiczny św. Franciszka z Asyżu - REFA na ekai.pl == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Katolëcczi Kòscół]] svq6aoow1rttvs53vt6dmkt9aoz43rq 0 6731 210691 205329 2026-08-09T13:32:16Z Terrus38 14026 210691 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} '''Stołowi tenys'''' (téż '''pingpong''') to je takô jigra, w chterné biorą ùdzél 2 (jigra pòjedincznô) abò 4 òsobë (ijgra dëbëltowô), zanôlégô na òdbijanim môłé bali rakétą tak bë przeleca nad satką na drëgą starnã stołu. Bala muszi dotknąc stół le rôz, blós nié z lëftu. Pùnktë sã dobëwô za ùderzenia, chternëch drëdżi grôcz nie òdebrôł. Òd 2001 rokù, cziedë niechterné zasadë stołowégó tenysa dość istotnie sã zmieniłë, set rozgriwóny je do momeńtu, w chternym jaczis z miónkôrzów dobãdze 11 punktów (wczesné 21). Zwykle grô siã do 3 wygranych setów, lub 4 (na imprezach wëższé randżi np. mistrzowskiej) == Historiô == [[Òbrôzk:Competitive table tennis.jpg|mały|Profesjonalné zawòdë (miónczi)]] Stołowi tenys narodzëł sã w 80 latach [[XIX stalatégò]] w [[Anielskô]]. Z czasã jigra stawała sã corôz barżi pòpùlarnô ( òsoblëwie wëstrzód bògatëch ), pòstanowiono hańdlowac sprzãtã do jigrë (chiżnié ùżiwano rzeczë codniowégò ùżitkù). Pòzwa pingpong pòwsta òd charakteristicznégò dzwiãkù òdbijané bali ,w 1901 rokù pòzwa zosta zastrzegłô przez janielsczégò fabrikanta sprzãtów J. Jaques & Son Ltd. '''Ping pong''' béł ùżiwóny jakno pòzwa òb czas jigrë drodżim sprzãtã Jaquesa, chòć w tim samim czasu jinszi fabrikancë ùżiwalë pòzwë„stołowi tenys”. Pòstãpną zmianã wprowadzëł James Gibb, janielsczi entuzjasta stołowégò tenisa, chterën to pò wanodze do USA w 1901 zaczął ùżiwać bali z [[Celuloidu]]. Wôżna data dlô stołowego tenisa to rok 1903, cziedë to E.C. Goode wprowadzëł òbłożenë przëklejané do desczi. Na zaczątkù [[XX wiekù]] jigra bardzo chùtkò sã rozwija, a w 1902 òdbëłë sã nawetka nieòficjalné mésterzka swiata. W 1921 òstôł założoni janielsczi Part Stołowégò Tenisa(jan. Table Tennis Association), a w 1926 pòwsta [[Miãdzënôrodnô Federacja Stołowégò Tenisa]]([[jan.]] International Table Tennis Federation). W w roku 1926 w [[Londinie]] òdbëłë sã pierszé òficjalné mistrzostwa swiata. W 1988 rokù pò rôz pierszi stołowi tenys béł zapisóny w programie [[Òlimpnëch Jigrach]] w [[Seùl|Seùlu]]. Òd jaczégòs czasu [[ITTF]] stara sã zmienic zasadë jigrë, bë bëłë jak nôbarżi zrozmiałé dlô kòżdégò kibica abò òbzérnika. *Pò pierszi bale ò przemiarze 38 milimetrów òsta zastąpioné balama 40 milimetrowima przez co jigra kąsk sã spòwòlniła. *Pò drëdżi pòmniészono lëczbã pùnktów brëkòwnëch do wëgraniô seta (terô – 11, ùprzedno – 21). To sprôwiô, że miónkôrze nié mògą „òdpuszczać” jigrë, le mùszą bëc baro skòncentrowóni od samégò pòczątkù, bò strata cziles pùnktów przë jigrze na wësoczim pòziomie je baro trudnô do òdrobieniô. *Pò trzëci baro dużą zmianą bëło zaòstrzenié zasadów dotikającëch serwòwaniô (chiżnié serwùjący mòglë łatwo zasłtawiac piłkã), przez co zmniészono przewagã miónkôrza serwùjącégò. Na swiece pòjôwiają sã różné wersje stołowégò tenysa, dze grô sã balą ò przemiarze 44 milimetrów czë tzw. „krótkimi czopami” czëli òbłożenama z krótczima i szeroczimi czopami na zewnątrz. Taczi rozwiązanié znacznie spòwòlniô jigrã, sprawiô, że dlô niechternëch je òna mało cekawô, chòć mimò to ceszy sã spòrą pòpùlarnością. == Nôrzãdza == === Rakétka === [[Òbrôzk:Rakietka do tenisa stołowego.jpg|mały|Rakétka do tenysa]] Rakiétka skłôdô sã z déla i dwùch òsoblëwëch, gùmòwëch (kauczukowych)òbłożeniów. Dopùszczô sã lë czerwiono-czôrné farwë rakiétczi. ==== Dél ==== Dél skłôdô sã z 1–9 sklejek i muszi bëć zrobiony z co nômnié 85% z drzewiané, pozostałe sklejczi mogą bëć zrobioné np. z karbonu, włókna szklanégò czë kevlaru. Zobacz: Deska. ==== Òbłożenë ==== Òbłożenë pò òbù starnach mùszą bëć farwë czerwioné i czarné, inszé są niedopùszczalné. Można je cziles razë wëmieniwac, przëklejając specjalnëm klejã. Niechterné miónkôrze baro czãsto przëklejają gumë, w ten spòsób pòprôwiają jich włascëwòscë (òd rokù 2008 ITTF wprowadzëł zakôz granégò na swiéżim lepiszczu). Czãsté zrëwanié òbłożenów niszczë jich pòdkładë. Dzysdnia wiele firm produkùje baro dużo różnëch o zróżnicowanych stopniach kontrolë, szëbkòścë, rotacjë. [[Òbłożenë]]. === Stół === [[Òbrôzk:Table Tennis the table-pl.png|mały|Tenysowi stół]] Blat stołu do grë mô 9 x 5 stóp (2,74 x 1,525 metra). Jegò wësokòsc wënosi 0,76 m. Stół muszi bëc prostokątny, pòfarwòwany na zelono, mòdro abò czôrno. Białé pasë na kantach mùszą miec szerokòsc 20 mm a pasek dzelący pòla stołu mùszi miec szerokosc 3 mm. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Szpòrt]] 4vus1u3kigosuetmsvliw1b9scbu97y 0 6733 210692 208773 2026-08-09T13:32:22Z Terrus38 14026 210692 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:The Wounded Angel - Hugo Simberg.jpg|mały|Hugo Simberg, ''Reny aniół'' (1903)]] '''Janiołë''' są dëchama chterne stwòrził Bóg przed człowiekã. Òne ni mają cała leno rozëm i wòlną wòlã. Òne służą Bògù w niebie i lëdzom na zemi. Kôżdi człowiek mô swòjégò ''janioła stróża''. Janiół stróż je z człowiekã wiedno i pòmôgô mù w żëcim. Są jesz jinszé janiołë zwôné ''jarchaniołama''. Jich miona to Michôł, Rafôł i Gabriél. Janiołów je baro wiele. Wedle [[Biblëjô|Biblëji]] lëczba chórów jangelsczich je òd 7 do 11. Są zebrané w trzech triadach (wedle [[sw. Ambroży|sw. Ambrożégò]]). == Pòwstanié nazwë == Słowò ''janiół'' przeszło do pòlsczégò z jãzëka czesczégò za sprawą [[Cyryl|Cyrëla]] i [[Metody|Metodégò]]. Piérwòtno pòchòdzy òd grecczégò słowa angelos òznaczającégò "pòsélc". W [[Stôri Testameńt|Stôrim Testameńce]] są nazwane pò hebrajskù malah – co téż znaczi "pòsélc". == Historija wezdrzatkù janiołów == [[Òbrôzk:Jacob Wrestles with the Angel (89394819).jpg|mały|Gustave Doré Biôtka Jakùba z Janiołã]] === Starożëtnosc === Piérszé ùmëslenia janiołów jistniałë ju w starożëtnim Egipce i Babilonji. W religijach tëch cywilizacëji bëło wiele dëchów i jistot, chtërne bëłë pòstrzédnikama midze bògama a lëdzama. Ùkôzowano je jakò zwiérzãta ze skrzidłama i ludzczima gãbama. Przódeczasném janiołóm przëpisëwano cało, co je pòtwierdzoné w [[Ksãga Henoha|Ksãdze Henoha]]. W czasach terôczasnych do ti kòncepcëji janiołów wrócëł [[Emanuel Swedenbòrg]]. === Chrzescëjaństwò i judaizm === Janiołë czãsto wëstãpùją w [[Stôri Testameńt|Stôrim Testameńce]] (np. Knéga Pòczątków 3,24; knédzi prorocczi). [[Biblëjô]] nie gôdô wiele ò nôtërze i ôrtach nëch bëtów. Wicy jinformacëji na tã téma mòżna nalezc w pismach kabalisticznëch i [[apòkrifë|apòkrifach]]. [[Chrzescëjaństwò]] przejãło wiarã w janiołë z [[judaizm|judaizmù]]. W pierwszich stalatach pòsród [[Òjcowie Kòscoła|Òjców Kòscoła]] jistniôłë sztridë co do nôtërë téch bëtów. Òstateczno tą sprawã rozwiązôł [[sw.Augustin]]. ''Janiół òznôczô funkcjã, nie nôtërã. Pitôsz jak sã zwie ta nôtëra? – Dëch. Pitôsz ò funkcjã – Janiół. Przez to czim je, je dëchã, a przez to co wëpełniô, je janiołã.'' [[Òbrôzk:Fra Angelico 043.jpg|mały|''Zwiastowanié'', freska [[Fra Angelico]] w [[Zôkón Kaznodzejny|dóminikańsczim]] [[Konwent San Marco we Florenceji|klôsztorze sw. Marka]] we Florenceji]] ==== Janiołë w Biblëji ==== * Są jistotama dëchòwama nadleżnama wedle lëdzé – Ps 8,6; Hbr 2,7, * Stwòrzeni przed lëdzama Hi 48, 4-7, * Nie żenią sã – Mk 12,25, * Je jich baro wiele – Ps 68,18; Mt 24,31; Hbr 12,22; Ap 5,11, * Nie nôleżi jich wielbic – Kol 2,18-19; Ap 19,10;22,8-9, * Służą lëdzą – Hbr 1,14; i jich chronią – Ps34,8; * Służëłë Jezësowi – Mt 4,11; Mk 1,13; Łk 22,43; * Czãsc z nich ùpadłô – Jud 6; 2P 2,4; i służi diabłu – Ap 12,9; Mt 25,41; === Islam === Janiołë pełnią ważną rolã w [[islam]]ie. Wiara w nie jest czãscą dogmaticzi ti wiarë. W islamie wierzą, że janiołë stwòrził Bóg ze swiatła, przebiwają w niebie i jich pierszim zadaniém je służba Bògù. Pełnią służbã pòsélców, chronią lëdzé i spisują wszëtci jich ùczinci. [[Kòrôn]] òstôł pòdiktowôny [[Mahometowi]] przez janioła [[Dżibrila]]. W teologji islamù wëmieniwô sã Dżibrila, Malika (strażnika pieczielnégò ògnia), Izarila (janioła smiercë), Nakira i Mùnkara, Haruta i Maruta, Mikaila i Azrafaela. Jeden le janiół, chtëren òdmówiôł służbë Bògù to [[Iblis]] zwôné też diôbłã. == Funkcëje janiołów == W chrzescëjaństwie janioły pełnią dwie główné funkcëje: * gloryfikùącą – słôwią i chwôlą Bòga * pòstrzédniową – są pòsélcama Bòga, òpiekùnama lëdzy, zanoszą mòdlëtwã do Bòga, òznajmiają lëdzom Jegò wòlã, pòmôgają pòdjic dobrô decyzjã. W Knédze Pòczątków Cheruby strzegą wéńdzenia do Edenu a w Apòkalipsé sw. Jana wëmierzają karë spôdającé na lëdzkòsc. == Lëteratura == Davidson G., (2003), SŁOWNIK JANIOŁÓW w tim janiołów ùpadłich. Wyd. Zysk i S-ka. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Religiô]] 95u1tmu3uhhzurp8vdr7k934batk3d3 0 6737 210693 208769 2026-08-09T13:32:22Z Terrus38 14026 210693 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} Fòlklor (z anj. ''folklore'' – wiédza lëdu) to je '''òdrãbnô kùltura rozëmòwô lëdu''': zwëczi, òbrzãdë, religijné i lajicczé wierzenia, wszëlejaczé artisticzné zjawiszcza taczie jak [[piesniô|piesnie]], [[òracjô|òracje]], [[bôjka|bôjczi]], [[legenda|lëdowé legendë]], òbrazë na binã. Materialną kùlturą jinteresëje sã [[etnografiô]]. == Włascewòscë == To, co nôleżi do fòlkloru je: *'''leno w gôdce, ùstnym''' jãzëkù, dlôtegò synonimama fòkloru są ''ùstnô lëteratura'' i ''òralnô lëteratura'' ; kòżdi zôpis fòlkloru je sztëczny, je jak òdjimk, chtëren je zrobiony w chwili wëgłoszeniô, * '''wistępòwanié tekstu w wielu pòstacëjach''', brëkùjë jedny wersjë, chtërną mòglë bë më ùznac za bezbłãdną, *'''anonimòwi''', ni mómë niżôdnégò aùtora, wszëtce, chtërny òpòwiadają bôjkã są autorama, to je zbiorowi autor, * '''pòwtarzalny''', kòżdi tekst béł bùdowóny ze znónëch wszëtczim, pòwtôrzającëch sã elementów, * '''spòntaniczny''' – jak chtos chcôł, to gôdôł, spiéwôł, nie mòże to bëc zorganizowóné. == Tipologiô fòlkloru == * '''tradicijny fòlklor''' – fùnkcjonëją w wielu môlach pòzostałoscë tegò fòlkloru, * '''dzysészi fòlklor''', je to nieoficjalnô starna terny kùlturë, * '''fòlklor rekonstruowóny ([[fòlklorizm]])''' – òbrzãdë i tekstë wyuczoné, òpracowóné stilistycznie. Tekstë fòlkloru mùszimë badac razã z kontekstem, w jaczim òstałë wëgłoszóné i zapisóné. Mòżemë stosowac téż jinszé pòdzéle wedle kriteriów taczich jak: * Kriterium socjohistoriczné, np. chłopsczi, szlachecczi, miejsczi, * Kriterium sparłãczóné z òkòlim, np. żołniersczi, ùczniowsczi, * Kriterium robòtë, np. rëbacczi, * Kriterium regionalné, np. góralsczi, sląsczi, * Kriterium situacyjny, np. wòjnowi, strajkòwi, òbòzowi, * Kriterium etniczné, np. cëgansczi, żëdowsczi, * Kriterium nôwôżnieszich strzodków wirazu, np. słowny, muziczny. == Òbaczë téż == * [[Fòlkloristika]] * [[Lëdowô kùltura]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://www.ciil-ebooks.net/html/folkintro/ch1.htm#8 Fòlklor – tekst w angelsczim jãzëkù] * [http://www.kulturaludowa.pl/ Cządnik "Kultura Ludowa"] * [https://web.archive.org/web/20170709153041/http://www.gwarypolskie.uw.edu.pl/ Starna Zakładu Historii Polsczégò Jãzëka i Dialektologiô UW] == Bibliografiô == # J. Krzyżanowski, ''Folklor'', [w:] ''Słownik folkloru polskiego'', red. J. Krzyżanowski, Warszawa 1965. # B. N. Putiłow, ''Folklorystyka współczesna i problemy tekstologii'', "Literatura Ludowa" 1973, nr 2. {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kùltura]] [[Kategòrëjô:Fòlklor]] [[Kategòrëjô:Historiô lëteraturë]] [[Kategòrëjô:Teoriô lëteraturë]] a14565hjz3a31zbh8fm2h8v9u65br6y 0 6738 210694 203577 2026-08-09T13:32:26Z Terrus38 14026 210694 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Bundesarchiv B 145 Bild-P017316, Ostpreußen, Tolkemit, Fischer beim Netzeflicken.jpg|mały|]] '''Rëbôk''' – chłop, chtëren łowi [[rëbë]], [[brzôd mòrza]] i z tegò żëje. Mòże to robic sóm abò np. w [[Maszoperëjô|maszoperëji]]. Równak colemało rëbôce robią to w karnie na kùtrach abò na wiôldżich òkrãtach. Żebë łowic na jezorach i rzékach rëbôcë wëkòrzôstiwają môłi '''czôłna''', na mòrzach '''kùtrë''', a do dalekòmòrsczich i òceanowich wialdżi '''òkrãtë'''. Do łowienié rëbów rëbôcë ùżiwajóm rozmajitich '''séców'''. == Rodzaje sécòw == do łowienié bańtków i òkùnków - céza; séc rãczny - wicôrk, kaszôrk, czidôk, czidala, szlapiónka; włokòwô na wãgòrzë - wôta; zastawnô na wãgòrze - żak,brodùz; séc na łososë - pławnica; do łowienié slédzy i mùtków - manca, mrzeża; sec zastawnô - neta, drguba, gałatka, mrżéżka, kleszczówka,wątórz; na krabë, rëczi - krabón i rëcznik . == Warczi związóné z rëbaczënim == * mòrina * sziper * rëbôcë mòrsczé- maszopi * môłi rëbôcë- jezorné == Òbaczë téż == * [[Rëbë]] * [[Rëbaczenié]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * {{YouTube|OosPWpbIc8E|Dawid Zły - Gôdczi Mòrza KRÒ}} * https://plgr.pl/UserFiles/rybolowstwo_na_kaszubach_final.pdf * https://www.ngo.lgrkaszuby.pl/downloads/Kaszubski-slownik-rybacki.pdf {{Ùzémk artikla}} [[Kategòrëjô:Warczi]] o5ob2fc5incc0jqqg399ydofp1oz5tj 0 6741 210695 200569 2026-08-09T13:32:32Z Terrus38 14026 210695 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Kaszkasta.JPG|mały|Kasta z decoupage z lejnym skłã]] [[Òbrôzk:Talerz.JPG|mały|Talérz decoupage]] [[Òbrôzk:Juan Gris 001.jpg|mały]] '''Decoupage''' (òd. francesczégò "wëcënac") je to metoda òzdabianiô rozmajitëch przedmiotów pòlegająca na prziklejaniô na rozmajité pòwierzchnie taczie jak drewno, metal, wôrpòwinã, skło, plastik, ceramikã wzorów wëcãtëch z papióru abò papiórowi serwetczi. Klasiczny decoupage pòlegô na tim, że przëklejô sã wzorë z papióru i przëkrëwô gò warstwama lakeru tak, żebë sã wtopił w całoscë i nie béł do wëczëcô przë dotkniãcu. Mô òn wëzdrzec jakno namalowóny. == Historiô == Kunszt pòchòdzy z Syberii. Lëdze òzdabialë grobë swòjich starszich. W XII wiekù ùżiwóno techniczi w Chinach do òzdobianiô lampionów, òknów, skrzinków i jinszëch przedmiotów. W XVII stalatim kùpcë przënieslë technikã nôpierwi do Włochów, a dali w XVIII wiekù do jinszëch eùropejsczich krajów. Stolôrze z Wenecji ùżiwalë decoupage do robieniô méblów, chtërne bëłë jiwerné do chińsczich lakerowónëch méblów (leno bëłe tóńszi). Ùmiejãtnosc takô zwa sã contrafatta. Jak sã zmieniła móda, sztëka òstała nazwónô "sztëką biedôków". Pòtim decoupage stało sã białczim hobby, znónym na dwòrze Ludwika XV. Ùżiwónô gò do òzdabianiô skrzinków, kastów i toaletnëch przibòrów. Wëkòrzëstiwano do niegò nie leno òdbitczi, le téż wëcãté elementë òrginalnëch òbrôzów. Zniszczono tak wiele dokôzów ternych malôrzów taczich jak Boucher, Fragonard, Redoute, Pillement, Watteau. Niechtërnëch ùtwórców decoupage ùwożono za artistów, np. było z Mary Delaney, zajmòwalë sã tim téż Pablo Picasso i Henri Matisse. == Materiałë == * przedmiotë do òzdabianiô, np. kaste, skrzinczi z drewna, przedmioté z metalu, wôrpòwinë, skła, plastiku, ceramiczi, * wzorë do wëcãcô z papióru abò papiórowi serwetczi, * nożecë, nóż, pãzle, kùchniowô gąbka, * kléj do decoupage, * farwë, laker. == Òbaczë téż == * http://www.decoupageart.pl/ * http://www.decoupage.net.pl/ * https://web.archive.org/web/20110501132735/http://www.creativehobby.pl/ * http://www.decoupage.com.pl/ * http://www.decouart.pl/ * http://www.decoupage.art.pl/ * http://pasjadecoupage.pl/ * http://przyda-sie.pl/ * https://web.archive.org/web/20180604040334/https://scrapshop.com.pl/ * https://sklep-ewa.pl/ == Lëteratura == # M. Pryce, ''Decoupage'', Warszawa 2007. # M. Lupato, ''Decoupage : wszystkie techniki'', Warszawa 2010. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Hobby]] [[Kategòrëjô:Òzdabianiô]] atnqvy9kfgaeqymarzsuif65dyjjvxf 0 6749 210696 206015 2026-08-09T13:32:40Z Terrus38 14026 210696 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Banana.png|mały|grono bananów]] [[Òbrôzk:Musa basjoo001.JPG|mały|Gałąz bananowca zôrtu ''Musa basjoo'']] [[Òbrôzk:Banana plant.jpg|mały|Plantacjô bananów]] '''Banan''' – [[Roscënë|roscëna]] z rodzënë bananowców, je ich kòle 80 zortów. Rosce w [[Azëjô|Azji]], [[Afrika|Afryce]] ë [[Australiô (kòntinent)|Australii]]. Słowò pòchôdô òd arabsczégò słowa banan. Kwiatë są zapôlonô przez ptôczi ë szãtopiérze. Lëstë roscã na całé łodëdze. Bananë to pesznë brzôd Do Pòlsczé wòzé. == Òbaczë téż == {{#categorytree:Brzadë|hideroot=on|mode=pages}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} [[Kategòrëjô:Brzadë]] h1pqcshyuam5wzur7n6nncvgurlucu5 0 6751 210697 203892 2026-08-09T13:32:47Z Terrus38 14026 210697 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Milk glass.jpg|mały|Mlékò]] '''Mlékò''' – wëdzelënk mlékòwi gargùli zwëskóné òd samniców susków w swòjim czasu. To je pierszô jôda malinczich susków. Pòchòdzy òd krowë, kòzô, òwcë, [[kamel]]a. Mlékò w kùchnie je wëkòrzistiwoné do picégò abò do werobianiô sërów. W czasach bibilëjnéch baro wiele mleka bëło synonimã bòkadnoscë.Do wëtwòrzenio wiôldżi ilosce mleka mùszi bëc wiôldżi stado bëdła. Ta jôda skłôdô sã trzëch faz: - emùlsyjni - koloidalné - molekùlarné Nocãsczi wekòrzistiwané przez człowieka je mlékò krowé. Mlékò nie piją lëdzë w Chinach, Japònié i Pòlinezyjsczich wëspach. Na schòdze mléka nie piją Arabowie, Żëdowie. Midzënôrodowò Federacjò Mléczarskò. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Susczi]] [[Kategòrëjô:Pitczi]] c353cwj6a6ni8kola5cotmxi2r6dn0j 0 6771 210698 202563 2026-08-09T13:32:59Z Terrus38 14026 210698 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} {{Nôpiérwi pò kaszëbskù}} {{Bez òdjimka}} Tradicjô òbazów swiãtëch malowónëch na òpaczny stronie szkła datëje sã na Kaszëbach òd wieków XVII–XVIII. Lëdowi artiscë kaszëbsczi, jak swiôdczą ò tim zachòwóné malowidła, z wikszim zamiłowaniém twòrzelë ornamentë niglë mòtiwë figùralné. Czãsto téż miast malowac swiãtëch, pòdklejiwelë dostãpné jima drzewòritowé òbrôzczi pòstaców abò twarzów swiãtich. Zôz òrnamentë ùtwórcë malowelë z wiôldżim pietizmã, p=ùziwając przede wszëtczim charakteristicznyma, kwiatowima mòtiwama, znónyma i w jinszich dzélach kùńsztu kaszëbsczégò zdobnictwa. Dzysô taczé òbrazë i jich ùtwórców rzôdkò mòże ju spòtkac. Równak kùńszt malowaniô na szkle czësto jesz nie wëgasł. Dzysô òżiwô dzãka dzejalnoscë mùzeów (dnt. [[Muzeùm Etnograficzné w Gduńskù-Oléwie]]), [[Kaszëbsczi Lëdowi Ùniwersytet|Kaszëbsczégò Ùniwersytetu Lëdowégò]] itp. Dopùszcziwô sã téż swiécką tematika. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * https://kaszubopedia.pl/index.php/glossary/malarstwo-na-szkle/ * https://szwajcariakaszubska.com/malartswo * {{YouTube|FYnc-MvwoWw|Kaszubskie ludowe malarstwo na szkle - film instruktażowy — Kaszubski Uniwersytet Ludowy Wieżyca}} * {{YouTube|fGXALqWOzmY|Mistrz tradycji 2023 - Malarstwo na szkle — Kaszubi PL (ZKP)}} * https://www.biblioteka.lebork.pl/oferta/konkursy/konkurs-kaszubskie-malarstwo-na-szkle/ * https://www.szkolagarczegorze.nwl.pl/jezyk-kaszubski-3/warsztaty-malowania-na-szkle/ * http://zsdamnica.pl/jezyk-kaszubski-malarstwo-na-szkle/ * https://kul.org.pl/warsztaty-kaszubskiego-ludowego-malarstwa-na-szkle/ * https://www.szkolneblogi.pl/blogi/sp-kozyczkowo-1/tradycyjne-kaszubskie-malarstwo-na-szkle/ * http://snauka.pl/kaszubskie-malarstwo-na-szkle.html {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura]] [[Kategòrëjô:Kùńszt]] 6tcvgq7mynhbz1kurcaxppj4d56fcw8 0 6773 210699 205118 2026-08-09T13:33:10Z Terrus38 14026 210699 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Dislexia nens.jpg|mały|Drãgòscë z pisaniem lëter i słów]] '''Disleksjô rozwòjowô''' ({{jãz.|gr}} ''dis'' – nie + ''lexis'' – słowò, czëtanié) czëlë ''apartné kłopòtë w nôuce czëtaniô i pisaniô'' (F81.0 w ICD-10 i315.0 w DSM) – pòdług [[Swiatowô Federacëjô Neurologów|Swiatowi Federacëji Neurologów]] (definicjô z 1968) zabùrzenié manifestującé sã kłopòtama w nôuce czëtaniô i pisaniô przë stosowanim standardowëch metodów nôuczaniô i jinteligencji na niwiznie co nômni westrzédnym i téż w sprzëjającëch warënkach spòłeczno-kùlturowëch. Je spòwòdôwónô zabùrzeniama spòdlecznëch fónkcjôw pòznawczich, co czãsto ùwarunkowôné je kónstitucjonalnié. == Przëczënë disleksji == Na rozwij disleksji skłôdô sã wiele przëczënów. Dzysdnia je wiedzec, że mòże miec m.jin. spòdlé geneticzné. Zmianë doticzą genu 6 òkreslonégò jakò [[DCDC2]]. Òkróm tegò badóné są genë 1, 2, 3 i 15. Ten slédny béł pierszim kandidatã na "winnégò disleksji". Kòl rokù 1950 przeprowôdzonëch òstało wiele badaniów w familiach òbcążonëch tima zabùrzeniama i prawie gen 15 [[DYXS1]] miôł wëwòłiwac zmianë w rozwòju mùskú i pòstrzeganiù zdrokòwim i słëchòwim. == Tipë disleksji == * '''disleksjô tipù wzrokòwégò''', ù jaczi spòdlégò leżą zabùrzenia percepcji i pamiācë zdrokòwi pòwiązóné z zabùrzeniama kòòrdynacji zdrokòwò-ruchòwi i ruchòwò–przestrzenny, * '''disleksjô tipù słëchòwegò''' ùwarunkòwónô zabùrzeniama percepcji i pamiãcë słëchòwi zwãków mòwë, nôczãscy pòwiązónô z zabùrzeniama fónkcji jãzëkòwich, * '''disleksjô jintegracyjnô''', czédë to pòszczególné fónkcje nie wëkôzywają zakłóceniów, timczasã zabǜrzonô je kòòrdinacjô, to je wëstãpùją zabùrzenia jintegracji percepcyjno-mòtoriczny, * '''disleksjô tipu mieszónégò''', czej wëstãpiwają równoczasno zabùrzenia w percepcji i pamiãcë słëchòwi, pamiãcë i percepcji zdrokòwé, wëòbrazni przestrzenny, * '''disleksjô wizualnô''', czej wëstãpiwô tzw. niepòrządk. Ôrtë disleksji: * '''disleksjô''' * '''disortografiô''' * '''disgrafiô''' * '''diskalkuliô''' * '''rozwòjowô głãbòkô disleksjô''' == Bibliografiô == * Marta Bogdanowicz: O dysleksji, czyli specyficznych trudnościach w czytaniu i pisaniu. Odpowiedzi na pytania rodziców i nauczycieli. Lubin 1994; == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Zabùrzeniô rozwóju psychicznégò]] [[Kategòrëjô:Psychòlogiô]] 6ikd3db29nzx9w2p47bc5clwh5rx0vg 0 6847 210700 203119 2026-08-09T13:33:15Z Terrus38 14026 210700 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} '''Bibliô'''<ref name=":0">{{sloworz.org|10033|11485}}</ref>''', Biblëjô'''<ref name=":0" />''', Pismò Swiãté'''<ref name=":0" /> abò '''Swiãté Pismò''' (z grecczégò βιβλιον ''biblion'' - zwój papirusu, ksãga, w.l. ''biblia'' - ksãdzi) - zbiér ksąg, spisany pierwoszno pò hebrjskù, aramejskù i greckù, ùznôny przez żëdów i chrzescëjôn za zôwzãti przez Bòga. Biblëjô i apartné ji dzéle mają jinszé znaczenié nôbòżné dlô różnëch wëznań. Na chrzescëjańskô Biblëjã składô sã [[Stôri Testameńt]] i [[Nowi Testameńt]]. Biblëjô hebrajskô - Tanach òbjimô ksãdzi Stôrégò Testameńtù. [[Òbrôzk:Torah2.jpg|mały|prawo|Zwój [[Tora|Torë]] w jãzëkù hebrajsczim]] == Kanón == Grecczi słowò ''kanón'' òznôczô strzëna, chternô służëła za miarã, stąd dalszé znaczenié - regla, prowadnik pòstãpòwania, wiarë. Kanón Swiãtégò Pisma òznôczô zbiérnik ksąg ùznônëch za zôwzãté i przez to za normã wiarë. Do IV staletégò n.e. nie bëło zadnégò kanonu Biblëji. Pierszé zmiónczi ò przëjãtim zestôwkù kanonicznich ksąg w antikòwim Kòscele pòkôzają sã w ùchòwônëch pismach chrzescëjansczich autorów IV s. - m.n. sw. Atanazégò, sw. Augustina, sw. Heronima, sw. Rufina. W tim czasù próbowano ùsztôłcëc òpòwiôdny kanón - m.jin. na synodach w Hippònie w 393r. i w Kartaginie w 397r. W kùńcu ùgòdzono kanón Biblëji na [[Sobór Trydencczi|sobòrze Trëdencczim]] w 1546r. [[Òbrôzk:Lxx Minorprophets.gif|mały|prawo|Antikòwi dél [[manuskrypt]]u [[Septuaginta|Septuaginty]] (zwój ''Proroków miészich'') ok. [[I stalaté p.n.e.|I s. p.n.e.]]]] === Stôri Testameńt === Na Stôri Testameńt skłôdaô sã w leżnoscë òd ùznanégò kanonu: * 39 ksąg - kanón hebrajsczi ùznôny przez żëdów i wëznania protestancczé; * 46 ksąg - kanón katolicczi; * 49 ksąg - kanón prawosławnë. Ksãdzi Stôrégò Testameńtu pòwstałë wedle różnich dzysdniowich badérów w cządze òd XII do II s. p.n e.. Zamkòscą Stôrégò Testameńtu je historëjô i spôdkòwizna żëdowsczégò narodu. Òne òstałë spisôné w jãzëkù hebrajsczim i aramejsczim. [[Òbrôzk:Bible.malmesbury.arp.jpg|mały|prawo|Rãcznie przepisëwôny egzemplôrz Biblëji łacëzniané z [[1407]] r. do czëtani na głos w [[klôsztor]]ze]][[Òbrôzk:Gutenberg Bible.jpg|mały|prawo|[[Biblëja Gùtenberga]] pierszô ksążka drëkòwônô przë ùżëcim drëkarzczégò pisma]] [[Òbrôzk:Hebrew Pentateuch (The S.S. Teacher's Edition-The Holy Bible - Plate VIII).jpg|mały|prawo|Dzél hebrajsczégò tekstu [[Ksãga Wińdzeniô|Ksãdzi Wińdzeniô]] rozdz. 20 ([[Dekalog|Dzesyńc Bòżëch Przëkôzaniów]])]] [[Òbrôzk:Codex alexandrinus.jpg|mały|prawo|Dzęl [[Ewanielia Łukôsza|Ewanielii Łukôsza]] w [[Kòdeks Aleksandryjsczi|Kòdeksu Aleksandryjsczim]] z [[V stalaté]]gò]] Ksãdzi Stôrégò Testameńtu chrzescëjanie dzelą na: * ksãdzi historëczné; * ksãdzi profetëczné; * ksãdzi didakticzné. Wedle jinszégò pòdzélënkù, mającégò kòrzenie w żëdowiznie, są to Piãcoksąg Mòjżeszowi (żëd. [[Tora]]), Prorocy (żëd. Newiim) i Pisma (żëd. Ketuwim). Dlô Żëdów nôważniszô je nôstarszô czãsc Biblëji - Piãcoksąg Mòjżeszowi * '''Na Piãcoksąg''' składają sã: * Ksãga Pòczątków; * Ksãga Wińdzeniô; * Ksãga Kapłańskô; * Ksãga Lëczbów; * Ksãga Pòwtórzonégò Prawa. * '''Ksãdzi [[Prorok|Proroków]]''' to: * Ksãga Jozuégò; * Ksãga Sãdzów; * Ksãga Samùela 1 i 2; * Ksãga Królewskô 1 i 2; * Ksãga Izajôsza; * Ksãga Jeremiôsza; * Ksãga Ezechiela; * 12 proroków miészich (Ozejôsza, Joela, Amòsa, Abdiôsza, Jónôsza, Micheôsza, Nahùma, Habakùka, Sofóniôsza, Aggeùsza, Zachariôsza, Malachiôsza). * '''Ksãdzi hagiograficzné''' - dzelą sã na ksãdzi pòeticczi i na Ksãdzi ò charakterze historëczno - legendarnim. * Ksãga Psalmów; * Ksãga Przësłowiów; * Ksãga Hioba; * Piesniô nad Piesniama; * Ksãga Rut; * Jamrotanié; * Ksãga Kòheleta; * Ksãga Esterë; * Ksãga Daniela; * Ksãga Ezdrôsza; * Ksãga Nehemiôsza; * Ksãga Kroników 1 i 2. === Nowi Testameńt === Dlô chrzescëjôn, ùznającëch swiãtosc Stôrégò Testameńtu, spòdlowé znaczenié mô téż Nowi Testameńt, spisany w grecczim jãzëkù w latach 52-98 n.e.Zamkòscą Nowégò Testameńtu je [[Ewanielia]], abò "Dobrô Nowina", ò Bòżim królestwie i ò zbawienim rozpòwiôdanô przez [[Jezës Christus|Jezësa Christusa]] i Jegò ùczniów, a téż dzeje pierszich gmin chrzescëjônsczich. Żëdzë i jislam nie ùznają Nowégò Testameńtu za swiãté pisma, chòc jislam ùwôżô Jezësa za proroka. Nowi Testameńt skłôdô sã z 27 ksąg: * '''Sztërë Ewanielie''' - zôpis żëcégò i ùczenié Jezësa Christusa: * Ewanieliô wedle sw. Mateùsza; * Ewanieliô wedlw sw. Marka; * Ewanieliô wedle sw. Łukôsza; * Ewanieliô wedle sw. Jana. * '''Dzeje Apòstolsczi''' - ksãga ópisuje pòczątczi Kòscoła, pò wniebowstąpienim Jezësa, pòkôzoné na spódkù dzejnotë niechtërnech apòstołów (sw.Pioter, sw.Paweł, sw. Jakùb Starszi i Młodszi). * '''Ksãdzi didakticzné''' - zbiér lëstów pisónych przez apostołów: * 13 lëstów sw. Pawła z Tarsu; * Lëst do Hebrajczików; * 7 lëstów òglowich (sw. Jakùba, 1 i 2 sw. Piotra, 1,2 i 3 sw. Jana, sw. Judë Tadeusza). * '''Apòkalipsa sw. Jana''' zwônô téż [[òbjawienié|Òbjawienim]] sw. Jana. [[Òbrôzk:Podczas Targów Książki (10782459436).jpg|mały|Lekcjónôrz "To je Słowò Bòżé" (2007)]] [[Eùgeniusz Gòłąbk]] przetołmacził na [[kaszëbsczi jãzëk]] "Swiãté Pismiona Nowégò Testamentu" (wédóné w 1993r.), Psalmë - "Knéga psalmów" (1999), a téż fragmentë ksãgów Stôrégò Testamentu, chtërne są w lekcjónôrzu "To je Słowò Bòżé" (2007). Z lekcjónarza kòrzëstają ùczãstnicë dosc pòpùlarnëch Mszi swiãtich z liturgią w jãzëkù kaszëbsczim. == Òbaczë téż == * [[Jezës Christus]] * [[Knéga Zôczątków]] * [[Knéga Wińdzeniô]] * [[Adam Riszard Sykòra]] * [[Zbigniew Jankowski (aktór)]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Lëteratura == * Encyklopediô Biblëjnô. Wyd. trzecé pòprôwioné. Warszawa: Òficëna Wëdawniczô "Vocatio", 2004. * Ewanielie na kaszëbsczi tołmaczoné, z greczi przełożił na [[kaszëbsczi jãzëk]] ò [[Adam Riszard Sykòra|Adam Ryszard Sikora]], Zarząd Główny Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego, Gdańsk 2010, ISBN 978-83-87258-39-9 * Jan Grodzëcczi. "Kòscół dogmatów i tradëcëji" 1963. * Kaszëbskô Biblëjô; Nowi Testament; IV Ewanjelje, przełożëł [[Frãcëszk Grëcza|Francyszk Grucza]], Hlondianum Poznań 1992, ISBN 83-85203-06-0 * Ks. J. Karpecczi, "Różnice wëznaniowé", Warszawa 1961 * Swięté Pismiona Nowégo Testameńtu, skaszëbił E. Gołąbk, Gdańsk : Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie ; Pelplin : Wydawnictwo Diecezjalne, 1993, ISBN 83-85011-65-X[http://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:606396/FULLTEXT02] * Witold Tëloch: Dzeje ksąg Starégò Testameńtu. Warszawa: Ksążka i Wiedza, 1985. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20110702132831/http://biblia.apologetyka.com/search/] Przëkładë Biblëji * [http://bibliepolskie.pl/index.php?xid=1374857724&tid=133] Ewanielie na kaszëbsczi tołmaczoné * https://radiokaszebe.pl/news/tusk-podarowal-papiezowi-biblie-po-kaszubsku-historyczny-gest-1003 * https://www.kaszubi.pl/news/view/oswiadczenie-zarzadu-glownego-zrzeszenia-kaszubsko-pomorskiego * https://www.kaszubi.pl/news/view/o-piecioksiegu-i-historii-jego-tlumaczenia-na-kaszubski-slow-kilka * https://web.archive.org/web/20260513183359/https://kaszubskaksiazka.pl/szukaj?controller=search&ticats=0&s=pi%C4%99cioksi%C4%85g * https://web.archive.org/web/20260513183348/https://drive.usercontent.google.com/download?id=1C7oQjv7Hm8H6lvVHeAVph9xdS3SC67Gr&export=download [[Kategòrëjô:Bibliô]] sn4gip6bwznzh1x5tnbe0fx7nt0m68f 0 6861 210701 209852 2026-08-09T13:33:21Z Terrus38 14026 210701 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:United Colours.jpg|mały|Logòtip]] '''Manchester United Football Club''' (jinaczi Manchester United F.C.) – klub piłkarsczi, chtërnégò sedzba je z w Manchesterze — gardze, pòłożonym w westrzódkòwim mòlu Anglii. Wëstãpiwô òn w Angelsczi Ekstraklasy. Òd 1938 rokù prawie bez przerwë wëstãpiwô w nôwëższi klasy rozegriwkòwi w Anglii. Je to jeden z nôbarżi widzałich klubów swiata. Kibicëje jemù pònad 330 milionów lëdzi na całim swiece. == Historiô == [[Manchester United]] pòwstôł w 1878 rokù, le pòd jinszą pòzwą – Newton Heath LYR. Mielë òni finansowë problemë i jak zaczął sã XX wiek, kôżdi jima wrożił chùtczi kùńc. Równak téj pòjawił sã człowiek ò mionie John Henry Davies, chtërën wëreteł klub. Davies béł majicelã môlowégò browaru, chtëren pòstanowił łożëc përzna dëtków w karno. Na pòczątkù przejinaczono z pòzwe Newton Heath na Manchester United. Bédowôno jinszi pòzwe taczi jak Manchester Central i Manchester Celtic. Òstateczné Manchester United pòwstôł 26 séwnika 1902 roku. Klubòwé barwë to czerwiono-biôłi a karno nosi pòzwã Czerwiony Diôbłë. == Sztadion == [[Òbrôzk:Old Trafford 7.jpg|mały|Old Trafford]] Miónkôrze Manchesteru United swoje rozegre rozegracëją na sztadionie "Old Trafford" znônym pòd pòzwą "Teater Snienié". Òbiekt zaprojektowôł znòny szkocczi architekt Archibald Leitch. Budowa stadionu miała kòsztowac 60 tësãcy funtów.Budowa òstała ukończono w 1909 roku. Mecz, chteren òdmikôł stadion òdbéł są mdzë Manchester United a [[Liverrpool|Liverpoolem]]. Òbzérało gò 45,000 tësący przëzérôczów, le wej karno Czerwionych Purtków popuscëło Liverpoolowi 4 : 3. Nôwiąkszô frekwencëjô na Old Trafford òstała ùstanowiôno 25 strëmiannika 1939 roku czedë to na rozegracëje półfinałowé Czielcha Anglii, mdzë Wolverhampton Wanders a Grimsby Town przëszło jaż 76 962 tësąców przëzéroczów. Terô miewcama karna są amerykańsczi milionérowie Joel i Avram Glazerowie, a trenera nôbarżi utytulowôny szkoleniowiec na świece [[Sir Alex Ferguson]], chteren robi tu ju òd 25 lat. Je òn jedinim trenerã w historii Manchesteru United chtërnemù ùdalo sã dobëc potrojnô kòruna ( mesterstwo [Anglia|Angli]] czielich angli i czielich europë w jedni cządze piłkarsczi) a bëło to w 1999 roku. [[Òbrôzk:Alex Ferguson 2011.jpg|mały|Sir Alex Ferguson]] == Dobiwczi karna == Manchester United je nôbarżi utitulowònym karnem w Angli, ò tim swiôdczi to co dobële: * Mesterstwo Anglii (18): 1908, 1911, 1952, 1956, 1957, 1965, 1967, 1993, 1994, 1996, 1997, 1999, 2000, 2001, 2003, 2007, 2008, 2009 * Czelich Anglii (11): 1909, 1948, 1963, 1977, 1983, 1985, 1990, 1994, 1996, 1999, 2004 * Czielich Lidzi (4): 1992, 2006, 2009, 2010 * Czielich Europé (3): 1968, 1999, 2008 * Czielich Dobëwców Czielichów (1): 1991 * Superczielich Europë (1): 1991 * Czielich Interkontynentalny (1): 1999 * Tôrcz Wspólnotë (18): 1908, 1911, 1952, 1956, 1957, 1965, 1967, 1977, 1983, 1990, 1993, 1994, 1996, 1997, 2003, 2007, 2008, 2010 * Klubowé mesterstwò świata (1): 2008 Òd kùńca lat 90. XX stolata je jednym z najbògatszich klubów sportowych na świece. Terô jego wôrtosc taksowòno je na 1,84 miliarda dolarów (1,19 miliarda funtów) (ustôw na łżekwiat 2010) 30 gromicznika 1945 r. na urzãdze menadżera karna òstôł zajimnięti Matt Busby chtëren prowadzeł polityka wcëgania młodéch miònkôrzów na trowa, cziej to blus béło możliwé. Dzãka temu karno wëgrało liga w 1956 r., a srédnia wieku miònkôrza bëła le 22 lata. Dzãka ti politice dobële wiele karnowéch dobiwków. W drëdzim dzélu, wëgrelë liga znôł i doszlë do dokôzu Czielicha Anglii, przegrelë le z Aston Villą. Stalé sã téż pierszim angelsczim karnã, chtërno,wespòłzgrôwało w Czelichu Europë i doszlë do przedslédné rozegre. == Tragizna == 6 gromicznika 1958r to barô czôrny dzéń w historii Manchesteru United. Téj bëła katastrofa fligra British European Airways 609. Lëcało nim karno pò meczu w Czelichu [[Europa|Europë]]. Roztrzasł òn sã przë starce z latawiska w Monachium. Zdzinãło 8 miónkôrzy i téż uczbieńcowie: Walter Crickmer, Bert Whalley, Tom Curry. Pò tich wszëtczich wydarzeniach z Monachium kibice Manchesteru United zaczãlë nosëc czôrné szléfë na biôło-czerwionych szalach. Tej te biôło-czerwiono-czôrni farwë òstałe jakò znanka. == Lëteratura == * Brawo Sport == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bytnowe lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Nożnô bala]] 958xd83g6ksr2aaacj1fduw4l86t74y 0 6938 210702 209456 2026-08-09T13:33:28Z Terrus38 14026 210702 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Children reading The Grinch.jpg|mały|]] '''Bójczi''' dlô dzecy – lëteratura tworzony z mëslą dlô dzôtk i młodzëznë. Taczi lëteratura je chrakteristiczny dlô dzëcy tj: krótczi pòwiastka napisóny wiérztã abò prozą, gdze bohaterã sã zwirzãta, lëdzë, czasã roslënë abò téż rzecze. Bôjka kuńczy sã pòùkã. Célem bôjczi je nôùka i ùkazanié zasad dobrigò postãpku. Bôjka ma charakter uniwersalny, nie òpowiedô ò konkretnych lëdzach czë zdarzeniach, le ò konkretnych zachowaniach i sytuacjach. Nôwikszi rozwój tegò gatunku bëł w czasë òswiecenié. w Pòlsce przédnika negò gatunku w szkòłach bëł Stanisłôw Konarsczi. Jinszym z wiôldzich bôjkopisarzy téj epoczi bëł Jignacy Krasicczi. To òn swòima dokôzoma wësmiëł sã z lëdzcigò zachowaniégò tj, głëpòtë ë cëgaństwa. W żëcym dzecka baro wiôlgô rola òdgrôwô edukacja literacczi a ji nôlepszô ôrt to bôjczi i pòwiôstczi. Bôjczi pòmagajã w wëpowiadanim pod wzgl. gramaticznym i fleksyjnym, pobudzajã zainteresowanié dzëcy ksążką. == Òbaczë téż == * [[Grë dlô dzecy]] * [[Lëteratura]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * http://www.akademiabajkikaszubskiej.pl/bajki {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Lëteracczé gatunczi]] [[Kategòrëjô:Dzecyństwò]] n10kxukrdvnq6yah7n6f64rmetz1zy5 0 6939 210703 209258 2026-08-09T13:33:34Z Terrus38 14026 210703 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Memory (game).JPG|mały|Gra dlô dzëcy]] '''Gra dlô dzëcy''' – Gra je rozegracëjã wedle wëznaczonych riglów, jakbe ôrt biôtczi rozgrywunô wedle ustalonych zasad. Gra me służëc jakò lùbkosc, miły spãdzenié wòlnegò czasu i rozrywka. Gra je jinszy od zabawe bò w grze sum elemente biôtczi, miónczëznë i [[hazard|hazardu]]. Më charakter jawny, z dokładnym opsënkã riglów i zasad. Pasownó gra mòże rozkòscérzac cëchë òsobòwô i rozëm młodigò człowiéka. Ùczi robòte wespół, wërôbi refleks, rozeznanié i intelekt ([[pamiãc]], [[mëslenié]], [[mòwa]]). Bëtnictwo w dobrze przësztelowuny grze sztôtuje ceche charakteru: opanowanié, dążenié do célu, poradzenié z procëmnotã. Kôżdy gra mùszi bëc pasowné do lat, stopnia sprawnosce fizyczné i zaintersowaniégò. == Òbaczë téż == * [[Bôjczi dlô dzecy]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Dzecyństwò]] [[Kategòrëjô:Kùltura]] 7yifqo9wcnr2x6p08ay0u5iaijfcm6h 0 6950 210704 209060 2026-08-09T13:33:39Z Terrus38 14026 210704 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} Nowi Rok na [[Kaszëbë|Kaszëbach]] – 1 stëcznika,pòdług kalãdôrza gregòriansczégò pierszi dzéń Nowégò Rokù. W Pòlsce je to dzéń wòlny òd robòtë. Òstatny dzéń Stôrégò Rokù nosy miono "Sylwester". == Przëgòtowania == Gòspòdôrze i gòspòdënie sprzątają swòje zôgrodë i mieszkônia. Przë wëmiôtaniu nôleżi jednak ùważac na smiecë,nie wòlno jich wëmiatac ani wërzëcac za próg bùten, bò szczãscé mògłobë òpùscëc chëcz.Prôce pòrządkòwé robi sã ze smiéchã na gãbie, bò pòdług Kaszëbów-jaczi pierszi dzéń Nowégò Rokù, taczi całi rok. == Tradycja i zwëczaje == Przed kùńcã stôrégò rokù nôleżi òddac wszëtczé pòżëczoné rzeczë i nôrzãdza,spłacëc wszëtczé dłëdżi,żebë sã ùchróniec przed niedostatkã.Wôżny je żebë przekrôczając próg Nowégò Rokù, miec zapas pieczonégò chleba,żebë gò nigdë nie felowało.Stôri rok nôleżi pòżegnac w kòscele.Dzãkùje sã bez to Bògù za òtrzimóné łasczi, zdrowié i zebróné plónë. W pierszi dzéń Nowégò Rokù [[Kaszëbi]] téż jidą do Domù Bòżégò,żebë prosëc Pana ò bòkadosc òbrodë i błogosławéństwò w rodzënie. Dôwnié w òstatny dzéń rokù gòspòdarze òbchòdzëlë swòje sadë, gwiżdżac przë tim i grochòtac klekòtkama, co miało wënekac czarownice i diôbłë chtërne przëchôdałë razã z Nowim Rokã i to miało téż zagwësnic dobri ùrodzaj brzadu.Dôwnym zwëkã bëłë psotë, jaczi młodzëzna robia mieszkańcóm. W noc Sylwestrową wëjima bromë wjazdowé, wëprowôdza wòzë ze stodołë na pòla, kòminë zastôwielë rutama. Nawetka przeprowôdzelë zwierzãta gòspòdôrza do jegò sąsada. Je to jedinô noc w rokù,w chtërny młodzëzna bez żódny konsekwencji mòże psocëc starszim. == Zabawë == Nowi Rok witóny je z wiôldżim wrzeszczeniém i wëcym syrénów ògniarzowich,pòkôzã sztëcznych ògniów. Strzélają z fùzji i batów.Dôwni tłëkło sã szkło, cëskano metalowima rzeczoma żebë bëło głosno.Dzysô baro popùlarny sã zabawë i diskòteczi bùten. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Swiãta]] jszq7caulkzvhe3ycyetbiuvt4k95tn 0 6965 210705 198975 2026-08-09T13:33:44Z Terrus38 14026 210705 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Pipnotxt.jpg|mały|Pipa]] [[Òbrôzk:Fangspipe ubt.jpeg|mały|Òzdobnô pipa]] '''Pipa''' – to je statk do pôleniô (kùrzeniô) [[Tobaka|tobaczi]] abò jinëch substancëji. Na swiece je baro wiele rozmajitych materiałów z chternych robi sã pipë. Sã pipë z kaczanu kukurydzë, z mòrsczi szëmczi, glëniany, porcelanowi, szklane, drewniany (kokos, brzózka,wisznia, klón, heban, òrzech, krëszka). Glëniany i porcelanowi pipë miałë dobri szmaka, ale bëłë krëchi, szëmka wëmôgô wiele robòtë przë òbrôbiôniô. Drewniany pipë np. z wisznié pôlałë sã wespół z tobaką. Pòtrzëbny był materiał, chtëren je cwiardy, wëtrzëmałi na cepłotã, nie reagòwôł z tobakã. Wszëtczi te céchë mô pipa z kòrzénia wrzosu. Na swiece pòjawiła sã na póczątkù XIX w. Wiele pipów nie blus przëdatnyma statkã, ale téż mają artistycznô wôrtnota. Są paradny, szëkòwny i mają fùl fantazejô. Tej sej łebczi pipów są bògato rzeźbiony, a cybchë baro dłudżi i òzdobny. Czasama pipë przëbirają wëzdrzatk lëdzy, zwierzãtów, prziborów. Na niechtërnych są historycznô i ôrtny zdrzadniô. == Muzea == Bògati zbiorë pipów mòżna òbezdrzec w muzeach. * [[Pòlskô]]: [[Muzeum Dzwonów i Fajek w Przemyślu]][[Òbrôzk:Pipe jockey.jpg|mały|Pipë]] * [[Ukraina]]: [[Muzeum Etnografii we Lwowie]] * [[Daniô]]: [[Storm P. Musset]] * [[Francjô]]: [[Museé de la Pipe et du Diamant]]; [[Le museé du Fumeur]] * [[Holandiô]]: [[Pijpenkabinet Foundation & Smokiana Pipeshop]] * [[Norwegiô]]: [[JL Tiedemann's Tobakks Fabrikk]] * [[Szwajcariô]]: [[Museé de la pipe et des Objects du tabac]]; [[Museum of the pipe]] * [[USA]]: [[The Frank P. Burla Antique Pipe and Tobacciana Museum]] * [[Wielkô Brytaniô]]: [[The Sherlock Holmes Museum]] * [[Włochë]]: [[Museo Savinelli]] == Òbaczë téż == * [[Tobaczéra]] == Lëteratura == * Michôł Mòrawsczi: O fajce prawie wszystko, Warszawa 1991 * Jack Schmidt: Fajka - powtórne narodziny, Poznań 2005 * M. J. Olbromsczi, U. Olbromska, A. Sarkady: Najcenniejsze kolekcje fajek, Przemyśl 2006 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * https://web.archive.org/web/20110719132101/http://www.stormp-museet.dk/index.html * http://www.muzeum.przemysl.pl/madk/index.php?option=com_content&task=view&id=89 * http://www.fajka.org * http://www.pijpenkabinet.nl/ * http://www.savinelli.it/index.php * http://www.sherlock-holmes.co.uk/ {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Hobby]] eejox4ivvx5y5ocs9wo7q5knygezcs5 0 6971 210706 199056 2026-08-09T13:34:20Z Terrus38 14026 210706 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} '''Nórt plaskati''' – je to dzél rówiznë naznaczony przez dwie półprosté ò zbiernym pùnkce raza z tima półprostima. == Galeriô == <gallery mode="packed"> Òbrôzk:pełny.jpg|Fulny nórt, je to nórt, chternégò remiona sã ókriwajã. Jégò miara to 360⁰. Òbrôzk:półpełny.jpg|Półfulny nórt mô miara 180⁰ Òbrôzk:prosty.jpg|Prosti nórt- mô 90⁰. Òbrôzk:zerowy.jpg|Zérowi nórt-mô 0⁰. Òbrôzk:kąt ostry.jpg|Òstri nórt- mô 0⁰<'''α'''<90⁰ Òbrôzk:rozwarty.jpg|Rozemkłi nórt mô 90⁰<'''α'''<180⁰ Òbrôzk:wklęsły1.jpg|Wlëgłi nórt mô miara 180⁰<'''α'''<360⁰ Òbrôzk:Wklęsły.jpg|Wësadzony nórt mô miara 0⁰<'''α'''<180⁰ </gallery> == Òbaczë téż == * [[Trzënórt]] == Biografia == * Poradnik matematyczny : praca zbiorow (ISBN 8301041218) * Matematyka : kompendium : wzory i reguły, liczne przykłady z rozwiązaniami, od elementarnych działań do matematyki wyższej (ISBN 8373115218) == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Matematika]] kr5a1spke7iepe3fc538crzixeynfoe 0 6993 210707 210520 2026-08-09T13:34:40Z Terrus38 14026 210707 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Parque Nacional Los cardones.jpg|mały|Nôrodny park Los Cardones, [[Argentina]]]] [[Òbrôzk:Parki narodowe Polski.png|mały|Lësta nôrodnych parków w Pòlsce]] '''Nôrodny park''' – dôlëzna chróniony z pòzdrzatkù na swòje wôrtnotë, w pierszi rédze nôtërny. W [[Pòlskô|Pòlsce]] w brzëmieniu ùstawë ò òchrónie nôtërë z 2004r. òbejmùje dôlëzna wëprzédniwający sã òsoblëwima nôtërnyma, ùczałima, wespołowima, kùlturowima i wëchòwnyma wôrtnotóma, ò wiéchrzëznie nie miészi jak 1000 ha, na chtërnym òchrónie pòdlégô całô nôtëra i wôrtnotë òbrôzka zemi. W Pòlsce mómë 23 nôrodné parczi<ref>https://ppn.gov.pl/lista-parkow-narodowych</ref>. == Nôstarszi nôrodny park na swiece == Nôstarszim nôrodnym parkiem na swiece je nôrodny park [[Yellowstone]] w, [[Zjednóné Kraje Americzi|Zjednónéch Krajach]] ò wiéchrzëznie 8980km². == Nôwiãkszi nôrodné parczi na swiece == * Nôrodny Park Grønlands − [[Grenlandiô]]− 972000 km² * Nôrodny Park Tasili Wan Ahdżar − [[Algeriô]] − 72000 km² * Nôrodny Park Wrangla - [[Swiãti Eliasz|Swiãtégò Eliasza]] − ZKA − 53321 km² * Nôrodny Park Namib-Naukluft − [[Namibia]] − 49768 km² * Wiôldżi Gòbijsczi Rezerwat − [[Mòngòliô]] − 45000 km² * Nôrodny Park Lasowégò Bizona − [[Kanada]] − 44807 km² * Transgrańczny Nôrodny Park Kgalagadi − RPA/Bòtswana − 38000 km² * Nôrodny Park Quttinirpaaq − Kanada − 37775 km² * Nôrodny Park Salonga − Demòkraticznô Repùblika Konga − 36000 km² == Tôfloriczné zestôwienié nôrodnych parków w Pòlsce == {| class="wikitable sortable" |- ! Lp. !! Pòzwa nôrodnégò parkù !! Rok<br>ùsadzeniô !! Wiéchrzëzna (km²)!! Ùwôdżi |- | 1. || Babiogórsczi Nôrodny Park || 1954 || 33,91 || rezerwat biosferë [[UNESCO]] |- | 2. || Białowiesczi Nôrodny Park || 1932 || 105,17 || rezerwat biosferë UNESCO |- | 3. || Biebrzańsczi Nôrodny Park || 1993 || 592,23 || |- | 4. || Bieszczadzczi Nôrodny Park|| 1973 || 292,01 || rezerwat biosferë UNESCO |- | 5. || [[Nôrodny Park Tëchòlsczé Bòrë]]|| 1996 || 47,98 || rezerwat biosferë UNESCO |- | 6. || Drawieńsczi Nôrodny Park || 1990 || 113,42 || |- | 7. || Gòrczańsczi Nôrodny Park || 1981 || 70,31 || |- | 8. || Nôrodny Park Górów Stołowich || 1993 || 63,40 || |- | 9. || Kampinosczi Nôrodny Park || 1959 || 385,49 || rezerwat biosferë UNESCO |- | 10. || Karkònosczi Nôrodny Park || 1959 || 55,81 || rezerwat biosferë UNESCO |- | 11. || [[Magùrsczi Nôrodny Park]]|| 1995 || 194,39 || |- | 12.|| Narwiańsczi Nôrodny Park || 1996 || 73,50 || |- | 13. || Òjcowsczi Nôrodny Park || 1956 || 21,46 || |- | 14. || Pienińsczi Nôrodny Park || 1932 || 23,46|| |- | 15. || Pòlesczi Nôrodny Park || 1990 || 97,62 || rezerwat biosferë UNESCO |- | 16. || Roztoczańsczi Nôrodny Park || 1974 || 84,83 || |- | 17. || [[Słowińsczi Nôrodny Park]] || 1967 || 215,73+111,71 wòdné dôlëznë || rezerwat biosferë UNESCO |- | 18. || Swiãtokrzisczi Nôrodny Park || 1950 || 76,26 || |- | 19. || Tatrzańsczi Nôrodny Park || 1954 || 211,64 || rezerwat biosferë UNESCO |- | 20. || Nôrodny Park Ùscé Wartë || 2001 || 80,38 || |- | 21.|| Wiôlgòpòlsczi Nôrodny Park || 1957 || 75,84 || |- | 22. || Wigersczi Nôrodny Park || 1989 || 149,86 || |- | 23. || Wòlińsczi Nôrodny Park || 1960 || 109,37 || |} == Òbaczë téż == * [[Kùlturowi park]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://www.parki.pl Domôcô starna òdnòsno do nôrodnych parków] * https://mojestrone.com/artykul/nrodny-park-tchlscz-n1298157 * https://mojestrone.com/artykul/sztrid-kaszbsczi-n1310870 {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Parczi| ]] [[Kategòrëjô:Turistika]] fy3bza7w9iz0bssrpncr2djpgbf3x9k 0 6997 210708 200180 2026-08-09T13:34:44Z Terrus38 14026 210708 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Logo Special Olympics.svg|mały]] '''Òlimpiadë Specjalné''' – spòrtowô òrganizacjô pòżëtkù pùblicznegò, dzejô na rzecz lëdzy z niepełnosprawnoscą jintelektualną. Célã Òlimpiadów Specjalnëch je wspòmòżenié rozwòju lëdzy z niepełnosprawnoscą jintelektualną przez zagwësnienié jima wzãcô ùdzélu w treningach i współzawòdnictwie spòrtowim. Drëdżim, téż wôżnym célã je wiãkszenié swiądë spòdleczny przez szerzenié wiédzë na temã mòżlëwosców lëdzy z tą fòrmą niepełnosprawnoscë. == Filozofiô Òlimpiadów Specjalnëch == Òlimpiadë Specjalné òstałë stwòrzóné, żebë pòkazac, że lëdze z niepełnosprawnoscą jintelektualną téż pòtrafią przë òdpòwiedny do tegò zôchãce i jinstrukcji trenowac, ceszëc sã i czerpac kòrzëscë z ùczãstniczeniô w spòrtach jindywidualnëch i grëpòwich dostosowónëch do jich pòtrzebów i mòżlëwòtów. Mòttã kôżdégò miónkôrza Òlimpiadów Specjalnëch są słowa przësëdżi òlimpijsczi wëpòwiôdóné w trakce ceremónii òtemkniãcô miónków spòrtowich: ''Pragnã zwëcãżëc, równak jeżlë nie bãdã mógł zwëcãżëc, niech bãdã dzyrsczi w swòjim staranim.'' '''Discyplinë spòrtowé na Òlimpiadach Specjalnëch''': -latné: płiwanié i skòczi do wòdë, letkô atletika, kòszowô bala, kòlarstwò, kònnô jazda, nożnô bala, gimnastika, jazda na wrotkach, softball, tenys, sécowô bala, -zëmòwi: zjazdë na pùgrach, chùtczé jechanié na pùgrach, figùrowé szrëcowanié, chùtczé szrëcowanié i hokej halowi. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Zabùrzeniô rozwòju psychicznegò]] [[Kategòrëjô:Szpòrt]] nsol2hogwo44th7ze69ljjsqmzd5zmi 0 7000 210709 201690 2026-08-09T13:34:49Z Terrus38 14026 210709 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Spanish guitar.jpg|mały|120px|Gitara klasyczna]] [[Òbrôzk:Henriette ronner-knip making music.jpg|mały|Henriette Ronner-Knip]] '''Gitara''' – [[mùzyczny jinstrument]] z grëpë [[strënowich szarpónëch]] z [[pùdłã rezonansowim]], [[grif gitarowi|grifã]] i [[próg|progama]] na pòdstrënnicë. Colemało mô 6 [[strëna|strënów]], ale mòże pòtkac téż gitarë z 4, 5, 7, 8, 10 i 12 strënama. Jinstrument ten graje wôżną rolã w muzyce [[blues]]owi, [[country]], [[flamenco]], [[rock|rockòwi]] i w wiele fòrmach mùzyczi [[pop]]. Jinstrument ten transponëje ò [[òktawa|oktawã]] w dół, tzn. wszëtczé zwãczi zapisóné w nótach brzmią na gitarze oktawã niżi, nigle wënikałobë to nótowégò zôpisu. [[Klucz wiolinowy]] z dopisóną môłą ósemką pòd spódkã nazéwô sã [[klucz gitarowi|kluczã gitarowim]]. Gitarë są wëkònywóné i naprôwióné przez lutników, a dzysdnia w corôz wikszim stopniu przez maszinë, równak nôlepszi jakòscë jinstrumentë są wcyg robioné rãczno abò z wiôldżim ùdzélã człowieka. Muzyk, chtëren graje na gitarze to [[gitarzista]]. Muzyk grający na gitarze basowi to [[basysta]] (ewent. gitarzista basowi). == Tipë gitarów == Gitarë mòże pòdzelëc na dwie wiôldżé kategòrie: akùsticzné i elektriczné. === Gitarë akùsticzné === Grëpa gitarów, jaczich zdrzódłã wzmòcnieniô zwãkù je pùdło rezonansowé bez pòtrzebë ùżiwaniô dodôtkòwich wzmacniaczów. Taką samą nazwã mô jeden z tipów gitarów: gitara akùsticznô. Jinszé tipë: * Gitara barokòwô * Gitara klasycznô * Gitara akusticznô === Gitarë elektriczné === Grëpa gitarów, dlô jaczich zdrzódłã wzmòcnieniô je wzmacniacz elektroniczny, jaczi dostôwô sygnał przetwòrnik elektromagneticzny ùmieszczony pòd strënama. * Gitara elektricznô * Gitara basowô * Gitara elektroklasycznô [[Òbrôzk:Classical Guitar two views.jpg|mały|150px|Gitara klasyczna]] '''Jinszé gitarë''' * basowô akùsticznô Òkreslenié 'gitara basowô' nôczãscy je ùżiwóné w òdniesenim do elektriczny wersji tegò jinstrumentu. == Technika graniô == Na gitarze graje sã pôlcama ([[òpùszk]]ama i [[Paznokc|paznokcama]] abò samima òpùszkama) abò téż [[piórkò gitarowé|piórkã]] (jinaczi: 'kòstką'). Piórkò je przeznaczoné òsoblëwie do grë na gitarze z metalowima strënama ([[gitara akusticznô|akustyczny]], [[gitara elektricznô|elektriczny]]). Jistnieją téż tzw. "pazurczi" zrobioné z metalu abò twòrzëwa sztucznégò, jaczé nakłôdô sã na pôlce. Mòże grac równoczasno piórkq i pôlcama (technika hibridowô) == Historiô gitarë == Jinstrumentë pòdobné do dzysészéch gitarów są znóné òd wicy jak 5000 lat. Mòżlëwé, że gitara wëwòdzy sã z jinstrumentu [http://pl.wikipedia.org/wiki/Kitara cithara], ùżiwónégò w starożëtnëch Jindiach i Azji Westrzédny. W starożëtnym [[sanskrit|sanskrice]] słowò 'tar' òznôczało strënã. Jinstrumentë pòdobné do gitarë pòjôwiają sã w starożëtnéch rzezbach i figùrkach ze Suzë w Jiranie. Słowã 'gitara' Arabòwie nazéwają różnégò rodzaju lutnie – pòprzédników dzysdniowich gitarów. Nazwa 'guitarra' òsta wprowadzonô do jãzëka hiszpańsczégò pò X w., czej gitarë òstałë sprowadzoné na [[Jiberijsczi Półòstrów]] przez [[Maurowie|Maurów]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Mùzyczné instrumentë]] 2pilh8ofzicqmqdmbwculekm2nos8eh 0 7006 210786 197373 2026-08-09T14:06:19Z Terrus38 14026 UWAGA! Zastąpienie treści hasła bardzo krótkim tekstem: „{{ADR|dëblowanié sã artiklów, jistnieje ju [[Marzëbiónka]]; dlôcz pòlsczé miono miast kaszëbsczégò?}}” 210786 wikitext text/x-wiki {{ADR|dëblowanié sã artiklów, jistnieje ju [[Marzëbiónka]]; dlôcz pòlsczé miono miast kaszëbsczégò?}} ls32jmb8qx3goalq874iput9eayg61u 210790 210786 2026-08-09T14:15:27Z Terrus38 14026 210790 wikitext text/x-wiki '''Stokrotka''', fùl miono '''Stokrotka sp. z o.o.''' – séc supermarketów słëchającô wëcmaniznie Emperia Holding, jaczi gwôscëcelã je [[lëtwa|lëtewskô]] firma Maxima Grupė. cl8twnbkmdz2sr1gd4094k2elfr3htv 210791 210790 2026-08-09T14:15:38Z Terrus38 14026 210791 wikitext text/x-wiki '''Stokrotka''', fùl miono '''Stokrotka sp. z o.o.''' – séc supermarketów słëchającô wëcmaniznie Emperia Holding, jaczi gwôscëcelã je [[lëtwa|lëtewskô]] firma Maxima Grupė. {{stub}} h07m4cbvq7u2ucbvjizuzon6ce4ycao 210800 210791 2026-08-09T20:43:27Z Terrus38 14026 Utworzono przez tłumaczenie strony „[[:pl:Special:Redirect/revision/80184168|Stokrotka (sieć handlowa)]]” 210800 wikitext text/x-wiki '''Stokrotka''', fùl miono '''Stokrotka sp. z o.o.''' – séc supermarketów słëchającô wëcmaniznie Emperia Holding, jaczi gwôscëcelã je [[Lëtwa|lëtewskô]] firma Maxima Grupė.<ref>[https://www.pb.pl/litwini-wachaja-stokrotke-897539 Litwini wąchają Stokrotkę''.'']''&nbsp;pb.pl.&nbsp;[przëstãp 2021-03-02].(<abbr>pòl.</abbr>).''</ref><ref>[https://www.money.pl/gielda/maxima-grupe-laczy-trzy-sieci-handlowe-w-jedna-stawia-na-stokrotke-6344816165176961a.html Maxima Grupe łączy trzy sieci handlowe w jedną. Stawia na „Stokrotkę”]''.&nbsp;money.pl.&nbsp;''[przëstãp 2021-03-02].&nbsp;(<abbr>pòl.</abbr>)</ref> == Dzejalnosc == Stokrotka Sp. z o.o. òsta założonô w 1994 r. w [[Lublëno|Lublënie]]. Pierszi króm sécë òdemkłi òstôł w 1996 r. w [[Łãcznô (gard)|Łãczny]]. W 2013 r. Stokrotka rëgnã z gwôsną logisticzną sécą, mającą na célu òpatrziwanié swòjich krómów we wôrë. Logisticznô séc skłôdô sã z distribùcyjnégò centrum w Teresënie pòd Warszawą a 11 regionalnëch magazynów.<ref name=":0">''[https://stokrotka.pl/o-firmie/ O firmie – Stokrotka – ogólnopolska sieć sklepów.] stokrotka.pl.&nbsp;[przëstãp 2018-10-12].&nbsp;(<abbr>pòl.)</abbr>''</ref> W stëcznikù 2016 r. Stokrotka òdemkła w Lublënie drëdżé distribùcyjné centrum,<ref>[http://www.dlahandlu.pl/detal/wiadomosci/stokrotka-z-nowym-centrum-dystrybucyjnym-w-lublinie,48774.html Stokrotka z nowym centrum dystrybucyjnym w Lublinie''.'']''&nbsp;dlahandlu.pl.&nbsp;[przëstãp 2018-04-11].&nbsp;(<abbr>pòl.</abbr>)''</ref> pòwikszoné w 2018 r.,<ref>[https://stokrotka.pl/aktualnosci/otwarcie-centrum-dystrybucyjnego-w-lublinie-4038.html Otwarcie Centrum Dystrybucyjnego w Lublinie!] ''stokrotka.pl.&nbsp;[przëstãp 2018-03-06].&nbsp;(<abbr>pòl.</abbr>)''</ref> a w 2019 r. rëgnãło trzecé centrum, w [[Psarë|Psarach]] w [[Szląsczé wòjewództwò|szląsczim wòjewództwie]].<ref name=":0" /> W lëstopadnikù 2013 r. Stokrotka òdemkła pierszi franczizowi króm w [[Pùławë|Pùławach]]<ref>[https://franczyza.stokrotka.pl/ Franczyza Stokrotka – sprawdzony pomysł na własny biznes''.'']''&nbsp;franczyza.stokrotka.pl.&nbsp;[przëstãp 2018-03-06].(<abbr>pòl.)</abbr>''</ref>, a we łżëkwiace 2017 r. w Lublënie pòwstôł pierszi skłôd zortu [[Convenience store|convenience]] ò mionie Stokrotka Express<ref>[https://www.wiadomoscihandlowe.pl/artykuly/stokrotka-express-zamiast-5market-emperia-zmienia-,42887 Stokrotka Express zamiast 5Market. Emperia zmienia nazwę nowej sieci convenience] ''wiadomoscihandlowe.pl.&nbsp;[przëstãp 2018-03-06].&nbsp;(<abbr>pòl.)</abbr>''</ref>. W séwnikù 2017 r. séc fejrowa òdemkniãcé 400. krómù.<ref>[https://stokrotka.pl/aktualnosci/juz-400-sklepow-mamy-2953.html Już 400 sklepów mamy!]''&nbsp; stokrotka.pl.&nbsp;[przëstãp 2018-03-06].&nbsp;(<abbr>pòl.)</abbr>''</ref> Rok pózni lëczba òbiektów zwiksza sã ò 100 – w séwnikù 2018 r. w òdemkłi òstôł 500. skłôd.<ref>[https://stokrotka.pl/aktualnosci/otworzylismy-500-sklep-4154.html Otworzyliśmy 500. sklep!]''&nbsp; stokrotka.pl.&nbsp;[przëstãp 2018-10-12].&nbsp;(<abbr>pòl.)</abbr>''</ref> W maju 2019 r. séc zwiksza wielënã krómów do 600.<ref>[https://www.gazeta-mosina.pl/2019/stokrotka-i-pepco-w-puszczykowie-juz-otwarte/ Supermarket „Stokrotka” i „Pepco” w Puszczykowie już otwarte!]''&nbsp;Gazeta Mosińsko-Puszczykowska,&nbsp;2019-06-27.&nbsp;[przëstãp 2020-02-13].&nbsp;(<abbr>pòl.)</abbr>''</ref> We łżëkwiace 2018 r. sfinalizowóné òstało przejimniãcé Emperia Holding, donëchczasnégò gwôscëcela sécë Stokrotka, przez lëtewską [[Maxima Grupė]]. Nowi gwôscëcel trzë miesące pózni zapòwiedzôł sparłãczenié sécë z krómama Aldik,<ref>[http://www.portalspozywczy.pl/handel/wiadomosci/stokrotka-polknie-aldika-fuzja-potrwa-do-jesieni,160967.html Stokrotka połknie Aldika, fuzja potrwa do jesieni – Handel/dystrybucja] ''portalspozywczy.pl.