Wikipedia csbwiki https://csb.wikipedia.org/wiki/Prz%C3%A9dn%C3%B4_starna MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Media Specjalnô Diskùsëjô Brëkòwnik Diskùsëjô brëkòwnika Wiki Diskùsëjô Wiki Òbrôzk Diskùsëjô òbrôzków MediaWiki Diskùsëjô MediaWiki Szablóna Diskùsëjô Szablónë Pòmòc Diskùsëjô Pòmòcë Kategòrëjô Diskùsëjô Kategòrëji TimedText TimedText talk Moduł Dyskusja modułu Wydarzenie Dyskusja wydarzenia 0 48 213482 212908 2026-09-11T14:44:45Z Terrus38 14026 213482 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Zamek Ksiazat Pomorskich w Szczecinie (widok z wiezy).jpg|mały|[[Zómk Pòmòrsczich Ksążãtów w Szczecënie|Zómk Pòmòrsczich Ksążãtów]] w Szczecënie. Szczecëno je nôwikszim gardã, chtëren òbjimô równo pòlskô, jak téż miemieckô definicëjô grańców regionu.]] {{Jiné znaczënczi}} '''Pòmòrskô''' abò '''Pòmòrzé''' ({{jãz.|de}} ''Pommern''<ref>Miemieckô pòzwa ''Pommern'' ë słowiańsczé pòzwë ''Pòmòrskô'' abò ''Pomorze'' nie pòkrëwają sã całowno; òbaczë karno ''Geògrafiô'' pò wicë informacëji.</ref>, {{jãz.|pl}} ''Pomorze'', {{jãz.|la}} ''Pomerania'') je to [[historëcznô krôjna]] nad pôłniowim pòbrzegù [[Bôłt|Bôłtëcczégò Mòrzégò]]. Miono òbéńdë mô [[słowiańsczé jãzëczi|słowiańsczi wëprôwodzk]], pòchòdzy òd ''po more'' (< {{jãz.|xpsi}} *po morьje „(krôjna chtërnô sëgô) pò mòrze”)<ref name="Łab">Łabuda, G. et al., ''Historia Pomorza, tom I (do roku 1466), Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1969.</ref>. Mieszkańcë krôjnë zwią sã ''[[Pòmòrzónie|Pòmòrzanie]]''. Rozdzélonô midzë [[Miemieckô|Miemiecką]] ë [[Pòlskô|Pòlską]], Pòmòrskô rozcygô sã z grëbsza òd [[Reknica|Reknicë]] kòl [[Strzelewò|Strzelewa]] na zôpadze, przez ùscé [[Òdra|Òdrë]] kòl [[Szczecëno|Szczecëna]] do ùscégò [[Wisła|Wisłë]] w [[Gduńsk|Gduńskù]]. Nôwikszima pòmòrsczima òstrowama są [[Rana]], [[Ùznojm (òstrów)|Ùznojm]] ë [[Wòlin (òstrów)|Wòlin]]. Òbéńda słëchô do [[Westrzédnoeùropejskô Niżawa|Westrzédnoeùropejsczi Niżawë]]. Nôwikszé gardë krôjnë to [[Gduńsk]], [[Szczecëno]], [[Gdiniô]], [[Kòszalëno]], [[Stôłpskò]] ë [[Stôrgard]] w Pòlsczi, ë [[Strzelewò]] ë [[Grifiô]] w Miemiecczi. Pòdle miemiecczégò pòjimaniégò nie słëchają pòrénkòwé gardë Gduńsk ë Gdiniô do Pòmòrsczi, le do [[Pòrénkòwô Pòmòrskô|Pòmerelije]]. Òkróm gardów, charakterizëje sã Pòmòrskô bëlnym zalasenim ë rólnyma òbéńdama. Krôjna bëła mòckò dotkłô òbama swiatowima wòjnama ë wëmianama lëdztwa pò [[1945]]. Rolnictwò zajimô w pierszi rédze [[chów|chòwã bëdła]], [[lesnictwò|lestnictwã]], [[rëbaczenié|rëbaczenim]] ë [[ùprawa zbòżégò|ùprawã zbòżégò]]. Téż przemësłowé przerôbianié charnë zwëskiwô na wôżnoce. Òd XIX w. rozwijô sã [[turistika]], òsoblëwò w wëpòczinkòwich môlach wzdługą pòbrzegù. Kluczowé òbrëmia wërobnégò przemësłu to [[òkrãtownictwò]], [[mechanicznô jinżinierijô]], [[cëkrownictwò]] ë [[drzewny przemësł]]. Ùsłeżnotë ë sparłãczony z nimi przemësł stają sã wôżną czãscą òbéńdowi gòspòdarczi, nié bez wesprzënë wëższich szkòłów, z chtërnëch nôstarszi je [[Ùniwersitet w Grifji|Ùniwersitet w Grifii]] jim. Ernsta Moritza Arndta, założony w [[1457]]. == Geògrafiô == === Grańce === [[Òbrôzk:Provinz Pommern 1905.png|mały|Pòmrë w 1905 &mdash; Pòmòrskô pòdle „wąsczégò”, miemiecczégò pòjimaniégò.]] Pòlsczé pòjimanié grańców Pòmòrsczi je baro przëszerné. Żlë zôpadnô grańca miemiecczi czãscë céchëje sã samò, terôbëtnô pòlskô òbéńda zajimô bëlno wikszé òbrëmié, chtërno pòdle Miemców do Pòmòrsczi nie słëchô. Pòrénkòwą greńcã Pòmòrsczi wëznôcziwô rzéka [[Wisła]], pôłniową [[Niéc]] ë [[Warta]]. Region òbjimô tak [[Przédnô Pòmòrskô|Przedną Pòmòrskã]], [[Rana|Ranã]], pòlsczi pas pòbrzegów, [[Kaszëbë]], [[Pòmòrsczé Pòjezerzé]], [[Chełmëńskô Ziemia|Chełmëńskã]] ë [[Krajnô|Krajnã]], ë gardë taczé jak [[Gduńsk]], [[Bëdgòszcz]], [[Torń]], [[Pieła]] czë [[Łącbarg]]. Pòdle miemiecczégò pòjimaniégò je Pòmòrskô jednaczô z [[Pòmrë|Pòmrami]], nierôz w nôszerszi sygù z [[1938]], le równo czãsto bez [[pielskô regencëjô|pielszczi regencëjé]]<ref>''Bertelsmann – Das Neue Universallexikon''. Wissen Media Verlag, Gütersloh/München 2007</ref>. Grańce na pôłniu ë pòrénkù są wic blós arbitralné ë òbstejają sã z objimã [[Pòmòrsczé Ksãżstwò|władztwa Grifitów]], tak tej tegò co w Pòlsczi sã rôzmieje jako [[Zôpadnô Pòmòrskô|Zôpadną Pòmòrskã]]. === Wëdrzatk ë struktura plónu === [[Òbrôzk:NP Vorp. Boddenlandschaft.JPG|mały|left|Brzég Bôłtu na pòrénk òd [[Zingst]].]] Pòmòrskô leżi w pasie pòbrzegów ë pòjezerzów. W regionie òdwôżëwają [[mòrena|mòrenné]] formacëje, wic je tu wiele jezorów a krôjòbrôz je grzëpòwati. Wiôlgô czãsc Pòmòrsczi ni je òdwòdnianô przez wikszé rzéczi, jak [[Òdra]], [[Wisła]] czë [[Łaba]], le przez krótczé rzéczi pòbrzegù, jak [[Reknica]], [[Ùkra]], [[Pôrsãta]], [[Słëpiô]] abò [[Łeba (rzéka)|Łeba]], chtërné wpôdają bezpòstrzédno do Bôłtu. Pòmòrskô brzegòwô liniô je naprocëm nierozwitô. Òbserwëje sã tendencëjã do ji ùprôszczaniégò, równo na skùtk dzejaniégò nôtëralnich jak ë antropògenicznëch czinników. Môłé zatoczi czãsto stają sã jezorama jakò nastãpstwò wërobieniégò sã sztremlëznë. Tak pòwstôłë jezora [[Łebskò]], [[Gardno]], [[Sôrbskò]], [[Wickò (jezoro)|Wickò]], [[Bùkòwò]] abò [[Jamno (jezoro)|Jamno]]. W [[Nôrodny Park Vorpommersche Boddenlandschaft|Nôrodnëm Parkù „Vorpommersche Boddenlandschaft”]] mòżnô òbaczëc ten proces: półòstrów [[Fischland-Darß-Zingst]] béł nonej trzema òstrowama Fischland, Darß ë Zingst, a terô stãpniowò zamëkô zatokã [[Darß-Zingster Boddenkette]]. Pòmòrskô je pòkrëtô lasama. [[Tëchòlsczé Bòrë]], [[Miasteckô Pùszczô]], [[Ùkrzańskô Pùszczô]] ë lasë dolënë [[Gwda|Gwdë]] kòl [[Pieła|Piełë]] są to nowikszé lasné zgrëpinë regionu. Òbrobné òbéńdë leżą kòl wikszich gardów. Na terenie Pòmòrsczi je szesc nôrodnëch parków: [[Drawieńsczi Nôrodny Park]], [[Nôrodny Park Tëchòlsczé Bòrë|Nôrodny Park „Tëchòlsczé Bòrë”]], [[Słowinsczi Nôrodny Park]] ë [[Wòlinsczi Nôrodny Park]] w Pòlsczi ë [[Nôrodny Park Vorpommersche Boddenlandschaft|Nôrodny Park „Vorpommersche Boddenlandschaft”]] ë [[Nôrodny Park Jasmund|Nôrodny Park „Jasmund”]] w Miemiecczi. Òkróm tegò w regionie je widzec jinszé formë òchronë nôtëralnégò strzodowiska: krôjmalënkòwé parczi (np. [[Krôjmalënkòwi Park Dolëna Słëpié|Krôjmalënkòwi Park „Dolëna Słëpié”]] kòl [[Stôłpskò|Stôłpska]] abò [[Jińsczi Krôjmalënkòwi Park]] kòl [[Stôrgard]]u), rezerwatë, òbeńdë chronionégò krôjòbrazu „[[Natura 2000]]” itp. === Historëczné pòdzelenié === [[Òbrôzk:119 Ratusz Głównego Miasta, ob. Muzeum Historyczne ul. Długa 46 nocą Rafał Peplinski.JPG|mały|[[Rôtësz Przédnégò Gardu w Gduńskù|Rôtësz Przédnégò Gardu]] w Gduńskù. Gduńsk je historëczną stolëcą pòrénkòwi czãscë Pòmòrsczi.]] We [[strzédnowiek|strzédnowiekù]] ùsztôłcëł sã pòdzélënk Pòmòrsczi na dwa główné regionë: '''[[Pòrénkòwô Pòmòrskô|Pòrénkòwą Pòmòrskã]]''' z [[Gduńsk]]iem, dze mòcni bëło widzec pòlszczé wpłiwë, ë '''[[Zôpadnô Pòmòrskô|Zôpadną Pòmòrskã]]''' ze [[Szczecëno|Szczecënem]], chtërna nalôzłô sã we conie wpłiwów [[Swiãté Césarstwò Rzimsczé|Swiãtégò Césarstwa Rzimsczégò]] ë pòzdze miemiecczich krajów. Òb czas co w Pòlsczi sã rozszlachëje te òbéńdë przë pòmòcë znankòwników, chtërné nacziwają abò jich leżnosc wedle sebie (''Pomorze Wschodnie'', ''Pomorze Zachodnie''), abò jich stolëczné gardë (''Pomorze Gdańskie'' „Gduńsczé Pòmòrzé”, ''Pomorze Szczecińskie'' „Szczecëńsczé Pòmòrzé”), w miemiecczi terminologijé je miono ''Pommern'' brëkòwané blós w òdniesenim do zôpadnégò cządu regionu. Pòrénkòwô Pòmòrskô nazéwô sã ''Pommerellen'', a wic „Môłé Pòmòrskô”. Taczé pòdzelenié rzeszi sã z geòpòliticzną situacëją we strzédnowiekù, czej Zôpadnô Pòmòrskô ùtrzëmała razną samòstójnotã jako '''[[Pòmòrsczé Ksãżstwò]]''', a Pòrénkòwô Pòmòrskô weszło nôprzódka do [[państwò krzëżacczégò zôkonu|państwa krzëżacczégò zôkonu]] a dali &mdash; jako '''[[Królewsczé Prësë]]''' &mdash; do Pòlsczi. Jinszé pòliticzné warënczi doprowadzëłë do ùsztôłceniégò sã różnëch wnitrznich pòdzélënków. W Zôpadny Pòmòrsce bëło długòtrwałé rozbicé na miészé ksãżstwa, chtërné dostôwałë miôna òd ksążëczich sedzbów, jak [[Szczecëńsczé Ksiãżstwò]] abò [[Wòłogòsczé Ksiãżstwò]]. Młodszé pòdzelenié na [[Przédné Pòmrë|Przédné]] ë [[Tilné Pòmrë]] rzeszi sã z rozdzelenim Pòmòrsczégò Ksãżstwa midzë [[Brambòrskô|Brambòrskã]] ë [[Szwedzkô|Szwedzkã]] w [[1637]]. Na pòrénkù rozwinãłë sã etnograficzné regionë, taczé jak [[Kaszëbë]], [[Bòrë (region)|Bòrë]], [[Gòchë]], abò [[Kòcéwskô]]. [[Lãbòrskò-bëtowskô Zemia]] na pògrańczim òbù czãscë Pòmòrsczi je cãżkô do zaklasyfikòwaniégò jako cząd chtërnykòlwiek z nich &ndash; mô dosc skòmplikòwóną historëjã ë wiele razë zmieniôła przënôleżnosc. Slédno òstała sã czãscą [[Pòmrë|Pòmrów]], le utrzëmała kùlturową apartnosc, przëblëżającą jã do Pòrénkòwi Pòmòrsczi. [[Krajnô]] òddzelô Pòmòrskã òd [[Wiôlgòpòlskô|Wiôlgòpòlsczi]] a [[Wiselné Zëławie]] òd [[Warmiô|Warmié]] ë [[Mazurë|Mazurów]]. Na pôłniowim zôpadze przechôdzô region w [[Lubùskô Zemia|Lubùskã]] ë [[Brambòrskô|Brambòrskã]], a na zôpadze w [[Meczelbòrskô|Meczelbòrskã]]. W miemiecczim pòjimanim, na pôłnié òd Pòmrów leżą [[Nowô Marchiô]] (na zôpadze, kòl [[Łącbarg]]a) ë [[Nôgrańcznô Marchiô Pòznóń-Zôpadnô Prëskô|Nôgrańcznô Marchiô]] (na pòrénkù, kòl [[Pieła|Piełë]]). Drëgô nieczedë je wrechòwanô do Pòmòrsczi téż przez Miemców. === Sprôwné pòdzelenié === W dzysészëznie òdnoszą sã do miona Pòmòrsczi sztërë jednostczi [[sprôwné pòdzelenié|sprôwnégò pòdzeleniégò]] nôwëższégò stãpienia: trzë pòlszczé [[wòjewództwò|wòjewództwa]]: [[kùjawskò-pòmòrsczé wòjewództwò|kùjawskò-pòmòrsczé]], [[pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczé]] ë [[zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò|zôpadnopòmòrsczé]], ë jeden [[stôworné kraje Miemiecczi|stôworny krôj]] w Miemiecczi: [[Meczelbòrskô-Przédné Pòmrë]], ë téż dwa miemiecczé [[kréz|krezë]]: [[kréz Vorpommern-Greifswald|Vorpommern-Greifswald]] ë [[kréz Vorpommern-Rügen|Vorpommern-Rügen]]. Sprôwné grańce nie pòkrëwają sã równak z historëcznyma ani w pòlsczim, ani w miemiecczim pòjimanim. Czãscë Pòmòrsczi leżą téż we [[wiôlgòpòlsczé wòjewództwò|wiôlgòpòlsczëm wòjewództwie]] ([[Pieła]], [[Złotowò]] ë òkòla), [[lubùsczé wòjewództwò|lubùsczëm wòjewództwie]] (òkòlé [[Łącbarg]]a) ë w [[Brambòrskô|Brambòrsczi]] ([[Garc (nad Òdrą)|Garc]] ë [[Swiecé (nad Òdrą)|Swiecé]]). == Dzeje == === 1918–1945 === [[Òbrôzk:German losses after WWI.svg|mały|Terytorialné ùbiwczi Miemiecczi pò pierszi swiatowi wòjnie. [[Wòlny Gard Gduńsk]] je pòznakòwany na zelono.]] Pò [[pierszô swiatowô wòjna|pierszi swiatowi wòjnie]] pòmòrskô òbéńda, dotądka całowno pòd miemiecczim sprôwianim w ramach [[Prësczé Królestwò|Prësczégò Królestwa]], òstała pòdzelonô midzë [[Weimarskô Repùblika|Weimarską Repùblikã]] ë òdtwòrzoną [[Pòlskô Repùblika (1918-1945)|Pòlskã]], z [[Gduńsk|Gduńskã]] jakò [[Wòlny Gard Gduńsk|Wòlnym Gardã]] sprôwianym bezpòstrzédno przez [[Liga Nôrodów|Ligã Nôrodów]]. Taczé rozwiązanié problemù pòliticzni przënôleżnotë tegò gardu, równo jak pòwstanié tzw. „[[pòlsczi kòritôrz|pòlsczégò kòritarza]]” z Pòrénkòwi Pòmorsczi, chtëren òddzelôł [[Pòrénkòwé Prësë]] òd òstonëch miemiecczich zemiów, bëłë jednyma z przëczënów bùchù pòstãpny wòjnë dwadzescë lat pòzdze. [[Òbrôzk:Piła rejencja.JPG|mały|left|Dôwny gmach administracëjé prowincëjé [[Nôgrańcznô Marchiô Pòznóń-Zôpadnô Prëskô]] w Piele, dzys [[Szkòła Pòlicëjé w Piele|Szkòła Pòlicëjé]]. Stolëmnô architektura bùdinków w centrum gardu je pamiątka pò pòdwëżbie Piełë na òstrzodk lokalnegò sprôwianiégò.]] Prëskô prowincëjô [[Pòmrë]] zmiészëła sã përznã, ò 6,64 km² z krezów: [[bëtowsczi kréz (Prëskô)|bëtowsczégò]], [[lãbòrsczi kréz (Prëskô)|lãbòrsczégò]] ë [[stôłpsczi kréz (Prëskô)|stôłpsczégò]]. To, co òstało sã z prowincëjów [[Zôpadné Prësë]] ë [[pòznańskô prowincëjô|Pòznańsczé]], bëło sparłãczoné w [[1922]] w nową prowincëjã [[Nôgrańcznô Marchiô Pòznóń-Zôpadnô Prëskô]] ze stolëcą w [[Pieła|Piele]], chtërnô bëła wcygnãtô do Pòmrów [[1 pazdzérznika]] [[1938]]. Òbéńdë chtërné przëpadłe Pòlsczi zdziejałë w [[1919]] [[pòmòrszczé wòjewództwò (1919–1939)|pòmòrsczé wòjewództwò]]. Jegò stolëcą béł [[Torń]]. Pòlskô czãsc Pòmòrsczi bëła w midzëwòjnowich latach jedną z nôdinamiczni rozwijającëch sã òbéńdów Drëdżi Repùbliczi. W [[1920]] rozsądzono ò bùdownié mòrsczégò pòrtu w [[Gdiniô|Gdinié]]. Ju w [[1923]] wpłënãł do timczasowi howindżi pierszi òceanowi òkrãt [[SS Kentucky]]. Dalszé etapë bùdownié òbjimałë założënk towôrowégò, rëbacczégò, pasażérnégò ë wòjnowégò pòrtu, a téż òkrãtownié. Zëdlënié konstrukcëjé [[wãdżelnô magistrala|wãdżelny magistralë]] w [[1933]], chtërnô sparłãczëła [[Górny Szląsk]] ë westrzédną Pòlskã z nowim pòrtã przecënając côłé pòmòrsczé wòjewództwò (dzys [[banowô liniô 201]]), dało mòżlëwòtã òbjachaniégò Gduńska ë przëczëniło sã do dalszégò rozwicégò gardu ë krôjnë. Ju w [[1934]] bëła Gdiniô nôwikszim pòrtã w Eùropie pòdle wialgoscë przekłôdënkù. [[Òbrôzk:Kazimierz Mastalerz.jpg|175px|mały|[[Kazimierz Mastalerz]] dokazëjący pòlską kònnicą w [[bitwa pòd Krojantama|bitwie pòd Krojantama]]. Nôjôzd w [[Krojantë|Krojantach]] béł brëkòwany w nazistowsczi propagandze dlô wësënieniégò technologòwi przemòdżi Miemiecczi nad Pòlską.]] Pòliticzni status Pòmrów wnitrzno Weimarsczi Repùbliczi nie różnił sã baro òd tegò sprzed wòjnë. Mimò abdikacëjé césarza, sprôwné pòdzelenié kraju òstało blós zdemòkratizowané, z piersza bez ingerencëjé w jistniejący pòrządk. Pòmrë bëłë wic cządã Prësczi, chtërnô bëła terô [[Wòlny Krôj Prëskô|Wòlnym Krajã]] w ramach Repùbliczi. W rezultace wòjnë pòlëchszëł sã równak gòspòdarczi stón i tak nié dëcht bògatégò regionu. Ògleswiatowi krizys miôł tu òsoblëwò cãżczi przechôdënk — wiele inwesticëjów òstało strzëmané a bezrobòcé ùrôstało. Pòrt w [[Szczecëno|Szczecënie]] pòzbéł na wôżnoce, a rozwicé prowincëjé scygnãło. Te czinniczi doprowadzëłë do wzrosceniégò pòdeprzeniégò dlô radikalnich partëjów — zwëkòwò mòcni w òbéńdze [[Miemieckô Nôrodnô Lëdowô Partëjô|DNVP]] ë pòzdze téż [[Nôrodnosocjalistnô Miemieckô Robòtnô Partëjô|NSDAP]], chtërnô w welowanim w [[1933]] zwënégòwała drudżi nôwëższi rezultat (55,3&nbsp;% wszëtczich głosów &mdash; wice bëło blós w Pòrénkòwich Prësach). Pòspół z ùdostanim władzë przez [[nazizm|nazistów]] napòczëłë sã w Pòmrach ùstëgòwania na [[Żëdzë|Żëdów]] ë przësztëlowania do wòjnë, chtërnô bùchła [[1 séwnika]] [[1945]]. „Pòlsczi kòritôrz” òstôł rëchło òpanowany na skùtk technologòwi ë ustôwny przemòdżi miemiecczich sëłów. [[Bitwa ò Hél]] bëła tej nôdłëgszô; [[1 pazdzérznika]] dokazëjący pòlsczima sëłama kòntradmirôł [[Józef Unrug]] rozpòsãdzëł ò pòddanim sã. Pòslédné pùnktë biôtczi strzëmałë jesz do [[3 pazdzérznika]]. Pò ti dace bëło biôtkòwané w Pòmòrsczi ju blós w tacënkù &mdash; jistniała m.in. [[partizana]] (òb. [[Krëjamnô Wòjskòwô Òrganizacëjô "Pòmòrsczi Grif"|Krëjamnô Wòjskòwô Òrganizacëjô „Pòmòrsczi Grif”]]). Na pòmòrsczi òbéńdze miałë môl lëczné masowé mòrdë, np. we [[Wiôlgô Piôsznica|Wiôldżi Piôsznicë]] ë w [[Bëdgòszcz]]ë (tzw. [[bëdgoskô krwawô niedzela]]). Ju [[2 séwnika]] béł zrëszony [[Stutthof|kòncentracëjny lager]] w [[Sztutowò|Sztutowie]] z wieloma filiama, m.jin. w Bëdgòszczë, òkolim [[Torń|Tornia]], le téż w [[Stôłpskò|Stôłpskù]] ë [[Szczecëno|Szczecënie]]. === Pò 1945 === [[Òbrôzk:0804 POL GER 0.JPG|mały|Pòlskò-miemieckô grańca na [[Ùznojm]]ie. Ji slédny sztôłt mô nalazłé w [[1951]].]] W [[1945]], pò [[drëgô swiatowô wòjna|drëdżi swiatowi wòjnie]] grańca midzë Pòlską ë Miemiecką zjinaczëła sã ë przesënãła ku zôpadowi. Nowô grańca òstała òpiartô na [[liniô Òdra-Nissa|linié Òdra-Nissa]] z niewiôldżim oddżëbanim, cobë [[Szczecëno]] ë [[Swina]] téż przëpadłë Pòlsczi<ref>''Encyklopedia Szczecina. T. I A-O''. Szczecin: Uniwersytet Szczeciński, 1999, s. 306-307.