&nbsp;[przëstãp 2018-07-20].&nbsp;(<abbr>pòl.</abbr>)''</ref> a w 2019 r. z dzejającą w [[Pòmòrskô|Pòmòrsce]] sécą [[Sano (séc krómów)|Sano]].<ref>[https://www.wiadomoscihandlowe.pl/artykuly/stokrotka-przejmuje-siec-sano-czy-firme-z-koszalin,51136 Stokrotka przejmuje sieć Sano! Czy firmę z Koszalina czeka rebranding i zniknie jak Aldik?] ''wiadomoscihandlowe.pl.&nbsp;[przëstãp 2019-10-13].&nbsp;(<abbr>pòl.</abbr>)''</ref> W lëstopadnikù 2019 r. séc ùrëszniła fòrmat składu o mionie Stokrotka Optima, łączącégò znanczi supermarketu i diskòntu.<ref>[https://stokrotka.pl/aktualnosci/stokrotka-z-testem-nowej-formuly-prowadzenia-sklepu-4280.html Stokrotka z testem nowej formuły prowadzenia sklepu!] ''&nbsp;stokrotka.pl.&nbsp;[przëstãp 2020-02-13].&nbsp;(<abbr>pòl.</abbr>)''</ref> W 2023 rokù séc mia 1000 krómów.<ref name=":0" /> == Przëpisë == * [https://stokrotka.pl Òficjalnô internetowô starna] [[Kategòrëjô:Strony z nieprzejrzanymi tłumaczeniami]] jgjiizzuqc5bv4sm9sz45d1m76pn0gl 210801 210800 2026-08-09T20:44:09Z Terrus38 14026 bùtnowé lënczi 210801 wikitext text/x-wiki '''Stokrotka''', fùl miono '''Stokrotka sp. z o.o.''' – séc supermarketów słëchającô wëcmaniznie Emperia Holding, jaczi gwôscëcelã je [[Lëtwa|lëtewskô]] firma Maxima Grupė.<ref>[https://www.pb.pl/litwini-wachaja-stokrotke-897539 Litwini wąchają Stokrotkę''.'']''&nbsp;pb.pl.&nbsp;[przëstãp 2021-03-02].(<abbr>pòl.</abbr>).''</ref><ref>[https://www.money.pl/gielda/maxima-grupe-laczy-trzy-sieci-handlowe-w-jedna-stawia-na-stokrotke-6344816165176961a.html Maxima Grupe łączy trzy sieci handlowe w jedną. Stawia na „Stokrotkę”]''.&nbsp;money.pl.&nbsp;''[przëstãp 2021-03-02].&nbsp;(<abbr>pòl.</abbr>)</ref> == Dzejalnosc == Stokrotka Sp. z o.o. òsta założonô w 1994 r. w [[Lublëno|Lublënie]]. Pierszi króm sécë òdemkłi òstôł w 1996 r. w [[Łãcznô (gard)|Łãczny]]. W 2013 r. Stokrotka rëgnã z gwôsną logisticzną sécą, mającą na célu òpatrziwanié swòjich krómów we wôrë. Logisticznô séc skłôdô sã z distribùcyjnégò centrum w Teresënie pòd Warszawą a 11 regionalnëch magazynów.<ref name=":0">''[https://stokrotka.pl/o-firmie/ O firmie – Stokrotka – ogólnopolska sieć sklepów.] stokrotka.pl.&nbsp;[przëstãp 2018-10-12].&nbsp;(<abbr>pòl.)</abbr>''</ref> W stëcznikù 2016 r. Stokrotka òdemkła w Lublënie drëdżé distribùcyjné centrum,<ref>[http://www.dlahandlu.pl/detal/wiadomosci/stokrotka-z-nowym-centrum-dystrybucyjnym-w-lublinie,48774.html Stokrotka z nowym centrum dystrybucyjnym w Lublinie''.'']''&nbsp;dlahandlu.pl.&nbsp;[przëstãp 2018-04-11].&nbsp;(<abbr>pòl.</abbr>)''</ref> pòwikszoné w 2018 r.,<ref>[https://stokrotka.pl/aktualnosci/otwarcie-centrum-dystrybucyjnego-w-lublinie-4038.html Otwarcie Centrum Dystrybucyjnego w Lublinie!] ''stokrotka.pl.&nbsp;[przëstãp 2018-03-06].&nbsp;(<abbr>pòl.</abbr>)''</ref> a w 2019 r. rëgnãło trzecé centrum, w [[Psarë|Psarach]] w [[Szląsczé wòjewództwò|szląsczim wòjewództwie]].<ref name=":0" /> W lëstopadnikù 2013 r. Stokrotka òdemkła pierszi franczizowi króm w [[Pùławë|Pùławach]]<ref>[https://franczyza.stokrotka.pl/ Franczyza Stokrotka – sprawdzony pomysł na własny biznes''.'']''&nbsp;franczyza.stokrotka.pl.&nbsp;[przëstãp 2018-03-06].(<abbr>pòl.)</abbr>''</ref>, a we łżëkwiace 2017 r. w Lublënie pòwstôł pierszi skłôd zortu [[Convenience store|convenience]] ò mionie Stokrotka Express<ref>[https://www.wiadomoscihandlowe.pl/artykuly/stokrotka-express-zamiast-5market-emperia-zmienia-,42887 Stokrotka Express zamiast 5Market. Emperia zmienia nazwę nowej sieci convenience] ''wiadomoscihandlowe.pl.&nbsp;[przëstãp 2018-03-06].&nbsp;(<abbr>pòl.)</abbr>''</ref>. W séwnikù 2017 r. séc fejrowa òdemkniãcé 400. krómù.<ref>[https://stokrotka.pl/aktualnosci/juz-400-sklepow-mamy-2953.html Już 400 sklepów mamy!]''&nbsp; stokrotka.pl.&nbsp;[przëstãp 2018-03-06].&nbsp;(<abbr>pòl.)</abbr>''</ref> Rok pózni lëczba òbiektów zwiksza sã ò 100 – w séwnikù 2018 r. w òdemkłi òstôł 500. skłôd.<ref>[https://stokrotka.pl/aktualnosci/otworzylismy-500-sklep-4154.html Otworzyliśmy 500. sklep!]''&nbsp; stokrotka.pl.&nbsp;[przëstãp 2018-10-12].&nbsp;(<abbr>pòl.)</abbr>''</ref> W maju 2019 r. séc zwiksza wielënã krómów do 600.<ref>[https://www.gazeta-mosina.pl/2019/stokrotka-i-pepco-w-puszczykowie-juz-otwarte/ Supermarket „Stokrotka” i „Pepco” w Puszczykowie już otwarte!]''&nbsp;Gazeta Mosińsko-Puszczykowska,&nbsp;2019-06-27.&nbsp;[przëstãp 2020-02-13].&nbsp;(<abbr>pòl.)</abbr>''</ref> We łżëkwiace 2018 r. sfinalizowóné òstało przejimniãcé Emperia Holding, donëchczasnégò gwôscëcela sécë Stokrotka, przez lëtewską [[Maxima Grupė]]. Nowi gwôscëcel trzë miesące pózni zapòwiedzôł sparłãczenié sécë z krómama Aldik,<ref>[http://www.portalspozywczy.pl/handel/wiadomosci/stokrotka-polknie-aldika-fuzja-potrwa-do-jesieni,160967.html Stokrotka połknie Aldika, fuzja potrwa do jesieni – Handel/dystrybucja] ''portalspozywczy.pl.&nbsp;[przëstãp 2018-07-20].&nbsp;(<abbr>pòl.</abbr>)''</ref> a w 2019 r. z dzejającą w [[Pòmòrskô|Pòmòrsce]] sécą [[Sano (séc krómów)|Sano]].<ref>[https://www.wiadomoscihandlowe.pl/artykuly/stokrotka-przejmuje-siec-sano-czy-firme-z-koszalin,51136 Stokrotka przejmuje sieć Sano! Czy firmę z Koszalina czeka rebranding i zniknie jak Aldik?] ''wiadomoscihandlowe.pl.&nbsp;[przëstãp 2019-10-13].&nbsp;(<abbr>pòl.</abbr>)''</ref> W lëstopadnikù 2019 r. séc ùrëszniła fòrmat składu o mionie Stokrotka Optima, łączącégò znanczi supermarketu i diskòntu.<ref>[https://stokrotka.pl/aktualnosci/stokrotka-z-testem-nowej-formuly-prowadzenia-sklepu-4280.html Stokrotka z testem nowej formuły prowadzenia sklepu!] ''&nbsp;stokrotka.pl.&nbsp;[przëstãp 2020-02-13].&nbsp;(<abbr>pòl.</abbr>)''</ref> W 2023 rokù séc mia 1000 krómów.<ref name=":0" /> == Przëpisë == [[Kategòrëjô:Strony z nieprzejrzanymi tłumaczeniami]] <references /> == Bùtnowé lënczi == * [https://stokrotka.pl Òficjalnô internetowô starna] mt4aa1m20d2c1g0nhlphkwzy3b1xch8 210802 210801 2026-08-09T20:46:20Z Terrus38 14026 òdjimczi 210802 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Stokrotka logo.png|mały|Logò Stokrotczi]] '''Stokrotka''', fùl miono '''Stokrotka sp. z o.o.''' – séc supermarketów słëchającô wëcmaniznie Emperia Holding, jaczi gwôscëcelã je [[Lëtwa|lëtewskô]] firma Maxima Grupė.<ref>[https://www.pb.pl/litwini-wachaja-stokrotke-897539 Litwini wąchają Stokrotkę''.'']''&nbsp;pb.pl.&nbsp;[przëstãp 2021-03-02].(<abbr>pòl.</abbr>).''</ref><ref>[https://www.money.pl/gielda/maxima-grupe-laczy-trzy-sieci-handlowe-w-jedna-stawia-na-stokrotke-6344816165176961a.html Maxima Grupe łączy trzy sieci handlowe w jedną. Stawia na „Stokrotkę”]''.&nbsp;money.pl.&nbsp;''[przëstãp 2021-03-02].&nbsp;(<abbr>pòl.</abbr>)</ref> [[Òbrôzk:Stokrotka Augustave.jpg|mały|Stokrotka w [[Agùstowò|Agùstowie]]]] == Dzejalnosc == Stokrotka Sp. z o.o. òsta założonô w 1994 r. w [[Lublëno|Lublënie]]. Pierszi króm sécë òdemkłi òstôł w 1996 r. w [[Łãcznô (gard)|Łãczny]]. W 2013 r. Stokrotka rëgnã z gwôsną logisticzną sécą, mającą na célu òpatrziwanié swòjich krómów we wôrë. Logisticznô séc skłôdô sã z distribùcyjnégò centrum w Teresënie pòd Warszawą a 11 regionalnëch magazynów.<ref name=":0">''[https://stokrotka.pl/o-firmie/ O firmie – Stokrotka – ogólnopolska sieć sklepów.] stokrotka.pl.&nbsp;[przëstãp 2018-10-12].&nbsp;(<abbr>pòl.)</abbr>''</ref> W stëcznikù 2016 r. Stokrotka òdemkła w Lublënie drëdżé distribùcyjné centrum,<ref>[http://www.dlahandlu.pl/detal/wiadomosci/stokrotka-z-nowym-centrum-dystrybucyjnym-w-lublinie,48774.html Stokrotka z nowym centrum dystrybucyjnym w Lublinie''.'']''&nbsp;dlahandlu.pl.&nbsp;[przëstãp 2018-04-11].&nbsp;(<abbr>pòl.</abbr>)''</ref> pòwikszoné w 2018 r.,<ref>[https://stokrotka.pl/aktualnosci/otwarcie-centrum-dystrybucyjnego-w-lublinie-4038.html Otwarcie Centrum Dystrybucyjnego w Lublinie!] ''stokrotka.pl.&nbsp;[przëstãp 2018-03-06].&nbsp;(<abbr>pòl.</abbr>)''</ref> a w 2019 r. rëgnãło trzecé centrum, w [[Psarë|Psarach]] w [[Szląsczé wòjewództwò|szląsczim wòjewództwie]].<ref name=":0" /> W lëstopadnikù 2013 r. Stokrotka òdemkła pierszi franczizowi króm w [[Pùławë|Pùławach]]<ref>[https://franczyza.stokrotka.pl/ Franczyza Stokrotka – sprawdzony pomysł na własny biznes''.'']''&nbsp;franczyza.stokrotka.pl.&nbsp;[przëstãp 2018-03-06].(<abbr>pòl.)</abbr>''</ref>, a we łżëkwiace 2017 r. w Lublënie pòwstôł pierszi skłôd zortu [[Convenience store|convenience]] ò mionie Stokrotka Express<ref>[https://www.wiadomoscihandlowe.pl/artykuly/stokrotka-express-zamiast-5market-emperia-zmienia-,42887 Stokrotka Express zamiast 5Market. Emperia zmienia nazwę nowej sieci convenience] ''wiadomoscihandlowe.pl.&nbsp;[przëstãp 2018-03-06].&nbsp;(<abbr>pòl.)</abbr>''</ref>. W séwnikù 2017 r. séc fejrowa òdemkniãcé 400. krómù.<ref>[https://stokrotka.pl/aktualnosci/juz-400-sklepow-mamy-2953.html Już 400 sklepów mamy!]''&nbsp; stokrotka.pl.&nbsp;[przëstãp 2018-03-06].&nbsp;(<abbr>pòl.)</abbr>''</ref> Rok pózni lëczba òbiektów zwiksza sã ò 100 – w séwnikù 2018 r. w òdemkłi òstôł 500. skłôd.<ref>[https://stokrotka.pl/aktualnosci/otworzylismy-500-sklep-4154.html Otworzyliśmy 500. sklep!]''&nbsp; stokrotka.pl.&nbsp;[przëstãp 2018-10-12].&nbsp;(<abbr>pòl.)</abbr>''</ref> W maju 2019 r. séc zwiksza wielënã krómów do 600.<ref>[https://www.gazeta-mosina.pl/2019/stokrotka-i-pepco-w-puszczykowie-juz-otwarte/ Supermarket „Stokrotka” i „Pepco” w Puszczykowie już otwarte!]''&nbsp;Gazeta Mosińsko-Puszczykowska,&nbsp;2019-06-27.&nbsp;[przëstãp 2020-02-13].&nbsp;(<abbr>pòl.)</abbr>''</ref> We łżëkwiace 2018 r. sfinalizowóné òstało przejimniãcé Emperia Holding, donëchczasnégò gwôscëcela sécë Stokrotka, przez lëtewską [[Maxima Grupė]]. Nowi gwôscëcel trzë miesące pózni zapòwiedzôł sparłãczenié sécë z krómama Aldik,<ref>[http://www.portalspozywczy.pl/handel/wiadomosci/stokrotka-polknie-aldika-fuzja-potrwa-do-jesieni,160967.html Stokrotka połknie Aldika, fuzja potrwa do jesieni – Handel/dystrybucja] ''portalspozywczy.pl.&nbsp;[przëstãp 2018-07-20].&nbsp;(<abbr>pòl.</abbr>)''</ref> a w 2019 r. z dzejającą w [[Pòmòrskô|Pòmòrsce]] sécą [[Sano (séc krómów)|Sano]].<ref>[https://www.wiadomoscihandlowe.pl/artykuly/stokrotka-przejmuje-siec-sano-czy-firme-z-koszalin,51136 Stokrotka przejmuje sieć Sano! Czy firmę z Koszalina czeka rebranding i zniknie jak Aldik?] ''wiadomoscihandlowe.pl.&nbsp;[przëstãp 2019-10-13].&nbsp;(<abbr>pòl.</abbr>)''</ref> W lëstopadnikù 2019 r. séc ùrëszniła fòrmat składu o mionie Stokrotka Optima, łączącégò znanczi supermarketu i diskòntu.<ref>[https://stokrotka.pl/aktualnosci/stokrotka-z-testem-nowej-formuly-prowadzenia-sklepu-4280.html Stokrotka z testem nowej formuły prowadzenia sklepu!] ''&nbsp;stokrotka.pl.&nbsp;[przëstãp 2020-02-13].&nbsp;(<abbr>pòl.</abbr>)''</ref> W 2023 rokù séc mia 1000 krómów.<ref name=":0" /> == Przëpisë == <references /> == Bùtnowé lënczi == * [https://stokrotka.pl Òficjalnô internetowô starna] q6omrhgdnw5cyrnj86r4h2nk31gs4x9 210807 210802 2026-08-09T21:33:57Z Terrus38 14026 210807 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Stokrotka logo.png|mały|Logò Stokrotczi]] '''Stokrotka''', fùl miono '''Stokrotka sp. z o.o.''' – séc supermarketów słëchającô wëcmaniznie Emperia Holding, jaczi gwôscëcelã je [[Lëtwa|lëtewskô]] firma Maxima Grupė.<ref>[https://www.pb.pl/litwini-wachaja-stokrotke-897539 Litwini wąchają Stokrotkę''.'']''&nbsp;pb.pl.&nbsp;[przëstãp 2021-03-02].(<abbr>pòl.</abbr>).''</ref><ref>[https://www.money.pl/gielda/maxima-grupe-laczy-trzy-sieci-handlowe-w-jedna-stawia-na-stokrotke-6344816165176961a.html Maxima Grupe łączy trzy sieci handlowe w jedną. Stawia na „Stokrotkę”]''.&nbsp;money.pl.&nbsp;''[przëstãp 2021-03-02].&nbsp;(<abbr>pòl.</abbr>)</ref> [[Òbrôzk:Stokrotka Augustave.jpg|mały|Stokrotka w [[Agùstowò|Agùstowie]]]] == Dzejalnosc == Firma EDEN òsta założonô w 1994 r. w [[Lublëno|Lublënie]]. Pierszi króm sécë òdemkłi òstôł w 1996 r. w [[Łãcznô (gard)|Łãczny]]. W 2000 rokù firma zmienia miono na ''Stokrotka'' ({{Jãz.|pl}} marzëbiónka). W 2013 r. Stokrotka rëgnã z gwôsną logisticzną sécą, mającą na célu òpatrziwanié swòjich krómów we wôrë. Logisticznô séc skłôdô sã z distribùcyjnégò centrum w Teresënie pòd Warszawą a 11 regionalnëch magazynów.<ref name=":0">''[https://stokrotka.pl/o-firmie/ O firmie – Stokrotka – ogólnopolska sieć sklepów.] stokrotka.pl.&nbsp;[przëstãp 2018-10-12].&nbsp;(<abbr>pòl.)</abbr>''</ref> W stëcznikù 2016 r. Stokrotka òdemkła w Lublënie drëdżé distribùcyjné centrum,<ref>[http://www.dlahandlu.pl/detal/wiadomosci/stokrotka-z-nowym-centrum-dystrybucyjnym-w-lublinie,48774.html Stokrotka z nowym centrum dystrybucyjnym w Lublinie''.'']''&nbsp;dlahandlu.pl.&nbsp;[przëstãp 2018-04-11].&nbsp;(<abbr>pòl.</abbr>)''</ref> pòwikszoné w 2018 r.,<ref>[https://stokrotka.pl/aktualnosci/otwarcie-centrum-dystrybucyjnego-w-lublinie-4038.html Otwarcie Centrum Dystrybucyjnego w Lublinie!] ''stokrotka.pl.&nbsp;[przëstãp 2018-03-06].&nbsp;(<abbr>pòl.</abbr>)''</ref> a w 2019 r. rëgnãło trzecé centrum, w [[Psarë|Psarach]] w [[Szląsczé wòjewództwò|szląsczim wòjewództwie]].<ref name=":0" /> W lëstopadnikù 2013 r. Stokrotka òdemkła pierszi franczizowi króm w [[Pùławë|Pùławach]]<ref>[https://franczyza.stokrotka.pl/ Franczyza Stokrotka – sprawdzony pomysł na własny biznes''.'']''&nbsp;franczyza.stokrotka.pl.&nbsp;[przëstãp 2018-03-06].(<abbr>pòl.)</abbr>''</ref>, a we łżëkwiace 2017 r. w Lublënie pòwstôł pierszi skłôd zortu [[Convenience store|convenience]] ò mionie Stokrotka Express<ref>[https://www.wiadomoscihandlowe.pl/artykuly/stokrotka-express-zamiast-5market-emperia-zmienia-,42887 Stokrotka Express zamiast 5Market. Emperia zmienia nazwę nowej sieci convenience] ''wiadomoscihandlowe.pl.&nbsp;[przëstãp 2018-03-06].&nbsp;(<abbr>pòl.)</abbr>''</ref>. W séwnikù 2017 r. séc fejrowa òdemkniãcé 400. krómù.<ref>[https://stokrotka.pl/aktualnosci/juz-400-sklepow-mamy-2953.html Już 400 sklepów mamy!]''&nbsp; stokrotka.pl.&nbsp;[przëstãp 2018-03-06].&nbsp;(<abbr>pòl.)</abbr>''</ref> Rok pózni lëczba òbiektów zwiksza sã ò 100 – w séwnikù 2018 r. w òdemkłi òstôł 500. skłôd.<ref>[https://stokrotka.pl/aktualnosci/otworzylismy-500-sklep-4154.html Otworzyliśmy 500. sklep!]''&nbsp; stokrotka.pl.&nbsp;[przëstãp 2018-10-12].&nbsp;(<abbr>pòl.)</abbr>''</ref> W maju 2019 r. séc zwiksza wielënã krómów do 600.<ref>[https://www.gazeta-mosina.pl/2019/stokrotka-i-pepco-w-puszczykowie-juz-otwarte/ Supermarket „Stokrotka” i „Pepco” w Puszczykowie już otwarte!]''&nbsp;Gazeta Mosińsko-Puszczykowska,&nbsp;2019-06-27.&nbsp;[przëstãp 2020-02-13].&nbsp;(<abbr>pòl.)</abbr>''</ref> We łżëkwiace 2018 r. sfinalizowóné òstało przejimniãcé Emperia Holding, donëchczasnégò gwôscëcela sécë Stokrotka, przez lëtewską [[Maxima Grupė]]. Nowi gwôscëcel trzë miesące pózni zapòwiedzôł sparłãczenié sécë z krómama Aldik,<ref>[http://www.portalspozywczy.pl/handel/wiadomosci/stokrotka-polknie-aldika-fuzja-potrwa-do-jesieni,160967.html Stokrotka połknie Aldika, fuzja potrwa do jesieni – Handel/dystrybucja] ''portalspozywczy.pl.&nbsp;[przëstãp 2018-07-20].&nbsp;(<abbr>pòl.</abbr>)''</ref> a w 2019 r. z dzejającą w [[Pòmòrskô|Pòmòrsce]] sécą [[Sano (séc krómów)|Sano]].<ref>[https://www.wiadomoscihandlowe.pl/artykuly/stokrotka-przejmuje-siec-sano-czy-firme-z-koszalin,51136 Stokrotka przejmuje sieć Sano! Czy firmę z Koszalina czeka rebranding i zniknie jak Aldik?] ''wiadomoscihandlowe.pl.&nbsp;[przëstãp 2019-10-13].&nbsp;(<abbr>pòl.</abbr>)''</ref> W lëstopadnikù 2019 r. séc ùrësznia fòrmat składu o mionie Stokrotka Optima, łączącégò znanczi supermarketu i diskòntu.<ref>[https://stokrotka.pl/aktualnosci/stokrotka-z-testem-nowej-formuly-prowadzenia-sklepu-4280.html Stokrotka z testem nowej formuły prowadzenia sklepu!] ''&nbsp;stokrotka.pl.&nbsp;[przëstãp 2020-02-13].&nbsp;(<abbr>pòl.</abbr>)''</ref> W 2023 rokù séc mia 1000 krómów.<ref name=":0" /> == Przëpisë == <references /> == Bùtnowé lënczi == * [https://stokrotka.pl Òficjalnô internetowô starna] inju12sxhk8rtt4y0k6kssgrn4zi77l 210814 210807 2026-08-09T22:24:04Z Iketsi 3254 {{Przëpisë}} {{Commons}} {{Òficjalnô starna}} [[Kategòrëjô:Firmë]] 210814 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Stokrotka logo.png|mały|Logò Stokrotczi]] '''Stokrotka''', fùl miono '''Stokrotka sp. z o.o.''' – séc supermarketów słëchającô wëcmaniznie Emperia Holding, jaczi gwôscëcelã je [[Lëtwa|lëtewskô]] firma Maxima Grupė.<ref>[https://www.pb.pl/litwini-wachaja-stokrotke-897539 Litwini wąchają Stokrotkę''.'']''&nbsp;pb.pl.&nbsp;[przëstãp 2021-03-02] ({{jãz.|pl}}).''</ref><ref>[https://www.money.pl/gielda/maxima-grupe-laczy-trzy-sieci-handlowe-w-jedna-stawia-na-stokrotke-6344816165176961a.html Maxima Grupe łączy trzy sieci handlowe w jedną. Stawia na „Stokrotkę”]''.&nbsp;money.pl.&nbsp;''[przëstãp 2021-03-02].&nbsp;({{jãz.|pl}})</ref> [[Òbrôzk:Stokrotka Augustave.jpg|mały|Stokrotka w [[Agùstowò|Agùstowie]]]] == Dzejalnosc == Firma EDEN òsta założonô w 1994 r. w [[Lublëno|Lublënie]]. Pierszi króm sécë òdemkłi òstôł w 1996 r. w [[Łãcznô (gard)|Łãczny]]. W 2000 rokù firma zmienia miono na ''Stokrotka'' ({{jãz.|pl}} marzëbiónka). W 2013 r. Stokrotka rëgnã z gwôsną logisticzną sécą, mającą na célu òpatrziwanié swòjich krómów we wôrë. Logisticznô séc skłôdô sã z distribùcyjnégò centrum w Teresënie pòd Warszawą a 11 regionalnëch magazynów.<ref name=":0">''[https://stokrotka.pl/o-firmie/ O firmie – Stokrotka – ogólnopolska sieć sklepów.] stokrotka.pl.&nbsp;[przëstãp 2018-10-12].&nbsp;({{jãz.|pl}})''</ref> W stëcznikù 2016 r. Stokrotka òdemkła w Lublënie drëdżé distribùcyjné centrum,<ref>[http://www.dlahandlu.pl/detal/wiadomosci/stokrotka-z-nowym-centrum-dystrybucyjnym-w-lublinie,48774.html Stokrotka z nowym centrum dystrybucyjnym w Lublinie''.'']''&nbsp;dlahandlu.pl.&nbsp;[przëstãp 2018-04-11].&nbsp;({{jãz.|pl}})''</ref> pòwikszoné w 2018 r.,<ref>[https://stokrotka.pl/aktualnosci/otwarcie-centrum-dystrybucyjnego-w-lublinie-4038.html Otwarcie Centrum Dystrybucyjnego w Lublinie!] ''stokrotka.pl.&nbsp;[przëstãp 2018-03-06].&nbsp;({{jãz.|pl}})''</ref> a w 2019 r. rëgnãło trzecé centrum, w [[Psarë|Psarach]] w [[Szląsczé wòjewództwò|szląsczim wòjewództwie]].<ref name=":0" /> W lëstopadnikù 2013 r. Stokrotka òdemkła pierszi franczizowi króm w [[Pùławë|Pùławach]]<ref>[https://franczyza.stokrotka.pl/ Franczyza Stokrotka – sprawdzony pomysł na własny biznes''.'']''&nbsp;franczyza.stokrotka.pl.&nbsp;[przëstãp 2018-03-06].({{jãz.|pl}})''</ref>, a we łżëkwiace 2017 r. w Lublënie pòwstôł pierszi skłôd zortu [[Convenience store|convenience]] ò mionie Stokrotka Express<ref>[https://www.wiadomoscihandlowe.pl/artykuly/stokrotka-express-zamiast-5market-emperia-zmienia-,42887 Stokrotka Express zamiast 5Market. Emperia zmienia nazwę nowej sieci convenience] ''wiadomoscihandlowe.pl.&nbsp;[przëstãp 2018-03-06].&nbsp;({{jãz.|pl}})''</ref>. W séwnikù 2017 r. séc fejrowa òdemkniãcé 400. krómù.<ref>[https://stokrotka.pl/aktualnosci/juz-400-sklepow-mamy-2953.html Już 400 sklepów mamy!]''&nbsp; stokrotka.pl.&nbsp;[przëstãp 2018-03-06].&nbsp;({{jãz.|pl}})''</ref> Rok pózni lëczba òbiektów zwiksza sã ò 100 – w séwnikù 2018 r. w òdemkłi òstôł 500. skłôd.<ref>[https://stokrotka.pl/aktualnosci/otworzylismy-500-sklep-4154.html Otworzyliśmy 500. sklep!]''&nbsp; stokrotka.pl.&nbsp;[przëstãp 2018-10-12].&nbsp;({{jãz.|pl}})''</ref> W maju 2019 r. séc zwiksza wielënã krómów do 600.<ref>[https://www.gazeta-mosina.pl/2019/stokrotka-i-pepco-w-puszczykowie-juz-otwarte/ Supermarket „Stokrotka” i „Pepco” w Puszczykowie już otwarte!]''&nbsp;Gazeta Mosińsko-Puszczykowska,&nbsp;2019-06-27.&nbsp;[przëstãp 2020-02-13].&nbsp;({{jãz.|pl}})''</ref> We łżëkwiace 2018 r. sfinalizowóné òstało przejimniãcé Emperia Holding, donëchczasnégò gwôscëcela sécë Stokrotka, przez lëtewską [[Maxima Grupė]]. Nowi gwôscëcel trzë miesące pózni zapòwiedzôł sparłãczenié sécë z krómama Aldik,<ref>[http://www.portalspozywczy.pl/handel/wiadomosci/stokrotka-polknie-aldika-fuzja-potrwa-do-jesieni,160967.html Stokrotka połknie Aldika, fuzja potrwa do jesieni – Handel/dystrybucja] ''portalspozywczy.pl.&nbsp;[przëstãp 2018-07-20].&nbsp;({{jãz.|pl}})''</ref> a w 2019 r. z dzejającą w [[Pòmòrskô|Pòmòrsce]] sécą [[Sano (séc krómów)|Sano]].<ref>[https://www.wiadomoscihandlowe.pl/artykuly/stokrotka-przejmuje-siec-sano-czy-firme-z-koszalin,51136 Stokrotka przejmuje sieć Sano! Czy firmę z Koszalina czeka rebranding i zniknie jak Aldik?] ''wiadomoscihandlowe.pl.&nbsp;[przëstãp 2019-10-13].&nbsp;({{jãz.|pl}})''</ref> W lëstopadnikù 2019 r. séc ùrësznia fòrmat składu o mionie Stokrotka Optima, łączącégò znanczi supermarketu i diskòntu.<ref>[https://stokrotka.pl/aktualnosci/stokrotka-z-testem-nowej-formuly-prowadzenia-sklepu-4280.html Stokrotka z testem nowej formuły prowadzenia sklepu!] ''&nbsp;stokrotka.pl.&nbsp;[przëstãp 2020-02-13].&nbsp;({{jãz.|pl}})''</ref> W 2023 rokù séc mia 1000 krómów.<ref name=":0" /> == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Òficjalnô starna}} [[Kategòrëjô:Firmë]] owtq9pj0thqv4bajolvhpp8nycnpwab 0 7032 210710 198159 2026-08-09T13:35:14Z Terrus38 14026 210710 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Knickers1.jpg|mały|Bùksczi]] '''Bùksczi''' – rodzôj nasebné piérzi òkriwającé zwikle intimnë czãscë cała. Dôwni słowò to òznôczało téż chłopsczi bùksë. == Tipë == * bùksczi do kąpaniô * slipë * bòkserczi * strindżi * białogłowsczi bùksczi * bùksczi mòdelującé == Historiô == Nasebnô piérzô je noszonô prosto na cele pòd ruchnama. Pòjawiła sã w [[Europa|Europie]] pòd kùńc [[Strzédnowiek|Strzédnowiecza]]. W XVI stalatim białczi nosëłë pòd sëkniama krótczi bùksczi zwóne kalesonama. Bùksczi pojawëłë sã w XIX stalatim. Przez wiele stalatów bùksczi zmieniałë swój fasón, długòsc i przëlgłosc. == Bùksczi rozcënóné == Bùksczi rozcënóné, nie zszëté w krokù, nastałë w latach 20. XIX stalatégò. Bez cepłëch dłudżich do kòlón pantalonów białkom bëło zëmno. == Kombinacjô == Bëła sparłączenim dłudżich rozcënonëch bùksków i kòszlë noszonëch przez białczi w latach 70. XIX stalatégò. W latach 20. XX stalatégò kompletã bëla kòszulka i krótczé bùksczi – dzysô body. Chłopi bëlë òblokłé w kalesonë z kòszlą, zapinané na gùzë òd krocza pò szëjã. == Bùksczi z klapą == Pòjawiłë sã na zaczątkù XX stalatégò. Przyjãłë sã w dzecnëch ruchnach, bò môłim dzecóm wiedno chtos pòmagôł w òbleczenim. Pierszé chłopsczi slipë pòkôzałë sã w latach 30. XX s. w [[Chicagò]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} [[Kategòrëjô:Piérzô]] 3wx78kbrsn8xu6yygur9yjy7nkjw6d8 0 7033 210711 198158 2026-08-09T13:35:20Z Terrus38 14026 210711 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} 1. Krótczi [[pòeticczi ùtwór]] ò prosté akcji, nie za wiôldżich rozmiarów, jednowątkòwé fabùle, pisóné [[proza|prozą]]. Òpòwiôdanié ni mô tak scaloné bùdowé jak nowela, ò czim decëdëją òsobë na drëdżim planie, òpisë ë refleksje. Òd [[nowela|nowelë]] dzeli ją letkô bùdowa ë ni ma w nim óbòwiązkòwëch zasadów. 2. Pòdstawòwô fòrma narracyjné gôdczi, prezentëje narôstonié w czasu toku zdarzeniów, procém òpisowi. Nen gatunk mòże miec w sobie jesz inszé gatunczi ë dialodżi. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} [[Kategòrëjô:Lëteracczé gatunczi]] 5n7viqvbpf2wvn717sr69pa22ltl9hu 0 7039 210712 201342 2026-08-09T13:35:29Z Terrus38 14026 210712 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Johannes (Jan) Vermeer - Christ in the House of Martha and Mary - Google Art Project.jpg|mały|Christus ù Martë i Marii doma]] '''Swiãtô Marta''' bëła sostrą Marii i Łazarza, żeła w Betanii, w gardze kòle [[Jerozolëma|Jerozolimë]]. Ji rodzëzna ceszëła sã uwôżaniém. Òni bëlë drëchama [[Christus]]a, a òn czãsto gòscył ù nich doma. Marta bëła baro dobrą gòspòdënią i białką ò mòcni wiarze. Cziej ùmarł ji brat, wëszła Jezùsowi na potkanié i rzekła: Terôz wiém, że Bóg dô Tobie wszëtkò ò co blós bãdzesz Jegô prosëł. Tej òna ùczeła taczi słowa: Jô jem zmartwëchwstanim i żëcim. Marta na to rzekła: Jô baro wierzã w to, że të jes Sënã Bòga. W [[Prowansalskô|Prowansalsczi]] je [[legenda]], że pò Wniebòwstąpienim Christusa Marta ze swòjima krewnyma szła do Francëji. Tąm ji brat Łazarz béł biskùpã Marsylii. Miono Marta z jãzëka aramejsczégò òznôczô „pani”. Miono Marta ùżiwóne je w wiele krajach. Pò łacëznie, niemieckù i anielskù – Martha. Z madżarsczégò - Marta, italsczégò – Marta, pò ruskù gôdają – Marfa, pò kaszëbskù – Marta, abó Martka. Òd miona Marta mómë przezwëstkò Martula. Wspomink Sw. Martë swiãtójemë 29.VII. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * http://malygosc.pl {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Katolëcczi swiãti]] f9k6r3wweesmecio1t60mdwljq8huzl 0 7043 210713 210556 2026-08-09T13:35:35Z Terrus38 14026 210713 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}}[[Òbrôzk:Świ-53.jpg|mały|[[Kùter]]]] [[Òbrôzk:Port Kolobrzeg fishing pier 2009-05.jpg|mały|Rëbacczi pòrt]] [[Òbrôzk:Władysławowo port.jpg|mały|Pòrt w Wiôldzi Wsë]] '''Rëbaczenié''' je baro wóżné na [[Kaszëbë|Kaszëbach]]. Rëbaczenié dzelë sã na rëbaczenié jakno wietew gòspòdarczi zajimający sã fëszowónim rëbów do jedzeniô i jich przerôbianiô i rëbaczenié jakno wietew gòspòdarczi zajimający sã chòwã rëbów w [[Mòrze|mòrzach]], [[Rzéka|rzékach]] i [[Jezoro|jezorach]]'''.''' Pòłożenié Pòlsczi nód [[Bôłt|Bôłtã]] ùmòżliwiô rozwij rëbaczeniô, a co za tim jidze daje rëbë i jich przerobiznë i robòtë dlô lëdzy. [[Rëbôk|Rëbôce]] na rzékach i jezorach brëkòwajã niewiôldżich bôtów, kùtrów. Do fëszowaniô rëbów ùżiwajã séce i kaszórk, niechtërné zortë, rëbów fëszowają brëkòwując hóków i wędów. w 2005r. na Kaszëbach bëłë zarejestrowóné 3 dalekòmòrsczi bôtë, 164 kùtrë i 352 bôtë. W 2004 r. zfëszowónëch òstało 96215 tón rëbów, w tim 9401 tón pòmùchlów, 11088 tón sledzów, a 53403 tón mùtków. Corôz mni fëszowùją pómùchlów, z pòzdrzatkù na zmniészenié pòłowòwëch grańców i skrócënié cządu jegò fëszowaniô, zalécóné przez Eùropejską Ùniã. Pò weńdzenim [[Pòlskô|Pòlsczi]] do [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]] zacht bôtów szło do łomù. Rëbackô flota zmniészyła sã jaż ò 40%.<ref>http://geografia.na6.pl/rybolostwo-w-polsce</ref> == Òbaczë téż == {{Col2 |col1= === Pòłączoné témë === * [[Kaszëbsczi slowôrzk rëbacczi]] * [[Kaszubski leksykon rybacki]] * [[Lokalna Grupa Rybacka Kaszuby]] * [[Merk]] * [[Rëbôk]] * [[Rëbë]] * [[Broduz]] * [[Chòchla]] * [[Céza]] * [[Klepa]] * [[Mrzeża]] * [[Płutkò]] * [[Òsce]] |col2= === Mùzea rëbaczeniô === {{#categorytree:Mùzea rëbaczeniô|hideroot=on|mode=pages}} }} == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Lëteratura == * Jan Mordawski: Geografia współczesnych Kaszub, Gduńsk 1999 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * https://www.ngo.lgrkaszuby.pl/downloads/Kaszubski-slownik-rybacki.pdf * {{YouTube|v=DZU08ZZkQyg|tit=Antoni Kónkel ò Kaszëbsczim Leksikònie Rëbacczim MP4|k=Radio Kaszëbë|jaz=csb}} * https://plgr.pl/UserFiles/rybolowstwo_na_kaszubach_final.pdf * https://plgr.pl/UserFiles/rybak_01-18.pdf * https://muzeumpuck.pl/product/zwyczaje-rybakow-polskiego-wybrzeza-baltyku-2/ {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Rëbaczenié| ]] hj4fkmjrt856gv8wrwz8l2w7gk6rsr5 0 7059 210714 204038 2026-08-09T13:35:43Z Terrus38 14026 210714 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Faro_Les_Éclaireurs,_Ushuaia_11.JPG|mały|Bliza w Francji]] [[Òbrôzk:Crane lighthous model.jpg|mały|Stôrô bliza]] '''Bliza''' – nawigacjowi mërk ùsôdzony na sztrãdze abò wòdze sélający widné sygnalë. W stôrych czasach béł to òdżin rozpalony na kamiznach abò ùnôszony z pòmòcą dwiżnika. Bliza mòże téż sélac radiowé sygnalë. Czëdë je dôka mòże pòsélac zwãcznikòwi sygnalë. Blizã òbsłëgòwôł ''blizowi''. Bliza jistniała ju w stôrych czasach. Nóbarzi znóna bëła bliza na òtsrowie Faros ok. 280 p.n.e. W Pòlsce pierszi wzmianczi ò zaniécenim ògnia na sztrądze pòchòdzą z ok. 1070 rokù. Na pólsczim ùbrzegù je 16 blizów: [[Krynica Morska|Krënica Mòrskô]], [[Gduńsk]], [[Sopòt]], [[Hél]], [[Jastarniô]], [[Rozewié]], [[Òsetnik|Stilo]], [[Czôłpino]], [[Ùstka]], [[Jarosławc]], [[Dërłowò|Darłowò]], [[Gąsczi]], [[Kòlbrzég]], [[Niechòrzé]], [[Kikùt]], [[Swinoujsce]]. Wiele blizów mòżna òbzërac. Ni mòżna òbezdrzec w Gduńskù, Jastarné, Kikùce i pòmòcną bliza w Rozewiu. == Blizë w Pòlsce == === Krënica Mòrskô === Pierwszô bliza w Krënicë Mòrsczi bëłô zbudowónô 300 m ód wsë Krënica. Dzysô je w centrum gardu. Wësokòsc 26,5 m, szerokòsc pôdstawë 6 m, u górë 4,5 m. === Gduńsk === W Gduńskù są dwie blizë. Jedna zrobionô je na mòdło amerikańsczi blizë z Cleveland nad J. Erie. Òd 2004 rokù je òtemkłi dlô turistów. Mô òna swòją jinternetową starnã [https://web.archive.org/web/20110905151914/http://www.latarnia.gda.pl/] === Sopòt === Sopòcko bliza je na chłoscëwim placu, krótkò mòla. Bliza pòwsta z kòmina budinku, gdze je téż lékòwny ùstôw. Bliza ta je jinô, przez to, że ni mô wiôldżégò sygu. === Gdyniô === Krótkò wéńdzenié do gdyńsczégò swinga stoji stawa – bliza na nordowim falochronie. Ta téż przëjãła robòta wéńdzowégò widu. W 1933 roku wëgasła òksywskô bliza, a w 1939 òsta zniszczonô. Òd 2007 rokù stoji tam replika dôwny blizë. === Hél === Wid hélsczi blizë sprôwio wialgą robòta. Witô wszësczich wanożników, chtërny warcëwają z mòrza dodomù. Z òpisënkù w stôrich kronikach wiémë, że òdżin pôlono na wieżë kòscoła. Kòscół spôlëł sã, a na tim placu pòwsta kònstrukcëjôpòdobny do dwiżnika. Na jegò kòńcu był kòceł ze smòłą abò żelôzny kòsz z wãdżielem. Budowniô bëła zniszczonô przez wiôldżi sztorm. Dzysdniowô bliza mô 41,5 m, zrobionô je z cemnoczerwony cegłë. Pò 197 trapach mòżna wlesc na tôrasa. Stąd widzec je Cëpel Hélsczi i wòdë Hôwinga. === Jastarniô === Całô bliza mô 13,3 m, cokół 2,4 m., je òna nômiészô na naszim Ùbrzegù. Wieża je òkrągłô, pòmalowônô w biôło-czerwòné pasë. Bliza je automatowô òbsłëgowónô i nié mòżna ji òbzërac. === Rozewié === W Rozewiu są dwie blizë. W jedny je [[Mùzeùm Blizów]] – bezaktiwnô bliza. Drëgô mô 33 m w górã. Mô nômòcniéjszi wid z wszëtczich pòlsczich blizów. Òna mô miôno [[Stefan Żeromsczi|Stefana Żeromsczégò]]. === Stilo === Stilo je nôpiękniszą blizą pòlsczégò Ùbrzegù. Leżi na dunowi halmie 900 m òd mòrza. Wësokòsc wieżë wënoszô 34 m. Na swiece są 3 taczi konstrukcejô, dwie w Europie - w tim Stilo. === Czołpino === Bliza w Czołpinie pòwsta w 1874 rokù wedle spódlé E. Kummera. Przetrzima wòjnã, nie bëła za baro ùprôwianô, blós zdrój widu. Wieża blizë je òkrągłô, zbudowônô z czerwòny, licowóny cegłë. Ji strzédnica ù pòdstawë wënoszi 7 m, zato niżi galerëji 6,2 m. Wësokòsc òbiektu – 25,2 m. === Ùstka === W 1892 rokù wëbudowano nowi budink stacëjô pilotów, a w nim òbrëmiono blizã w òsmenórtowi wieżë z cegłów. Wòjna òmina ten plac. 15 lëstopadnika 1945 rokù, pò przechwycenim garda przez Pòlôków wid rozpôlôł sã w blizë. W latowi czas mòżna ją òbzërac. === Jarosławiec === Katastrofë bôtów midze Łebą a Darłowem bëłe przëczëną pòwstania blizë w Jarosławiu. Bùdink pòwstôł w latach 1829 - 1830. W pòłowie 70 latów ùnowiono ùszëkòwanié blizë. Ob lato mòżna pò ni wanożec. === Darłowò === Darłowskô bliza wëstawionô je na niéżëczny wiodrowé leżnosce. Òb czas sztormù wòda zaléwô prawie całą blizã. Nordowô scana mô 54 m. To nie pòmògło, mùrë są mòcno mòkrawi i domikłi solą. Bez to ni mòżna òbwanożëc. Potrzebny je gruńtowi remònt. === Gąsczi === Wkół blizë, gbùrzczich bùdinków i chëczë je pòstawiony mùr z cegłów. Ta zgrëpina bùdinków przedstôwiô dzejową, architektonową, krajowiédną i techniczną wôrtnotã. Nawkół są krómë, jôdnicë, plac dlô auta. === Kòlbrzég === Pierszô timczasnô bliza bëła ju w 1666 rokù – òdżinowô miska na dakù wësoczégò bùdinku. W 1945 rokù òdbudowôno blizã. Kòlbrzéskô bliza je wôrt òbezdrzeniô. W scanie je tôblëca, chtërna ùpamiãtniô biôtka z 1945 rokù. Czekawi je fakt, że kòlbrzéskô bliza je w herbie familie Kolbergów. === Niechòrzé === To je jedna z pësznych blizów na pòlsczim Ùbrzegù. 45 m – bùdink na wësoczim, klifòwim sztrądze. Je znanką Rewalsczégò Ùbrzegù. Z tegò tarasu mòżna ùzdrzëc Niechòrzé, Rewal, Jezoro Liwia Łuża i mòrsczi sztrąd. W gòdnikù 2000 rokù bëło ukończeni remontu budinków, pòmalowano na żôłto. === Kikùt === Dôwny pùnkt widzënkù na rzmie Strażnica – 74 m n. r. m., niedalek [[Wòlin]]a, na terenie Wòlińsczégò Parkù Nôrodnégò. Z nóbliższégò môla – Wisełczi – nëkô czerwòny piechòtny szlach. Bliza je 12,8 m wësokô. Pò ni ni mòżna wanożec. Je zamkłô dlô turistów. === Swinoujsce === Ta bliza je nôwikszô na pòlsczim Ùbrzegù. Na górną galerëjô prowadzy 360 trapów. Leżi pò wschòdni starnie Swiny, przed przedostënkiem ferë. == Galeriô == <gallery> Òbrôzk:Latarnia.jpg|Krynica Mòrskô Òbrôzk:Latarnia morska w Sopocie 2012 11 07.jpg|[[Sopòt]] Òbrôzk:Latarnia Hel.jpg|[[Hél]] Òbrôzk:Latarnia Jastarnia.jpg|[[Jastarniô]] Òbrôzk:Rozewie latarnia morska.jpg|[[Rozewié]] Òbrôzk:Latarnia morska Stilo.jpg|[[Stilo]] Òbrôzk:Latarnia Czolpino 1.jpg|Czołpino Òbrôzk:Latarnia Ustka.jpg|[[Ùskô]] Òbrôzk:2007 jaroslawiec latarnia morska 03.JPG|Jarosławc Òbrôzk:Darlowko latarnia 02.jpg|Darłowò Òbrôzk:Latarnia Morska w Gąskach.JPG|Gąsczi Òbrôzk:Kolobrzeg_latarnia_w.jpg|Kòlobrzég Òbrôzk:Latarnia.morska.Niechorze.7.2007.jpg|Niechòrzé Òbrôzk:Jarosławiec latarnia 1.jpg|Kikùt Òbrôzk:Latarnia morska Świnoujście.jpg|Swinoujsce </gallery> == Lëteratura == * Kazimierz Bielicki, ''Latarnie polskiego wybrzeża'', Gdynia 2009–2010. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Architektura]] ooqtvp5zyc3rzsiag5ixyhxqi68d5yp 0 7067 210715 208781 2026-08-09T13:35:53Z Terrus38 14026 210715 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Сорока (Pica pica), Калининград.jpg|mały]] '''Sroka''' abò '''sarka''' (Pica pica) – zort strzédny wielgòscë ptôcha z rodzëne krëkòwatych. == Gdze żyje == Sarka mieszkô w całi Europie, Azji i nordowò-zapadné Africe. Wëstãpiwo tëż w Ameryce Nordowi. W Pòlsce je baro pòpularnô, jeden z nôbarżi znónych ptôchów. Nômni sarków je na Mazurach. Nôwicy sarków je w miastach i w òkòlim, gdze sã bezpieczno czëją. == Òkòli == Sarka przóde mieszka blós w òkòlim rzéków, lasów i chróscënach. Sarka terô wëstãpiwo czãsto na pòlach i łąkach, w brzadownikach i ògrodach, w òkòlim lëdzy, w parkach, na wsach i w miastach. == Wëzdrzatk == Ptôch je szlank i mô dłudżi ògón. Jégò pióra są czôrné i biôłé. Òn je miészi òd ònóka chtërën mô dłëgszi ògón. Dzób i nodżi mô czôrné. Je kąsk miészi jak [[warna]], prawie taczi jak [[gòłąbk]]. Dłùgòta cała ok. 40–48 cm, w tim długòta ògòna: ok. 20–30 cm, rozłożenié skrzidłów ok. 52–60 cm, wôga ok. 180–230g. == Jôda == Sarka je wszëtkòżyrnô, chòc wòli miãsną jôdã. Sarka jé: pajczi, robóczi, smôszczié, bączëne, mëszë, szurë, żabë, wieszórczi jé téż zbòża, jagòdë, brzôd. Pòtrafi téż zjesc jaja ptôchów, pisklãta i môłé kùrzãta. Baro chãtnô jé òdpôdczi ze smietników. Sarczi czãsto wëżërają spiża wieszczówkóm, chtërnë nie pamiãtają gdze schòwałë swòjã jôdã. == Rozmłodzenié == [[Òbrôzk:European magpie in a tree.jpg|mały|Gniôzdo sroczi]] [[Òbrôzk:Pica pica pica MHNT.ZOO.2010.11.169.1.jpg|mały|''Pica pica pica'']] Sroka mô młodé rôz do rokù, a niese kòle 6-8 brunawëch jajów i sedzy na nich 17–19 dniów. Stôrë fùdrëją młodé kòle 20–23 dni. Pózni òne mùszą wëlecec z gnôzda i radzec sobie same. == Òchrona == Sarka w Pòlsce je pòd délową òchróną. == Bibliografiô == * Pica pica. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) ({{jãz.|en}}) * Albin Łącki: Wśród zwierząt – ptaki. Poznań: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1988, s. 226. * Marcin Karetta: Atlas ptaków. Pascal, 2010. * Andrzej G. Kruszewicz Ptaki Polski – t. II, Multico, Warszawa 2005, == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Krekòwaté]] [[Kategòrëjô:Ptôchë Eùropë]] [[Kategòrëjô:Ptôchë rabùszny]] sn97o5pmuvdup5n7qvgrkh8at99b780 0 7181 210811 210397 2026-08-09T22:03:31Z Terrus38 14026 Terrus38 przeniós starnã [[Gmina Céwice]] na [[Gmina Cewice]] w plac przeczérowaniô: pisënk 210397 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Map - PL - powiat leborski - Cewice.PNG|mały|Gmina Céwice]] '''Gmina Céwice''' ({{jãz.|pl}} ''Gmina Cewice'') – je wieską gminą w [[Lãbòrsczi kréz|lãbòrsczim krézu]], w [[Pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczim wòjewództwie]]. 23 môlëznë w gminie mają nadóné òficjalné kaszëbsczé pòzwë<ref>[https://web.archive.org/web/20190624093236/http://mniejszosci.narodowe.mswia.gov.pl/download/86/13576/stan09042019ost.pdf ''Lista gmin wpisanych do Rejestru gmin, na których obszarze używane są nazwy w języku mniejszości'']</ref>. == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20260805184522/http://www.gazetakaszubska.org/55611/gminie-cewice-mieszkancy-zdecyduja-kaszubskich-nazwach ''Czy w gminie Cewice mieszkańcy zdecydują o kaszubskich nazwach miejscowości?''] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Céwice| ]] kjt86ycdfeqs7j0eawwtb8wt92t64e0 0 7189 210716 203543 2026-08-09T13:36:08Z Terrus38 14026 210716 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} {{Jãzëk| farwa=000066| farba=ffffff| apartne miono=lietuvių kalba| kraj, òbénda1= [[Lëtwa]], [[Pòlskô]], [[Biôłorus]], ë jinsze| lëczba= kòl 4 milionów| môl=-| rodzëzna=[[Jindoeùropejsczé jãzëczi]] * [[Bôłto-słowiańsczé jãzëczi]] ** [[Bôłtëcczé jãzëczi]] ***'''Lëtewsczi jãzëk'''| alfabét= łacëzniany| kraj, òbénda2=[[Lëtwa]], [[Pòlskô]] we gminié Puńsk/Punskas | agencëjô=Kòmisëjô lëtewsczégò jãzëka| iso1=lt| iso2=lit| iso3=lit| sil=LIT| kòd=lt| znankównik=Lëtwa| jãzëk=lëtewsczi|znankòwnik2=lëtewsczégò }} '''Lëtewsczi jãzëk'''<ref>{{RKJ|2014|170}}</ref> abò '''litewsczi jãzëk'''<ref>{{RKJ|2008|223}}</ref> ({{jãz.|lt}} ''lietuvių kalba'') – jãzëk z bôłtëcczégò karna jãzëków, chtërim gôdô kòl 4 mil. lëdzë w [[Lëtwa|Lëtwié]], zôpôdnéj [[Biôłorus|Biôłorusé]] ë [[Gmina Puńsk|gminié Puńsk/Punskas]] w [[Pòlskô|Pòlscé]] ([[Suwalsczina]]) ë Lëtwinji na emigracëji. Lëtewsczi ùznôwôny je za nôbaréj archaiczny jãzëk jindoeùroejsczi. Lëtewsczi ë [[Łotewsczi jãzëk|łotewsczi]] nié są dlô sã zrozumiôłé. [[Òbrôzk:Map of Lithuanian language.svg|mały|Òbsëga lëtewsczégò jãzëka]] == Historëjô == Nôstôrszy tekst w lëtewszim to rãkòpjis mòdlëtw: ''[[Òjcze Nasz]]'', ''[[Anielsczé pòzdrowienié|Anielsczé pòzdrowienié (Ave Maria)]],'' ë ''[[Jô wiérzã w Bòga]];'' z knéżczi ''„Tractatus sacerdotalis”'' z 1503. Tekst zôpisôny w translëteracëji: * Tewe musu kuris esi Dangwasu szwīskisi wardas tawa athaīki tawa karalistīa buki thawa wala kaīp dunguī theīp szamīaī. Duanu musu wisu dzenu dwaki mumus nu īr athlaīski mumus musu kalthes kaīp īr mes athliaīdzame musu kalczīemus nīewīaski musu szalanu, ale mus gīalbīaki nuagi wisa piktha amen. * Swīeīka maria mīlistas pīlna dzewas su thawimī pagirtha thu tharpu matheru īr pagirthas gimis szīwata thawa īesus christus. * Czīkīu īngi dzewa thīawa wisagalinczi darīthaīu dangaws ir szamīas ir ingi [sunu īa wīenothuri] iesu kristu sunu īa wīenathuri panu musu kurīs prasidīaīs esczi szwenthu dwasīu gimis isgi marias mergas kinthis pa panskwaīu pilatu iszpīalatas [uszczīestas] alba uszmusztas anth krīszaws numiris īr pakasthas nuszīngi [pī] pejluasnu, trīaczu dzenu kīalīsi īszgi numirusīu. Czīkīu ingi dwasīu szwenthu, szwenthu basznīczu krīkszczanīu – szwenthuīu Drawgisti athleīdzīmu grechu / kunu īsgi numirusiu kialiimu pa smerczi amszīw szīwanthu.<ref>https://web.archive.org/web/20130919003239/http://lietuvos.istorija.net/lituanistica/tevemusu1503.htm</ref> Lëterackô wersëja lëtewsczégò zôczãłã pòwstôwac òd XVI stolaté. Czëdë pòjawiłë sã piérszé teksty w tym jãzëkù m. jin. ''Katechizm'' Martynasa Mažvydasa (piérszô knéga pò lëtewskù). W 1629 w Wilnié Konstanty Szywrwid wëdôł piérszy słowôrz z lëtewsczim: trzëjjãzëczny lëtewskô-pòlskô-łacëzniany. Do kùńca XVIII stolaté lëtewsczi bëł wiéjsczim jãzëkã ë pòmòcnym jãzëkã w Kòsclé. Bëł pòd wiôldzëmë wpłëwami białorusczégò ë pòlsczégò ë mòł baro szlachùjącą sytuacëjã jak dzysdniowy [[Kaszëbsczi jãzëk|kaszëbsczi]], abò [[Biôłorusczi jãzëk|biôłorusczi]]. Dzysdniowi lëtewsczi ùstandardnił lëtewszci lingwista [[Jonas Jablonskis]] w 1901 ë 1919. Za pòdstawã wzął kòwnoską gwarã. Ùsunął pòlonizmë ë slawzimë z lëtewszczëznë. == Alfabét == {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background:#F8F8EF" |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| A a |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| Ą ą |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| B b |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| C c |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| Č č |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| D d |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| E e |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| Ę ę |- |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| Ė ė |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| F f |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| G g |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| H h |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| I i |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| Į į |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| Y y |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| J j |- |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| K k |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| L l |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| M m |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| N n |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| O o |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| P p |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| R r |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| S s |- |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| Š š |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| T t |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| U u |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| Ų ų |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| Ū ū |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| V v |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| Z z |style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;"| Ž ž |} Lëterë '''ą ę į ų''' òznôczôją stôré nozalné zwãczi, chtëré dzysô wymwaiô sã jakò dłudżé mùńsczé samògòsczi. '''č š ž''' są czëtonë jak '''cz sz ż''' do kùńca XIX stolaté bëłë zôpisywônë jak w kaszëbsczim ''pò pòlskù'', pòtim wprowôdzono tzw. ''husëtczi alfabét''. Samògłùsczi '''ū''' '''į''' '''y''' òznaczają dłudżé '''u''' i '''i'''. Lëtera '''ė''' /e/ je szlachùjąca do miemiecczęgò '''e''', a w niechtërëch kaszëbsczich dialektach jak '''ë'''. == Òbaczë téż == * [[Jãzëczi swiata]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Jindoeùropejsczé jãzëczi]] [[Kategòrëjô:Lëtwa]] i5gp4hd99jnaq30u2vmyszaes2eamku 0 7203 210717 208959 2026-08-09T13:36:30Z Terrus38 14026 210717 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} '''Kôłp''' ({{jãz.|pl}} ''łabędź'') – wiôldżi ptôch wòdny z rodzëznë kaczkòwatëch (Anatidae). Zëmùje w Eùropie, téż na Kaszëbach. == Sistematika == * ''C. columbianus'' * ''C. melancoryphus'' * ''C. atratus'' * ''C. cygnus'' * [[kôłp sniegùlc]], ''C. olor'' * ''C. buccinator'' <gallery mode=packed widths=100 heights=100 caption="Gatënczi"> Òbrôzk:Whistling Swan RWD3.jpg| Òbrôzk:Cygnus melancorypha01.jpg| Òbrôzk:Black swan jan09.jpg| Òbrôzk:030-Cygnus cygnus2.jpg| Òbrôzk:Mute Swan Emsworth2.JPG|[[Kôłp sniegùlc]] Òbrôzk:Tumpeter1byWoodigo.JPG| </gallery> == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kaczkòwaté]] sgzq6hwl3ey8ut3enarxvt0c0f389t1 210720 210717 2026-08-09T13:36:54Z Terrus38 14026 210720 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} '''Kôłp''' – wiôldżi ptôch wòdny z rodzëznë kaczkòwatëch (Anatidae). Zëmùje w Eùropie, téż na Kaszëbach. == Sistematika == * ''C. columbianus'' * ''C. melancoryphus'' * ''C. atratus'' * ''C. cygnus'' * [[kôłp sniegùlc]], ''C. olor'' * ''C. buccinator'' <gallery mode=packed widths=100 heights=100 caption="Gatënczi"> Òbrôzk:Whistling Swan RWD3.jpg| Òbrôzk:Cygnus melancorypha01.jpg| Òbrôzk:Black swan jan09.jpg| Òbrôzk:030-Cygnus cygnus2.jpg| Òbrôzk:Mute Swan Emsworth2.JPG|[[Kôłp sniegùlc]] Òbrôzk:Tumpeter1byWoodigo.JPG| </gallery> == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kaczkòwaté]] 215t0ilkcqk0w4nenskmzxewk46r62y 0 7224 210718 209151 2026-08-09T13:36:38Z Terrus38 14026 210718 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:20070124 sejm sala plenarna.jpg|mały|]] '''Ùstawa''' – w Pòlsce je ùstalonô w zgòdze z Konstëtucją, a ògłoszonô je pówszechno obrzésznym aktã prawnym. Ùstawa mô rangą niższą (mieszą mòc prawną) òd Kònstëtucji i ùmòwów miãdzënôrodnëch, chtërne są ratifikòwóné za zgòdô zacwierdzoną w ùstawie. Czasã rozporządzenié Prezydenta RP mô mòc ùstawë, a niższi òd nich są zwëczajné rozporządzenia (ministrów)<ref>Banaszak B., Prawo konstytucyjne, Warszawa 2004.</ref>. == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Prawò]] p5kx2dkbk132tvkhozlzqf275oefi3h 0 7591 210782 208950 2026-08-09T13:52:29Z Terrus38 14026 210782 wikitext text/x-wiki '''Wësztôłcenié''' – pòswiôdczonô dokùmeńtã wiédzô zwënégòwónô w òficjalnym systemie ùczbë (pùbliczné szkòłë, priwatné szkòłë). == Pòdług pòlsczégò prawa to dô wëùczenia == * [[spòdlowé wësztôłcenié]] * [[gimnazjowé wësztôłcenié]] * [[warkòwé wësztôłcenié]] * [[strzédné wësztôłcenié]] * [[wëższé wësztôłcenié]] (wëższô ùczałosc) {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Edukacjô]] [[Kategòrëjô:Titułë]] d5ycestys8veaoy5h3usa40tvvqr990 0 7763 210822 210531 2026-08-10T10:31:42Z Terrus38 14026 210822 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò |gwôsné miono = New Zealand<br />Aotearoa |miono = Nowô Zélandiô |miono-genitiw = Nowi Zélandie |fana = Flag of New Zealand.svg |herb = Coat of arms of New Zealand.svg |na karce = New_Zealand_in_its_region.svg |jãzëk = [[anielsczi jãzëk|anielsczi]], [[maòrisczi jãzëk|maòrisczi]], nowòzélandzczi migòwi jãzëk |stolëca = Wellington |fòrma państwa = Kònstitucyjnô mònarchiô |wiéchrzëzna = 268.680 |procent-wòdë = 2,2% |lëdztwò = 4,5 mln |dëtk = nowòzélandzczi dolar | kòd dëtka = NZD |czasowô cona = +12/+13 |swiãto = 6 gromicznika (Dzéń Waitangi)<ref>[https://teara.govt.nz/en/public-holidays/print Public holidays.] TeAra</ref>. |himn = God Defend New Zealand |kòd = NZ |Internet = .nz |telefón = +64 |rok=-|Prezydeńt=Cindy Kiro|Mònarcha=[[Karól III]]|Premiéra=Christopher Luxon }} '''Nowô Zélandiô''' ([[Anielsczi jãzëk|an.]] ''New Zealand'', [[Maòrisczi jãzëk|maò.]] ''Aotearoa'') – państwò pòłożoné na òstrowach na pôłniowim zôpadze [[Spòkójny Òcean|Spòkójnégò Òceanu]]. Skłôdô sã z dwùch głównëch wëspów – Nordowégò Òstrowù ([[Anielsczi jãzëk|an.]] ''North Island'', [[Maòrisczi jãzëk|maò.]] ''Te Ika-a-Māui'') ë Pôłniowégò Òstrowù ([[Anielsczi jãzëk|an.]] ''South Island'', [[Maòrisczi jãzëk|maò.]] Te Waipounamu) a téż wicy jak 700 mniészich òstrowów. Je to szósté nôwikszé wëspiarsczé państwò na swiece pòd wzglãdã pòwiérzchnie. Leżi na pòrénk òd [[Aùstraliô (kòntinent)|Aùstralie]] za [[Mòrze Tasmana|Tasmanowim Mòrzã]] a na pôłnié òd òstrowów [[Nowô Kaledoniô|Nowi Kaledonie]], [[Fidżi]] a [[Tonga|Tondżi]]. Bòkadnô topògrafiô kraju a òstré górsczé czëpë, w tim Pôłniowé Alpë ([[Anielsczi jãzëk|an.]] ''Southern'' ''Alps'', [[Maòrisczi jãzëk|maò.]] Kā Tiritiri o te Moana), pòwstałë dzãka tektonicznémù zùrzmieniémù a wùlkanicznym erupcjóm. Stolëcą Nowi Zélandie je [[Wellington]], a nôlëdniészim gardã – [[Auckland]]. Nowòzélandzczé òstrowë bëłë slédnyma wikszima mieszkalnyma masama lądu, jaczé òsedlił człowiek. Na òpis midzë 1280 a 1350 rokã, [[Pòlinezyjczicë]] zaczãlë zasedlac wëspë, a w kònsekwencje pózni téż rozwijac apartną [[Maòrisowie|maòriską]] kùlturã. W 1642 rokù, holendersczi òdkriwca [[Abel Tasman]] òstôł pierszim Eùropejczikã, co ùzdrzôł a òdnotérowôł jistnienié òstrowów. W 1769 rokù, britijsczi òdkriwca, [[James Cook|kapténa James Cook]] stôł sã pierszim Eùropejczikã, jaczi pòstawił na nowòzélandzczi zemie stopã, a zrëchtowôł ji kôrtã. W 1840 rokù, przedstôwcowie [[Zjednóné Królestwò|Zjednónégò Królestwa]] a [[Maòrisowie|maòrisczi]] wódcowie pòdpiselë [[traktat z Waitangi]], chtëren zrobił tur do ògłoszeniô przez Wiôlgą Britaniã deklaracje suwerennoscë pózni w nym rokù a ùsadzenié Kòrunny Kòlonie Nowi Zélandie w 1841 r. Z ti przëczënë to dało seriã kònfliktów midzë kòlonialnyma wëszëznama a plemionama Maòrisów, jaczé skùtkòwałë kònfiskatą zacht sztremlów maòrisczi zemie. Nowô Zélandiô sta sã dominium w 1907, a fùl samòstójnotã zwëska w 1947 rokù, zachòwiwającë ale mònarchã jakno [[Głowa państwa|głowã państwa]]. Dzysdnia wikszosc òd 5,3 miliona mieszkańców kraju je eùropejsczégò pòchôdaniô; nôwikszą mniészëzną są aùtochtoniczny Maòrisowie – pò nich to dô Azjatów a lëdë Pacyfikù. Szlachòwno, nowòzélandzkô kùltura przédno czerpie ze spôdkòwiznë Maòrisów a britijsczich òsedléńców, równak zwikszonô imigracjô zwikszô pùlã kùlturalnëch inspiracjów. Òficjalnyma jãzëkama kraju są [[Anielsczi jãzëk|anielsczi]], [[Maòrisczi jãzëk|maòrisczi]] a [[nowòzélandzczi migòwi jãzëk]]. [[Nowòzélandzkô òdmiana anielsczégò jãzëka|Lokalny dialekt]] anielsczëgò jãzëka je ale dominëjącą gôdką. == Galeriô == <gallery mode="packed"> New_Zealand_topographic_map.jpg|Kôrta Nowi Zélandie New Zealand on the globe (Oceania centered).svg|Nowô Zélandiô na kôrce Zemie </gallery> == Òbaczë téż == * [[Aùstraliô]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Aùstraliô i Òceaniô}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Państwa w Aùstralie i Oceanie]] qbzsivvweifefeldoellunh6wmhi0cg 0 7961 210719 200155 2026-08-09T13:36:42Z Terrus38 14026 210719 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Campus Unicusano.jpg|mały|Ùniwersytet Niccolò Cusano]] '''Ùniwersytet Niccolò Cusano''' (Università degli Studi Niccolò Cusano – UNICUSANO) założonô w [[2006]] rokù, z sedzbą rektora w [[Rzim]], [[Italskô]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Italskô]] [[Kategòrëjô:Ùniwersytetë]] ed99zf0eqmpmmmwpmcop6wtnx7uy6iu 0 8209 210721 209612 2026-08-09T13:38:28Z Terrus38 14026 210721 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} '''Nôzwëskò''' – je pòzwą rodzëznë, do chtërny nen człowiek słëchy. To dô m.jin. [[Kaszëbi|kaszëbsczé]] nôzwëska np. Jank, Kòsznik, Miszk, Mùża, Naczk i jiné, a niejedné z nich pòchòdzą òd szlachtë, jak np.: * Bronk[http://pl.wikipedia.org/wiki/Bronk] * Kłopòtk-Główczewsczi[https://pl.wikipedia.org/wiki/K%C5%82opotek_%28herb_szlachecki%29] * Młotk-Trzebiatowsczi[http://pl.wikipedia.org/wiki/M%C5%82otek_%28herb_szlachecki%29] [[Òbrôzk:POL COA Młotek.svg|left|mały|100px|]] * Pażątka-Lëpińsczi[https://web.archive.org/web/20160402091655/http://www.pazatka.de/redaxo3_2/index.php?article_id=69] * Pich-Lëpińsczi[http://pl.wikipedia.org/wiki/Zadora_%28herb_szlachecki%29] * Spiczôk-Brzezyńsczi[http://pl.wikipedia.org/wiki/Spiczak] * Szada-Bòrzëszkòwsczi[http://pl.wikipedia.org/wiki/Lew_II_%28herb_szlachecki%29] [[Òbrôzk:POL COA Lew II.svg|left|mały|100px|]] Nôzwëska Kaszëbóm w Kanadze tam wiele razy zmiéniele. == Lëteratura == * [[Izabela Jost]]: Osadnictwo kaszubskie w Ontario, Lublin 1983, s. 104. * [[Stefan Ramułt]]: Słownik języka pomorskiego czyli kaszubskiego. Scalił i znormalizował Jerzy Treder, Gdańsk 2003 * [[Bernat Zëchta]]: Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej t. III, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków 1969, ss. 198-200. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20130724024023/http://www.moikrewni.pl/mapa/kompletny/jank.html Jank] * [https://web.archive.org/web/20170425012647/http://www.moikrewni.pl/mapa/kompletny/kosznik.html Kosznik] * [https://web.archive.org/web/20140727020233/http://www.moikrewni.pl/mapa/kompletny/miszk.html Miszk] * [http://www.moikrewni.pl/mapa/kompletny/mu%25C5%25BCa.html Muża] * [https://web.archive.org/web/20140727043118/http://www.moikrewni.pl/mapa/kompletny/naczk.html Naczk] * [https://polona.pl/item/kaszubi-gina-wiazanka-wiadomosci-historycznych-i-statystycznych,NzUxODg3OTM/14/#info:notes ''K. Kościński: Kaszubi giną. Wiązanka wiadomości historycznych i statystycznych. Poznań'' 1905] * [https://web.archive.org/web/20171010192935/http://www.library.yale.edu/cataloging/music/fraktur.htm pismò] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Lingwistika]] 997dk44uq3a2nsfnq8j49exsak5wtie 0 9381 210722 207250 2026-08-09T13:38:32Z Terrus38 14026 210722 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Swieta_Gora_Polanowska_(church).jpg|mały|Pùstelniô z kòscołã]] [[Òbrôzk:Swieta_Gora_Polanowska_(2).jpg|mały|Krziżowô droga]] [[Òbrôzk:Swieta_Gora_summit_nearby_Polanow_2.jpg|mały|Krziż na górzë]] '''Swiãtô Górka (Swiãtô Góra Pòlanowskô)''' – je to [[góra]] ò wëżawie 155,2 m.n.p.m. na Bëtowsczim Pòjezerzu, pòłożónô w zapôdno-pòmòrsczim krizu. Mòżna ją nalézc 1,5 km na pôłniowi zapôd òd [[Pòlanòwò|Pòlanowa]], niedalek sedzbë nadlesyństwa. == Historiô == Czej bëłę czasë pògańsczi, lëdze tùwò mieszkający zbierelë sã na ti górce, bë òddac czesc słowiańsczim bògóm i brac wòdã ze swiãtégò zrzódła. W dwanôstim stalacym, swiãti [[Òtto z Bambérga]] na ti górze pòstawił drzéwnianô [[kaplëczka|kaplëczkã]] pòd wezwanim Marëji. Pòstawilë tam [[krziż]], chtërny béł znakã chrzescyjańsczégò kùltu. Òd trzënôstégò wiekù kaplëca bëła pòd òpiekã cëstersów. Tuwò rozkòscerza sã zwëcz pielgrzymków dlô lëdzy z sąsôdnëch dzélów Pòlan. W XIV stolecu na nym môlu mògła bëc pòstawionô pòstãpnô [[swiątinia]], a jinô hipòteza zakłôdô, że bùten bòkadno wëstrojony swiãtnicë mógła bëc sztatura Marëji i 12 sztatur apòstołów wëkònónëch ze złota. Nôstarszi dokùment ò pielgrzimce na Swiãtą Górã pòchòdzy z 1435 rokù i tëkô sã wësłaniégò jedny òsobë przez kòłobrzesczi gard na Chełmską Górã, Rowòkół i Swiãtą Górã, jakno przebłaganié za dokònóny mòrd. Jinô, zdrzódłowô jinfòrmacjô pòchòdzy z 1485 rokù ze Słôwna, chtërne miało wësłac pielgrzyma na te trzë swiãte môle, bë òdpòkùtowac pòwiesenié ricerza Burcharda von Winterfelda. Na spòdlim tëch zôpisów przëjimô sã, że pielgrzimòwanié na Swiãtã Górã w XIV stalacu ni bëło jesz tak znóné. Dopiérze 100 lat pózni stała sã baro wôżnym pòmòrsczim pielgrzimkòwim placã sparłãczonym z pielãgnacëją pòbòżnotë westrzód Pòmòrzan i jinëch mieszkôńców [[Eùropa|Eùropë]]. Swiãtô Góra Pòlanowskô òd strzidnowiecza bëła môlã òdpòczinkù na pielgrzimkòwim szlachu sw. Jakùba cygnącym sã do [[Santiago de Compòstela]]. Òd tegò czasu bëłë téż òrganizowóné w Pòlanowie jakùbòwé jôrmarczi. [[Peter von Glasenapp]] napisôł w Mòdri Ksãdze Pòlanowa słowa taczi trescë: Pòlanowsczi kòscół stôł w dôwnëch czasach na górze pòd Pòlanowã przë môlu mãczarni (sądu). Za papiesczich czasów bëła tuwò wiôlgô swiãtosc i òdpùstë, dlô chtërnëch lëdze z òddalónëch môlów przëchòdzëlë dlô zbawienié dëszë. Dlôte téż ze wzglãdu na wiôldzi nôpłiw lëdzy, kòscół nigdë ni bëł zamkłi, stãdka Pòlanów miôł swòje pòwiedzenié: Stoji òdemkłi jakno Pòlanowsczi kòscół. W czasach [[refòrmacëjô|refòrmacëji]], w 1544 rokù òjcowie cëstercë òpùscëlë ten môl i zabrelë ze sobą sztaturã Marëji. Przëjimô sã, że do Pelplina. Pòd kóńc XVI wiekù kaplëcã znikwiono. Òstałë z ni le rujinë, a tradicja pielgrzimòwaniégò bëła wëgasłô. W 1953 rokù ùrzãdowim zarządzenim nadano pòzwã Swiãtô Górka w môl germańsczi Heiliger Berg. Ôd 2002 rokù góra stała sã pùstelnią òjców Frãcëszkanów z prowincëji sw. Maksymiliana Kòlbégò w [[Gduńsk|Gduńskù]], z klôsztoru w [[Darłowò|Darłowie]]. Pùstelniô zaprojektowónô zosta w pòmòrsczim stylu, òpartim na wzornictwie kaszëbsczégò bùdownictwa. Biwają w ni Msze z Kaszëbską liturgią słowa. Gòspòdôrzã pùstelnie je òjc Janusz Jãdrëszek. Terczasnie w kaplëcë je tczonô Jiwerskô Jikòna [[Matkô Bòskô|Matczi Bòsczi]] ( Niebiańsczi Brómë), chtërnã pòswiãcył wrocławsko-szczecëńsczi prawòsławny biskùp. Drzéwiany klôsztór òtôczô piãknô przyroda, a prosté, sërowé warunczi z wszechògarniającą cëszą pòmôgają pątnikóm, bë nalôzc Bòga. Pòtemù môl ten wëbrelë Frãcëszkanie na swòjã pùstelniã. == Szlach i pòmniczi == Do kaplëcë prowadzy szlach Kalwarëji z lëdowima rzezbama. Niedalek od stëgnë na wichrz górë wipłiwô zdrój zwóné Stëdnią Zdrowia, z chtërnëm związóné są legendë ò ùzdrowieniach. Kòl swiãtnicë stoji [[Bóża Mãka]] z nadpisã w pòlsczim i niemiecczim jãzëkù: Gdy gaśnie pamięć ludzka dalej mówią kamienie. == Pielgrzimczi == W 2000 rokù ódbëła sã pierszô, pieszô pielgrzimka Swiãtëch Gór – òd Chełmsczi Górë do Pòlanowsczi. Wzdłuż trasë [[Kòszalëno]] – Pòlanowò stanãło 31 kaplëczków przedstôwiającëch scenë z żëcégò Pana Jezësa. W 2010 rokù nen, znóny z strzidniowiecza, szlach znôwu bëł włączony do europejsczé sećë dróg sw. Jakùba, wiodącëch do hiszpańsczi Compòsteli. Dzysu pątnicë wëbiérającë sã do Hiszpanie znôwù jã òdwiedzają. Je jich corôz wiãcy, dlôte trzeba bëło ùrëchtowac dlô nich nocledżi. Wszëtkò to dzãka òdemkłi Pòmòrsczi Drodżi sw. Jakùba. Reaktiwacjô ti drodżi bëła òdpòwiedzą na prosbã Jana Pawła II, chtërën na pielgrzimce w Santiago de Copòstela prosył ò òdnowienié jakùbòwich szlachów i równoczasno całi Europë w chrzescyjańsczim dëchu. == Òbaczë téż == * [[Kaszëbsczi Òdpùst na Swiãti Górze Pòlanowsczi]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * http://www.franciszkanie.gdansk.pl/klasztory-w-polsce/pustelnia-gora-polanowska/ {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kùltura]] [[Kategòrëjô:Pielgrzimkòwé szlachë]] bfluulklustr05caf14r0kvjxtijkeo 0 9394 210723 207636 2026-08-09T13:38:39Z Terrus38 14026 210723 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Kem-004.jpg|mały|Kémë]] == Kémë == [[Òbrôzk:Aralar-geologia.svg|mały|Budowò geologicznò Kémù]] Za formë wòdny i lodofôłtowi akumulacji bierzemë wëtopiszcza i kémë. [[Òbrôzk:Usine Kem One de Château-Arnoux-Saint-Auban (vue nord-2).JPG|mały|kem]] == Geòlogiô == Na pierszé to czãsto pòtikóné wgłãbienia terenu nôprzód wërzezbioné przez lodofôłt abò jego wòdë, a tej nafùlowóné przez lód, jaczi z wiksza béł pòkrëti [[morena|mòrenowim]] materiałã, w kùńcu òne ùjôwniają sã pò wëtopienim negò lodu – pò wiele latach w klimace wiele ceplészim. W wielnëch wëtopiszczach wëstãpiwają tzw. Jezórne òczka, zamanówszë bezòdpłiwòwima wëtopiszczama na wiéchrzëznie zajimają kòl 50% terenu. == Wëzdrzatk kémów budowò == Kémë - w swòjim òglowim wëzdrzatkù baro szlachują za łësënowim mòrenama. Jich bënowô bùdacja i geneza je równak często jinô. Damë i kémòwé grzepczi są zbùdowóné z szëchtowónëch [[pisë|piôsów]], [[czisë|czisów]] i mułków, bò powstałe w òtemkłëch i szeroczich rozpãklënach nikwiejącégò [[lodowiec|lodofôłtu]] ze zbiérającégò sã przez wiele lat materiału. == Fòrma lodofôłtowa == Fòrmama rzécznolodofôłtowi erozji są apartno wielné na Kaszëbach pòlofôłtowé jezórné rënë ò rozwicym nôczãszczi norda – pôłnié, bò taczi z wiksza béł czerënk spłënieniô wòdów. Ne podługowate, rechùjącé tej sej dzesątczi kilometrów zôpadlënë, òstałë wëszlamòwóné pòd lodofôłtã przez płënącé pòd nim wòdë (pòd wiôldżim hidrostaticznym cësnienim), szerokòsc renów dochôdô do pórãsta metrów a długòsc òd czile do czile do cziledzesąt kilometrów; dno je nierówne. Pò ùstãpienim lodofôłtu òne nie bëłë do widzeniô, bò bëłë fùl zastarzałego lodu, pòkrëtnégò mòrenowim materiałã; pòkôzałë sã dopiérze pò òceplenim sã klimatu, przez wëtopienié sã negò zastarzałego sã negò zastarzałégò lodu. Niechtërne rënë mogą mieć jinszą genezã. Wedle [[Bògùsłôw Rosa|Bògùsława Rosë]] rena Żarnowszczégò Jezora je ferdã, snôdką hôwingą powstałą przez to, że w przeszłoce mòrze lodowcowi i niecczi bëło zalòné, na zapôdający sã – przez pionowe rësznotë- òbéndze lodofôłtowi akumulacji. == Genezã == W plejstocenie i w holocenie ùsztôłcëłë sã fòrme erozji i rzeczny akumulacji : [[równinë zalewòwé, nadzalewòwé i deltowé, pradoliny i stożki napływòwé|zôlojowé, nadzôlojowé i deltowe rówiznë, pradolëznë i naniosłé stóżczi]]. Strzód nich nôwikszã òbéńdã zajimô Zëława. == Deltowô rówzna Wisłë == Deltowô rówizna Wisłë, chtërna nosy miono Wiselny Zëławë, zaczãła sã ùrabiac dość późno, bò kòl 5500 lat temu, równoczasowo z Wiselnym Ùstëpã. W nym czasu równio wòdë w Bôłce, co sã podniosła òd zôczątkù holocenu kòle 105 m, ùsztabilizowała sã përznã niżi jak dzysdzéń. Zmùszëło to szlamùjącą z nôdrobniészich piôsków i rzëcznech mùłów, jaczé tworzą dzysô szëchtã arastnëch madów. Przez nierówną akùmùlacjã i przesuwanie sã ùscowëch remionów rzéczi, jak téż przez ùsztôłcenié plejstoceńsczi grùntowinë teren nie je idealno plaskati. Niejedne òbéńdë leżą niżi równi mórza i òne ùrôbiają zôpadlënã, jinszé jakno np. niewiôldże plachce dnowi mòrenë sygają 10m w.r.m. Nôwicy je terenów òd 0 do 5 m w.r.m. wësok. W norodowim dzélu Gdùńszczégò Pòmòrzô wëstãpiwają [[pradolëznë]]. Są tp szeroczé dolëznë, ògołowò ò równoleżnikòwim rozwicym (pôłniowe rozwicé mô le Kaszębskô Pradolëzna), sparłãczoné z dłëgszim pòstojenim lodofôłtu i wërzezbioné przez rzeczne i topnicowé wodë, jaczé w nich płëną. Niechtërny geòmòrfòlogòwie dopisëją naszim pradolëznòm jinszą genezã; bierzą je fòrmë przed òstatnym zlodzenim. Na Kaszëbach wëstãpiwają rozmajité sztôłtë wiéchrzëznë zemi. Pòdzelëc je może na fòrmë ùsztôłconé przez przewôgã akumulacji ( to je zbieranie sã òksëpòwëch materiałów) i téż fòrmë ùsztôłconé przez erozjã (rówkòwanié, rozmiwanié, niszczenie wiéchrzëznë zemi przez płënącé wòdë, lodofôłtë, wiater, chemiczne dzejanié) i denudacjã (zjinaczenié niszczeniô wszelejaczich wiżawów wiéchrzëznë zemi przez rozmajité dzejniczi : wietrzenie, scéranié, erozjã i rëszanié sã òksëpòwëch masów pò ùchëłoscach). == Bibliografiô == * Jan Mòrdawszczi ''Geògrafia Kaszëb'' * Mordawski J.,1996, ''Geografia województwa gdańskiego''Wydawnictwo M.Rożak, Gdańsk * Atlas geologiczno-strukturalny południowej części Morza Bałtyckiego,1979, Wydawnictwo Geologiczne, Warszawa == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Geògrafiô]] fl75cacdftuv9qjzr59j2n1m42jph6o 0 9402 210724 201259 2026-08-09T13:38:45Z Terrus38 14026 210724 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Cauliflower.JPG|mały|Kwiatnik]] [[Òbrôzk:Choux fleur coloré 640x480.jpg|mały]] [[Òbrôzk:Blumenkohl-1.jpg|mały]] '''Kwiatnik''' (''Brassica oleracea L. var.botrytis'') – to je zort ògrodzëznowi kapùstë. [[Kaszëbi]] miôwają gò w ògródkach. == Mòrfòlogiô == * [[łodëga]]- grubô łodëga jak rosce twòrzi jakbe różã co je pãkiem kwiatów. Róża mòże bëc zelonô, biôłô ë jasnożôłtô. * [[lëste]]- roscą na dole i zdzebło òkriwają wiôldżi kwiat. * [[kwiatë]]- roscą na łodëgach bòcznëch. Są drobné i jasnożôłti. == Historiô == * Kwiatnik ùprôwialë już starożëtni [[Rzemianie]] i [[Grecë]] skądka przeszedł do iinëch krajów. W Pòlsce kwiatnik zaczãto ùprawiac z kùńcã XVI wiekã i sprowadzëła gò wiera [[królowô Bòna]]. == Ùprawa == * Roscena ta nôlepi rosce w miescach słùnecznëch miescach, w czôrnym piôsku bògatim w próchnicã i mineralny zwiózczi. Kwiatnik mô môłi kòrzéń i dlôte òna nie rosce na biôłim piôsku. Kwiatnik sadzy sã w kastë w gromnicznikù, strumiannikù a nawetka w czerwińcu. Sadzonczi sadzy sã co 40 cm. * Kwiatnik lëchò rosce pôrã lat na tim samim miescu, dlôte za każdim razã mùszi bec sadzony w innym miescu. == Leczniczy swòjiznë == * Kwiatnik ùznôwóny je za leczniczô [[ògardowizna]]. Mô sòiznë procemrakòwi. Je to ògardowizna, chtërną mòżna jesc jak mô sã dieta bò je lekkòstrawny i małokaloriczy. Kwiatnik zawierô wiele witamin: K, C,B1, b6. Zawieró téż mikroelemente taczi jak: sód, pòtas, wapń, mamgan, żelazo, miedź, cynk, fosfor, fluor, chlor, jod, karoteny.Wzmòcniô òdpòrnosc òrganizmù i òczëszczô krew. == Òdżewczy kòmpònente kwiatnika dlô 100g == * Wartość energetyczna w 100 g: 20,00 kcal * Białkò w 100 g: 2,00 g * Węglowòdanë w 100 g: 2,50 g * Tłuszcz w 100 g: 0,00 g == Ùżecé == * Kwiatnik mòżna jesc ùgòtowôny i nieùgòtowôny i je òn wiedno pëszny i zdrowi. Nópierwi, zanim ùgòtujemy kwiatnik je dobrze włożëc gò na chwilã do mòcno òsolony wòdë, żebë wëpadłë z niegò wszetczi drobni robôczczi. Do wòdë w chterny gòtuje sã kwiatnik dobrze je dodac pôrã kropel soku z cetrónë. Kwitnik gòtujemy òkòło 15 min nie nakrëwając deklã grópa. == Jak mòżna jesc kwiatnik? == * gòtowóny i niegòtowony w zalótkch * w zupie kwiatnikòwi i jażënowi * jaknò dodów do miãs abò jakno pòjedynczny danie. == Bibliografiô == * https://web.archive.org/web/20141029044640/http://zdrowieznatury.blox.pl/2012/10/KALAFIOR.html * https://web.archive.org/web/20150624120024/http://www.tabele-kalorii.pl/kalorie,Kalafior.html == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Roscënë]] [[Kategòrëjô:Bòtanika]] [[Kategòrëjô:Ògardowizna]] hbl1ka9dz4ai1dzesw7trzv10c30uwk 0 9405 210725 198892 2026-08-09T13:38:50Z Terrus38 14026 210725 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} '''Martwé Mòrze''' MM w j. Hebrajsczim ''Yam HaMelah'' je ok. 65 km dłudżé i do 18 km szeroczi. Wòdë kòżdégò rokù je ò métr mnié, chòc każdégò dnia wpłëwô do niegò kòl 4 mln ton słodczi wòdë. [[Òbrôzk:Dead Sea Panorama.jpg|mały|330px|Mòrze Martwé – panorama.]] == Pòdôwczi == * wiéchrzëzna 1027 km² * głãbòkòsc max. 377 m * òbjãtosc 111 km³ * wëmiarë 75,95 × 4,5-16 km == Geografiô == Je to jezoro jaczé nalôżô sã na grańcë [[Izrael|Izraela]] i [[Jordania|Jordanii]]. Leżi tak niskò (wiãcy jak 400 m niżi rówiznë mòrza, a w nôgłãbszim placu òbniżô sã ò nastãpné 400 m). == Fauna i flora == Zasolenié je tak wiôldżé, że òkróm niejednëch bakteriów ni ma w nim zëcégò. Jednak ùczałi òdkrëlë 11 gatënkòw baktrié, jaczim je belno w słonym strzodowiskù. W wòdze je 20 razy wiãcy bromù, 15 razy wiãcy magnézu i 10 razy wiãcy jodu niż wòda mòrskô. Dlôte, że mómë tam depresjã, lëft mô 10% wiãcy tlenu i je czëstszi òd jinëch [[môl|môlów]], bò ni mô tam miast i przerobinów. == Zastosowônié == Wódë Miartwégò Mòrza są téż znóné z tegò, że lékùją rozmajité chòroscë skórë. Na [[pielgrzimka|pielgrzimkòwëch]] stegnach je to czãsto môl òdetchnieniô. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Mòrza]] dgpf28gkyirk8yb2wz1yyplh851b85t 0 9413 210726 203101 2026-08-09T13:38:55Z Terrus38 14026 210726 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Long_Eared_hedgehog.jpg|mały|Jéż]] [[Òbrôzk:Igel_Mausemarie_2009.JPG|mały|Jéż zëmą]] '''Jéż''' (''Erinaceus europaeus'') == Westãpòwónié == Jéż to zwierzã-[[cëcôl]], chtërégò òkriwają [[kòlce]]. Jegò kòlce wëewòluòwałë z włosów. Są na zmianã biôłé i czôrné. Pò ùrodzeniô sã młodégò jéża kòlce są miãtczé a pózni robią sã twardé. Jéże żëją w [[Eùropa|Eùropie]]. Miészkają w serowëch [[las]]ach ,ùbrzegach [[rzéka|rzeków]], òbwòdnicë parków miejsczich, ògrodów i niedalek rozmajitëch lëdzcych budinków. Jéż òb zëma mòże hibernowac to je spac. Zatacony w òsłóniãtëch nòrcekach, gdze je wiele lëstów. Zagrzebòny zwijô sã w kłãbòk, zgrużdżony w casną kùlã, zasëpiô do zymkù. Jégò zôchòwa je drãgò nalezc. Budzô sã na przełómanim stëmiannika i łżekwiata, czej buten robi sã cepło i lëft mô kòl 15 stopni. Zëma i zymk to je drãdżi czas dlô niégò. Jeże baro nie lubią czej zëmą buten je zybówka cepłotë i zemnotë. To mòże jich zmëlëc, że to je ju zymk i òbùdzëc sã chùtczi w stëcznikù abò w gromicznikù. Tracą tedë wiele sëłë i mògą nie przëderowac do prôwdzëwégò zymkù. Òb lato wôżą kòl jednégò kilograma czej zbliżô sã zëma grebieją i wôżą jesz rôz tëli, co òb lato.W strëmiannikù, czej sã òbùdzą ze zëmòwégò spikù, zaczënô sã dlô jéżów gòdowé cząd. == [[Rozród]] == Parłãczëją sã w pôrë. Niosba dereje piãc, szesc tidzeniów. Młodi jéże rodzą sã w tacewnym krejamkò. Je jich òd trzech do òsmiu. Są slepié i mają miãtczi biôłi kòlce. Òczë naczynają widzec pò kòl dwùch tidzeniach. Nënka mô stara ò swòji dzecë-môłi jéże. Daje bòganosc jestkù. Bez 40-50 dniów zajimô sã nima i barni, czej rowarzëją. Pòzni żëją òsobno i samé jachtëją. Pò rokù stają sã dozdrzelałi i są gòtowi do gòdów. Mògą mieć młodi. Jéże mògą bëc stôri òd òsmiu do dzesãcy lat. Pò tim czasu dżiną. == Òdżëwianié == Pò [[zëma|zëmie]] je zmiarti dlôte wiele jé i pijé. Tedë jëgô serce zaczynô rëchli bic i wicy òdëchô. Na jachtã jidze leno pò cemkù, bò dzéń spãndzywa zagrzebóny, zatacony w zôchòwie. Jachtëje na òwadë, żnije, grëzôczi, wãdzëbôczi, smòlsze. Jéż je żérôchny. Rozmieje chùtkò wiornąc, czej czëje pò wòniô wroga. Pòtrafi cknąc i nalezc wszãdze jestkù. Prowadzy krëjamné żëcô. W cepłé zymkòwé i letnié wieczorë òne wiele jachtëją i dżiną przejachóne ma drogach. Gôdëją òd stëmiannika do czerwińca. Mògą miec do sétmë mòdëch w rokù. Mòdé jéże chùtkò roscą i pò dwùch miesącach żëją òsóbno. Jéż to je jedurny cëcôl. Za dnia nié dô sã gò dozdrzec leno nocą. Je to zwierzã baro pòżëteczny. == Òchrona == W [[Pòlskô|Pòlsce]] jéże są prawno chronioné. Wrogama jéża są lësë, jôscë, ptôchë jachtôrze. Nôwiãcy dżinie młodëch jéżów niedługłò pò ùrodzeniô, czej są môłi a jich kòlce eszczi miãtczi. Tedë ni mògą sã barnic. Pòstãpnym ùstëgòwanim dlô ju dozdrzlałëch jéżów je darga a òsoblëwi szosëje, gdze wiele chùtkò rozmajitëch pòjazdów. Przòdë tak wiele jich nie dżinało na szosëjach, terôz corôz wiãcy. Je warto pamiãtac, że jéże lubią rézowac. To je cëcôl wanożnik. Lubi wëkrëwac nòwi môle gdze je dlô niégò wiele jestkù. Nie są òczarzowòny jednym môlã. Lubią reskwirowac. Mëmka roda czasã téż bëwô dlô nich drãgô. Pierwi lëdze w najich stronach wierzëlë, że jeżowé kòlce mògą pòmòc w rozmajitëch chòroscach. Dzysô wiémë, że to nie je prôwda. == Bibliografiô == * Mały słownik zoologiczny: ssaki. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1978 * Kazimierz Kowalski: Ssaki, zarys teriologii. Warszawa: PWN, 1971. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Susczi]] jb42hdyz6h4c1e16ot4bl2812uyamqy 0 9416 210727 209556 2026-08-09T13:39:00Z Terrus38 14026 210727 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Baczynski (color).jpg|mały|Krësztof Kamil Baczińsczi]] '''Krësztof Kamil Baczińsczi''' ({{jãz.|pl}} ''Krzysztof Kamil Baczyński''), pseùdonim Jón Bùgaj, Émil, Krësztof, Krëszk, Pioter Smùgòsz; ùr. 22 stëcznika 1921 rokù we [[Warszawa|Warszawie]], ùm. 4 zélnika 1944 rokù téż tam, pòlsczi pòéta czasu wòjnë, żôłnérz [[Krajowô Armiô|Krajowi Armii]], nôleżnik [[Szaré Rédżi|Szarëch Régów]], jeden z przedstôwców [[pòkòlenié Kòlùmbów|''pòkòleniô Kòlùmbów'']]. == Dzectwò == Krësztof Kamil Baczińsczi béł sënã [[Stanisłôw Baczińsczi|Stanisława Baczińsczégò]], pisôrza i kritika lëteracczégò i [[Stefaniô Zeleńczik|Stéfanii, z dodomù Zeleńczik]], szkólni z żëdowsczi rodzënë. Czedë òn béł môłim dzeckã czãsto chòrówôł, miôł słabé serce. Òd 1931 rokù ùcził sã w [[Państwòwé Gimnazjum im. Stéfana Batorégò we Warszawie|Państwòwim Gimnazjum im. Stéfana Batorégò]], a w maju 1939 rokὺ òtrzimôł swiadectwò dozdrzelałoscë. Baczińsczi béł téż harcerzã, le òn nie lubił szkòłë, dlôte miôł nie nôlepszé òcenë. Pisôł ju w gimnazjum, bëlno znôł sã na nowòczasni lëteraturze. Czekawiła gò téż francuskô [[lëteratura]] i nawetka òn pisôł wiérztë pò francuskù. == Kònspiracjô == Krësztof Kamil Baczińsczi baro chcôł òstac grafikã abò jilustratorã, równak wëbùch [[II Swiatowô Wojna|II swiatowi wòjnë]] nie pòzwòlëł jemù tegò dokònac. Pò ùtwòrzeniu w 1940 rokù gëta w Warszawie òstôł z matką pò arijsczi starnie. W 1942 rokù òżenił sã z [[Barbara Drabczińskô|Barbarą Drapczińską]] w kòscele sw. Trójcë na Solcu. Dlô Krësztofa Barbara bëła jedną z nôwôżniészich òsób w żecym, pòswiãcëł ji wiele swòjich wiérztów. Baczińsczi òb czas wòjnë robił doriwczo i sztudérowôł pòlaszëznã na krëjamnym [[Warszawsczi Ùniwersytet|Warszawsczim Ùniwersytece]]. Òn pòrzucył sztudérowanié i òfiarowôł sã kònspiracji i pòezji. Òstôł zastãpòwnikã dowódcy III plutonu 3. kòmpanii w harcersczim [[Batalión "Parasol"|bataliónie ''Parasol'']]. Wstąpił do Szturmòwëch Grëp Szarich Régów. == Smierc == [[Òbrôzk:Krzysztof Kamil Baczynski grave.JPG|mały|Grób Krësztofa i Barbarë]] Krësztof Kamil Baczińsczi pòległ na pòsterunkù w pałacu Blanka 4 zélnika 1944 rokù. Òstôł zastrzélony przez wëbiérnégò strzélca kòle [[Wiôldżé Teater|Wiôldżégò Teatru]] w Warszawie. Jegò białka Barbara téż zdżinãła òb czas [warszawsczé pòwstanié|warszawsczégò pòwstaniô]], 1 séwnika 1944 rokù. == Pòezjô == Òb czas wòjnë Baczińsczi ògłosył 4 tomiczi pòezji: ''Zamknięty echem'' (lato 1940), ''Dwie miłości'' (jeséń 1940), ''Wiersze wybrane'' (môj 1942), ''Arkusz poetycki Nr 1'' (1944), a téż wiele dokôzów w kònspiracyjnym gazétnictwie. Baczińsczi ùznôwóny je za jednégò z nôlepszich pòétów czasu òkùpacji. Czedë [[Stanisłôw Pigòń|Stanisłôw Pigòń]] dowiedzôł sã, że Krësztof wstąpił do diwersyjnégò òddzélu wòjska, rzekł: '''''Cëż, nôleżimë do nôrodu, chtërnégò kawlã je strzélac do wroga z brilantów'''''. Zachòwałë sã wszetczé dokôzë Baczińsczégò – pònad 500 wiérztów, czilenôsce pòémów i kòle 20 òpòwiôdaniów. Nôbarżé znóné wiérzte Baczińsczégò to m.in.: ''Elegia o... [chłopcu polskim]'' [http://www.baczynski.art.pl/wiersze/158-W.html], ''Mazowsze'' [http://www.baczynski.art.pl/wiersze/102-W.html], ''Historia'' [http://www.baczynski.art.pl/wiersze/131-W.html], ''Spojrzenie'' [https://web.archive.org/web/20131010115605/http://poema.pl/publikacja/1260-krzysztof-kamil-baczynski-spojrzenie], ''Rodzicom'' [http://www.wiersze.annet.pl/w,,3732], ''Pragnienia'' [http://www.baczynski.art.pl/dob/9-D.html], ''Ten czas'' [http://www.baczynski.art.pl/dob/10-D.html], ''Biała magia'' [http://www.baczynski.art.pl/dob/1-D.html], ''Gdy broń dymiącą z dłoni wyjmę...'' [http://www.baczynski.art.pl/wiersze/117-W.html], ''Przypowieść'' [http://www.baczynski.art.pl/wiersze/392-W.html], ''Erotyk'' [http://www.baczynski.art.pl/dob/3-D.html]. == Patronat == Krësztof Kamil Baczińsczi je patronã wiele szkòłów, bibliotek, harcersczich òrganizacji i jinszich jinstitucjów. == Baczińsczi w mùzyce i filmie == === [[Mùzyka]] === *1965, Ewa Demarczyk, ''Wiersze wojenne'' [http://www.youtube.com/watch?v=Ft533b2k698] *1990, Jacek Kaczmarski, ''Barykada (Śmierć Baczyńskiego)'' [http://www.youtube.com/watch?v=-WivWJowtis] *1991, Grzegorz Turnau, ''Naprawdę nie dzieje się nic'' *1999–2000, Naamah, ''Magia'' [http://www.youtube.com/watch?v=1c7DDtK-jR4], ''Przypowieść'' [http://www.youtube.com/watch?v=HvgTQGdCIuQ], ''Kantylena'' [http://www.youtube.com/watch?v=12k_MVh5J6Y] *2007, Zbigniew Hołdys, ''Pocałunek'' *2013, Czesław Mozil & Mela Koteluk, ''Pieśń o szczęściu'' [http://www.youtube.com/watch?v=brftyIVBy4c] *2013–2014 Barbara Figurniak & Mateusz Jarosz, ''Promienie'' [http://www.youtube.com/watch?v=8-GvZCMCjlE], ''Deszcze'' === [[Film]] === *''Dzień czwarty'', 1984 *''Baczyński'', 2013<ref>https://vimeo.com/59733708?fl=pl&fe=ti</ref> == Galeriô == <gallery mode="packed"> Òbrôzk:Popiersie Krzysztof Kamil Baczyński ssj 20110627.jpg|K. K. Baczińsczi – piersnica Òbrôzk:Tablica Krzysztof Kamil Baczyński Hołówki 3.JPG|Pamiątkòwô tôfla prze szt. Hołówki 3 Òbrôzk:Jan Bugaj - Rising '44.jpg|Tôfla w Mùzeùm Warszawsczégò Pòwstaniô </gallery> == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bibliografiô == #J. Święch, ''Literatura polska w latach II wojny światowej'', Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2010. #http://www.baczynski.art.pl/ #http://baczynski.klp.pl/ #http://www.baczynski.art.pl/wiersze/ #https://web.archive.org/web/20201001122557/https://poema.pl/publikacja/1260-krzysztof-kamil-baczynski #http://www.wiersze.annet.pl/ == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * {{culture.pl|pl=http://culture.pl/pl/tworca/krzysztof-kamil-baczynski|pl2=Krzysztof Kamil Baczyński|pl-arch=https://archive.li/2W3zc}} [[Kategòrëjô:Pisarze]] [[Kategòrëjô:Kùltura]] [[Kategòrëjô:Żëdzë]] e1reyfbti1i1qf2ax7i9wzobrkqjaq7 0 9418 210728 200815 2026-08-09T13:39:05Z Terrus38 14026 210728 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Tatry Mapa Plastyczna.JPG|mały|Tatrë mapa plastycznò]] [[Òbrôzk:Belianske Tatry from Jahňaci štít.jpg|mały|Pòłozenié Tatr]] [[Òbrôzk:Tatry - MOko.jpg|mały|Mòrscze Òkò]] '''Tatrë''' – sã pòłozunė w keta tatrzanscim, buten zôpôd [[Karpatów|Karpatë]]. == Położénié == Całé tatrë zajmùją wièchrzëznã 7854 km², z tegò dôla 175 m² leżi w granicach polsczi, a 610 km². Na krôjnã słowacji, długosc tatrë mierzona òd pòrėnkù podnóży kobylegò wierchu do pôłniowi zôpôd podnóży òstregò wierchu kwaczyńsczegò mierzy w linii na prost 57km², a ścisnote wśród granicy głównej 80km. Tatrë sä pòd òchronã przez ùstawienie na ich wièchrzni tatrzańcziegò parkù narodowegò i słowianczegò TANAP-u i tès do swiatowej seci reerwatów biosfery, [[UNESCO]]. == Genezô == Tatrë to najwyżsi gòrë Polsci. Sã òne tés najwyżsim masywem gòrscim w całych Karpatach Zôpôd. Mòżemy je pòdzelic na trzë częsci: '''[[Tatrë Zôpôd]], [[Tatrë Wysoczé]], [[Tatrë Bielsczé]]''' == Nawiãkszi jezóra w Tatrëch == Największi jezora w Tatrë sã [[Mòrskie Òkò]] 34,5 ha ,Wielczi Staw 34,1 ha (Polska),Czôrnô Staw pòd [[Rësë|Rësama]] 20,1 ha (Polska),Wielczi Hińczòwy Staw 20,1 ha (Słowacja),Szczyrbskié Jezoro 19,7 ha (Słowacja),Mòrskie Òkò w Dolinie Rybiegò Potòkù wraz z ògromnymi Mięgùszowieczimi Szczytami i Cubryną. Widok ze szlaku przez Świstówkę, Dolina Pięcu Stawów Pòlsczich z òkolic Swistowej Czuby. == Nôwikszy szczyt == Najwyższym szczytem Tatrów je [[Gerlach]] (2655 m npm) leżący w Tatrach Wysoczich. W Tatrach Zôpôd je to Bystra (2248 m npm), a w Tatë Bielsczich Hawrań (2152 m npm). W Pòlscze najwyżsi sã Rysy (2499 m npm), równak je to szczyt graniczny - a w rzeczywistości najwyżsimm całkowicie pòłożonym w granicach Pòlsczi szczytem je [[Kòzi Wierch]] (2291 m npm). Najwyżsim pòlsczim szczytem w Tatrë Zôpôd je Starobociańsczi Wierch (2176 m npm), równak òn tès je szczytem granicznym. == Fauna i flora == To kòlejni atut tatrzańsczich pejzaży. Lasëregla dolnegò rozciagã sã od okole 1000 m npm sãgają 1250 m npm, natomiastwyżéj do wyskòsczi 1550 m npm występuje pasmo regla górnegò. Na większi wysokòśczi napotykamy na kosodrzewinę, chterna wraz ze zwrostem wysokòśczi karłowaceje zanikając całkowicie na wysokòsczi około 1800 m npm. Jeszcze wyżej rozciãga sã pasmo hal. Òczewisce w zależnośce òd regionu Tatrë, wysokòsczi do jacich sãgają pòszczególne piętra roślinnosce, są różne. Doskonałim przykłademna to mòże bëc np. Dolina Jaworzynsczi, w chternej to gòrna granica lase znajdujã sã na wysokosczi okole 1200 m npm i je najniżej pòłòżoną w calich Tatrë. Z pòsród zwierzãt niespòtyczanych lub małò spòtyczanych w innych rejonach Pòlsczi należy wymienić miedzwiedze, kòzice i świstaczi. Pòza tim mòżemy napòtkac tu równak dziki, sarny, wilczi czy żbiki. Gnieżdżą sã tu równak ptaczi takie jak: òrlik krzykliwi, kania ruda, myszołów, kòbuz, kilka gatunków sów, głuszce i jarząbsczi. == Turystika == Turstkia to ôrt aktiwnégò wëpòczinkù, realizowónégò przez rézë, sparłãczoné ze zwëskanim pòznôwenëch célów(tj. krôjoznawstwã), a téżzajimanim sã spòrtã. Tatrë sã baro atrakcyjne ze względu na dosc dużą ilosc szlaków znakòwanich, a tès klimat stosunkowò łagodni jak na wysoczi gòrë. Letni sezon turystyczny trwa przez kilka miesãcy - trudno precyzować dokładny òkres, gdyż je to zależne od danegò roku. Na Słowacji pamiãtame jednak, że większosc szlaków turystycznych w Tatrë je zamykana na òkres òd 31.10 do 15.06 i je rygorystycznie przestrzeguny przez służby [[TANAP|TANAP-u]]. Pamiãtajmy ò tim, że Tatr nawetka w lecie mògą bëc górami niebezpiecznymi w związku z czem niezbędne je òdpowiednie ruchna, a tès umiejętnosc dostosowania trasy do swòjeg doświadczenia oraz kondycji fizycznej. Rocznie srednio ginie w Tatrë kole 20 òsób. == Òbaczë téż == * [[Fen]] * [[Pòlskô]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * https://www.gorskiswiat.pl/forum/forumdisplay.php?fid=19 * http://www.tatry.info.pl/ {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Rédżi górów]] 9znydn6bsmr7s36rht3qb7i74i8t6zb 210784 210728 2026-08-09T14:02:28Z Terrus38 14026 wstãp artikla 210784 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Tatry Mapa Plastyczna.JPG|mały|Tatrë mapa plastycznò]] [[Òbrôzk:Belianske Tatry from Jahňaci štít.jpg|mały|Pòłozenié Tatr]] [[Òbrôzk:Tatry - MOko.jpg|mały|Mòrscze Òkò]] '''Tatrë''' ([[Pòlsczi jãzëk|pòl.]] ''Tatry,'' [[Słowacczi jãzëk|słow.]] ''Tatry'') – réga górów w lińcuchù [[Karpatë|Karpatów]], jakô stanowi nôtërną grańcã midzë [[Słowackô|Słowacką]] a [[Pòlskô|Pòlską]]. Są to nôwëższé górë w Karpatach. Tatrë nie są juwerné z Nisczima Tatrama, òsobną słowacką régą górów. Pòwiérzchniô Tatrów wënosy 785km², z cze kòl 610km² (77.7%) leżi na Słowacje, a kòl 175km² (22.3%) w Pòlsce. Nôwëższi czëp, [[Gerlach]], mający 2655 métrów, leżi na nordã òd Pòpradu, całowno na Słowacje. Nôwëższi czëp w Pòlsce, [[Rysy|Rësë]], 2500 métrów wësoczi,<ref>[https://web.archive.org/web/20221222211135/https://podroze.onet.pl/aktualnosci/tatry-na-nowej-mapie-polskie-rysy-maja-2500-a-nie-2499-m-npm/097r930 "Polskie Rysy ze zmienioną wysokością na nowej mapie Tatr"]. ''Onet Podróże'' (pòl.) 23.08.2020. [zarchiw. 22.12.2022]</ref> leżi na pôłniowi pòrénk òd [[Zakopane|Zakòpanégò]], na grańcë ze Słowacją<ref name="peaklist.org">Trengove, Mark (07.2005) (an.) [http://www.peaklist.org/WWlists/euro600/tatra/tatraintro.html "Introduction to the Tatras"]. ''PeakList: Mountains of the World''. [[https://web.archive.org/web/20051024043124/http://www.peaklist.org/WWlists/euro600/tatra/tatraintro.html zarchiw.] 24.10.2005.]</ref><ref name="Strzala">Strzala, Marek (2012) (pòl.) [http://www.krakow-info.com/1tatry.htm "Tatra Mountains. Features. Weather. Wildlife"]. ''Krakow Info: National Parks''. </ref>. Dłużawa Tatrów, rechòwónô òd pòréncznëch pògórzów ''Kobylí vrch'' (1109 m w.n.m.) do ''Ostrý vrch'' na pôłniowim zôpadze (1128 m w.n.m.), pò prosti linie wënosy 57 abò 53 km, a wedle szczëtów 80 km. Jichnô szérzô wënosy ale 19 km<ref name="Strzala" /><ref name="Strzala2">Krupa, Maciek (2012) (pòl.) [http://www.discoverzakopane.com/poprad.html "The Tatra Mountains and Tatra National Park"]. ''Discover Zakopane''. BAW Altius. [zarchiw. 30.06.2012.]</ref>. Tatrë są chrónioné prawã w òbrëmim Tatrzańsczégò Nôrodnégò Parkù na Słowacje a [[Tatrzańsczi Nôrodny Park|Tatrzańsczégò Nôrodnégò Parkù]] w Pòlsce, jaczé òd 1992 rokù słëchają kùmbruż Midzënôrodny Sécë Rezerwatów Biosferë UNESCO<ref name="unesco.org">[https://web.archive.org/web/20150805094626/http://www.unesco.org/new/en/natural-sciences/environment/ecological-sciences/biosphere-reserves/europe-north-america "Europe & North America: 297 biosphere reserves in 36 countries"]. ''UNESCO: Ecological Sciences for Sustainable Development''. [zarchiw. 5.08.2015.]</ref>. == Położénié == Całé tatrë zajmùją wièchrzëznã 7854 km², z tegò dôla 175 m² leżi w granicach polsczi, a 610 km². Na krôjnã słowacji, długosc tatrë mierzona òd pòrėnkù podnóży kobylegò wierchu do pôłniowi zôpôd podnóży òstregò wierchu kwaczyńsczegò mierzy w linii na prost 57km², a ścisnote wśród granicy głównej 80km. Tatrë sä pòd òchronã przez ùstawienie na ich wièchrzni tatrzańcziegò parkù narodowegò i słowianczegò TANAP-u i tès do swiatowej seci reerwatów biosfery, [[UNESCO]]. == Genezô == Tatrë to najwyżsi gòrë Polsci. Sã òne tés najwyżsim masywem gòrscim w całych Karpatach Zôpôd. Mòżemy je pòdzelic na trzë częsci: '''[[Tatrë Zôpôd]], [[Tatrë Wysoczé]], [[Tatrë Bielsczé]]''' == Nawiãkszi jezóra w Tatrëch == Największi jezora w Tatrë sã [[Mòrskie Òkò]] 34,5 ha ,Wielczi Staw 34,1 ha (Polska),Czôrnô Staw pòd [[Rësë|Rësama]] 20,1 ha (Polska),Wielczi Hińczòwy Staw 20,1 ha (Słowacja),Szczyrbskié Jezoro 19,7 ha (Słowacja),Mòrskie Òkò w Dolinie Rybiegò Potòkù wraz z ògromnymi Mięgùszowieczimi Szczytami i Cubryną. Widok ze szlaku przez Świstówkę, Dolina Pięcu Stawów Pòlsczich z òkolic Swistowej Czuby. == Nôwikszy szczyt == Najwyższym szczytem Tatrów je [[Gerlach]] (2655 m npm) leżący w Tatrach Wysoczich. W Tatrach Zôpôd je to Bystra (2248 m npm), a w Tatë Bielsczich Hawrań (2152 m npm). W Pòlscze najwyżsi sã Rysy (2499 m npm), równak je to szczyt graniczny - a w rzeczywistości najwyżsimm całkowicie pòłożonym w granicach Pòlsczi szczytem je [[Kòzi Wierch]] (2291 m npm). Najwyżsim pòlsczim szczytem w Tatrë Zôpôd je Starobociańsczi Wierch (2176 m npm), równak òn tès je szczytem granicznym. == Fauna i flora == To kòlejni atut tatrzańsczich pejzaży. Lasëregla dolnegò rozciagã sã od okole 1000 m npm sãgają 1250 m npm, natomiastwyżéj do wyskòsczi 1550 m npm występuje pasmo regla górnegò. Na większi wysokòśczi napotykamy na kosodrzewinę, chterna wraz ze zwrostem wysokòśczi karłowaceje zanikając całkowicie na wysokòsczi około 1800 m npm. Jeszcze wyżej rozciãga sã pasmo hal. Òczewisce w zależnośce òd regionu Tatrë, wysokòsczi do jacich sãgają pòszczególne piętra roślinnosce, są różne. Doskonałim przykłademna to mòże bëc np. Dolina Jaworzynsczi, w chternej to gòrna granica lase znajdujã sã na wysokosczi okole 1200 m npm i je najniżej pòłòżoną w calich Tatrë. Z pòsród zwierzãt niespòtyczanych lub małò spòtyczanych w innych rejonach Pòlsczi należy wymienić miedzwiedze, kòzice i świstaczi. Pòza tim mòżemy napòtkac tu równak dziki, sarny, wilczi czy żbiki. Gnieżdżą sã tu równak ptaczi takie jak: òrlik krzykliwi, kania ruda, myszołów, kòbuz, kilka gatunków sów, głuszce i jarząbsczi. == Turystika == Turstkia to ôrt aktiwnégò wëpòczinkù, realizowónégò przez rézë, sparłãczoné ze zwëskanim pòznôwenëch célów(tj. krôjoznawstwã), a téżzajimanim sã spòrtã. Tatrë sã baro atrakcyjne ze względu na dosc dużą ilosc szlaków znakòwanich, a tès klimat stosunkowò łagodni jak na wysoczi gòrë. Letni sezon turystyczny trwa przez kilka miesãcy - trudno precyzować dokładny òkres, gdyż je to zależne od danegò roku. Na Słowacji pamiãtame jednak, że większosc szlaków turystycznych w Tatrë je zamykana na òkres òd 31.10 do 15.06 i je rygorystycznie przestrzeguny przez służby [[TANAP|TANAP-u]]. Pamiãtajmy ò tim, że Tatr nawetka w lecie mògą bëc górami niebezpiecznymi w związku z czem niezbędne je òdpowiednie ruchna, a tès umiejętnosc dostosowania trasy do swòjeg doświadczenia oraz kondycji fizycznej. Rocznie srednio ginie w Tatrë kole 20 òsób. == Òbaczë téż == * [[Fen]] * [[Pòlskô]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * https://www.gorskiswiat.pl/forum/forumdisplay.php?fid=19 * http://www.tatry.info.pl/ {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Rédżi górów]] 4ww199j381vhwri5uo66fy7p0azbw9u 210785 210784 2026-08-09T14:03:10Z Terrus38 14026 210785 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Tatry Mapa Plastyczna.JPG|mały|Tatrë mapa plastycznò]] [[Òbrôzk:Belianske Tatry from Jahňaci štít.jpg|mały|Pòłozenié Tatr]] [[Òbrôzk:Tatry - MOko.jpg|mały|Mòrscze Òkò]] '''Tatrë''' ([[Pòlsczi jãzëk|pòl.]] ''Tatry,'' [[Słowacczi jãzëk|słow.]] ''Tatry'') – réga górów w lińcuchù [[Karpatë|Karpatów]], jakô stanowi nôtërną grańcã midzë [[Słowackô|Słowacką]] a [[Pòlskô|Pòlską]]. Są to nôwëższé górë w Karpatach. Tatrë nie są juwerné z Nisczima Tatrama, òsobną słowacką régą górów. Pòwiérzchniô Tatrów wënosy 785km², z cze kòl 610km² (77.7%) leżi na Słowacje, a kòl 175km² (22.3%) w Pòlsce. Nôwëższi czëp, [[Gerlach]], mający 2655 métrów, leżi na nordã òd Pòpradu, całowno na Słowacje. Nôwëższi czëp w Pòlsce, [[Rysy|Rësë]], 2500 métrów wësoczi,<ref>[https://web.archive.org/web/20221222211135/https://podroze.onet.pl/aktualnosci/tatry-na-nowej-mapie-polskie-rysy-maja-2500-a-nie-2499-m-npm/097r930 "Polskie Rysy ze zmienioną wysokością na nowej mapie Tatr"]. ''Onet Podróże'' (pòl.) 23.08.2020. [zarchiw. 22.12.2022]</ref> leżi na pôłniowi pòrénk òd [[Zakopane|Zakòpanégò]], na grańcë ze Słowacją<ref name="peaklist.org">Trengove, Mark (07.2005) (an.) [http://www.peaklist.org/WWlists/euro600/tatra/tatraintro.html "Introduction to the Tatras"]. ''PeakList: Mountains of the World''. [[https://web.archive.org/web/20051024043124/http://www.peaklist.org/WWlists/euro600/tatra/tatraintro.html zarchiw.] 24.10.2005.]</ref><ref name="Strzala">Strzala, Marek (2012) (pòl.) [http://www.krakow-info.com/1tatry.htm "Tatra Mountains. Features. Weather. Wildlife"]. ''Krakow Info: National Parks''. </ref>. Dłużawa Tatrów, rechòwónô òd pòréncznëch pògórzów ''Kobylí vrch'' (1109 m w.n.m.) do ''Ostrý vrch'' na pôłniowim zôpadze (1128 m w.n.m.), pò prosti linie wënosy 57 abò 53 km, a wedle szczëtów 80 km. Jichnô szérzô wënosy ale 19 km<ref name="Strzala" /><ref name="Strzala2">Krupa, Maciek (2012) (pòl.) [http://www.discoverzakopane.com/poprad.html "The Tatra Mountains and Tatra National Park"]. ''Discover Zakopane''. BAW Altius. [zarchiw. 30.06.2012.]</ref>. Tatrë są chrónioné prawã w òbrëmim Tatrzańsczégò Nôrodnégò Parkù na Słowacje a [[Tatrzańsczi Nôrodny Park|Tatrzańsczégò Nôrodnégò Parkù]] w Pòlsce, jaczé òd 1992 rokù słëchają kùmbruż Midzënôrodny Sécë Rezerwatów Biosferë UNESCO<ref name="unesco.org">[https://web.archive.org/web/20150805094626/http://www.unesco.org/new/en/natural-sciences/environment/ecological-sciences/biosphere-reserves/europe-north-america "Europe & North America: 297 biosphere reserves in 36 countries"]. ''UNESCO: Ecological Sciences for Sustainable Development''. [zarchiw. 5.08.2015.]</ref>. == Położénié == Całé tatrë zajmùją wièchrzëznã 7854 km², z tegò dôla 175 m² leżi w granicach polsczi, a 610 km². Na krôjnã słowacji, długosc tatrë mierzona òd pòrėnkù podnóży kobylegò wierchu do pôłniowi zôpôd podnóży òstregò wierchu kwaczyńsczegò mierzy w linii na prost 57km², a ścisnote wśród granicy głównej 80km. Tatrë sä pòd òchronã przez ùstawienie na ich wièchrzni tatrzańcziegò parkù narodowegò i słowianczegò TANAP-u i tès do swiatowej seci reerwatów biosfery, [[UNESCO]]. == Genezô == Tatrë to najwyżsi gòrë Polsci. Sã òne tés najwyżsim masywem gòrscim w całych Karpatach Zôpôd. Mòżemy je pòdzelic na trzë częsci: '''[[Tatrë Zôpôd]], [[Tatrë Wysoczé]], [[Tatrë Bielsczé]]''' == Nawiãkszi jezóra w Tatrëch == Największi jezora w Tatrë sã [[Mòrskie Òkò]] 34,5 ha ,Wielczi Staw 34,1 ha (Polska),Czôrnô Staw pòd [[Rësë|Rësama]] 20,1 ha (Polska),Wielczi Hińczòwy Staw 20,1 ha (Słowacja),Szczyrbskié Jezoro 19,7 ha (Słowacja),Mòrskie Òkò w Dolinie Rybiegò Potòkù wraz z ògromnymi Mięgùszowieczimi Szczytami i Cubryną. Widok ze szlaku przez Świstówkę, Dolina Pięcu Stawów Pòlsczich z òkolic Swistowej Czuby. == Nôwikszy szczyt == Najwyższym szczytem Tatrów je [[Gerlach]] (2655 m npm) leżący w Tatrach Wysoczich. W Tatrach Zôpôd je to Bystra (2248 m npm), a w Tatë Bielsczich Hawrań (2152 m npm). W Pòlscze najwyżsi sã Rysy (2499 m npm), równak je to szczyt graniczny - a w rzeczywistości najwyżsimm całkowicie pòłożonym w granicach Pòlsczi szczytem je [[Kòzi Wierch]] (2291 m npm). Najwyżsim pòlsczim szczytem w Tatrë Zôpôd je Starobociańsczi Wierch (2176 m npm), równak òn tès je szczytem granicznym. == Fauna i flora == To kòlejni atut tatrzańsczich pejzaży. Lasëregla dolnegò rozciagã sã od okole 1000 m npm sãgają 1250 m npm, natomiastwyżéj do wyskòsczi 1550 m npm występuje pasmo regla górnegò. Na większi wysokòśczi napotykamy na kosodrzewinę, chterna wraz ze zwrostem wysokòśczi karłowaceje zanikając całkowicie na wysokòsczi około 1800 m npm. Jeszcze wyżej rozciãga sã pasmo hal. Òczewisce w zależnośce òd regionu Tatrë, wysokòsczi do jacich sãgają pòszczególne piętra roślinnosce, są różne. Doskonałim przykłademna to mòże bëc np. Dolina Jaworzynsczi, w chternej to gòrna granica lase znajdujã sã na wysokosczi okole 1200 m npm i je najniżej pòłòżoną w calich Tatrë. Z pòsród zwierzãt niespòtyczanych lub małò spòtyczanych w innych rejonach Pòlsczi należy wymienić miedzwiedze, kòzice i świstaczi. Pòza tim mòżemy napòtkac tu równak dziki, sarny, wilczi czy żbiki. Gnieżdżą sã tu równak ptaczi takie jak: òrlik krzykliwi, kania ruda, myszołów, kòbuz, kilka gatunków sów, głuszce i jarząbsczi. == Turystika == Turstkia to ôrt aktiwnégò wëpòczinkù, realizowónégò przez rézë, sparłãczoné ze zwëskanim pòznôwenëch célów(tj. krôjoznawstwã), a téżzajimanim sã spòrtã. Tatrë sã baro atrakcyjne ze względu na dosc dużą ilosc szlaków znakòwanich, a tès klimat stosunkowò łagodni jak na wysoczi gòrë. Letni sezon turystyczny trwa przez kilka miesãcy - trudno precyzować dokładny òkres, gdyż je to zależne od danegò roku. Na Słowacji pamiãtame jednak, że większosc szlaków turystycznych w Tatrë je zamykana na òkres òd 31.10 do 15.06 i je rygorystycznie przestrzeguny przez służby [[TANAP|TANAP-u]]. Pamiãtajmy ò tim, że Tatr nawetka w lecie mògą bëc górami niebezpiecznymi w związku z czem niezbędne je òdpowiednie ruchna, a tès umiejętnosc dostosowania trasy do swòjeg doświadczenia oraz kondycji fizycznej. Rocznie srednio ginie w Tatrë kole 20 òsób. == Òbaczë téż == * [[Fen]] * [[Pòlskô]] == Przëpisë == [[Kategòrëjô:Rédżi górów]] <references /> == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * https://www.gorskiswiat.pl/forum/forumdisplay.php?fid=19 * http://www.tatry.info.pl/ * {{Kòntrola}} mmhomvzwecl6wi51agdl50a5d7rem8j 0 9420 210729 206648 2026-08-09T13:39:12Z Terrus38 14026 210729 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:203 Vaccinum myrtillus L.jpg|mały|Czôrnô bòrówka]] '''Czôrnô bòrówka''' ({{jãz.|pl}} ''Borówka czarna'', {{jãz.|la}} ''Vaccinium myrtillus'') – gatënk wielolatny roscënë z rodzënë wrzosowatëch (''Ericaceae'') [https://pl.wikipedia.org/wiki/Wrzosowate]. Mô wiele pòzwów, m.in. jagòda, czôrnô jagòda, lesnô jagòda, mòdrô jagòda, brzësznica. == Wëstãpòwanié == Czôrnô bòrówka je szerok rozcygniãtô w [[Azëjô|Azjë]], [[Eùropa|Eùropie]] i [[Nordowô Amerika|Nordowi Americe]] na òbszarze ò łagòdnym, strzédnym ë pòlarnym klimace. W [[Pòlskô|Pòlsce]] je zwëczajnô, równak na nizënach [https://pl.wikipedia.org/wiki/Nizina], jak ë w gòrach [https://pl.wikipedia.org/wiki/G%C3%B3ry]. == Mòrfòlogiô == Czôrnô bòrówka: * krzôk òsygô òd 15 do nawetka 60 cm wësokòscë, * zwôlô lëste na [[zëma|zëmã]], * chłąd - wietewczi òstrokańcesté, nadżé, zeloné, gãsto rozgajdané, * lëste òkrągłégò sztôłtu, długoscë òd 1 do 3 cm, òd spòdkù jasniészi, ògónczi krótczi, na zëmã òpôdają, * kwiatë pòjedinczé, długòscë 3 – 5 mm, * mô 10 pichlónów ë serce złożoné z 4-5 lëstków, * jagòdë cemnomòdré, wërôstają pòjedińczô w nórtach lëstów, mają wòsk ë mòcno farbòwóné sok. == Ekòlogiô == Czôrnô borówka rosce na lóznëch, mòkrawëch, kwasnëch zemiach, przede wszëtczim w jiglastëch [[las]]ach. Kwiatë są zapiszoné przez [[òwadë]] [https://pl.wikipedia.org/wiki/Owady]. Roscëna ta je wskôzywôczem kwasnych zem. Kwitnie òd [[Łżëkwiôt|łżëkwiata]] do [[Czerwińc|czerwińca]]. == Zastosowanié == [[Roscëna leczniczô]], sërowina zelarskô, brzôd mô dżerbòwina [https://pl.wikipedia.org/wiki/Garbniki], [[witaminë]] C [https://pl.wikipedia.org/wiki/Kwas_askorbinowy] i B1 [https://pl.wikipedia.org/wiki/Witamina_B1]. Świéżi brzôd mô dzejanié rozlózowóné przë zacwiardzeniô ë jednoczasno procëm biegùnce. Brzësznice dôwają dzecóm, czej je brzuszk bòli. Sëszony brzôd dzeja téż procëm biegùnce, antisepticzno, procëm gòrączce. Lëste dopasëwùje sã w stónach zapôliwnëch ùkłôdu mòczowégò, téż jakò pòmòcny spòsób przë leczenim [[Cëkrowô chòrosc|cëkrowi chòroscë]] [https://pl.wikipedia.org/wiki/Cukrzyca]. Zjôdanié swiéżich jagód ë jich produktów wzmòcniwô zdrok, pòprôwiô òstrosc widzeniô, przede wszëtczim ò cemkù. Czôrnô jagòda zabezpieczô przed kùrzëcą [https://pl.wikipedia.org/wiki/%C5%9Alepota_zmierzchowa], temù wôrt ją dawac górnikóm, młënôrzóm ë kòminiôrzóm. Sok bëwa ùżëwôné do farbòwaniô win [https://pl.wikipedia.org/wiki/Wino]. Z jagód wërôbiané są kònfiturë ë dżemë. Òsłodzoné brzôd, sërowé abò mrożoné, wëzwëskòwóné je jakò farsz klósków abò jakò dodôwk do deserów, np. plińców. == Galeriô == <gallery mode="packed"> Òbrôzk:Vaccinum myrtillus 020503.jpg|Kwitnący krzôk Òbrôzk:Vaccinium myrtillus1 ies.jpg|Kwitnącô bòrówka Òbrôzk:Čučoriedky.jpg|Brzôd Òbrôzk:Blaabaer.jpg|Brzôd Òbrôzk:Detmold - 2014-06-15 - LIP-023 - Heidelbeeren (06).jpg|Jagòdzënë </gallery> == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bibliografiô == * Bollinger, Erben, Grau, Heubl, Leksykon przyrodniczy. Krzewy, Warszawa 1998 * L. Rutkowski, Klucz do zonaczaia roślin naczyniowych Polski niżowej, Warszawa 2004 * https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Vaccinium_myrtillus == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * https://web.archive.org/web/20140420215410/http://rosliny-lecznicze.pl/borowka-czarna/ * https://web.archive.org/web/20141214231913/http://www.naturaity.pl/artykul/265,borowka-czarna.html#ad-image-0 * http://www.poradnikzdrowie.pl/zywienie/co-jesz/jagody-wspomagaja-leczenie-wielu-chorob_33946.html * https://web.archive.org/web/20171119074600/http://www.panacea.pl/articles.php?id=2101 * https://web.archive.org/web/20150308174331/http://ugotuj.to/ugotuj/-19543322/pierogi+z+jagodami/p * http://polki.pl/kuchnia_raport_artykul,10014652.html * http://madameedith.blogspot.com/2014/07/nalesniki-z-jagodami.html * https://web.archive.org/web/20140726023922/http://allrecipes.pl/przepis/6565/ciasto-dro-d-owe-z-jagodami.aspx {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Biologiô]] [[Kategòrëjô:Roscënë]] b3pdl3byvf4e79q87qg4r56yp6nu602 0 9445 210730 210232 2026-08-09T13:39:15Z Terrus38 14026 210730 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Józef Tischner - Grave 02.jpg|mały|]] == Józwa Tischner == pseud. Wawrzek Chowaniec, Molinista, Józek Szkolny, Jegomość Józek (ùrodzôł sã 12 strëmienika 1931 w Stôri Sącz, ùmarł 28 czérwica 2000 roku. Pòlsczé Ksądz i filozof. Bënël Òderu Òrła Biôłégo. == Biografijô == Ùrodzôł sã 12 strëmienika 1931 rokù w [[Stôri Sącz|Stôrim Sączu]], dzecynstwò spãdzôł na [[Pòdhale|Pòdhalu]] w Łopusznej. W 1949 rokù wstąpiôł do Seminrëjô. Òstôł wikarim jewiszowicczi parafiô św. Môrcëna, sztudërowôł na Òddzélu Fakùltet Filzofijô Katoliczé ATK. Henë w 1963 rokù pòd czierënkem [[Rómk Ingarden|Rómka Ingardena]] òbroniôł dòktórską ròbòta. Òd 1982 rokù béłczilekrotnie dzekónem Òddzélu Filozoficznégò Papiesczi Akademii Telogicznej. Wielorazowò béł prezesã Wiedińsczégò Ùstôwniô Nôuk ò Człowiekù == Pozdzatkowò filozoficznë == W latëch sëtmédzesątëc stôł sã znóny w żëću intelektualnym [[Pòlskô|Pòlsczi]]. Przëdstowiôł òpis zdroju doswiôdczanié Ja jakò fùndmentu wôrtnotë. Procëstôwôł sã Hùsserlowsczé kòncepcji Ja transcendentalnégò. Zôczôł téż twòrzëc swòjù òrginalnu stegna filozoficznëch ùmëslënków, chtërne doprrowadzałé gò do filozofjiô drame i metrafizyczé dobra. == [[Tomizm]] == Pòdôł téż rozeznôwnoce tomizmù. Zarzëcając jima zaklëczczenié sã w jednim nurce. Pôdług Tischnera, filozofiô ni mòże sã zamëkac mùszi bëć samojistnu. Przestrzeżenié przë tim bë nie robic redukcëjiô wiarë do jedni czesto gwës prôwdë filozofii. == [[Marksizm]] == Tischner gôdô, że marksizm je w swòji strukturze skòstniałi i jégó mëślenié ò ròbòcé téż lechi. [[Ròbòta]] ni mòżé bëc jino brônu pòd ùwagã jakò óbiektwi leno mùszi trôktowac człowieka jakò subiektowi. == Mëslenié filozoficzné == Wëpòwiôdôł swòje pòzdrzatczé w sprawie nôwégò pòrządkù spòłecznégò, politycznégò, przëdë wszëtczim etycznégò. Józwa Tischner chcôł téż szerzëć mësl góralską, wspômògôł rozwicé [[kùltura|kùlturë]] góralsczé. z tégò dzéla mómë kôzania w gwarze ë „Historijô filozofiô pò góralskù”. W 1980 rokù zôczął twòrzëć „Etyka Solidarnoscë”, je téż ùznôny za ksãdza tégô ruchu. == Òstatné lata == Òstatni lata jégò żëću to bëła chòrowanié. Miôł reka krtani i ni mógł na kùńc ju gôdac. Dlô człowieka, chtëren całi żëcé miôł pòtrzëba gôdac i z tégò żëł. == Pamiãc ò ks. J.Tischnerzé == Sòm Tischner wiele twòrzôł, pisôł filozoficzné dokôżë. Napisôł wiele ksãżków i artiklôw do czãdników t.j. [[Tigòdnik Pòwszechny]], [[Céch]], itp.Wiele téż napisônó ò Tischnerzé, ùkazôł sã żëcopis ks. J. Tischnera aùtorstwa W. Bònowicza P.T. „Tischner”. Òd 2003 rokù działô [[Fùndacjiô Instytut Mëślé Józwa Tischnera]], chtërna mô za cél òchronã swégò swégò dobëtkù patrôna ë kòntiwanié nôjwôżniejszëch jégò mëslé. == Galeriô == <gallery mode="packed"> Òbrôzk:Józef Tischner - Grave 01.jpg Òbrôzk:Józef Stanisław Tischner Signature.jpg </gallery> == Bibliografiô == * Józef Tischner, ''Myślenie według wartości'', Warszawa 2001 * Wojciech Bonowicz, ''Tischner'', Warszawa 20002 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Filozofiô]] fbbecul790thlznlf1bta4i8cv82zo0 0 9490 210731 206192 2026-08-09T13:39:20Z Terrus38 14026 210731 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:BlackSea-1.A2003105.1035.250m.jpg|mały|Satelitarny òdjimk Czôrnégò Mòrza]] '''Czôrné Mòrze''' ({{jãz.|pl}} ''Morze Czarne'', {{jãz.|la}} ''Pontus Euxinus'', {{jãz.|en}} ''Black Sea'') – je [[mòrzé|mòrzã]], strzódlądowim partã [[Atlanticczi Òcean|Atlanticczégò Òceanu]] w [[Eùropa|Eùropie]] i [[Azëjô|Azji]]. Wôżnym półòstrowã je tu [[Krim]]. Czôrné Mòrze mô wiéchrzëznã 422 tys. km², ë głãbòkòsc do 2258 m. Placama w nim je wiele [[metan]]u. Przédné òstrowë: Przédné roztoczi: == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Mòrza]] djlmqgbn1871xwx4o2s10k6at1a9o3g 0 10342 210732 203395 2026-08-09T13:39:26Z Terrus38 14026 210732 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Jan Twardowski 01.jpg|mały|Twardowsczi w 2000 rokù]] '''Jón Twardowsczi''' (''Jan Twardowski'' ùr. [[1915]] – ùm. 2006 rokù we [[Warszawa|Warszawie]]) – béł ksãdzã i wôżnym pòlsczim pòétą. == Biografiô == Ùrodzył sã w [[Warszawa|Warszawie]] 1 czerwińca 1915 rokù. Béł sënã Jana Twardowsczégò (1881-1945) i Anieli z dodomù Kòmderskô (1890-1971). Miôł trzë sostrë; Halina (ùr. 1911 r.) Lucyna (ùr. 1912 r.) i Maria (ùr. 1920 r.). Òchrzcëlë gò 4 lëpińca w Kòscele sw. Aleksandra w Warszawie. Dzectwò spãdzôł w Warszawie. Òd 1922 rokù ùcził sã w spòdleczny szkòle, a òd 1927 rokù w [[Gimnazjum|Gimnazjum]] miona Tadeùsza Czacczégò w Warszawie. W 1936 rokù ùdostôł swiadectwò dozdrzelałotë. Ju w gimnazjum béł prowadnikã gazétë „Kùzniô Młodëch”, gdze debiutowôł jakno pòéta. W 1937 rokù ùkôzôł sã pierszi zbiérk piérztów „ Powrót Andersena”. Òd 1935 rokù sztudérowôł pòlaszëznã na Warszawsczim Ùniwersytece. Òb czas II swiatowi wòjnë béł żôłniérzã [[Krajowô Armiô|Krajowi Armii]], gdze wzgłùdzél w warszawsczim pòwstanim i òstał reniony. W 1944 rokù wstąpił do kònspiracyjny Dëchòwny Seminarëji w Warszawie. W 1948 rokù òstôł wëswiãcony na ksãdza. W lëpińcu òstôł wikarim parafii w Żbikòwie kòl Prùszkòwa. Téż tam ùcził religii w szkòle. Òd 1959 rokù béł rekorã Kòscoła Siostrów Wizytków w Warszawie. Wëkłôdôł téż w warszawsczim seminarium. Ùmarł 18 stëcznika 2006 rokù w bôlëcë w Warszawie. Òstał pòchòwóny w grobnicë dlô zasłużonëch w Kòscele Bòżi Òpatrznoscë. == Patronat == Ksądz Jón Twardowsczi je patronã wiele szkòłów, m.ji.n. Gimnazjum w [[Chònice|Chònicach]]. == Nôdgrodë i òdznaczenia == * Krziż Kòmandorsczi Òrderu Òdrodzeniô Pòlsczi (2006) * Nôdgroda PEN Clubu miona Roberta Gravesa (1980) * Òrder Ùsmiéchù (1996) * Lëterackô Nôdgroda miona Władisława Reymònta (1996) * Medal Pòlonia Mater Nostra Est (1999) * Doktorat honoris caùsa Katolëcczégò Lubelsczégò Ùniwersytetu (1999) * Òrder Ecce Hòmò (1999) * Nôdgroda [[Ikar|Ikara]](2000) * Nôdgroda Serca òd Dzëcy (2000) * Nôdgroda TOTUS (2001) to je taczi [[Katolëcczi Kòscół|katolëcczi]] Nobel * Honorné òbëwatelstwò Tarnowsczich Górów (2003) * Nôdgroda Stolëcznégò Gardu Warszawë (2005) == Dokôz == Liryka ksãdza Twardowsczégò òpowiadô ò Bògù i lëdzach. W wiérztach òdnôszô sã téż do bòsczégò stwòrzeniô, do rodë, np. roscënów, zwierzãtów. == Nôbarżé znóné dokazë == * Wiersze (1959) * O spacerze po cmentarzu wojskowym (1968) * Znaki ufności (1970) * Zeszyt w kratkę (1973) * Poezje wybrane (1979) * Niebieskie okulary (1980) * Rachunek dla dorosłego (1982) * Który stwarzasz jagody (1984, 1988) * Na osiołku (1986) * Nie przyszedłem pana nawracać (1986) * Patyki i patyczki (1988) * Sumienie ruszyło (1989, 1990) * Tak ludzka (1990) * Stukam do nieba (1990) * Nie bój się kochać (1991) * Niecodziennik (1991) * Nie martw się (1992) * Tyle jeszcze nadziei (1993) * Krzyżyk na drogę (1993) * Elementarz księdza Twardowskiego dla najmłodszego, średniaka i starszego (2000) * Pogodne spojrzenie (2003) * Mimo Wszystko (2003) == Nôbarżi znóné wiérztë == * Aniele Boży * Bliscy i oddaleni * Do moich uczniów * Do świętego Franciszka * Kiedy mówisz * Który stwarzasz jagody * Poczekaj * Rachunek sumienia * Spieszmy się * Spoza nas (wiersz z banałem w środku) == Twardowsczi w mùzyce == * 2005 Mieczysław Szcześniak, Spoza nas (Wiersz z banałem w środku) [https://www.youtube.com/watch?v=Eiwi9dAPurA] * 2007 Gościniec, Spieszmy się kochać ludzi [https://www.youtube.com/watch?v=biEZOu2-xV8] * 2015 Mieczysław Szcześniak, Nierówni [https://www.youtube.com/watch?v=YoBKl4ukSwc] * 2011 Justyna Reczeniedi & Con Passione, Nie płacz [https://www.youtube.com/watch?v=9sflxflGRSw] == Bibliografiô == * Zaworska Helena, Jestem, bo Jesteś. Rozmowy z księdzem Twardowskim, Kraków 1999 * Zarębianka Zofia, Poezja wymiaru sanctum. Kamieńska. Jankowski. Twardowski, TN KUL 1992, s. 137-192, ISBN 83-85291-25-3; * A. Iwanowska, Serdecznie niemodny i szczęśliwie zapóźniony Jan Twardowski w oczach własnych, recenzentów i czytelników, Poznań 2000 * J. Twardowski, Autobiografia. Myśli nie tylko o sobie. Tom I – Smak dzieciństwa, s. 80, Kraków 2006, ISBN 83-08-03926-X. * A. Sulikowski, Świat poetycki księdza Jana Twardowskiego, s. 313-332 [kalendarium], Lublin 1995 * Milena Kindziuk, Zgoda na świat z ks. Janem Twardowskim rozmawia Milena Kindziuk, s. 268, M Wydawnictwo 2001, Kraków, ISBN 83-7221-228-7. * Stanisław Grabowski: Jan Twardowski. Kalendarium życia i twórczości 1915-2006. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 2006, s. 74. ISBN 83-205-4661-3. * Marian Schmidt: Niecodzienne rozmowy z księdzem Janem Twardowskim. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2000. * A to co na krótko może być na zawsze. Warszawa: Wyd. Uniw. Warsz. 2007. [Autorzy: J. Puzynina, J. Sochoń, A. Lam, J. Prokop i in.] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * http://twardowski.klp.pl/a-6567.html {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} {{SORTUJ:Twardowsczi, Jón}} [[Kategòrëjô:Pòlskô]] [[Kategòrëjô:Ksãdzowie]] rrxauvejv4hywr2gh9ge60cjhbmdpql 0 10343 210733 197903 2026-08-09T13:39:34Z Terrus38 14026 210733 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Bartolomeo Montagna - Saint Paul - Google Art Project.jpg|mały|right|Swiãti Paweł]] [[Òbrôzk:Conversion of Saint Paul (Michelangelo Buonarroti).jpg|mały|Nawrócenié Swiãtégò Pawła]] '''Swiãti Paweł''' (''Παῦλος Paulos''; ùr. kòle 8 rokù w [[Tars|Tarsu]], ùm. kòle 67 wierã w [[Rzim]]ie) – béł Apòsztoła Nôrodów, a pòchòdzył z żëdowsczi rodzëznë. Pò swòjim nawrócenim òn nawrócył na chrzescëjaństwò wiele lëdzy w rozmajitëch placach.Paweł z Tarsu, Paweł Apòstoł, Szaweł, Saul, Szaul, [[heb.]] שאול התרסי Szaul ha-Tarsi == Żëwòt swiãtégò == Miona Szawłowëch starszëch nie są znóné, równak je wiedzec, że òn pòchòdzył z rodzëznë żëdowsczi, z pokoleniégò Beniamina (Rdz 11,1; Flp 3,5). Ojc Szawła béł téż rzimsczim krajewiónę. Jednak nie wiémë, cziej i w jaczi sposób poprzédcowie Szawła dostelë to krajewióństwo (Dz 16,37n; 22,25-29; 23-27). Pierwszą nôukę młodi Szaweł odebrôł w Jeruzalemie u Gamalijela (Dz 22,3; 26,4n; Ga 1,14; Flp 3,5), jednégo z nôgłosniészëch wnenczas rabbich. Më nie wiémë, w jaczi sposób Szaweł zetkł se z notejszą kulturą grecką. Ale wiémë, że ob dłudżi czas on béł ostrim ustëgownikę chrzescëjanów, o czim sóm wspominô (Ga 1,13; Flp 3,6; 1 Tm 1,13). Poswiôdcziwają to téż Dzeje Aposztołów, w jaczich Szaweł wëstępuje pierwszi rôz przë leżnoce męczélstwa Szczepana, nié leno jako bezczinny swiôdk ti smiercë (Dz 7,58; 22,20; 26,10). Obczas jedyny z taczich udtëgownëch rézów, kòle 36 r. zdarził sę przëtrôfk, jaczi sczierowôł żëcową drogę Szawła w czësto jiną stronę: hewo zmartwichwstóny Jezës Christus ukôzôł sę Szawłowi pod Damaszkę ë kôzôł mu przëjimnąc chrzest swięti, do te, żebë z niego zrobic wëbróny statk, to je wiôldżiégo aposztoła poganów. (Dz 9,3-16; Ga 1,12.15n; Ef 3,2n). === Pòczątk dzejani === Po krótczim przebiwanim na Arabsczi Pustyni Szaweł zaczinô głoszenié Ewanielëji w Damaszku (Ga 1,17; Dz 9,20), po czim jidze wespół z Barnabą do Jeruzalemu, żebë sę potkac z niechtërnyma spomidzë dwanôsce Aposztołów, a osoblëwie z Piotrę (Ga 1,18; Dz 9,26-29). Kòle roku 39 Szaweł przëbiwô do swégo rodnégo miasta Tarsu (Ga 1,21; Dz 9,30). Ponemu prôcëje ob jaczis czas z Barnabą w Antiochëji (Dz 11,25n) i szëkuje sę téż do pierwszi misyjny rézë. === Pierwszô misyjnô réza === Pierwszô misyjnô réza przëpôdô na lata 45-49 i obijmó, okróm Cypru, westrzédny dzéł dzysészny Azji Mniészi, tj. Pamfilëją, Pizydiją i Likaóniją. Towarzą tam Pawłowi Barnaba ë Jan Mark. Nen drëdżi, nie je wiedzec czemu, odłącziwô sę od Pawła w Pamfilëji i wrôcô do Antiochëji. Prawie obczas ny rézë, w Pafos na Cyprze, Paweł nawrôcô na chrzescëjaństwo prokónsula Pawła Sergiusza i czarzińca Elimasa, nimo jego oprzéczaniô sę. Od tego sztërku aposztół wëstępuje w Dzejach Aposztołów ju nié jako Szaweł, le Paweł. Jego aposztolsczié dzejanié natikało sę wszędze na żëcznotę poganów i na niechęc Żëdów. === Sobór w Jeruzalemie === Po ti pierwszi misyjny rézë, sztërnôsce lat do swégo nawróceniô (kòle 49 r.) Paweł udôł sę w towarzësztwie Barnabë do Jeruzalemu na „aposztolsczi Sobór” (Ga 2,1), jaczi usejmikowôł, że Prawo Móżeszowé – okróm pôrë osoblëwëch przëpadków (klauzule Jakuba) – ni mô ju obowiązywac chrzescëjanów nawróconëch z pogaństwa (Dz 1dzlk 15; Ga 2,3-6). === Drëgô misyjnô réza === Na lata 50-52 przëpôdô drëgô misyjnô réza, co sygnęła dalek poza grańce dzysészny Azji Mniészi. Ten tu rôz Pawłowi towarzi z początku leno Sylas, potem Timoteusz (Dz 16,1-3) i, wierę od Troadë, Łukôsz (Dz 16,10). Obczas ny prawie rézë, bodôj kòle roku 50-51 w Korince bëlë napisóné obadwa Lëstë do Tesalomiczanów. === Trzecô misyjnô réza === Trzecô misyjnô réza bawiła nôdłeżi (53-58) i objimala obéńdę mni wicy tak wiôlgą jak réza drëgô. Môlę, dze pode drogą Paweł sę zatrzimôł na dłëgszi czas, béł Efez. Tu powstôł lëst do Korintczików, zwóny przedkanonicznym, tu téż wierę béł napisóny Lëst do Galatczików, choc możlëwé, że no pismię bëło ułożoné ju po wëjachaniu z Efezu, w jaczims z miast Macedoniji. Tam téż choba béł napisóny, gdzes pod kuńc roku 57, Drëdżi Lëst do Korintczików. Wiele wskazëje na to, że obczas ti dłudżi bëtnoscë w Efezu béł téż napisóny Lëst do Rzimianów pisôł Paweł w Korince, ob zëmę 57/58 rok, cziej ju béł w drodze nazôd do Palestinë (wiózł on ze sobą tej darë dlô ubodżich chrzescëjanów w Jeruzalemie). Prawie z Lëstu do Rzimianów, midzë jinszima (Rdz 15,33n; przër. 