</ref>. Bezlëcha całô òbéńda dôwny prowincëjé Pòmrë zaczãła wic słëchac pòlsczim władzom &mdash; pò miemiecczi starnie òstał sã leno ji nôzôpadnéjszi cząd ze [[Strzelewò|Strzelewem]] ë [[Grifiô|Grifią]], sparłãczony z [[Meczelbòrskô|Meczelbòrskã]] w jeden [[kraje Miemiecczi Demòkraticzny Repùbliczi|krôj]] (rozrzeszony w [[1951]] w òkrãdżi [[òkrąg Neubrandenburg|Neubrandenburg]], [[òkrąg Rostock|Rostock]] ë [[òkrąg Schwerin|Schwerin]] ë przëwrócony w [[1990]]<ref>Mielke, H., ''Die Auflösung der Länder in der SBZ/DDR: Von der deutschen Selbstverwaltung zum sozialistisch-zentralistischen Einheitsstaat nach sowjetischem Modell 1945–1952'' (= Beiträge zur Wirtschafts- und Sozialgeschichte; Bd. 66), 1995.</ref>). Czãsc przejimniãtô przez Pòlskô òstała zòrganizowanô wprzódk w prowizoriczny [[Òkrąg III — Zôpadnô Pòmòrskô]] ë w [[1946]], z môłima zmianama, w [[szczecëńsczé wòjewództwò (1946-1950)|szczecëńsczé wòjewództwò]]<ref>[http://isap.sejm.gov.pl/Download;jsessionid=800B9A8AB2019090572BAD628C077E82?id=WDU19460280177&type=2 Dz.Ù. 46.28.177]</ref>. [[Òbrôzk:Muzeum koszalińskie..jpg|mały|left|Miesczé mùzeùm w Kòszalënie. Kòszalëno bëło w miemiecczich czasach stolëcą regencëjé, a pò wòjnie, midzë [[1950]] a [[1998]], stolëcą apartnégò wòjewództwa. [[Jerzy Buzek|Buzkòwô]] sprôwnô reforma rozrzeszëła równak [[kòszalëńsczé wòjewództwò|Kòszalëńscze]] mimò òpiérë lokalny wëcmaniznë.]] Pierszé lata pò wòjnie to czas wiôldżich przemieszczeniów lëdztwa. Wikszi cząd miemiecczich mieszkańców [[wënëkania Miemców pò drëdżi swiatowi wòjnie|òstôł wëwieziony za Òdrã]], temù zalëdzenié [[Przédné Pòmrë|Przédnich Pòmrów]] ùrosło dwùkrotno<ref>Buchholz, W. (red.), ''Pommern''. Siedler, 2002.</ref>. Do Pòmòrsczi doprzëszli zôs wnożniczi z westrzédni Pòlsczi ë [[Kresë|Kresów]], ë téż mùszowi prôcowniczi z òdpòjãtich [[mùszowô prôca|lôgrów prôcë]]<ref>Piskorski, J. M. (red.), ''Pomorze Zachodnie poprzez wieki'', Szczecin: Zamek Książąt Pomorskich, 1999.</ref>, a pòzdze, w ramach [[akcjô „Wisła”|akcjé „Wisła”]], [[Ukrajińcë]]<ref>Sowa, A.L., ''Stosunki polsko-ukraińskie 1939-1947'', Kraków 1998.</ref>, Mimò propagandowich pòstulatów ò pòwroce Pòmòrsczi do „Macerzi” (òb. [[Òdzwëskóné Zemie]]), òpiartich m.in. na bëtnosci w òbéńdze autochtonicznégò słowiańsczégò lëdztwa, wëcmanim z Miemcama wëwiezeni abò zmùszeni do wëjachaniégò bëli téż [[Słowińcë]]<ref>Filip, M., ''Od Kaszubów do Niemców. Tożsamość Słowińców z perspektywy antropologii historii'', Poznań 2012</ref>. Przemieszczenia zrëszëłë Pòrénkòwą Pòmòrskã w miészim stãpieniu ë rzeszëłë sã przede wszëtczim z zniesenim [[Wòlny Gard Gduńsk|Wòlnégò Gardu]] [[Gduńsk]]a<ref>Jankowski, T. ''Miasto na furmankach''. „30 dni”. 6 (32), czerwiec 2001.</ref>. Pòspół z pòdzelenim miemiecczégò państwa na apartną [[Miemieckô Federalnô Repùblika|Federalną Repùblikã]] na zôpadze ë [[Miemieckô Demòkraticznô Repùblika|Demòkraticzną Repùblikã]] na pòrénkù, wërobił sã nowi pòliticzny pòrządk, chtëren òbtaksowôł dalszé kawle regionu. Równo w [[Pòlskô Lëdowô Repùblika|Lëdowi Pòlsczi]], jak téż w MDR zaczãto spòsobë [[Józef Stalin|stalinowsczi]] sprôwny ë gòspòdarczi centralizacëjé, ze wszétczima nastãpstwama: ògrańczenim swòjiznë, òrganizacëją prôcë pòdle sowiecczich mùstrów (òsoblëwie w rolnictwie, òb. [[Landwirtschaftliche Produktionsgenossenschaft]] ë [[Państwowe Gospodarstwo Rolne]]), centralno planowanym rozbùdowanim [[cãżczi przemësł|cãżczégò przemësłu]], [[kùstrzenié|kùstrzeniama]], wprowadzenim państwòwégò mònopòlu w zamiedznëm hańdlu<ref>Grala, D. T.: Reformy gospodarcze w PRL (1982–1989). Warszawa 2005.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20140331085308/http://www.faz.net/aktuell/wirtschaft/wirtschaftswissen/wirtschaftsgeschichte-der-weg-der-ddr-in-den-untergang-11043750.html Wirtschaftsgeschichte: er Weg der DDR in den Untergang]</ref>. Nisczi niw żëcégò doprowadził do oprzéczków ë sztrajków (1953 &ndash; MRD; [[1970]] &ndash; [[Gdyniô]], Gduńsk, Szczecëno) ë założeniégò w [[1980]] w Gduńsku [[Solidarnosc (warkòwô zrzesz)|Samòstójny Samòsprôwny Warkòwy Zrzeszë „Solidarnosc”]]. Ùstrojowé zjinaczi w Pòlsczi ë sparłãczenié Miemiecczi w jeden krôj a za régã pòliticzné przëkrodzenié òbù państwów, wësłowioné m.in. pòspòlnym nôleżenim do [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]] ë òtemkniãcym grańców pòzwôlô na ekònomiczną ë kùlturową współprôcã. Równo Przédné Pòmrë jak i pòlskô Pòmòrskô mùszą równak schwôcëc sã z pòwôżnyma problemama różnëch nôtërów, jak [[migracëjô|wëjéżdżanié młodich]] abò [[bezrobòcé]]. == Ekònomijô == [[Òbrôzk:Brosen_ContainerTerminaGdansk.jpg|mały|Kòntenerowi Terminal w Gduńskù]] Nôwôżniészima wietwiama gòspòdarzënkù w Pòmòrsce je mòrskô industrëjô (òkrãtownie ë pòrtë), turistika, rëbaczenié ë gbùrzëzna. Mòrskô industrëjô skòncentrowónô je przede wszëtczim w nôwikszëch gardach: Gduńskù, Gdini ë Sztetënie. Òkrãtë bùdowóné w pòmòrsczich òkrãtowniach są technologiczno nôbarżi zaawansowónyma produktama [[Ekspòrt|ekspòrtowónyma]] z Pòlsczi Repùbliczi. Turistika rozwijô sã przede wszëtczim nad sztrądã Bôłtu, ale wiele turistów przëcygają téż pòjezérza ë niechtërné gardë, np. Gduńsk. Do nôbarżi znónëch kùrortów ë wëpòczinkòwëch môlowòsców w Pòmòrsce słëchają: [[Chmielno]], [[Jastarniô]], [[Leba]], [[Mizëzdroje]], [[Sopòt]], [[Ùskô]]. == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Òbaczë téż == {{Col3 |col1= {{Pòdobnô pòzwa|Pomerania (wiele znaczeniów)}} |col2= === Sparłãczoné témë === * [[Pòmòrsczé wòjewództwò]] * [[Pòmòrsczé gardë]] * [[Pòmòrsczé wsë]] * [[Pòmezaniô]] }} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://kpbc.umk.pl/dlibra/docmetadata?id=23486&from=publication Kôrta z 1775 rokù] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Pòmòrskô| ]] obge3068jjfmfuhp6zte93pzmfn1fks 0 67 213483 211197 2026-09-11T14:45:38Z Terrus38 14026 213483 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Europejsko Unijo CBS ubt2.png|frame|right|Dôwnô kôrta [[Eùropa|Eùropë]] ë Eùropejsczi Ùnie pò kaszëbskù (nieaktualny)]]'''Lësta [[Eùropa|eùropejsczich]] państw''' – lësta [[Państwò|państw]] ë zawiôzłëch teritoriów [[Eùropa|Eùropë]]. Na òbrëmienié Eùropë w całoscë abò dzélowô najdiwô sã 46 ùznônëch państw na midzënôrodny arenie. Knéż do Eùropë zalëczô sã sétmë [[Zawiôzłé teritorium|zawiôzłëch]] [[Zawiôzłé