1 Kor 16,3-6; Dz 19,21; 20,3), dowiadiwómë sę o zamëslony przez Pawła podróżë do Szpaniji, choc nie wiémë, czë z te zamëslënku cos potemu wëszło, czë on tam zajachôł. === Aresztowôni === Cziej Paweł przëjachôł nazôd z ti trzecy rézë misyjny i zawiózł do Jeruzalemu darë dlô ubodżich tego Koscoła (Dz 21,1-26), na zymku, kòle 58 r. tam, w Jeruzalemie, jego aresztowelë (21,27-36). Po krótczich przesłëchach u arcykapłana Ananijasza i przed Sanhedrinę (22,1-23,11) Paweł je przewiozłi do Cézareji ë z wolë wiôlgorządcë Féliksa zamkłi w sôdzę (23,23-35), dze przebiwô kòle 2 lat (58-60). W roku 60, jako rzimsczi krajewión, żądô od wiôlgorządcë Festusa, żebë jego sprawa bëła rozezdrzónô przed césôrzę, na co Festus sę godzy (25,1-12). Tej na jeséń, po niespokójnym o tim czasu Morzu Strzódzemnym (27,9-38), Paweł udôwô sę okrętę do Rzimu (27,1-28,16). Potemu wnetk tzrë lata (61-63; Dz 28,30) ostôwôł on w Rzimie jako sôdzewi. Równak tam Paweł miôł jaką taką swobodę tak, że mógł so pozwolëc na dosc rëszné dzejanié aposztolsczié (28,30n). I tam, ze sôdzë, napisôł swoje trzë Lëste: do Kolosanów, do Efezjanów, so Filemóna (téż, pg udbë niejednëch, dopiérë tedë béł napisóny Lëst do Filëpianów). === Òstatni lata === W 63 r. Paweł, po sprawie sądowi uniewinniony, wëchôdô ze sôdzë i jedze do Szpaniji (co nie je czësto pewné), a potemu do Efezu (1 Tm 1,3), odwiédzô Kretę (Tt 1,5), po czim przebiwô ob jaczis czas w Macedoniji, gdze redaguje Pierwszi Lëst do Timoteusza ë Lëst do Titusa. === Mãczeńskô smierc === Kòle 67 r. Paweł je zôs zamkłi w rzimsczi sôdzë, skądka pisze Drëdżi Lëst do Timoteusza. Jesz wierę w tim samim roku Paweł je usmiercony przez zetnienié w Rzimie. == Lëstë swiãtégò Pawła == * Lëst do Rzimianów * 1. Lëst do Korintczików * 2. Lëst do Korintczików * Lëst do Galatczików * Lëst do Efezjanów * Lëst do Filëpianów * Lëst do Kolosanów * 1. Lëst do Tesaloniczanów * 2. Lëst do Tesaloniczanów * 1. Lëst do Timoteusza * 2. Lëst do Timoteusza * Lëst do Titusa * Lëst do Filemóna == Kùlt == === Ikònografiô === W ikònografii przedstôwióny je nôczãscy z mieczem, bò òstół nim usmiercony przez zetnienié. === Dzéń òbchòdów === Jegò liturgiczné wspòmnienié w [[katolëcczim Kòscele]] obchôdô sã 29 czerwinca. == Zdroje wiédze ò Pawle == Wiédzô o żëcym i dzejanim miesjónarzko-lëteracczim sw. Pawła je brónô z Lëstów i z Dzejów Aposztołów. == Òbaczë téż == * [[mãczennice wczaschrzescijańsczi]] * [[swiãti ë błogòsławieni katolëccziégò Kòscoła]] * [[Swiãtô Barbara]] * [[Swiãtô Cecyliô]] * [[Swiãti Florión]] * [[Swiãti Francëszk z Asëżu]] * [[Swiãti Mikòłôj]] == Lëteratura == * Bosak P. Cz., "Postacie Nowego Testamentu. Słownik-konkordancja", Poznań – Pelplin 1996, s. 527-589. * [[Eùgeniusz Gòłąbk]] (tołmaczenié): "Swiãté Pismiona Nowégo Testameńtu", Gduńsk-Pelplin 1993, ss. 267 - 268. * Zaleski W., "Święci na każdy dzień", red. nowego wydania i autor ponad 100 nowych biogramów Paweł Janowski, Warszawa 2008, s. 535-539. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} [[Kategòrëjô:Katolëcczi swiãti]] el2tzegym5c9boxm6e4gsmdjmxek39m 0 10386 210734 208770 2026-08-09T13:39:39Z Terrus38 14026 210734 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:New_York_in_United_States.svg|mały|Stón Nowi Jork na kôrce USA]] [[Òbrôzk:Flag of New York.svg|mały|Stanica Nowégò Jorkù]] [[Òbrôzk:Statue of Liberty, NY.jpg|mały|Sztatura Wòlnoscë]] '''Nowi Jork''' ({{jãz.|en}} State of New York lub New York State ) – stón w nordowò -wschòdni czãscy [[Zjednóné Kraje Americzi|Zjednónëch Krajów Americzi]]. Stolëcą je Albany. == Historiô == Przódë (czej jesz nie bëło tam Eùropejczików) ne òbszarë zamieszkiwelë Jindianie Mohegan, Munsee i Delawarowie (algònkińskô grëpa), a téż Mohawk, Oneida, Onondaga, Cayuga i Seneka. Pierwim Eùropejczikã, chtëren nawiedzył òbéńdã przińdnégò Nowégò Jorkù béł Giovanni da Verrazzano w 1524 rokù. Henry Hùdson w 1609 rokù òdkrił główną rzékã stanu, pózni pòzwóną jegò mionã. Pierszima stójnyma eùropejsczima òskòlańcama bëlë Hòlandrë, chtërni òd 1613 rokù òrganizowelë w òbrëmienim Manhatanu swòjiznowé zamòrsczi òbszôr. Le pózni pò III wòjnie anielskò–hòlendersczi òddelë te zemie Anglikóm, chtërny nadelë ji nowé miono ''Prowincjô Nowi Jork'' (1777 r.). Òstateczno òbszarë Nowégò Jorkù stałë sã swòjizną Zjednónëch Krajów Americzi na skùtk ùgòdów pòdpisónëch do 1797 rokù z Jindianama . == Geògrafiô == Stón rozcygô sã òd jezora Òntario i Erie do [[ Atlanticczi Òcean|Atlanticczégò Òceanu]] (tikô gò na pôłniowim wschòdze). Na nordze mô grańcë z [[Kanada|Kanadą]]. Nôwiãkszé rzeczi to: Niagara, Hùdson, Rzéka Swiãtégò Wawrzińca. Stón Nowi Jork leżi pòmidzë taczima stanama jak: Vermount, Connecticut, New Jersey i Pennsylvania. Nôwiãkszim gardã stanu je [[Nowi Jork]], gdze żëje bezmała pòłowa jegò mieszkańców. Jinszé wiôldżé gardë to: Bùffalo, Rochester, Syracusë i stolëca stónu – Albany. == Demògrafiô == Nowi Jork mô 17 421 800 mieszkańców (2005). Hewò lëdze gôdają pòstãpnyma jãzëkama: * [[angelsczi jãzëk]] – 71,84% * [[szpańsczi jãzëk]] – 14,08 % * [[chińsczi jãzëk]] – 1,66 % * [[rusczi jãzëk]] – 1,33 % * [[Italsczi jãzëk|włosczi jãzëk]] – 1,27 % * [[francësczi jãzëk]] – 0,8 % * kreólsczi jãzëk – 0,65 % * [[jãzëk jidisz]] – 0,6 % * [[kòreańsczi jãzëk]] – 0,6 % * [[pòlsczi jãzëk]] – 0,54 % == Religiô == * katolëcyzna – 39 % * protestantizna– 32 % (w tim [[lëtërstwò|Lëterstwò]] 11%) * bez wëznaniô – 17 % * judajizna – 6 % * òstałë (m. jin. islam ...) – 6 %<ref>[https://web.archive.org/web/20170417032920/http://www.pewforum.org/files/2013/05/report-religious-landscape-study-full.pdf ''U.S. Religious Landcape Survey'']</ref> Nôwikszima religijnyma grëpama w 2010 rokù bëłë<ref>[https://web.archive.org/web/20141207053103/http://www.thearda.com/rcms2010/r/s/04/rcms2010_04_state_name_2010.asp ''Arizona Religious Traditions, 2010'']</ref>: * [[Katolëcczi Kòscół]]: 6 286 916 * [[Judajizm]]: 784 106 * [[Islam]]: 392 953 * Protestantiznë: 374 521 * Zjednóny Metodisticzny Kòscół: 328 315 * Zelonoswiãtkòwcë: 175 000 * Kòscół Baptistów: 173 407 * Kòscół Episkòpalny: 163 730 * [[Lëtërstwò|Kòscół Ewangelickò–Lëtersczi]]: 134 407 * Prezbitersczi Kòscół: 116 960 == Ùniwersitetë == * City University of New York * Cornell Uniwersity * Siracuse Uniwersity * Columbia University == Nôwiãkszi turisticzny atrakcje == Sztatura Wòlnoscë, Wòdospôd Niagara, Wëższô Wòjskòwô Szkòła ''West Point'', Central Park i jinszé. == Òbaczë téż == * [[Nowi Jork]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Nowi Jork (stón)| ]] 9xj4nhcpgu9wjgbut9943juousxmslu 0 10387 210741 207708 2026-08-09T13:41:41Z Terrus38 14026 210741 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Map of USA AZ.svg|mały|Arizona na kôrce USA]] [[Òbrôzk:Flag_of_Arizona.svg|mały|Stanica Arizonë]] [[Òbrôzk:Downtown Phoenix Aerial Looking Northeast.jpg|mały|Poenix – stolëca Arizonë]] '''Arizona''' – stón w pôłniowò–zôpadny czãscy [[Zjednóné Kraje Americzi|Zjednónëch Krajów Americzi]]. Stolëcą je Phòenix. Òd pôłnia Arizona mô grańce z [[Meksyk|meksykańsczima]] stanama: Sonora i Dolnô Kalifòrniô, òd zapôdu z Kalifòrnią i Newadą, òd nordë z Ùtah, a òd wschòdu z Nowim Meksykã. Zajimô òbéńdã na ùrzmie, a w nordowi czãscy rozcygô sã wëżawa Kòlorado. == Pòzwa == Historicë nié są zgódni co do pòchôdaniégò pòzwë stónu. Niechtërni gôdają, że pòzwa Arizona òznaczô „môłi zdrój”. Historik stanu Arizona Marshall Trimble dokazywô równak natenczas, że pòzwa pòchôdô òd słowów w [[Baskijsczi jãzëk|jãzëkù Basków]], chtërne słëchałë do pierwëch kòlonizatorów ti òbéńdë, i òznôczô w dolmaczënkù „dobré drzewò dãbù”<ref>[https://web.archive.org/web/20171208123850/https://www.azlibrary.gov/arizona-almanac/meaning-arizona ''The Meaning of Arizona'']</ref>. == Geògrafiô == Arizona je szóstim stanã jeżlë jidze ò òbszôr – za Nowim Meksikã, a przed Newadą. 15 % òbéńdë je w priwatnëch rãkach lëdzy. Òstałe zemie to terenë rządowi i jindiańsczi rezerwatë. Klimat pòdzwartnikòwi i zwartnikòwi, sëchi. Strzédnô cepłota lëftu òb lato – 35 stopniów Celsjusza, a czasã nawetka dochôdô do 55 stopniów. == Historiô == Pierwòsznym, jesz wcyg jistniejącym, lëdztwã nëch òbszarów są m. jin. Indianie z plemionów Hopi na nordze i plemiona Apaczów na pôłni, chtërni przecygnãlë hewò pò ùpôdkù cywilizacji Anasazi. Hopi mieszkają w taczich samëch wsach, co czedës. Nôwiãkszô dzysdzéń grëpa Indianów – Nawahòwie – pòchôdô z Kanadë i przëbëła do Arizonë kòl 1300 rokù. Wôżné datë: * XVI w. – òbéńdã sznëpòrzëlë szpańsczi szùkôrze skarbów * 1539 – Marcoz de Niza sznëpòrził òbszôr i szukôł „Sétmë Złotëch Gardów” * 1692 – òjc Eùzebio Kino założił pierszą Misjã. * 1776 – szpańskô armiô bùdowa Tùcson - pierwszą fòrtecã * 1821 – [[Szpańskô]] przekazywô teritorium Arizonë Meksykòwi * 1848 – òbszarë Arizonë stałë sã włôsnoscą Zjednónëch Krajów Americzi * 1863 – Arizona sta sã samòstójnym teritorium * 1886 – kùńc wòjnë z Apaczama * 14.02.1912 – przëstąpienié do Ùnie (jakno 48 stón pòsobicą) * 1973 – pòwsta jedna z nôwiãkszëch wòdnëch zawadów na swiece – New Cornella Tailings == Demògrafiô == Wedle spisënkù z 2010 rokù w Arizonie mieszkô 6 392 017 lëdzy, chtërny gôdają wszelejaczima jãzëkama: * [[anielsczi jãzëk]] – 72,58 % * [[szpańsczi jãzëk]] – 21,57 % * jãzëk nawaho - 1,54 % == Pòlôszë w Arizonie == Wedle spisënkù w 2000 rokù w Arizonie mieszkô 120 tësący lëdzy [[Pòlôszë|pòlsczégò pòchôdaniégò]]. W wiãkszoscë zgrëpòwani są w òkòlim Phoenix. Kùlturalné żëcé òdbiwô sã nôczãscy przë kòscołach, a òsoblëwie przë parafie Matczi Bòsczi Czãstochòwsczi w Phoenix ^{[[:pl:Polska Misja Pastoralna Matki Boskiej Częstochowskiej w Phoenix|(pl)]]}. Drëdżim pòdle wiôlgòscë zgrëpòwanim Pòlôszów je Tucson. Héne téż pòlsczé kùlturalné żëcé skùpiô sã wkół parafii swiãtégò Cyrila z Aleksandri ^{[[:pl:Parafia św. Cyryla z Aleksandrii w Tucson|(pl)]]}Przë kòscołach mómë téż môle, gdze dzecë mògą ùczëc sã historie, [[Pòlsczi jãzëk|jãzëka]] i pòlsczich zwëków. == Przewôżënk == W Phoenix je midzëkòntinentalny lotniczi pòrt Phoenix-Sky Harbor. Wôżné je téż mòderné midzënôrodné latawiszcze w Tùcson. Òkróm tegò mómë midzë stónowi drodżi i aùtostradë. == Religiô == *protestantizna – 40 % *katolëcyzna – 25 % *mòrmòni -4 % *żëdzë – 1 % * [[bùddizm|bùddizna]]– 1 % * bez wëznaniô – 22 %<ref>[https://web.archive.org/web/20170417032920/http://www.pewforum.org/files/2013/05/report-religious-landscape-study-full.pdf ''U.S. Religious Landcape Survey'']</ref> Nôwikszima religijnyma grëpama w 2010 rokù bëłë<ref>[https://web.archive.org/web/20141207053103/http://www.thearda.com/rcms2010/r/s/04/rcms2010_04_state_name_2010.asp ''Arizona Religious Traditions, 2010'']</ref>: * [[Katolëcczi Kòscół]]: 930 001 wiérnëch * Kòscół Jezësa Christusa Swiãtëch w Slédnëch Dniach : 392 918 * Protestantiznë : 281 105 * Pôłniowô Kònwencjô Baptistów : 126 830 * Zbòrë Bòżé: 123 713 * Zjednóny Metodisticzny Kòscół: 54 977 * Episkòpalny Kòscół: 24 853 * [[Lëtërstwò|Kòscół Ewangelickò–Lëtersczi]]: 42 944 * Prezbitersczi Kòscół: 26 078 * [[Prawòsławié]] – 16 233 == Nôwiãkszi turisticzny atrakcje == * Wiôldzé Kanion Kòlorado * Nôrodny Park Skamiałégò Lasa (Petrified Forest National Park) * Nôrodny Park Saguaro (Saguaro National Park ) * Malowónô Pùstiniô (Painted Desert) * Meteor Krater Czekawòscą je to, że w Tùcson je nôwiãkszé na swiece zgrëpòwanié teleskòpów. == Òbaczë téż == * [[Jãzëk nawahò]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Zjednóné Kraje Americzi]] 6gebnj3zppoy03gn8913vpjekb3q1vb 0 10400 210795 206350 2026-08-09T17:44:26Z Terrus38 14026 210795 wikitext text/x-wiki {{Nôpiérwi pò kaszëbskù}}'''''Hanka sę żeni''''' – to je titel znónégò dokôzu òbëczajnégò ks. doktora [[Bernat Zëchta|Bernata Zëchtë]]. To je jegò wôżny dokôz, chtëren zagwësnił mù pòczestny môl w dzejach całi kaszëbsczi pismieniznë. ''Hanka sę żeni : wesele kaszubskie : w pięciu aktach z muzyką i śpiewem'' - Wejherowo : skład główny, Dom Książ̨ki Polskiej w Warszawie - w stôrim pisënkù ùkôzało sã w 1937 rokù. Tu je m.jin. napisóńé: "Do smiercë nie zabôczta, że wa jesta [[Kaszëbi]]! Nie wstidzta sã nigdë swego pòchòdzeniô, swich strón, starosjecczich strojów ji zwëkow, a ju nigdë, przenigdë nie wstidzta sã pò kaszëbskù gadac, chòcbë za to z waju smiôc sã ji weszczerzac miele." == Òbaczë téż == * [[Bernat Zëchta]] == Lëteratura == * F. Neureiter: Geschichte der kaschubischen Literatur : Versuch einer zusammenfassenden Darstellung, 2. verb. u. erw. Auflage, Sagner, München 1991, s. 223, ISBN 3876904889. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20160810222218/http://www.luzino.diecezja.gda.pl/index.php/2014-11-17-19-05-35/kibeho/63-sample-blog-post-3] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kaszëbskô lëteratura]] l5fhz4qsfbkrhpq7738h6t4ulxlr98r 0 10405 210740 198241 2026-08-09T13:41:33Z Terrus38 14026 210740 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Francisco_de_Zurbarán_-_Sto_Antonio_de_Padua.jpg|mały|Swiãti Antón]] [[Òbrôzk:Św._Antoni_Padewski.JPG|mały|Swiãti Antón i Dzecątkò Jezës]] '''Antón Padewsczi''' – '''swiãti Antón''', na zôczątkù '''Fernando Martins de Bulhões''', (pò pòlskù ''Ferdynand Bulone''), ùr. 1195 w Lëzbònie, ùm. 13 czerwińca 1231 w Arcelli kòl Padwë, pòrtugalsczi teòlog, frãcyszkón, swiãti [[Katolëcczi Kòscół|katolëcczégò kòscoła]], prezbiter, doktór Kòscoła. == Żëwòt swiãtégò == Jegò rodzëzna bëła bògatô i ceszëła sã ùwôżanim. Béł sënã Môrcëna Vicencio de Bulhoes i Marii Teresë Taveirô. Na chrzce dostôł miono Ferdinand. Czej miôł kòl 20 lat wstãpił do klôsztoru Regùlarnëch Kanoników swiãtégò Aùgùsta. Jich klôsztor béł na òbremienim miasta Lëzbònë. Béł tam dwa lata. Pònemù przecygnął sã do jinszégò klôsztoru, chtëren béł w Coimbrze. Béł tu tedë sztudérã téòlogi. W 1219 rokù òstôł wëswiãcony na ksãdza. Rok pózni pòznôł duchòwòsc swiãtégò Frãcëszka, temù przëstąpił do jegò klôsztoru. Tam przejimnął miono Antón. Chcôł ùmrzéc smiercą mãczelską, dlôte wëcygnął do Africzi. Równak to sã nie dało, bo cãżkò zachòrzôł i mùszôł przińc nazôt do òjczëznë. W 1221 rokù w [[Asëż|Asëżu]] pòtkôł sã ze [[Swiãti Francëszk z Asëżu|swiãtim Frãcëszkã]]. Òb czas kapitułë klôsztoru òstôł sczerowóny do prowincji Romaniô do klôsztoru Mòntepaòlo kòle Fòrlë. Antón béł dobrim kaznodzeją. Lubił czëtac Swiãté Pismiona. Brat Eliôsz, chtëren béł nôstãpnikã swiãtégò Frãcëszka béł òczarzony jegò kôzaniama, dlôte òbsadzył gò generalnym kaznodzeją klôsztoru. Tedë wanożił pò wsach i miastach i głosył kôzania. Słëchełë gò rzmë lëdztwa. W latach 1225-1227 głosył kôzania w pôłniowi Francji. Pònemù òstôł prowincjałã Emilii i Mediolanu. Tedë napisôł „Niedzélné kôzania”. W 1228 rokù, czej béł w [[Rzim]]ie, kardinôł Òsti prosył gò, bë napisôł „Kôzania na swiãta”. Głosył téż kôzania na [[Wiôldżi Pòst]]. W 1230 rokù òprzestôł bëc prowincjałã i dôł sã do Padwë, do klôsztoru swiãti Marii. Tam zachòrzôł i 13 czerwińca ùmarł. Béł pòchòwóny w Padwie. == Kanonizacjô == Antón òstôł ògłoszony swiãtim 30 maja 1232 rokù przez papieża Grégòra IX. Jégò kanonizacyjny proces je nôkrótszi w historii katolëcczégò kòscoła, bò 352 dni pò smiercë béł ju ògłoszony swiãtim. Pò jegò smiercë dzejało sã wiele cëdów, midzë jinszéma: ùzdrowieniô, òżëwianié ùmarłëch. Lëdze ùdostôwele wiele łasków. Swiãti Antón je tczony na całim swiece. 16 stëcznika 1946 rokù papież Pius XII ògłosył gò doktorã katolëcczégò kòscoła . Lëturgiczny wspòmink swiãtégò Antóna òbchòdô sã w katolëcczim kòscele 13 czerwińca. Tedë je wiôldżé swiãto w Lëzbònie. == Kùlt i patronat == Tam, gdze je grób Antóna w Padwie je dzysô bazylika, chtërnô je baro pòpùlarnô w [[Eùropa|Eùropie]]. W Pòlsce kùlt swiãtégò Antona mô môl w Przewòrskù, Radecznicë, Ratowie, Łodzy-Łagewnikach, Chełmie, Nôrodné Padwi, Suszu, Kòscelny Niewòdnicë . Swiãti Antón je patronã frãcëszkanów, antoninków, wiele bractwów np. z Padwë, Lëzbònë, Paderbòrn, Spiltù, dzecy, górników, żeniałëch, zrãkòwców, rodzewnic, ùbòdżich, wanożników, zadżinionëch lëdzy i rzeczë. Swiãti Antón je patronã czileset kòscołów w [[Pòlskô|Pòlsce]], kòl 150. Je téż patronã wiele gardów, np. Przewòrska (òd 2015), Lëpna (òd 2009), Rëbnika (òd 2007), Jasła (òd 1996), Brodnicë (òd 2014), Mazowiecczégò Tomaszowa (òd 2015) i Lublëna. == Ikònografiô == W chrzescëjańsczi ikònografii pòznakama swiãtégò Antona są: ksãga, lelijô - òznôczô czëstosc, serce, òdżin – symbòl gòrlëwòscë, òseł, rëba, brót. Na òbrazach je pòkôzóny w frãcëszkańsczim habice, czasã głosy kôzania, czasã trzimô Dzecątkò Jezës. == Swiãti Antón w przëpòwiôstkach == * Na swiãti Antóni pierszô jagódka sã bruni. * Swiãti Antóni! Wëcygni nas z ti tóni. (Westchnienié w biédze) * Swiãti Antóni òd zgùbë bróni. (Swiãti Antóni pòmôgô nalézc zadźinióné rzeczë). == Bibliografiô == * http://brewiarz.pl/czytelnia/swieci/ (dostęp w dn.4-6 stycznia 2016 r.) * Ks. Wincenty Zalewski, Święci na każdy dzień, Warszawa 1996; Stefano Dell`Orto, Święty Antoni z Padwy, Warszawa 1997 * Kaszëbsczi cëdowny swiat, Program dla przedszkoli kaszubskich, R. Mistarz, F. Baska- Borzyszkowska, T. Fopke, I. Makurat, B. Ugowska == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20160317231151/http://www.bernardyni.ofm.pl/klasztor/radecznica/ramka_n/modl_itw/modlitwy.htm Mòdlëtwa za wstawienim swiãtégò] * [http://brewiarz.pl/czytelnia/swieci/06-13.php3 Brewiôrz (pl)] [[Kategòrëjô:Katolëcczi swiãti]] g4igal5vwhmoacis2mwsf5dttbhjobu 0 10411 210739 204100 2026-08-09T13:41:26Z Terrus38 14026 210739 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Otricoli Zeus - 1889 drawing.jpg|mały|Zeùs]] '''Zeùs''' – abò '''Dzeùs''', bóg nieba, łiskawic i piorunów, nômłodszi sën [[Kronosa]] i [[Rei]], brat [[Pòsejdona]], [[Hadesa]], [[Hestii]], [[Demeter]] i [[Herë]]. Miôł wiele białek, co drażniło jégò żonã, Herã. Dlô Greków bëł głównym Bodziem, ùważano gò za jidealnégò władcã i nôpòtãżniejszégò bogô. Jégò atributama władzë są piorën, chtërnym rzucôł w smiertelników. Je òpiekunem prôw, przëbëszë proszącëch ò pòmòc, pòsłów i heroldów. Swiãtym zwierzãciem Zeùsa béł orzeł. == Historiô Zeùsa == Zeùs ùrodzył sã jakò sën Kronosa i Rei. Kronos béł królem tytanów, chtëren kôżdé dzëckò  pòłikôł, żebë ni òdebrało mù władzë. Tak przepòwiedzôła mù czedës wëroczniô. Zeùs béł jégò szóstim dzëckã, a trzecym sënã. Rea ni mògòłô sã pògòdzic ze stratą kòlejnégò dzëcka òd razu pò narodzinach òstawiła gò na Krecie w grocie jidyjsczej. Tôm òpiekòwałô są nim  [[Amaltea]] (wedle różnëch pòdań bëła to kòza, a innëch nimfa). Timczasã Rea dała mężulkowi kam òwiniãti w pielëszkã. Kronos mësląc, że pòłika swòje dzëckò spôł spòkòjno Pewnégò razã złamôł sã róg kòzë Amaltei, wtedë Zeùs pòbłogòsławił gò tak, że òd tamtégò czasã z rogù dòstac mòżna bëło wszëtkò czégò sã chciałô - pòwstôł tak róg òbfitoscë. Zeùs béł chroniony przed òjcã, żebë ten ni ùsłiszôł jégò smiechów i zabaw, dlôtégò kapłanié Rei wëkonywelë nad nim baro głosné tuńce wòjenné. Czej Zeùs dorósł wëdôł tytanom wòjnã. Rea pòdała swémù chłopòwi lékarstwò na wracanié, a òn zwracôł dojrzałëch bògów: Herã, Pòsejdona, Hestiã, Demeter oraz Hadesa. Òni dorôstôlë oni w żołądkù Kronosa, a ni mòglë zgdzinąc - bògòwie bëlë niesmiertelni. Czedë skònała kòza Amaltea. Zeùs z ji skórë zrobił sobie tarczã, znónô jakò Egidę. Braciô i sostrë pomogłë Zeùsowi wëgrac walkã z dwùnastoma tytanami  i wrzucëc ich do Tartaru lub ùkarac (Atlôs dzwigôł za karã sklepienié niebiesczé) po dzesiãciu latach walk. Ni béł to jednak kùnc walk. Wtedë nastała gigantomachia, w chtërne bògóm pòmagôł héros Herakles. Pò ucemiãga gigantów na zemã wstąpił Tyfon, chtëren pò bitwie Zeùs przëwalił wëspą Sycylią. Pò Kronosie władcą zostôł Zeùs. Pòsejdon zostôł bògã mórz i oceanów, a Hades bògã ùmarłëch. == Przëdomczi Zeùsa == 1.Horkios - prawé, sprawiedlëwé 2.Ksenios - gòscinny 3.Herkejos - patrón òsad, czuwa nad prawã własnosce i nierozerwalnoscią rodu lub gminë 4.Hellenios - bóstwo nôrodowé, chtërne spaja różné, skłóconé ze sobą greccze szczepë == Związczi z białkoma i narodzoné dzecë == [[Òbrôzk:Zeus with Hera.jpg|mały|Zeùs z Herã]] {| class="MsoNormalTable" | '''Białkô''' | '''Dzecë''' |- | Alkmena | Herakles |- | Antiopa | Amfion, Zetos |- | Boetis | Aigipan |- | Danae | Perseusz |- | Demeter | Persefona |- | Dia | Peirithous |- | Dione | Afrodyta |- | Egina | Ajakos |- | Elara | Tytios |- | Elektra | Harmonia, Dardanos, Jazjon |- | Eùropa | Minos, Radamantys, Sarpedon |- | Eurymedousa | Myrmidon |- | Eurynome | Charyty, Asopos |- | Gaja | Agdistis |- | Himalia | Spartaios, Kronios, Kytos |- | Hera | Hefajstos, Ares, Hebe, Ejlejtyja, Enyo |- | Hybris | Pan |- | Io | Epafos |- | Kalliope | Kabirowie |- | Kallisto | Arkas |- | Kasjopeja | Atymnius |- | Karme | Britomarsis |- | Lamia | Achelois |- | Leda | Kastor, Polideukes, Helena |- | Leto | Apollo, Artemida |- | Maja | Hermes |- | Metyda | Atena |- | Mnemosyne | Muzy |- | Niobe | Argos |- | Otreis | Meliteus |- | Pandora II | Graekus |- | Persefona | Zagreus, Melinoe |- | Pluto | Tantal |- | Pyrrha | Hellen |- | Selene | Pandeja, Ersa, Nemea |- | Semele | Dionizos |- | Tajgete | Lakedajmon |- | Taleja | Palikowie |- | Temida | Mojry, Hory, Nymfai |- | Thyia | Magnes, Makedon |} == Główné mesca kùltu == 1. Olimpia – to je mesce rozgrëwania starożëtnëch igrzësk olimpijsczich na cześć Zeùsa. Znajduje sã tam téż swiątënia tégó bòga, terô w ruinach. W strzôdkù znajdowôł sã czedës 13-metrowi złoti pòsąg Zeùsa trzëmającégò w rãkù Nike. Zrobił gò Fidiôsz. 2. Atenë - swiątënia bëła w momencie ukończenia przez cesôrza Hadriana nôwiãkszą w Grecji, znajdowôł sã tam ògromny pòsąg Zeùsa, kòpia tégò z Òlimpii, óbecnie z bùdinków zachòwało sã 15 kòlumn. 3. Dodona - òsrodek kùltu Zeùsa i Dione, 4. Nemea - mesce rozgrëwania igrzysk nemejczich rok pò igrzyskach òlimpijczich, znajduje sã tam (òbecnie w ruinach) swiątënia Zeùsa Nemeios. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Greckô mitologiô]] ggmdb73q7no3pqgvfmngp3sf0y2wuz8 210796 210739 2026-08-09T19:56:23Z Lzykwiat 18474 letkô kòrekta 210796 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Otricoli Zeus - 1889 drawing.jpg|mały|Zeùs]] '''Zeùs''' – abò '''Dzeùs''', bóg nieba, môłniów i piorënów, nômłodszi syn [[Kronosa]] i [[Rei|Reji]], brat [[Pòsejdona]], [[Hadesa]], [[Hestii]], [[Demeter]] i [[Herë]]. Miôł wiele białków, co drażniło jegò żonã, Herã. Dlô Greków béł głównym Bògã, ùważano gò za jidealnégò władcã i nôpòtãżniejszégò bògã. Jegò atributã władzë to piorën, chtërnym rzucôł w smiertelników. Je òpiekunã prôw, przëbëszi proszącëch ò pòmòc, pòsłów i heroldów. Swiãtim zwierzã Zeùsa béł òrzeł. == Historiô Zeùsa == Zeùs ùrodzył sã jakò syn Kronosa i Rei. Kronos béł królem titanów, chtëren kôżdé dzëckò pòłikôł, żebë nie òdebrało mù władzë. Tak przepòwiedzała mù czedës wëroczniô. Zeùs béł jegò szóstim dzëckã, a trzecym sënã. Rea nie mògła sã pògòdzic ze stratą pòstãpnégò dzëcka òd razu pò narodzinach òstawiła gò na Krecie w grocie jidyjsczi. Tam òpiekòwała są nim  [[Amaltea]] (wedle różnëch pòdań bëła to kòza, a innëch nimfa). Timczasã Rea dała mężulkowi kam òwiniãti w pielëszkã. Kronos mësląc, że pòłika swòje dzëckò spôł spòkòjno Pewnégò razã złamôł sã róg kòzë Amaltei, wtedë Zeùs pòbłogòsławił gò tak, że òd tamtégò czasã z rogù dòstac mòżna bëło wszëtkò czégò sã chciałô - pòwstôł tak róg òbfitoscë. Zeùs béł chroniony przed òjcã, żebë ten ni ùsłiszôł jégò smiechów i zabaw, dlôtégò kapłanié Rei wëkonywelë nad nim baro głosné tuńce wòjenné. Czej Zeùs dorósł wëdôł tytanom wòjnã. Rea pòdała swémù chłopòwi lékarstwò na wracanié, a òn zwracôł dojrzałëch bògów: Herã, Pòsejdona, Hestiã, Demeter oraz Hadesa. Òni dorôstôlë oni w żołądkù Kronosa, a ni mòglë zgdzinąc - bògòwie bëlë niesmiertelni. Czedë skònała kòza Amaltea. Zeùs z ji skórë zrobił sobie tarczã, znónô jakò Egidę. Braciô i sostrë pomogłë Zeùsowi wëgrac walkã z dwùnastoma tytanami  i wrzucëc ich do Tartaru lub ùkarac (Atlôs dzwigôł za karã sklepienié niebiesczé) po dzesiãciu latach walk. Ni béł to jednak kùnc walk. Wtedë nastała gigantomachia, w chtërne bògóm pòmagôł héros Herakles. Pò ucemiãga gigantów na zemã wstąpił Tyfon, chtëren pò bitwie Zeùs przëwalił wëspą Sycylią. Pò Kronosie władcą zostôł Zeùs. Pòsejdon zostôł bògã mórz i oceanów, a Hades bògã ùmarłëch. == Przëdomczi Zeùsa == 1.Horkios - prawé, sprawiedlëwé 2.Ksenios - gòscinny 3.Herkejos - patrón òsad, czuwa nad prawã własnosce i nierozerwalnoscią rodu lub gminë 4.Hellenios - bóstwo nôrodowé, chtërne spaja różné, skłóconé ze sobą greccze szczepë == Związczi z białkoma i narodzoné dzecë == [[Òbrôzk:Zeus with Hera.jpg|mały|Zeùs z Herã]] {| class="MsoNormalTable" | '''Białkô''' | '''Dzecë''' |- | Alkmena | Herakles |- | Antiopa | Amfion, Zetos |- | Boetis | Aigipan |- | Danae | Perseusz |- | Demeter | Persefona |- | Dia | Peirithous |- | Dione | Afrodyta |- | Egina | Ajakos |- | Elara | Tytios |- | Elektra | Harmonia, Dardanos, Jazjon |- | Eùropa | Minos, Radamantys, Sarpedon |- | Eurymedousa | Myrmidon |- | Eurynome | Charyty, Asopos |- | Gaja | Agdistis |- | Himalia | Spartaios, Kronios, Kytos |- | Hera | Hefajstos, Ares, Hebe, Ejlejtyja, Enyo |- | Hybris | Pan |- | Io | Epafos |- | Kalliope | Kabirowie |- | Kallisto | Arkas |- | Kasjopeja | Atymnius |- | Karme | Britomarsis |- | Lamia | Achelois |- | Leda | Kastor, Polideukes, Helena |- | Leto | Apollo, Artemida |- | Maja | Hermes |- | Metyda | Atena |- | Mnemosyne | Muzy |- | Niobe | Argos |- | Otreis | Meliteus |- | Pandora II | Graekus |- | Persefona | Zagreus, Melinoe |- | Pluto | Tantal |- | Pyrrha | Hellen |- | Selene | Pandeja, Ersa, Nemea |- | Semele | Dionizos |- | Tajgete | Lakedajmon |- | Taleja | Palikowie |- | Temida | Mojry, Hory, Nymfai |- | Thyia | Magnes, Makedon |} == Główné mesca kùltu == 1. Olimpia – to je mesce rozgrëwania starożëtnëch igrzësk olimpijsczich na cześć Zeùsa. Znajduje sã tam téż swiątënia tégó bòga, terô w ruinach. W strzôdkù znajdowôł sã czedës 13-metrowi złoti pòsąg Zeùsa trzëmającégò w rãkù Nike. Zrobił gò Fidiôsz. 2. Atenë - swiątënia bëła w momencie ukończenia przez cesôrza Hadriana nôwiãkszą w Grecji, znajdowôł sã tam ògromny pòsąg Zeùsa, kòpia tégò z Òlimpii, óbecnie z bùdinków zachòwało sã 15 kòlumn. 3. Dodona - òsrodek kùltu Zeùsa i Dione, 4. Nemea - mesce rozgrëwania igrzysk nemejczich rok pò igrzyskach òlimpijczich, znajduje sã tam (òbecnie w ruinach) swiątënia Zeùsa Nemeios. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Greckô mitologiô]] 8vql6ogj6vuv56g9qcou9t0yz0jtd4y 210797 210796 2026-08-09T20:06:36Z Lzykwiat 18474 letkô kòrekta #2 210797 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Otricoli Zeus - 1889 drawing.jpg|mały|Zeùs]] '''Zeùs''' – abò '''Dzeùs''', bóg nieba, môłniów i piorënów, nômłodszi syn [[Kronosa]] i [[Rei|Reji]], brat [[Pòsejdona]], [[Hadesa]], [[Hestii]], [[Demeter]] i [[Herë]]. Miôł wiele białków, co drażniło jegò żonã, Herã. Dlô Greków béł głównym Bògã, ùważano gò za jidealnégò władcã i nôpòtãżniejszégò bòga. Jegò atribut władzë to piorën, chtërnym rzucôł w smiertelników. Je òpiekunã prôw, przëbëszi proszącëch ò pòmòc, pòsłów i heroldów. Swiãtim zwierzã Zeùsa béł òrzeł. == Historiô Zeùsa == Zeùs ùrodzył sã jakò syn Kronosa i Rei. Kronos béł królem titanów, chtëren kôżdé dzëckò pòłikôł, żebë nie òdebrało mù władzë. Tak przepòwiedzała mù czedës wëroczniô. Zeùs béł jegò szóstim dzëckã, a trzecym synã. Rea nie mògła sã pògòdzëc ze stratą pòstãpnégò dzëcka òd razu pò narodzynach òstawiła gò na Krece w groce jidyjsczi. Tam òpiekòwała są nim  [[Amaltea]] (wedle różnëch pòdań bëła to kòza, a innëch nimfa). Timczasã Rea dała mężulkowi kam òwiniãti w pielëszkã. Kronos mësląc, że pòłika swòje dzëckò spôł spòkòjno Pewnégò razã złamôł sã róg kòzë Amaltei, wtedë Zeùs pòbłogòsławił gò tak, że òd tamtégò czasã z rogù dòstac mòżna bëło wszëtkò czegò sã chcało - pòwstôł tak róg òbfitoscë. Zeùs béł chroniony przed òjcã, żebë ten ni ùsłiszôł jégò smiechów i zabaw, dlôtégò kapłanié Rei wëkonywelë nad nim baro głosné tuńce wòjenné. Czej Zeùs dorósł wëdôł titanom wòjnã. Rea pòdała swémù chłopòwi lékarstwò na wracanié, a òn zwracôł dojrzałëch bògów: Herã, Pòsejdona, Hestiã, Demeter òraz Hadesa. Òni dorostalë w żołądkù Kronosa, a ni mòglë zdżinąc - bògòwie bëlë niesmiertelni. Czedë skònała kòza Amaltea, Zeùs z ji skórë zrobił dlô sã tarczã, znóną jakò Egidę. Bracô i sostrë pòmògłë Zeùsowi wëgrac walkã z dwùnastoma titanama i wrzucëc jich do Tartaru lub ùkarac (Atlôs dzwigôł za karã sklepienié niebiesczé) pò dzesãcu latach walk. Ni béł to równak kùnc walk. Wtedë nastała gigantomachiô, w chtërny bògòm pòmagôł héros Herakles. Pò ucemiãga gigantów na zemiã wstąpił Tifón, chtëren pò bitwie ze Zeùsã przëwalił wëspã Sycylią. Pò Kronose władcą zostôł Zeùs. Pòsejdon zostôł bògã mórz i oceanów, a Hades bògã ùmarłëch. == Przëdomczi Zeùsa == 1.Horkios - prawé, sprawiedlëwé 2.Ksenios - gòscynny 3.Herkejos - patrón òsad, czuwa nad prawã własnoscë i nierozerwôlnoscą rodu lub gminë 4.Hellenios - bóstwò nôrodowé, chtërne spôjô różné, skłóconé ze sobą grecczé szczepë == Związczi z białkama i narodzoné dzecë == [[Òbrôzk:Zeus with Hera.jpg|mały|Zeùs z Herã]] {| class="MsoNormalTable" | '''Białka''' | '''Dzecë''' |- | Alkmena | Herakles |- | Antiopa | Amfion, Zetos |- | Boetis | Aigipan |- | Danae | Perseusz |- | Demeter | Persefona |- | Dia | Peirithous |- | Dione | Afrodyta |- | Egina | Ajakos |- | Elara | Tytios |- | Elektra | Harmonia, Dardanos, Jazjon |- | Eùropa | Minos, Radamantys, Sarpedon |- | Eurymedousa | Myrmidon |- | Eurynome | Charyty, Asopos |- | Gaja | Agdistis |- | Himalia | Spartaios, Kronios, Kytos |- | Hera | Hefajstos, Ares, Hebe, Ejlejtyja, Enyo |- | Hybris | Pan |- | Io | Epafos |- | Kalliope | Kabirowie |- | Kallisto | Arkas |- | Kasjopeja | Atymnius |- | Karme | Britomarsys |- | Lamia | Achelois |- | Leda | Kastor, Polideukes, Helena |- | Leto | Apollo, Artemida |- | Maja | Hermes |- | Metyda | Atena |- | Mnemosyne | Muzy |- | Niobe | Argos |- | Otreis | Meliteus |- | Pandora II | Graekus |- | Persefona | Zagreus, Melinoe |- | Pluto | Tantal |- | Pyrrha | Hellen |- | Selene | Pandeja, Ersa, Nemea |- | Semele | Dionizos |- | Tajgete | Lakedajmon |- | Taleja | Palikowie |- | Temida | Mojry, Hory, Nymfai |- | Thyia | Magnes, Makedon |} == Główné mesca kùltu == 1. Olimpia – to je mesce rozgrëwania starożëtnëch igrzësk olimpijsczich na cześć Zeùsa. Znajduje sã tam téż swiątënia tégó bòga, terô w ruinach. W strzôdkù znajdowôł sã czedës 13-metrowi złoti pòsąg Zeùsa trzëmającégò w rãkù Nike. Zrobił gò Fidiôsz. 2. Atenë - swiątënia bëła w momence ukończenia przez cesôrza Hadriana nôwiãkszą w Grecji, znajdowôł sã tam ògromny pòsąg Zeùsa, kòpia tégò z Òlimpii, óbecnie z bùdinków zachòwało sã 15 kòlumn. 3. Dodona - òsrodek kùltu Zeùsa i Dione, 4. Nemea - mesce rozgrëwania igrzysk nemejczich rok pò igrzyskach òlimpijczich, znajduje sã tam (òbecnie w ruinach) swiątënia Zeùsa Nemeios. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Greckô mitologiô]] iel6fptorwrlia5q0ed2ppcnbhxnlex 210798 210797 2026-08-09T20:35:43Z Terrus38 14026 Terrus38 przeniós starnã [[Zeus]] do [[Zeùs]]: pisënk 210797 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Otricoli Zeus - 1889 drawing.jpg|mały|Zeùs]] '''Zeùs''' – abò '''Dzeùs''', bóg nieba, môłniów i piorënów, nômłodszi syn [[Kronosa]] i [[Rei|Reji]], brat [[Pòsejdona]], [[Hadesa]], [[Hestii]], [[Demeter]] i [[Herë]]. Miôł wiele białków, co drażniło jegò żonã, Herã. Dlô Greków béł głównym Bògã, ùważano gò za jidealnégò władcã i nôpòtãżniejszégò bòga. Jegò atribut władzë to piorën, chtërnym rzucôł w smiertelników. Je òpiekunã prôw, przëbëszi proszącëch ò pòmòc, pòsłów i heroldów. Swiãtim zwierzã Zeùsa béł òrzeł. == Historiô Zeùsa == Zeùs ùrodzył sã jakò syn Kronosa i Rei. Kronos béł królem titanów, chtëren kôżdé dzëckò pòłikôł, żebë nie òdebrało mù władzë. Tak przepòwiedzała mù czedës wëroczniô. Zeùs béł jegò szóstim dzëckã, a trzecym synã. Rea nie mògła sã pògòdzëc ze stratą pòstãpnégò dzëcka òd razu pò narodzynach òstawiła gò na Krece w groce jidyjsczi. Tam òpiekòwała są nim  [[Amaltea]] (wedle różnëch pòdań bëła to kòza, a innëch nimfa). Timczasã Rea dała mężulkowi kam òwiniãti w pielëszkã. Kronos mësląc, że pòłika swòje dzëckò spôł spòkòjno Pewnégò razã złamôł sã róg kòzë Amaltei, wtedë Zeùs pòbłogòsławił gò tak, że òd tamtégò czasã z rogù dòstac mòżna bëło wszëtkò czegò sã chcało - pòwstôł tak róg òbfitoscë. Zeùs béł chroniony przed òjcã, żebë ten ni ùsłiszôł jégò smiechów i zabaw, dlôtégò kapłanié Rei wëkonywelë nad nim baro głosné tuńce wòjenné. Czej Zeùs dorósł wëdôł titanom wòjnã. Rea pòdała swémù chłopòwi lékarstwò na wracanié, a òn zwracôł dojrzałëch bògów: Herã, Pòsejdona, Hestiã, Demeter òraz Hadesa. Òni dorostalë w żołądkù Kronosa, a ni mòglë zdżinąc - bògòwie bëlë niesmiertelni. Czedë skònała kòza Amaltea, Zeùs z ji skórë zrobił dlô sã tarczã, znóną jakò Egidę. Bracô i sostrë pòmògłë Zeùsowi wëgrac walkã z dwùnastoma titanama i wrzucëc jich do Tartaru lub ùkarac (Atlôs dzwigôł za karã sklepienié niebiesczé) pò dzesãcu latach walk. Ni béł to równak kùnc walk. Wtedë nastała gigantomachiô, w chtërny bògòm pòmagôł héros Herakles. Pò ucemiãga gigantów na zemiã wstąpił Tifón, chtëren pò bitwie ze Zeùsã przëwalił wëspã Sycylią. Pò Kronose władcą zostôł Zeùs. Pòsejdon zostôł bògã mórz i oceanów, a Hades bògã ùmarłëch. == Przëdomczi Zeùsa == 1.Horkios - prawé, sprawiedlëwé 2.Ksenios - gòscynny 3.Herkejos - patrón òsad, czuwa nad prawã własnoscë i nierozerwôlnoscą rodu lub gminë 4.Hellenios - bóstwò nôrodowé, chtërne spôjô różné, skłóconé ze sobą grecczé szczepë == Związczi z białkama i narodzoné dzecë == [[Òbrôzk:Zeus with Hera.jpg|mały|Zeùs z Herã]] {| class="MsoNormalTable" | '''Białka''' | '''Dzecë''' |- | Alkmena | Herakles |- | Antiopa | Amfion, Zetos |- | Boetis | Aigipan |- | Danae | Perseusz |- | Demeter | Persefona |- | Dia | Peirithous |- | Dione | Afrodyta |- | Egina | Ajakos |- | Elara | Tytios |- | Elektra | Harmonia, Dardanos, Jazjon |- | Eùropa | Minos, Radamantys, Sarpedon |- | Eurymedousa | Myrmidon |- | Eurynome | Charyty, Asopos |- | Gaja | Agdistis |- | Himalia | Spartaios, Kronios, Kytos |- | Hera | Hefajstos, Ares, Hebe, Ejlejtyja, Enyo |- | Hybris | Pan |- | Io | Epafos |- | Kalliope | Kabirowie |- | Kallisto | Arkas |- | Kasjopeja | Atymnius |- | Karme | Britomarsys |- | Lamia | Achelois |- | Leda | Kastor, Polideukes, Helena |- | Leto | Apollo, Artemida |- | Maja | Hermes |- | Metyda | Atena |- | Mnemosyne | Muzy |- | Niobe | Argos |- | Otreis | Meliteus |- | Pandora II | Graekus |- | Persefona | Zagreus, Melinoe |- | Pluto | Tantal |- | Pyrrha | Hellen |- | Selene | Pandeja, Ersa, Nemea |- | Semele | Dionizos |- | Tajgete | Lakedajmon |- | Taleja | Palikowie |- | Temida | Mojry, Hory, Nymfai |- | Thyia | Magnes, Makedon |} == Główné mesca kùltu == 1. Olimpia – to je mesce rozgrëwania starożëtnëch igrzësk olimpijsczich na cześć Zeùsa. Znajduje sã tam téż swiątënia tégó bòga, terô w ruinach. W strzôdkù znajdowôł sã czedës 13-metrowi złoti pòsąg Zeùsa trzëmającégò w rãkù Nike. Zrobił gò Fidiôsz. 2. Atenë - swiątënia bëła w momence ukończenia przez cesôrza Hadriana nôwiãkszą w Grecji, znajdowôł sã tam ògromny pòsąg Zeùsa, kòpia tégò z Òlimpii, óbecnie z bùdinków zachòwało sã 15 kòlumn. 3. Dodona - òsrodek kùltu Zeùsa i Dione, 4. Nemea - mesce rozgrëwania igrzysk nemejczich rok pò igrzyskach òlimpijczich, znajduje sã tam (òbecnie w ruinach) swiątënia Zeùsa Nemeios. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Greckô mitologiô]] iel6fptorwrlia5q0ed2ppcnbhxnlex 0 10412 210735 207101 2026-08-09T13:40:08Z Terrus38 14026 210735 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} == Katarzënô == Miono [[białka|białogłòwsczé]] pòchòdającé òd [[Grecjô|grecczégò]] słowa katharós "czësty", "bez skôzë". Do Pòlsczi jimię to trafiło za przëczëną [[łacëzna|łacëzne]]. Je to sétme co do pòpùlarnote miono w [[Pòlskô|Pòlsce]] (trzecé pòsród mion białogłòwsczéch), noszoné przez kòle 600 tës. òsób. Jimię znané w Pòlsce ju w strzédnëch wiekach w fòrmach: Kachna, Kata, Katarzena, Katarzyna, Katerzena, Katerzyna, Katuszka. W dôwnëch pòlsczich dòkùmentach pòjawia sã òd XII w., a co nômni od XV w. przez pòstëpné stalaté znajdëje sã w pierszéj trójce nômili nadôwónëch mion białogłòwsczéch, z wëjątkiem XIX w., czedë bëła ùwôżanô za jimię przestôrzałé. Jéj pòwrót do grupë nôchãtniéj nadôwónëch mion rozpòczął sã w latach 60. XX w. Katarzëna zëskała wówczas wiôlgą pòpùlarnotã, chtërnô terô ju nieco zmalałô. Niemniéj pòsrôd jimion nadôwónëch nowò narodzonëm dzôtkóm, w 2009 r. Katarzëna zajmòwała 32. plac w grupie jimion białogłòwsczéch. [[Òbrôzk:Catherine_II_by_F.Rokotov_after_Roslin_(1780s,_Hermitage)_2.jpg|mały|Katarzëna II]] [[Òbrôzk:Portrait_of_Catherine_of_St_Sava_(1425-1478).jpg|mały|bł. Katarzëna Kosača]] '''Katarzëna imieninë òbchòdzi:''' 2 gromnicznika, 13 gromnicznika, 9 strëmiannika, 22 strëmiannika, 24 strëmiannika, 1 łżëkwiata, 6, 17 łżëkwiata, 29 łżëkwiata, 30 łżëkwiata, 9 maja, 4 séwnika, 15 séwnika, 25 lëstopadnika i 31 gódnika. === W jinëch jãzëkach === * {{jãz.|be}} Кацярына (Kaciaryna), Кася (Kasia), Катра (Katra) * {{jãz.|bg}} Ekaterina, Kata, Katerina, Katja, Kica * {{jãz.|cs}} Kateřina, Katka, Káťa, Kačka * {{jãz.|da}} Katrine, Karen, Karna, Trine * {{jãz.|fi}} Katariina, Katri, Kaisa, Kaarina, Katriina, Kati, Kaisu, Kaija, Katja, Riina * {{jãz.|fr}} Catherine * {{jãz.|gr}} Αικατερίνη (Ekaterini), Κατερίνα (Katerina), Κατινα (Katina) * {{jãz.|ka}} ეკატერინე (Ekaterine), zdrobnienie ეკა (Eka) * {{jãz.|es}} Catalina * {{jãz.|nl}} Catharina, Katrijn * {{jãz.|lt}} Kotryna, Katryna, Katryne, Katarina, Katre * {{jãz.|la}} Catharina * {{jãz.|mk}} Ekaterina, Kata, Katarina * {{jãz.|de}} Katharina, Katherine, Katrin, Katarina, Kathrin * {{jãz.|no}} Karen, Katharina, Katrine, Kari, Rina * {{jãz.|pt}} Catarina, Cátia, Kátia * {{jãz.|ru}} Екатерина (Jekatierina), Катерина (Katierina), Катя (Katia), Катюша (Katiusza), Катенька (Katieńka). * {{jãz.|ro}} Ekaterina, Catalina, Caterina, Catrina * {{jãz.|hbs}} Katarina, Kata, Katica * {{jãz.|sk}} Katarína, Katka, Karin * {{jãz.|sl}} Katarina, Katja, Katka, Katii * {{jãz.|sv}} Katarina, Karin, Karina, Karna, Kajsa * {{jãz.|uk}} Катерина (Kateryna), Катеринка (Katerynka), Катря (Katria), Катруся (Katrusia) * {{jãz.|hu}} Katalin, Kata, Kato, Katinka * {{jãz.|it}} Caterina, Rina == Òsobë noszącé jimię Katarzënô == === swiãté i błògòsłôwióné === * sw. [[Katarzëna Aleksandryjskô]] (III/IV w.), mãczelnica * sw. Katarzëna Szwedzkô (Katarzëna z Vadstena) (1331–1381), brëgidkô * sw. Katarzëna ze Sieny (1347–1380), tercjarkô dominikańskô, mistëczkô * sw. Katarzëna de Vigri (Katarzëna z Bolonii) (1413–1463), klarëskô, mistëczkô * sw. Katarzëna z Genui (1447–1510), mistëczkô * sw. Katarzëna del Ricci (1522–1590), dominikankô, stëgmatëczkô * sw. Katarzëna z Palmë (1533–1574), aùgùstiankô, mistëczkô * sw. Katarzëna Tekakwitha(1656–1680), kanadëjskô òsòba swieckô, pierwszô kanònizowónô indianka * sw. Katarzëna Labouré (1806–1876), szarëtkô * sw. Katarzëna Drexel (1858–1955), zakònnica * bł. Katarzëna Faron (1913–1944), dzéwica, mãczelnica, zakònnica * bł. Katarzëna z Parc-aux-Dames (XIII w.), cësterkô, mistëczkô * bł. Katarzëna z Pallanzy Caterina Morigi) (1427–1478), włoskô zakònnica * bł. Katarzëna z Racconigi (Caterina Mattei) (1487–1574), włoskô tercjarkô dominikańskô, mistëczkô, stëgmatëczkô * bł. Katarzëna Cottenceau (ok. 1733–1794), mãczelnica z czasów rewòlucji francësczéj * bł. Katarzëna Kosača (ok. 1424–1478), królewô Bòsni, błogòsławionô kòscôła katolicczégò === władczynie === * [[Katarzëna I]], carëca Rosji * Katarzëna II Wielkô, cesarzòwô Rosji * Katarzëna Bragança, ksyżënka pòrtùgalskô, królewô Anglii i Szkocji * Katarzëna Aragòńskô, piérszô z szescù żon Henryka VIII, króla Anglii * Katarzëna Habsburżankô, królewô pòlskô, wiôlgô ksyżëna litewskô * Katarzëna Jagiellonkô, królewô szwedzkô * Katarzëna Medëcejskô, królewô francëskô === jiné znóné Katarzënë === * Katarzëna Ankudowicz, teatrownica * Katarzëna Bachleda-Curuś, szrëcownica * Kathleen Battle, amerikańskô spiéwôczka òperowa * Katarzëna Borowicz, Miss Polonia 2004 * Katarzëna Bujakiewicz, pòlskô teatrownica * Katarzëna Cerekwickô, spiéwôczka * Katarzëna Cichopek, dzénnikôrkô i pòlskô teatrownica * Katarzëna Cynke, teatrownica * Katarzëna Dãbrowskô, teatrownica, spiéwôczka * Katarzëna Dowbor, prézéntérka telewizyjnô * Katarzëna Figùra, teatrownica * Katarzëna Gajgał-Anioł, * Katarzëna Galica, teatrownica * Jekatierina Gamowa, * Katarzëna Gärtner, kòmpòzitorka * Katarzëna Glinka, teatrownica * Katarzëna Gniewkowskô, teatrownica * Katarzëna Grochòla, pisôrka * Katarzëna Groniec, spiéwôczka * Katarzëna Herman, teatrownica * Katarzëna Jamróz, teatrownica * Katarzëna Klich, spiéwôczka * Katarzëna Kòbro, rzézbiôrka * Katarzëna Kòlénda-Zaleskô, dzénnikarkô * Katarzëna Kòwalskô, spiéwôczka * Katarzëna Kòwalskô, * Katarzëna Łaniewskô, teatrownica * Katarzëna Maciąg, teatrownica * Katarzëna Nosòwskô, spiéwôczka * Katarzëna Nowickô * Katarzëna Òbara-Kòwalskô, prézéntérka telewizyjnô * Katarzëna Pakòsińskô, artistka kabarétòwô * Katarzëna Pònikwia, * Katarzëna Rooyens, pòlskô spiéwôczka * Katarzëna Skòwrońskô-Dôlata, * Katarzëna Skrzëneckô, pòlskô teatrownica i spiéwôczka * Katarzëna Smùtniak, pòlskô teatrownica i mòdélka * Katarzëna Sobczyk, spiéwôczka * Katarzëna Stankiewicz, spiéwôczka * Katarzëna Styskal, * Katy Taylor, amerikańskô szrëcownica figùrowô * Ekaterine Tkeszelaszwili, gruzińskô pòlitik * Katarzëna Walter, teatrownica * Katarzëna Wilk, spiéwôczka * Katarzëna Wòzniak, pòlskô szrëcownica * Katarzëna Zawidzkô, Miss Polonia 1985 * Katarzëna Zelinskô (ùr. 1979), teatrownica * Katarzëna Zelinskô (ùr. 1981), teatrownica * Katarzëna Żak, teatrownica * Cate Blanchett, teatrownica * Catherine Deneuve, teatrownica francùskô * Catherine Oxenberg, teatrownica amerikańskô * Catherine Zeta-Jones, teatrownica * Katarzëna, ksyżëna Cambridge * Katarina Witt, niemieckô szrëcownica figùrowô * Kate Beckinsale, teatrownica * Kate Bush, spiéwôczka * Kate Moss, mòdélka * Kate Nash, spiéwôczka * Kate Ryan, spiéwôczka * Katie Melua, spiéwôczka * Kate Winslet, teatrownica anielskô * Kateřina Neumannová, * Katharine Hepburn, teatrownica amerikańskô * Kati Wilhelm, * Katie Holmes, teatrownica * Katja Seizinger, * [[Katy Perry]], spiéwôczka. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Miona]] aoyvm2rzbx9gslzq9qmudwwu1u8va7m 210736 210735 2026-08-09T13:40:50Z Terrus38 14026 Terrus38 przeniós starnã [[Katarzënô]] do [[Katarzëna]]: pisënk 210735 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} == Katarzënô == Miono [[białka|białogłòwsczé]] pòchòdającé òd [[Grecjô|grecczégò]] słowa katharós "czësty", "bez skôzë". Do Pòlsczi jimię to trafiło za przëczëną [[łacëzna|łacëzne]]. Je to sétme co do pòpùlarnote miono w [[Pòlskô|Pòlsce]] (trzecé pòsród mion białogłòwsczéch), noszoné przez kòle 600 tës. òsób. Jimię znané w Pòlsce ju w strzédnëch wiekach w fòrmach: Kachna, Kata, Katarzena, Katarzyna, Katerzena, Katerzyna, Katuszka. W dôwnëch pòlsczich dòkùmentach pòjawia sã òd XII w., a co nômni od XV w. przez pòstëpné stalaté znajdëje sã w pierszéj trójce nômili nadôwónëch mion białogłòwsczéch, z wëjątkiem XIX w., czedë bëła ùwôżanô za jimię przestôrzałé. Jéj pòwrót do grupë nôchãtniéj nadôwónëch mion rozpòczął sã w latach 60. XX w. Katarzëna zëskała wówczas wiôlgą pòpùlarnotã, chtërnô terô ju nieco zmalałô. Niemniéj pòsrôd jimion nadôwónëch nowò narodzonëm dzôtkóm, w 2009 r. Katarzëna zajmòwała 32. plac w grupie jimion białogłòwsczéch. [[Òbrôzk:Catherine_II_by_F.Rokotov_after_Roslin_(1780s,_Hermitage)_2.jpg|mały|Katarzëna II]] [[Òbrôzk:Portrait_of_Catherine_of_St_Sava_(1425-1478).jpg|mały|bł. Katarzëna Kosača]] '''Katarzëna imieninë òbchòdzi:''' 2 gromnicznika, 13 gromnicznika, 9 strëmiannika, 22 strëmiannika, 24 strëmiannika, 1 łżëkwiata, 6, 17 łżëkwiata, 29 łżëkwiata, 30 łżëkwiata, 9 maja, 4 séwnika, 15 séwnika, 25 lëstopadnika i 31 gódnika. === W jinëch jãzëkach === * {{jãz.|be}} Кацярына (Kaciaryna), Кася (Kasia), Катра (Katra) * {{jãz.|bg}} Ekaterina, Kata, Katerina, Katja, Kica * {{jãz.|cs}} Kateřina, Katka, Káťa, Kačka * {{jãz.|da}} Katrine, Karen, Karna, Trine * {{jãz.|fi}} Katariina, Katri, Kaisa, Kaarina, Katriina, Kati, Kaisu, Kaija, Katja, Riina * {{jãz.|fr}} Catherine * {{jãz.|gr}} Αικατερίνη (Ekaterini), Κατερίνα (Katerina), Κατινα (Katina) * {{jãz.|ka}} ეკატერინე (Ekaterine), zdrobnienie ეკა (Eka) * {{jãz.|es}} Catalina * {{jãz.|nl}} Catharina, Katrijn * {{jãz.|lt}} Kotryna, Katryna, Katryne, Katarina, Katre * {{jãz.|la}} Catharina * {{jãz.|mk}} Ekaterina, Kata, Katarina * {{jãz.|de}} Katharina, Katherine, Katrin, Katarina, Kathrin * {{jãz.|no}} Karen, Katharina, Katrine, Kari, Rina * {{jãz.|pt}} Catarina, Cátia, Kátia * {{jãz.|ru}} Екатерина (Jekatierina), Катерина (Katierina), Катя (Katia), Катюша (Katiusza), Катенька (Katieńka). * {{jãz.|ro}} Ekaterina, Catalina, Caterina, Catrina * {{jãz.|hbs}} Katarina, Kata, Katica * {{jãz.|sk}} Katarína, Katka, Karin * {{jãz.|sl}} Katarina, Katja, Katka, Katii * {{jãz.|sv}} Katarina, Karin, Karina, Karna, Kajsa * {{jãz.|uk}} Катерина (Kateryna), Катеринка (Katerynka), Катря (Katria), Катруся (Katrusia) * {{jãz.|hu}} Katalin, Kata, Kato, Katinka * {{jãz.|it}} Caterina, Rina == Òsobë noszącé jimię Katarzënô == === swiãté i błògòsłôwióné === * sw. [[Katarzëna Aleksandryjskô]] (III/IV w.), mãczelnica * sw. Katarzëna Szwedzkô (Katarzëna z Vadstena) (1331–1381), brëgidkô * sw. Katarzëna ze Sieny (1347–1380), tercjarkô dominikańskô, mistëczkô * sw. Katarzëna de Vigri (Katarzëna z Bolonii) (1413–1463), klarëskô, mistëczkô * sw. Katarzëna z Genui (1447–1510), mistëczkô * sw. Katarzëna del Ricci (1522–1590), dominikankô, stëgmatëczkô * sw. Katarzëna z Palmë (1533–1574), aùgùstiankô, mistëczkô * sw. Katarzëna Tekakwitha(1656–1680), kanadëjskô òsòba swieckô, pierwszô kanònizowónô indianka * sw. Katarzëna Labouré (1806–1876), szarëtkô * sw. Katarzëna Drexel (1858–1955), zakònnica * bł. Katarzëna Faron (1913–1944), dzéwica, mãczelnica, zakònnica * bł. Katarzëna z Parc-aux-Dames (XIII w.), cësterkô, mistëczkô * bł. Katarzëna z Pallanzy Caterina Morigi) (1427–1478), włoskô zakònnica * bł. Katarzëna z Racconigi (Caterina Mattei) (1487–1574), włoskô tercjarkô dominikańskô, mistëczkô, stëgmatëczkô * bł. Katarzëna Cottenceau (ok. 1733–1794), mãczelnica z czasów rewòlucji francësczéj * bł. Katarzëna Kosača (ok. 1424–1478), królewô Bòsni, błogòsławionô kòscôła katolicczégò === władczynie === * [[Katarzëna I]], carëca Rosji * Katarzëna II Wielkô, cesarzòwô Rosji * Katarzëna Bragança, ksyżënka pòrtùgalskô, królewô Anglii i Szkocji * Katarzëna Aragòńskô, piérszô z szescù żon Henryka VIII, króla Anglii * Katarzëna Habsburżankô, królewô pòlskô, wiôlgô ksyżëna litewskô * Katarzëna Jagiellonkô, królewô szwedzkô * Katarzëna Medëcejskô, królewô francëskô === jiné znóné Katarzënë === * Katarzëna Ankudowicz, teatrownica * Katarzëna Bachleda-Curuś, szrëcownica * Kathleen Battle, amerikańskô spiéwôczka òperowa * Katarzëna Borowicz, Miss Polonia 2004 * Katarzëna Bujakiewicz, pòlskô teatrownica * Katarzëna Cerekwickô, spiéwôczka * Katarzëna Cichopek, dzénnikôrkô i pòlskô teatrownica * Katarzëna Cynke, teatrownica * Katarzëna Dãbrowskô, teatrownica, spiéwôczka * Katarzëna Dowbor, prézéntérka telewizyjnô * Katarzëna Figùra, teatrownica * Katarzëna Gajgał-Anioł, * Katarzëna Galica, teatrownica * Jekatierina Gamowa, * Katarzëna Gärtner, kòmpòzitorka * Katarzëna Glinka, teatrownica * Katarzëna Gniewkowskô, teatrownica * Katarzëna Grochòla, pisôrka * Katarzëna Groniec, spiéwôczka * Katarzëna Herman, teatrownica * Katarzëna Jamróz, teatrownica * Katarzëna Klich, spiéwôczka * Katarzëna Kòbro, rzézbiôrka * Katarzëna Kòlénda-Zaleskô, dzénnikarkô * Katarzëna Kòwalskô, spiéwôczka * Katarzëna Kòwalskô, * Katarzëna Łaniewskô, teatrownica * Katarzëna Maciąg, teatrownica * Katarzëna Nosòwskô, spiéwôczka * Katarzëna Nowickô * Katarzëna Òbara-Kòwalskô, prézéntérka telewizyjnô * Katarzëna Pakòsińskô, artistka kabarétòwô * Katarzëna Pònikwia, * Katarzëna Rooyens, pòlskô spiéwôczka * Katarzëna Skòwrońskô-Dôlata, * Katarzëna Skrzëneckô, pòlskô teatrownica i spiéwôczka * Katarzëna Smùtniak, pòlskô teatrownica i mòdélka * Katarzëna Sobczyk, spiéwôczka * Katarzëna Stankiewicz, spiéwôczka * Katarzëna Styskal, * Katy Taylor, amerikańskô szrëcownica figùrowô * Ekaterine Tkeszelaszwili, gruzińskô pòlitik * Katarzëna Walter, teatrownica * Katarzëna Wilk, spiéwôczka * Katarzëna Wòzniak, pòlskô szrëcownica * Katarzëna Zawidzkô, Miss Polonia 1985 * Katarzëna Zelinskô (ùr. 1979), teatrownica * Katarzëna Zelinskô (ùr. 1981), teatrownica * Katarzëna Żak, teatrownica * Cate Blanchett, teatrownica * Catherine Deneuve, teatrownica francùskô * Catherine Oxenberg, teatrownica amerikańskô * Catherine Zeta-Jones, teatrownica * Katarzëna, ksyżëna Cambridge * Katarina Witt, niemieckô szrëcownica figùrowô * Kate Beckinsale, teatrownica * Kate Bush, spiéwôczka * Kate Moss, mòdélka * Kate Nash, spiéwôczka * Kate Ryan, spiéwôczka * Katie Melua, spiéwôczka * Kate Winslet, teatrownica anielskô * Kateřina Neumannová, * Katharine Hepburn, teatrownica amerikańskô * Kati Wilhelm, * Katie Holmes, teatrownica * Katja Seizinger, * [[Katy Perry]], spiéwôczka. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Miona]] aoyvm2rzbx9gslzq9qmudwwu1u8va7m 0 10416 210742 200346 2026-08-09T13:41:50Z Terrus38 14026 210742 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Marcin Koszałka.jpg|mały|Môrcën Kòszôłka, 2014 r.]] '''Môrcën Kòszôłka''' – pòlsczi filmòwi òperator i reżiser dokùmentalnëch filmów a téż scenarzista. == Żëcé == Ùrodzył sã 30 gòdnika 1970 r. w [[Kraków|Krakòwie]]. Absolwent Realizacji Òbrazu na Wëdzélu Radia i Telewizji Sląsczégò Ùniwersytetu w Katowicach. Dzysô je wëkładowcą katowicczi filmòwi szkòłë. Jegò debiutancczi, aùtorsczi dokùmentalny film – [[''Takiego pięknego syna urodziłam'']] – dobéł czilenôsce nôdgrodów na festiwalach w [[Kraków|Krakòwie]], Kazymierzu Dolnym, jednoczasno przëniósł téż wiele spiérków. Môrcën Kòszôłka je równak przede wszëtczim filmòwim òperatorã. Wespółrobił m. jin z [[Bòris Lankòsz|Bòrisã Lankòszã]] czë Magdaleną Piekòrz. Robiącë dokùmentë stale wespółrobi z amerikańską telewizją HBO. Dwa razë dobéł nôdgrodã Złotëch Lwów za òdjimczi na Festiwalu Pòlsczich Filmów Fabùlarnëch w Gdini (''Pręgi'', ''Rewers'') a téż Bruny Żabë na Camerimage (''Rewers''). Je laùreatã czilenôsce nôdgrodów za dokùmentalné filmë midzë jinszima w Lipskù, Berlënie, Chicago (Hugo TV Award) Karlowych Warach, Nyon, [[Kraków|Krakòwie]], Tampere, Trento, Teheranie. Jegò dokùmentalné filmë są prezentowóné na wiele pòczëstnëch festiwalach (Amsterdam, Mòskwa, Rotterdam, Waszington i jiné). Jakno filmòwi òperator je mòcnym przëstojnikã filmòwi stążczi, ale bëlno rozmieje sã na cyfrowëch fòrmatach. Nôleżnik Eùropejsczi Filmòwi Akademii, Stowôrë Ùsôdców Òbrazu Fabùlarnégò Filmù, Pòlsczi Filmòwi Akademii, Stowôrë Pòlsczich Filmòwców. Specjalizëje sã w specjalnëch òdjimkach; lotniczich, pòdwòdnëch z wëzwëskaniém alpinisticznëch techników. Zajinteresowania: fòtografia, alpinizm. Je żeniałi z Natalią i mô córkã Zofiã. Òd czile lat Môrcën Kòszôłka prowadzy ùczbë na czerënkù realizacjô filmòwégò òbrazu katowicczi szkòłë filmòwi, prowadzył téż warkòwnie z reżiserii dokùmentalnégò filmù w łódzczi szkòle filmòwi, a téż warkòwnie masterclass w Berlënie, Jihlavie, Krakòwie, Kijowi, Pradze (FAMU). == Cekawòstczi == * W 2001 rokù skùńcził studia na Wëdzélu Radia i Telewizji miona Krësztofa Czeslowsczégò Sląsczégò Ùniwersytetu w Katowicach (Pòlskô) na czerënkù Realizacjô Filmòwégò Òbrazu, Telewizyjnégò i Fòtografiô. * W 2010 rokù béł nôleżnikã jury w kònkùrsu dokùmentalnëch filmów fùl długòscë na XVIII Midzënôrodnym Festiwalu Kùńsztu Ùsôdców Filmòwëch Òdjimków Plus Camerimage w Bëdgòszczë (Pòlskô). == Reżiseriô == * 1999: [[''Takiego pięknego syna urodziłam'']] * 2003: [[''Imieniny'']] * 2003: [[''Made in Poland'']] * 2004: [[''Jakoś to będzie'']] * 2006: [[''Cały dzień razem'']] * 2006: [[''Śmierć z ludzką twarzą'']] * 2007: [[''Istnienie'']] * 2007: [[''Do bólu'']] * 2007: [[''Martwe ciało'']] * 2008: [[''Dekalog... po Dekalogu'']] * 2010: [[''Ucieknijmy od niej'']] * 2010: [[''Deklaracja nieśmiertelności'']] * 2013: [[''Będziesz legendą, człowieku'']] * 2015: [[''Czerwony pająk'']] == Nôdgrodë == '''FABÙLARNY FILM''' 2010 - ''REWERS'' Złotô Kaczka (przëznôwónô przez pismò "Film") dla nôlepszégò ùsôdcë òdjimków w sezonie 2009/2010 2010 - ''REWERS'' Września (Òglowòpòlsczi Festiwal Filmowégò Kùńsztu "Prowincjonalia") Nôdgroda za òdjimczi 2010 - ''REWERS'' Òrzeł, Pòlskô Nôdgroda Filmòwô (nominacjô) w kategòrii: nôlepszé òdjimczi 2009 - ''REWERS'' Łódz (do 1999 Toruń) (MF Kùńsztu Ùsôdców Filmòwëch Òdjimków "Camerimage") "Brązowa żaba" za òdjimczi fùlnô pòzwa festiwalu: Midzënôrodny Festiwal Kùńsztu Ùsôdców Filmòwich Òdjimków "Plus Camerimage" 2009 - ''REWERS'' Gdiniô (do 1986 Gduńsk) (Festiwal Pòlsczich Fabularnëch Filmów) Nôdgroda za òdjimczi 2005 - ''PRĘGI'' Orzeł, Pòlskô Nôdroda Filmòwô (nominacjô) w kategòrii: nôlepszé òdjimczi; za rok 2004 2004 - ''PRĘGI'' Gdiniô (do 1986 Gduńsk) (Festiwal Pòlsczich Fabùlarnëch Filmów) Nôdgroda za òdjimczi '''DOKÙMENTALNY FILM''' 2011 - ''DEKLARACJA NIEŚMIERTELNOŚCI'' Trento (MFF) nôdgroda głównô "Srebrna Gencjana" za "nôlepszi wkłôd artisticzno-techniczny" 2011 - ''DEKLARACJA NIEŚMIERTELNOŚCI'' Tampere (Midzënôrodny Festiwal Krótkòmetrażowëch Filmów) Honorowi Diplom 2011 - ''DEKLARACJA NIEŚMIERTELNOŚCI'' Gduńsk (Gduńsk DocFilm Festival) Wëapartnienié 2011 - ''DEKLARACJA NIEŚMIERTELNOŚCI'' Chicago (MFF) Strzébrzny Hugò w kategòrii: nôlepszi dokùmentalny film 2010 - ''DEKLARACJA NIEŚMIERTELNOŚCI'' Zakòpané (Zéńdzenia z Filmã Górsczim) Wëapartnienié Specjalné Jury 2010 - ''DEKLARACJA NIEŚMIERTELNOŚCI'' Zakòpané (Zéńdzenia z Filmã Górsczim) Nôdgroda Pùblëcznoscë 2010 - ''DEKLARACJA NIEŚMIERTELNOŚCI'' Kraków (Krakòwsczi FF) Nôdgroda Pùblëcznoscë 2010 - ''UCIEKNIJMY OD NIEJ'' Kraków (Krakòwsczi FF - Kònkùrs Fùlnometrażowëch Dokùmentów) Nôdgroda Jury Studentów Miasta Krakòwa za "Zmory odbite w Strukturze kryształu" 2010 - ''DEKLARACJA NIEŚMIERTELNOŚCI'' Kraków (Krakòwsczi FF – Krajowi Kònkùrs) Nôdgroda Przédnika Stowôrë Filmòwców Pòlsczich 2010 - ''DEKLARACJA NIEŚMIERTELNOŚCI'' Kraków (Krakòwsczi FF - Krajowi Kònkùrs) Nôdgroda Jury Studentów Miasta Krakòwa jury scwierdzyło, że "dzãka nemù dokùmentowi reżiser skùńcził ùcekac, a zaczął wchôdac na szczit". 2010 - ''DEKLARACJA NIEŚMIERTELNOŚCI'' Kraków (Krakòwsczi Festiwal Górsczi) Nôdgroda Pùblëcznoscë 2010 - ''DEKLARACJA NIEŚMIERTELNOŚCI'' Kraków (Krakòwsczi Festiwal Górsczi) II Nôdgroda w Midzënôrodnym Filmòwim Kònkùrsu za "ùniwersalnosc przekazu. Môrcën Kòszôłka sygnął pò rzôdką w górsczim filmie tematikã przemijaniô i staroscë. Òbrôz zrealizowóny z wiôlgą starą, wëchôdający dali jak donëchczasowé standardë festiwalów górsczich" 2009 - ''DO BÓLU'' w DEKALOG... PO DEKALOGU Karlovy Vary (MFF) Specjalné Wëapartnienié Jury 2008 - ''ISTNIENIE'' Teheran (Cinema Verite Festival) Grand Prix w midzënôrodnym kònkùrsu fùlmetrażowëch dokùmentalnëch filmów 2008 - ''ISTNIENIE'' Nyon (MFFD "Visions du Reel") Nôdgroda Pùblëcznoscë 2008 - ''ISTNIENIE'' Nyon (MFFD "Visions du Reel") Nôdgroda Jury Ekùmenicznégò 2008 - ''DO BÓLU'' w DEKALOG... PO DEKALOGU Łódź (Festiwal Mediów "Człowiek w zagrożeniu") Grand Prix "Biała Kobra" 2008 - ''DO BÓLU'' w DEKALOG... PO DEKALOGU Lipsk (Midzënôrodny Festiwal Filmów Dokùmentalnëch i Animòwónëch) Nôdgroda Głównô "Złoty Gołąb" w kònkùrsu krótkòmetrażowëch filmów dokùmentalnëch 2008 - ''DO BÓLU'' w DEKALOG... PO DEKALOGU Kraków (Krakòwsczi FF - Kònkùrs Midzënôrodny; do rokù 2000 Midzënôrodny FFK) Nôdgroda Głównô "Strzébrzny Smòk" dlô nôlepszégò dokùmentalnégò filmù 2008 - ''DO BÓLU'' w DEKALOG... PO DEKALOGU Kraków (Krakòwsczi FF - Krajowi Kònkùrs) Honorowi Diplom za "kònsekwencjã w pòkazywanim jintimnëch midzëlëdzczich relacjów" 2007 - ''ISTNIENIE'' Kraków (Krakòwsczi FF) Nôdgroda Pùblëcznoscë 2006 - ''CAŁY DZIEŃ RAZEM'' Kraków (Krakòwsczi FF - Midzënôrodny Kònkùrs; do roku 2000 Midzënôrodny FFK) Wëapartnienié Jury "òbrôz fùl humòru, pòkazëjący to, czegò nie je widzec w wikszoscë dokùmentalnëch filmów" 2006 - ''CAŁY DZIEŃ RAZEM'' Jihlava (Midzënôrodny Festiwal Dokùmentalnëch Filmów) Nôdgroda za nôlepszi dokùmentalny film Eùropë Strzodkòwi 2005 - ''JAKOŚ TO BĘDZIE'' Wrocław (MFF "OFFensiva") "Złoty OFF" w kategòrii dokùmentalnégò filmù 2004 - ''IMIENINY'' Wilno (MFFD "Złota Arka") wëapartnienié w kategòrii: nôlepszi telewizyjny film 2003 - ''TAKIEGO PIĘKNEGO SYNA URODZIŁAM'' Nyon (MFFD "Visions du Reel") nôdgroda "Prix Etat de Vaude" 2002 - ''ROZWÓJ'' Kraków (OFFK) Nôdgroda Pòlsczi Kriticzi Filmòwi Nôdgroda "Pi Gallery" dlô filmù ò òsoblëwëch artisticznëch wôrtnotach - za òdjimczi 2000 - ''TAKIEGO PIĘKNEGO SYNA URODZIŁAM'' Kraków (OFFK) Wëapartnienié (wëapartnienié Jury Studentów Miasta Krakòwa "za ùzasdniony ekshibicjonizm") 2000 - ''TAKIEGO PIĘKNEGO SYNA URODZIŁAM'' Kraków (Krakowski FF - Midzënôrodny Kònkùrs; do rokù 2000 Midzënôrodny FFK) Wëapartnienié Jury ("w ùwôżanim dlô òdwôdżi w demaskòwanim òbłudë rodzynnégò żëcégò i jinteligentné wëzwëskanié fòrmë cinema verite...") 2000 - ''TAKIEGO PIĘKNEGO SYNA URODZIŁAM'' Kazmiérz Dolny (Filmòwé Lato) titel "nôlepszégò dokùmentalnégò filmù" festiwalu 2000 - ''TAKIEGO PIĘKNEGO SYNA URODZIŁAM'' Berlin (Prix Europa) Trzë razë nominowany do Paszpòrtów Politiczi w kategòrii film – za "Takiego pięknego syna", "Istnienie", òdjimczi do filmù "Rewers". W 2008 rokù dostôwô titel artistë rokù miasta Krakòwa w plebiscyce Gazetë Wëbòrczi "Kùlturalné Òdlotë". W 2009 nominowóny do ti nôdgrodë. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:film]] [[Kategòrëjô:dokùmentalny film]] [[Kategòrëjô:''Pręgi'']] [[Kategòrëjô:''Takiego pięknego syna urodziłam'']] o1b5qy5nj9zhfchrwquoegmohqyluzm 0 10417 210743 200665 2026-08-09T13:41:56Z Terrus38 14026 210743 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Szabla wz. 1976 MW.jpg|mały]] '''Szabla''' to je bróń secznó- długô co są zaliczo do kategorii [[biôłu bróń|bróni biôłi]], ùżëwało jã wójskó w stôrodóny czasë. W Pòlsce robiała wiôlgą zwënégã piąc wieków, stosowônó bëła wé wójennô wëprawë. Szabla to bëło militarnô wëpósażenié w gòtowóscë na wójenã [[ricérz|ricérzów]]. == Pòchòedzné == Pierszi szablã wëkónalë warkówó wëuczony mestré od broni w [[Azjô|Azje]], òeni bële zrãczny w wëkówony ze żelazła. To Bëło tak w piątim wiekù, na naszi zemie sã pòkôzała dopiéro w szesnôstem wieku. Na zôczątkù szabla bęła jakô òsprzãt na gbùrsczi gospodarstwo. We wójnã w pószëkù bëło wszëtkó zdatné do bitwë, chłopsczi fórmacjô wënająti pierszé ùżëwale prostich szablã. Szabla òkózałô sã wëgodné w ùżëcô, tedé wszëtcë ricérzé zaczôlé pósługiwac sã nowé spòsobë bróni. Szabla miała szchôlc długô na dzesãc centimétrów, òstrzé mô strzédnô długòsc òsmëdzesãt centimétrów. Pòchwã je wëkónonô z drzewa i òbłożoné skórã. Wielé razã bòegatô òzdobionô. Céchùnk. 1. Bùdowã szablé : ( szabla z póechwã) {| class="sortable" |- | 1 || òstrzé |- | 2 || rãczka |- | 3 || zôwada |- | 4 || sztich |- | 5 || prożëszcze |- | 6 || òstrzé |- | 7 ||chrzept |- | 8 || piórowi pałąg |- | 9 || kańta |- | 10 || szchôlc |} [[Òbrôzk:Szabla_budowa.svg|mały|szabla]] To dô rozmajité ôrtë szablé, na terytorium Pòelski nôwicy bëło: == Szabla hùsarskô == -Szabla [[hùsaria|hùsarskô]] jinaczi nazéwô sã pałaszym. W ùżecé bëła ót szesnôstegô wiekù aż do òsmënôstigô. Sztôłt mjiała letkô wëdżãtô w pałąg, gwëstnô na biôtkô kònnô. Òna mô wiele piãkny fòrmé bùdowë, różné rãczki. - [[Pòlskô szablã]] bitewnô jinaczi karabelã nazéwônô, ta bëła w ùżecé ót sédmënóstigô wiekù do òsmënôstigô. Bëła w dwa mòdele, jeden tipòwi do bitwë, drëdżi barżi òzdobny do paradé. Karabela bëła ùżewanô za czasë króla Jana Trzecégò Sobiesczigò czej pód Widną wójowalë. Karabela bëła na póczątkù baro krãtô, corôz pózni stała sã krótkô i zdebkò prostô. [[Òbrôzk:Karabela of Sigismund III Vasa.JPG|mały|Karabelô szabla bitewnô]] == Pòelskô szabla bitewnô == Pòelskô szabla bitewnô jinaczi nazéwônó węgierskô, òna bëła w pòszëkù do bitwë òt pòłowe szesnôstegó wiekù aż do òsmënóstigô. Węgiekô bëła któtkô, niewiôlgô, przëdatnô, dwójarz czãsto jã ùżëwale. Wëgódno sã z nią bëło jisc piechti i na kònno jachac. Ta szabla nôwiãcy ùżëwale za panowaniô [[Stefan Batori|Stefana Batorégò]]. Ta szabla miała zdebło krzëwizna, strzédnô długòsc sétmëdzesãc centimétrów, i dzesãc centimétrów ùchwôt, wôdżi miała kòle jeden kilo i dzesãc gramów. To bëło dosc wëgódné do dwigôni i do walczi. -Jesz jedna szabla òznôczó òrdinkô, abò òrmiańskô w ùżecé bëła w sétmenóscewieczny pòlsce i òsmënôstowieczny. Szlachectwo pòelszczi czësto są bitkowało na wójnã i dlô pòklaskù. Ta szabla bëła baro przëdatnô do kònny jazdé. Historiô ti szablé jidze òt Tatarów, òni bële w pòlsczi armii tak udało są ja spòpùlarizowac. Czësto bëła noszonô przez pòlskô szlachtô szëkòwné dobranié do żupôna. == Historiô == Szable przez lata zmiéniaò sã wiôlgòscã, długòscã i w rozmajitim ksztôłce, pózni jô bëła le do paradé i òzdobnô. Pòloce sã na wòjnë wëprawiale wolność szablã mùszelë wëwalczëc, òt wrogò sã òbraniac. Dzys szabla nie je dlô célów militarnëch le do òezdobé i paradé, ùżëwanô je do nôwiãkszich swiãtôw państwòwëch. Szabla òdbiérô kòżdi òficér pòlsczigò wòjskã. Posługiwac sã szablã je trudno nie kòżdi sobie drãdżi, do tegò pòtrzeba wiele uczbë i z szëkã. == Bibliografiô == * Włodzimierz Kwaśniewicz, Dzieje szabli w Polsce, Warszawa 2011 * Tadeusz Królikiewicz, Historia broni siecznej, Warszawa 2008 * Wojciech Zabłocki, Szable świata, Warszawa 2011, s. * Zbigniew Sawicki, Traktat Szermierczy o sztuce walki polską szablą husarską,Oświęcim 2012, s. 116 * Marek Szyszko, RZECZPOSPOLITA,nr 21/2010, s.6 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Technika]] aq3adk8pxrqwj7r1mvnkqm922p3eq2y 0 10418 210744 207883 2026-08-09T13:41:59Z Terrus38 14026 210744 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Clamator glandarius.jpg|mały|339x339px|Clamator glandarius]] '''Kùkówka czubatô''' (''Clamator glandarius'') – ôrt ptôcha z rodzëné ''Cuculidae''. === Wëstãpowanie === Zamieszkùją [[Jiberijsczi Półòstrów]], pôłnié Półòstrowù Bałkańsczégò, Azjã Mnijszą, BWschód ë nordową Afrikã. Pòpùlacje pôłniowo-eùropejsczé zëmùją w Pôłniowi Africe (na pôłnié òd Saharë). Do Pòlsczi przëlatëje z rzôdka. Czasã mòżna ją téż pótkac w jinszich krézach Eùropë Zapódny ë Westrzédny. === Pòzdrzatk === Wësmùkłi cało, werazny czubk głowë i werazny schòdkòwóny ògón z biôłim òbrzeżeżenim. Czubk, wiérzch i bòczi głowë szaré, szëja ë piers żôłtawobiôłé, wiérzch cała rdzowòòliwkòwi z biôłima plamkama, chtërne czasã mògą bëc drobni, a Nieczedë twòrzą wiôldżé biôłi pòla charakteristiczny dlô sedzący, abò lecący sroczi (co mòże zmilëc na pierszi wezdrzatk). Spódk cała wiedno jednofarwny – biôłi, na szëji i gardle òchrowi nalot. Z daleka dozdrzelałi ptôch je szari, a młodi mô cemnijszi ùbarwienié – szëja ë piers so barżi apfelzynowi, a lotczi I rzãdu rdzawòbruny. Gatënk nen pòdobny je do kùkówczi zwëczjany òd chtërny je równak wikszi i mô wãższi, długszi ògón. Jéj szerszi skrzidła so mnij spiczasto zakùńczony. W spòczinkù przëpòminają srokã, le w pòrównanim z jéj cãżczim lotã kùkówka czubatô wiele lepij przemieszcziwô sã w lefce. Westrzód lesnëch gałązy i krzôków rëchù sã lekkò, chùtkò ë bez wikszich przeszkòd. === Miara === * dłëgosc cała ok. 40 cm * szerokòsc skrzidłów 63 cm * wôga ok. 130-192 g Nimò swòji pózwë rodzajowi i spòkrewnieni òdgłosë tegò gatënkù nijak ni przëbôczają kùkaniégò kùkówczi zwëczajny. Pòdobny so barżi do skrzeczeniô (òkresliwany czasã jakno szczekani) sroczi. Teritorialny spiéw samca to głëchi, òpadający „ki-u”. Szorstczé òdgłosë przëbôcziwają „kakakarrkarr”. Zawòłanié òstrzegawczi zbliżony je do głosu warnë – „krak”. === Biotop === Sklëniący lasë lëscasti, terenë òdemkłi ò pòjedincznëch krzach, parczi ë aleje. Zamieszkùje niższi geògrafni szérze – terenë z pniama i dãbama kòrkòwima pòdobnimado sawannë, wrzosowiska z wësoczima krzama, zarostë òliwny, a téż òbrzeża òsedli wkół chtërnëch nalézc mòżna parczi. == Gniôzdo == Lãgòwi cezożëwicel, skłôdający jaja wnetka wiedno w gniôzdach ptôchów krukòwatëch (robi to samica) – gapë, sójczi, warny, sroczi, sroczi mòdrawi, a w Africe téż błëszczaków. Zôden z nëch gatënków nie mô swiądë, że w swim gniôzdze wesôdô jedno, abò czile cëzëch jôj kùkówczi. Jéj pisklãta wëzdrzą wnetka tak samò i òdzëwają sã na ôrt przëbliżony do młodëch gòspòdôrza. Młodé òbù gatënków w jednym lãgù wëchowùje sã zgòdno. Wënikù to z tegò, że wiôldżi krukòwati przënoszą swym dzôtkòm na teli wiele jestkù, że starcza gò dlô swòjich i adoptowónëch młodëch. To samica kùkówczi czubati równak bë znikwiec kònkùrencjã w przëbrónym lãgù sama nikwi, abò wërzucô jôjka gòspòdarzi. Zachòwanié rozrodczi je pòdobny do lãgù kùkówczi zwëczajny, chòc ta drëgù za gniôzda zastãpczi wëbierô lãdżi warblowatëch, a jéj pisklãta wërzucają swòje przëbróné rodzeństwò, abò jaja z gniôzda, bò rodzëce warblowatëch zaòstałebë z karmienim swòjich piskląt ë kùkówczëch. Skłôdô kòl 9-25 jôj. Kùkówka w kòżdim gniôzdze skłôdô czile jôj, w procemnoscë do kùkówczi zwëczajny (krukòwati so wikszima rodzëcama i przënoszą wicy jestkù). Jaja so wësôdiwóné òd 12 do 15 dniów. W jednym gniôzdze je do trzech piskląt kùkówczi czubati, pòchôdającëch prôwdobòdobnie òd różnëch samic. Pisklãta òpùszcziwają gniôzdo pò kòl 18 dniach. [[Òbrôzk:Clamator glandarius MWNH 1216.JPG|mały|jaja]] [[Òbrôzk:Clamator glandarius MHNT.ZOO.2010.11.152.2.jpg|mały|''Clamator glandarius'' + ''Corvus cornix'']] == Co lubi jesc kùkùwka czubatô == Wiôldżi òwadë i jich larwë, mnijszi krãgòwce. Dieta òbù kùkówków – zwëczajny ë czubati – je pòdobnô, chòc na drëgù łapie wiãkszi stawònodżi, a jéj pisklãta w gniôzdze karmioni so szczątkama ùpolowónëch krãgòwców. Czej wrócą z zëmòwiska przëlôtają nôczãscy do sklëniącëch lasów chòjnowëch, gdze szëkają, żëwiącëch so chòjanama, włosatëch wąsewniców, chtërne akùratno te wëchôdają ze swëch môlów zëmòwaniégò. Westrzód wiôldżich òwadów łapią wôżczi i skôkôłczi. Mògą też chwëtac môłi wieszczórczi. '''W Pòlsce òbjãti scësłą òchroną gatënkòwą a téż wëmôgający òchronë czinny.''' == Òbaczë téż == * ptôché Polsczi * [[Kùkùwka zwëczajnô]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} * ''Clamator glandarius (http://itis.gov/servlet/SingleRpt/SinglerRpt?search_topic=TSN&search_value=554674), w: Integrated Taxonomic Information System'' ({{jãz.|en}}) * Clamator glandarius ([http://www.iucnredlist.org/details/142241/0 ''http://www.iucnredlist.org/details/142241/0'']'').'' Czerwona Ksiéga Gatunków Zagrozonych (IUCN Red List of Threatened Species ({{jãz.|en}}). * Rozporzadzenie Ministra §rodowiska z dnia 6 października 2014r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierzat ( Dz.U. z 2014r. poz.1348 ( ''<nowiki>http://isap.sejm.gov.pl/detailsServlet?id=WDU20140001348</nowiki>'') == Bibliografiô == * Pavel Vasak : ''Ptaki leśne''. Warszawa: Delta, 1993. ISBN 83-85817-28-X. * Klaus Richarz : ''Ptaki- Przewodnik''. Warszawa: Muza, 2009. IBSN 978-83-7495-018-3. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Ptôchë Eùropë]] l051bbm6r3hjbe1u4x6mykemyzfsgsy 0 10423 210745 201577 2026-08-09T13:42:11Z Terrus38 14026 210745 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Tadeusz Ajdukiewicz Artyleria konna.jpg|mały]] [[Òbrôzk:Artyleria Legionów Polskich w Karpatach.jpg|mały]] [[Òbrôzk:Muzeum Okręgowe w Sandomierzu działo oktawa kartauny 30.12.2010 p.jpg|mały]] '''Artëleriô''' óznôczô wòskò z kanónama, w [[Europa|Europie]] ùżiwóné òt trzënôstigò wieku, przëbëwszë z wënalézenié czôrnygò prochù. To je [[Chiny|chińsczi]] odkrëcé dokonałé w dzewiątém wieku. To dô rozmajité ôrte broni artëlerijsczi, môłô, strzédnô i wiôlgô abò cãżkô. Nôprzód w sztërnôstim wieku wënalôzle cãżkô bróń strzelnô, to wëpùszczô kùla przez wëbùch prochù. == Bùdowizna == Wójskò artëlerijszczi mô wiele ôrtów bróni, w sztërnôstim wieku ùżewale letkô rãcznô piszczel co miała drzewiany chwët i z żelazła wëlot. Òna mô kaliber sztërdzescësztëre milimetra i wôga òsem i pół kilo. Artëlerzista ùżëwôł ja do òbléganiô. Artëleriô mòże bombardować, célowac na pòwietrzé, na wòdô, na lùndzé. Letkô bróń artëlerijskô je [[hakownica]] artëlerzisté ùżëwalé jã w sztërnôstim i w piãcnastim wieku, Òni mòegle z niã drawòwac, sprôwno schòwac sã i chùtkò w jã wsadzëc proch i kùle. == Òrté == Strzédnô bróń artëlerijskô to je kanóna na lawece, óena sã dała cëgnąc kòniama, abò włożëc na wóz, na okrãt. Ùżiwónô bëła òt szesnôstigò wieku do sédmënôstigò wieku. Cãżkô bróń strzelnô to jé „bombarda” òna jé zdebł jinô formô, [[lùfa]] jé òd stronë spódkã zmiészënô, a ód wëlecënkô jé szerokô. == Bibliografiô == * Włodzimierz Kwaśniewicz, Leksykon dawnej broni palnej, Warszawa 2004 David Harding, Encyklopedia broni, Warszawa 1995 Michał Gradowski, Zdzisław Żygulski Jun, Słownik Uzbrojenia Historycznego, Warszawa 1998 Michał Bogacki, Broń wojsk polskich w okresie średniowiecza, 2009 Piotr Chlebowicz, Ręczna broń palna w średniowieczu, Toruń 20013 Michał Mackiewicz, RZECZPOSPOLITA, nr 4/20, 2006, s. 8-9 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Bróń]] 1uplrgnyhh8jjqbwore5syhqnw07me3 0 10424 210746 208389 2026-08-09T13:42:17Z Terrus38 14026 210746 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} == Môrcën == Jimiã chłopsczé pòchòdôjãcé z jãzëka łacińsczégò. Wëwòdzi sã òd słów "nôleżący do Marsa". W ksãgach przëjãc do prawa miejsczégò w [[Kraków|Krakòwie]] pòd rokiem 1393 ódnotowóno to miono z pisòwnią Marczin. W strzédnëch wiekach òdnotowóno téż, nôdôwóne również i dzis, ùrobióné òd Môrcëna przë ùżëcu tëpòwéj dla mión słowiansczich cząstki -słôw jimię Môrcisłôw. Wstrzód mion nôdôwónëch nowò nôrodzonëm dzôtkóm, Môrcën w 2012 rokù zajmòwôł 50. môl w grëpie mión chłopsczéch, bãdąc nôdónëm 1159 z nich. Białogłowsczim òdpòwiednikiem tegò miona je miono [[Martyna|Môrcëna]] (Môrtëna). Skandënawsczi òdpòwiednik Môrcëna, jaczim je Morten, nôwiãcy òsób nosi w [[Dania|Danii]] (34 718 2007 òsób) òraz [[Norwegia|Norwegii]] (22 137 2006 òsób). === Òdpòwiedniczi w innëch jãzëkach === * {{jãz.|la}} – Martinus * {{jãz.|cs}} – Martin * {{jãz.|gr}} – Μαρτίνος (Martínos) * {{jãz.|de}} – Martin * {{jãz.|fr}} – Martin * {{jãz.|es}} – Martín * {{jãz.|fi}} – Martti * {{jãz.|it}} – Martino * {{jãz.|hu}} – Márton * {{jãz.|lt}} – Martynas * {{jãz.|lv}} – Martiņš * {{jãz.|nl}} – Maarten, Marten, Martijn * {{jãz.|ru}} – Мартин * {{jãz.|zh}} – 馬爾親(马尔亲) * {{jãz.|ja}} – マルチン / マーチン / マーティン '''Môrcën imieninë òbchòdzi:''' 30 stëcznika, 2 gromnicznika, 13 łżëkwiata, 27 łżëkwiata, 1 lëpińca, 19 lëpińca, 8 rujana, 12 rujana, 24 rujana, 3 lëstopadnika, 8 lëstopadnika, 11 lëstopadnika, 12 lëstopadnika, 7 gòdnika i 29 gòdnika. == Znóné òsobë noszącé jimię Môrcën == === Swiãti === * sw. Môrcën z Tours (316/17–397) – biskùp Tours [[Òbrôzk:El_Greco_-_San_Martín_y_el_mendigo.jpg|mały|sw. Môrcën z Tours]] * sw. Môrcën z Bragi (ùr. ok. 520, zm. ok. 580) – arcëbiskùp Bragi (Portugalia), fùndator klôsztórów, pisôrz i teolog chrześcijańsczi * sw. Môrcën I (zm. 655) – papiéż * bł. Môrcën od sw. Miklosza (1598–1632) – aùgustiańsczi mãczelnik z Japonii * sw. Môrcën de Porrès – peruwiańsczi zakònnik * sw. Môrcën Wu Xuesheng (1817–1862) – chińsczi katechista, mãczelnik * sw. Môrcën Huin (1836–1866) – francùsczi ksądz, misjónôrz, mãczelnik * bł. Môrcën Oprządek (1884–1942) – polsczi francëszkanin, mãczelnik cządu II wòjnë swiatowy === Włôdcë === * [[Môrcën I Młodszi]] (1374–1410) – król Sëcëli * Môrcën I Lëdzczi (1356–1410) – król Aragonii === Pòzostali === [[Òbrôzk:Martin_Luther,_1529.jpg|mały|sw. Môrcën Luter]] * [[Môrcën Luter]] (1483–1546) – twórca luteranizmu * Môrcën Kromer (1512–1589) – biskùp warmińsczi, sekretôrz króla Zëgmùnta I Stôrégò * Môrcën Dunin Sùlgòstowsczi (1774–1842) – Prymas Pòlsczi * Môrcën Kalinowsczi (1605–1652) – hetman pòlny kòrónny * Môrcën Pòczòbutt-Odlanicczi (1728–1810) – pòlsczi matematik, astronóm, poeta, jezùita * Môrcën Eysymont (1735–1815) – poeta * Môrcën Jabłoński (1801–1876) – malôrz * Môrcën Gerstmann (1527–1585) – biskùp wrocławsczi, starosta generalny Śląska * Môrcën Czerwińsczi (1924–2001) – socjolog, bëtnik pòwstania warszawsczégò * Môrcën z Wrocimowic (zm. 1442) – pòlsczi ricerz * Môrcën (kanclérz) (zm. 1213) – kanclérz ksyżąt śląsczich Bòlesłôwa Wësczégò i Henrika Brodatégò * Môrcën Krasicczi (1574–1631) – wòjewòda pòdolsczi * Môrcën Daniec – pòlsczi satirik * Môrcën Flieger – pòlsczi kòszôrz grôjący w klubie King Wilki Morskie Szczecin * Môrcën Gortat – pòlsczi kòszôrz ligi grôjący w klubie Washington Wizards * Môrcën "Liber" Piotrowsczi – pòlsczi raper i były członek zespołu Ascetoholix * Môrcën Przybylski – pòlsczi teatrownik * Môrcën Robak – napastnik w klubie szpòrtowim Lech Poznań * Môrcën Miller – lider i wokalista zespołu disco polo Boys * Môrcën Stankiewicz – pòlsczi filmowiec niezależny, satirik, osobowość YouTube * Môrcën Luther King, Jr. (1929–1968) – amerikańsczi działacz na rzecz równouprawnienia, nôdgrodnik, ùczestniony dobëtnik pòkòjowéj Nôdgrodë Nobla * Môrcën Wolski – pisôrz, satirik. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Miona]] bltnbz0x7tinsjwf997t9fq4d4otacq 0 10427 210747 200345 2026-08-09T13:42:22Z Terrus38 14026 210747 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} '''Swiãtô Katarzëna Aleksandrijskô''' – cs. ''Wielikomuczenica Jekatierina'' (ùr. k. 294, zm. k. 310) – chrzescëjóńskô mãczenica, jednô z Sztërnastu Swiãtëch Wspòmòżycelów, swiãtô Kòscoła katolëcczégò i prawòsławnégò. [[Òbrôzk:Katarzyna Aleksandryjska.jpg|mały|Swiãtô Katarzëna Aleksandrijskô w kòscele w Jastrzãbiu Górnym]] == Żëcé == Swiãtô Katarzëna Aleksandrijskô ùrodzëła sã prawdopòdobno kòl rokù 294 (?) pò Christusu w Aleksãdrii, negò czasu stolëcë [[Egipt|Egiptu]], w królewsczi pògańsczi rodzënie, jakno córka króla Kùstosa. Ùdostała baro staranné i wszechstronné wësztôłcenié z òbrëmieniégò filozofii, retoriczi, pòezji, mùzyczi, fizyczi, matematiczi, astronomii i medicënë. Bëła ùwôżanô nié le przez wiôlgą mądrosc, ale téż z òsoblëwi ùrodë. A czej przëszedł dlô ni czas òżenieniô sã, darmò szëkała bëńla, jaczi bë pasowôł ji wëmôganióm. Nënka Katarzënë zaprowadzëła jã tej do pòbòżnégò pùstelnika, syrijsczégò mnicha, znónégò z mądroscë i pasownëch doradów. Nen òpòwiedzôł jima Dobrą Nowinã ò Zbawicelu Swiata, chtërny je Bògã i panëje nad wszëtczima królama zemsczi zemi. Słëchającë przekònywający nôùczi pòbòżnégò pùstelnika, òba dwa białczi, mëmka i córka, – ùwierzëłë w Christusa. Nawrócyłë sã na chrzescëjaństwò i pòprosyłë ò chrzest. Na chrzce córka dostała miono Katarzëna co z grecczégò òznôczô „czëstô”. Pòtemù Katarzëna òbôczëła we spikù Zbawicela, chtërny nazwôł jã Swòją Òblubienicą, a ji rãkã òzdobił piestrzéniã. To béł prawie misticzny zdënk Katarzënë z bòsczim Òblubieńcã, wëchwôlóné dzysô w piesniach i mòdlëtwach kù czcë sw. Katarzënë. W żëcym Katarzënë przëszłë terô pòwôżné zjinaczenia. Przestało ceszëc jã bògactwò. Niewôżné dlô ni stałë sã zemsczé honorë. Ji nôblëższima stalë sã chrzescëjónie. Złożëła slub czëstoscë do smiercë. Czasë równak bëłë baro niekòrzëstné dlô chrzescëjónów. Naznaczoné bëłë jich krewawim przesladowanim, wëwòłónym przez dekret cesarza Dioklecjóna, chtërny brzëmiôł: „Wszëscë òbëwatele rzëmsczégò imperium mùszą skłôdac òfiarë pògańsczim bògóm”. Na zôczątkù IV stalata wschòdnyma òbéńdama państwa, do jaczich należôł téż Egipt, zarządzôł nôblëższi wespółprôcownik cesarza Dioklecjóna, Maksencjusz, chtërnymù w [[Egipt|Egipce]] téż przënôlégôł sã titel „Cesôrz”. Béł òn fanaticznym pòganinã i baro dokładno pilowôł, abë na pòdpòrządkòwiwóny mù òbéńdze z wiôlgą starą przestrzégóno cesarsczich ediktów. Katarzëna bùsznô òdmówiła złożeniégò kadzelny òfiarë. Cezar rozgòrzony, ale liczącë sã z ùwôżanim Katarzënë, zwòłôł wiôldżé zéńdzenié filozofów z całégò kraju. Jich zadanim bëło przekònac Katarzënã ò ji błãdze i ùdostac jã dlô pògaństwa. Katarzëna bëła równak nieùdżãtô i [[Maksencjusz]] ùdbôł sobie, żebë zdobëc Katarzënã prosbą i òbietnicama, razã z propòzycją żeńbë. Bezskùteczno. Tedë skôzôł jã na torturë, mòrzenié głodã, łómanié kòłã. Kùreszce wëkònóno dnia 25 lëstopadnika, w ji 18 rokù żëcégò, wërok karë smiercë przez scãcé mieczã. Swiãtô Katarzëna wëapartnionô òstała przez włączenié ji w karno sztërnastu swiãtëch wspòmòżycelów i to jakno nôpòtãżniészô westrzód nich (Sztërnasce swiãtëch wspòmòżycelów: Sw. Arkadiusz, [[Sw. Barbara]], [[Sw. Błażéj]], Sw. Cyriak, Sw. Dionizy, Sw. Erazm, [[Sw. Eùstachi]], Sw. Idzy, [[Sw. Jerzi]], Sw. Katarzëna, [[Sw. Krësztof]], [[Sw. Małgòrzata]], Sw. Pantaleon, Sw. Wit). Kòl [[swiãtô Dorota|swiãti Dorotë]], sw. Małgòrzatë i sw. Barbarë òstała téż zaliczonô do 4 nôbarżi pòczestnëch i widzałëch dzewiców westrzód swiãtëch. == Patronat == Dzysô swiãtô Katarzëna patronëje: zôkònóm, filozofóm, teòlogòm, ùczałim i sztudentóm; adwòkatóm i notariuszóm; lëteratóm i bibliotekarzóm; drëkarzóm; kòlejarzóm, kòłodzejóm i kùczróm; młënarzóm i piekarzóm; białkóm (slëbnicóm) i dzéwczãtóm; grzésznikóm. == Dzéń òbchòdów == Lëturgiczny wspòmink òbchòdzony je w katolëcczim Kòscele 25 lëstopadnika. Prawòsławnô cerkwiô wspòminô mãczenicã Katarzënã 24 lëstopadnika/7 gòdnika, tj. 7 gòdnika pòdług gregòriańsczégò kalãdôrza. == Atribùtë == Ji atribùtama są: aniół, Dzecã Jezës, filozofòwie, palmòwô wietewka, kòło, na chtërym bëła łómanô, kòróna w rãkù, krziż, ksãga, miecz, piorën. == Ikònografiô == W ikònografii swiãtô Katarzëna je pòkazywónô „jakno młodô dzéwczã ò òsoblëwi ùrodze, w kòrónie na rozpùszczonëch falëjącëch włosach, w widzałi sëkni, z ksãgą w rãce abò jakno mãczenica z atribùtama mãczeństwa (zãbaté kòło, miecz), ù ji nogów leżi czasã głowa abò pòstacjô cesarza [[Maksencjusz|Maksencjusza]]. Atribùtã Katarzënë je téż zarãczinowi piestrzéń, wkłôdóny ji na pôlc przez Dzecã Jezës – je to symbòl misticznégò zdënkù z Christusã” (M. Jacniacka). == Mòdlëtwa do swiãti Katarzënë == Swiãtô Katarzëno, chtërny miono noszã, Patronkò mòjô Twòji sã òpiece szczególno dzysô pòlecóm i proszã Cã, żebës miã swòjim wstawiennictwã przed Bògã wspierała i retowała we wszëtczich pòtrzébach mòjich i wëjednała mie łaskã wiernégò nasladowaniô cnót Twòjich. Sprawi to, ò Droga mòja Patronkò, żebëm Bògù dochòwała wiernoscë westrzód rozmajitëch przigòdów negò żëcô i zasłużëła sobie na łaskã szczestlëwi smiercë. Amen. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:katolëcczi swiãti]] t25aaegbjmvysi2h991b168hiems3vb 0 10430 210748 208391 2026-08-09T13:42:29Z Terrus38 14026 210748 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Rhea MKL1888.png|mały|Rea]] '''Reja''' (także '''Rea'''; {{jãz.|gr}} ''Ῥεία Rheía, Ῥέα Rhéa'', {{jãz.|la}} ''Rhea'') – w mitologi [[Greckô|grecczi]] jednô z tytanid, bògini płodnosce. Òpiekunka dzecë. Córkô Uranosa (Nieba) i Gai (Zemi). W mitologi stała sã memką wielu bògów i bodziń. Bëła sostrą i białką Kronosa, memka Demeter, Hadesa, Herë, Hestii, Pòsejdona i Zeùsa, a także Daktylów. W sztuce Rea jes przedstawianô w rydwanié ciągniãtym przez dwa lwë. == Òbaczë téż == === Greckô mitologiô === {{#categorytree:Greckô mitologiô|hideroot=on|mode=pages}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Greckô mitologiô]] p8nxhi7re73s5q3gzqkylxqb3anqu74 0 10435 210749 205355 2026-08-09T13:44:04Z Terrus38 14026 210749 wikitext text/x-wiki ‎{{Do werifikacje}} '''Mòdlëtwa''' – czinnosc kùltowô, wystãpującô w wielu religijach. Pòlegô na sczerowaniu swòjich mësli do istotë abò istot, mògącëch bëc abò bãdącëch przedmiotem kùltu ([[Bóg|bògòwie]], [[Swiãti|swiãté]], [[Janiół|janiołë]]). [[Òbrôzk:Zukowo Kosciol Norbertanek 032.jpg|mały|Dzel wôłtôrza w pòklôsztornym kòscele w [[Żukòwò|Żukòwie]]]] [[Òbrôzk:Tadeusz_Ajdukiewicz_Modlitwa_na_pustyni.jpg|Mòdlëtwa na pùstini|mały]] [[Òbrôzk:Ramsowo, kościół, modlitwa.jpg|Mòdlëtwa w kòscele|mały]] == Charakteristika mòdlëtwë == Mòdlëtwa je czinnoscią kùltową, charakteristiczną dlô wiele religijów, pòlegającą na wëznôwanié do bóstwa. Pòchòdzącô z praktik magicznëch i pòczątkòwò miała fòrmã zôklãcia, chtërne wedle wiérzeń pòsiadało mòc òddziałiwaniégò na rzeczëwistosc za pòmòcą słów. Za skùteczny dzél zaklãcia-mòdlëtwë ùchòdzëłò wëmawianié miona wzëwanégò bóstwa. Pòtemù pòwstałë jinszi ôrtë mòdlëtwë (np. dziãkczënné). Dzysô nôczãsczi mòdlëtwa łączy w sobie wszelejaczi cechë wezwanégò: prosbã, podziãkòwanié, hołd itd. == Mòdlëtwa w pòszczególnych religijach == [[Òbrôzk:Nicolaus Haberschrack - Prayer in Gethsemane - MNK I-595 (432952).jpg|Mòdlëtwa w Ògrójcu|mały]] Aktë mòdlëtewne są pòwszechné we wszëtczich religijach. Chòc mòdlëtwa mòże przëjmòwac fòrmã personowé gôdczi z istotą bòską, to w wiele religjiach ùształtowôł sã pewien kanón mòdlëtw, chtërnëch spisënk je dokładné òpisónô i przekazywónô w taczé fòrmie wëznôwcóm. W chrzescëjaństwie mòdlëtwa je kôrbiónką z Bògiem personowim, przez zwróceni sã do niégò w prosbie, dzãkòwnoce czë adoracëje. Chrzescëjónie ùczą sã mòdlëtwë ód proroków, swiãtëch, a przede wszëtczim òd Jezusa, chtërne wg Ewanielie za żëcé wiele razy zwrôcôł sã do Bòga i przekazywôł słowa mòdlëtwë swòjim ùcznióm. Mòdlëtwa je rozmòwą duchòwą, w chtërné chrzescëjónie mòdlą sã téż ( w kòscele rzymskòkatolëcczim) do swiãtëch ò wstawiennictwò ù Bòga. == Definicjô mòdlëtwë == * [[Swiãtô Teresa]] z Lisieux: Mòdlëtwa je dlô mnie wznieseniém serca, prostim spòjrzenim kù Niebù, òkrzëkiem wdziãcznoscë i miłotë zarówno w cierpieni, jak i rôdoscë. * [[Swiãti Jan Damasceńsczi]]: "Mòdlëtwa je wzniesieniém dëszë do Bòga abò prosbą sczerowóną do Niegò ò stosowné dobra. *Chto sã nie mòdli, òtrzimuje mało łask. Mòdlëtwa uspòsabia rozum i wòlã, abë żëc bliskò Bòga. == W Pismie Swiãtim == W [[Pismo Swiãti|Pismie Swiãtim]] je wpisónëch baro wiele wëjimków, gdze lëdze zwrôcalë sã na mòdlëtwie do Bòga. Nôwôżnieszy dlô chrześcëjón je przikład Jezësa, chtëren sã nie mòdlił blós mòdlrtwama liturgicznyma Sënagòdzi; Ewanielie ùkazują nôm, jak wëpòwiadôł głośno swòją mòdlëtwã òsobistą, òd wzniosłégò błogòsławieństwa Òjca (Por. [[Ewanieliô Swiãtégò Mateùsza|Mt]] 11, 25-26) aż do trwodzi w Getsemani (Por. [[Ewanieliô Swiãtégò Marka|Mk]] 14, 36). == Ôrtë mòdlëtwë == Mòdlëtwa wespólnô Mòdlëtwa personowô Mòdlëtwa, w chtërné dzãkùjemë Mòdlëtwa, w chtërné przeprôszómë Mòdlëtwa, w chtërné proszimë ò wëbaczenié Mòdlëtwa, w chtërné tcëmë Bòga '''Rozważanie''' Meditacjô, zwónô téż rozważiwaniém czë rozmëslaniém, to ôrt mòdlëtwë pòlegający na czerowaniu do Bòga swòich mësli, zwrôcani sã do Niegò w cëszi, bez użëwóni wëùczonëch fòrmùł. Różańc cëkl mòdlëtw òdmôwianëch w òkresloné kòlejnoscë, nabòżeństwò, òdprawioné nôczãsci w rujanie, òbczas chtërnégò òdmôwiô sã wspólnie różańc. Je to sznur z pôcórkama, do rechòwaniô òdmawiónëch mòdlëtw. '''Mòdlëtwë gãbnë''' Nôbarzi znóné to: ''[[Òjcze nasz]]'', ''[[Zdrowas Mario]]'', ''[[Chwała Òjcu]]'', ''[[Pòd Twòjã òbronã]]'', ''Wierzã w Bòga Òjca]]'', ''[[Loretańskô lëtaniô]]'', ''[[Liturgiô gòdzënów]]'', ''[[Akt wiarë]]'', ''[[Janiół Pańsczi]]'', ''[[Kòrunka do Bòżégò Miłoserdza]]'', ''Mòdlëtwë do swiãtëch np. [[Swiãtô Katarzëna|do swiãté Katarzënë]]'', ''[[Różańc]]''. == Cechë dobré mòdlëtwë == Abë mòdlëtwa bëła skùtecznô i miłô Bògù, pòwinna zdaniem wielu swiãtëch spełniać pewné spodleczné cechë: * Pòwinna bëc czerowonô "w miono Jezësa". * Pòwinna bëc pełnô skrëchë. * Pòwinna bëc pełnô pòkòrë. * Pòwinna bëc pełnô szacënkù do Bòga. * Pòwinna bëc pełnô ufnoscë. * Pòwinna bëc nôbòżnô. == Bibliografijô == * Zarys dziejów religii, red. J. Keller, Warszawa 1986. ISBN 83-207-0849-4. * Św. Teresa od Dzieciątka Jezus, Rękopisy autobiograficzne, C 25 r. cyt. za: KKK, 2558 * Św. Jan Damasceński, De fide orthodoxa, 3, 24: PG 94, 1089 D. cyt. za: KKK, 2559 * KKK, 2701 * Józef Sebastian Pelczar, Życie duchowe czyli doskonałość chrześcijańska, tom 1. Wydawnictwo św. Stanisława BM, Kraków 2003. s. 82–98 * Jacques Philippe, Czas dla Boga. Wydawnictwo M, 1993. * http://adonai.pl/modlitwy/?id=209 * https://web.archive.org/web/20130819210041/http://bosi.org.pl/Modlitwa,13,0.html * http://adonai.pl/modlitwy/?id=208 * Jacques Gauthier * https://web.archive.org/web/20130511203819/http://dominikanie.pl/polecamy_x/polecamy/news_id,2734,gdzie_sie_modlic.html * Jacques Philippe, Czas dla Boga. Wydawnictwo M, 1993. s. 58 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Religiô|Mòdlëtwë chrzescëjónsczé]] nd1vvymjh6q0wvgzowy2egaxvnxkxfj 0 10469 210750 207869 2026-08-09T13:44:11Z Terrus38 14026 210750 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Guercino - St Luke Displaying a Painting of the Virgin - WGA10948.jpg|mały|Łukôsz Ewanielista]] '''Łukôsz Ewanielista''' – wierny towarzysz i współrobòtnik [[Swiãti Paweł|Swiãtégò Pawła]] chtërnémù towarzisził w misyjnych wanogach. Pòdług tradycji wczesnochrzescyjańsczich je aùtorã trzecy Ewanielji ^{[[:pl:Ewangelia|(pl)]]}, co pòcwierdzywo Ireneùsz z Lyonu^{[[:pl:Ireneusz z Lyonu|(pl)]]} (kòl 130 – kòl 202) i Òrigenes (158 – 254), a téż Dzejów Apòsztolsczich - trzecy i piąti knédżi [[Nowi Testament|Nowégò Testamentu]]; swiãti Kòscoła katolëcczégò i prawòsławnégò. Nôstarszô wzmianka ò sw. Łukaszu znajdëje sã w Lësce sw. Pawła do Filemòna, wers 24. Je téż wëmieniôny w Lësce do Kòlosn (4,14) i w Drëdżim lësce do Timòteùsza (4,11), te dwa lëste sã przëpisywóné swiãtemù Pawłowi. Łukôsz nie należôł do karna [[dwanôsce apòsztołów Jezësa]]. == Żëcopis == Tradicjò kòscélnô ùtożsômiô sw. Łukasza z aùtorã [[Ewanieliô wedle swiãtégò Łukôsza|Ewanielji Łukôsza]] i Dzejów Apòsztolsczich^{[[:pl:Dzieje Apostolskie|(pl)]]}. Wedle tradycji zawarti w pismach historyków kòscoła i Òjców Kòscoła, swiãti Łukôsz pòchôdôł z z Antiochi Syrijsczi. Z warkù béł lékarzã (Lëst do Kòlosan IV, 14) Miôł przëjic chrzest òbczas drëdżi wanodżi misyjny sw. Pawła Apòsztoła (kòl 50 r. n.e.) i òstac jegò ùczniã. Béł razã z nim w Rzimie, Macedonii i Grecji. Béł jegò nôwiarniészim towarziszã. Pòdług przekazów sw. Łukôsz ùmarł w Beòcji^{[[:pl:Beocja|(pl)]]}, mającë 84 lata. Plac jegò grobù nie je znóny. Za nôbarżi mòżlëwi plac pòchówkù ùwôżô sã Eféz^{[[:pl:Efez|(pl)]]} abò Teby^{[[:pl:Teby (Grecja)|(pl)]]}. Béł lékarzã (Pózdrôwiô waji Łukôsz, ùmiłowóny lékôrz, Kòl 4, 14)<ref>[https://web.archive.org/web/20071031223749/http://www.duszpasterstwo.am.lublin.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=12 Biografiô Łukôsza Ewanielistë ze starnë Duszpasterstwa Akademicczégò „Łukôsz” Akademi Mediczny w Lublinie]</ref>. Jakò dowód katolëczi ùczałi wskazëją, że w pismach tradicyjnie mù przëpisywónych wëstãpùje wiele specjalisticznych terminów medicznych, wëstãpùjących téż w pismach [[Hipòkrates]]a czy Galena. Jak głosy póz legeńda, chtërny sladë spòtikómë pierwszi rôz dopiérze kòl 530 r. w pismach Téòdora Lektora^{[[:pl:Teodor Lektor|(pl)]]}, sw. Łukôsz béł malôrzã ikònów. Przëpisëje mù sã aùtorstwò wielu ikònów, w tim Pòwszechno czczonégò w strzédnowiecznym Bizancjum òbrazu Marii Theòtokòs, czôrny Madonnë czë wizerunkù Matczi Bòsczi Kòstromsczi^{[[:pl:Fiodorowska Ikona Matki Bożej|(pl)]]}. == Kùlt == === Relikwie === Relikwie swiãtégò Łukasza znajdëją sã w Padwie^{[[:pl:Padwa|(pl)]]} – w koscole pòd wezwaniém Swiąti Justinë, w [[Praga|Pradze]] - w katedrze swiãtégò Wita a téż w Tebach^{[[:pl:Teby (Grecja)|(pl)]]}. === Ikònografiô === W ikònografii^{[[:pl:Ikonografia chrześcijańska|(pl)]]} swiãtégò pòkazëje są czãsto jakò malëjącégò abò piszącégò, Rogier van der Weyden przedstawi gó na òbraze „Sw. Łukôsz malëjący Madonnã” óbczas pòrtretowaniô Marii, matczi Jezësa. Atribùtama swiãtégò są: wół, zwój, malarskô paleta, papior i kamień. Wół (abò celé) ódnôszają sã do Łukasza, bò są óne zwierzãtama òfiarnyma, a Ewanieliô Łukôsza przëpisywónô Łukôszowi rozpòczinô sã òd pòwiôstczi ò Zachariaszu^{[[:pl:Zachariasz (nowotestamentowy kapłan)|(pl)]]}, òjcu Jana Chrzcëcela^{[[:pl:Jan Chrzciciel|(pl)]]}, chtërny skłôdô òfiarã w Swiątini (pòr. Łk 1,5 25)<ref>[http://www.newadvent.org/cathen/09420a.htm#I Catholic Encyclopedia: ''Saint Luke'' ({{jãz.|en}})]</ref>. Wedle tradycji béł lekarza, dlôte czãsto je przedstôwióny w lekarsczi czôpce. === Patronat === Swiãti Łukôsz je patronã [[Szpańskô|Szpańsczi]], introligatorów, lékarzi chirurgów, malôrzów, rzézbiarzów, grafików, historików, notariuszów i złotników. === Dzéń òbchòdów === Wspòmnienié liturgiczné óbchòdzoné je w Kòscole katolëcczim 18 rujana; w Pòlsce mô rangã swiãta<ref>[http://brewiarz.katolik.pl/czytelnia/swieci/10-18.php3 Jinternetowô liturgia - Swiãti Łukôsz, Ewanielista.]</ref>. Prawòsławnò cerkiéw wspòminô swiãtégò apostoła ewanielistã dwùkrotnie<ref>[http://www.cerkiew.pl/index.php?id=swieci&tx_orthcal%5Bsw_id%5D=510&cHash=a3f164bcd4 ap i ew. Łukôsz na cerkiew.pl (ópr. Jarosłôw Charkiewicz)]</ref>: 18/31 rujana (tj. 31 rujana pòdług kalãdôrza gregóriańsczégò) i 4/17 stëcznika (tj 17 stëcznika pòdług gregóriańsczégò kalãdôrza). == Lëteratura == * [[Eùgeniusz Gòłąbk]] (tołmaczenié): "Swiãté Pismiona Nowégo Testameńtu", Gduńsk-Pelplin 1993, ss. 111 - 112. * Ewanielie na kaszëbsczi tołmaczoné. Z greczi przełożił na kaszëbsczi jãzëk ò. [[Adam Riszard Sykòra|Adam Ryszard Sikora]] OFM. Gdańsk 2010, ss. 151 - 153; ISBN 9788387258399 == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Katolëcczi swiãti]] [[Kategòrëjô:Prawòsławny swiãti]] 6a1hfza015roc5qw4wpcippkwwjmn05 0 11446 210805 197607 2026-08-09T20:53:16Z Iketsi 3254 Moving from [[Category:Szkòla w Starzënie]] to [[Category:Spòdlecznô Szkòła w Starzënie]] using [[c:Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 210805 wikitext text/x-wiki {{Nôpiérwi pò kaszëbskù}} '''Władisłôw Kònefka''' – szôłtës [[Starzëno|Starzëna]], patrón Spòdleczné Szkòlë w Starzënie. == Życiorys == === Dzëcestwò === Ùrodzył sã 8 stëcznika 1892 roku. Skùńcził 4 klasë spòdleczny szkòłë. Wies i òbéńda bëłë pòd zarabczenim prësczim, témù edukacjô w szkòlë bëła prowadzonô w niemiecczim jãzëkù. Pòlsczégò jãzëka ùcził sã doma. Jegò starszi pòmôgalë jemù w zdobiwanim warkù i dëlë jemù zemiã. Rodzëcama Władisława bëlë Gùst i Makrina Kònefka. Tatk pòchòdzył ze  Sławòszëna, matka ze Zdradë.Pò smiercë bëlë pòchòwóny na smãtôrzu w Starzënie. Władisław miôł piãc  sostrów i jednegò brata: Anastazjã, Agnësã, Mariã, Anã, Teklã, Feliksa.Na Władisława gôdalë Bòlek.   === Dzejanié === Władisłôw béł żeniałi z Gertrudą Radzejewską. Òni miélë troje dzecy: Ùrszulã, ona ùmarła czedë mia dzesãc miesãcy, Szczepan béł zabiti w Drëdżi Wòjnie Swiotwi. Nômłodszi, Henrik béł doktorã ginekòlogã,  ùmarł w 1983 rokù, je pòchowòny na smãtôrzu w Starzënie kòle swòjich starków Gùsta i Makrinë Kònefka. Władisław miôł cãżczé żëcé biédnëch gbùrów i wsowech robòtników. Temù brôł ùdziél w zëcym spòlëznë. Òd 1926 rokù nôleżôł do pòkrocznëch òrganizacjôw spòlëznë jaczié rëchtowałë manifestacje zespòłowé i nôrodné. W czasu refòrmë rolny béł propagatorã parcelacji latëfùndiów niemiecczich. Béł szôłtësã Starzëna i prowôdzôrzã Pòlszczégò Związkù Zôchòdnégò. Kònefka béł przëczińca i òrganizatorã bùdowë sétmëklasowi szkòłë spòdleczny w Starzënië.  Zbiérôł pięniãdze, òrganizowôł  chłopów do robótë przy ji bùdowie. Dzãka temù w 1936 rokù bëło òtemknienié sédmëklasowi szkòłë z trzema mieszkaniama dlô szkòlnëch. W tim czasu Kònefka béł radnym szkòłë  i òkòlnégò òddzélu pòùczënë. Przez wiele lat béł Radnym Òkòlnyégò Sejmikù Krézowégò. === Przed smiercą === Przed [[II swiatowô wòjna|Swiatową Wòjną]] zrëchtowôł môlowi Kòmitet Òbarnë Nôrodny, chtëren  zbiérôł dëtczi na ùbarnienié. Na jednym z zebraniów zafedrowôł ùsënienié z òbarnë Niemców. Z gãbnëch òpòwiôdków niechtërnëch Niemców wëchôdałô, że  ju w zélnikù 1939 rokù òrganizacje niemiecczé, dzejającé w Pòlsce wëdałë òbsądzënk na Władisława Kònefkã. Władisłôw mógł wëjachac do centralny Pòlsczi , żebë sã schòwac. Òn jednak òstôł tam, gdze sã ùrodzył, żił i robiił. Czej hitlerowsczi wòjska wkroczëłë,  Kònefka zacarł  wszëtczé znamiona swòji dzejnotë zespòłowi i ùkrił  zestôwk nôleżników Pòlsczégò Związkù Zôchòdnégò. Dzãka temù nicht nie béł wsadzëny. Całô òdpòwiedzalnotã wzął na sebie. 15 séwnika òstôł pòjmóny i przewiozłi do prizë w Wejrowie. [[Òbrôzk:Pamiątkoòwô tôfla zamòrdowónëch w Piôsnicë.jpg|mały|Pamiątkòwô tôfla zamòrdowónëch w Piôsnicë]] === Smiérc === Òstatnym dniãm jegô żëcé bëł 16 lëstopadnik 1939 rokù. Tegò  dnia pò apelu wieczôrnym òstôł przewieziony do lasôw [[ Piôsnica|Piôsnicë]] i rozstrzelôny. 3 séwnika 1967 r. bëł dzejowim dniém dlô spòleznë Starzëna. W tim dniu Spòdlecznô Szkòła w Starzënië dzãkã staranióm miestnëch panôrzów dostała miono Władisława Kònefczi. == Bibliografiô == * Tekst Marzena Redlin szkólnô ze Spòdleczni Szkòlë w Starzënie * Òdjimczi autorka Marzena Redlin == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} [[Kategòrëjô:Spòdlecznô Szkòła w Starzënie]] [[Kategòrëjô:Gmina Puck]] [[Kategòrëjô:Lëdzë]] j9guu20ln9s8wb9yr00igpwhz4dd29p 0 11448 210751 204966 2026-08-09T13:44:20Z Terrus38 14026 210751 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} '''Bëtowsczi zómk''' – gòticczi, pòkrziżacczi zómk, chterën béł sedzbą [[Krziżôcë|Krziżôków]] òd XIV do XV st. Zómk wëbùdowóny na planie prostonórta z XIV/XV st. Mô 3 òkrãgłé basztë (Młińskô, Różanô i Pólnô) a téż czwòrobòczną wieżã. Nôwôżniszi i nôstarszi gòticczi bùdink – Zôkònny Dodóm (terôczasno mùzeùm) – pòłożony je w nordowò-zôpadnym dzélu zómkù. == Historiô bëtowsczégò zómkù == [[Òbrôzk:KB Zamek Krzyżacki w Bytowie.jpg|mały|Zómk Krziżacczi w [[Bëtowò|Bëtowie]]]] Pò kùpienim miasta Krzëżôcë mielë swòjã sedzbã w stôrim gardze, jaczi pamiãtôł jesz czasë sënów Henninga Behra. Pòd kùńc XIV w. Krzëżôcë ùmëslëlë wząc sã za nowi zómk w [[Bëtowò|Bëtowie]]. Miôł òn bëc jak na henëtné czasë baro móderny. Teren zaczãlë rëchtowac ju w 1390 rokù, kò prôwdzëwô bùdacjô rëgnãła w 1398 rokù, a skùńczëła sã 1404 rokù, to je, czej wiôldżim méstrã béł [[Konrad von Jungingen]], a jégò bëtowsczim prokùratorã Jakùb von Reinach. Zaczãlë òd ùsztôłceniô górë, co stojała krótkò miasta, tak żëbë miała plaskati wierzch i 4 prostopadłé spichë. Wëkòpelë téż wiôldżi rów, jaczi òdzeliwôł jã òd wëszëznë, co sã dwigała òd wschòdno-nordowi stronë. Pózni wzãlë sã za fùndamentë. Szeroczé na 3 métrë ùsadzywelë z wiôldżich kamów. Z kamów téż bùdowelë dólny i westrzédny dzél murów. Dopiérze jich górną wiôrsztã mùrowelë z cegłów, jaczé wëpôlëlë na môlu. Stolemnô bùdacjô, jaczi spòdlé i niższé lédżi mùrów a basztów zrëchtowelë z wiôldżich kamów, a wëżi z cegłów, pòkôzôł jak mòcny je Zôkón òsoblëwie lokalny pòmòrsczi szlachce, m.jin. òd Sëcewiców i Pùttkamerów z jaczima tej sej sã wadzëlë z mieczã w rãce krzëżacczi wòjowie. Zómkòwëch bëło kòle 100 lëdzy, do grëpë ricerze i pò pôrã germków a knechtów na kòżdégò. Okróm wòjarzów w zómkòwëch mùrach mieszkelë a robilë jich służkòwie òd kùcharzeniô, wòzów, spikrzów, kòniów, itd. Pózni Krzëżôcë zómk wiele razë przebùdowiwelë, zmieniwelë. Nôwiãkszô pòzmiana zaszła w latach 1560-1570, czej ju nie wastowelë tu Krzëżôcë. Tedë wedle renesansowégò szëkù pòstawilë ksążãcą rezydencjã i kancelariã, sąd i bióra ùrzãdników òd pòdatków a jesz Dodóm Gdowów. Tak zómk òstôł jedną z sedzbów, gdze mieszkalë ksążãcé gdowë ( òd nich pòzwa jednégò dzélu). Równak òb czas szwédzczégò pòtopù w 1656 rokù twierdza òsta baro mòcno zniszczono. Ju nigdë nie wrócëła do dôwny pësznotë. Szwédzë m.jin. wësadzëlë prochòwą wieżã, znikwilë Ksążãcy Dodóm, kancelariã, Dodóm Gdowów, brómną wieżã i podzamcze. W 1661 rokù zaczãlë ùprawiac zómk, ale robòtë zakùńczëłë sã dopiérze w 1991 rokù.<ref>''Bëtowskô zemia. Ùczbòwnik.'', Cezari Óbracht-Prondzyńsczi, Pioter Dzekanowsczi: Bëtowsczi Part Kaszëbskô-Pòmòrsczégò Zrzeszniô, Betowò 2013, s.89.</ref> Nié wszëtczé bùdinczi stanãłë nazôd, niejedné do dzysô szłë w zabëcé. Terôczasny sztôłt to zôwdzãka wiôldżégò remontu, jaczi zaczął sã w 60. latach XX w. Baro lëchò wëzdrzôł téż bëtowsczi zómk w 30. latach XX w. Tedë téż Niemcë zaczãlë òdbùdowã, ale wiele nie zrobilë (wrócëlë Prochòwą Wieżã, jakô òsta znikwionô przez Szwédów w XVII w. ) Pò [[II swiatowô wòjna|II swiatowi wòjnie]], ju w Pòlsce, remòntë rëgnãłë w 1964 rokù i bawiłë baro długò – jaż do 1991 rokù. == Dzysô == [[Òbrôzk:Zamek w Bytowie (2018).jpg|mały|Sedzba Mùzeùm Zôpadnô-Kaszëbsczégò]] Dzysô w zómkù mô swòją sedzbã [[Zôpadno-Kaszëbsczé Mùzeùm w Bëtowie|Zôpadno-Kaszëbsczé Mùzeùm]] a téż [[Betowskô Bibliotekô]]. Òd 2018 rokù w zómkù je téż nowi gòscyńc i pësznô restauracjô.W zómkù òdbiwôją sã kòncertë, ricersczi pòkôzczi i wëstôwczi. Dzysô je to nôwiãkszô turisticznô i kùlturalnô atrakcëjô Bëtowa, chtërną wôrt je òbezdrzec i pòznac ji cekawą historiã. == Lëteratura == * ''Bëtowskô zemia. Ùczbòwnik.'', Red. Cezari Òbracht-Prondzyńsczi, Pioter Dzekanowsczi: Wëd. Bëtowsczi Part Kaszëbskô-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô, Bëtowò 2013. == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Bëtowò]] 0wqrgz93anvql2z7tgbjtfd9zx2hg2v 0 11453 210752 200306 2026-08-09T13:44:26Z Terrus38 14026 210752 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Johann Wolfgang Goethe 1779.jpg|mały|Johann Wolfgang Goethe]] [[Òbrôzk:Goethe Faust Fragment 1790.jpg|mały|Goethe Faust]] [[Òbrôzk:Goethe-Denkmal in Ilmenau retouched.jpg|mały|Ilmenau-pòmnik Goethégò]] '''Johann Wolfgang von Goethe''' – miemiecczi pòeta przełomù XVIII i XIX wiekù i jedén z nôbarżi znaczących w skali swiatowi, dramaturg, prozaik, ùczony, politik. W tradycji [[Pòlskô|pòlsczi]] bywa mëlnie wiązany z romantyzmem, chòc w istoce bëł współtwórcą i jednym z głównëch (òbòk Fryderyka [[Schiller]] przedstawicelã esteticzi klasyczné (klasyka weimarskô ). Béł również mëslicelém i ùczonym, znawcą wielu dziedzin wiedzë oraz sztuczé. Studia prawniczé kończył w [[Lëpsk|Lëpskù]] i Strasburgu. W 1775 Goethe osadł w [[Weimar]]Weimarze w chternym mieszkôł do kuńca żecu. Pełnił różné funkcje na dworze księca sasko- weimarsczcego, dochodząc do randżi prezydénta Izby Finansów. W 1782 został nobilitowany. Od roku 1791 do 1817 kierował teatrém oraz wszestczima instytucjama oswiatowo-kulturalnymi ksiãstwa. W 1786 roku wyjechał na dwa lata do Włoch, co wywarło dużi wpływ na jego twórczosc. Najbliższa przyjazń łączyła go z Fryderykiem Schillerem. <nowiki>Zmarł w Weimarze, w całkowitym òsamotnieniu, pò śmierci żony i jedynégo syna. Ostatnié słowa, chterné wëpowiedzôł przed śmiercą, brzmiałé : „Wiãci swiatła”[1].</nowiki> == Pòchodzenie i òkres młodzeńczy (1749–1765) == òjc Goethegò, [[Johann Gaspar]] Goethe (ùr. 1710, zm. 1782) żëł ze swòją rodzeną w przestronnym bùdinkù we Frankfurce przë sztrase Großer Hirschgraben. Jakò rentier pielęgnowôł różné zainteresowania, do chternëch należałë m.in. kòlekcjonowanie naturaliów i òbrazów. Matinka Goethégò, Catharina Elisabeth (ùr. 1731, zm. 1808) z dodóm Textor, staré rodzëne razã fascynowôł gò na nowò. Pózni pisôł, że ''marzy, b''ë ''s''ã ''znajdowac jednoczesnie p''ò''sród'' ò''czarowywan''ë''ch i czarodzei''. Pòdczas òkupacji Frankfurtu przez wòjska francusczi w 1759 czãsto òdwiedzôł teatr francusczi w Junghòfie. W 1763 dané mu bëło wësłuchac koncertù 7-letniégò wówczas Mozarta. W wiekù 14 lat starôł sã ò członkòstwo w cnotliwym ''Towarz''ë''stwie Arkadyjsczim prz''ë ''Phylandrii'' (''Arkadische Gesellschaft zu Phylandria''), òstôł jednak òdrzucony z powodu swòich ekscesów. W wiekù15 lat flirtował z kelnerką, chternã późni nazywôł Gretchen, i znalôzł sã w pòdejrzanëch krãgach. ùciszono skandal, a Goethe ùcekł sã do chòrobë. 30 stremiannika1765 òpuscił na pòlecenie swoégò òjca [[Frankfurt]], bë w Lipskù pòdjąc studia prawniczé. patrycjuszy, córka dzékana radë adwokacczi w wiekù 17 lat pòslubiała wówczas 38-letniégò radcã Goethégò. Nie òtrzimała w dzeciństwie żôdnégò wëkształceniô, jednak stała sã sławnô, dzãkia swemù żëczliwemù ùspòspòbieniu. Z wëjątkiem sostrë Cornelii Friederiki Christiany ( ùr. 7 gòdnika 1750) rodzéństwò Goethégò zmarło wczesnie. W 1758 Goethe zachòrowôł na òspã. Edukacijã, na chtërnã składałë sã wszëstczi pòwszechné w tamtëch czasach przedmiotë i parã jãzëków òbcëch (łacena, greka, francusczi, anielsczi, hebrajsczi), zdobëł za pòsrednictwém òjca i priwatnëch szkólnëch. Edukacija ta òbejmòwała również taczi descyplenë jak [[tuńc]], jazdã kònną i szermierkã (w tamtëch krãgach należałë òne do kanonu edukacyjnégò). Bëł raczei wzorowém ùczniém aniżeli zawadiaką – ùczëł sã z łatwoscą, jażle dôwało sã ùpùst jégò żëwi duszë. Długòtrwałą òdrazã do historii spòwòdowała stojąca w bibliotece òjca wielotomòwô historia papiestwa. Pózni Goethe òkreślał historiã mianém ''bezładn''é ''mieszanin''ë ''omyłek i przem''ò''c''ë. Wielkã przëjemnosc sprawiało mù rësowanie, mùzëka natomiast nie należała do jégò ùlubionëch dyscyplin. Wczesnie zainteresowôł sã żywo literaturą, przë czim pòczątkòwò skupił swòją ùwagã na Friedrichù Gottliebie Klopstocku i Hëmerze. Czedë Goethe bëł małim knôpim, zapòznano gò z teatrém: w domù rodzrnnym wëstawiano co rok teatr pupków, chtërny za kôżdym razã fascynowôł gò na nowò. Pózni pisôł, że ''marzy, b''ë ''s''ã ''znajdowac jednoczesnie p''ò''sród'' ò''czarowywan''ë''ch i czarodzei''. Pòdczas òkupacji Frankfurtu przez wòjska francusczi w 1759 czãsto òdwiedzôł teatr francusczi w Junghòfie. W 1763 dané mu bëło wësłuchac koncertù 7-letniégò wówczas Mozarta|[[Mozart]]. W wiekù 14 lat starôł sã ò członkòstwo w cnotliwym ''Towarz''ë''stwie Arkadyjsczim prz''ë ''Phylandrii'' (''Arkadische Gesellschaft zu Phylandria''), òstôł jednak òdrzucony z powodu swòich ekscesów. W wiekù15 lat flirtował z kelnerką, chternã późni nazywôł Gretchen, i znalôzł sã w pòdejrzanëch krãgach. ùciszono skandal, a Goethe ùcekł sã do chòrobë. 30 stremiannika1765 òpuscił na pòlecenie swoégò òjca Frankfurt[[, bë w Lipskù pòdjąc studia prawniczé. # M. Ursel, „Więcej światła”. O ostatnich słowach wielkich romantyków polskich, [w:] Problemy współczesnej tanatologii. Medycyna – antropologia kultury – humanistyka, t. 6, pod red. J. Kolbuszewskiego, [[Wrocław]] 2002, s. 301–307. # Corona Corona jako Ifigenia (niem.). [dostęp 2008-10-31]. # Goethes Werke cz. IV. t. 1–50, Weimar 1887–1912, s.224n. # 9/2834 List do Johanna Gottfrieda und Caroliny Herder; 9/2835 List do Christiana Gottloba Voigt. # Maszyna parowa w Tarnowskich Górach. # Wpis Goethego do księgi pamiątkowej kopalni ''Fryderyk'' w Tarnowskich Górach(niem.). # Ryszard Bednarczyk: ''Tarnogórski wiersz Goethego''. # Goethe w Krakowie i Wieliczce. # Stanisław Krzyżanowski: ''Goethe w Krakowie.'' w Rocznik Krakowski tom 13. (1911), s. 251–265. # ohn Hennig: ''Goethes Europakunde: Goethes Kenntnisse des nichtdeutschsprachigen Europas'', Rodopi, 1987 ​[[Specjalna:Książki/9062036694|ISBN 90-6203-669-4]]​, 9789062036691. # Goethe w Polsce str. 311. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Lëteratura]] [[Kategòrëjô:Miemcë]] j3545d96u0k003ihj91e0os98hf5g3v 0 11454 210753 198246 2026-08-09T13:44:32Z Terrus38 14026 210753 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Wolfgang-amadeus-mozart 1.jpg|mały|Mozart]] '''Wolfgang Amadeus Mozart''' (ùr. [[27 stëcznika]] [[1756]] w Salzbùrgù, zm. [[5 gòdnika]] [[1791]] we Wiedniu) – [[Aùstriô|aùstriacczi]] (czãsto spòtikô sã téż òkreslenie ''miemiecczi'') kòmpòzytór i wirtuoz grë na instrumentach klawiszowëch, chternégò twórczosc związanô bëła zwiksza z aùstriacczim Wiedniã. Razã z Haydnã i Beethovenã zaliczóny je do trójczi tpzw. „klasyków wiedeńsczich”. [[Òbrôzk:Mozart SY06 Incipit.gif|mały]][[Òbrôzk:Mozart KV300i 3a.png|mały|Mozart KV300i]] Ùrodzony w Salzbùrgù, jaczi béł wnenczas stolëcą samòstójnégò, w ramach Rzeszë, arcybiskùpstwa (dopierkù w latach 1805–1810 i zôs òd 1814 terenë te stałë sã czãscą Aùstriacczégò Césarstwa). Béł sódmim dzeckã miemiecczégò kòmpòzytora [[Leopold Mozart|Leopòlda Mozarta]] i [[Anna Maria Pertl|Anë Marii z dodomu Pertl]]. Miôł starszą ò piãc lat sostrã [[Maria Anna Mozart|Mariã i Annã pòzéwóną Nannerl]], chtërna téż przejawiała mùzyczné ùzdolnienia. Pòspół z nią, czedë miała 11 lat, małi Wolfgang grëwôł klawesynowé duetë na zasłoniãti jedwabistim materiałã klawiaturze. Òjc – Leopold Mozart – wòzył ich pò całi [[Eùropa|Eùropie]], przez co Wolfgang zaczął chòrowac. W rokù 1761 skòmpònowôł swój piérszi ùtwór – ''Menuet i Trio'' KV 1. Pòzostała piątka rodzéństwa zmarła w dżibùlczënëch latach. W wiekù trzëch lat Wolfgang, słëszącë grã sostrë na klawesynie, zabawiał sã wëszukiwanim tercji na tim instrumence (jak wspòminô pózni jegò sostra). Òd piątégò rokù żëca ùcził sã grë na klawesynie pòd czerënkã swòjégò òjca. [[Òbrôzk:Mozart SY06 Incipit.gif|mały|Mozart SY06 Incipit]] == Miona Mozarta == Na chrzce nadano mù miona ''Joannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus'', pierszé na czesc swiãtégò katolicczégò patrona dnia ùrodzeniô Jana Chryzostoma, ''Wolfgang'' na pamiątkã dziadka ze stronë matczi, a ''Teofil'' na pamiątkã òjca chrzestnégò. Przez wiãkszosc żëca kompòzytor pòsługiwôł sã równak mionama ''Wolfgang Amadé''. ''Amadé'' to francëskô wersjô grecczégò miona ''Teofil'' (''drëch Bòga'' abò ''ùmiłowany przez Bòga''). Czedës ùżiwôł także wersji włosczi (''Amadeo''). We wczesnëch dokùmentach wëstãpòwała téż fòrma [[Wolfgang Gottlieb]] (''Gottlieb'' to miemiecczé tłumaczenié dlô ''Teofil''). Natomiast nigdë nie ùżiwôł nôbarżi rozkòscérzóny dzysô [[Łacyńsczi jãzëk|łacyńsczi]] wersji ''Amadeus''. Za młodu starszi ùżywalë téż zdrobnień ''Wolferl'', ''Wolfgangerl'' i we wczesnëch czasach ''Wolfi'', ò czim je wiedzec z lëstów òjca. == Kùńc żëcô == Mozart spãdzôł òstatné lata swòjégò żëcô we Wiedniù, gdze do dzysù mòżna zwiedzac jeden z jegò apartaméntów przë Domgasse 5, pòłożony w pòbliżu katedrë Sw. Szczepana. W bùdinkù tim Mozart skòmpònowôł w 1786 ''[[Weselé Figara]]''. Jesz w rujanie 1791 nikt bë nie przëpùszczôł, że za dwa miesące Mozart ju nie bãdze żëł. Przez wiele lat nie bëło wiedzec, co bëło przëczëną smiercë kòmpòzytora, romanticznô tradicjô zas stwòrziła wkół tegò faktu wiele fantastycznëch legeńd. Pò długòtrwałi mediczni analize Antona Neumayra ùstalono równak dosc szczegółowi przebiég chòrobë Mozarta, w chterny òpise znajdują sã taczé òbjawë, jak: wësokô gòrączka, òbfité wëdzélanié pòtu i wësëpka, zapôliwny stón i nabrzëmienié w òbrãbie nogów. Smiérc przerwała robòtã Mozarta nad mszą żałobną ''Requiem''. Na prosbã białczi Mozarta dzeło to dokòńczëlë jegò drëszë kòmpòzytorë, Joseph Eybler i Franz Xaver Süssmayr. W rãkopise Mozarta òstatné nutë pòstawioné jegò rãką przëpadają na 8 takt partii wòkalnëch ''Lacrimosa''. Długò wierzono, że Mozart zmarł w nãdzë i zapòmnieniu, pòchòwany w grobie dla ùbòdżich. Ale naprôwda, chòc jegò twórczosc nie bëła ju tak mòdnô we Wiedniu, dali òtrzimywôł równak znaczącé przëchòdë z rozmajitëch stron Eùropë. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} [[Kategòrëjô:Mùzyka]] izr74slu8m3nofg09aw7poypzv6lkob 0 11457 210754 203660 2026-08-09T13:44:36Z Terrus38 14026 210754 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Czesław Lang i Piotr Uszok (9555122951).jpg|mały]] '''Czesław Lang''' (ùr. 17 môja 1955 w [[Kòłczëgłowë|Kòłczëgòwach]]) – pòlsczi kòlôrz torowi i szosowi, wicemistrz òlimpijsczi dwùkrotny medalista szosowëch mistrzostw swiata. Pò zakóńczeniu karierë spòrtowé działacz spòrtòwé i òrganizator Tour de Pologne UCI World Tour, Tour de Pòlogne Amatorów, Skandia Maraton Lang Team òrôz Tauron Lang Team Race. Pierszi sukces w karierze òsągnął w 1977 rokù, czëdë razã z Tadeuszem Mytnikiem, Mieczysławem Nowickim i Stanisławem Szozdą dobéł brązowi medal w drużënowej jezdzie na czas na mistrzostwach swiata w [[San Cristobal]]. W téj kònkurencji Pòlacy w składzie: [[Witold Plutecczi]], [[Stefan Ciekańsczi]], [[Jan Jankiewicz]] i Czesław Lang zdobëlë strzébny medal pòdczas mistrzostw swiata w Valkenbùrguù w 1979 rokù. Pònadto wëwalczëł strzébny medal w gònitwie ze startù wspólnégò na igrzyskach òlimpijsczich w [[Mòskwa|Mòskwie]] w 1980 rokù. W zawòdach tëch ùrëchlëł gò reprezentant gòspòdarzë, Siergiej Suchoruczenkow. Na tich samëch igrzyskach zajął czwiôrte miejsce w drużinowej jezdze na czas. Jest téż wielokrotnym mistrzã Pòlsczi i zwëcãzcã Tour de Pologne w 1980. Béł pierszim zawòdòwcã w pòlsczim kòlarstwie ([[Italskô|italske]] klubë GIS Gelati-Campagnolo i Del Tongo). Òsôł téż pierszim prywatnym animatorã kòlarstwa pòlsczégò. Z pòdùpadającégò Wyścigu Dookoła [[Pòlskô|Pòlsczi]], chterën długò béł w ceniu Wyścigu Pòkòjù, ùczynił imprezã randżi swiatòwej Tour de Pologne, chërna pò latach doświadczeń i sukcesów awansowała do randżi wyścigù ò znaczeniu prestiżowëm (UCI World Tour). Zawodnik LZS Basztë [[Bëtowò]] i Legii [[Warszawa]] [[Òbrôzk:Czeslaw Lang medal & autograph.jpg|mały|zdobyte medale]] '''Wôżniejszé zwycięstwa i sukcesë''' * 1977: bruny medal mistrzostw swiata w drużynowym wyścigu szosowym * 1979: wicemistrzostwò swiata w drużynowym wyścigu szosowym * 1980: '''wicemistrzostwò òlimpijsczè''' w wyścigu ze startù wspólnégò, Tour de Pologne, Settimana Ciclistica Lombarda * 1981: [[Małopòlsczé wòjewództwò|Małopòlsczi]] Wyścig Górsczi * 1983: prolog w Tirreno-Adriático * 1986: etapòwé zwëcãstwò (zdrë.) w Giro d’Italia * 1987: prolog w Tour de Romandie == Żëcé prywatné == [[Òbrôzk:Czesław Lang, 2011.jpg|mały|Lang Czesław]] Mô białkã Elżbietã i córkã Agatã (ùr. w 1980). Ze względów zdrowòtnëch w 2011 przëszedł na weganizm^{.