teritorium|teritoriów]] [[Dëńskô|Dëńsczi]], [[Norweskô|Norwesczi]] ë [[Wiôlgô Britaniô|Wiôldżi Britanie]]. W Eùropie fónkcjonëje téż jedno dzélowô ùznôwóné państwò ([[Kòsowò]]) a téż jedno [[nieùznôwóné państwò]] ([[Nadedniestrzé]]). Nôwiãkszim eùropejsczim państwã je [[Ruskô]] (17 098 242 km²), równak nôwiãkszim państwã najdiwëjącym sã w całoscë na teritorium Eùropë je [[Ùkrajina]] (603 550 km²). Nôlëdniészim państwã na eùropejsczim kòntinence równak je Ruskô (142 021 981 mieszkańców), a nôlëdniészim państwã pòłóżonym w całoscë w Eùropie są [[Niemieckô|Niemcë]] (84 316 622 mieszkańców). Nômniészim tak samò wedle wiôlgòscë wiéchrzëznë, jak ë lëczbë lëdztwa je [[Watikan]] (0,44 km²; 825 mieszkańców). {| class="wikitable" |+ ! !Artikel !Kategòrëjô !Też !sloworz.org |- | align="right" |1 |[[Albańskô]] |{{#categorytree:Albańskô|mode=all|depth=0}} |[https://csb.wikipedia.org/wiki/Specjalnô:Linkujące?namespace=&hidetrans=1&hidelinks=1&target=Albańskô →]: [[Albańskô]] |Albaniô<ref>{{sloworz.org|18433|20909}}</ref> |- | align="right" |2 |[[Andorra]] |{{#categorytree:Andorra|mode=all|depth=0}} |[https://csb.wikipedia.org/wiki/Specjalnô:Linkujące?namespace=&hidetrans=1&hidelinks=1&target=Andorra →]: – |– |- | align="right" |3 |[[Aùstriô]] - (''[[Eùropejskô Ùniô|EÙ]]'') |{{#categorytree:Aùstriô|mode=all|depth=0}} |[https://csb.wikipedia.org/wiki/Specjalnô:Linkujące?namespace=&hidetrans=1&hidelinks=1&target=Aùstriô →]: Aùstrëjackô |Óstrëjô<ref>{{sloworz.org|9215|10520}}</ref>; Óstrëjackô<ref>{{sloworz.org|9214|10519}}</ref>; Aùstriô<ref>{{sloworz.org|19158|21683}}</ref>; |- | align="right" |4 |[[Belgijskô]] - (''[[Eùropejskô Ùniô|EÙ]]'') |{{#categorytree:Belgijskô|mode=all|depth=0}} |[https://csb.wikipedia.org/wiki/Specjalnô:Linkujące?namespace=&hidetrans=1&hidelinks=1&target=Belgijskô →]: – |Belgiô<ref>{{sloworz.org|19593|22180}}</ref> |- | align="right" |5 |[[Biôłorus]] |{{#categorytree:Biôłorus|mode=all|depth=0}} |[https://csb.wikipedia.org/wiki/Specjalnô:Linkujące?namespace=&hidetrans=1&hidelinks=1&target=Biôłorus →]: [[Biôłorëskô]]; [[Biôłorusjô]] |Biôłorusjô<ref>{{sloworz.org|19534|22109}}</ref> |- | align="right" |6 |[[Bòsniô i Hercegòwina]] |{{#categorytree:Bòsniô i Hercegòwina|mode=all|depth=0}} |[https://csb.wikipedia.org/wiki/Specjalnô:Linkujące?namespace=&hidetrans=1&hidelinks=1&target=Bòsniô_i_Hercegòwina →]: [[Bòsnijô ë Hercegòwina]] |– |- | align="right" |7 |[[Bùłgariô]] - (''[[Eùropejskô Ùniô|EÙ]]'') |{{#categorytree:Bùłgariô|mode=all|depth=0}} |[https://csb.wikipedia.org/wiki/Specjalnô:Linkujące?namespace=&hidetrans=1&hidelinks=1&target=Bùłgariô →]: [[Bùlgarskô]] |Bùłgariô<ref>{{sloworz.org|21053|23824}}</ref> |- | align="right" |8 |[[Cyper]] - (''[[Eùropejskô Ùniô|EÙ]]'') |{{#categorytree:Cyper|mode=all|depth=0}} |[https://csb.wikipedia.org/wiki/Specjalnô:Linkujące?namespace=&hidetrans=1&hidelinks=1&target=Cyper →]: – |Cyper<ref>{{sloworz.org|22463|25437}}</ref> |- | align="right" |9 |[[Chòrwackô]] - (''[[Eùropejskô Ùniô|EÙ]]'') |{{#categorytree:Chòrwackô|mode=all|depth=0}} |[https://csb.wikipedia.org/wiki/Specjalnô:Linkujące?namespace=&hidetrans=1&hidelinks=1&target=Chòrwackô →]: [[Chòrwacjô]] |Chòrwacjô<ref>{{sloworz.org|21850|24722}}</ref> |- | align="right" |10 |[[Czeskô Repùblika]] - (''[[Eùropejskô Ùniô|EÙ]]'') |{{#categorytree:Czeskô Repùblika|mode=all|depth=0}} |[https://csb.wikipedia.org/wiki/Specjalnô:Linkujące?namespace=&hidetrans=1&hidelinks=1&target=Czeskô_Repùblika →]: [[Czeskô]] |Czeskô<ref>{{sloworz.org|16592|18963}}</ref> |- | align="right" |11 |[[Czôrnogóra]] |{{#categorytree:Czôrnogóra|mode=all|depth=0}} |[https://csb.wikipedia.org/wiki/Specjalnô:Linkujące?namespace=&hidetrans=1&hidelinks=1&target=Czôrnogóra →]: [[Czôrnô Góra]] |Czôrnogóra<ref>{{sloworz.org|22515|25494}}</ref> |- | align="right" |12 |[[Dëńskô]] - (''[[Eùropejskô Ùniô|EÙ]]'') |{{#categorytree:Dëńskô|mode=all|depth=0}} |[https://csb.wikipedia.org/wiki/Specjalnô:Linkujące?namespace=&hidetrans=1&hidelinks=1&target=Dëńskô →]: – |Duńskô<ref>{{sloworz.org|19811|22430}}</ref> |- | align="right" |13 |[[Estoniô]] - (''[[Eùropejskô Ùniô|EÙ]]'') |{{#categorytree:Estoniô|mode=all|depth=0}} |[https://csb.wikipedia.org/wiki/Specjalnô:Linkujące?namespace=&hidetrans=1&hidelinks=1&target=Estoniô →]: [[Estónskô]]; [[Estóńskô]] |Estoniô<ref>{{sloworz.org|25726|29718}}</ref> |- | align="right" |14 |[[Farersczé Òstrowë]] |{{#categorytree:Farersczé Òstrowë|mode=all|depth=0}} |– |– |- | align="right" |15 |[[Fińskô]] - (''[[Eùropejskô Ùniô|EÙ]]'') |{{#categorytree:Fińskô|mode=all|depth=0}} |[https://csb.wikipedia.org/wiki/Specjalnô:Linkujące?namespace=&hidetrans=1&hidelinks=1&target=Fińskô →]: – |Finlandiô<ref>{{sloworz.org|26158|30313}}</ref> |- | align="right" |16 |[[Francëjô]] - (''[[Eùropejskô Ùniô|EÙ]]'') |{{#categorytree:Francëjô|mode=all|depth=0}} |[https://csb.wikipedia.org/wiki/Specjalnô:Linkujące?namespace=&hidetrans=1&hidelinks=1&target=Francëjô →]: [[Frańcëskô]] |Francjô<ref>{{sloworz.org|26389|30647}}</ref>; Francëskô<ref>{{sloworz.org|26389|30647}}</ref> |- | align="right" |17 |[[Greckô]] - (''[[Eùropejskô Ùniô|EÙ]]'') |{{#categorytree:Greckô|mode=all|depth=0}} |[https://csb.wikipedia.org/wiki/Specjalnô:Linkujące?namespace=&hidetrans=1&hidelinks=1&target=Greckô →]: [[Grecjô]] |Grecjô<ref>{{sloworz.org|27032|31520}}</ref> |- | align="right" |18 |[[Grëzóńskô]] |{{#categorytree:Grëzóńskô|mode=all|depth=0}} |[https://csb.wikipedia.org/wiki/Specjalnô:Linkujące?namespace=&hidetrans=1&hidelinks=1&target=Grëzóńskô →]: – |Gruzjô<ref name=":0">{{sloworz.org|27113|31612}}</ref>; Grëzjô<ref name=":0" />, Grëzóńskô<ref name=":0" /> |- | align="right" |19 |[[Irlandiô]] - (''[[Eùropejskô Ùniô|EÙ]]'') |{{#categorytree:Irlandiô|mode=all|depth=0}} |[https://csb.wikipedia.org/wiki/Specjalnô:Linkujące?namespace=&hidetrans=1&hidelinks=1&target=Irlandiô →]: [[Irlandëjô]] |Irlandiô<ref name=":1">{{sloworz.org|28225|33035}}</ref>; Irlandzkô<ref name=":1" />; Jirlandiô<ref name=":1" />; Jirlandzkô<ref name=":1" /> |- | align="right" |20 |[[Islandëjô]] |{{#categorytree:Islandëjô|mode=all|depth=0}} |[https://csb.wikipedia.org/wiki/Specjalnô:Linkujące?namespace=&hidetrans=1&hidelinks=1&target=Islandëjô →]: – |Islandiô<ref name=":2">{{sloworz.org|28258|33076}}</ref>; Jislandiô<ref name=":2" /> |- | align="right" |21 |[[Italskô]] - (''[[Eùropejskô Ùniô|EÙ]]'') |{{#categorytree:Italskô|mode=all|depth=0}} |[https://csb.wikipedia.org/wiki/Specjalnô:Linkujące?namespace=&hidetrans=1&hidelinks=1&target=Italskô →]: – |Italiô<ref name=":3">{{sloworz.org|28276|36149}}</ref>; Italskô<ref name=":3" />; Włochë<ref>{{sloworz.org|7453|8433}}</ref> |- | align="right" |22 |[[Liechtenstein]] |{{#categorytree:Lichtenstein|mode=all|depth=0}} |[https://csb.wikipedia.org/wiki/Specjalnô:Linkujące?namespace=&hidetrans=1&hidelinks=1&target=Liechtenstein →]: [[Lichtenstein]] |– |- | align="right" |23 |[[Lëtwa]] - (''[[Eùropejskô Ùniô|EÙ]]'') |{{#categorytree:Lëtwa|mode=all|depth=0}} |[https://csb.wikipedia.org/wiki/Specjalnô:Linkujące?namespace=&hidetrans=1&hidelinks=1&target=Lëtwa →]: [[Lëtewskô]] |Lëtwa<ref>{{sloworz.org|2304|2653}}</ref>; Lëtewskô<ref>{{sloworz.org|19533|22108}}</ref> |- | align="right" |24 |[[Luksembùrg]] - (''[[Eùropejskô