[[weganizm]]}. Òstôł członkiem honorowégò kòmitetù poparcia [[Bronisłôw Kòmòrowsczi|Bronisława Kòmòrowsczégò]] przed wyborami prezydenckimi w Pòlsce [[Pòlskô]] w 2015 rokù. W 2017 nôdgrodzony medalem Kalos Kagathos == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Lëteratura == * [[Czesław Lang#cite ref-1|Czesław Lang, Weganizm, nasza droga zdrowia 12.12.2013r.]] * Laureaci medalu Kalos Kagathos 2017 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Pòlsczi òlimpijczicë]] lt37lylzizm581typwlv810tmimjvoe 210758 210754 2026-08-09T13:45:25Z Terrus38 14026 Terrus38 przeniós starnã [[Lang Czesław]] do [[Czesłôw Lang]]: pisënk 210754 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Czesław Lang i Piotr Uszok (9555122951).jpg|mały]] '''Czesław Lang''' (ùr. 17 môja 1955 w [[Kòłczëgłowë|Kòłczëgòwach]]) – pòlsczi kòlôrz torowi i szosowi, wicemistrz òlimpijsczi dwùkrotny medalista szosowëch mistrzostw swiata. Pò zakóńczeniu karierë spòrtowé działacz spòrtòwé i òrganizator Tour de Pologne UCI World Tour, Tour de Pòlogne Amatorów, Skandia Maraton Lang Team òrôz Tauron Lang Team Race. Pierszi sukces w karierze òsągnął w 1977 rokù, czëdë razã z Tadeuszem Mytnikiem, Mieczysławem Nowickim i Stanisławem Szozdą dobéł brązowi medal w drużënowej jezdzie na czas na mistrzostwach swiata w [[San Cristobal]]. W téj kònkurencji Pòlacy w składzie: [[Witold Plutecczi]], [[Stefan Ciekańsczi]], [[Jan Jankiewicz]] i Czesław Lang zdobëlë strzébny medal pòdczas mistrzostw swiata w Valkenbùrguù w 1979 rokù. Pònadto wëwalczëł strzébny medal w gònitwie ze startù wspólnégò na igrzyskach òlimpijsczich w [[Mòskwa|Mòskwie]] w 1980 rokù. W zawòdach tëch ùrëchlëł gò reprezentant gòspòdarzë, Siergiej Suchoruczenkow. Na tich samëch igrzyskach zajął czwiôrte miejsce w drużinowej jezdze na czas. Jest téż wielokrotnym mistrzã Pòlsczi i zwëcãzcã Tour de Pologne w 1980. Béł pierszim zawòdòwcã w pòlsczim kòlarstwie ([[Italskô|italske]] klubë GIS Gelati-Campagnolo i Del Tongo). Òsôł téż pierszim prywatnym animatorã kòlarstwa pòlsczégò. Z pòdùpadającégò Wyścigu Dookoła [[Pòlskô|Pòlsczi]], chterën długò béł w ceniu Wyścigu Pòkòjù, ùczynił imprezã randżi swiatòwej Tour de Pologne, chërna pò latach doświadczeń i sukcesów awansowała do randżi wyścigù ò znaczeniu prestiżowëm (UCI World Tour). Zawodnik LZS Basztë [[Bëtowò]] i Legii [[Warszawa]] [[Òbrôzk:Czeslaw Lang medal & autograph.jpg|mały|zdobyte medale]] '''Wôżniejszé zwycięstwa i sukcesë''' * 1977: bruny medal mistrzostw swiata w drużynowym wyścigu szosowym * 1979: wicemistrzostwò swiata w drużynowym wyścigu szosowym * 1980: '''wicemistrzostwò òlimpijsczè''' w wyścigu ze startù wspólnégò, Tour de Pologne, Settimana Ciclistica Lombarda * 1981: [[Małopòlsczé wòjewództwò|Małopòlsczi]] Wyścig Górsczi * 1983: prolog w Tirreno-Adriático * 1986: etapòwé zwëcãstwò (zdrë.) w Giro d’Italia * 1987: prolog w Tour de Romandie == Żëcé prywatné == [[Òbrôzk:Czesław Lang, 2011.jpg|mały|Lang Czesław]] Mô białkã Elżbietã i córkã Agatã (ùr. w 1980). Ze względów zdrowòtnëch w 2011 przëszedł na weganizm^{.[[weganizm]]}. Òstôł członkiem honorowégò kòmitetù poparcia [[Bronisłôw Kòmòrowsczi|Bronisława Kòmòrowsczégò]] przed wyborami prezydenckimi w Pòlsce [[Pòlskô]] w 2015 rokù. W 2017 nôdgrodzony medalem Kalos Kagathos == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Lëteratura == * [[Czesław Lang#cite ref-1|Czesław Lang, Weganizm, nasza droga zdrowia 12.12.2013r.]] * Laureaci medalu Kalos Kagathos 2017 == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Pòlsczi òlimpijczicë]] lt37lylzizm581typwlv810tmimjvoe 0 11460 210755 203990 2026-08-09T13:44:41Z Terrus38 14026 210755 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} '''Pón Tadeùsz''' ({{jãz.|pl}} ''Pan Tadeusz'') – epicczi pòémat [[Adóm Mickiewicz|Adama Mickiewicza]]. [[Òbrôzk:Pan Tadeusz - title page 1834 (93691847) (cropped).jpg|mały|Pón Tadeùsz]] [[Òbrôzk:KostrzewskiFranciszek.Grzybobranie.1860.jpg|mały|Pón Tadeùsz. Grzëbòbranié]] [[Òbrôzk:KostrzewskiFranciszek.Polowanie.1886.jpg|mały|Pón Tadeùsz. Pòlowanié]] [[Òbrôzk:Tomasz Łosik - Promenade dans la forêt.jpg|mały|Pón Tadeùsz.Tadeùsz ë Telimena]] [[Òbrôzk:Jan_Czesław_Moniuszko_-_Koncert_Jankiela.jpg|mały|Pón Tadeùsz.Kòncert Jankiela]] [[Òbrôzk:Pan Tadeusz - Ksiega 12 4.JPG|mały|Pón Tadeùsz. Pòlonez]] == Geneza pòwstaniô == Aùtorã dokôzu „Pón Tadeùsz to je ostatni najachùnk na Lëtwie. Szlacheckô historiô z rokù 1811 i 1812 w dwanôsce knégach wiérszã” je [[Adóm Mickiewicz]]. Jegò pierszé wëdanié ùkôzało sã w Pariżu w 1834 rokù. Dokôz skłôdô sã z 12 ksãgów pisónych wierztã trzënôstozgłoskòwim. Dokôz nen pisół Mickiewicz z mëszlą ò wërwaniu sã òd sztridów w kòłach pòlsczi emigracje w Pariżu. Miôł òn téż bëc wënadgrodzënim pòétë za to, że nie biôtkòwôł sã w lëstopadnikòwim pòwstanim. Jinszą wôżną przëczëną do napisaniô „Póna Tadeùsza” bëła cëszk za rodną Lëtwą, chtërną òpisół w „Jinwòkacji”: „Lëtwò! Tatczëzno mòja! të jes jak to zdrowié. Kùli cã trzeba trzëmac, nen leno sã dowié, Chto cã stracył. Dzys snôżosc twòjã w całi zdobie Widzã i òpisëjã, bò teskniã pò tobie”. == Òglowô zamkłosc == Całô akcëjô dokôzu mô môl na Lëtwie, we wsë Soplicowò w rokù 1811 i 1812. Przédnô mësla „Póna Tadeùsza” tikô tragëdnëch dzejów Jacka Soplëcë, chtëren pò latach przëchôdô w rodné starnë chòwające sã pòd pòstaceją ksãdza Robôka. Z nim parłãczi sã historëjô sztridu ò zómk, chtëren kùńczi sã najachùnkã na Soplicowò. W dokôzu mómë téż wątk miłotë Tadeùsza i Zosi. „Pón Tadeùsz” je téż pësznym òbrôzkã nôczôsny Pòlsczi szlachecczi. Pòéta ùkôziwô ji apartné klasë, chtërnë wëjinaczają sã bòkadnoscą: mómë tuwò Stolnika Horeszkã- przedstójnika aristokracëji, bùsznégò póna. Mómë téż szlachtã strzédnobògatą- są to Soplicowie ë parcanëch szlachcëców- Dobrzińsczich. == Dolmaczënczi == Wëdóny w 1834 rokù pòéma Adóma Mickiewicza dożdôł sã ju wëszi 50 dolmaczënków. Niedôwno dolmaczono „Póna Tadeùsza” na jãzëk [[Kòrejańsczi jãzëk|kòrejańsczi]] – w 2005 rokù ë wietnamsczi- w rokù 2008, zôs na [[Kaszëbsczi jãzëk|kaszëbsczi]] w 2012. Sprôwił to ùtwórca kaszëbsczi lëteraturë [[Stanisłôw Janke]]. Wëdôwcą „Póna Tadeùsza” w kaszëbsczim jãzëkù je gduńskô Wëdôwizna Maszoperia Lëterackô wespół z Mùzeùm Pismieniznë ë Mùziczi Kaszëbskò- Pòmòrsczi w [[Wejrowò|Wejrowie]]. == Film „Pón Tadeùsz” == W 1999 rokù na spòdlim pòematu pòwstôł [[film]] fabùlarny w reżisérie Andrzeja Wajdy. We filmie wëstąpilë m.jin. : * [[Michał Żebrowski]] − Tadeùsz Soplica * Bogusław Linda − Jacek Soplica / ksądz Robôk * Daniel Olbrychski − Gerwazy Rębajło * Grażyna Szapołowska − Telimena * Andrzej Seweryn − Sędzia Soplica * Marek Kondrat − Hrabia * Alicja Bachleda-Curuś − Zosia * Krzysztof Kolberger − Adam Mickiewicz * Siergiej Szakurow − kpt. Nikita Rykow * Jerzy Bińczycki − Maciej Dobrzyński „Rózeczka” * Marian Kociniak − Protazy Baltazar Brzechalski * Jerzy Trela − Pòdkòmorzy * Jerzy Grałek − Wojski Hreczecha * Piotr Gąsowski − Rejent Bolesta * Andrzej Hudziak − Asesor * Marek Perepeczko − Maciej Dobrzyński „Chrzciciel” * Cezary Kosiński − Bartłomiej Dobrzyński „Brzytewka” * Władysław Kowalski − Jankiel Mùzykã do filmù napisôł Wojciech Kilar. == Bibliografia == * Stanisław Pigoń: „Pan Tadeusz”: wzrost, wielkość i sława. Studium literackie. Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN, 2001. ISBN 83-87893-50-1. * http://gdynia.naszemiasto.pl/artykul/kaszubski-pan-tadeusz-juz-za-tydzien,634020,artgal,t,id,tm.html == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Ksążczi]] 8mnaciy7ec41ja5fqmcyb4ksjbycwfe 0 11462 210756 200595 2026-08-09T13:44:46Z Terrus38 14026 210756 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Padalec zwyczajny.jpg|mały|Padalc zwëczajny]] [[Òbrôzk:Padalec turkusowy 2.jpg|mały|Padalc turkùsowi]] [[Òbrôzk:2009-08-14Anguis fragilis037.jpg|mały|Anguis fragilis]] '''Padalc''' – gatënk wieszczórczi, tëli że bez nogów, z rodzëznë padalcowatich. Wëstãpowanié: wikszô czãsc [[Eùropa|Éuropë]], jaż pò [[Afrika|Afrikã]] i [[Azjô|Azjã]]. Jegò nordowô grańca przebiégô w [[Szwecje|Szwecje]]. == Ewoluciô == Padalc, jistno jak [[błotny żółw]], je reliktową fòrmą, warającą na niezmieniwny ôrt òd trzecorzãdu. I tak jak [[wieszczórka żëwòródka]], téż je jajeżëwòrodny. [[Òbrôzk:Padalec zwyczajny zbliżenie.JPG|mały|Padalc z blëza]] == Bùdowa cała == Padalc [[:pl:padalec]] [[:de:padalec]] nie przënôleżi do wiôldżich wieszczórków, mierzi òkòlim 40-45 cm, òsągô do 50 cm dùgòscë. Dwie trzecy ti wôrtoscë zajimò ògón. Z pòdrzątkù na swój sztôłt padalca czãsto mają za żnijã i bezmëslnô zabijaja. A òd żniji apartni sã òn tim, że mô słabò zaznaczoną szëjã. Głowa wëzdrzi jak zrosłô ze srąbã. Mô téż pòwieczi i òkrãgłi zdrzél, a nié jak żnija pionowi. Në i ni ma cykcaka na krzebce. Równak wiedno lepi òpasowac, bò kòl niejednëch cemniészich żnijów, téż tegò cykcaka ni ma widzec. Tej nawetka czej jesmë gwës na 100%, że przed nama leżi padalc, lepi trzëmac sã wskôzë: nigdë nie tikôj czegòs, co ni ma nogów. Nie je tak ùwinny jak chòc le [[Wieszczórka żëwòródka|żëwòródka]], ale za to je wiãkszi. Mòże dochadac nawetka do pół metra, a samnica trôfiają sã jesz wikszé. Spòdlëczną farwą padalca je bruny w rozmajitëch tãczënach, òd jasnokawòwwégò do cemnobrunégò z kòprowim łiskã. Na krzebce mòże miec czôrné pòdłùgòwaté lënie, jaczé cygną sã òd głowë do ògòna. Pëszny je tpzw. padalc turkùswowi, chtëren na cemnym spòdlim przédnégò dzélu cała mô mòdré pónktë. Czej ùzdrzimë taczégò nadzwëkòwégò padalca, mòżemë bëc gwës, że mô òn trzë lata, bò taczé mòdré znaczi na skòrze pòjawiają sã dopiérze ù starszich gadów. == Strzodowiskò == Padalc żëje w lasach i zarostach. Zakòpiwô sã pòd mëchã, pòd pniama drzew, pòd wietwiama, w lëstach, kòzlënie. Jegò żëcé je dosc krëjamné. Je pòmalny w rëchach, nie je chùtczi ani ùwinny. A kò je òn drapieżny. Jak to mòżlëwé, że tak pòwólny gôd cos chwôcy? To dlôte, że jachtëje na to, co je jesz barżi pòmalné jak òn: na wãdzëbôczi, slëmiénie, wije. Jé téż pajczi i pònarwë òwadów. == Fizjologiô == Padalc je niegroznym zwierzãcã. Nie rozmieje nawetka ùgrëzc. Jegò jedurnym ôrtã òbronë przed ùstëgòwnikama je òdrzëcënié ògòna. Taczi ògón wãgòrzi sã i zmili téj séj przesladownika, a padalc je w sztãdze w tim czasu ùcec. Padalce sã ùznôwóné za nodłëżi żëjãcé wieszczórczi. W nôtërze mògã żëc nawetka do 15 lat. W [[Kòpenhaga|kòpenhasczim]] zoo jeden samc żił jaż 54 lata. == Zagrôżbë i òchrona == Wszëtczé gatënczi gadòw w Pòlsce mają prawną òchronã. Òznôczô to, że nie je wòlno tëch zwierzãtów zabijac, renic ani trzëmac - tak żëwëch, jak i ùmartëch. Do chwôtaniégò wieszczórków brëkòwnô je specjalnô zgòda z Regionalny Direkcji Òchronë Nôtërë. Padalc [[:en:padalec]], jak wszëtczé naje [[gadë|gadë]], je gatënkã pòd òstrą òchroną. Wcyg jesz wëstãpiwô dosc wielno. Mòżna gò pòtkac w rozmajitëch strzodowiskach, równalk zmianë, jaczé më, lëdzë, wprowadzywómë w najim òkrãżim, są dlô niegò zagrôżbą. Dlôte że je pòmalny i malo ùwinny, nie rozmieje samòstojno wińc z glãbszich wëkòpónëch dołów. Nie ùcékô téż (jak np. żnija) z drodżi przed jadącyma aùtołama. Groznô je tej dlô niegò corôz wiãkszô rësznota na drogach, téż tëch lasowëch, gruńtowëch. == Bibliografiô == * M. Młinarsczi ''Płazë i gadë w Pòlscë'', Warszawa 1966. * ''Gadë na Kaszëbach'': dodôwk do „Pòmeranii”, Gdùńsk 2016. * ''Encyklopedijô Pòwszechnô'', red. B. Dãbińskô, Pòznań 2011. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:zwiérzãta]] [[Kategòrëjô:Gadzënë]] rsipn5d1mx9mxe5v44dfco1ynultg4z 0 11463 210757 199051 2026-08-09T13:44:52Z Terrus38 14026 210757 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} '''Óws''' – ôrt [[Zbòzé|zbòżégò]] chtëren nôleżi do rodzënë wiechlinowatëch. Òbejmùje òkòło 35 gatunków (wiele z nich to roslënë ùprawne), chtërnë sã w stanie dzëczim i wëstãpiwają w basenie [[Morze Śródziemne|Mòrza Sródziemnégò]] i [[Azja|Azji]], a w [[Pòlskô|Pòlsce]] dzëko rosnie óws głëchë- je to chwast. [[Òbrôzk:Illustration Avena sativa0.jpg|mały|Óws]] == Mòrfòlogia == Kwiatostanem ówsa je wiécha ò dłùgòscë 10 – 30 cm. Òsą wiéchë je przedłëżenié òstaniégò miãdzëwãzla, czyli òsadka chtërna je pòdzelona wãzłami i miãdzëwãzlami. Z wãzłów tëch wërastają òkółkòwò rozgałãzenia bòczne twòrząc wietewki wiéchë zakùńczone kłoskama – wiécha prosta. Czasã jednak rozgałãzenia bòczne są téż pòprzedziélane wãzłama na miãdzëwãzla z chtërnëch wyrastają rozgałãzenia I rzãdë (wiécha pòdwójna), a z nich rozgałãzenia II rzãdë (wiécha własciwa), zakuńczone pòjedënczëma kłoskama. Ze wzglãdù na sztôłt wiéch wëróżnia sã na dwa tëpë òdmian hodowlanëch ówsa: ò wiésze chòrągiewkòwatej i rozpierzchłej. W wiesze rozpierzchłej wietewki bòczne są ùstawione pòd wszelejaczima kątama, co warunkùje jiny sztółt wiéchë (rozstrzelona, krzaczasta, zwisła abò sztywna- wzniesona). W wiésze kłoski mògą bëc 2-3 kwiatowe, stądka mają 2-3 zarniaki. Stosunek mas zarniaków ma sã jak 3:2:1 stądka piersi zarniak (bùten) ma masã nôwiakszą, dredzi mniôszą, a trzëcy nômniôszą. Cechą òdmianową je skłonność do òsadzania dwóch abò trzëch zarnków. == Biologiô == == Rozwój == Óws je to roslëna dnia dłudżiégò. Krótczi dzéń wpłëwa na znaczne przedłużenié òkresu wegetacji, a dłudżi dzéń skraca òkres rozwòju wegetatywnego i pòwoduje chùtkie wëtworzenie wiéch. Ze wzglãdu na òkres wegetacji óws mòże wëstãpòwac jakno fòrma jara i òzima. W Pòlsce ùprawia sã blós òdmianë jare. Óws kiełkùje ju w temperaraturze 2-3 stopniów weżi zera. Równak w tëch warunkach proces ten jidze dosc wòlno i pòstãpùje chùtkò dopiérze przë 5–7 stopniach cepła. Ta roslëna pòjawia sã pò 8-12 dniach od siéwë. Pò wschodach mô zaczątk wëtwarzanie pòstãpnëch lëscë i krzewięnié, chtërnemù dobrô je temperatura 6-12 stopniów cepła. Óws je to roslëna samopylna, kwitnienie òdbëwa sã na ògół przë zamkniãtëch plewkach. Jedna roslëna kwitnie òkòło 6-7 dni. == Sëstematëka == === Órtë flory Pòlsczi === [[Òbrôzk:Avena sativa L.jpg|mały|Óws zwëczajny]] [[Òbrôzk:Avena fatua1.jpg|mały|Óws głëchy]] * Óws brodaty * Óws głëchy * Óws jednostronny * Óws krótczi * Óws nagi * Óws płonny * Óws pòsredni * Óws szorstczi * Óws zwëczajny Jinszi ôrt * Óws bizantëjsczi == Zastosowanié == Wëprodùkòwane w pòlsce zarno owsa w 80% przeznacza sã na paszã, w 15% na materiał siéwny, resztã na cele konsumpcëjne. Równak coraz bardżi pòznawane są właściwość chemiczné ówsa i znajdùje sã dla niegò coraz bardżi rozmajite zastosowanie: w dietetëce, w przemësle farmaceutëcznëm, kòsmetëcznëm i chemicznëm. == Roslëna do jestkù == Historejô Óws nôleżi do stosunkòwo młodëch roslën ùprawnëch. Pòjawił sã czile tesãcë lat pózni niż [[jãczmiń|jãczmiéń]] i [[pszénica|pszénica]]. Na terenach Pòlsczi szlachë ówsa pòchòdzą sprzed òkòło 700 lat.p.n.e i òdnalezone òstałë w Biskùpinie k. Żnina, równak ùprawa ówsa nô wiãkszą skalã miała pòczątk dopiérze w VIII stalatim. Óws do Eùropë przywãdrował razã z pszénicą z Azji. Jegò dominacjô strzód ùpraw rosła i zaczął wëpierac gatunki pierwotne. == Wartosc kùlinarna == Wartosc òdżëwcza i energëtëczna ówsa je stosunkòwo wiôlgô, zawiera 2-3 razë wiãcy tłuszczu pòrównując jinszi zbòża. Tłuszcz ówsany je bògati w nienasëconé kawasë tłuszczowe. Są to głównie kwasy: oleinowy, linolowy, linolenowy i kwasë: arachidonowy, eikozapentaenowy, dokozaheksaenowy. Zarno ówsa mô wãglowaodanë, strzód chtërnëch nôwiãcy je skrobi. == Roslëna lecznicza == W lecznictwie i dietetëce stosowóne są: zarno ówsa, płatczi ówsane, ziéle ówsa, mąka ówsana. Óws skùtecznié óddzaùje na ùkład nerwòwy. Napary i nalewczi z ziéla ówsa stosùje sã głównié przë bezsennoscach, òsłabieniu nerowëm i węczerpaniu na skùtk depresji i sëtuacjach stresowëch. Wëciągi z ziéla ówsa łagòdzą i mògą zapòbiegac ùszkòdzeniom wątroby. Óws kòrzëstnié dzała na błonã sluzowe i aktywizùje hòrmònë. Dzała przeciwzapalnie i przeciwbólowo przëspieszając gojenié ran. Dzała téż na chòrescë reùmatëczne, kamicã nerkowã. Je téż pòmòcny w chòrëscach skórnëch, jak trądzik, swiąd i łojotok. == Bibliografia == * Budzyński W., Szempliński W., 1999. Owies. W: Jasińska Z., Kotecki A. Szczegółowa uprawa roślin, AR, Wrocław: 235–255. * Chong J., 2000. Incidence and virulence of Puccinia coronata f. sp. avenae in Canada from 1996 to 1998. Can. J. Plant Pathol., 22: 99–109. * Cyfert R., 2005a. Odmiany owsa. www.ppr.pl * Cyfert R., 2005b. Agro serwis. Zboże wysokiej jakości. COBORU Słupia Wielka. Wyd. 2: 31–32. * Gąsiorowski H., 1995. Owies – chemia i technologia. PWRiL, Poznań. * Gjaerum H.B., Tjamos E.C., Viranyi F., 1988. European Handbook of Plant Diseases. Ed. Smith i in. Blackweel Sci. Publ. Oxford, Londyn, Edynburg, Boston, == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Zbòża]] [[Kategòrëjô:Roscënë]] ss03fdujghc8mua9oq6eppsq8h9o0bl 0 11467 210761 205336 2026-08-09T13:45:55Z Terrus38 14026 210761 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} {{Deszewny infobox|titel=Kardënôł prezbitéra<br>Primas Pòlsczi|òbrôzk=Portrait of Blessed Cardinal Wyszynski.jpg|òpisënk òbrôzka=Kard. Sztefón Wëszińsczi (1980)|céch=Wyszynski Coat of Arms.svg|mòtto=[[Soli Deo]] (kasz. Samemù Bògù)|data smiercë=28 maja 1981|môl smiercë=[[Warszawa]]|môl spòczinkù=Sarkòfag w w [[Archëkatedralnô Bazylika sw. Jóna Chrzciciela w Warszawie|Archikatedralny Bazylice sw. Jana Chrzcëcela we Warszawie]]|1. fónkcjô cząd=1948-1981|1. fónkcjô=Gnieznieńsczi arcybiskùp i warszawsczi metròpòlita|2. fónkcjô cząd=1946-1948|2. fónkcjô=Lubelsczi diecezjalny biskùp|wëznanié=[[Katolëcyzm]]|kòscół=[[Łacyńsczi Kòscół|rzimskòkatolëcczi]]|diakònat=5 łżëkwiata 1924|miono=Sztefón Wëszińsczi|òriginalné miono=Stefan Wyszyński|data nôrodzeniégò=3 zélnika 1901|môl nôrodzeniégò=[[Zuzela]]}} '''Sztefón Wëszińsczi''' ({{jãz.|pl}} ''Stefan Wyszyński'', ùr. [[3 zélnika]] [[1901]] w [[Zuzela|Zuzeli]], ùm. [[28 maja]] [[1981]] w [[Warszawa|Warszawie]]) – pòlsczi [[Katolëcczi Kòscół|rzimskòkatolëcczi]] [[Dëchòwieństwò|dëchòwny]], [[Lubelsczé biskùpi|lubelsczi diecezjalny biskùp]] w latach 1946–1948, gnieznieńsczi arcybiskùp a warszawsczi metròpòlita, primas Pòlsczi w latach 1948–1981, kardënôł prezbitéra òd 1953, zwóny ''Primasã Tësąclecô''. Pòsmiertno wëapartniony Òrderã Biôłégò Òrzła. Błogòsławiony Katolëcczégò Kòscoła. == Żëcé == === Dzectwò i młodosc === Sztefón Wëszińsczi na swiat przëszedł 3 zélnika 1901 w Zuzelë nad [[Bùg|Bùgã]] jakò drëdżé dzeckò Stanisława (òrganistë môlowégò kòscoła) i Juliannë Wëszińsczich. W 1910 rodzëzna przeniosła sã do Jãdrzejowa, gdze ùmarła nënka. W latach 1912–1915 béł szkòłownikã Gimnazjô jim. Wòjcecha Górsczégò w Warszawie. Òb pierszą swiatową wòjnã (1915–1917) Wëszińsczi ùcził sã w I Òglowòsztôłcącym Liceùm jim. Tadeùsza Kòscusczi w Łòmżë. W latach 1917–1920 chòdzył do włocławsczégò liceùm jim. Piùsa X (Niższé Dëchòwné Seminariô). W latach 1920–1924 béł [[Klerik|klerikã]] Wëższégò Dëchòwnégò Seminariô we Włocławkù. === Prezbitér === Sakrameńt Swiãcéń przëjął 3 zélnika 1924 (w dzéń ùrodzén) we Włocławku (włocławsczi katedralny bazylice) z rąk biskùpa Wòjcecha Òwczôrka. W latach 1925–1929 sztudérowôł Wëdzél Prawa, Kanonicznégò Prawa i Administracji Katolecczégò Ùniwersytetu Lubelsczégò [[Jan Paweł II|Jana Pawła II]] ë Wëdzél Prawa i Nôùk Ekònomiczno-spòleznowëch, chtëren ùkończéł dochtoratã na téma ''Prawa rodzëznë, Kòscóła i państwa do szkòłë''. W 1931 r. béł wikôriùszã w [[Parafiô Swiãti Rodzëznë w Przedczu|parafie Swiãti Rodzëznë w Przedczu]]. Òd 1932 pôłnił òbrzészczi jakno redachtór nôczelnégò cządnika włocławsczégò „Kapłańsczi Ateneùm”. Równak pròwadzéł chrzescëjańsczi robòtniczi ùniwersytet i dzejanié spòleznowo-pòùczòwą w chrzescëjańsczich warkòwnëch związkach. Béł pierszim kapelónã i dzejarzã namienionégò w 1937 Stronnictwa Robòtë. Pò wëbùchù II swiatowi wòjnë z nôkazu biskùpa Michôłła Kòzôla ùriwôł sã przed Gestapo we wsë Stanisławka w [[Lubelsczé wòjewództwò|lubelsczim wòjewództwie]]. W cządze warszawsczégò pòwstaniô pòd tacewny miona „Radwan III” béł kapelónã Karna AK Kampinos, sprawny m.jin. w [[Laskach]], a pòwstańsczégò bòlecã. === Lubelsczi biskùp === Pò zakùńczenim wòjnë wrócëł do Włocławka, gdze reòrganizowôł dëchòwné seminariô i pôłnił òbrzészczi rechtóra. 4 strëmiannika 1946 òstôł mianowóny diecezjalny biskùpã, lubelsczi diecezji. Swiãcenié biskùpie òtrzëmôł z rąk kardënôła Agùsta Hlonda, primasa Pòlsczi. W swòjim biskùpim céchù ùmiescył słowa „''Soli Deo''” (''Sómemù Bògù''). Służba sómemù Bògù bez Mariã z Nazaretu bëłô widnô w jégò całczi żëcu. Wiãzônné zôpisczi zamëkają gwësną syntézã jegò marijnoscë, chtërny zaczątk je w czasach dzecyństwa i młodzëznë: „Prãdkò – napisôł – stracył rodzynną nenkã, chtërna miôła òsoblëwé nôbòżeństwò do Òbraza Òstrobrómsczi Bòsczi Matczi, kądka jezdzôła z pielgrzimkã, eszcze z Zuzeli. Mój òjc natomiôst cągnął wiedno na Widną Górã. Tcza Bòsczi Matczi w dodómòwim żëcu bëła baro rozwiniãtô. Czãsto gôdëlë razã różańc w wieczórnëch gòdzënach”. === Primas Pòlsczi === [[Òbrôzk:Stefan Wyszyński.jpg|mały|Pòrtret Sztefóna Wëszińsczégò]] dëchòwny Pò smiercë primasa Aùgusta Hlonda w 1948, ga nôpòważniszi kandidat na jegò nastãpnikã łomżyńsczi biskùp zdżinął w sómchódowi wëpôdkù, Wëszińsczi niespòdzajno òstôł mianowóny arcëbiskùpã gnieźnieńsczim metropòlëtã i [[Warszawsczi biskùp|warszawsczim biskùpã]] oraz Prëmasã Polsczi. 12 stëcznika 1953 na konsystorzu w Rzymie òstôł nominowóny przez papieża Piusa XII kardinłem, członkiem kolegium kardynalsczégò]]. Brał ùdzél w szterëch [[konklawe]]: [[konklawe 1958|1958]], 1963|1963 niespòdzajno w zélniku 1978. W 1958, czëde òddano na niegò czile felowanów, i w 1963 béł przedstôwcã Pòrenkòwi Europy. Béł inicjatorã zawarcia 14 gromicznika 1950 pòrozumienié z władzama komunistycznymi. Wyszyńsczi béł pierwszi w historëjò Kòscioła katolicczégò hierarchą, jaczi zdecydowôł sã na ùkłady z państwem rządzonym przez kòmunistów. Na wiesc ò jegò pòdpisaniu papież Pius XII, prowadzący pòlitykę antykòmunistycznã, miôł zagrozéc cofnięciem ùznania Wyszyńskiemu. W zamian za zagwarantowanié ùczenié religijò w szkòłach i funkcjonowanié Katolëcësczégò Ùniwersytetu Lubelsczégò pòlsczi Kòscół ùznôł miedzã Zem Dostaniéch Nazôd Pòlsczi Ludowej <ref>Porozumienie zawarte między przedstawicielami Rządu Rzeczypospolitej Polskiej i Episkopatu Polski. nonpossumus.pl. [przëstãp 2011-11-17].</ref>. Béł przetrzymywòny w katolicczich klasztôrach z sostrą zakònną [Marią Leonią Graczyk] i ksãdzem Stanisławem Skorodeckim. ==== Związk z Jasnã Górã i Jasnogórsczé Sluby Narodu Pòlsczégò ==== Izolowòny w klasztorze Zgromadzenie Sostrów Najswiãtszej Rodzëzny z Nazaretu w [Komańczy] nie chcëł pisac tekstu żeńbów. Do ich pòwstanié przyczyniła sã Maria ÒkÒńska, dając za przykład sw. Pawła, piszącégò lëst do wiernych z więzienia. W kuńcu 16 môja 1956 napisôł tekst slubów nôrodnych, jaczi miałë bëc òdnowieniém królewsczich slubów lwowskich Jana Kazimierza w ich trzechsetną rocznicę. 26 zélnika 1956 pielgrzymom zebranym na [Jasny Górzë] òdczytôł je bp Michał Klepacz, pełniący òbòwiązczi przewodniczącégò Episkopatu Pòlsczi. === Chòrosc i smierc === W połowie strëmiannika 1981 u Wyszyńsczéegò rozpoznano nowotworową chòrosc. Mimo starań lékôrzy nie dało sã zahamòwac jej rozòju. 16 môja 1981 prymas przyjôł sakrameńt namaszczenié chòrych. Pò przyjęciu sakrameńtu zwrócéł sã do zebranych przy wërë, pònawizc m.in.do zamachu na życie papieża Jana Pawła II, chtëren miéł môl 13 mója: „Òpasowóm, że powinienem dzelic dolę Òjca Swiãtégô, jaczi wprôwdze pòzdnô, ale włãcziéł sã w mòje cerpienié”<ref>Prymas Polski po przyjęciu sakramentu chorych do zebranych przy łóżku w dniu 16 V 1981, [w:] Ostatnia droga Prymasa Tysiąclecia Stefana Kardynała Wyszyńskiego. Teka dokumentalna, Warszawa 1982, s. 7.</ref>. 22 mòja 1981 slédny rôz wystãpił publicznie, òdemkliwając òbrady Rady Głównej Episkopatu Polski. Ùmurł szesc dni pòzny, w czwiôstk 28 môja, w ùroczystosc Wniebowstąpienia Pańskiego. W òficjalnym kòmunikace Rady Głównej Episkopatu Polski pòdôno, że przyczynã smierce béł „rozsany proces nowòtworowi jamy brzusznej ò wybitnej złosliwosci i chùtkòm postãpie”. 28 môja wieczorã przeniesono cało zmarłégù z Domu Arcybiskupów Warszawskich do kościoła seminaryjnego Wniebowzięcia NMP i św. Józefa Oblubieńca, gdze nastãpnié òdprawióna òstała msza żałobna pòd przewodnictwem kard. Macharskiego. == Ùroczystosce pògrzebòwe == Pògrzeb prymasa, zwóny także królewsczim, zgromadzéł w stolece tësące lëdze. == Ùpamiãtnienié == 1 rujana 1999 przekształcóno warszawską [[Akademię Teologii Katolickiej]] w [[Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego]]. W 2000 na ekrany kin wszedł pòlsczi film ''Prymas. Trzy lata z tysiąca'', òpówiadający ò ùwiãzenié Wyszyńsczégò przez władze PRL. W Zuzeli fónkcjonuje mùzeum pòswiãconé jegò pamiãcé. == Beatyfikacyjny proces == 29 môja 1989 z jinicjatiwë papieża Jana Pawła II rozpòczãł sã jegò beatyfikacyjny proces. Òdtądka przësłëdżiwôł mu titél słëdżi Bòżégò. == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Biogramë]] [[Kategòrëjô:Katolëcczi Kòscół]] [[Kategòrëjô:Dëchòwny]] carg5a9o7710dt3ebmxjrgkqw684pn4 0 11469 210762 208791 2026-08-09T13:46:00Z Terrus38 14026 210762 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:2019 TIFF premiere of Hustlers, Jennifer Lopez (48696671561) (cropped).jpg|mały|Lopez, [[2019]]]] '''Jennifer Lynn Lopéz''' (ùr. [[24 lëpińca]] [[1969]]), znónô téż jakno '''J.Lo''', w [[Nowi Jork|Nowim Jorkù]] – amerikańskô aktórka, spiéwôczka pòpòwô, tancérka, projektantka mòdë, biznesménka. Ùrodzëła sã i spãdzëła dzëcinné lata w [[Bronksù|Bronksu]], dzélnicë Nowigò Jorkù, a czedë bëła sedemnôscë lat stôrô wëstãpiła w piérszim filmie ''Mòja môłô dzéwczënka''. Pózni jisz grała w jinszëch, mniészich produkcëjach. W 1997 rokù òdegrała pierszôplanową rolã w filmie [[''Selena|Selena'']] i òtrzimała za nią nominacjã do [[''Złotégò Globù''|''Złotégò Globù'']]. Òd négò czasu ji kariera artisticznô sã chùtkò rozpãdzëła i nabrała mòcë. W 1999 rokù aktórka piérszi rôz wëstãpiła w rolë spiéwôczczi albùmem ''on the 6'' i òdniosła wiôldźi zwënéga. W pòstãpnëch latach ji spiéwónczi bëłë na piérszich môlach swiatowëch lëstów nôwiãkszich hitów. Lopéz sedzy w kòmisji amerikańsczigò [[Idola|Idola]]. Ùtworë Lopéz sprzedônô na całim swiece w òkòlim 75 milinów egzemplôrzy. Òtrzimała nôdgrodë taczi jak: * '''[[American Music Award|American Music Award]]''' * '''[[MTV video Music Award|MTV video Music Award]]''' * '''dwa razë nominowônô do [[Grammy|Grammy]]''' Lopéz [[:en:Lopez]] nie je blós spiéwóczką, aktórką i tancérką, ale téż biznesmenką. Mô swòją kòlëkcjã òblëczenków i parfumów i wiele ùmòwów na reklamë. Jennifer je znônô jakno przédniczka mòdë i nôlëpi òpòcônô aktórka latinoskô w Hollywood. '''W 2011 rokù zdobëła titél nôpëszniszy białczi na całim swiece wedlë magazynu ''People'', a rok pózni ''Forbes'' pòzwôł ją nôbarżi òsôblëwą i bòkadną gwiôzdą.''' Òna zbiła majątk zrëchòwôny na òkòlim 150 milinów dolarów. Lëdzë interesëją sã ji sprawama priwatnëma. Lopéz mia trzech chłopów, a przez dwa lata ji chłopem bëł aktór [[''Ben Affleck|Ben Aflleck'']]. Pózni òzëniła sã z [[''Marcem Anthony'm|Marcem Anthony'm'']], a w 2008 ùrodzëła blëzniôczi. Pò sedmë latach òni sã rozeszlë, a w 2014 wzãlë rozdënk. == Filmògrafiô == {| class="wikitable sortable" |- ! rowspan="2"|Rok ! rowspan="2"|titelw ! colspan="2"|Warczi ! class="unsortable" rowspan="2"|Rola ! class="unsortable" rowspan="2"|Dodatkòwé informacëje |- ! class="unsortable"|<div title="Aktorka" style="text-decoration: none; border-bottom:1px dotted;">A</div> ! class="unsortable"|<div title="Producentkô" style="text-decoration: none; border-bottom:1px dotted;">P</div> |- | 1986 | ''Mòja môłô dzéwczënka'' | | | Myra | |- | 1993 | ''Sostrë w akcji'' | | | Myra | |- | rowspan=2|1995 | ''[[Mòja rodzëna (film 1995)|Mòja rodzëna]]'' | | | María Sánchez | |- | ''[[Bana z piéniãdzama]]'' | | | Grace Santiago | |- | rowspan=2|1996 | ''[[Jack (film)|Jack]]'' | | | Wastna Márquez | |- | ''[[Krew i winò]]'' | | | Gabriella | |- | rowspan=3|1997 | ''[[Selena (film)|Selena]]'' | | | [[Selena|Selena Quintanilla]] | |- | ''[[Anakonda (film)|Anakonda]]'' | | | Terri Flores | |- | ''[[Wanoga przez piekło]]'' | | | Grace McKenna | |- | rowspan=2|1998 | ''[[Co z òczu, to z sérca]]'' | | | Karen Sisco | |- | ''[[Mrówka Z]]'' | | | Azteca | [[dubbing]] w jãzëkù angelsczim |- | 2000 | ''[[Sôdzewô cela (film)|Sôdzewô cela]]'' | | | Catherine Deane | |- | rowspan=2|2001 | ''[[Pòwiédz jo]]'' | | | Mary Fiore | |- | ''[[Oczë anioła]]'' | | | Sharon Pogue | |- | rowspan=2|2002 | ''[[Nigdë wiãcy (film)|Nigdë wiãcy]]'' | | | Slim Hiller | |- | ''[[Pokojówka na Manhattanie (film)|Pokojówka na Manhattanie]]'' | | | Marisa Ventura | |- | 2003 | ''Gigli'' | | | Ricki | |- | rowspan=2|2004 | ''[[Dzéwczã z Jersey (film 2004)|Dzéwczã z Jersey]]'' | | | Gertrude Steiney | |- | ''[[Zatańcuj ze mną (film 2004)|Zatańcuj ze mną]]'' | | | Paulina | |- | rowspan=2|2005 | ''[[Ôrt na starkã]]'' | | | Charlotte Cantilini | |- | ''[[Nieskuńczoné żëcé]]'' | | | Jean Gilkyson | |- | rowspan=2|2006 | ''[[Gard smiércë (film 2006)|Gard smiércë ]]'' | | | Lauren Adrian | |- | ''Spiéwôk'' | | | Puchi | |- | 2007 | ''Czëc ritm'' | | | òna sôma | |- | 2010 | ''[[Plan B (film 2010)|Plan B]]'' | | | Zoe | |- | rowspan=2|2012 | ''[[Jak urodzić i nie zwariować]]'' | | | Holly | |- | ''[[Epòka lodówcowô 4: Wanoga kòntinentów]]'' | | | Shira | |- | 2013 | ''Parker'' | | | Leslie Rodgers | |- | rowspan=3|2015 | ''Knôp òd sąsadów'' | | | Claire Peterson | |- | ''Lila & Eve'' | | | Eve Rafael | |- | ''[[Chëcz (film 2015)|Chëcz]]'' | | | Lucy Tucci | |- | 2016 | ''[[Epòka lodówcowô 5: Mòcné ùderzenié]]'' | | | Shira | dubbing w jãzëku angelsczim |- | rowspan=2|2018 | ''Second Act'' | | | Maya | |- | ''Bye Bye Birdie Live!'' | | | Rosie Alvarez | |} === Seriale === {| class="wikitable sortable" |- ! rowspan="2"|Rok ! rowspan="2"|Titël ! colspan="2"|Warczi ! class="unsortable" rowspan="2"|Rola ! class="unsortable" rowspan="2"|Dodôwk |- ! class="unsortable"|<div title="Aktorka" style="text-decoration: none; border-bottom:1px dotted;">A</div> ! class="unsortable"|<div title="Producentka wykonawcza" style="text-decoration: none; border-bottom:1px dotted;">P</div> |- | 1991–1993 | ''In Living Color'' | | | Fly Girl | 61 sztreków |- | 1993 | ''[[Ùsmiéwk kawlu (serial telewizyjny)|Ùsmiéwk kawla]]'' | | | Melinda Lopez | 6 sztreków |- | rowspan=2|1994 | ''South Central'' | | | Lucille | 4 sztreczi | ''Hotel Malibu'' | | | Melinda Lopez | 6 sztreków |- | 2004 | ''[[Will & Grace]]'' | | | òna sôma | 3 sztreczi |- | 2006 | ''[[South Beach]]'' | | | — | 8 sztreków |- | 2010 | ''[[Jak jô pòznôł waji mëmkã]]'' | | | Anita Appleby | |- | 2013– | ''[[The Fosters]]'' | | — | 85 sztreków |- | 2016– | ''[[Uwikłana]]'' | | | Harlee Santos | 26 sztreków |- | 2018 | ''Will & Grace'' | | | òna sôma / Harlee Santos | |} == Nominaceje == * 1998: [[Selena (film)|Selena]] MTV Movie Award nôblëpszô aktórka * 1998: [[Selena (film)|Selena]] Złoty Glob nôblëpszô aktórka , * 1998: [[Anakonda (film)|Anakonda]] Saturn nôblëpszô aktórka, * 1999: American Music Awards – nôblëpszô spiéwôczka Latinoamerykańskô, nôblëpszô nowô artistkô, * 1999: [[If You Had My Love]] MTV Video Music Awards za nôblëpszi teledysk * 1999: [[Co z òczu, to z sérca]] MTV Movie Award nôblëpszô białogòwskô rola, * 2001: [[Cela (film)|Cela]] MTV Movie Award nôblëpszô białogòwskô rola, * 2001: [[Let's Get Loud]] Grammy Award nôblëpszi dokôz Dancebiałogłowsczi, * 2001: American Music Awards nôblëpszô spiéwôczka Pop / Rock, * 2001: [[Cela (film)|Cela]] Saturn najlepsza aktórka, * 2001: [[Waiting for Tonight]] Grammy Award nôblëpszi dokôz Dance, * 2002: American Music Awards nôblëpszô spiéwôczka Hip-Hop / R&B, * 2002: I’m Glad MTV Video Music Awards dlô nôblëpszi spiéwôczczi pop, * 2003: [[Nigdë wiãcy (film)|Nigdy więcej]] Złota Malina nógòrszô aktórka, * 2011: MTV EMA dlô nôblëpszi wokalistczi * 2012: ALMA AWARDS dlô nôblëpszi wokalistczi == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://www.jenniferlopez.com/ Oficjalna strona Jennifer Lopez] * [https://web.archive.org/web/20121105215924/http://www.jenniferlopezonline.com/Default.aspx Jennifer Lopez Online] {{Kòntrola}} {{SORTUJ:Lopez, Jennifer}} [[Kategòrëjô:Amerikańsczé spiéwôrczi]] [[Kategòrëjô:Amerikańsczé aktórczi]] kmxgqr01jnqcfqgjab4cdkzs745u49m 0 11474 210763 203301 2026-08-09T13:46:04Z Terrus38 14026 210763 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} '''Marilyn Monroe''' Marilyn Monroe, włascewié '''Norma Jeane Mortenson''' ùrodzóna 1 czerwińca 1926 w [[Los Angeles]], ùmarła 5 zélnika – amerykańsczi aktórka, kapeluszniczka, piosenkôrka, prodùcentka filmòwa, gwiôzda filmôwa, jikòna kùltury pópularny<ref>Marcel Danesi, Popular Culture: Introductory Perspectives, 2008, s. 111.</ref>. American Film Institute ùmiesciéł ją na szóstim mólu na lisce nówiãkszich aktórek wszech czasów. Monroe swòjã karierã zaczãła w lëtach 40 jakno pin-up gir. Pózni trafiła do swiata filmu, gdze rabòtała dlô [[Columbia Pictures]] [https://web.archive.org/web/20130729145809/http://columbia/ pictures]. W 1951 r. zwiãzała sã z wytwórniã Fox, pò czim wkrótce zyskała pòpùlarnosc dzãką filmom ''Małpia kuracja'', ''Niagara'', ''Mężczyźni wolą blondynki'' czë ''Słomiany wdowiec.'' Zasłynãła z ról stereòtypòwych blondnków, ale wcelała sã również w pãstaceje baro złożóné i dramatéczné. W 1955 r. sztuderowała aktórstwô metodiczne w Actors Studio, założiła swòjã wytwórnię Marilyn Monroe Productions. Żëcë prywatné Monroe bëło pełne pertùrbaceji. Aktórka zmagała sã z ùzależnieniama i problemama psychicznyma. Bëła trzykrôtnie białkã, nie miała dzëcë. Film ''Skłóceni z życiem'' był òstatnim w jej żëcowô drodze, chtërã przerwała nieòczekiwóna smierc w 1962 r. == Żëcë == [[Òbrôzk:Portrait of Marilyn Monroe.jpg|mały]] === Młodosc === Norma Jeane Mortenson ùrodzéła sã w County Hospital w [[Los Angeles]], 1 czerwińca 1926 r., jakno trzece dzeckò [[Gladys Pearl Baker]]<ref> Jaka była prawdziwa Marilyn Monroe?. naobcasach.pl, 2014-09-22. [dostęp 2017-01-21].</ref>. Gladys nié mògła zrezygnowac z rabòty na rzecz òpieczi nad swòją córkã, òddała Normã rodzeznie zastãpczéj. Pò 7 lôtach ôdebrała jã i razã zamieszkały w Hollywood. Rok pózni Gladys zachòrowała na schizofrenię paranoidalną. Òstatk żëca przeżëwała w izolaceji i rzôdkò miôła òkazjã pòtkac sã z córkã. Òstatecznié trafiła do serocinca. Pò lótach tak wspòminała tén czas: „Rodzice wszystkich dzieci w Domu (sierocińcu) umarli. Ja miałam co najmniej jednego rodzica – matkę. Ale ona mnie nie chciała. Zbyt się wstydziłam, aby próbować wyjaśnić to innym dzieciom. Szczęśliwa byłam tylko gdy zabierano nas do kina. Jeane w òkrese dzëctwa miôła bec òfiarã mòlestowanié seksualnégò. Przyznawôła, że w wieku 8 lat była mòlestowóna seksualnié przez lokatóra, ale nié ùjawniła tożsamosce napastnika. Jakno dzëckò jãkała sã i beła dosc wstëdléwa. Szesnastôletnié Norma Jeane wyszła za dwudzestojednoletniégô chłopa, robòtnika. === Droga do sławë === W łżëkwiatë 1944 r. rabòtała pô 10 gòdzënów w Radioplane Munitions Factory. Tam pòtkała fotografa, chterën wykonôł òdjimczi pracownicom fabryczi. Chòcaż niżôdne z jej òdjimków nié òstało òpublikowónych, Norma Jean zdecydowała sã òdejsc z fabryczi i rozpòczãc rabòtã jakno mòdelka. W zélniku 1945 r. wyprowadzëła sã i pòdpisała kontrakt z Blue Book Model Agency. Pòdjãła decyzjã ò zmianié swòjégò wizerënczi – wyprostowała i farbòwanié włosë na blond. Ùważóna bëła za jedną z najcãżej robòtnych mòdelek, a jej òdjimki zdobiły òkładczi taczich cządników, jak „Pageant” czë „Peek”. Dzãkã pòmòcë, swòjej pracodawczyni, wkroczëła do swiata filmu w 1946 r. Jed Aktórka wraz z wpływowym Benem Lyonem wëbrała Marilyn Monroe jakno swòj pseudonim artisticzny. Miono Marilyn nawiãzëwało do gwiôzdy Broadwayu - Marilyn Miller, natomiast Monroe bëło nôzwëskã panieńsczim memki aktórki. Pòczãtkòwò Monroe statistowała w filmach i tak jak inszi niedoswiadczeni aktorzy brała ùdzël w ùczbach spirwu, tuńca, pantomimy i jinszich sesjach òdjimkòwych, a także wzyrała rabòtã na planié filmòwym. Òsobisce marzëła ò karierze pòkroju Jean Harlow. Jej pierszé role gôdóne to ''Dangerous Years'', ''Scudda Hoo! Scudda Hay!''. Pòd wildżim wrażeniém ambicji Monroe beł Sidney Skolsky, dzennikôrz „New York Post“, jaczi prowadzéł pòczytnã kolumnã rozrywkòwã: „To bëło jasne, że Monroe jest gòtowô cãżkò pracowac. Chcëła byc aktorkã i gwizdã filmòwã. Wiedzałem, że nick jej nie pòwsztëma“. Dzãki òżywionôm kòntaktom towarzysczim i domniemanemu romansòwi z Josephem Schenckiem w strëmianniku 1948 r. pòdpisała kòntrakt z Columbia Pictures. Pòd kierunkiem Natashy Lytess rozwijała aktorsczé ùmiejãtnosce, a pònadto przeszła kòlejnã zmianã swòjégò wizerunkù – jej włosë miały òd tej pòry kòlór platynowégò blondu, przeszła również kòrekcjã wady zgryzu. W Columbii zagrała bardziej znaczãcã rolã w niskobùdżetãwëm musicalu ''Dziewczęta z chóru'', jaczi równak nie bëł sukcesem kòmercyjnym. Monroe stracëła kòntrakt w wytwórni. W òmawianym òkrese zwiãzała sã z łowcã talentów Johnnym Hydem, chterën prawdopòdobnie wtedy sfinansował jej òperacje plastéczne pòdbródka i knëra. Pòzbawióna zródła dochodu w 1949 r. pòzowała nagò do òdjimków, chterë w 1953 r. ùkazały sã w pierwszém numerze ''Playboya''. Za sesjã òdjimkòwã ù Toma Kelleya dostôwała zaledwie 50 dolarów, a pò latach gôdała, że zdecydowała sã na tã sesjã bò bëła zdesperowóna, chòc ùważała, że „porządne dziewczyny nie pozują nago”. === Lata 50. Kariera w Hollywood === Wprôwdze Monroe próbowała zdjãc së òdium seksbomby i pragnęła bardziej ambitnych ról, to jednaka producenci pòstrzegali jã przede wszystczim przez pryzmat seksapilu, wskutek czegò występowała w dosc pòdobnych kreacjach aktorsczich m.in. sekretarczi w''Małpiej kuracji''czë w ''Uprzejmie informujemy, że nie są państwo małżeństwem''. Już wówczas aktorka znana bëła z tegò, że na planie zabëła tëkstu, òrãdzała sã, a czasã w ògóle nie stawiała sã na czas w rabòce. Zmagała sã z bezsennoscã, tremã i niskã samoòcenã. W 1953 r. zagrała femme fatale w ''Niagarze'', filmie nakrãcónym w Technicolorze. Sceny, w jaczich aktorka wystãpowała òwinięta tylko w przescieradło lub rãcznik, bëłë wówczas szokùjące i spòtkały sã z protestama srodowisk białczich. Sam film òkazał sã jednako wildżim sukcesem kasowym, ùtorował drogã do sławy Monroe, a także pòtwierdzëł jej status seksbomby. [[Òbrôzk:2017 Kruisherenhotel, Renaissancehuis, hotelkamer 2.jpg|mały]] === Filmë fabùlarné === * [[1947 w filmie|1947]]: ''[[Szokująca panna Pilgrim]]'' (''The Shocking Miss Pilgrim'') jako operatorka telefonu (niewymieniona w czołówce) * 1947: ''Dangerous Years'' jako Evie, kelnerka w Gopher Hole * [[1948 w filmie|1948]]: ''You Were Meant for Me'' (niewymieniona w czołówce) * 1948: ''Scudda-Hoo! Scudda-Hay!'' jako dziewczyna w kajaku (niewymieniona w czołówce) * 1948: ''Green Grass of Wyoming'' jako Epizod z Square Dance (niewymieniona w czołówce) * 1948: ''Dziewczęta z chóru'' (''Ladies of the Chorus'') jako Peggy Martin * [[1949 w filmie|1949]]: ''Szczęśliwa miłość'' (''Love Happy'') jako klientka * [[1950 w filmie|1950]]: ''Błyskawica'' (''The Fireball'') jako Polly * 1950: ''Podróż do Tomahawk'' (''A Ticket to Tomahawk'') jako Clara (niewymieniona w czołówce) * 1950: ''Right Cross'' jako Dusky Ledoux (niewymieniona w czołówce) * 1950: ''[[Asfaltowa dżungla]]'' (''The Asphalt Jungle'') jako Angela Phinlay * 1950: ''[[Wszystko o Ewie]]'' (''All About Eve'') jako panna Claudia Casswell * [[1951 w filmie|1951]]: ''Opowieść z rodzinnych stron'' (''Home Town Story'') jako Iris Martin * 1951: ''As Young as You Feel'' jako Harriet * 1951: ''Pamiętniki Don Giovanniego'' (''Love Nest'') jako Roberta 'Bobbie' Stevens * 1951: ''Pobierzmy się'' (''Let's Make It Legal'') jako Joyce * [[1952 w filmie|1952]]: ''[[Proszę nie pukać]]'' (''Don't Bother to Knock'') jako Nell Forbes * 1952: ''O. Henry przy pełnej widowni'' (''Full House'') jako prostytutka (fragment „The Cop and the Anthem”) * 1952: ''Uprzejmie informujemy, że nie są państwo małżeństwem'' (''We're Not Married!'') jako Annabel Jones Norris * 1952: ''Na krawędzi'' (''Clash by Night'') jako Peggy * 1952: ''[[Małpia kuracja]]'' (''Monkey Business'') jako panna Lois Laurel * [[1953 w filmie|1953]]: ''[[Niagara (film)|Niagara]]'' jako Rose Loomis * 1953: ''[[Mężczyźni wolą blondynki]]'' (''Gentlemen Prefer Blondes'') jako Lorelei Lee * 1953: ''[[Jak poślubić milionera]]'' (''How to Marry a Millionaire'') jako Pola Debevoise * [[1954 w filmie|1954]]: ''[[Nie ma jak show]]'' (''There's No Business Like Show Business'') jako Vicky * 1954: ''[[Rzeka bez powrotu]]'' (''River of No Return'') jako Kay Weston * [[1955 w filmie|1955]]: ''[[Słomiany wdowiec]]'' (''The Seven Year Itch'') jako dziewczyna * [[1956 w filmie|1956]]: ''[[Przystanek autobusowy (film)|Przystanek autobusowy]]'' (''Bus Stop'') jako Cherie * [[1957 w filmie|1957]]: ''[[Książę i aktoreczka]]'' (''The Prince and the Showgirl'') jako Elsie Marina * [[1959 w filmie|1959]]: ''[[Pół żartem, pół serio]]'' (''Some Like It Hot'') jako Sugar Kane Kowalczyk * [[1960 w filmie|1960]]: ''[[Pokochajmy się]]'' (''Let's Make Love'') jako Amanda Dell * [[1961 w filmie|1961]]: ''[[Skłóceni z życiem]]'' (''The Misfits'') jako Roslyn Taber * [[1962 w filmie|1962]]: ''Something's Got to Give'' jako Ellen Wagstaff Arden == Nagrody i nominacje == ; [[César (nagroda filmowa)|'''César''']] * 1959 – najlepsza aktorka zagraniczna – ''[[Książę i aktoreczka]]'' ; [[Złoty Glob|Złote Globy]] * 1957 – nominacja: [[Złoty Glob dla najlepszej aktorki w filmie komediowym lub musicalu|najlepsza aktorka w filmie komediowym lub musicalu]] – ''[[Przystanek autobusowy (film)|Przystanek autobusowy]]'' * 1960 – [[Złoty Glob dla najlepszej aktorki w filmie komediowym lub musicalu|najlepsza aktorka w filmie komediowym lub musicalu]] – ''[[Pół żartem, pół serio]]'' == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} {{SORTUJ:Monroe, Marilyn}} [[Kategòrëjô:Amerikańsczé aktórczi]] 7v20ak9egdsojxobtevxx0xu5sddm1o 0 11475 210764 203985 2026-08-09T13:46:08Z Terrus38 14026 210764 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:First flight2.jpg|mały|Fliger bracynów Wright pòdczas pierszégò lotu]] [[Òbrôzk:Emirates Airbus A380-861 A6-EER MUC 2015 04.jpg|mały|Fliger pasażersczi Airbus A380]] '''Fliger, latawc''' – załogòwi abò bezzałogòwi [[statk]] pòwietrzny cãższi òd pòwietrza (aerodyna), chtëren trzimô sã w [[left|lewce]] dzãka wytwarzanej sile nosnej za pòmòcą nieruchòmëch, w danëch warunkach wzglãdem statkù, skrzëdeł. Cąg pòtrzebny do ùtrzëmania [[prãdkòsc|prãdkòsci]] w loce pòzomim wëtwarzany je przez jeden abò wiãcy silników. Mòżna wyróżnic dwa ôrte napãdów: *Smigòwi, w chtërnym moment òbrotowi silnika zamieniany je na cąg za pòmòcą smigła; do takégò napãdu stosuje sã silniki tłokòwi abò turbinowi, *Òdrzutòwi, w chtërnym cąg wëtwarzany je bezpośrednio w silnikù; zwëkle stosuje sã silniki turbòòdrzutowe, silniki rakietowe wykòrzestëwane są głównie w konstrukcjach eksperymentalnëch abò jakò napãd pòmòcniczi przë starcie. == Historëjô fligra == [[Òbrôzk:Fliegerwerft 2008 Borkum 061.jpg|mały|Dwùpłatowiec Focke-Wulf Fw 44]] Lëdze òd niepamiãtnëch czasów marzëli ò lataniu. Na pòdstawié òbserwacji ptòchów Leonardo da Vinci (1452-1519) zaprojektował pierszą lotniã. Pionierzë latania, tacy jak Niemiec Otto Lilienthal (1848-1896), ùdowòdnili, że szëbòwiec mòże wnieść człowieka w pòwietrze. Pòd kuńc XIX w. wielu wënalazców próbòwało skonstruowac fliger, je to szëbòwiec z napãdem. Ùdało sã to dwóm Amerëkanom bracynom Orville’owi (1871–1948) i Wilburowi (1867–1917) Wrightom, chtërnëm zbùdowali fliger pòruszany silnikiem spalinowëm i w 1903 rokù dokònali pierszégò kontrolowanégò przelotu. Trwał òn 12 sekùnd. Tegò samégò dnia braca dokònali pòstapnëch trzëch przelotów, w chtërnëch fliger przelecał 270 métrów, a nôdłuższi lot trwał 59 sekùnd. Ten [[rok|rok]] ùznajé sã za pòczątk erë fligerów. Bracia Wright nie bëli równak pierszymi, chtërny zasłużyli sã na pòlu bùdowë fligerów. Pierszim człowiekiem, ò chtërnëm mòżna pòwiedzec, że ręzowôł na pòkładze fligera, béł Clément Ader (1841–1925),chtërën wzniósł sã maszëną napãdzaną silnikiem parowëm. Pierszé robòte nad silnikiem òdrzutowëm prowadzono w latach 30. XX stalata. Silniki tłokòwe òkazałë sã niezbyt przydatne przë wilgach prãdkòscach oraz na znacznych wësokòscach, gdze pòwietrze je rozrzedzone. Pòtrzebny béł nowi tëp silnika. Ju w latach 30 brëtëjsczi inżynier Frank Whittle (1907–1996) òpatentował projekt silnika òdrzutowégò, le pierszim òdrzutowcem béł niemiecczi Heinkel He 178, poddany próbom w 1939 rokù. Brëtëjsczici amerëkańsczi òdrzutowce pòjawiłë sã niedłudżo pòtemù, w czase dredżi wòjny swiatowej. Dzôsiejszé tegò tëpù fligerë mògą pòkònac barierã prãdkòscë dzwiãkù. [[Pòlskô|Pòlską]] pòzwa „fliger” wprowadził [[Władysław Umiński|Władësław Umińsczi]]. == Cechë kònstrukcëjné fligerów == [[Òbrôzk:Cechy konstrukcyjne samolotow.svg|mały|Cechë kònstrukcëjné fligerów]] Òglowò òkreslenié charakterëstëcznëch rozwiązań zastosowanych przë bòdowié òkreslonégò fligera. Mògą dotëczëc midzë jinszima: *Liczbë płatów – są to fligrë: **jednopłatowe, **półtorapłatowe **dwupłatowe **trójpłatowe *umòcowania na kadłubie głównégò płatë – są to fligrë: **dolnopłatë **sredniopłatë **górnopłatë - specjalną òdmianą górnopłatu je płat Pùławskégò pòlskiej kònstrukcji; *ilosci zamòntowanëch silników- są to Flieger: **Jednosilnikòwe **Wielosilnikòwe ***Dwusilnikòwé ***Trójsilnikòwé ***Cztërosilnikòwé *lëczba kadłubów – są to fligerë: **Jednokadłùbòwé **Dwukadłùbłowé (tzw. latająca rama, belko wiec) **Bezkadłùbòwé (tzw. latające skrzidło, rzadkò spòtykané) *Ùmòcowania płatu – są to Flieger: **Wòlnoscé **Zastrzałowé *Ôrte pòdwòza- są to fligerë: **Z pòdwòzém stałym **Z pòdwòzém chòwanym *Przeznaczenia **Towarowé **Pasażerské **Cywilné **Òsobisté **Turëstëczné **Rozpòznawczé **Patrolowé **Pòszukiwania òkrãtów pòdwòdnëch **Szturmòwé **Walki radioelektroniczné **Szkòlno – treningòwé **Sportowé **Rekordowé **Ratowniczé **Sanitarné **Transpòrtowé **Bòmbòwé **Mëslëwskié ***Mësliwcé bòmbardującé ***Mësliwcé przechwytującé ***Mësliwcé przewagi pòwietrznej ***Mësliwcé dzenne ***Mësliwcé nocné ***Mësliwcé wielozadaniowé **Wielozadaniowé Flieger bòjowé **Fligerë zwalczaniô òkrãtów pòdwòdnëch *Spòsobu prowadzenia – są to Flieger: **Załogòwé **Bezzałogòwé *Spòsobù startu i lądowanié **Konwencjonalnégò startu i lądowanié **Krótczégò startu i lądowanié **Krótczégò startu i pionowégò lądowanié **Pionowégò startu i lądowanié **Pionowégò startu i konwencjonalnégò lądowanié **Pionowégò abò krótczégò startu i lądowané **Startu katapùltowégò i lądowanié konwencjonalnégò abò krótczégò == Bibliografia == *''Telegram from Orville Wright in Kitty Hawk, North Carolina, to His Father Announcing Four Successful Flights, 1903 December 17 - World Digital Library, www.wdl.org [dostęp 2017-11-26] (ang.)'' *''Encyklopedia pytań i odpowiedzi (Brian Williams)'' *''Janusz Kędzierski: Pod niebem własnym i obcym. Wyd. Min. Obrony Narodowej, 1978, s. 99.'' == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} [[Kategòrëjô:Technika]] p3j5lzs2o47d87x9yb5mqhdhfwurjhx 0 11476 210765 196190 2026-08-09T13:46:12Z Terrus38 14026 210765 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} {{Nôpiérwi pò kaszëbskù}} [[Òbrôzk:Spòdlecznô Szkòla w Starzënie.jpg|mały|Spòdlecznô Szkòla w Starzënie]] '''Spòdleczno Szkòła w Starzënie''' do chtërny nôleżą dzecë ze: [[Starzëno|Starzëna]], [[ Pôrszkòwo|Pôrszkòwa]], [[Kłanino |Kłanina]], [[Môłé Starzëno |Môłégò Starzëna]], [[Redoszewo|Redoszewa]]. == Historiô szkòłë == [[Òbrôzk:Bùdink stôri Szkòlë w Starzënie.jpg|mały|Bùdink stôri Szkòlë w Starzënie]] * W czasach zarabczeniô gôdanié pò pòlskù wënôszałò sã z dodomù. Czas germanizacji òstawiôł znamiona pò se na Pùcczi Zëmie. Piérszé zmiónczi ò szkòłowiznié pòchòdzą z 1718 r. Wëdowiôdómë sã z nich, że pierszô szkòła wëbùdowónô w Radoszewie w drëdzé pòłowie XIX wiekù. Do ti szkòłë chòdzëłë dzecë z Radëszewa i Pôrszkówa. W szkòle bëła jedna szkólnô Wanda Brelowskô. * W 1868 r. w Redoszewié wëbùdowónô nowô szkòła, w chtërny ùczëłë sã dzecë z Redoszewa, Pôrszkòwa i Kłanina. Miéwcowie òkòlnëch miectwów ùgôdelë sã, że do ti szkòlë mdą chòdzëłë dzecë z nëch wsów. W szkòlë ti robilë szkólny: * òd 1920 r. Tadeùsz Kùlik * 1922r. Téòfil Nierzwiczi, Marta Nierzwickô, jich córka Téòfila Sieg. * W Starzënie òrganizowanim òswiatë, juwerno jak w jinszich pòmòrszczich wsach zajimalë sã szkólny: Hipiòlit Górsczi i Tóna Chabòwsczi. Przez pierszé lata Górszczi robił sóm, miôł pòd dozérënkã 145 szkòłowników i robił baro cãżkò. Dopiérze w 1922 r. dostôł drëdżégò szkólnégò - TónaãChabòwsczégo. Hipòlit Górszczi sprôwiôł òbòwiązczi prowadnika starzińnsczi szkòłë, chtërnã przejmął pò prusczim szkólnym Janie Splett. Ùroczëzna przejimniãcô môla òdbëła sã 24 lëstopadnika 1920r. Z krôgam òbrzezków òbeznôł gò òbzérnik szkòlny w bëcé miestnëch wëszëznôw. Pò nim òbrzézczi te sprôwielë Paweł Jakùbek i Jan Grenda. *Jan Grenda béł prowadnikã szkłlë w Stërzenie do wëbùchù II Wòjnë Swiatowi. Władisłôw Kònefka béł przëczińcą i òrganizatorã bùdowë sëtmëklasowi szkòłë spòdleczny w Starzënië. Zbiérôł pieniãdze, òrganizowôł chłopów do robòtë przy ji bùdowie. Dzãka temù w 1936 rokù bëło òtemknienié sédmë klasowi szkòłë z trzëma mieszkaniama dlô szkólnëch. W tim czasu Kònefka béł radnym szkòłë i òkòlnégò òddzéla pòùczënë. Òstatnym dniã jegò żëcô béł 16 lëstopadnik 1939 rokù. Tegô dnia pò apelu wieczórnym òstôł przewiozłi do lasów Piôsnicë i rozstrzélóny. Òb czas wòjnë w szkòle w Starzënie dzecë ùczëłë sã w niemiecczim jãzëkù. Pò skùńczony wòjnie niemiecczich szkòlnëch zastąpiono pòlsczima: Tadeùsz i Wiktoria Wierzbiccë, Janina Pòdjaskô, Heléna Kùlik, Józef Główczewsczi, Francyszek Szëmikowsczi, Paweł Hejnowsczi, Jan Piepka i Téòfila Sieg z dòdomù Nierzwickô. Prowadnika szkłë béł Tadeùsz Kùlik. W pierszich latach chòwaniégò dzecë pisałë na grifie, a póznié w zesziwkach. * W latach 1950- 1968 direkorã szkòłë w Starzënie béł Władisłôw Zwiewka, a szkólnyma: Renata John pò slëbnikù Bòhl, Jadwiga Fikùs pò slëbnikù Zielke, Téòfila Sieg, Lidwinia Stefanowskô, Janina Wróblewskô, Łucja Bizewskô, Tadeùsz Bëczkòwsczi i Zbigniew Mòskalenkò. W nëch latach szkólny co sztërk sã zmienielë. Dwiérnikã béł Józef Gaffke. * W 1969 r. direktorã òstôł Marian Szulc, chtëren béł direktorã do 1978r. Pò nim bëlë: Maria Reszke, Renata Bòhl, Henrik Jakùbczik. * W latach 1981-2003 direktorã szkòłé bëła Eléònora Sołtësińska, chtërna w 1989 r. zacziłã stôwianié nôwi szkòłë, ale z felënkù dëtków robòtë przerwelë. Pò czile latach nowi bùdink béł ùkuńczony. W 1996 r. bëło swiãto òtemknieniô nowi szkòłë w Starzënie. Bùdink stôri szkòłë pò ùprawienim òddelë nazôt dzecòm 01 séwnika 2001 rokù i dzejô do dzys dnia. * Òd 1999 do 2019 w Starzënie dzejało gimnazjum. * W séwnikù 2003 r. direkorã òstôł Artur Surmaj i je nim do dzys dnia. * W 2006 r. [[Gimnazjum]] dostało miono [[Władysław Konefka|Władisława Kònefczi]]. * W séwniku 2016 r. òbchôdóny béł jubleùsz stôri szkòłë- 80 lat i 20 lat nowi szkòłë. == Òbaczë téż == * [[Wësztôłcenié]] == Lëteratura == * Tekst Marzena Redlin szkólnô ze Spòdleczni Szkòlë w Starzënie * Òdjimczi autorka Marzena Redlin, Maciej Wesołowski == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} [[Kategòrëjô:Szkòla w Starzënie| ]] 618ljpsckto6vvs3a7su740qlwz6k63 210780 210765 2026-08-09T13:52:11Z Terrus38 14026 Terrus38 przeniós starnã [[Szkòla w Starzënie]] do [[Spòdlecznô Szkòła w Starzënie]] 210765 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} {{Nôpiérwi pò kaszëbskù}} [[Òbrôzk:Spòdlecznô Szkòla w Starzënie.jpg|mały|Spòdlecznô Szkòla w Starzënie]] '''Spòdleczno Szkòła w Starzënie''' do chtërny nôleżą dzecë ze: [[Starzëno|Starzëna]], [[ Pôrszkòwo|Pôrszkòwa]], [[Kłanino |Kłanina]], [[Môłé Starzëno |Môłégò Starzëna]], [[Redoszewo|Redoszewa]]. == Historiô szkòłë == [[Òbrôzk:Bùdink stôri Szkòlë w Starzënie.jpg|mały|Bùdink stôri Szkòlë w Starzënie]] * W czasach zarabczeniô gôdanié pò pòlskù wënôszałò sã z dodomù. Czas germanizacji òstawiôł znamiona pò se na Pùcczi Zëmie. Piérszé zmiónczi ò szkòłowiznié pòchòdzą z 1718 r. Wëdowiôdómë sã z nich, że pierszô szkòła wëbùdowónô w Radoszewie w drëdzé pòłowie XIX wiekù. Do ti szkòłë chòdzëłë dzecë z Radëszewa i Pôrszkówa. W szkòle bëła jedna szkólnô Wanda Brelowskô. * W 1868 r. w Redoszewié wëbùdowónô nowô szkòła, w chtërny ùczëłë sã dzecë z Redoszewa, Pôrszkòwa i Kłanina. Miéwcowie òkòlnëch miectwów ùgôdelë sã, że do ti szkòlë mdą chòdzëłë dzecë z nëch wsów. W szkòlë ti robilë szkólny: * òd 1920 r. Tadeùsz Kùlik * 1922r. Téòfil Nierzwiczi, Marta Nierzwickô, jich córka Téòfila Sieg. * W Starzënie òrganizowanim òswiatë, juwerno jak w jinszich pòmòrszczich wsach zajimalë sã szkólny: Hipiòlit Górsczi i Tóna Chabòwsczi. Przez pierszé lata Górszczi robił sóm, miôł pòd dozérënkã 145 szkòłowników i robił baro cãżkò. Dopiérze w 1922 r. dostôł drëdżégò szkólnégò - TónaãChabòwsczégo. Hipòlit Górszczi sprôwiôł òbòwiązczi prowadnika starzińnsczi szkòłë, chtërnã przejmął pò prusczim szkólnym Janie Splett. Ùroczëzna przejimniãcô môla òdbëła sã 24 lëstopadnika 1920r. Z krôgam òbrzezków òbeznôł gò òbzérnik szkòlny w bëcé miestnëch wëszëznôw. Pò nim òbrzézczi te sprôwielë Paweł Jakùbek i Jan Grenda. *Jan Grenda béł prowadnikã szkłlë w Stërzenie do wëbùchù II Wòjnë Swiatowi. Władisłôw Kònefka béł przëczińcą i òrganizatorã bùdowë sëtmëklasowi szkòłë spòdleczny w Starzënië. Zbiérôł pieniãdze, òrganizowôł chłopów do robòtë przy ji bùdowie. Dzãka temù w 1936 rokù bëło òtemknienié sédmë klasowi szkòłë z trzëma mieszkaniama dlô szkólnëch. W tim czasu Kònefka béł radnym szkòłë i òkòlnégò òddzéla pòùczënë. Òstatnym dniã jegò żëcô béł 16 lëstopadnik 1939 rokù. Tegô dnia pò apelu wieczórnym òstôł przewiozłi do lasów Piôsnicë i rozstrzélóny. Òb czas wòjnë w szkòle w Starzënie dzecë ùczëłë sã w niemiecczim jãzëkù. Pò skùńczony wòjnie niemiecczich szkòlnëch zastąpiono pòlsczima: Tadeùsz i Wiktoria Wierzbiccë, Janina Pòdjaskô, Heléna Kùlik, Józef Główczewsczi, Francyszek Szëmikowsczi, Paweł Hejnowsczi, Jan Piepka i Téòfila Sieg z dòdomù Nierzwickô. Prowadnika szkłë béł Tadeùsz Kùlik. W pierszich latach chòwaniégò dzecë pisałë na grifie, a póznié w zesziwkach. * W latach 1950- 1968 direkorã szkòłë w Starzënie béł Władisłôw Zwiewka, a szkólnyma: Renata John pò slëbnikù Bòhl, Jadwiga Fikùs pò slëbnikù Zielke, Téòfila Sieg, Lidwinia Stefanowskô, Janina Wróblewskô, Łucja Bizewskô, Tadeùsz Bëczkòwsczi i Zbigniew Mòskalenkò. W nëch latach szkólny co sztërk sã zmienielë. Dwiérnikã béł Józef Gaffke. * W 1969 r. direktorã òstôł Marian Szulc, chtëren béł direktorã do 1978r. Pò nim bëlë: Maria Reszke, Renata Bòhl, Henrik Jakùbczik. * W latach 1981-2003 direktorã szkòłé bëła Eléònora Sołtësińska, chtërna w 1989 r. zacziłã stôwianié nôwi szkòłë, ale z felënkù dëtków robòtë przerwelë. Pò czile latach nowi bùdink béł ùkuńczony. W 1996 r. bëło swiãto òtemknieniô nowi szkòłë w Starzënie. Bùdink stôri szkòłë pò ùprawienim òddelë nazôt dzecòm 01 séwnika 2001 rokù i dzejô do dzys dnia. * Òd 1999 do 2019 w Starzënie dzejało gimnazjum. * W séwnikù 2003 r. direkorã òstôł Artur Surmaj i je nim do dzys dnia. * W 2006 r. [[Gimnazjum]] dostało miono [[Władysław Konefka|Władisława Kònefczi]]. * W séwniku 2016 r. òbchôdóny béł jubleùsz stôri szkòłë- 80 lat i 20 lat nowi szkòłë. == Òbaczë téż == * [[Wësztôłcenié]] == Lëteratura == * Tekst Marzena Redlin szkólnô ze Spòdleczni Szkòlë w Starzënie * Òdjimczi autorka Marzena Redlin, Maciej Wesołowski == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} [[Kategòrëjô:Szkòla w Starzënie| ]] 618ljpsckto6vvs3a7su740qlwz6k63 210806 210780 2026-08-09T20:54:18Z Iketsi 3254 kat. 210806 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} {{Nôpiérwi pò kaszëbskù}} [[Òbrôzk:Spòdlecznô Szkòla w Starzënie.jpg|mały|Spòdlecznô Szkòla w Starzënie]] '''Spòdleczno Szkòła w Starzënie''' do chtërny nôleżą dzecë ze: [[Starzëno|Starzëna]], [[ Pôrszkòwo|Pôrszkòwa]], [[Kłanino |Kłanina]], [[Môłé Starzëno |Môłégò Starzëna]], [[Redoszewo|Redoszewa]]. == Historiô szkòłë == [[Òbrôzk:Bùdink stôri Szkòlë w Starzënie.jpg|mały|Bùdink stôri Szkòlë w Starzënie]] * W czasach zarabczeniô gôdanié pò pòlskù wënôszałò sã z dodomù. Czas germanizacji òstawiôł znamiona pò se na Pùcczi Zëmie. Piérszé zmiónczi ò szkòłowiznié pòchòdzą z 1718 r. Wëdowiôdómë sã z nich, że pierszô szkòła wëbùdowónô w Radoszewie w drëdzé pòłowie XIX wiekù. Do ti szkòłë chòdzëłë dzecë z Radëszewa i Pôrszkówa. W szkòle bëła jedna szkólnô Wanda Brelowskô. * W 1868 r. w Redoszewié wëbùdowónô nowô szkòła, w chtërny ùczëłë sã dzecë z Redoszewa, Pôrszkòwa i Kłanina. Miéwcowie òkòlnëch miectwów ùgôdelë sã, że do ti szkòlë mdą chòdzëłë dzecë z nëch wsów. W szkòlë ti robilë szkólny: * òd 1920 r. Tadeùsz Kùlik * 1922r. Téòfil Nierzwiczi, Marta Nierzwickô, jich córka Téòfila Sieg. * W Starzënie òrganizowanim òswiatë, juwerno jak w jinszich pòmòrszczich wsach zajimalë sã szkólny: Hipiòlit Górsczi i Tóna Chabòwsczi. Przez pierszé lata Górszczi robił sóm, miôł pòd dozérënkã 145 szkòłowników i robił baro cãżkò. Dopiérze w 1922 r. dostôł drëdżégò szkólnégò - TónaãChabòwsczégo. Hipòlit Górszczi sprôwiôł òbòwiązczi prowadnika starzińnsczi szkòłë, chtërnã przejmął pò prusczim szkólnym Janie Splett. Ùroczëzna przejimniãcô môla òdbëła sã 24 lëstopadnika 1920r. Z krôgam òbrzezków òbeznôł gò òbzérnik szkòlny w bëcé miestnëch wëszëznôw. Pò nim òbrzézczi te sprôwielë Paweł Jakùbek i Jan Grenda. *Jan Grenda béł prowadnikã szkłlë w Stërzenie do wëbùchù II Wòjnë Swiatowi. Władisłôw Kònefka béł przëczińcą i òrganizatorã bùdowë sëtmëklasowi szkòłë spòdleczny w Starzënië. Zbiérôł pieniãdze, òrganizowôł chłopów do robòtë przy ji bùdowie. Dzãka temù w 1936 rokù bëło òtemknienié sédmë klasowi szkòłë z trzëma mieszkaniama dlô szkólnëch. W tim czasu Kònefka béł radnym szkòłë i òkòlnégò òddzéla pòùczënë. Òstatnym dniã jegò żëcô béł 16 lëstopadnik 1939 rokù. Tegô dnia pò apelu wieczórnym òstôł przewiozłi do lasów Piôsnicë i rozstrzélóny. Òb czas wòjnë w szkòle w Starzënie dzecë ùczëłë sã w niemiecczim jãzëkù. Pò skùńczony wòjnie niemiecczich szkòlnëch zastąpiono pòlsczima: Tadeùsz i Wiktoria Wierzbiccë, Janina Pòdjaskô, Heléna Kùlik, Józef Główczewsczi, Francyszek Szëmikowsczi, Paweł Hejnowsczi, Jan Piepka i Téòfila Sieg z dòdomù Nierzwickô. Prowadnika szkłë béł Tadeùsz Kùlik. W pierszich latach chòwaniégò dzecë pisałë na grifie, a póznié w zesziwkach. * W latach 1950- 1968 direkorã szkòłë w Starzënie béł Władisłôw Zwiewka, a szkólnyma: Renata John pò slëbnikù Bòhl, Jadwiga Fikùs pò slëbnikù Zielke, Téòfila Sieg, Lidwinia Stefanowskô, Janina Wróblewskô, Łucja Bizewskô, Tadeùsz Bëczkòwsczi i Zbigniew Mòskalenkò. W nëch latach szkólny co sztërk sã zmienielë. Dwiérnikã béł Józef Gaffke. * W 1969 r. direktorã òstôł Marian Szulc, chtëren béł direktorã do 1978r. Pò nim bëlë: Maria Reszke, Renata Bòhl, Henrik Jakùbczik. * W latach 1981-2003 direktorã szkòłé bëła Eléònora Sołtësińska, chtërna w 1989 r. zacziłã stôwianié nôwi szkòłë, ale z felënkù dëtków robòtë przerwelë. Pò czile latach nowi bùdink béł ùkuńczony. W 1996 r. bëło swiãto òtemknieniô nowi szkòłë w Starzënie. Bùdink stôri szkòłë pò ùprawienim òddelë nazôt dzecòm 01 séwnika 2001 rokù i dzejô do dzys dnia. * Òd 1999 do 2019 w Starzënie dzejało gimnazjum. * W séwnikù 2003 r. direkorã òstôł Artur Surmaj i je nim do dzys dnia. * W 2006 r. [[Gimnazjum]] dostało miono [[Władysław Konefka|Władisława Kònefczi]]. * W séwniku 2016 r. òbchôdóny béł jubleùsz stôri szkòłë- 80 lat i 20 lat nowi szkòłë. == Òbaczë téż == * [[Wësztôłcenié]] == Lëteratura == * Tekst Marzena Redlin szkólnô ze Spòdleczni Szkòlë w Starzënie * Òdjimczi autorka Marzena Redlin, Maciej Wesołowski == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Spòdlecznô Szkòła w Starzënie| ]] d3siyueenlmsl85b0hxqia0lffp6pvb 2 11479 210772 181082 2026-08-09T13:46:58Z Terrus38 14026 210772 wikitext text/x-wiki ''Zasadë dynamiczi''' [[Newton/Newtona]] – trzë zasadë leżãce ù podstaw mechaniczi klasyczny sformùłowôny przez Isaaca [[newton|Newtona]] i òpublikòwany w [[Philosophiae Naturalis Principia Mathematica]] w 1687 roku. Zasadë dynamiczi òkreslają związczi mdze ruchem ciała a siłomia działającymi na nie, dlôte zwanó są też prawôma ruchu.Zasadë dënamiczi Newtona są stosowôny do punktów materialnych ,jaczi mówia ò sensu ,że wielkość i sztołt cała òbiekt są zaniedbòny. Legãnda głosi , że Newton sedz^ł pòd jabłònią , czedë spadło na jegò głowa jabłko i tEde miôł swiada że upadek ciał je spowodowany siłu grawitacji. Te zasadë dënamiczi nie działają w ruchu cał cãgłëch..