Ùniô|EÙ]]'') |{{#categorytree:Luksembùrg|mode=all|depth=0}} |[https://csb.wikipedia.org/wiki/Specjalnô:Linkujące?namespace=&hidetrans=1&hidelinks=1&target=Luksembùrg →]: [[Luksembùrskô]] |– |- | align="right" |25 |[[Łotwa]] - (''[[Eùropejskô Ùniô|EÙ]]'') |{{#categorytree:Łotwa|mode=all|depth=0}} |[https://csb.wikipedia.org/wiki/Specjalnô:Linkujące?namespace=&hidetrans=1&hidelinks=1&target=Łotwa →]: [[Łotewskô]] |Łotwa<ref>{{sloworz.org|32931|40454}}</ref> |- | align="right" |26 |[[Madżarskô]] - (''[[Eùropejskô Ùniô|EÙ]]'') |{{#categorytree:Madżarskô|mode=all|depth=0}} |[https://csb.wikipedia.org/wiki/Specjalnô:Linkujące?namespace=&hidetrans=1&hidelinks=1&target=Madżarskô →]: – |Wãgrë<ref>{{sloworz.org|5500|6163}}</ref> |- | align="right" |27 |[[Malta]] - (''[[Eùropejskô Ùniô|EÙ]]'') |{{#categorytree:Malta|mode=all|depth=0}} |[https://csb.wikipedia.org/wiki/Specjalnô:Linkujące?namespace=&hidetrans=1&hidelinks=1&target=Malta →]: – |Malta<ref>{{sloworz.org|33229|40996}}</ref> |- | align="right" |28 |[[Niemieckô]] - (''[[Eùropejskô Ùniô|EÙ]]'') |{{#categorytree:Miemieckô|mode=all|depth=0}} |[https://csb.wikipedia.org/wiki/Specjalnô:Linkujące?namespace=&hidetrans=1&hidelinks=1&target=Niemieckô →]: [[Miemieckô]] |Niemieckô<ref>{{sloworz.org|19537|22112}}</ref>; Miemcë<ref name=":4">{{sloworz.org|6305|7069}}</ref>; Niemcë<ref name=":4" /> |- | align="right" |29 |[[Mònakò]] |{{#categorytree:Mònakò|mode=all|depth=0}} |[https://csb.wikipedia.org/wiki/Specjalnô:Linkujące?namespace=&hidetrans=1&hidelinks=1&target=Mònakò →]: – |– |- | align="right" |30 |[[Néderlandzkô]] - (''[[Eùropejskô Ùniô|EÙ]]'') |{{#categorytree:Néderlandzkô|mode=all|depth=0}} |[https://csb.wikipedia.org/wiki/Specjalnô:Linkujące?namespace=&hidetrans=1&hidelinks=1&target=Néderlandzkô →]: – |Hòlandiô<ref>{{sloworz.org|27579|32202}}</ref> |- | align="right" |31 |[[Nordowô Macedoniô]] |{{#categorytree:Nordowô Macedoniô|mode=all|depth=0}} |[https://csb.wikipedia.org/wiki/Specjalnô:Linkujące?namespace=&hidetrans=1&hidelinks=1&target=Nordowô_Macedoniô →]: [[Macedońskô]]; [[Macedoniô]] |Macedoniô<ref name=":5">{{sloworz.org|33054|40686}}</ref>; téż Macedońskô<ref name=":5" /> |- | align="right" |32 |[[Norweskô]] |{{#categorytree:Norweskô|mode=all|depth=0}} |[https://csb.wikipedia.org/wiki/Specjalnô:Linkujące?namespace=&hidetrans=1&hidelinks=1&target=Norweskô →]: [[Norge]]; [[Noreg]]; [[Kongeriket Norge]]; [[Kongeriket Noreg]] |Norweskô<ref>{{sloworz.org|19815|22434}}</ref> |- | align="right" |33 |[[Pòlskô]] - (''[[Eùropejskô Ùniô|EÙ]]'') |{{#categorytree:Pòlskô|mode=all|depth=0}} |[https://csb.wikipedia.org/wiki/Specjalnô:Linkujące?namespace=&hidetrans=1&hidelinks=1&target=Pòlskô →]: – |Pòlskô<ref>{{sloworz.org|13838|15813}}</ref> |- | align="right" |34 |[[Pòrtugalskô]] - (''[[Eùropejskô Ùniô|EÙ]]'') |{{#categorytree:Pòrtugalskô|mode=all|depth=0}} |[https://csb.wikipedia.org/wiki/Specjalnô:Linkujące?namespace=&hidetrans=1&hidelinks=1&target=Pòrtugalskô →]: – |? |- | align="right" |35 |[[Rumùńskô]] - (''[[Eùropejskô Ùniô|EÙ]]'') |{{#categorytree:Rumùńskô|mode=all|depth=0}} |[https://csb.wikipedia.org/wiki/Specjalnô:Linkujące?namespace=&hidetrans=1&hidelinks=1&target=Rumùńskô →]: [[Rumùniô]] |? |- | align="right" |36 |[[Ruskô]] |{{#categorytree:Ruskô|mode=all|depth=0}} |[https://csb.wikipedia.org/wiki/Specjalnô:Linkujące?namespace=&hidetrans=1&hidelinks=1&target=Ruskô →]: [[Ruskô Federacëjô]] |Rusjô<ref>{{sloworz.org|19532|22107}}</ref>; Ruskô<ref>{{sloworz.org|3513|4008}}</ref> |- | align="right" |37 |[[San Marino]] |{{#categorytree:San Marino|mode=all|depth=0}} |[https://csb.wikipedia.org/wiki/Specjalnô:Linkujące?namespace=&hidetrans=1&hidelinks=1&target=San_Marino →]: – |– |- | align="right" |38 |[[Serbiô]] |{{#categorytree:Serbskô|mode=all|depth=0}} |[https://csb.wikipedia.org/wiki/Specjalnô:Linkujące?namespace=&hidetrans=1&hidelinks=1&target=Serbiô →]: [[Serbskô]] |? |- | align="right" |39 |[[Słowackô]] - (''[[Eùropejskô Ùniô|EÙ]]'') |{{#categorytree:Słowackô|mode=all|depth=0}} |[https://csb.wikipedia.org/wiki/Specjalnô:Linkujące?namespace=&hidetrans=1&hidelinks=1&target=Słowackô →]: – |? |- | align="right" |40 |[[Słoweniô]] - (''[[Eùropejskô Ùniô|EÙ]]'') |{{#categorytree:Słoweniô|mode=all|depth=0}} |[https://csb.wikipedia.org/wiki/Specjalnô:Linkujące?namespace=&hidetrans=1&hidelinks=1&target=Słoweniô →]: [[Słoweńskô]] |? |- | align="right" |41 |[[Watikan]] |{{#categorytree:Watikan|mode=all|depth=0}} |[https://csb.wikipedia.org/wiki/Specjalnô:Linkujące?namespace=&hidetrans=1&hidelinks=1&target=Watikan →]: – |? |- | align="right" |42 |[[Szpańskô]] - (''[[Eùropejskô Ùniô|EÙ]]'') |{{#categorytree:Szpańskô|mode=all|depth=0}} |[https://csb.wikipedia.org/wiki/Specjalnô:Linkujące?namespace=&hidetrans=1&hidelinks=1&target=Szpańskô →]: – |Hiszpaniô<ref name=":6">{{sloworz.org|27545|32152}}</ref>; téż Szpaniô<ref name=":6" />, Szpańskô<ref name=":6" /> |- | align="right" |43 |[[Szwajcariô]] |{{#categorytree:Szwajcarskô|mode=all|depth=0}} |[https://csb.wikipedia.org/wiki/Specjalnô:Linkujące?namespace=&hidetrans=1&hidelinks=1&target=Szwajcariô →]: [[Szwajcarskô]] |? |- | align="right" |44 |[[Szwédzkô]] - (''[[Eùropejskô Ùniô|EÙ]]'') |{{#categorytree:Szwédzkô|mode=all|depth=0}} |[https://csb.wikipedia.org/wiki/Specjalnô:Linkujące?namespace=&hidetrans=1&hidelinks=1&target=Szwedzkô →]: – |Szwédzkô<ref>{{sloworz.org|9954|11397}}</ref> |- | align="right" |45 |[[Ùkrajina]] |{{#categorytree:Ùkrajina|mode=all|depth=0}} |[https://csb.wikipedia.org/wiki/Specjalnô:Linkujące?namespace=&hidetrans=1&hidelinks=1&target=Ùkrajina →]: – |Ùkrajińskô<ref name=":7">{{sloworz.org|19528|22103}}</ref> / Ùkrajina<ref name=":7" /> |- | align="right" |46 |[[Wiôlgô Britanijô]] |{{#categorytree:Wiôlgô Britanijô|mode=all|depth=0}} |[https://csb.wikipedia.org/wiki/Specjalnô:Linkujące?namespace=&hidetrans=1&hidelinks=1&target=Wiôlgô_Britanijô →]: [[Wiôlgô Britanijô]] |Wiôlgô Britaniô<ref>{{sloworz.org|19866|22486}}</ref> |} {{Aktualizacjô|Òstatnô=2026-05-15|Nastãpnô=+1 rok}} == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} [[Kategòrëjô:Eùropejsczé państwa|*]] [[Kategòrëjô:Lëstë|Eùropejsczich państw]] agpefq5cqvpkky205pne48hgfacr5cr 0 1393 213476 213475 2026-09-11T14:36:56Z Terrus38 14026 213476 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò |gwôsné miono = Rzeczpospolita Polska |miono = Pòlskô Repùblika |miono-genitiw = Pòlsczi |fana = Flag of Poland.svg |herb = Herb Polski.svg |na karce = LocationPoland.svg |jãzëk = [[Pòlsczi jãzëk|pòlsczi]] |stolëca = Warszawa |fòrma państwa = repùblika |wiéchrzëzna = 312&nbsp;696<ref>Główny Urząd Statystyczny, dane za rok 2018, stan na 01.01.2018. [https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/powierzchnia-i-ludnosc-w-przekroju-terytorialnym-w-2018-roku,7,15.html]</ref><ref>Bankier.pl, Powierzchnia Polski wzrosła o 1643 ha [https://m.bankier.pl/wiadomosc/Powierzchnia-Polski-wzrosla-o-1643-ha-7603883.html]</ref> |procent-wòdë = 3.07 |lëdztwò = 38&nbsp;483&nbsp;957 | rok = 2014 |dëtk = [[pòlsczi złoti]] | kòd dëtka = PLN |czasowô cona = +1 |swiãto = [[3 maja]], [[11 lëstopadnika]] |himn = Mazurek Dąbrowskiego (Mazurk Dąbrowsczégò) <center>[[Òbrôzk:Mazurek Dąbrowskiego (official instrumental).oga]]</center> |kòd = PL |Internet = .pl |telefón = +48|Mònarcha=|Prezydeńt=[[Karól Nawrocczi]]|Premiéra=[[Donôld Tusk]]|kònstitucjô=Kònstitucjô Pòlsczi Repùbliczi z 3 łżëkwiata 1997|aùtowi kòd=PL|lata jistnienia=}} '''Pòlskô Repùblika''' ({{jãz.|pl}} ''Rzeczpospolita Polska'') – państwò we Westrzédny [[Eùropa|Eùropie]], nad [[Bôłt|Bôłtã]]. Je nôleżnikã [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]] ë [[NATO]]. Grańczi z [[Miemieckô|Miemiecką]], [[Czeskô Repùblika|Czeską Repùbliką]], [[Słowackô|Słowacką]], [[Ùkrajina|Ùkrajiną]], [[Biôłorëskô|Biôłorëską]], [[Lëtewskô|Lëtewską]] ë [[Ruskô|Ruską]]. Stolëcznym gardã Pòlsczi Repùbliczi je [[Warszawa]]. == Miono państwa == === Etimologiô === Miono ''Pòlskô'' (''Polska'') wëprowôdzô sã òd [[plemiã|plemienia]] [[Pòlanie|Pòlanów]], chtërno mieszkało w dzysdniowi [[Wiôlgòpòlskô|Wiôlgòpòlsce]]. Słowò ''Pòlanie'' mòże dolmaczëc jakno „ti, co mieszkają na pòlach”. Mòże sã docëgac, że przédnym zajãcym Pòlanów béł òbróbk rolë, w rozróżnienim do jinszich plemionów, np. [[Wislanie|Wislanów]] ë [[Mazowszanie|Mazowszanów]], jaczi zamieszkiwelë lasowaté òbéńdë. Miono kraju pierszi rôz òstało òdnotowóné na przełómanim X i XI wiekù (lata 997–1003) w ''Pierszim żëwòce sw. Wòjcecha'' Jana Kanapariusza: „cum Bolizlauo Palaniorum duce” ({{Jãz.|csb}} „z Bòlesławã pòlsczim ksyżëcã”). Jinszé miona Pòlsczi (''Lechia'', {{Jãz.|fa}} ''Lahestân'', {{Jãz.|lt}} ''Lenkija'') ë Pòlôchów ({{Jãz.|ru}} ''lach'', {{Jãz.|hu}} ''Lengyel'') pòchôdają òd plemienia Lãdzanów ({{jãz.|pl}} ''Lędzianie''), chtërny, jak sã ùznôwô, zamieszkiwelë dzysdniowi pôłniowò-pòrénkòwi dzél Pòlsczi. Słowò ''Rzeczpospolita'' je dosłowną kalką z łacyńsczégò ''res publica''. == Nôrodné symbòle == Zgòdą z Kònstitucją Pòlsczi Repùbliczi z [[3 łżëkwiata]] [[1997]] rokù nôrodnyma symbòlama Pòlsczi Repùbliczi są: * Herb Pòlsczi Repùbliczi – biôłi òrzeł w kòrónie w czerwionym pòlu. * Fana Pòlsczi Repùbliczi – farwë biôłô ë czerwionô * Himn Pòlsczi Repùbliczi – [[Mazurk Dąbrowsczegò]] == Religiô == Dominującą religią w Pòlsczi Repùblice je [[Katolëcyzm|rzimskòkatolëckô]] wiara. Kòl 95% lëdztwa je [[Rëchcënë|òrëchconëch]] w òbrządkù [[Katolëcczi Kòscół|rzimskòkatolëcczégò Kòscoła]]. Òkróm tégò w Pòlsczi Repùblice żëją m.jin.: [[Grekòkatolëcczi Kòscół|grekòkatolëcë]], [[Prawòsławié|prawòsłôwny]], [[Lëterstwò|lëtrowie (ewanielëcë)]], [[Islam|mùzelmanie]], [[Agnosticyzm|agnosticë]] ë [[Atejizm|atejiscë]]. == Geògrafiô == [[Òbrôzk:Pòlscziegrańce.png|mały|330px|Długòta grańców Pòlsczi]] [[Òbrôzk:Wisla-kolo-Torunia.jpg|mały|330px|Dolëzna nôdłëgszi rzeczi Pòlsczi (Wisła), kòle [[Toruń|Torunia]]]] [[Òbrôzk:Poland-satellite.jpeg|mały|Pòlskô na satelitarnim òdjimkù.]] [[Òbrôzk:Szczecin Zamek Ksiazat Pomorskich (od pln-wsch).jpg|mały|[[Szczecëno]], zómk ksążëcy]] Grańce dzysdniowi Pòlsczi ùsztôłconé òstałë w [[1945]] r., pò [[Drëgô swiatowô wòjna|drëdżi swiatòwi wòjnie]]. W przërównanim do [[1939]] rokù, grańcë òstałe przesënioné na zôpôd, kòsztã pòrénkòwich zemiów. Pò 1945 to dało dwie teritorialné kòrektë: * [[15 gromicznika]] [[1951]] – z [[Ùkrajińskô Socjalisticznô Sowieckô Repùblika|Ùkrajińską SSR]] 480&nbsp;km². Za gardë: [[Bełz]], [[Krystynopol|Kristinopòl]] ë [[Sokal]] ze zleżënama wãgla, Pòlskô dosta [[Ustrzyki Dolne|Dólné Ùstrzëczi]] ë [[Lutowiska]]<ref>Dz. U. 52.11.63 – [https://pl.wikisource.org/wiki/Umowa_o_zmianie_granic Tekst ùgodë ò zjinaczenim greńców z 1951] ''w pòlsczim jãzëkù''</ref> * [[1 stëcznika]] [[1959]] – z [[Czechòsłowackô|Czechòsłowacką]]. Za môlëznã [[Tkacze]] kòl [[Szklarska Poręba|Szklarsczi Pòrãbë]], banowiszcze ë sztrekã, Pòlskô dosta ùriwk lasnëch terenów. Długòta greńców Pòlsczi wënosy 3582&nbsp;km, z cze 528&nbsp;km to sztrąd Bôłtu. Pòlskô grańczi: * òd zôpadu z [[Miemieckô|Miemiecką]] (467&nbsp;km), * òd pôłniégò z [[Czeskô Repùblika|Czeską Repùbliką]] (790&nbsp;km) ë [[Słowackô|Słowacką]] (539&nbsp;km), * òd pòrénkù z [[Ùkrajina|Ùkrajiną]] (529&nbsp;km) ë [[Biôłorus|Biôłorusą]] (416&nbsp;km), * òd nordë z [[Lëtewskô|Lëtewską]] (103&nbsp;km) ë [[Ruskô|Ruską]] ([[Kaliningradzkô Òbéńda]]) (210&nbsp;km). Pòlskô je 9. nôwikszim krajã Eùropë wedle wiéchrzëznë ë 8. wedle lëdztwa. Z nordë na pôłnié Pòlskô rozcygô sã na długòtã 649&nbsp;km, a tej 5° ë 50'. Je to przëczëną nierównoscë długòtë dnia midze nordową ë pôłniową Pòlską. Òb lato na nordze dzéń je długszi ò wicy jak gòdzënã niż na pôłnim, òb zëmã na òdmianë. Z zôpadu na pòrénk Pòlskô rozcygô sã na 689&nbsp;km, a tej 10° 01'. Pòlskô je w conie westrzédnoeùropejsczégò czasu, je to słuńcowi czas pôłnika 15°. Geògrafné kòordinatë skrôwnëch môlów Pòlsczi: * 49°00' [[geògrafnô szérzô|N]] – Wëszińc [[Opołonek|Òpòłonek]], * 54°50' N – [[Rozëft]], * 14°07' [[geògrafnô długòtô|E]] – łãk [[Ódra|Ódrë]] kòle Dólnégò Òsënowa, * 24°08' E – kòlano [[Bùg|Bùga]] kòle Zosëna. Geòmétriczny westrzódk Pòlsczi je we wsë Balkòwò kòle gardu [[Łęczyca|Łãczëca]]. Nôstarszi ([[1775]]) òbrechowóny geòmétriczny westrzódk Eùropy je w Suchòwòlë kòl gardu [[Sokółka]], w [[Pòdlasczé wòjewództwò|pòdlasczim wòjewództwie]]. Nôdłëgszé rzeczi w Pòlsce to: * [[Wisła]] (1047&nbsp;km) * [[Ódra]] (854&nbsp;km, w Pòlsczim dzélu 742&nbsp;km) * [[Warta]] (808&nbsp;km) * [[Bùg]] (772&nbsp;km, w Pòlsczim dzélu 587&nbsp;km) === Geòlogicznô bùdacjô === W Pòlsce schòdzą sã 3 wiôldżé tektoniczné platfòrmë: # [[prekambrijskô platfòrma]] pòrénkòwi Eùropë (pòrénkòwô ë nordowò-pòrénkòwô Pòlskô), tak tej [[Pòrénkòwoeùropejskô Niżawa]]. # [[paleòzojicznô platfòrma]] westrzédny ë zôpadny Eùropë ([[Pòzaalpejskô Westrzédnô Eùropa]]). Spòd zwelë ny platfòrmë pòkazywają sã dzéle hercyńsczich ë kaledońsczich górotwòrów (Zôpadné ë Pòrénkòwé Sudetë, Swiãtokrzësczé Górë). # [[alpidë]] ([[Karpatë]] z Pòdkarpacym). === Klimat === <gallery mode="packed"> Òbrôzk:Temperatura-roczna-Polski.png|1991–2020 Òbrôzk:1-Temperatura roczna 2001-2025.png|2001–2025 Òbrôzk:Roczna suma opadów.png|1991–2020 Òbrôzk:Okres wegetacyjny w Polsce.png|1991–2020 </gallery> === Wëdrzatk plonu === Wiôldżi dzél Pòlsczi zajimają niżawë pòrénkòwégò dzélu Westrzédnoeùropejsczi Niżawë, a strzédnô wiżawa wënosy 173&nbsp;m [[n.r.m.]] Nôwëższim môlã w Pòlsce są [[Rysy|Rësë]] w [[Tatrë|Tatrach]] (2499&nbsp;m n.r.m.), nôniższim je depresjô w Marzãcënie na Żëławach (2,2 m&nbsp;p.r.m.). === Administracyjny pòdzél === Òd [[1 stëcznika]] [[1999]] rokù w Pòlsce fónsknérëje trzëstãpieniowi administracyjny pòdzél na [[wòjewództwò|wòjewództwa]], [[kréz|krézë]] ë [[gmina|gminë]]. '''Wòjewództwa''': {| * [[dólnoszląsczé wòjewództwò]] * [[kùjawskô-pòmòrsczé wòjewództwò]] * [[lubelsczé wòjewództwò]] * [[lubùsczé wòjewództwò]] * [[łódzczé wòjewództwò]] * [[małopòlsczé wòjewództwò]] * [[mazowiecczé wòjewództwò]] * [[òpòlsczé wòjewództwò]] * [[pòdkarpacczé wòjewództwò]] * [[pòdlasczé wòjewództwò]] * [[pòmòrsczé wòjewództwò]] * [[szląsczé wòjewództwò]] * [[swiãtokrzësczé wòjewództwò]] * [[warminskô-mazursczé wòjewództwò]] * [[wiôlgôpòlsczé wòjewództwò]] * [[zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò]] |} == Lëdztwò == [[Òbrôzk:Poland-demography.png|330px|mały|Lëdztwò Pòlsczi w latach [[1961]]-[[2014]] (w tësącach)]] Pòlskô je zamieszkiwónô w zacht wikszoscë przez [[Pòlôsze|Pòlôchów]]. Są òni [[Słowiani|słowiańsczim lëdã]] ë mówią w [[pòlsczi jãzëk|pòlsczim jãzëkù]], jaczi słëchô do [[zôpadnosłowiańsczé jãzëczi|zôpadnosłowiańsczich]] jãzëkòw. Dlô dzéla òbëwatelów Pòlsczi rodną mòwą je krewny z nim [[kaszëbsczi jãzëk|kaszëbsczi]] a jiné mniészëznowé