Ùogólnienie zasad dënamiczi Newtona dla ciał sztywnych nipunktowëwëch [[Òbrôzk:Sir_Isaac_Newton_by_Sir_Godfrey_Kneller,_Bt.jpg|thumb|Izaak Newton]] == I zasada dënamiczi Newtona == Jeżle na cało nié działo żôdnô siła abò siłe dzałajucé sã równoważu to ciało to òstaje w spoczòczinkù abò pòruszô sã ruchem jednostajno prostoliniowëm.Wëbierzemë cało spełniajuci założenia zasadë dënamiczii przëpiszemë mu układ òd odniesienia.Kôżdi cało na jaczi nie działo nizodna siła ,bãdze e tim ùkłôdze òdniesienia abò òdpócziwało abò pòruszało sã pò lini prosti. .Kôżdi mu taczimu cało wi mòżna przëpisac ùkłôd odniesienia. Je to zasada [[bezwładnosc|bezwładnosce]]. http://www.epodreczniki.pl/reader/c/140548/v/latest/t/student-canon/m/iAILE0CA4y ==II zasada dënamiczi Newtona== Jeżle na cało dzałô [siła}] niezrównoważonô to całopódze ruchem zmiennym a wartość przyspieszenia w tim ruchu je wprost proporcjonalnu do siłë dzałajucë na to cało a odwrotnie proporcjonalnë do masë cała. Wëbierzemë cało spełniajuci założenia [[zasadë dënamiczii]] przëpiszemë mu [układ òdniesienia].Kôżdi cało na jaczi nie działo nizodna siła ,bãdze e tim ùkłôdze òdniesienia abò òdpócziwało abò pòruszało sã pò lini prosti. .Kôżdi mu taczimu całowi mòżna przëpisac ùkłôd odniesienia. Czedë wëpadkòwu sił działając na cało je równu zeru , to [przëspieszenie] cało je równi zero ,tedë ciało bãdze sã pòruszało ze stało [predkość|prędkòscu} co je równoznaczni z tresce I zasadë dënamiczi. ==III zasada dënamiczi Newtona== Jeżle cało A dzało na cało B jakós [[siłã]] to cało B dzało na cało A siłã o té sami siłe ale oprzeciwnëm zwroce. Zasada akcji i reakcji {{verify}} [[Kategòrëjô:fizyka]] 7muwbw2w20xd7qikl4s6ssjb2156ih4 0 11550 210766 198023 2026-08-09T13:46:24Z Terrus38 14026 210766 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} '''Anita Włodarczyk''' (ùr. [[8 zélnika]] [[1985]] rokù) – [[Pòlskô|pòlskô]] letkòatlétka (szmërgniãcé mlotã). Dwùkrotnô méstrzëni jigrzisk òlimpijsczich ([[2012]], [[2016]]), sztërëkrotnô méstrzëni mésterstwów swiata ([[2009]], [[2013]], [[2015]], [[2017]]), sztërëkrotnô méstrzëni mésterstwów Europy ([[2012]], [[2014]], [[2016]], [[2018]]). Anita Włodarczyk ùrodza sã w Rawiczù. Wychòwëwôła sã w spòrtòwi rodzënie. W 2017 òstôła wybrôna Sportowcã Rokù 2016 w plebiscycie Przeglądu Spòrtowègò. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{DEFAULTSORT:Włodarczyk, Anita}} [[Kategòrëjô:Pòlsczi òlimpijczicë]] ke87v7txzwlss27ujhc8p5u6sc55n5x 0 12188 210767 210522 2026-08-09T13:46:28Z Terrus38 14026 210767 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:2007-07-16-_Karwia-_Karwianka,_droga_w_kierunku_Karwieńskich_Błot.jpg|mały|Karwianka, droga w czerënkù Karwiéńsczich Błot]] '''Karwiéńsczé Błota''' ({{jãz.|pl}} ''Karwieńskie Błota'', {{jãz.|de}} ''Karwenbruch'') – òbéńda bagniskòwò-trzãsawiskòwô w [[Nadmòrsczi Park Krajòbrazny|Nadmòrsczim Parkù Krajòbraznym]] (w bezpòstrzédnym sąsedztwie [[Bôłt|Bôłtu]]), na zôpôd òd [[Karwiô|Karwi]] i Kãpë Òstrowsczi, na wschód òd Wierzchùcyńsczich Błot i ùscégò rzeczi [[Piôsznica|Piôsznicë]]. W 1599 rokù na òbéńdze błot òstała założonô przez starostã Jana Wejhera miescowòsc Karwiéńsczé Błoto (terô Karwiéńsczé Błoto I i Karwiéńsczé Błoto II), zasedlonô przez scygniãtëch òsadników òlãdersczich (główno mennonitów). Òsadnicë òsuszëlë czãscowò òbéńdã błot i zamieszkiwalë w zwartim karnie jaż do pierszich lat XX stalata (zachòwùjąc włôsné, specyficzné kùlturã, jãzëk i tradycje). Na terenie miescowòsce Karwiéńsczé Błoto I znajdëje sã zabëtkòwi smãtôrz ewanielicczi<ref>https://web.archive.org/web/20150210031300/http://wejherowo.naszemiasto.pl/archiwum/nieznany-cmentarz-menonitow-w-karwienskich-blotach,477188,art,t,id,tm.html ''Nieznóny smãtôrz menonitów w Karwiéńsczich Blotach. wejherowo.naszemiasto.pl. [dostãp 2015-02-10]. ({{jãz.|pl}})''</ref>. == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Religiô]] [[Kategòrëjô:Historiô]] gy8opjyvpkj17rxnfn32q5ozovgyx33 210776 210767 2026-08-09T13:48:49Z Terrus38 14026 Terrus38 przeniós starnã [[Karwieńskie Błota]] do [[Karwińsczé Błota]] 210767 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:2007-07-16-_Karwia-_Karwianka,_droga_w_kierunku_Karwieńskich_Błot.jpg|mały|Karwianka, droga w czerënkù Karwiéńsczich Błot]] '''Karwiéńsczé Błota''' ({{jãz.|pl}} ''Karwieńskie Błota'', {{jãz.|de}} ''Karwenbruch'') – òbéńda bagniskòwò-trzãsawiskòwô w [[Nadmòrsczi Park Krajòbrazny|Nadmòrsczim Parkù Krajòbraznym]] (w bezpòstrzédnym sąsedztwie [[Bôłt|Bôłtu]]), na zôpôd òd [[Karwiô|Karwi]] i Kãpë Òstrowsczi, na wschód òd Wierzchùcyńsczich Błot i ùscégò rzeczi [[Piôsznica|Piôsznicë]]. W 1599 rokù na òbéńdze błot òstała założonô przez starostã Jana Wejhera miescowòsc Karwiéńsczé Błoto (terô Karwiéńsczé Błoto I i Karwiéńsczé Błoto II), zasedlonô przez scygniãtëch òsadników òlãdersczich (główno mennonitów). Òsadnicë òsuszëlë czãscowò òbéńdã błot i zamieszkiwalë w zwartim karnie jaż do pierszich lat XX stalata (zachòwùjąc włôsné, specyficzné kùlturã, jãzëk i tradycje). Na terenie miescowòsce Karwiéńsczé Błoto I znajdëje sã zabëtkòwi smãtôrz ewanielicczi<ref>https://web.archive.org/web/20150210031300/http://wejherowo.naszemiasto.pl/archiwum/nieznany-cmentarz-menonitow-w-karwienskich-blotach,477188,art,t,id,tm.html ''Nieznóny smãtôrz menonitów w Karwiéńsczich Blotach. wejherowo.naszemiasto.pl. [dostãp 2015-02-10]. ({{jãz.|pl}})''</ref>. == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Religiô]] [[Kategòrëjô:Historiô]] gy8opjyvpkj17rxnfn32q5ozovgyx33 0 12253 210768 205390 2026-08-09T13:46:34Z Terrus38 14026 210768 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:October 2023 Gaza−Israel conflict.svg|mały|Kôrta wòjnë Izraela z Hamasã (stón na 2023)]] '''Wòjna Izraela z Hamasã''' ('''wòjna w Strefie Gaza''') – zbrojny kònflikt midzë [[Izrael]]em a palestińsczima militarnëma partama, chtëren trwôł głównie w Strefie Gaza òd 7 pazdzérznika 2023 rokù. Biôtczi miały plac téż na Zachòdnym Brzegu [[Jordan (rzéka)|Jordanu]], a [[Hezbollah]] wdôł sã do walki na izraelskò-libańsczi granicë na Gòlanach. To piątnô wòjna midzë Izraelem a Strefą Gaza òd 2008 rokù, bãdącô czãstką izraelskò-palestińsczégò kònfliktu, jak téż nôwiãkszą wòjną w regionie òd czasów wòjnë Jom Kipur sprzed 50 lat. Wòjna zaczãła sã 7 pazdzérznika, ga [[Hamas]] zapùscëł nagłi atak na Izrael. Hamas nazwał swòją òperacëjã „'''Bùrza Al-Aksa'''” ({{jãz.|ar}} عَمَلِيَّة طُوفَان الأقصى). Ze Strefë Gaza òdpàlóné bëło kilka tysiãc rakiet, wëcelowóné głównie w Aszkelon, Sederot i Beer Szewa. Szacëje sã, że òkòło 6000 bòjowników i cywilów przeszło przez graniczną barierã, atakùjąc wojskòwé bazy a téż cywilnëch Izraelitów. W sumie w tim dzéniu zabëto 379 mundurowëch, 725 izraelskich cywilów i 71 òsobów z jinszëch krôjów. 251 ludzi zostało porwanëch do [[Gaza]]. [[Òbrôzk:Damage in Gaza Strip during the October 2023 - 29.jpg|mały|Òdszkòdowaniô w Strefie Gaza]] Izrael òdpòwiedzôł na atak najwiãkszim donëchczas zbòmbardowanim XXI stolatégò. Wòjskò izraelsczé wszczãłë òperacëjã „Żelazné Miecze”, chtërnô òbejmôła ataki na celë militarné, cywilné i humanitarné w Strefie Gaza. 27 pazdzérznika 2023 izraelsczé wojska wkrocziłë do Gaza, deklarując cel znëszenia Hamasu i òswòbodzeni zakładników. Òd tego czasë zgùnało wiãcy jak 47&nbsp;000 [[Palestińczicë|Palestińczików]], w tim wicy jak pòłowa to białczi i dzecë. Zniszczonô bëła wiãkszosc budownictwa w Gazie: szkołë, uniwersytetë, zabëtczi kulturowé, a téż cmentarze. Wòjna miała wielgô reperkusje na swiatòwi scenie. Bëłë masowé protestë, zwłaszcza na òbronã Palestinë. Izrael doznał krytyczi ze stronë krajów muzëłmańsczich i Globalnegò Pòłudnia, a [[Pôłniowô Afrika]] zaskarżëła go do Międzynarodowegò Trëbunału Sprawiedliwoścë. Tymczasem Izrael dostôwał wcyg pòmòc òd Stanów Zjednoczonych, chtërë blokowałë rezolucje ONZ ò zawieszeniu broni. Wmieszani w kònflikt bëlë téż [[Iran]], [[Hezbollah]] a [[Jemen|jemeńsczi]] rebëlë, czëż prowadziło do wicy rozlégłi bitwë w regionie<ref>[https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/swiat/artykuly/9404005,wojna-w-strefie-gazy-rozlewa-sie-po-bliskim-wschodzie.html Wojna w Strefie Gazy rozlewa się po Bliskim Wschodzie], „Dziennik Gazeta Prawna”, 16 stëcznika 2024.</ref>. == Òbaczë téż == * [[Izrael]] * [[Palestinskô]] * [[II swiatowô wòjna]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Izrael]] [[Kategòrëjô:Wòjna]] c9rxhw68t008aawpd5h9szqqltnkl8d 0 12397 210769 209557 2026-08-09T13:46:38Z Terrus38 14026 210769 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Jar Rzeki Raduni.jpg|mały]] '''Wiłóz Rzéczi Redëni''' ({{jãz.|pl}} ''Jar Rzeki Raduni'') – krôjòbrazowi rezerwat przirodë na [[Kaszëbsczé Pòjezerzé|Kaszëbsczim Pòjezerzù]] w [[Kartësczi kréz|kartësczim krézu]], ùsadzóny w 1972 rokù. Zajimô òbrëmienié 84,24 [[Hektar|ha]] (akt namieniający pòdôwôł 74,26 ha). Najdiwô sã w fùlnoscë w [[Òbrëmienié Chronionégò Krôjòbrazù|Òbrëmieniu Chronionégò Krôjòbrazù]] Dolënë Redëni, je téż włączóny do secë [[Nôtëra 2000]]. == Charakteristika == Rezerwat òbjimô stolemny dzél przełomu [[Reduniô|Redëni]], zwónégò Babidolsczim Przełomã, bez mòrenowé grzëpë (zjawiszcze erozjë) z pòrosniãtima grądã i łãgã stokama. Je to jedno z nôbògatniszich na niżu stanowiszczów florë i roscënnoscë ò charakterze pòdgórsczim. Wiłóz Reduni bëł fragmeńtã turisticznégò szlachù czółnowich spłiwów (decyzją Regionalné Direkcjë Òchronë Strzodowiszcza we Gduńsku, zgodno z òbòwiązującym planã òchronë: „Czółnowi ruch rzeką Rëdunią w dzélu pòkriwającëm sã z obrëmienim rezerwatu Wiłóz Rzeki Raduni jest niedozwòlóny”). Nôblëższé môlëznë to Babi Dół, [[Bòrowò (Gmina Kartuzë)|Bòrowò]] i [[Bòrkòwò]]. Znajduje sã na turisticznym szlachu Kartësczim. * Òbrëmienié: 84,24 ha * Minimalny wësok 122 m n.p.m. * Nôwikszi wësok 172 m n.p.m. * Klasë sedlësków i % pòkrëcô: iglasté lasë 24%; miészané lasë 76% == Nôtëra 2000 == Rezerwat leżi w grańcach òbrëmieniô Nôtëra 2000 Wiłóz Rzéczi Redëni PLH220011. Na taczi ôrt definiujã òbrëmienié ''Fòrmùlarz pòdôwków Nôtëra 2000'':<blockquote>„Òbrëmienié objimô przełómòwi dzél rzéczi [[Reduniô|Redëni]]. Rzéka płinié dnã kamowégò wiłozu, twòrząc meandrë. Dolëzna i przëtczé zbòcza (do 45 st. nachileniô) ò wësokòscë do 40 m, poroscãté są lescowim lasã (grądë, łãdżi); placama na dnie wądołu wëstãpùją pòdmòkłé łączi. Rosce tuwò zacht górsczich roscënów a téż jinszich rzôdczich gatënków. Òstoja mô òsoblëwi mikroklimat, ò wësoczé wilgòtnoscë i niższich temperaturach w porównanim z prziległima terenama. Przełóm rzéczi rozcyna rozległi lesny kòmpleks, w chtërnym wastowują grądowé sedlëszcza”.</blockquote> == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} [[Kategòrëjô:Babi Dół]] [[Kategòrëjô:Reduniô]] [[Kategòrëjô:Aleksãdr Majkòwsczi]] aufw0xgb4i0kivegoa4nm4tqyl86xv4 0 12443 210770 203941 2026-08-09T13:46:43Z Terrus38 14026 210770 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Herb Archidiecezja Gdanska.png|mały|Herb Archidiecezji Gduńsczi]] [[Òbrôzk:Plaque with Lord's Prayer in Kashubian language in Oliva Cathedral in Gdańsk.jpg|mały|[[Òjcze Nasz]] pò kaszëbskù na pamiątkòwi tôfli w katédrze w Òlëwie]] '''Archidiecezjô gduńskô''' ({{jãz.|pl}} ''Archidiecezja gdańska'', {{jãz.|la}} ''Archidioecesis Gedanensis''; {{jãz.|de}} ''Erzbistum Danzig'') – bëła nôprzód òd 1925 rokù jakno [[diecezjô gduńskô]] [[Katolëcczi Kòscół|katolëcczégò kòscòła]]. Tu béł biskùpã wiele lat [[Tadeùsz Gòcłowsczi]]. 17 lëstopadnika 1993 rokù òn wëdôł dëszpastersczé wskôzë w sprawie kaszëbsczégò jãzëka w liturgie ë w żëcym Archidiecezji Gduńsczi. Wëdôł òn zgòdã, żebë òb czas Mszë swiãtëch na jaczich są [[Kaszëbi]], bëło mòżno ùżëwac czëtaniów bibliowëch w kaszëbsczim jãzëkù, a téż ùżëwac tégò jãzëka w mòdlëtwie wiérnëch. Zachãcywôł téż do spiéwù nôbòżnëch piesniów w kaszëbsczim jãzëkù. Béł téż razã z kaszëbsczima pielgrzimama w Zemi Swiãti na òdkrëcym tôflë z mòdlëtwą [[Òjcze Nasz]] w Jerozolëmie. Òn pòwiedzôł, że to nie je nick òsoblëwégò, że òn wspòmôgô kaszëbiznã. To je skôrb ti zemi ë chòc òn nie je tu ùrodzony, téj òn chce gò wspòmòc. Wedle nie to je jakbë òbòwiązk miec dbã ò tak wiôlgą kùlturã jak nasza. W kòscelnym spiéwnikù „Dlô Was Panie” (2006) òn mô napisóné: "Kultura Kaszubska napotyka dodatkowe trudności. Ona zmagała się przez wieki z próbą eliminacji przez wrogów i to w różnych okresach naszej historii." Òd Kaszëbów òn dostôł Medal Stolema w 2001 rokù. Terô arcëbiskùpã òrdinariuszã je [[Tadeùsz Wòjda]]. Tu w kòscołach dali czasã mòże czëc [[kaszëbsczi jãzëk]]. == Lëteratura == * J. Borzyszkowski, J. Mordawski, J. Treder: Historia, geografia, język i piśmiennictwo Kaszubów; J. Bòrzëszkòwsczi, J. Mòrdawsczi, J. Tréder: Historia, geògrafia, jãzëk i pismienizna Kaszëbów, Wëdowizna M. Rôżok przë wespółrobòce z Institutã Kaszëbsczim, [[Gduńsk]] 1999, s. 73. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2020/08/13/0415/00946.html Rinunce e nomine, 13.08.2020] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Archidiecezjô gduńskô| ]] kvp9vxf85cjzdlpv83exiv9uq2smwu2 210774 210770 2026-08-09T13:48:12Z Terrus38 14026 Terrus38 przeniós starnã [[Archidiecezjô gduńskô]] do [[Gduńskô archidiecezjô]] 210770 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Herb Archidiecezja Gdanska.png|mały|Herb Archidiecezji Gduńsczi]] [[Òbrôzk:Plaque with Lord's Prayer in Kashubian language in Oliva Cathedral in Gdańsk.jpg|mały|[[Òjcze Nasz]] pò kaszëbskù na pamiątkòwi tôfli w katédrze w Òlëwie]] '''Archidiecezjô gduńskô''' ({{jãz.|pl}} ''Archidiecezja gdańska'', {{jãz.|la}} ''Archidioecesis Gedanensis''; {{jãz.|de}} ''Erzbistum Danzig'') – bëła nôprzód òd 1925 rokù jakno [[diecezjô gduńskô]] [[Katolëcczi Kòscół|katolëcczégò kòscòła]]. Tu béł biskùpã wiele lat [[Tadeùsz Gòcłowsczi]]. 17 lëstopadnika 1993 rokù òn wëdôł dëszpastersczé wskôzë w sprawie kaszëbsczégò jãzëka w liturgie ë w żëcym Archidiecezji Gduńsczi. Wëdôł òn zgòdã, żebë òb czas Mszë swiãtëch na jaczich są [[Kaszëbi]], bëło mòżno ùżëwac czëtaniów bibliowëch w kaszëbsczim jãzëkù, a téż ùżëwac tégò jãzëka w mòdlëtwie wiérnëch. Zachãcywôł téż do spiéwù nôbòżnëch piesniów w kaszëbsczim jãzëkù. Béł téż razã z kaszëbsczima pielgrzimama w Zemi Swiãti na òdkrëcym tôflë z mòdlëtwą [[Òjcze Nasz]] w Jerozolëmie. Òn pòwiedzôł, że to nie je nick òsoblëwégò, że òn wspòmôgô kaszëbiznã. To je skôrb ti zemi ë chòc òn nie je tu ùrodzony, téj òn chce gò wspòmòc. Wedle nie to je jakbë òbòwiązk miec dbã ò tak wiôlgą kùlturã jak nasza. W kòscelnym spiéwnikù „Dlô Was Panie” (2006) òn mô napisóné: "Kultura Kaszubska napotyka dodatkowe trudności. Ona zmagała się przez wieki z próbą eliminacji przez wrogów i to w różnych okresach naszej historii." Òd Kaszëbów òn dostôł Medal Stolema w 2001 rokù. Terô arcëbiskùpã òrdinariuszã je [[Tadeùsz Wòjda]]. Tu w kòscołach dali czasã mòże czëc [[kaszëbsczi jãzëk]]. == Lëteratura == * J. Borzyszkowski, J. Mordawski, J. Treder: Historia, geografia, język i piśmiennictwo Kaszubów; J. Bòrzëszkòwsczi, J. Mòrdawsczi, J. Tréder: Historia, geògrafia, jãzëk i pismienizna Kaszëbów, Wëdowizna M. Rôżok przë wespółrobòce z Institutã Kaszëbsczim, [[Gduńsk]] 1999, s. 73. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2020/08/13/0415/00946.html Rinunce e nomine, 13.08.2020] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Archidiecezjô gduńskô| ]] kvp9vxf85cjzdlpv83exiv9uq2smwu2 10 12448 210779 192292 2026-08-09T13:50:26Z Terrus38 14026 Zmiana elementu docelowego przekierowania z [[Szablóna:Do werifikacëji]] na [[Szablóna:Do werifikacje]] 210779 wikitext text/x-wiki #PATRZ [[Szablóna:Do werifikacje]] 7f9afs6m24p1wybo6de1afs6ycdlq64 14 12630 210803 195096 2026-08-09T20:52:51Z Iketsi 3254 Iketsi przeniós starnã [[Kategòrëjô:Szkòla w Starzënie]] do [[Kategòrëjô:Spòdlecznô Szkòła w Starzënie]]: +Spòdlecznô 195096 wikitext text/x-wiki {{Commons}} [[Kategòrëjô:Szkòłë]] [[Kategòrëjô:Gmina Pùck]] 0g70lp0fxylt3q0ixun1gaxdtqa2zse 0 12996 210771 200206 2026-08-09T13:46:48Z Terrus38 14026 210771 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}}[[Òbrôzk:Jesus de Nazare.jpg|mały|Ikòna dotëgòwôjąca Jezësa z Nazaretu ]] '''Jezës Christus'''<ref>Ewanielie na kaszëbsczi tołmaczoné, z greczi przełożił na [[kaszëbsczi jãzëk]] ò [[Adam Riszard Sykòra|Adam Ryszard Sikora]], Zarząd Główny Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego, Gdańsk 2010, ISBN 978-83-87258-39-9</ref> – chłop dlô chrzescëjôn Bòżi sën. Nowi Testameńt, spisóny w grecczim jãzëkù w latach 52-98 n.e. Zamkòscą Nowégò Testameńtu je [[Ewanielia|Ewanieliô]]<ref>Kaszëbskô Biblëjô; Nowi Testament; IV Ewanjelje, przełożëł [[Frãcëszk Grëcza|Francyszk Grucza]], Hlondianum Poznań 1992, ISBN 83-85203-06-0</ref>, abò "Dobrô Nowina", ò Bòżim królestwie i ò zbawienim rozpòwiôdanô przez Jezësa Christusa i Jegò ùczniów, a téż dzeje pierszich chrzescëjônsczich gmin. Żëdzë i jislam nie ùznają Nowégò Testameńtu za swiãté pisma, chòc jislam ùwôżô Jezësa za proroka. Ewanielia skłôdô sã z 4 ksąg: * '''Sztërë Ewanielie''' - zôpis żëcégò i ùczenié Jezësa Christusa: ** [[Ewanieliô wedle swiãtégò Mateùsza]]; ** [[Ewanieliô wedle swiãtégò Marka]]; ** [[Ewanieliô wedle swiãtégò Łukôsza]]; ** [[Ewanieliô wedle swiãtégò Jana]]. [[Eùgeniusz Gòłąbk]] przetołmacził na [[kaszëbsczi jãzëk]] "Swiãté Pismiona Nowégò Testamentu" (wédóné w 1993r.), Psalmë - "Knéga psalmów" (1999), a téż fragmentë ksãgów Stôrégò Testamentu, chtërne są w lekcjónôrzu "To je Słowò Bòżé" (2007). Z lekcjónarza kòrzëstają ùczãstnicë dosc pòpùlarnëch Mszi swiãtich z liturgią w kaszëbsczim jãzëkù. == Òbaczë téż == * [[Biblëjô]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Lëteratura == * Encyklopediô Biblëjnô. Wyd. trzecé pòprôwioné. Warszawa: Òficëna Wëdawniczô "Vocatio", 2004. * Ewanielie na kaszëbsczi tołmaczoné, z greczi przełożił na [[kaszëbsczi jãzëk]] ò [[Adam Riszard Sykòra|Adam Ryszard Sikora]], Zarząd Główny Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego, Gdańsk 2010, ISBN 978-83-87258-39-9 * Jan Grodzëcczi. "Kòscół dogmatów i tradëcëji" 1963. * Kaszëbskô Biblëjô; Nowi Testament; IV Ewanjelje, przełożëł [[Frãcëszk Grëcza|Francyszk Grucza]], Hlondianum Poznań 1992, ISBN 83-85203-06-0 * Ks. J. Karpecczi, "Różnice wëznaniowé", Warszawa 1961 * Swięté Pismiona Nowégo Testameńtu, skaszëbił E. Gołąbk, Gdańsk : Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie ; Pelplin : Wydawnictwo Diecezjalne, 1993, ISBN 83-85011-65-X[http://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:606396/FULLTEXT02] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Bibliô]] [[Kategòrëjô:Chrzescëjaństwò]] l5dkbjigj4xx4uo3kwwki0qxxj39sas 10 13421 210823 210373 2026-08-10T10:33:24Z Terrus38 14026 210823 wikitext text/x-wiki <div style="font-size: 1.4em; font-weight: bold; margin-top: 0.75em; margin-bottom: 0.5em; border-bottom: 1px solid #a2a9b1; padding-bottom: 0.25em;">Òd nowëch i slédno rozbùdowónëch artiklów…</div> <div style="display: flex; flex-direction: row-reverse; align-items: flex-start; margin-top: 15px;"> <div style="flex-shrink: 0; width: 170px; text-align: right;">[[File:Rzucewo - pałac.jpg|150px|link=|alt=Neògòticczi pałac w Rzucewie]]</div> <div style="flex-grow: 1; padding-right: 10px;"> <ul style="margin: 0; padding-left: 20px;"> <li>…kùli to dało rezydencjów w historie '''[[Rzucewò|Rzucewa]]'''? <small> (''na òdjimkù'') </small></li> <li>…jaczé zortë '''[[miłota|miłotë]]''' wëapartniwelë stôrożëtny Grekòwie?</li> <li>…jak na samim zôczątkù zwa sã '''[[Stokrotka]]'''?</li> <li>…chto wëbùdowôł banową liniã ze Swôrzewa do '''[[Krokòwò|Krokòwa]]'''?</li> <li>…czej człowiek òsedlił '''[[Nowô Zélandiô|nowòzélandzczé òstrowë]]'''?</li> </ul> </div> </div> 21bgfcphp6m3ywhwhuttys9ur83eozb 10 13427 210824 210279 2026-08-10T10:35:17Z Terrus38 14026 210824 wikitext text/x-wiki <noinclude>* [[Wiki:Articzel tidzenia]]</noinclude><div style="margin-top: 1em;"> [[File:Shymkent independence square in 2023.jpg|200px|right|link=Szëmkent|alt=Plac Òrdabasë w Szëmkence]] <div style="font-weight: bold; font-size: 1.4em;">[[Szëmkent]]</div> <div style="margin-top: 0.5em; line-height: 1.6; font-size: 1.25em;">Szëmkent (kaz. Шымкент/Şymkent; rus. Шымкент, Szimkent; do 1992 rokù pò ruskù òficjalno Чимкент, Czimkent) – gard w pôłniowim Kazachstanie. Je jednym òd trzech gardów repùblikańsczégò znaczeniô w kraju, òkòma Astanë ë Ałmatów. Szëmkent stanowi apartną administracyjno-teritorialną òbéńdã ë nie nôleżi do turkistańsczi òbéńdë, chtërna òtôczô miasto. Sztatus gardu repùblikańsczégò znaczeniô dostôł 19 czerwińca 2018 rokù. 1 lëpińca 2026 rokù gard miôł 1 310 681 mieszkańców, bez co béł trzecym nôwikszim gardã Kazachstanu pò Ałmatach ë Astanie. Jegò administracyjnô wiéchrzëzna wënôszô 1163 km². Szëmkent je jednym z nôwôżniészich industriowëch, hańdlowëch, transpòrtowëch, edukacyjnëch ë kùlturalnëch òstrzódków pôłniowégò Kazachstanu. Do przédnëch dzélów jegò gòspòdarczi nôleżą rafinacjô pétru, farmaceùticznô industriô, metalurgiô, produkcjô jôdë, tekstilnô industriô, bùdownictwò, hańdel ë ùsłëdżi. Plac, w jaczim dzysdnia leżi gard, zamieszkóny je òd wicy jak 2200 lat. </div> <div style="margin-top: 1em; font-size: 1.25em; font-weight: bold;">[[Szëmkent|» Czëtôj dali...]]</div> </div> 5tskblvd3vosnhky9idcottz4glohfe 210825 210824 2026-08-10T10:36:02Z Terrus38 14026 210825 wikitext text/x-wiki <noinclude>* [[Wiki:Articzel tidzenia]]</noinclude><div style="margin-top: 1em;"> [[File:Shymkent independence square in 2023.jpg|200px|right|link=Szëmkent|alt=Plac Òrdabasë w Szëmkence]] <div style="font-weight: bold; font-size: 1.4em;">[[Szëmkent]]</div> <div style="margin-top: 0.5em; line-height: 1.6; font-size: 1.25em;">S'''Szëmkent''' ({{jãz.|kk}} '''Шымкент'''/'''Şymkent'''; {{jãz.|ru}} '''Шымкент''', ''Szimkent''; do 1992 rokù pò ruskù òficjalno '''Чимкент''', ''Czimkent'') – gard w pôłniowim [[Kazachstan|Kazachstanie]]. Je jednym òd trzech [[Gard repùblikańsczégò znaczeniô (Kazachstan)|gardów repùblikańsczégò znaczeniô]] w kraju, òkòma [[Astana|Astanë]] ë [[Ałmatë|Ałmatów]]. Szëmkent stanowi apartną administracyjno-teritorialną òbéńdã ë nie nôleżi do turkistańsczi òbéńdë, chtërna òtôczô miasto. Sztatus gardu repùblikańsczégò znaczeniô dostôł 19 czerwińca 2018 rokù. 1 lëpińca 2026 rokù gard miôł 1 310 681 mieszkańców, bez co béł trzecym nôwikszim gardã Kazachstanu pò Ałmatach ë Astanie. Jegò administracyjnô wiéchrzëzna wënôszô 1163 km². Szëmkent je jednym z nôwôżniészich industriowëch, hańdlowëch, transpòrtowëch, edukacyjnëch ë kùlturalnëch òstrzódków pôłniowégò Kazachstanu. Do przédnëch dzélów jegò gòspòdarczi nôleżą rafinacjô pétru, farmaceùticznô industriô, metalurgiô, produkcjô jôdë, tekstilnô industriô, bùdownictwò, hańdel ë ùsłëdżi. Plac, w jaczim dzysdnia leżi gard, zamieszkóny je òd wicy jak 2200 lat. </div> <div style="margin-top: 1em; font-size: 1.25em; font-weight: bold;">[[Szëmkent|» Czëtôj dali...]]</div> </div> i40y4mecbpnhg91kux35zblfmef4jnu 210826 210825 2026-08-10T10:36:13Z Terrus38 14026 210826 wikitext text/x-wiki <noinclude>* [[Wiki:Articzel tidzenia]]</noinclude><div style="margin-top: 1em;"> [[File:Shymkent independence square in 2023.jpg|200px|right|link=Szëmkent|alt=Plac Òrdabasë w Szëmkence]] <div style="font-weight: bold; font-size: 1.4em;">[[Szëmkent]]</div> <div style="margin-top: 0.5em; line-height: 1.6; font-size: 1.25em;">'''Szëmkent''' ({{jãz.|kk}} '''Шымкент'''/'''Şymkent'''; {{jãz.|ru}} '''Шымкент''', ''Szimkent''; do 1992 rokù pò ruskù òficjalno '''Чимкент''', ''Czimkent'') – gard w pôłniowim [[Kazachstan|Kazachstanie]]. Je jednym òd trzech [[Gard repùblikańsczégò znaczeniô (Kazachstan)|gardów repùblikańsczégò znaczeniô]] w kraju, òkòma [[Astana|Astanë]] ë [[Ałmatë|Ałmatów]]. Szëmkent stanowi apartną administracyjno-teritorialną òbéńdã ë nie nôleżi do turkistańsczi òbéńdë, chtërna òtôczô miasto. Sztatus gardu repùblikańsczégò znaczeniô dostôł 19 czerwińca 2018 rokù. 1 lëpińca 2026 rokù gard miôł 1 310 681 mieszkańców, bez co béł trzecym nôwikszim gardã Kazachstanu pò Ałmatach ë Astanie. Jegò administracyjnô wiéchrzëzna wënôszô 1163 km². Szëmkent je jednym z nôwôżniészich industriowëch, hańdlowëch, transpòrtowëch, edukacyjnëch ë kùlturalnëch òstrzódków pôłniowégò Kazachstanu. Do przédnëch dzélów jegò gòspòdarczi nôleżą rafinacjô pétru, farmaceùticznô industriô, metalurgiô, produkcjô jôdë, tekstilnô industriô, bùdownictwò, hańdel ë ùsłëdżi. Plac, w jaczim dzysdnia leżi gard, zamieszkóny je òd wicy jak 2200 lat. </div> <div style="margin-top: 1em; font-size: 1.25em; font-weight: bold;">[[Szëmkent|» Czëtôj dali...]]</div> </div> e0iduhu39hv5y852xjarg8y2677pskf 0 13508 210816 209839 2026-08-10T06:01:06Z Iketsi 3254 + 210816 wikitext text/x-wiki {{Wiele znaczeniów|Kaszëbë (wiele znaczeniów)}} * {{Link if not current|Kaszëbë|| – región}} * {{Link if not current|Kaszëbë (cządnik, 1957–1961)||}} * {{Link if not current|Kaszëbë (film)||}} * {{Link if not current|Kaszuby|| – wies w lubelsczim wòjewództwie}} * {{Link if not current|Kaszuby (dodôwk, 1936–1939)|| – dodôwk regionalny}} * {{Link if not current|Karno Piesni i Tuńca „Kaszëbë”||}} * {{Link if not current|Cassubia (wiele znaczeniów)|| [[Òbrôzk:Disambig_gray.svg|20px|link=]]}}<!-- (wiele znaczeniów) --> <!--* {{Link if not current|Kaszëbë (knéga, 2021)||}} <!-- https://czarne.com.pl/katalog/ksiazki/kaszebe --> * Kaszëbë, Tomasz Słomczyński, Wydawnictwo Czarne * https://czarne.com.pl/katalog/ksiazki/kaszebe * https://czec.pl/Kaszebe * https://histmag.org/Tomasz-Slomczynski-Kaszb-recenzja-i-ocena-23452 * https://kaszubskaksiazka.pl/wszystkie/988-kaszebe.html * https://publio.pl/kaszebe-tomasz-slomczynski,p872152.html * https://woblink.com/ebook/kaszebe-tomasz-slomczynski-218869u * https://www.empik.com/kaszebe-slomczynski-tomasz,p1273444186,ksiazka-p * https://www.enbook.pl/pl/ksiazka/kaszebe_36585240 * https://www.goodreads.com/book/show/58270480-kasz-b * https://www.literaturasautee.pl/slomczynski-kaszebe/ * https://www.swiatksiazki.pl/kaszebe-6767587-ksiazka.html * https://www.taniaksiazka.pl/kaszebe-tomasz-slomczynski-p-1550788.html * https://przegladpolityczny.pl/kaszebe-ksiazka-tygodnia/ * http://zywiolak.pl/wp-content/uploads/2019/05/http___magazynkaszuby_pl_2017_10_nowa-plyta-zywiolaka-recenzja_.pdf * https://kultura.onet.pl/wywiady-i-artykuly/kaszebe-tomasz-slomczynski-wywiad-z-autorem-reportazu-o-kaszubach/rs4wvdx --> 9v2fy1654cb66hzajtxqaecmbtk3xr9 210817 210816 2026-08-10T06:01:34Z Iketsi 3254 --> 210817 wikitext text/x-wiki {{Wiele znaczeniów|Kaszëbë (wiele znaczeniów)}} * {{Link if not current|Kaszëbë|| – región}} * {{Link if not current|Kaszëbë (cządnik, 1957–1961)||}} * {{Link if not current|Kaszëbë (film)||}} * {{Link if not current|Kaszuby|| – wies w lubelsczim wòjewództwie}} * {{Link if not current|Kaszuby (dodôwk, 1936–1939)|| – dodôwk regionalny}} * {{Link if not current|Karno Piesni i Tuńca „Kaszëbë”||}} * {{Link if not current|Cassubia (wiele znaczeniów)|| [[Òbrôzk:Disambig_gray.svg|20px|link=]]}}<!-- (wiele znaczeniów) --> <!--* {{Link if not current|Kaszëbë (knéga, 2021)||}} https://czarne.com.pl/katalog/ksiazki/kaszebe * Kaszëbë, Tomasz Słomczyński, Wydawnictwo Czarne * https://czarne.com.pl/katalog/ksiazki/kaszebe * https://czec.pl/Kaszebe * https://histmag.org/Tomasz-Slomczynski-Kaszb-recenzja-i-ocena-23452 * https://kaszubskaksiazka.pl/wszystkie/988-kaszebe.html * https://publio.pl/kaszebe-tomasz-slomczynski,p872152.html * https://woblink.com/ebook/kaszebe-tomasz-slomczynski-218869u * https://www.empik.com/kaszebe-slomczynski-tomasz,p1273444186,ksiazka-p * https://www.enbook.pl/pl/ksiazka/kaszebe_36585240 * https://www.goodreads.com/book/show/58270480-kasz-b * https://www.literaturasautee.pl/slomczynski-kaszebe/ * https://www.swiatksiazki.pl/kaszebe-6767587-ksiazka.html * https://www.taniaksiazka.pl/kaszebe-tomasz-slomczynski-p-1550788.html * https://przegladpolityczny.pl/kaszebe-ksiazka-tygodnia/ * http://zywiolak.pl/wp-content/uploads/2019/05/http___magazynkaszuby_pl_2017_10_nowa-plyta-zywiolaka-recenzja_.pdf * https://kultura.onet.pl/wywiady-i-artykuly/kaszebe-tomasz-slomczynski-wywiad-z-autorem-reportazu-o-kaszubach/rs4wvdx --> 4zv20fgnc0fdo7x8a7ubwy7ti9ocief 0 13617 210808 210625 2026-08-09T21:59:10Z Terrus38 14026 jãzëkòwô kòrekta (jinô sprawa, czë articzel je ency w zamkłosce a fòrmie) 210808 wikitext text/x-wiki '''Kaszëbskô Paradnica''' – [[Pòlsczi jãzëk|pòlskòjãzëkòwi]] [[pòdkast]] o [[Kaszëbi|kaszëbsczich]] stereòtipach<ref>https://ikm.gda.pl/wydarzenie/otwarty-ikm-kaszebsko-paradnica-podcast-o-kaszubach-2/</ref>. Mòże gò słëchac darmôk m. jin. na karnôlu [[YouTube]]<ref>https://www.youtube.com/@kaszebskoparadnicapodcasto1342</ref>, na [[Spotify]]<ref>https://open.spotify.com/show/6nHe9vQZikcVtnjeQRDgbz</ref> i na iHeart<ref>https://www.iheart.com/podcast/53-kaszebsko-paradnica-podcast-94228321</ref>. Òrganizatór: Stasia Budzisz == Lësta == {| class="wikitable" |+ ! !Data !Dług. !Sezón 1 !Jãz. !'''Lënczi''' |- | align="right" |1 |2022-03-16 | align="right" |38:26 |Taniec ze świętym obrazem. O kaszubskiej duchowości |{{jãz.|pl}} | align="center" |[[Òbrôzk:YouTube full-color icon (2024).svg|20px|alt=YT|link=https://www.youtube.com/watch?v=zUkj2XLAY1s]] [[Òbrôzk:Spotify logo without text.svg|20px|alt=Spotify|link=https://open.spotify.com/episode/5TnVM0MP6iybbFMeJpzdVx]] |- | align="right" |2 |2022-03-21 | align="right" |25:40 |Kim jest pierwsza [[Kaszubska Influencerka]]? |{{jãz.|pl}} | align="center" |[[Òbrôzk:YouTube full-color icon (2024).svg|20px|alt=YT|link=https://www.youtube.com/watch?v=GYNBbPqbxVU]] [[Òbrôzk:Spotify logo without text.svg|20px|alt=Spotify|link=https://open.spotify.com/episode/28OENLo1hgkT4ov9f4C29w]] |- | align="right" |3 |2022-03-22 | align="right" |1:04:09 |Jak się ma patriarchat na Kaszubach? Rozmowa z Eweliną Stefańską |{{jãz.|pl}} | align="center" |[[Òbrôzk:YouTube full-color icon (2024).svg|20px|alt=YT|link=https://www.youtube.com/watch?v=Egdx2DORN-w]] [[Òbrôzk:Spotify logo without text.svg|20px|alt=Spotify|link=https://open.spotify.com/episode/1wQ2gf6qmzi81e5VIljOB1]] |- | align="right" |4 |2022-03-23 | align="right" |33:39 |Czy Kaszuby się zestarzały? Rozmowa z [[Macéj Bańdur|Maciejem Bańdurem]] |{{jãz.|pl}} | align="center" |[[Òbrôzk:YouTube full-color icon (2024).svg|20px|alt=YT|link=https://www.youtube.com/watch?v=dML33nqT2_Q]] [[Òbrôzk:Spotify logo without text.svg|20px|alt=Spotify|link=https://open.spotify.com/episode/3eebTYYLAoiiZAIykC7vDo]] |- | align="right" |5 |2022-03-24 | align="right" |47:50 |Dzikie Kaszuby. Rozmowa z [[Adóm Hébel|Adamem Heblem]] |{{jãz.|pl}} | align="center" |[[Òbrôzk:YouTube full-color icon (2024).svg|20px|alt=YT|link=https://www.youtube.com/watch?v=2JuMKOZYrUk]] [[Òbrôzk:Spotify logo without text.svg|20px|alt=Spotify|link=https://open.spotify.com/episode/5iBJxH2dX0jdNYP5Nmh7xb]] |- ! align="right" | !Data ! align="right" |Dług. !Sezón 2 !Jãz. !'''Lënczi''' |- | align="right" |1 |2022-10-03 | align="right" |34:29 |Kaszuby w reportażu<ref>{{YouTube|kErt6q40NNw|Kaszëbskô Paradnica. Podcast o Kaszubach. Odcinek 1 – Kaszuby w reportażu {{!}} Otwarty IKM|k=IKMGdansk|jaz=pl}}</ref><ref>https://ikm.gda.pl/wydarzenie/otwarty-ikm-kaszebsko-paradnica-podcast-o-kaszubach/</ref> |{{jãz.|pl}} | align="center" |[[Òbrôzk:YouTube full-color icon (2024).svg|20px|alt=YT|link=https://www.youtube.com/watch?v=82-7o4TtWHk]] [[Òbrôzk:Spotify logo without text.svg|20px|alt=Spotify|link=https://open.spotify.com/episode/5v4gA5F1VsLYcZf8bOTM57]] |- | align="right" |2 |2022-10-10 | align="right" |33:55 |Kaszubki w literaturze. [[Martyna Bunda]] – Nieczułość i Kot niebieski<ref>{{YouTube|VoupJ3hABmw|Kaszëbskô Paradnica. Podcast o Kaszubach. Odcinek 2 – Martyna Bunda – Kaszubski w literaturze|k=IKMGdansk|jaz=pl}}</ref><ref>https://ikm.gda.pl/wydarzenie/otwarty-ikm-kaszebsko-paradnica-podcast-o-kaszubach-2/</ref> |{{jãz.|pl}} | align="center" |[[Òbrôzk:YouTube full-color icon (2024).svg|20px|alt=YT|link=https://www.youtube.com/watch?v=fPzQAjoEtbM]] [[Òbrôzk:Spotify logo without text.svg|20px|alt=Spotify|link=https://open.spotify.com/episode/5LZ0DkWJgmdN6TY8Vc2eM2]] |- | align="right" |3 |2022-10-17 | align="right" |45:06 |Kaszubski kosmos w literaturze<ref>{{YouTube|I9r54VuvLnQ|Kaszëbskô Paradnica. Podcast o Kaszubach. Odcinek 3 – Kaszubski kosmos w literaturze {{!}} Otwarty IKM|k=IKMGdansk|jaz=pl}}</ref><ref>https://ikm.gda.pl/wydarzenie/otwarty-ikm-kaszebsko-paradnica-podcast-o-kaszubach-2-2/</ref> |{{jãz.|pl}} | align="center" |[[Òbrôzk:YouTube full-color icon (2024).svg|20px|alt=YT|link=https://www.youtube.com/watch?v=bj-vCjGcags]] [[Òbrôzk:Spotify logo without text.svg|20px|alt=Spotify|link=https://open.spotify.com/episode/3bVBxwB7vuyCBd0jNPruKi]] |- | align="right" |4 |2022-10-24 | align="right" |42:30 |Przełamać tabu. Rozmowa z Katarzyną Włodkowską<ref>{{YouTube|H09tatSeVk4|Kaszëbskô Paradnica. Podcast o Kaszubach. Odcinek 4 – Przełamać tabu. Rozmowa z Katarzyną Włodkowską|k=IKMGdansk|jaz=pl}}</ref><ref>https://ikm.gda.pl/wydarzenie/otwarty-ikm-kaszebsko-paradnica-podcast-o-kaszubach-2-2-2/</ref> |{{jãz.|pl}} | align="center" |[[Òbrôzk:YouTube full-color icon (2024).svg|20px|alt=YT|link=https://www.youtube.com/watch?v=dPy5Txr4d9U]] [[Òbrôzk:Spotify logo without text.svg|20px|alt=Spotify|link=https://open.spotify.com/episode/2AxaIqvz22BOQVie4w7fzj]] |} == Dofinansowanié == * Projekt òstôł zrealizowóny w ramach Programù ''Otwarty IKM''. * Projekt Kaszëbskô Paradnica pòwstôł w ramach Kùlturalnégò Stipendium Miasta Gduńsk. * Grafikã przërëchtowa Lidiô Marek. * Móntowôł Olaf Sawala. == Òbaczë téż == {{Col3 |col1= {{Pòdobnô pòzwa|Paradnica (wiele znaczeniów)}} |col2= === Pòłączoné témë === * [[IKMGdansk]] |col3= === Jiné pòdkastë === {{#categorytree:Pòdkastë|hideroot=on|mode=pages}} }} == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Òficjalnô starna}} * https://www.youtube.com/@kaszebskoparadnicapodcasto1342 * https://www.podchaser.com/podcasts/kaszebsko-paradnica-podcast-o-4267198 * https://ikm.gda.pl/wydarzenie/otwarty-ikm-kaszebsko-paradnica-podcast-o-kaszubach-2/ * https://apcz.umk.pl/LSE/article/view/54952 * https://otwarty.ikm.gda.pl/podcast/kaszebsko-paradnica-przelamac-tabu-rozmowa-z-katarzyna-wlodkowska/ * https://www.jiosaavn.com/shows/kaszebsko-paradnica.-podcast-o-kaszubach/2/2dQdtWpwZqw_ {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Pòdkastë]] [[Kategòrëjô:IKMGdansk]] oa0lgrmkq2tx80652p5ou3hyl7s3y8z 0 13695 210818 210410 2026-08-10T10:05:59Z Terrus38 14026 210818 wikitext text/x-wiki {{Gard-infobox |Gard=Szëmkent |gwôsné miono=Шымкент/Şymkent |dopełniacz=Szëmkentu |adjektiw_mask=szëmkencczi |adjektiw_fem=szëmkenckô |céch=Shymkent logo.svg |fana=Shymkent flag.svg |Kôrta={{Lokalizacëjnô kôrta |mapa=KZ |rozmiar=250 |rodzaj=inline |punkty mapy= {{Lokalizacëjnô kôrta/pùnkt|42°30′N 69°50′E|pòzycjô=left|merk=Red pog.svg|rozmiôr merka=8|òpisënk=[[Szëmkent]]}}}} |państwò=[[Kazachstan]] |wiéchrzëzna=1163 |stopniN=42 |minutN=19 |stopniE=69 |minutE=36 |wysokość=506 |rok=1.07.2026 |lëdztwò=1 310 681 |gęstość=1127 |bùrméster=Gabit Sëzdëkbiekòw |czerënkòwi numer=(+7) 7252 |pòcztowi kòd=160000 |registracëjné tôfle=17 |www=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent |commons=Shymkent }} '''Szëmkent''' ({{jãz.|kk}} '''Шымкент'''/'''Şymkent'''; {{jãz.|ru}} '''Шымкент''', ''Szimkent''; do 1992 rokù pò ruskù òficjalno '''Чимкент''', ''Czimkent'') – gard w pôłniowim [[Kazachstan|Kazachstanie]]. Je jednym òd trzech [[Gard repùblikańsczégò znaczeniô (Kazachstan)|gardów repùblikańsczégò znaczeniô]] w kraju, òkòma [[Astana|Astanë]] ë [[Ałmatë|Ałmatów]]. Szëmkent stanowi apartną administracyjno-teritorialną òbéńdã ë nie nôleżi do turkistańsczi òbéńdë, chtërna òtôczô miasto. Sztatus gardu repùblikańsczégò znaczeniô dostôł 19 czerwińca 2018 rokù.<ref name="status2018">[https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan Ò niechtërnëch sprawach administracyjno-teritorialnégò pòdzéla Repùbliczi Kazachstanu], òficjalnô starna Prezydenta Kazachstanu, 19.06.2018, przëstãp 5.08.2026.</ref> 1 lëpińca 2026 rokù gard miôł 1 310 681 mieszkańców, bez co béł trzecym nôwikszim gardã Kazachstanu pò Ałmatach ë Astanie.<ref name="population2026">[https://stat.gov.kz/ru/region/?param=POPULATION Lëdztwò regionów Repùbliczi Kazachstanu na 1 lëpińca 2026 rokù], Bióro Nôrodny Statisticzi Kazachstanu, przëstãp 5.08.2026.</ref> Jegò administracyjnô wiéchrzëzna wënôszô 1163 km².<ref name="development">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru Plan rozwiju gardu Szëmkent], akimat Szëmkentu, przëstãp 5.08.2026.</ref> Szëmkent je jednym z nôwôżniészich industriowëch, hańdlowëch, transpòrtowëch, edukacyjnëch ë kùlturalnëch òstrzódków pôłniowégò Kazachstanu. Do przédnëch dzélów jegò gòspòdarczi nôleżą rafinacjô pétru, farmaceùticznô industriô, metalurgiô, produkcjô jôdë, tekstilnô industriô, bùdownictwò, hańdel ë ùsłëdżi. Plac, w jaczim dzysdnia leżi gard, zamieszkóny je òd wicy jak 2200 lat.<ref name="archaeology">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/60485?lang=ru Stôrożëtny gard Szëmkent], gov.kz, przëstãp 5.08.2026.</ref> [[Òbrôzk:Shymkent independence square in 2023.jpg|mały|Plac Òrdabasë w Szëmkence w 2023 rokù]] == Etimòlogiô == Wedle nôbarżi rozkòscérzonégò wëklarowaniô miono '''Szëmkent''' skłôdô sã z dwùch dzélów. Słowò ''szëm'' abò ''czim'' mòże òznaczac „trôwã”, „pażëcã”, „darniã” abò „zelony môl”, a pòchôdającé z irańsczich jãzëków słowò ''kent'' znaczi „gard” abò „sedlëszcze”. Miono mòże bëc tej rozmióné jakno „zelony gard”, „gard midzë pażëcama” abò „rozwijający sã gard”. Kùnôszk ''-kent'' je widzec téż w jinëch mionach môlów w [[Westrzédnô Azjô|Westrzédny Azji]], na przëmiôr [[Taszkent]], Żarkent ë Mankent.<ref name="investintro">[https://shymkent.invest.gov.kz/ru/doing-business-here/intro/ Szëmkent – spòdlowé pòdôwczi], Kazakh Invest, przëstãp 5.08.2026.</ref> W rusczich zdrojach z XIX ë XX stalatégò brëkòwónô bëła fòrma '''Czimkent'''. W 1914 rokù miono miasta òstało zmienioné na '''Czerniajew''' na wdôr rusczégò generała Michajiła Czerniajewa, jaczi czerowôł rusczima wòjskama òb czas dobëcô gardu w 1864 rokù. Miono Czimkent wrócëło do ùżëtkù w 1924 rokù. 8 séwnika 1992 rokù òficjalny rusczi pisënk òstôł zmieniony z Чимкент na Шымкент, żebë abë barżi szlachòwac za kazachską wëmòwą.<ref name="rename1992">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P920001800_ Ò zmianie mionów ë ùregùlowanim rusczi transkripcje niechtërnëch administracyjno-teritorialnëch jednostków Kazachstanu], prôwny system Ädilet, 8.09.1992, przëstãp 5.08.2026.</ref> == Historiô == === Stôrożëtné czasë ë strzédné wieczi === Òkòlé terôczasnégò Szëmkentu bëło zamieszkóné ju w stôrożëtnëch czasach. Archeòlogiczné sedlëszcze leżi w historicznym centrum mòdernégò gardu ë mô kòl 4,5 hektara wiéchrzëznë. Dzãka badanióm òdtaconé òstałë wiôrsztë kùlturowëch zaòstałosców, sygającë 14 métrów w głąb. Ceramiczné nalezënë z nôniższich wiôrsztów pòchôdają z kùńca III ë zôczątkù II wiekù p.n.e.<ref name="archaeology" /> Rozwij gardu béł sparłãczony z jegò pòłożenim kòl turów, jaczé łączëłë dolëznã rzéczi [[Syr-dariô]], òazë Westrzédny Azji ë kazachsczé stepë. Blëzë Szëmkentu leżi [[Sajram]], w strzédnëch wiekach znóny jakno Ispidżab, jeden z wôżnëch òstrzódków na [[Jedwôbny Szlach|Jedwôbnym Szlachù]]. Miono Szëmkentu je nadczidłé w ''Zafar-name'' Szarafa ad-Dina Alegò Jazdégò. Nen dokôz òstôł napisóny w XV stalatim ë òpisëje midzë jinszima zdarzenia z lat 1365–1366.<ref name="zafar">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/72607?lang=ru Sétmë przëczënów, bë òdwiedzëc Szëmkent], Sprôwa Turisticznô gardu Szëmkent, przëstãp 5.08.2026.</ref> Gard ë jegò òkòlé w rozmajitëch czasach nôleżałë do rozmajitëch państwów Westrzédny Azje, w tim do państwa Timùridów ë Kazachsczégò chanatu. W XVII ë XVIII stalatim region béł terenã wòjnów midzë Kazachama ë Dżungarama. === Kòkandzczi chanat ë Rusczé Impérium === Na zôczątkù XIX stalatégò Szëmkent wszedł w skłôd [[Kòkandzczi chanat|Kòkandzczégò chanatu]]. Kòl 1810 rokù òstôł przebùdowóny na òbronną festingã ë administracyjné centrum. Cytadela stoja na wëżawie w centrum sedlëszcza ë kòntrolowa drodżi do Taszkentu, Turkistanu ë Sajramu. W séwnikù 1864 rokù festingã zajãłë rusczé wòjska pòd wództwã Michajiła Czerniajewa. Pò rusczi aneksje Czimkent stôł sã sedzbą ùjezdu w syrdarijsczi òbéńdze, w grańcach Turkistańsczégò Generalnégò Gùbernatorstwa. Za czasów Rusczégò Imperium gardowô gòspòdarka òpiéra sã na hańdlu, rzemiãsle ë przerôbianim rolnëch wërobinów. W latach 80. XIX stalatégò òtemkłô òsta tu fabrëka [[Santonina|santoninë]] z bëlëcë ''Artemisia cina''. Ùznôwô sã jã za jednã z pòczątkòwëch pòdjimiznów mòderny farmaceùticzny industrie Szëmkentu. Doprowadzenié banu na zôczątkù XX stalatégò zmòcnił jesz barżi wiersztã miasta jakno hańdlowégò ë transpòrtowégò òstrzódka. === Sowiecczi cząd === Pò [[Pajicznikòwô rewòlucjô|pajicznikòwi rewòlucji]] miasto bëło pòsobno dzélã [[Turkistańskô Aùtonomicznô Sowieckô Socjalisticznô Repùblika|Turkistańsczi Aùtonomiczny Sowiecczi Socjalisticzny Repùbliczi]], [[Kazachskô Aùtonomicznô Sowieckô Socjalisticznô Repùblika|Kazachsczi Aùtonomiczny Sowiecczi Socjalisticzny Repùbliczi]] ë [[Kazachskô Sowieckô Socjalisticznô Repùblika|Kazachsczi Sowiecczi Socjalisticzny Repùbliczi]]. W 1932 rokù Czimkent stôł sã administracyjnym centrum nowò ùsadzony pôłniowòkazachsczi òbéńdë. Òb czas sowiecczi industrializacji zbùdowóné òstałë metalurgiczné, chemiczné, farmaceùticzné, jôdné, tekstilné ë bùdowlané fabrëczi. Jednym z nôwôżniészich pòdjimstwów bëła fabrëka òłowiu w Czimkence. Òb czas [[Drëgô swiatowô wòjna|drëdżi swiatowi wòjnë]] wiele fabrëków ë institucjów z zôpadnëch regionów Sowiecczi Zrzeszë òstało przeniosłëch do Czimkentu. Gard produkòwôł metale, amùnicjã, dzéle do tanków, òpticzné nôrzãdza ë jiné wòjnowé wërobinë. Pò wòjnie lëdztwò rosło baro dinamiczno. Zbùdowóné òstałë nowé mieszkalné dzélnice, szkòłë, uczbòwnie, szpitale ë industriowé zakładë. W latach 80. XX stalatégò dzejanié rozpòczã szëmkenckô rafineriô pétru. === Samòstójny Kazachstan === Pò dobëcym samòstójnotë przez Kazachstan w 1991 rokù, Szëmkent òstôł jednym z nôwôżniészich gòspòdarczich òstrzódków na pôłniu kraju. W 2014 rokù grańce gardu bëłë mòcno pòszerzoné przez przëłączenié wsów ë terenów z sąsadnëch rajonów. W tim samim rokù ùsadzony òstôł czwiôrti gardowi rajón, pózni nazwóny Karataù.<ref name="karatau">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/V14UA002836 Ò ùsadzenim sztwôrtégò rajonu ë ùstanowienim grańców rajonów gardu Szëmkent], system prawny Ädilet, 7.10.2014, przëstãp 5.08.2026.</ref> 19 czerwińca 2018 rokù Szëmkent òstôł wëłączony z pôłniowòkazachsczi òbéńdë ë dostôł [[Gard repùblikańsczégò znaczeniô (Kazachstan)|sztatus gardu repùblikańsczégò znaczeniô]]. Administracyjné centrum òbéńdë bëło przeniosłé do [[Turkistan]]u, a òbéńda dosta miono turkistańsczi.<ref name="status2018" /> W 2022 rokù òstôł ùsadzony piąti gardowi rajón — Turan.<ref name="turan">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/V22E0029189 Ò ùsadzenim rajonu Turan w gardze Szëmkent], system prawny Ädilet, 12.08.2022, przëstãp 5.08.2026.</ref> == Geògrafiô == === Pòłożenié === Szëmkent leżi na pôłniu Kazachstanu, na rówiznie przë zôpadnëch przedgórzach [[Tien-szan]]u, niedalek grańcë z [[Ùzbekistan|Ùzbekistanã]]. Gard leżi kòl 120 km na nordã òd [[Taszkent|Taszkentu]], 690 km na zôpôd òd [[Ałmatë|Ałmatów]] ë wicy jak 1400 km na pôłnié òd [[Astana|Astanë]]. Administracyjnô wiéchrzëzna gardu wënôszô 116 300 hektarów, to je 1163 km².<ref name="development" /> Przédnyma wòdnyma szlachama są rzéczi Badam ë Kòszkarata ze swòją òdnogą mët, Karasu. W gardze je dzewiãc karnôlów ò całowny długòscë kòl 91 km. Słëchają jima karnôle Badam, Szëmkent, Jangiczek, Tekesu ë Kòszkarata. Państwòwé lasë ë zeloné conë gardu zajimają razã kòl 5333 hektarów.<ref name="development" /> === Klimat === Szëmkent mô kòntinentalny klimat z dłudżima, baro gòrącyma ë sëchima latama ë dosc letczima zëmama w przërównanim z nordowima regionama Kazachstanu. Wikszosc òpadów dô òb zëmã ë zymk, a lato wic je sëché. Òb zëmã padô sniég, le trwałô sniegòwô wiôrszta nôczãscy nie leżi długò. Z pòwòdu swòjégò pôłniowégò pòłożeniô ë blëskòscë gór, Szëmkent je jednym z nôbarżi gòrącëch wiôldżich gardów Kazachstanu. == Administracjô == Szëmkent je pòdzelony na piãc gardowëch rajonów:<ref name="akimat">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent?lang=ru Akimat gardu Szëmkent], pòrtal państwòwëch òrganów Kazachstanu, przëstãp 5.08.2026.</ref> # '''Abaj''' # '''Al-Farabi''' # '''Enbekszi''' # '''Karataù''' # '''Turan''' Rajón Karataù ùsadzony òstôł w 2014 rokù, a Turan w 2022 rokù. Na zôczątkù 2026 rokù lëdztwò gardowëch rajonów wëzdrzało tak:<ref name="ethnicity2026">[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/348012/file/ru/ Lëdztwò Repùbliczi Kazachstanu wedle etnicznëch grëpów na zôczątkù 2026 rokù, tabela „Szëmkent”], Biuro Nôrodny Statisticzi Kazachstanu, 27.03.2026, XLSX, przëstãp 5.08.2026.</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" ! style="text-align:left" | Rajón ! Lëdztwò na zôczątkù 2026 |- | style="text-align:left" | Abaj || 259 325 |- | style="text-align:left" | Al-Farabi || 262 566 |- | style="text-align:left" | Enbekszi || 206 679 |- | style="text-align:left" | Karatau || 334 139 |- | style="text-align:left" | Turan || 231 341 |} Na czele wëkònôwczi włôdzë gardu stoji '''''akim''''', chtërnégò fónkcjô szlachùje za bùrméstrã. Òd 5 séwnika 2023 rokù akimã Szëmkentu je '''Gabit Abdimażitułë Sëzdëkbiekòw'''.<ref name="akim">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/about/structure/people/37043?lang=ru Syzdykbekow Gabit Abdimàżitowicz], akimat gardu Szëmkent, przëstãp 5.08.2026.</ref> == Demògrafiô == Szëmkent je jednym z nôchùdzy roscącëch miastów Kazachstanu. Lëczba jegò mieszkańców przeszła jeden milion w 2018 rokù. Na zôczątkù 2026 rokù w gardze dało 1 294 050 mieszkańców, a 1 lëpińca 2026 rokù — 1 310 681.<ref name="population2026" /><ref name="ethnicity2026" /> Òd stëcznika do maja 2026 rokù nôtërny przërost lëdztwa wëniósł 8287 lëdzy. W tim czasu ùrodzëło sã 10 261 lëdzy, a ùmarło 1974. Saldo migracji bëło dodatné ë wënôszało 5783 lëdzy.<ref name="statistics">[https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Szëmkent – krótczi wëńdzenié spòlëznowò-gòspòdarczégò rozwiju regionu], Biuro Nôrodny Statisticzi Kazachstanu, przëstãp 5.08.2026.</ref> === Etniczny skłôd === Szëmkent je wieleetnicznym ë wielekùlturowim gardã. Wedle òficjalnëch pòdôwków na zôczątkù 2026 rokù hewò są nôwikszé etniczné grëpë:<ref name="ethnicity2026"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" ! style="text-align:left" | Etnicznô grëpa ! Lëczba ! Dzél |- | style="text-align:left" | Kazaszë || 929 724 || 71,85% |- | style="text-align:left" | Ùzbecë || 203 098 || 15,69% |- | style="text-align:left" | Ruscë || 74 404 || 5,75% |- | style="text-align:left" | Azerowie || 23 814 || 1,84% |- | style="text-align:left" | Tatarzë || 11 346 || 0,88% |- | style="text-align:left" | Jiné grëpë || 51 664 || 3,99% |} Państwòwim jãzëkã je [[Kazachsczi jãzëk|kazachsczi]]. W państwòwëch institucjach ë môlowi administracji òkòma kazachsczégò òficjalno brëkòwóny je téż [[Rusczi jãzëk|rusczi]]. Zacht dzél mieszkańców gôdô téż pò [[Ùzbecczi jãzëk|ùzbeckù]]. == Gòspòdarka == Szëmkent je jednym z nôwikszich industriowëch ë hańdlowëch òstrzódków Kazachstanu. Przédnyma dzélama gòspòdarczi są: * rafinacjô pétru * farmaceùticznô industriô * metalurgiô * produkcjô jôdë ë napitków * tekstilnô ë òbleczënkòwô industriô * produkcjô bùdowlanëch materiałów * transpòrt ë logistika * wiôldżi ë môłi hańdel * bùdownictwò ë ùsłëdżi W pierszim wiertlu 2026 rokù regionalny produkt brutto wëniósł 1,351838 biliona [[tenge]], co òznôczało realny rost ò 8,9% w przërównanim z tim samim cządã 2025 rokù. Ùsłëdżi twòrzëłë 61,6% gòspòdarki, a produkcjô wôrów 30,1%.<ref name="statistics"/> Òd stëcznika do czerwińca 2026 rokù industriowô produkcëjô bëła wôrt 817,4593 miliarda tenge – 11% wicy jak w tim samim cządze 2025 rokù. Produkcjô w przerôbny industrie ùrosła ò 9,6%.<ref name="statistics"/> Bùdowlané robòtë bëłë w tim czasu wôrté 136,2557 miliarda tenge. Do ùżëtkù òddóné òstało 558 600 m² nowëch mieszkalnëch lokalów. Inwesticje w trwałi kapitał wënôszałë 308,3848 miliarda tenge.<ref name="statistics" /> Jednym z nôwôżniészich pòdjimstwów je [[szëmkenckô rafineriô pétru]], produkùjącô benzynã, nanëkòwi òléj, fligrowi péter ë jiné pétrowé wërobinë. Gard mô téż długą tradicjã farmaceùticzi ë pôrã mòdernëch fabrëków léków. W gardze dzejô specjalnô gòspòdarczô cona Pôłnié, czile industriowëch conów ë transpòrtowò-logisticzné òstrzódczi. 1 lëpińca 2026 rokù w Szëmkence bëło zaregistrowónëch 29 410 prawnëch òsobów, z jaczich 24 907 dzejało. Wikszosc aktiwnëch pòdmiotów stanowiłë môłé pòdjimstwa.<ref name="statistics"/> == Transpòrt == Szëmkent je wôżnym transpòrtowim wãzłã pôłniowégò Kazachstanu. Drogòwé, banowé ë fligrowé sparłãczenia łączą gò z Taszkentã, Turkistanã, Tarazã, Ałmatama ë jinyma regionama kraju. Bez gard abò jegò òkòlé jidą midzënôrodné turë Taszkent – Szëmkent – Taraz – Ałmatë ë Taszkent – Szëmkent – Turkistan – Samara.<ref name="development"/> === Gardowi transpòrt === Pùbliczny transpòrt òpiérô sã przédno na rozbùdowóny sécë [[aùtobùs|aùtobùsowëch]]ow liniów. Łączą one centrum z bùtnowima dzélnicama ë terenama przëłączonyma do gardu pò pòszerzenim grańców w 2014 rokù. Za przejôzd mòże płacëc elektronicznyma kartama ë jinyma cyfrowima metodama. === Banowi transpòrt === Szëmkencczi banóf leżi na linii łączący Taszkent, Arys, Taraz ë Ałmatë. Z gardu jachają pasażersczé banë do nôwikszich gardów Kazachstanu ë niechtërnëch sąsadnëch krajów. Na zôpôd òd Szëmkentu leżi Arës I, jeden z nôwôżniészich banowëch wãzłów Kazachstanu. === Fligrowi transpòrt === Midzënôrodny fligerplac Szëmkent òbsłëgùje krajowé ë midzënôrodné lecbë ë je jedną z przédnëch bazów fligrowi kòmpanie SCAT Airlines. 25 gòdnika 2024 rokù òtemkłi òstôł nowi pasażersczi terminal ò wiéchrzëznie 40 000 m². Jegò òtemkniãcé zwikszëło roczną mòżlëwòtã òbsłëdżi latawiszcza z 800 tësãcy do 6 milionów pasażerów.