mòwë. Pòlsczi je ùrzãdowim jãzëkã państwa, le prawò dôwô [[Nôrodné i etniczné miészëznë w Pòlsce|nôrodnym, etnicznym mniészëznóm]] a spòlëznie pòsłëgiwający sã regionalnym jãzëkã mòżlëwòtã ògrańczonégò brëkòwaniô swòjëch jãzëków w ùrzãdach gminów, dze stanowią wicy jak 20% pòpùlacji. Wedle Nôrodnégò Òglowégò Spisënkù ([[2002]]), 97,8% mieszkańców Pòlsczi mówi na co dzéń w pòlsczim jãzëkù. Nôczãstszé jãzëczi miészëznów to: [[miemiecczi jãzëk|miemiecczi]], [[ùkrajińsczi jãzëk|ùkrajińsczi]], [[Biôłorusczi jãzëk|biôłorusczi]], [[Romsczi jãzëk|cëgańsczi]], [[rusczi jãzëk|rusczi]], [[lëtewsczi jãzëk|lëtewsczi]] ë [[rusynsczi jãzëk|łemkòwsczi]]. Do ùznónëch w Pòlsce [[Nôrodné i etniczné miészëznë w Pòlsce|nôrodnëch i etnicznëch mniészëznów]] nôleżą ne hewò miészëznë: [[Armeńskô mniészëznã w Pòlsce|armeńskô]], [[Biôłoruskô mniészëzna w Pòlsce|biôłoruskô]], [[Czeskô mniészëzna w Pòlsce|czeskô]], [[Karajimskô mniészëzna w Pòlsce|karajimskô]], [[Lëtewskô mniészëzna w Pòlsce|lëtewskô]], [[Łemkòwskô mniészëzna w Pòlsce|łemkòwskô]], [[Miemieckô mniészëzna w Pòlsce|miemieckô]], [[Ruskô mniészëzna w Pòlsce|ruskô]], [[Romskô mniészëzna w Pòlsce|romskô]], [[Słowackô mniészëzna w Pòlsce|słowackô]], [[Tatarskô mniészëzna w Pòlsce|tatarskô]], [[Ùkrajińskô mniészëzna w Pòlsce|ùkrajińskô]] ë [[Żëdowskô mniészëzna w Pòlsce|żëdowskô]]. == Galeriô == <gallery mode="packed"> Gdansk Glowne Miasto.jpg|[[Gduńsk]] Muelle de Sopot, Polonia, 2013-05-22, DD 18.jpg|[[Sopòt]] Castillo de Malbork, Polonia, 2013-05-19, DD 04.jpg|[[Malbórg]] Wilanów Palace.jpg|[[Wilanowò]] Wawel_(4).jpg|[[Krakòwò]] </gallery> == Òbaczë téż == * [[Eùropejskô Ùniô]] * [[Kaszëbë]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://www.polska.pl/ Polska.pl] * [https://web.archive.org/web/20180717145713/http://www.prezydent.pl/ Prezydent PR] {{Eùropa}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Pòlskô| ]] [[Kategòrëjô:Eùropejsczé państwa]] 56a744jvlug29dg8260sq1324inqqws 0 1427 213484 212548 2026-09-11T14:46:08Z Terrus38 14026 213484 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Europejsko Unijo CBS ubt2.png|mały|Eùropa ë [[Eùropejskô Ùniô]]]] '''Eùropa''' – [[dzél swiata]] na nordowi półkùglë [[Zemia|Zemi]]. Rozcygô sã òd [[Atlantëcczi Òcean|Atlanticczégò Òceanu]] na zôpôdze, jaż do górów [[Ùral]] na wchòdze, na pôłnim òd [[Westrzódzemne Mòrzé|Westrzódzemnegò Mòrza]], [[Czôrne Mòrzé|Czôrnégò Mòrza]] ë òbniżeniô Kùmskò-Manëcczégò, do [[Nordowi Òcean|Nordowégò Mòrza]] na nordze. Wedle niechtërnëch mòdelów ùznôwónô je jakò apartny [[kòntinent]], a wedle jinszëch jakno part [[Eùrazja|Eùrazji]]. == Geògrafne pòdôwczi == [[Òbrôzk:Europe_satellite_orthographic.jpg|mały|Satelitarni òdjimk Eùropë]] [[Òbrôzk:Rectified Languages of Europe map.png|mały|Eùropa]] [[Òbrôzk:Grossgliederung Europas.png|mały|Eùropa]] [[Òbrôzk:First.Crusade.Map.jpg|mały|Eùropa, [[1000]].]] '''Wiéchrzëzna Eùropë:''' 10&nbsp;521&nbsp;324 km², (5,96 mln km² z òstrowama, le bez eùropejsczégò dzélu Rusczi)<br /> '''Lëdztwò:''' kòl 744 mln (wôrtosc na ògle z 2026, bez eùropejsczégò dzélu Rusczi)<br /> '''Równoleżnikòwi rozskòczënk:''' 5600 km (79 gradów)<br /> '''Pôłnikòwi rozskòczënk:''' 4200 km (35 gradów)<br /> '''Długota strądôw:''' 38 tys. km<br /> '''Strzédna wiżô môlu:''' 340 m [[n.r.m.]]<br /> '''Nôwëższi wëszéńc w Eùropie:''' [[Mont Blanc]] (4807 m n.r.m.) <br /> '''Nôniższi môl w Eùropie:''' na strądze [[Kaspijsczé Mòrze|Kaspijsczégò Mòrza]] (-28 m p.r.m.) <br /> '''Nôdłëgszô rzéka w Eùropie:''' [[Wołga]] 3530 km<br /> '''Nôwiksze jezero w Eùropie:''' [[Ładoga]] 17700 km² <br /> '''Strzédna gãscëzna lëdzy:''' 34 sztaturë/km²<br /> '''Nôwiksze garde w Eùropie:''' [[Sztambùl|Stambuł]], [[Londin|London]], [[Pariz]], [[Mòskwa]] Nôdalszi grańcë Eùropë jakno dzélu swiata: * na nordze – [[Òstrów Rudolfô]] w òstrowinié [[Zemiô Franciszka Józefa|Zemii Franciszka Józefa]] * na pôłnié – òstrów [[Gavdos]] * na pòrénkù – [[Flissingsczi Retk]] na [[Nowô Zemiô|Nowi Zemi]] * na zôpôdze – kamiznë kòle òstrowa [[Flores (òstrów na Azorach)|Flores]] na [[Azorë|Azorach]] Nôdalszi grańcë Eùropë jakno kòńtinentù: * na nordze – retk [[Nordkinn]] ([[Norweskô]]) * na pôłnie – retk [[Marroquí]] ([[Szpańskô]]) * na pòrénkù – ùbiega [[Bajdarata|Bajdaratë]] do [[Bajdarackô Hôwinga|Bajdaraccziej Hôwindżi]] ([[Ruskô]]) * na zôpôdze – retk [[Roca]] ([[Pòrtugalskô]]) Nôwikszim krôjã w Eùropie je Ruskô. Razã z [[Azjô|Azją]] Eùropa je [[Eùrazja|Eùrazjã]] ë je jeji 1/5 wiéchrzëzne, nôbarżi pòłożoną na zôpôd ë je téż jeji nôwikszim pòłòstrowã. == Pòzwa == Pòzwa Eùropë wëwòdzy sã z grecczégò słowa Εὐρώπη (''Europe'') i przez swòją łacyńsczą fòrmã ''Europa'' wëszła do prawie wszëtczich jãzëków swiata. Etimòlogiô samégò terminu Εὐρώπη nie je gwësnô: mòżlewé je, że pòchòdzy òd εὐρωπός (''europos'') – „łagòdno wznoszący sã”, abò òd asyrijsczégò ''ereb -''„zôpôd”. Jinszé teòrie wëwòdzą drëżeń òd semicczégò słowa znaczącégò „cemny”. Ùżiwóné sã téż òkresleniô "Stôri Kòntinent". == Grańce Eùropë == Przebieg ùmówny grańcë Eùropë z Azją na pòrénkù i pôłniowim pòrénkù wëwołëje spiérczi. Sprawa ta je różnie rozstrzëganô w ùczbie poszczególnëch krajów, a nôwicy rozbieżnoscë w tij sprawie wëstãpujã w ùczbie [[Anglosasë|anglosasczim]]. == Òbôcze téż == '''''Dostónczi Wikipediji tikającé Eùropë''''' * [[Lësta nôwikszëch gardów w Eùropie]] * [[Lësta historëcznëch krôjów ë òbéńdów w Eùropie]] * [[Lësta eùropejsczich państw]] * [[Eùropejskô Ùniô]] ë [[Jãzëczi Eùropejsczi Ùnie]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Eùropa}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Eùropa| ]] [[Kategòrëjô:Geògrafiô]] [[Kategòrëjô:Kòntinentë]] 6c09g751uj79gjp6k76ehvpi83enqqa 0 1448 213477 213089 2026-09-11T14:37:11Z Terrus38 14026 213477 wikitext text/x-wiki {{Historiczny región infobox|Región=Kaszëbë|herb=POL Kaszuby COA.svg|fana=POL Kaszuby flag.svg|rodzôcz=Kaszëb|òdjimk=Wejrowo 2.jpg|opisënk_òdjimka=[[Wejrowò|Wejrowsczi]] rënk|kôrta=Kôrta Kraju Kaszëbów.jpg|państwa=[[Pòlskô]]|wôż_môl=[[Gduńsk]], [[Gdiniô]], [[Słëpsk]], [[Wejrowò]], [[Chònice]], [[Lãbórg]], [[Kòscérzna]], [[Bëtowò]], [[Kartuzë]], [[Pùck]]|czer_nr=+48 52, +48 58, +48 59}}{{Jiné znaczënczi}} '''Kaszëbë''' abò '''Kaszëbskô''' ({{jãz.|pl}} ''Kaszuby'', {{jãz.|la}} ''Cassubia''<ref>[http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_III/904 Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom III]</ref>, {{jãz.|de}} ''Kaschubei'' abò ''Kaschubien'') – kùlturowi i etnograficzny región leżący nad sztrądã pôłniowégò [[Bôłt]]u, part [[Pòmòrskô|Pòmòrsczi]]. Aùtochtonicznymi mieszkańcama ti zemi są [[Kaszëbi]] (pòtomkòwie [[Pòmòrzónie|Pòmòrzanów]]), chtërny ùżiwają [[Kaszëbsczi jãzëk|kaszëbsczégò jãzëka]], jaczi mô w [[Pòlskô|Pòlsce]] òd 2005 rokù sztatus [[Òbéndowi jãzëk|regionalnégò jãzëka]]<ref>[https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20050170141 Ustawa z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym]</ref>. Dzysdnia nen región òbjimô pòwiôtë: [[Kartësczi kréz|kartësczi]], [[Bëtowsczi kréz|bëtowsczi]], [[Lãbòrsczi kréz|lãbòrsczi]], [[Pùcczi kréz|pùcczi]], [[Gduńsczi kréz|gduńsczi]], [[Wejrowsczi kréz|wejrowsczi]], [[Stôłpsczi kréz|stôłpsczi]], [[Człëchòwsczi kréz|człëchòwsczi]], [[Kòscérsczi kréz|kòscérsczi]], [[Chònicczi kréz|chònicczi]] a téż gardë: [[Gdiniô|Gduńsk]], [[Gdiniô|Gdiniã]] i [[Sopòt]]<ref>[https://kaszebsko.com/mapa-kaszub ''Kôrta Kraju Kaszëbów / Mapa Kaszub | Kaszëbskô Jednota''] [online], kaszebsko.com [przëstãp 2021-03-23].