<ref name="airport">[https://www.gov.kz/memleket/entities/transport/press/news/details/1055087?lang=ru Fligerplace Astany, Ałmaty, Szëmkentu ë Aktobe bãdą mùltimòdowima òstrzódkama], Ministerstwò Transpòrtu Kazachstanu, przëstãp 5.08.2026.</ref> Planë rozwiju òbjimają bùdowã nowi drodżi do startu ë lądowaniô ò długòscë 3,5 km ë transpòrtowò-logisticznégò òstrzódka sparłãczonégò ze specjalną gòspòdarczą coną Pôłnié. == Edukacjô ë nôùka == Szëmkent je wôżnym òstrzódkã wëższi edukacji w pôłniowim Kazachstanie. W gardze dzejają ùniwersytetë, akademie, technika, warkòwé szkòłë ë badérsczé institucje. Do przédnëch wëższich szkòłów nôleżą: * '''Pôłniowòkazachsczi Badérsczi Ùniwersytet m. Mùchtara Aùezowa''', jeden z nôwikszich wielewietwiowëch ùniwersytetów w kraju * '''Pôłniowòkazachskô Medicznô Akademiô''', szpecjalizëjącô sã w medicynie, farmacji ë nôùkach ò zdrowim * '''Pôłniowòkazachsczi Pedagògiczny Ùniwersytet m. Ôzbekalégò Żanibiekòwa''' * Szëmkencczi Ùniwersytet * Ùniwersytet Miras * Inowacyjny Ùniwersytet Westrzédny Azji W miesczich ùniwersytetach ùczą sã sztudérzë z całégò Kazachstanu, Ùzbekistanu ë jinëch krajów Westrzédny Azje. == Zdrowié == Szëmkent je wôżnym medicznym òstrzódkã dlô całégò pôłniowégò Kazachstanu. W gardze są òglowé szpitale, diagnosticzné centra, kardiologicznô, ònkòlogicznô ë infekcyjnô òpieka, rodnicë, pòlikliniczi, ratënkòwé służbë ë priwatné kliniczi. Farmaceùticznô tradicjô gardu zaczã sã w XIX stalatim òd produkcje santoninë. Dzysdnia kòntinuùją jã nowòczasné fabrëczi léków ë Pôłniowòkazachskô Medicznô Akademiô. == Kùltura == W Szëmkence dzejają kazachsczé, rusczé ë ùzbecczé téatrë, mùzea, ksążnice, kòncertowé zale, artisticzné galerie ë kulturalné centra. Do nôwôżniészich kulturalnëch instytucëjów nôleżą: * Kazachsczi Akademicczi Dramaticzny Téater m. Żumata Szanina * Rusczi Dramaticzny Téater * Téater Òperë ë Baletu * Ùzbecczi Dramaticzny Téater * Téater Pùpów ë Młodzëznë * Regionalné Historiczné Mùzeùm * Mùzeùm Òfiar Pòliticznëch Represjów * historiczno-kulturalny kómpleks „Szëm Kała” W 2020 rokù Szëmkent òstôł ògłoszony '''Kùlturalną Stolëcą Zrzesznicë Samòstójnëch Państw'''. W tim samim rokù òbchòdzył swòjã 2200. roczëznã. == Turistika == Nôwôżniészim historicznym môlã je kómpleks Szym Kała, ùsadzony na terenie stôrodôwnégò sedlëszcza ë dôwny kòkandzczi cytadelë. Kómpleks òbjimô archeòlogòwé wëkòpalëszcza, òdbùdowóné òbronné elementë, mùzealné place ë rozezdrzawné pónktë. Do jinëch znónëch môlów nôleżą: * plac Òrdabasë * pòmnik „Żer-Ana” * Park Samòstójnotë * pòmnik Bajdibek-bija * Park Abaja * dendrologiczny park m. Asanbaja Askarowa * szëmkencczi zoòlogiczny ògród * piechtnô cona Arbat * promenada nad Kòszkaratą * meczetë, prawòsłôwné cerkwie ë historiczné bùdinczi w centrum gardu Ze Szëmkentu turiscë mògą téż rëgnąc do Sajramù, Nôrodnégò Parkù Sajram-Ùgam, rezerwatu rodë Aksu-Żabagëłë, Turkistanu ë stôrodôwnégò gardu Otrar. == Architektura ë rozwij == Gardowi òbrôz Szëmkentu łączi historiczné centrum, mieszkalné dzélnice z sowiecczégò czasu ë nowé sedlëszcza z nowòczasnyma bùdinkama. Pò pòszerzenim miesczich grańców w 2014 rokù bùdownictwò rozwijało sã òsoblëwie w nordowëch, zôpadnëch ë nordowò-zôpadnëch dzélach. Do wôżnëch nowëch sedlëszczów nôleżą Turan, Shymkent City, Bòzarëk ë Tassaj. Rozwij miasta òbjimô bùdowã nowëch drogów, szkòłów, szpitalów, wòdny ë gazowi sécë, parków, spòrtowëch òbiektów ë kùlturalnëch centrów. W pierszi pòłowie 2026 rokù òddóné òstało do ùżëtkù 558 600 m² nowëch mieszkalnëch placów.<ref name="statistics" /> == Spòrt == W Szëmkence pòpùlarné są [[fùsbal]], [[Piscowanié|piscowané]], gimnastika, tenys, płëwanié ë kòlarstwò. Przédnym chłopsczim fùsbalowim klubã je [[Òrdabasë Szëmkent|Òrdabasë]], jaczi w 2023 rokù pierszi rôz wëgrôł mésterstwò Kazachstanu. Białczi klub BIIK Szëmkent wiele razy wëgrôwôł mésterstwò Kazachstanu ë grôł w eùropejsczich klubòwëch turniérach. Nôwôżniészim spòrtowim òbiektã je Centralny Sztadión m. Każëmùkana Mùngajtpasułë. W gardze są téż spòrtowé zale, tenysowé centra, płëwalnie ë atléticzny kómpleks. == Strzodowiszcze == Przédné ekòlogiczné problemë Szëmkentu są sparłãczoné z industriowima ë transpòrtowima nôkalënama, jakòscą lëftu, czëszczenim brudny wòdë, smiecama ë òchroną zelonëch conów. Miesczé programë òbjimają mòdernizacjã fabrëków, pòszérzanié gazowi sécë, brëkòwanié ekòlogiczniészich aùtobùsów, dba ò rzéczi ë karnôle ë sadzenié nowëch drzéwiãt.<ref name="development" /> Do wôżnëch nôtërnëch ë wëpòczinkòwëch môlów nôleżą rzéka Badam, zdrzódła Kòszkarata ë Karasu, dendrologiczny park ë miesczi zelony pas. == Partnersczé gardë == * [[Òbrôzk:Flag of China.svg|tło|22x22px]] [[Baiyin]] * [[Òbrôzk:Flag of Tajikistan.svg|tło|22x22px]] [[Chodżent|Chùdżand]] * [[Òbrôzk:Flag of Italy.svg|tło|22x22px]] [[Grosseto]] * [[Òbrôzk:Flag of Belarus.svg|tło|22x22px]] [[Mohilew|Mahilewò]] * [[Òbrôzk:Flag of Thailand.svg|tło|22x22px]] [[Pattaya]] * [[Òbrôzk:Flag of Greece.svg|tło|22x22px]] [[Acharnon]] * [[Òbrôzk:Flag of the United Kingdom (3-5).svg|tło|22x22px]] [[Stevenage]] * [[Òbrôzk:Flag of Turkey.svg|tło|22x22px]] [[Jizmir]] * [[Òbrôzk:Flag of Turkey.svg|tło|22x22px]] [[Eskişehir]] == Òbaczë téż == * [[Kazachstan]] * [[Astana]] * [[Ałmatë]] * [[Jedwôbny Szlach]] * [[Gardë w Kazachstanie]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Òficjalnô starna akimatu gardu Szëmkent] {{jãz.|kk}} {{jãz.|ru}} * [https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Òficjalnô statisticzi Szëmkentu] {{jãz.|ru}} * [https://visit-shymkent.com/ Turisticzny pòrtal Szëmkentu] * [https://shymkent.invest.gov.kz/ Inwesticëjny pòrtal Szëmkentu] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kazachstan]] [[Kategòrëjô:Gardë w Azëji]] bhvpk7pkikou5e94s45b5tbuixo3kn4 210819 210818 2026-08-10T10:22:07Z Terrus38 14026 /* Spòrt */ 210819 wikitext text/x-wiki {{Gard-infobox |Gard=Szëmkent |gwôsné miono=Шымкент/Şymkent |dopełniacz=Szëmkentu |adjektiw_mask=szëmkencczi |adjektiw_fem=szëmkenckô |céch=Shymkent logo.svg |fana=Shymkent flag.svg |Kôrta={{Lokalizacëjnô kôrta |mapa=KZ |rozmiar=250 |rodzaj=inline |punkty mapy= {{Lokalizacëjnô kôrta/pùnkt|42°30′N 69°50′E|pòzycjô=left|merk=Red pog.svg|rozmiôr merka=8|òpisënk=[[Szëmkent]]}}}} |państwò=[[Kazachstan]] |wiéchrzëzna=1163 |stopniN=42 |minutN=19 |stopniE=69 |minutE=36 |wysokość=506 |rok=1.07.2026 |lëdztwò=1 310 681 |gęstość=1127 |bùrméster=Gabit Sëzdëkbiekòw |czerënkòwi numer=(+7) 7252 |pòcztowi kòd=160000 |registracëjné tôfle=17 |www=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent |commons=Shymkent }} '''Szëmkent''' ({{jãz.|kk}} '''Шымкент'''/'''Şymkent'''; {{jãz.|ru}} '''Шымкент''', ''Szimkent''; do 1992 rokù pò ruskù òficjalno '''Чимкент''', ''Czimkent'') – gard w pôłniowim [[Kazachstan|Kazachstanie]]. Je jednym òd trzech [[Gard repùblikańsczégò znaczeniô (Kazachstan)|gardów repùblikańsczégò znaczeniô]] w kraju, òkòma [[Astana|Astanë]] ë [[Ałmatë|Ałmatów]]. Szëmkent stanowi apartną administracyjno-teritorialną òbéńdã ë nie nôleżi do turkistańsczi òbéńdë, chtërna òtôczô miasto. Sztatus gardu repùblikańsczégò znaczeniô dostôł 19 czerwińca 2018 rokù.<ref name="status2018">[https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan Ò niechtërnëch sprawach administracyjno-teritorialnégò pòdzéla Repùbliczi Kazachstanu], òficjalnô starna Prezydenta Kazachstanu, 19.06.2018, przëstãp 5.08.2026.</ref> 1 lëpińca 2026 rokù gard miôł 1 310 681 mieszkańców, bez co béł trzecym nôwikszim gardã Kazachstanu pò Ałmatach ë Astanie.<ref name="population2026">[https://stat.gov.kz/ru/region/?param=POPULATION Lëdztwò regionów Repùbliczi Kazachstanu na 1 lëpińca 2026 rokù], Bióro Nôrodny Statisticzi Kazachstanu, przëstãp 5.08.2026.</ref> Jegò administracyjnô wiéchrzëzna wënôszô 1163 km².<ref name="development">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru Plan rozwiju gardu Szëmkent], akimat Szëmkentu, przëstãp 5.08.2026.</ref> Szëmkent je jednym z nôwôżniészich industriowëch, hańdlowëch, transpòrtowëch, edukacyjnëch ë kùlturalnëch òstrzódków pôłniowégò Kazachstanu. Do przédnëch dzélów jegò gòspòdarczi nôleżą rafinacjô pétru, farmaceùticznô industriô, metalurgiô, produkcjô jôdë, tekstilnô industriô, bùdownictwò, hańdel ë ùsłëdżi. Plac, w jaczim dzysdnia leżi gard, zamieszkóny je òd wicy jak 2200 lat.<ref name="archaeology">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/60485?lang=ru Stôrożëtny gard Szëmkent], gov.kz, przëstãp 5.08.2026.</ref> [[Òbrôzk:Shymkent independence square in 2023.jpg|mały|Plac Òrdabasë w Szëmkence w 2023 rokù]] == Etimòlogiô == Wedle nôbarżi rozkòscérzonégò wëklarowaniô miono '''Szëmkent''' skłôdô sã z dwùch dzélów. Słowò ''szëm'' abò ''czim'' mòże òznaczac „trôwã”, „pażëcã”, „darniã” abò „zelony môl”, a pòchôdającé z irańsczich jãzëków słowò ''kent'' znaczi „gard” abò „sedlëszcze”. Miono mòże bëc tej rozmióné jakno „zelony gard”, „gard midzë pażëcama” abò „rozwijający sã gard”. Kùnôszk ''-kent'' je widzec téż w jinëch mionach môlów w [[Westrzédnô Azjô|Westrzédny Azji]], na przëmiôr [[Taszkent]], Żarkent ë Mankent.<ref name="investintro">[https://shymkent.invest.gov.kz/ru/doing-business-here/intro/ Szëmkent – spòdlowé pòdôwczi], Kazakh Invest, przëstãp 5.08.2026.</ref> W rusczich zdrojach z XIX ë XX stalatégò brëkòwónô bëła fòrma '''Czimkent'''. W 1914 rokù miono miasta òstało zmienioné na '''Czerniajew''' na wdôr rusczégò generała Michajiła Czerniajewa, jaczi czerowôł rusczima wòjskama òb czas dobëcô gardu w 1864 rokù. Miono Czimkent wrócëło do ùżëtkù w 1924 rokù. 8 séwnika 1992 rokù òficjalny rusczi pisënk òstôł zmieniony z Чимкент na Шымкент, żebë abë barżi szlachòwac za kazachską wëmòwą.<ref name="rename1992">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P920001800_ Ò zmianie mionów ë ùregùlowanim rusczi transkripcje niechtërnëch administracyjno-teritorialnëch jednostków Kazachstanu], prôwny system Ädilet, 8.09.1992, przëstãp 5.08.2026.</ref> == Historiô == === Stôrożëtné czasë ë strzédné wieczi === Òkòlé terôczasnégò Szëmkentu bëło zamieszkóné ju w stôrożëtnëch czasach. Archeòlogiczné sedlëszcze leżi w historicznym centrum mòdernégò gardu ë mô kòl 4,5 hektara wiéchrzëznë. Dzãka badanióm òdtaconé òstałë wiôrsztë kùlturowëch zaòstałosców, sygającë 14 métrów w głąb. Ceramiczné nalezënë z nôniższich wiôrsztów pòchôdają z kùńca III ë zôczątkù II wiekù p.n.e.<ref name="archaeology" /> Rozwij gardu béł sparłãczony z jegò pòłożenim kòl turów, jaczé łączëłë dolëznã rzéczi [[Syr-dariô]], òazë Westrzédny Azji ë kazachsczé stepë. Blëzë Szëmkentu leżi [[Sajram]], w strzédnëch wiekach znóny jakno Ispidżab, jeden z wôżnëch òstrzódków na [[Jedwôbny Szlach|Jedwôbnym Szlachù]]. Miono Szëmkentu je nadczidłé w ''Zafar-name'' Szarafa ad-Dina Alegò Jazdégò. Nen dokôz òstôł napisóny w XV stalatim ë òpisëje midzë jinszima zdarzenia z lat 1365–1366.<ref name="zafar">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/72607?lang=ru Sétmë przëczënów, bë òdwiedzëc Szëmkent], Sprôwa Turisticznô gardu Szëmkent, przëstãp 5.08.2026.</ref> Gard ë jegò òkòlé w rozmajitëch czasach nôleżałë do rozmajitëch państwów Westrzédny Azje, w tim do państwa Timùridów ë Kazachsczégò chanatu. W XVII ë XVIII stalatim region béł terenã wòjnów midzë Kazachama ë Dżungarama. === Kòkandzczi chanat ë Rusczé Impérium === Na zôczątkù XIX stalatégò Szëmkent wszedł w skłôd [[Kòkandzczi chanat|Kòkandzczégò chanatu]]. Kòl 1810 rokù òstôł przebùdowóny na òbronną festingã ë administracyjné centrum. Cytadela stoja na wëżawie w centrum sedlëszcza ë kòntrolowa drodżi do Taszkentu, Turkistanu ë Sajramu. W séwnikù 1864 rokù festingã zajãłë rusczé wòjska pòd wództwã Michajiła Czerniajewa. Pò rusczi aneksje Czimkent stôł sã sedzbą ùjezdu w syrdarijsczi òbéńdze, w grańcach Turkistańsczégò Generalnégò Gùbernatorstwa. Za czasów Rusczégò Imperium gardowô gòspòdarka òpiéra sã na hańdlu, rzemiãsle ë przerôbianim rolnëch wërobinów. W latach 80. XIX stalatégò òtemkłô òsta tu fabrëka [[Santonina|santoninë]] z bëlëcë ''Artemisia cina''. Ùznôwô sã jã za jednã z pòczątkòwëch pòdjimiznów mòderny farmaceùticzny industrie Szëmkentu. Doprowadzenié banu na zôczątkù XX stalatégò zmòcnił jesz barżi wiersztã miasta jakno hańdlowégò ë transpòrtowégò òstrzódka. === Sowiecczi cząd === Pò [[Pajicznikòwô rewòlucjô|pajicznikòwi rewòlucji]] miasto bëło pòsobno dzélã [[Turkistańskô Aùtonomicznô Sowieckô Socjalisticznô Repùblika|Turkistańsczi Aùtonomiczny Sowiecczi Socjalisticzny Repùbliczi]], [[Kazachskô Aùtonomicznô Sowieckô Socjalisticznô Repùblika|Kazachsczi Aùtonomiczny Sowiecczi Socjalisticzny Repùbliczi]] ë [[Kazachskô Sowieckô Socjalisticznô Repùblika|Kazachsczi Sowiecczi Socjalisticzny Repùbliczi]]. W 1932 rokù Czimkent stôł sã administracyjnym centrum nowò ùsadzony pôłniowòkazachsczi òbéńdë. Òb czas sowiecczi industrializacji zbùdowóné òstałë metalurgiczné, chemiczné, farmaceùticzné, jôdné, tekstilné ë bùdowlané fabrëczi. Jednym z nôwôżniészich pòdjimstwów bëła fabrëka òłowiu w Czimkence. Òb czas [[Drëgô swiatowô wòjna|drëdżi swiatowi wòjnë]] wiele fabrëków ë institucjów z zôpadnëch regionów Sowiecczi Zrzeszë òstało przeniosłëch do Czimkentu. Gard produkòwôł metale, amùnicjã, dzéle do tanków, òpticzné nôrzãdza ë jiné wòjnowé wërobinë. Pò wòjnie lëdztwò rosło baro dinamiczno. Zbùdowóné òstałë nowé mieszkalné dzélnice, szkòłë, uczbòwnie, szpitale ë industriowé zakładë. W latach 80. XX stalatégò dzejanié rozpòczã szëmkenckô rafineriô pétru. === Samòstójny Kazachstan === Pò dobëcym samòstójnotë przez Kazachstan w 1991 rokù, Szëmkent òstôł jednym z nôwôżniészich gòspòdarczich òstrzódków na pôłniu kraju. W 2014 rokù grańce gardu bëłë mòcno pòszerzoné przez przëłączenié wsów ë terenów z sąsadnëch rajonów. W tim samim rokù ùsadzony òstôł czwiôrti gardowi rajón, pózni nazwóny Karataù.<ref name="karatau">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/V14UA002836 Ò ùsadzenim sztwôrtégò rajonu ë ùstanowienim grańców rajonów gardu Szëmkent], system prawny Ädilet, 7.10.2014, przëstãp 5.08.2026.</ref> 19 czerwińca 2018 rokù Szëmkent òstôł wëłączony z pôłniowòkazachsczi òbéńdë ë dostôł [[Gard repùblikańsczégò znaczeniô (Kazachstan)|sztatus gardu repùblikańsczégò znaczeniô]]. Administracyjné centrum òbéńdë bëło przeniosłé do [[Turkistan]]u, a òbéńda dosta miono turkistańsczi.<ref name="status2018" /> W 2022 rokù òstôł ùsadzony piąti gardowi rajón — Turan.<ref name="turan">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/V22E0029189 Ò ùsadzenim rajonu Turan w gardze Szëmkent], system prawny Ädilet, 12.08.2022, przëstãp 5.08.2026.</ref> == Geògrafiô == === Pòłożenié === Szëmkent leżi na pôłniu Kazachstanu, na rówiznie przë zôpadnëch przedgórzach [[Tien-szan]]u, niedalek grańcë z [[Ùzbekistan|Ùzbekistanã]]. Gard leżi kòl 120 km na nordã òd [[Taszkent|Taszkentu]], 690 km na zôpôd òd [[Ałmatë|Ałmatów]] ë wicy jak 1400 km na pôłnié òd [[Astana|Astanë]]. Administracyjnô wiéchrzëzna gardu wënôszô 116 300 hektarów, to je 1163 km².<ref name="development" /> Przédnyma wòdnyma szlachama są rzéczi Badam ë Kòszkarata ze swòją òdnogą mët, Karasu. W gardze je dzewiãc karnôlów ò całowny długòscë kòl 91 km. Słëchają jima karnôle Badam, Szëmkent, Jangiczek, Tekesu ë Kòszkarata. Państwòwé lasë ë zeloné conë gardu zajimają razã kòl 5333 hektarów.<ref name="development" /> === Klimat === Szëmkent mô kòntinentalny klimat z dłudżima, baro gòrącyma ë sëchima latama ë dosc letczima zëmama w przërównanim z nordowima regionama Kazachstanu. Wikszosc òpadów dô òb zëmã ë zymk, a lato wic je sëché. Òb zëmã padô sniég, le trwałô sniegòwô wiôrszta nôczãscy nie leżi długò. Z pòwòdu swòjégò pôłniowégò pòłożeniô ë blëskòscë gór, Szëmkent je jednym z nôbarżi gòrącëch wiôldżich gardów Kazachstanu. == Administracjô == Szëmkent je pòdzelony na piãc gardowëch rajonów:<ref name="akimat">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent?lang=ru Akimat gardu Szëmkent], pòrtal państwòwëch òrganów Kazachstanu, przëstãp 5.08.2026.</ref> # '''Abaj''' # '''Al-Farabi''' # '''Enbekszi''' # '''Karataù''' # '''Turan''' Rajón Karataù ùsadzony òstôł w 2014 rokù, a Turan w 2022 rokù. Na zôczątkù 2026 rokù lëdztwò gardowëch rajonów wëzdrzało tak:<ref name="ethnicity2026">[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/348012/file/ru/ Lëdztwò Repùbliczi Kazachstanu wedle etnicznëch grëpów na zôczątkù 2026 rokù, tabela „Szëmkent”], Biuro Nôrodny Statisticzi Kazachstanu, 27.03.2026, XLSX, przëstãp 5.08.2026.</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" ! style="text-align:left" | Rajón ! Lëdztwò na zôczątkù 2026 |- | style="text-align:left" | Abaj || 259 325 |- | style="text-align:left" | Al-Farabi || 262 566 |- | style="text-align:left" | Enbekszi || 206 679 |- | style="text-align:left" | Karatau || 334 139 |- | style="text-align:left" | Turan || 231 341 |} Na czele wëkònôwczi włôdzë gardu stoji '''''akim''''', chtërnégò fónkcjô szlachùje za bùrméstrã. Òd 5 séwnika 2023 rokù akimã Szëmkentu je '''Gabit Abdimażitułë Sëzdëkbiekòw'''.<ref name="akim">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/about/structure/people/37043?lang=ru Syzdykbekow Gabit Abdimàżitowicz], akimat gardu Szëmkent, przëstãp 5.08.2026.</ref> == Demògrafiô == Szëmkent je jednym z nôchùdzy roscącëch miastów Kazachstanu. Lëczba jegò mieszkańców przeszła jeden milion w 2018 rokù. Na zôczątkù 2026 rokù w gardze dało 1 294 050 mieszkańców, a 1 lëpińca 2026 rokù — 1 310 681.<ref name="population2026" /><ref name="ethnicity2026" /> Òd stëcznika do maja 2026 rokù nôtërny przërost lëdztwa wëniósł 8287 lëdzy. W tim czasu ùrodzëło sã 10 261 lëdzy, a ùmarło 1974. Saldo migracji bëło dodatné ë wënôszało 5783 lëdzy.<ref name="statistics">[https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Szëmkent – krótczi wëńdzenié spòlëznowò-gòspòdarczégò rozwiju regionu], Biuro Nôrodny Statisticzi Kazachstanu, przëstãp 5.08.2026.</ref> === Etniczny skłôd === Szëmkent je wieleetnicznym ë wielekùlturowim gardã. Wedle òficjalnëch pòdôwków na zôczątkù 2026 rokù hewò są nôwikszé etniczné grëpë:<ref name="ethnicity2026"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" ! style="text-align:left" | Etnicznô grëpa ! Lëczba ! Dzél |- | style="text-align:left" | Kazaszë || 929 724 || 71,85% |- | style="text-align:left" | Ùzbecë || 203 098 || 15,69% |- | style="text-align:left" | Ruscë || 74 404 || 5,75% |- | style="text-align:left" | Azerowie || 23 814 || 1,84% |- | style="text-align:left" | Tatarzë || 11 346 || 0,88% |- | style="text-align:left" | Jiné grëpë || 51 664 || 3,99% |} Państwòwim jãzëkã je [[Kazachsczi jãzëk|kazachsczi]]. W państwòwëch institucjach ë môlowi administracji òkòma kazachsczégò òficjalno brëkòwóny je téż [[Rusczi jãzëk|rusczi]]. Zacht dzél mieszkańców gôdô téż pò [[Ùzbecczi jãzëk|ùzbeckù]]. == Gòspòdarka == Szëmkent je jednym z nôwikszich industriowëch ë hańdlowëch òstrzódków Kazachstanu. Przédnyma dzélama gòspòdarczi są: * rafinacjô pétru * farmaceùticznô industriô * metalurgiô * produkcjô jôdë ë napitków * tekstilnô ë òbleczënkòwô industriô * produkcjô bùdowlanëch materiałów * transpòrt ë logistika * wiôldżi ë môłi hańdel * bùdownictwò ë ùsłëdżi W pierszim wiertlu 2026 rokù regionalny produkt brutto wëniósł 1,351838 biliona [[tenge]], co òznôczało realny rost ò 8,9% w przërównanim z tim samim cządã 2025 rokù. Ùsłëdżi twòrzëłë 61,6% gòspòdarki, a produkcjô wôrów 30,1%.<ref name="statistics"/> Òd stëcznika do czerwińca 2026 rokù industriowô produkcëjô bëła wôrt 817,4593 miliarda tenge – 11% wicy jak w tim samim cządze 2025 rokù. Produkcjô w przerôbny industrie ùrosła ò 9,6%.<ref name="statistics"/> Bùdowlané robòtë bëłë w tim czasu wôrté 136,2557 miliarda tenge. Do ùżëtkù òddóné òstało 558 600 m² nowëch mieszkalnëch lokalów. Inwesticje w trwałi kapitał wënôszałë 308,3848 miliarda tenge.<ref name="statistics" /> Jednym z nôwôżniészich pòdjimstwów je [[szëmkenckô rafineriô pétru]], produkùjącô benzynã, nanëkòwi òléj, fligrowi péter ë jiné pétrowé wërobinë. Gard mô téż długą tradicjã farmaceùticzi ë pôrã mòdernëch fabrëków léków. W gardze dzejô specjalnô gòspòdarczô cona Pôłnié, czile industriowëch conów ë transpòrtowò-logisticzné òstrzódczi. 1 lëpińca 2026 rokù w Szëmkence bëło zaregistrowónëch 29 410 prawnëch òsobów, z jaczich 24 907 dzejało. Wikszosc aktiwnëch pòdmiotów stanowiłë môłé pòdjimstwa.<ref name="statistics"/> == Transpòrt == Szëmkent je wôżnym transpòrtowim wãzłã pôłniowégò Kazachstanu. Drogòwé, banowé ë fligrowé sparłãczenia łączą gò z Taszkentã, Turkistanã, Tarazã, Ałmatama ë jinyma regionama kraju. Bez gard abò jegò òkòlé jidą midzënôrodné turë Taszkent – Szëmkent – Taraz – Ałmatë ë Taszkent – Szëmkent – Turkistan – Samara.<ref name="development"/> === Gardowi transpòrt === Pùbliczny transpòrt òpiérô sã przédno na rozbùdowóny sécë [[aùtobùs|aùtobùsowëch]]ow liniów. Łączą one centrum z bùtnowima dzélnicama ë terenama przëłączonyma do gardu pò pòszerzenim grańców w 2014 rokù. Za przejôzd mòże płacëc elektronicznyma kartama ë jinyma cyfrowima metodama. === Banowi transpòrt === Szëmkencczi banóf leżi na linii łączący Taszkent, Arys, Taraz ë Ałmatë. Z gardu jachają pasażersczé banë do nôwikszich gardów Kazachstanu ë niechtërnëch sąsadnëch krajów. Na zôpôd òd Szëmkentu leżi Arës I, jeden z nôwôżniészich banowëch wãzłów Kazachstanu. === Fligrowi transpòrt === Midzënôrodny fligerplac Szëmkent òbsłëgùje krajowé ë midzënôrodné lecbë ë je jedną z przédnëch bazów fligrowi kòmpanie SCAT Airlines. 25 gòdnika 2024 rokù òtemkłi òstôł nowi pasażersczi terminal ò wiéchrzëznie 40 000 m². Jegò òtemkniãcé zwikszëło roczną mòżlëwòtã òbsłëdżi latawiszcza z 800 tësãcy do 6 milionów pasażerów.<ref name="airport">[https://www.gov.kz/memleket/entities/transport/press/news/details/1055087?lang=ru Fligerplace Astany, Ałmaty, Szëmkentu ë Aktobe bãdą mùltimòdowima òstrzódkama], Ministerstwò Transpòrtu Kazachstanu, przëstãp 5.08.2026.</ref> Planë rozwiju òbjimają bùdowã nowi drodżi do startu ë lądowaniô ò długòscë 3,5 km ë transpòrtowò-logisticznégò òstrzódka sparłãczonégò ze specjalną gòspòdarczą coną Pôłnié. == Edukacjô ë nôùka == Szëmkent je wôżnym òstrzódkã wëższi edukacji w pôłniowim Kazachstanie. W gardze dzejają ùniwersytetë, akademie, technika, warkòwé szkòłë ë badérsczé institucje. Do przédnëch wëższich szkòłów nôleżą: * '''Pôłniowòkazachsczi Badérsczi Ùniwersytet m. Mùchtara Aùezowa''', jeden z nôwikszich wielewietwiowëch ùniwersytetów w kraju * '''Pôłniowòkazachskô Medicznô Akademiô''', szpecjalizëjącô sã w medicynie, farmacji ë nôùkach ò zdrowim * '''Pôłniowòkazachsczi Pedagògiczny Ùniwersytet m. Ôzbekalégò Żanibiekòwa''' * Szëmkencczi Ùniwersytet * Ùniwersytet Miras * Inowacyjny Ùniwersytet Westrzédny Azji W miesczich ùniwersytetach ùczą sã sztudérzë z całégò Kazachstanu, Ùzbekistanu ë jinëch krajów Westrzédny Azje. == Zdrowié == Szëmkent je wôżnym medicznym òstrzódkã dlô całégò pôłniowégò Kazachstanu. W gardze są òglowé szpitale, diagnosticzné centra, kardiologicznô, ònkòlogicznô ë infekcyjnô òpieka, rodnicë, pòlikliniczi, ratënkòwé służbë ë priwatné kliniczi. Farmaceùticznô tradicjô gardu zaczã sã w XIX stalatim òd produkcje santoninë. Dzysdnia kòntinuùją jã nowòczasné fabrëczi léków ë Pôłniowòkazachskô Medicznô Akademiô. == Kùltura == W Szëmkence dzejają kazachsczé, rusczé ë ùzbecczé téatrë, mùzea, ksążnice, kòncertowé zale, artisticzné galerie ë kulturalné centra. Do nôwôżniészich kulturalnëch instytucëjów nôleżą: * Kazachsczi Akademicczi Dramaticzny Téater m. Żumata Szanina * Rusczi Dramaticzny Téater * Téater Òperë ë Baletu * Ùzbecczi Dramaticzny Téater * Téater Pùpów ë Młodzëznë * Regionalné Historiczné Mùzeùm * Mùzeùm Òfiar Pòliticznëch Represjów * historiczno-kulturalny kómpleks „Szëm Kała” W 2020 rokù Szëmkent òstôł ògłoszony '''Kùlturalną Stolëcą Zrzesznicë Samòstójnëch Państw'''. W tim samim rokù òbchòdzył swòjã 2200. roczëznã. == Turistika == Nôwôżniészim historicznym môlã je kómpleks Szym Kała, ùsadzony na terenie stôrodôwnégò sedlëszcza ë dôwny kòkandzczi cytadelë. Kómpleks òbjimô archeòlogòwé wëkòpalëszcza, òdbùdowóné òbronné elementë, mùzealné place ë rozezdrzawné pónktë. Do jinëch znónëch môlów nôleżą: * plac Òrdabasë * pòmnik „Żer-Ana” * Park Samòstójnotë * pòmnik Bajdibek-bija * Park Abaja * dendrologiczny park m. Asanbaja Askarowa * szëmkencczi zoòlogiczny ògród * piechtnô cona Arbat * promenada nad Kòszkaratą * meczetë, prawòsłôwné cerkwie ë historiczné bùdinczi w centrum gardu Ze Szëmkentu turiscë mògą téż rëgnąc do Sajramù, Nôrodnégò Parkù Sajram-Ùgam, rezerwatu rodë Aksu-Żabagëłë, Turkistanu ë stôrodôwnégò gardu Otrar. == Architektura ë rozwij == Gardowi òbrôz Szëmkentu łączi historiczné centrum, mieszkalné dzélnice z sowiecczégò czasu ë nowé sedlëszcza z nowòczasnyma bùdinkama. Pò pòszerzenim miesczich grańców w 2014 rokù bùdownictwò rozwijało sã òsoblëwie w nordowëch, zôpadnëch ë nordowò-zôpadnëch dzélach. Do wôżnëch nowëch sedlëszczów nôleżą Turan, Shymkent City, Bòzarëk ë Tassaj. Rozwij miasta òbjimô bùdowã nowëch drogów, szkòłów, szpitalów, wòdny ë gazowi sécë, parków, spòrtowëch òbiektów ë kùlturalnëch centrów. W pierszi pòłowie 2026 rokù òddóné òstało do ùżëtkù 558 600 m² nowëch mieszkalnëch placów.<ref name="statistics" /> == Spòrt == W Szëmkence pòpùlarné są [[fùsbal]], [[piscowanié]], gimnastika, tenys, płëwanié ë kòlarstwò. Przédnym chłopsczim fùsbalowim klubã je [[Òrdabasë Szëmkent|Òrdabasë]], jaczi w 2023 rokù pierszi rôz wëgrôł mésterstwò Kazachstanu. Białczi klub BIIK Szëmkent wiele razy wëgrôwôł mésterstwò Kazachstanu ë grôł w eùropejsczich klubòwëch turniérach. Nôwôżniészim spòrtowim òbiektã je Centralny Sztadión m. Każëmùkana Mùngajtpasułë. W gardze są téż spòrtowé zale, tenysowé centra, płëwalnie ë atléticzny kómpleks. == Strzodowiszcze == Przédné ekòlogiczné problemë Szëmkentu są sparłãczoné z industriowima ë transpòrtowima nôkalënama, jakòscą lëftu, czëszczenim brudny wòdë, smiecama ë òchroną zelonëch conów. Miesczé programë òbjimają mòdernizacjã fabrëków, pòszérzanié gazowi sécë, brëkòwanié ekòlogiczniészich aùtobùsów, dba ò rzéczi ë karnôle ë sadzenié nowëch drzéwiãt.<ref name="development" /> Do wôżnëch nôtërnëch ë wëpòczinkòwëch môlów nôleżą rzéka Badam, zdrzódła Kòszkarata ë Karasu, dendrologiczny park ë miesczi zelony pas. == Partnersczé gardë == * [[Òbrôzk:Flag of China.svg|tło|22x22px]] [[Baiyin]] * [[Òbrôzk:Flag of Tajikistan.svg|tło|22x22px]] [[Chodżent|Chùdżand]] * [[Òbrôzk:Flag of Italy.svg|tło|22x22px]] [[Grosseto]] * [[Òbrôzk:Flag of Belarus.svg|tło|22x22px]] [[Mohilew|Mahilewò]] * [[Òbrôzk:Flag of Thailand.svg|tło|22x22px]] [[Pattaya]] * [[Òbrôzk:Flag of Greece.svg|tło|22x22px]] [[Acharnon]] * [[Òbrôzk:Flag of the United Kingdom (3-5).svg|tło|22x22px]] [[Stevenage]] * [[Òbrôzk:Flag of Turkey.svg|tło|22x22px]] [[Jizmir]] * [[Òbrôzk:Flag of Turkey.svg|tło|22x22px]] [[Eskişehir]] == Òbaczë téż == * [[Kazachstan]] * [[Astana]] * [[Ałmatë]] * [[Jedwôbny Szlach]] * [[Gardë w Kazachstanie]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Òficjalnô starna akimatu gardu Szëmkent] {{jãz.|kk}} {{jãz.|ru}} * [https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Òficjalnô statisticzi Szëmkentu] {{jãz.|ru}} * [https://visit-shymkent.com/ Turisticzny pòrtal Szëmkentu] * [https://shymkent.invest.gov.kz/ Inwesticëjny pòrtal Szëmkentu] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kazachstan]] [[Kategòrëjô:Gardë w Azëji]] o7zyx1c2zwt63f76ihcgl9xbofsxfhs 210820 210819 2026-08-10T10:23:50Z Terrus38 14026 /* Turistika */ 210820 wikitext text/x-wiki {{Gard-infobox |Gard=Szëmkent |gwôsné miono=Шымкент/Şymkent |dopełniacz=Szëmkentu |adjektiw_mask=szëmkencczi |adjektiw_fem=szëmkenckô |céch=Shymkent logo.svg |fana=Shymkent flag.svg |Kôrta={{Lokalizacëjnô kôrta |mapa=KZ |rozmiar=250 |rodzaj=inline |punkty mapy= {{Lokalizacëjnô kôrta/pùnkt|42°30′N 69°50′E|pòzycjô=left|merk=Red pog.svg|rozmiôr merka=8|òpisënk=[[Szëmkent]]}}}} |państwò=[[Kazachstan]] |wiéchrzëzna=1163 |stopniN=42 |minutN=19 |stopniE=69 |minutE=36 |wysokość=506 |rok=1.07.2026 |lëdztwò=1 310 681 |gęstość=1127 |bùrméster=Gabit Sëzdëkbiekòw |czerënkòwi numer=(+7) 7252 |pòcztowi kòd=160000 |registracëjné tôfle=17 |www=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent |commons=Shymkent }} '''Szëmkent''' ({{jãz.|kk}} '''Шымкент'''/'''Şymkent'''; {{jãz.|ru}} '''Шымкент''', ''Szimkent''; do 1992 rokù pò ruskù òficjalno '''Чимкент''', ''Czimkent'') – gard w pôłniowim [[Kazachstan|Kazachstanie]]. Je jednym òd trzech [[Gard repùblikańsczégò znaczeniô (Kazachstan)|gardów repùblikańsczégò znaczeniô]] w kraju, òkòma [[Astana|Astanë]] ë [[Ałmatë|Ałmatów]]. Szëmkent stanowi apartną administracyjno-teritorialną òbéńdã ë nie nôleżi do turkistańsczi òbéńdë, chtërna òtôczô miasto. Sztatus gardu repùblikańsczégò znaczeniô dostôł 19 czerwińca 2018 rokù.<ref name="status2018">[https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan Ò niechtërnëch sprawach administracyjno-teritorialnégò pòdzéla Repùbliczi Kazachstanu], òficjalnô starna Prezydenta Kazachstanu, 19.06.2018, przëstãp 5.08.2026.</ref> 1 lëpińca 2026 rokù gard miôł 1 310 681 mieszkańców, bez co béł trzecym nôwikszim gardã Kazachstanu pò Ałmatach ë Astanie.<ref name="population2026">[https://stat.gov.kz/ru/region/?param=POPULATION Lëdztwò regionów Repùbliczi Kazachstanu na 1 lëpińca 2026 rokù], Bióro Nôrodny Statisticzi Kazachstanu, przëstãp 5.08.2026.</ref> Jegò administracyjnô wiéchrzëzna wënôszô 1163 km².<ref name="development">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru Plan rozwiju gardu Szëmkent], akimat Szëmkentu, przëstãp 5.08.2026.</ref> Szëmkent je jednym z nôwôżniészich industriowëch, hańdlowëch, transpòrtowëch, edukacyjnëch ë kùlturalnëch òstrzódków pôłniowégò Kazachstanu. Do przédnëch dzélów jegò gòspòdarczi nôleżą rafinacjô pétru, farmaceùticznô industriô, metalurgiô, produkcjô jôdë, tekstilnô industriô, bùdownictwò, hańdel ë ùsłëdżi. Plac, w jaczim dzysdnia leżi gard, zamieszkóny je òd wicy jak 2200 lat.<ref name="archaeology">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/60485?lang=ru Stôrożëtny gard Szëmkent], gov.kz, przëstãp 5.08.2026.</ref> [[Òbrôzk:Shymkent independence square in 2023.jpg|mały|Plac Òrdabasë w Szëmkence w 2023 rokù]] == Etimòlogiô == Wedle nôbarżi rozkòscérzonégò wëklarowaniô miono '''Szëmkent''' skłôdô sã z dwùch dzélów. Słowò ''szëm'' abò ''czim'' mòże òznaczac „trôwã”, „pażëcã”, „darniã” abò „zelony môl”, a pòchôdającé z irańsczich jãzëków słowò ''kent'' znaczi „gard” abò „sedlëszcze”. Miono mòże bëc tej rozmióné jakno „zelony gard”, „gard midzë pażëcama” abò „rozwijający sã gard”. Kùnôszk ''-kent'' je widzec téż w jinëch mionach môlów w [[Westrzédnô Azjô|Westrzédny Azji]], na przëmiôr [[Taszkent]], Żarkent ë Mankent.<ref name="investintro">[https://shymkent.invest.gov.kz/ru/doing-business-here/intro/ Szëmkent – spòdlowé pòdôwczi], Kazakh Invest, przëstãp 5.08.2026.</ref> W rusczich zdrojach z XIX ë XX stalatégò brëkòwónô bëła fòrma '''Czimkent'''. W 1914 rokù miono miasta òstało zmienioné na '''Czerniajew''' na wdôr rusczégò generała Michajiła Czerniajewa, jaczi czerowôł rusczima wòjskama òb czas dobëcô gardu w 1864 rokù. Miono Czimkent wrócëło do ùżëtkù w 1924 rokù. 8 séwnika 1992 rokù òficjalny rusczi pisënk òstôł zmieniony z Чимкент na Шымкент, żebë abë barżi szlachòwac za kazachską wëmòwą.<ref name="rename1992">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P920001800_ Ò zmianie mionów ë ùregùlowanim rusczi transkripcje niechtërnëch administracyjno-teritorialnëch jednostków Kazachstanu], prôwny system Ädilet, 8.09.1992, przëstãp 5.08.2026.</ref> == Historiô == === Stôrożëtné czasë ë strzédné wieczi === Òkòlé terôczasnégò Szëmkentu bëło zamieszkóné ju w stôrożëtnëch czasach. Archeòlogiczné sedlëszcze leżi w historicznym centrum mòdernégò gardu ë mô kòl 4,5 hektara wiéchrzëznë. Dzãka badanióm òdtaconé òstałë wiôrsztë kùlturowëch zaòstałosców, sygającë 14 métrów w głąb. Ceramiczné nalezënë z nôniższich wiôrsztów pòchôdają z kùńca III ë zôczątkù II wiekù p.n.e.<ref name="archaeology" /> Rozwij gardu béł sparłãczony z jegò pòłożenim kòl turów, jaczé łączëłë dolëznã rzéczi [[Syr-dariô]], òazë Westrzédny Azji ë kazachsczé stepë. Blëzë Szëmkentu leżi [[Sajram]], w strzédnëch wiekach znóny jakno Ispidżab, jeden z wôżnëch òstrzódków na [[Jedwôbny Szlach|Jedwôbnym Szlachù]]. Miono Szëmkentu je nadczidłé w ''Zafar-name'' Szarafa ad-Dina Alegò Jazdégò. Nen dokôz òstôł napisóny w XV stalatim ë òpisëje midzë jinszima zdarzenia z lat 1365–1366.<ref name="zafar">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/72607?lang=ru Sétmë przëczënów, bë òdwiedzëc Szëmkent], Sprôwa Turisticznô gardu Szëmkent, przëstãp 5.08.2026.</ref> Gard ë jegò òkòlé w rozmajitëch czasach nôleżałë do rozmajitëch państwów Westrzédny Azje, w tim do państwa Timùridów ë Kazachsczégò chanatu. W XVII ë XVIII stalatim region béł terenã wòjnów midzë Kazachama ë Dżungarama. === Kòkandzczi chanat ë Rusczé Impérium === Na zôczątkù XIX stalatégò Szëmkent wszedł w skłôd [[Kòkandzczi chanat|Kòkandzczégò chanatu]]. Kòl 1810 rokù òstôł przebùdowóny na òbronną festingã ë administracyjné centrum. Cytadela stoja na wëżawie w centrum sedlëszcza ë kòntrolowa drodżi do Taszkentu, Turkistanu ë Sajramu. W séwnikù 1864 rokù festingã zajãłë rusczé wòjska pòd wództwã Michajiła Czerniajewa. Pò rusczi aneksje Czimkent stôł sã sedzbą ùjezdu w syrdarijsczi òbéńdze, w grańcach Turkistańsczégò Generalnégò Gùbernatorstwa. Za czasów Rusczégò Imperium gardowô gòspòdarka òpiéra sã na hańdlu, rzemiãsle ë przerôbianim rolnëch wërobinów. W latach 80. XIX stalatégò òtemkłô òsta tu fabrëka [[Santonina|santoninë]] z bëlëcë ''Artemisia cina''. Ùznôwô sã jã za jednã z pòczątkòwëch pòdjimiznów mòderny farmaceùticzny industrie Szëmkentu. Doprowadzenié banu na zôczątkù XX stalatégò zmòcnił jesz barżi wiersztã miasta jakno hańdlowégò ë transpòrtowégò òstrzódka. === Sowiecczi cząd === Pò [[Pajicznikòwô rewòlucjô|pajicznikòwi rewòlucji]] miasto bëło pòsobno dzélã [[Turkistańskô Aùtonomicznô Sowieckô Socjalisticznô Repùblika|Turkistańsczi Aùtonomiczny Sowiecczi Socjalisticzny Repùbliczi]], [[Kazachskô Aùtonomicznô Sowieckô Socjalisticznô Repùblika|Kazachsczi Aùtonomiczny Sowiecczi Socjalisticzny Repùbliczi]] ë [[Kazachskô Sowieckô Socjalisticznô Repùblika|Kazachsczi Sowiecczi Socjalisticzny Repùbliczi]]. W 1932 rokù Czimkent stôł sã administracyjnym centrum nowò ùsadzony pôłniowòkazachsczi òbéńdë. Òb czas sowiecczi industrializacji zbùdowóné òstałë metalurgiczné, chemiczné, farmaceùticzné, jôdné, tekstilné ë bùdowlané fabrëczi. Jednym z nôwôżniészich pòdjimstwów bëła fabrëka òłowiu w Czimkence. Òb czas [[Drëgô swiatowô wòjna|drëdżi swiatowi wòjnë]] wiele fabrëków ë institucjów z zôpadnëch regionów Sowiecczi Zrzeszë òstało przeniosłëch do Czimkentu. Gard produkòwôł metale, amùnicjã, dzéle do tanków, òpticzné nôrzãdza ë jiné wòjnowé wërobinë. Pò wòjnie lëdztwò rosło baro dinamiczno. Zbùdowóné òstałë nowé mieszkalné dzélnice, szkòłë, uczbòwnie, szpitale ë industriowé zakładë. W latach 80. XX stalatégò dzejanié rozpòczã szëmkenckô rafineriô pétru. === Samòstójny Kazachstan === Pò dobëcym samòstójnotë przez Kazachstan w 1991 rokù, Szëmkent òstôł jednym z nôwôżniészich gòspòdarczich òstrzódków na pôłniu kraju. W 2014 rokù grańce gardu bëłë mòcno pòszerzoné przez przëłączenié wsów ë terenów z sąsadnëch rajonów. W tim samim rokù ùsadzony òstôł czwiôrti gardowi rajón, pózni nazwóny Karataù.<ref name="karatau">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/V14UA002836 Ò ùsadzenim sztwôrtégò rajonu ë ùstanowienim grańców rajonów gardu Szëmkent], system prawny Ädilet, 7.10.2014, przëstãp 5.08.2026.</ref> 19 czerwińca 2018 rokù Szëmkent òstôł wëłączony z pôłniowòkazachsczi òbéńdë ë dostôł [[Gard repùblikańsczégò znaczeniô (Kazachstan)|sztatus gardu repùblikańsczégò znaczeniô]]. Administracyjné centrum òbéńdë bëło przeniosłé do [[Turkistan]]u, a òbéńda dosta miono turkistańsczi.<ref name="status2018" /> W 2022 rokù òstôł ùsadzony piąti gardowi rajón — Turan.<ref name="turan">[https://adilet.zan.kz/rus/docs/V22E0029189 Ò ùsadzenim rajonu Turan w gardze Szëmkent], system prawny Ädilet, 12.08.2022, przëstãp 5.08.2026.</ref> == Geògrafiô == === Pòłożenié === Szëmkent leżi na pôłniu Kazachstanu, na rówiznie przë zôpadnëch przedgórzach [[Tien-szan]]u, niedalek grańcë z [[Ùzbekistan|Ùzbekistanã]]. Gard leżi kòl 120 km na nordã òd [[Taszkent|Taszkentu]], 690 km na zôpôd òd [[Ałmatë|Ałmatów]] ë wicy jak 1400 km na pôłnié òd [[Astana|Astanë]]. Administracyjnô wiéchrzëzna gardu wënôszô 116 300 hektarów, to je 1163 km².<ref name="development" /> Przédnyma wòdnyma szlachama są rzéczi Badam ë Kòszkarata ze swòją òdnogą mët, Karasu. W gardze je dzewiãc karnôlów ò całowny długòscë kòl 91 km. Słëchają jima karnôle Badam, Szëmkent, Jangiczek, Tekesu ë Kòszkarata. Państwòwé lasë ë zeloné conë gardu zajimają razã kòl 5333 hektarów.<ref name="development" /> === Klimat === Szëmkent mô kòntinentalny klimat z dłudżima, baro gòrącyma ë sëchima latama ë dosc letczima zëmama w przërównanim z nordowima regionama Kazachstanu. Wikszosc òpadów dô òb zëmã ë zymk, a lato wic je sëché. Òb zëmã padô sniég, le trwałô sniegòwô wiôrszta nôczãscy nie leżi długò. Z pòwòdu swòjégò pôłniowégò pòłożeniô ë blëskòscë gór, Szëmkent je jednym z nôbarżi gòrącëch wiôldżich gardów Kazachstanu. == Administracjô == Szëmkent je pòdzelony na piãc gardowëch rajonów:<ref name="akimat">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent?lang=ru Akimat gardu Szëmkent], pòrtal państwòwëch òrganów Kazachstanu, przëstãp 5.08.2026.</ref> # '''Abaj''' # '''Al-Farabi''' # '''Enbekszi''' # '''Karataù''' # '''Turan''' Rajón Karataù ùsadzony òstôł w 2014 rokù, a Turan w 2022 rokù. Na zôczątkù 2026 rokù lëdztwò gardowëch rajonów wëzdrzało tak:<ref name="ethnicity2026">[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/348012/file/ru/ Lëdztwò Repùbliczi Kazachstanu wedle etnicznëch grëpów na zôczątkù 2026 rokù, tabela „Szëmkent”], Biuro Nôrodny Statisticzi Kazachstanu, 27.03.2026, XLSX, przëstãp 5.08.2026.</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" ! style="text-align:left" | Rajón ! Lëdztwò na zôczątkù 2026 |- | style="text-align:left" | Abaj || 259 325 |- | style="text-align:left" | Al-Farabi || 262 566 |- | style="text-align:left" | Enbekszi || 206 679 |- | style="text-align:left" | Karatau || 334 139 |- | style="text-align:left" | Turan || 231 341 |} Na czele wëkònôwczi włôdzë gardu stoji '''''akim''''', chtërnégò fónkcjô szlachùje za bùrméstrã. Òd 5 séwnika 2023 rokù akimã Szëmkentu je '''Gabit Abdimażitułë Sëzdëkbiekòw'''.<ref name="akim">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/about/structure/people/37043?lang=ru Syzdykbekow Gabit Abdimàżitowicz], akimat gardu Szëmkent, przëstãp 5.08.2026.</ref> == Demògrafiô == Szëmkent je jednym z nôchùdzy roscącëch miastów Kazachstanu. Lëczba jegò mieszkańców przeszła jeden milion w 2018 rokù. Na zôczątkù 2026 rokù w gardze dało 1 294 050 mieszkańców, a 1 lëpińca 2026 rokù — 1 310 681.<ref name="population2026" /><ref name="ethnicity2026" /> Òd stëcznika do maja 2026 rokù nôtërny przërost lëdztwa wëniósł 8287 lëdzy. W tim czasu ùrodzëło sã 10 261 lëdzy, a ùmarło 1974. Saldo migracji bëło dodatné ë wënôszało 5783 lëdzy.<ref name="statistics">[https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Szëmkent – krótczi wëńdzenié spòlëznowò-gòspòdarczégò rozwiju regionu], Biuro Nôrodny Statisticzi Kazachstanu, przëstãp 5.08.2026.</ref> === Etniczny skłôd === Szëmkent je wieleetnicznym ë wielekùlturowim gardã. Wedle òficjalnëch pòdôwków na zôczątkù 2026 rokù hewò są nôwikszé etniczné grëpë:<ref name="ethnicity2026"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" ! style="text-align:left" | Etnicznô grëpa ! Lëczba ! Dzél |- | style="text-align:left" | Kazaszë || 929 724 || 71,85% |- | style="text-align:left" | Ùzbecë || 203 098 || 15,69% |- | style="text-align:left" | Ruscë || 74 404 || 5,75% |- | style="text-align:left" | Azerowie || 23 814 || 1,84% |- | style="text-align:left" | Tatarzë || 11 346 || 0,88% |- | style="text-align:left" | Jiné grëpë || 51 664 || 3,99% |} Państwòwim jãzëkã je [[Kazachsczi jãzëk|kazachsczi]]. W państwòwëch institucjach ë môlowi administracji òkòma kazachsczégò òficjalno brëkòwóny je téż [[Rusczi jãzëk|rusczi]]. Zacht dzél mieszkańców gôdô téż pò [[Ùzbecczi jãzëk|ùzbeckù]]. == Gòspòdarka == Szëmkent je jednym z nôwikszich industriowëch ë hańdlowëch òstrzódków Kazachstanu. Przédnyma dzélama gòspòdarczi są: * rafinacjô pétru * farmaceùticznô industriô * metalurgiô * produkcjô jôdë ë napitków * tekstilnô ë òbleczënkòwô industriô * produkcjô bùdowlanëch materiałów * transpòrt ë logistika * wiôldżi ë môłi hańdel * bùdownictwò ë ùsłëdżi W pierszim wiertlu 2026 rokù regionalny produkt brutto wëniósł 1,351838 biliona [[tenge]], co òznôczało realny rost ò 8,9% w przërównanim z tim samim cządã 2025 rokù. Ùsłëdżi twòrzëłë 61,6% gòspòdarki, a produkcjô wôrów 30,1%.<ref name="statistics"/> Òd stëcznika do czerwińca 2026 rokù industriowô produkcëjô bëła wôrt 817,4593 miliarda tenge – 11% wicy jak w tim samim cządze 2025 rokù. Produkcjô w przerôbny industrie ùrosła ò 9,6%.<ref name="statistics"/> Bùdowlané robòtë bëłë w tim czasu wôrté 136,2557 miliarda tenge. Do ùżëtkù òddóné òstało 558 600 m² nowëch mieszkalnëch lokalów. Inwesticje w trwałi kapitał wënôszałë 308,3848 miliarda tenge.<ref name="statistics" /> Jednym z nôwôżniészich pòdjimstwów je [[szëmkenckô rafineriô pétru]], produkùjącô benzynã, nanëkòwi òléj, fligrowi péter ë jiné pétrowé wërobinë. Gard mô téż długą tradicjã farmaceùticzi ë pôrã mòdernëch fabrëków léków. W gardze dzejô specjalnô gòspòdarczô cona Pôłnié, czile industriowëch conów ë transpòrtowò-logisticzné òstrzódczi. 1 lëpińca 2026 rokù w Szëmkence bëło zaregistrowónëch 29 410 prawnëch òsobów, z jaczich 24 907 dzejało. Wikszosc aktiwnëch pòdmiotów stanowiłë môłé pòdjimstwa.<ref name="statistics"/> == Transpòrt == Szëmkent je wôżnym transpòrtowim wãzłã pôłniowégò Kazachstanu. Drogòwé, banowé ë fligrowé sparłãczenia łączą gò z Taszkentã, Turkistanã, Tarazã, Ałmatama ë jinyma regionama kraju. Bez gard abò jegò òkòlé jidą midzënôrodné turë Taszkent – Szëmkent – Taraz – Ałmatë ë Taszkent – Szëmkent – Turkistan – Samara.<ref name="development"/> === Gardowi transpòrt === Pùbliczny transpòrt òpiérô sã przédno na rozbùdowóny sécë [[aùtobùs|aùtobùsowëch]]ow liniów. Łączą one centrum z bùtnowima dzélnicama ë terenama przëłączonyma do gardu pò pòszerzenim grańców w 2014 rokù. Za przejôzd mòże płacëc elektronicznyma kartama ë jinyma cyfrowima metodama. === Banowi transpòrt === Szëmkencczi banóf leżi na linii łączący Taszkent, Arys, Taraz ë Ałmatë. Z gardu jachają pasażersczé banë do nôwikszich gardów Kazachstanu ë niechtërnëch sąsadnëch krajów. Na zôpôd òd Szëmkentu leżi Arës I, jeden z nôwôżniészich banowëch wãzłów Kazachstanu. === Fligrowi transpòrt === Midzënôrodny fligerplac Szëmkent òbsłëgùje krajowé ë midzënôrodné lecbë ë je jedną z przédnëch bazów fligrowi kòmpanie SCAT Airlines. 25 gòdnika 2024 rokù òtemkłi òstôł nowi pasażersczi terminal ò wiéchrzëznie 40 000 m². Jegò òtemkniãcé zwikszëło roczną mòżlëwòtã òbsłëdżi latawiszcza z 800 tësãcy do 6 milionów pasażerów.<ref name="airport">[https://www.gov.kz/memleket/entities/transport/press/news/details/1055087?lang=ru Fligerplace Astany, Ałmaty, Szëmkentu ë Aktobe bãdą mùltimòdowima òstrzódkama], Ministerstwò Transpòrtu Kazachstanu, przëstãp 5.08.2026.</ref> Planë rozwiju òbjimają bùdowã nowi drodżi do startu ë lądowaniô ò długòscë 3,5 km ë transpòrtowò-logisticznégò òstrzódka sparłãczonégò ze specjalną gòspòdarczą coną Pôłnié. == Edukacjô ë nôùka == Szëmkent je wôżnym òstrzódkã wëższi edukacji w pôłniowim Kazachstanie. W gardze dzejają ùniwersytetë, akademie, technika, warkòwé szkòłë ë badérsczé institucje. Do przédnëch wëższich szkòłów nôleżą: * '''Pôłniowòkazachsczi Badérsczi Ùniwersytet m. Mùchtara Aùezowa''', jeden z nôwikszich wielewietwiowëch ùniwersytetów w kraju * '''Pôłniowòkazachskô Medicznô Akademiô''', szpecjalizëjącô sã w medicynie, farmacji ë nôùkach ò zdrowim * '''Pôłniowòkazachsczi Pedagògiczny Ùniwersytet m. Ôzbekalégò Żanibiekòwa''' * Szëmkencczi Ùniwersytet * Ùniwersytet Miras * Inowacyjny Ùniwersytet Westrzédny Azji W miesczich ùniwersytetach ùczą sã sztudérzë z całégò Kazachstanu, Ùzbekistanu ë jinëch krajów Westrzédny Azje. == Zdrowié == Szëmkent je wôżnym medicznym òstrzódkã dlô całégò pôłniowégò Kazachstanu. W gardze są òglowé szpitale, diagnosticzné centra, kardiologicznô, ònkòlogicznô ë infekcyjnô òpieka, rodnicë, pòlikliniczi, ratënkòwé służbë ë priwatné kliniczi. Farmaceùticznô tradicjô gardu zaczã sã w XIX stalatim òd produkcje santoninë. Dzysdnia kòntinuùją jã nowòczasné fabrëczi léków ë Pôłniowòkazachskô Medicznô Akademiô. == Kùltura == W Szëmkence dzejają kazachsczé, rusczé ë ùzbecczé téatrë, mùzea, ksążnice, kòncertowé zale, artisticzné galerie ë kulturalné centra. Do nôwôżniészich kulturalnëch instytucëjów nôleżą: * Kazachsczi Akademicczi Dramaticzny Téater m. Żumata Szanina * Rusczi Dramaticzny Téater * Téater Òperë ë Baletu * Ùzbecczi Dramaticzny Téater * Téater Pùpów ë Młodzëznë * Regionalné Historiczné Mùzeùm * Mùzeùm Òfiar Pòliticznëch Represjów * historiczno-kulturalny kómpleks „Szëm Kała” W 2020 rokù Szëmkent òstôł ògłoszony '''Kùlturalną Stolëcą Zrzesznicë Samòstójnëch Państw'''. W tim samim rokù òbchòdzył swòjã 2200. roczëznã. == Turistika == Nôwôżniészim historicznym môlã je kómpleks Szëm Kała, ùsadzony na terenie stôrodôwnégò sedlëszcza ë dôwny kòkandzczi cytadelë. Kómpleks òbjimô archeòlogòwé wëkòpalëszcza, òdbùdowóné òbronné elementë, mùzealné place ë rozezdrzawné pónktë. Do jinëch znónëch môlów nôleżą: * plac Òrdabasë * pòmnik „Żer-Ana” * Park Samòstójnotë * pòmnik Bajdibek-bija * Park Abaja * dendrologiczny park m. Asanbaja Askarowa * szëmkencczi zoòlogiczny ògród * piechtnô cona Arbat * promenada nad Kòszkaratą * meczetë, prawòsłôwné cerkwie ë historiczné bùdinczi w centrum gardu Ze Szëmkentu turiscë mògą téż rëgnąc do Sajramù, Nôrodnégò Parkù Sajram-Ùgam, rezerwatu rodë Aksu-Żabagëłë, Turkistanu ë stôrodôwnégò gardu Otrar. == Architektura ë rozwij == Gardowi òbrôz Szëmkentu łączi historiczné centrum, mieszkalné dzélnice z sowiecczégò czasu ë nowé sedlëszcza z nowòczasnyma bùdinkama. Pò pòszerzenim miesczich grańców w 2014 rokù bùdownictwò rozwijało sã òsoblëwie w nordowëch, zôpadnëch ë nordowò-zôpadnëch dzélach. Do wôżnëch nowëch sedlëszczów nôleżą Turan, Shymkent City, Bòzarëk ë Tassaj. Rozwij miasta òbjimô bùdowã nowëch drogów, szkòłów, szpitalów, wòdny ë gazowi sécë, parków, spòrtowëch òbiektów ë kùlturalnëch centrów. W pierszi pòłowie 2026 rokù òddóné òstało do ùżëtkù 558 600 m² nowëch mieszkalnëch placów.<ref name="statistics" /> == Spòrt == W Szëmkence pòpùlarné są [[fùsbal]], [[piscowanié]], gimnastika, tenys, płëwanié ë kòlarstwò. Przédnym chłopsczim fùsbalowim klubã je [[Òrdabasë Szëmkent|Òrdabasë]], jaczi w 2023 rokù pierszi rôz wëgrôł mésterstwò Kazachstanu. Białczi klub BIIK Szëmkent wiele razy wëgrôwôł mésterstwò Kazachstanu ë grôł w eùropejsczich klubòwëch turniérach. Nôwôżniészim spòrtowim òbiektã je Centralny Sztadión m. Każëmùkana Mùngajtpasułë. W gardze są téż spòrtowé zale, tenysowé centra, płëwalnie ë atléticzny kómpleks. == Strzodowiszcze == Przédné ekòlogiczné problemë Szëmkentu są sparłãczoné z industriowima ë transpòrtowima nôkalënama, jakòscą lëftu, czëszczenim brudny wòdë, smiecama ë òchroną zelonëch conów. Miesczé programë òbjimają mòdernizacjã fabrëków, pòszérzanié gazowi sécë, brëkòwanié ekòlogiczniészich aùtobùsów, dba ò rzéczi ë karnôle ë sadzenié nowëch drzéwiãt.<ref name="development" /> Do wôżnëch nôtërnëch ë wëpòczinkòwëch môlów nôleżą rzéka Badam, zdrzódła Kòszkarata ë Karasu, dendrologiczny park ë miesczi zelony pas. == Partnersczé gardë == * [[Òbrôzk:Flag of China.svg|tło|22x22px]] [[Baiyin]] * [[Òbrôzk:Flag of Tajikistan.svg|tło|22x22px]] [[Chodżent|Chùdżand]] * [[Òbrôzk:Flag of Italy.svg|tło|22x22px]] [[Grosseto]] * [[Òbrôzk:Flag of Belarus.svg|tło|22x22px]] [[Mohilew|Mahilewò]] * [[Òbrôzk:Flag of Thailand.svg|tło|22x22px]] [[Pattaya]] * [[Òbrôzk:Flag of Greece.svg|tło|22x22px]] [[Acharnon]] * [[Òbrôzk:Flag of the United Kingdom (3-5).svg|tło|22x22px]] [[Stevenage]] * [[Òbrôzk:Flag of Turkey.svg|tło|22x22px]] [[Jizmir]] * [[Òbrôzk:Flag of Turkey.svg|tło|22x22px]] [[Eskişehir]] == Òbaczë téż == * [[Kazachstan]] * [[Astana]] * [[Ałmatë]] * [[Jedwôbny Szlach]] * [[Gardë w Kazachstanie]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Òficjalnô starna akimatu gardu Szëmkent] {{jãz.|kk}} {{jãz.|ru}} * [https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Òficjalnô statisticzi Szëmkentu] {{jãz.|ru}} * [https://visit-shymkent.com/ Turisticzny pòrtal Szëmkentu] * [https://shymkent.invest.gov.kz/ Inwesticëjny pòrtal Szëmkentu] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kazachstan]] [[Kategòrëjô:Gardë w Azëji]] 8pyhyxrscgybgfglrrb1iph8pl8os47 10 13739 210664 2026-08-09T13:24:53Z Terrus38 14026 Terrus38 przeniós starnã [[Szablóna:Do werifikacëji]] do [[Szablóna:Do werifikacje]]: pisënk, përznã sróm, żebë titel szablónë do jãzëkòwi werifikacje sóm nie béł zgòdą ze sztandardã 210664 wikitext text/x-wiki #PATRZ [[Szablóna:Do werifikacje]] 7f9afs6m24p1wybo6de1afs6ycdlq64 210778 210664 2026-08-09T13:49:37Z Terrus38 14026 Usunięto przekierowanie do [[Szablóna:Do werifikacje]] 210778 wikitext text/x-wiki {{ADR|pisënk}} 4f2zqce1d18i5a6fp5gvl9vttadg2j5 0 13740 210737 2026-08-09T13:40:50Z Terrus38 14026 Terrus38 przeniós starnã [[Katarzënô]] do [[Katarzëna]]: pisënk 210737 wikitext text/x-wiki #PATRZ [[Katarzëna]] 1fjpre0o79wtcrwsivgxgwux4xmgbh4 210738 210737 2026-08-09T13:41:17Z Terrus38 14026 Usunięto przekierowanie do [[Katarzëna]] 210738 wikitext text/x-wiki {{ADR|pisënk}} 4f2zqce1d18i5a6fp5gvl9vttadg2j5 0 13741 210759 2026-08-09T13:45:25Z Terrus38 14026 Terrus38 przeniós starnã [[Lang Czesław]] do [[Czesłôw Lang]]: pisënk 210759 wikitext text/x-wiki #PATRZ [[Czesłôw Lang]] 3680lhys3spwse3dye3sp0xgm21iibs 210760 210759 2026-08-09T13:45:45Z Terrus38 14026 Usunięto przekierowanie do [[Czesłôw Lang]] 210760 wikitext text/x-wiki {{ADR|pisënk}} 4f2zqce1d18i5a6fp5gvl9vttadg2j5 0 13742 210775 2026-08-09T13:48:12Z Terrus38 14026 Terrus38 przeniós starnã [[Archidiecezjô gduńskô]] do [[Gduńskô archidiecezjô]] 210775 wikitext text/x-wiki #PATRZ [[Gduńskô archidiecezjô]] 75farhdne0t9h4y0bz24y41ftfi7t0a 0 13743 210777 2026-08-09T13:48:49Z Terrus38 14026 Terrus38 przeniós starnã [[Karwieńskie Błota]] do [[Karwińsczé Błota]] 210777 wikitext text/x-wiki #PATRZ [[Karwińsczé Błota]] 8z4j5ifttwcnt74wniud8isillp0ucr 0 13744 210781 2026-08-09T13:52:11Z Terrus38 14026 Terrus38 przeniós starnã [[Szkòla w Starzënie]] do [[Spòdlecznô Szkòła w Starzënie]] 210781 wikitext text/x-wiki #PATRZ [[Spòdlecznô Szkòła w Starzënie]] hqjxa1azytvoyqfl86uotmo06jiv2oj 210783 210781 2026-08-09T13:52:54Z Terrus38 14026 Usunięto przekierowanie do [[Spòdlecznô Szkòła w Starzënie]] 210783 wikitext text/x-wiki {{ADR|niesztandardowi titel}} 42th5mn7bf2wprbe7ic4hsgfcbec4tc 0 13745 210788 2026-08-09T14:11:31Z Terrus38 14026 Terrus38 przeniós starnã [[Marzëbiónka]] do [[Trwałô marzëbiónka]]: mùszi rozróżnic Bellis perennis òd całégò zortu Bellis 210788 wikitext text/x-wiki #PATRZ [[Trwałô marzëbiónka]] mepywvmr27rwir2imkaexxq5qx52ain 210789 210788 2026-08-09T14:12:23Z Terrus38 14026 Usunięto przekierowanie do [[Trwałô marzëbiónka]] 210789 wikitext text/x-wiki {{Verify}} [[Òbrôzk:Stokrotka.JPG|mały|]] '''Marzёbionka''' - roscёna zelono ò kołowatych lёstkach. [[Kwiôtci]] zebrane w wiôldzi koszik, farwë biôłi abò rożewi, z zółtim westrzódkam. Zaprôwiono w ogardze jakno roscёna usnôżno. Roscё téż dzёko. [[Roscëna]] leczniczô, wykorzistowanô w medycynie lёdowi jakò leczi procёmgorączkòwi é òglôwo betrowwny. Parzёna mòżna pic prze lёché zjinaczi materёji, jakò lék szczochonёkowny é przeczёszczający, òbniża cёsk krёwi, procёmdzeje skleeroze. Pò wierzchu ùżёwoni do kąpielé i obłożeniô. W Pòlsce występuje le jeden zort. == Zôrtë == * stokrotka pòspòlitô (Bellis perennis L.) == Dalszé zôrtë == * Bellis annua * Bellis azorica * Bellis bernardii * Bellis caerulescens * Bellis hybrida * Bellis hyrcanica * Bellis longifolia * Bellis microcephala * Bellis rotundifolia * Bellis sylvestris == Biologiô i ekologiô == Bylina, hemikryptofit. W górach rosce po piętro kosówki. W zorce charakteristiczni dla All. Cynosurion, Ass. Lolio-Cynosuretum. Rosce w zemi bogato w składniczi mineralne i srednio próchniczne. Bylina, hemikryptofit. Rosce na łąkach, pastwiskach, przydrożach. W górach występuje po piętro kosówki. W pòdzale zbiorowisk roscenowich, zôrt charakterystyczny dla All. Cynosurion, Ass. Lolio-Cynosuretum. Lubi zemie bokadne w minerałe i sredniô próchniczne. == Systematyka == *Domena eukarionty *Królestwo roscëne *Klad roscëne naczyniowe *Klad Euphyllophyta *Klad roscëne nasienne *Klasa okrytonasienne *Klad astrowatë *Rząd astrowatë *Rodzëzna astrowatë *Pòdrodzëzna Asteroideae *Zôrt marzёbionka *Gatunek marzёbionka pòspòlitô == Bibliografia == # Lucjan Rutkowski, ''Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej'', Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8. # Władysław Szafer, Stanisław Kulczyński, Bogumił Pawłowski, ''Rośliny polskie'', PWN, Warszawa 1953. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} [[Kategòrëjô:Bòtanika]] pg2kvcar22ydzbp5y0lot2uxqvxl9ha 0 13746 210793 2026-08-09T17:42:19Z Terrus38 14026 Terrus38 przeniós starnã [[Sanowò]] do [[Canowò]]: pòzwa pòswiôdczonô kòl Cenôwë a Derdowsczégò, znónô w kaszëbsczi tradicje pismieniznë 210793 wikitext text/x-wiki #PATRZ [[Canowò]] 8d8htodtiyicibkza6brmi219tadsg7 0 13747 210799 2026-08-09T20:35:43Z Terrus38 14026 Terrus38 przeniós starnã [[Zeus]] do [[Zeùs]]: pisënk 210799 wikitext text/x-wiki #PATRZ [[Zeùs]] rf9yaguulu7xatj49aozw84debfon0s 14 13748 210804 2026-08-09T20:52:51Z Iketsi 3254 Iketsi przeniós starnã [[Kategòrëjô:Szkòla w Starzënie]] do [[Kategòrëjô:Spòdlecznô Szkòła w Starzënie]]: +Spòdlecznô 210804 wikitext text/x-wiki #PATRZ [[:Kategòrëjô:Spòdlecznô Szkòła w Starzënie]] kbib35o697cv7e9fa5mkoh8pljx36i6 0 13749 210810 2026-08-09T22:01:32Z Terrus38 14026 Terrus38 przeniós starnã [[Kònstantin Dominik]] do [[Kónstantin Dominik]]: pisënk 210810 wikitext text/x-wiki #PATRZ [[Kónstantin Dominik]] lvpta8mx43ee6694s4klal1393l46bo 0 13750 210812 2026-08-09T22:03:31Z Terrus38 14026 Terrus38 przeniós starnã [[Gmina Céwice]] na [[Gmina Cewice]] w plac przeczérowaniô: pisënk 210812 wikitext text/x-wiki #PATRZ [[Gmina Cewice]] t1rtcchtb1rnl5pcqchxjll4vkrxok5 828 13751 210815 2026-08-10T05:54:59Z Iketsi 3254 N 210815 Scribunto text/plain local moduleData = require("Moduł:Wikidane/data") return { scope = "snak", format = function(snak, options) return options.novalue or moduleData.noValueDescription[snak.property] or moduleData.noValueDescription[snak.datatype] or moduleData.noValueDescription[mw.title.getCurrentTitle().namespace] or moduleData.noValueDescription[false] end, } pxfbb47bgjpytd574svsr40ocd5fo3s