</ref>. == Etimologiô miona == Òbstoją rozmajité hipòtezë na témie pòchòdzënkù pòzwë Kaszëbë. Mëslono sã nód tim ju w strzédnowiekù; z tegò cządu pòchòdzy hipòteza, nibë miono Kaszëbë (w fòrmie Casshubi) wëwòdzëło sã òd dłëdżich, szëroczich ruchnów, ùłożonëch w gùbë (hùbë), ztądka ''kasac hùbë'' mdzëło òznaczac ''ùkładac w gùbë''. Taczi przekôz pòjawił sã w [[Wiôlgòpòlskô kronika|wiôlgòpòlsczi kronice]], a za nią pòwtôrzôlë jã m. jin. [[Jón Dłëgòsz]] i [[Thomas Kantzow]]. Na hipòteza bëła jesz pòdtrzëmëwónô w XX wiekù. Jinszą wersjã zaczątkòwôł [[Krësztof Celestin Mróngòwiusz]], jaczi pòdôł w swòjim słowôrzu, że miono Kaszëbë pòchòdzy òd kòżëcha (szëba – kòżëch noszony na Kaszëbach). [[Wiktór Czajewsczi]] pòdôwôł, że ne miono pòchòdzy òd ''kòzô szëba'', równak na hipòteza ni nalazła pòpiarcô. [[Adóm Tadeùsz Narëszewicz]] wëwòdzył miono Kaszëbë òd Kizynów-Lutków ([[Chëżónie|Chëżónów]]), tj. Kiszëbów abò Kiszubów. Miemiecczi etnograf Franz Tetzner wëmienił czile bédënków pòchòdzënkù tegò miona, np. òd lëtewsczich słów ''kuzas'' (jup) i ''kuzabas'' (mô czile znaczënków: kòszik z òlszënowi kórë do zbiéraniégò jagòd, [[kłóda]] w wëtrëpie wëkùmòwónégò bóma i westrzédny dzél zôrna), małorusczégò ''kozub'' (òznaczenié ''kòsza'') i pòlsczich słów: ''kazub'', ''kozub'', ''kazubek'', ''kadłubek'' (kòsz z łëka abò kórë). [[Òbrôzk:Stanisław Kujot.png|mały|ks. [[Stanisłôw Kùjot]]|156x156px]] [[Szëmón Matuszôk]] wëprôwôdzył pòzwã ''Kaszëba'' z łacyńsczégò słowa ''casa'' (kasza), co z [[Miemiecczi jãzëk|miemiecką]] ''hubą'' miało dac ''kaszhuba''. Miało to òznaczac chëcz, le téż zemską własnotwò razã z chëczą kmiecô abò òbsadélcë. Zôs W. Hanow, jaczi na fòrmã ''Kaszëbów'' brëkòwôł miemiecczégò znankòwóniô ''die Kassabiten'', wëwòdzy jã òd tłëczeniô (bicô) kaszë, chtërna je jedurnym z przédnëch môltëchów Kaszëbów. Pònemù [[Hieronim Derdowsczi]] pòdôwô, że miono tej krajinë wëwòdzy sã òd kòzlënë, co roscë nad Łebą (''koszebe''). Jedną z nowòtnëch hipòtezów je bédënk, zaczątkowóny przez miemiecczégò slawistã [[Max Vasmer|Maxa]] [[Max Vasmer|Vasmera]], a rozwiniãti przez miemiecczégò badérë [[Heinrich Kunstmann|Heinricha Kunstmanna]]. Kunstmann zasugerowôł, że miono Kaszëbë wëwòdzy sã òd przódëczasnégò grecczégò lëdu Kasòpajów, chtërni zamieszcziwôlë Epir. Jegò zdaniã [[Słowiónie]], co we wczasnym strzédnowiekù zasedlëlë Bałkańsczi Półòstrów, zetknãlë sã z tą mionã, pò czim dzél z nich jã przejimnął i chlastnãła w wãdrówkã na nordã. Nôwiãkszą pòpùlarnotą westrzód badérów zwëskôł równak etimòlogiô zabédowônô przez ks. [[Stanisłôw Kùjot|Stanisława Kùjota]], gôdającô ò tim, że miono ti krajinë pòchòdzy òd jistnika ''kaszuby'', co znankòwôł „wòdë niebëno głãbòczé, wësoczą trawą òbrosłi”. === Òdmiana === {| class="wikitable" |+Òdmiana znankòwnika „kaszëbsczi” ! rowspan="2" | ! colspan="3" |Pòjedincznô lëczba ! colspan="2" |Wielnô lëczba |- !chłopsczi ôrt !białgłowsczi ôrt !dzecny ôrt !chłopskòpersónowi ôrt !niechłopskòpersónowi ôrt |- ![[Nazéwôcz]] |kaszëbsczi |kaszëbskô |kaszëbsczé |kaszëbsczi |kaszëbsczé |- ![[Rodzôcz]] |kaszëbsczégò |kaszëbsczi |kaszëbsczégò |kaszëbsczich |kaszëbsczich |- ![[Dôwôcz]] |kaszëbsczémù |kaszëbsczi |kaszëbsczémù |kaszëbsczim |kaszëbsczim |- ![[Winowôcz]] |kaszëbsczi / kaszëbsczégò |kaszëbską |kaszëbsczé |kaszëbsczich |kaszëbsczé |- ![[Nôrzãdzôcz]] |kaszëbsczim |kaszëbską |kaszëbsczim |kaszëbsczima |kaszëbsczima |- ![[Môlnik]] |kaszëbsczim |kaszëbsczi |kaszëbsczim |kaszëbsczich |kaszëbsczich |- ![[Wòłôcz]] |kaszëbsczi |kaszëbskô |kaszëbsczé |kaszëbsczi |kaszëbsczé |} == Symbòle == {{Apartny artikel|Nôrodny symból}} <gallery mode="packed"> Òbrôzk:CSB Flag.svg|[[Fana Kaszëbsczi|Kaszëbskô fana]] Òbrôzk:Kaszëbsczi Herb.png|Herb Kaszëb Òbrôzk:Traditional kashubian design example.png|[[Kaszëbsczi wësziwk]] </gallery> == Pòdzélënk Kaszëbsczi na regionë == Bënë dzysdniowi Kaszëbsczi je mòżlëwé wëapartnic 5 kùlturno-jãzëkòwëch regionów: # '''[[Norda]]''' – tradicyjnô òbéńda nordowòkaszëbsczich dialektów (krézë: pùcczi, wejrowsczi, lãbòrsczi) # '''Westrzódk''' – tradicyjnô òbéńda westrzédnokaszëbsczich dialektów ([[Kartësczi kréz]]) # '''Pôłnié''' – tradicëjnô òbéńda pôłniowòkaszëbsczich dialektów (dzélowò krézë: kòscersczi, chònicczi, tëchòlsczi) # '''Zôpôd''' – òbéńda chtërnô przed [[II swiatowô wòjna|II Swiatową Wòjną]] słëcha do Miemiecczi, a pò ny òsta przëznónô Pòlsczi Lëdowi Repùblice. Kaszëbi nie są tam procentowò tak trójną miészëzną jak na Nordze, Westrzódkù ë Pôłnim (dzélowò kréze: Lãbòrg, Bëtowò) # '''Trzëgard''' – aglomeracëjô Gduńska, Gdini i Sopòtu. Jesz na zôczątkù XX-gò stolatégò jistniałë tam aùtochtoniczné dialektë kaszëbsczé: nordowòpòrénkòwé- wiôlgòkacczi, witomińsczi, sopòcczi; i pôłniowòpòrénkòwé: òlëwsczi, brzezënsczi, matarnsczi. == Grańcë Kaszëbsczi == [[Òbrôzk:Kôrta Kraju Kaszëbów.jpg|mały|300px|Kôrta Kraju Kaszëbów-aut.K.Ruda i M.Mayer]][[Òbrôzk:Porenkowo_Pomorsko_1.png|mały|Kôrta Pòrénkòwi Pòmòrsczi z zaznaczenim dzysdniowi kaszëbsczi òbéndë a zemi Słowińców]] Wëznaczenié greńców Kaszëbsczi je dosc problematiczną rzeczą, bò w ùszłoce Kaszëbskô nie bëła nigdë òbéńdą òkresloną administracyjno (w procëmnoce np. do Zôpadny czë Pòrénkòwi Pòmòrsczi). Drãgòscë dodôwô fakt, że greńce òbéndë zwóny "Kaszëbskô" przesëwałë sã w cygù stalatów na pòrénk. Czej w [[1238]] r. miono krôjnë "Cassubia" pòjawiło sã pierszi rôz w dokùmeńtach, òbjima òna dzél Zôpadny Pòmòrsczi. W tich czasach [[Słowiónie|Słowianie]] z Pòrénkòwi Pòmòrsczi definitiwno nie mianowelë sã "Kaszëbama". Wespólnym mionã Nadbôłtowëch Słowianów midzë [[Wisła|Wisłą]] a [[Ódra|Ódrą]] bëło "Pòmòrzanie". [[Gerat Labùda]] (1991) napisôł równak, że na Pòmòrzu utwòrzëło są le jedno miono dlô zemi i lëdzy – Kaszëbë, ''Kaszuby''. Ten autor pisze téż, że na pòrénk wãdrowa dësza kaszëbiznë (jãzëk i zwëk), a nie kaszëbsczi lëdze, chòc tak niejedni to zmiłkòwò òpisywają. W 1880 rokù [[Wejrowò]] bëło ùznóny za stolëcã Kaszëbsczi Zemi. Dejade dzysô to prawie dzél Pòrénkòwi Pòmòrsczi je nôczãscy mianowóny "Kaszëbskô", sztërkama no miono je téż rozcygóné na pòrénkòwé zemie Zôpadny Pòmòrsczi (òkòlé [[Bëtowò|Bëtowa]], [[Lãbòrg]]a, [[Leba|Lebë]]). Dosc pòpùlarnym pòzdrzatkã je sfòrmùłowanié, że: "Kaszëbskô je tam, dze mieszkają (w grëpie) [[Kaszëbi]]". Próbë wëznaczeniô greńców Kaszëbsczi dokònôł [[Jan Mòrdawsczi]] w prôcë: "Geògrafia dzysészëch Kaszëbów" (1999). Do Kaszëbsczi zarechòwôł òn zemie, we chtërnëch wedle badérowaniów socjologów przënômni 1/3 lëdztwa są òsobë czëjącé sã Kaszëbama, abò dze mieszkô zacht wielëna Kaszëbów (je to przëtrôfk w trzech gardach: w [[Gduńsk|Gduńskù]], [[Gdiniô|Gdini]] ë [[Sopòt|Sopòtach]]). Wedle taczich kriteriów teritorium Kaszëbsczi òbjimô wiéchrzëznã kòl 6 200&nbsp;km² w [[gmina]]ch [[Wòjewództwo pòmòrsczé|pòmòrsczégò wòjewództwa]], a òsoblëwò: * '''[[Pùcczi kréz]]''': 1. Gard [[Hél]], 2. Gard [[Jastarniô]], 3. Gard [[Pùck]], 4. Gard [[Wiôlgô Wies]], 5. [[Gmina Kòsôkòwò]], 6. [[Gmina Krokòwa]], 7. [[Gmina Pùck]]. * '''[[Wejrowsczi kréz]]''': 1. Gard [[Réda]], 2. Gard [[Rëmiô]], 3. Gard [[Wejrowò]], 4. [[Gmina Chòczewò]] – part, 5. [[Gmina Gniewino]], 6. [[Gmina Lëniô]], 7. [[Gmina Lëzëno]], 8. [[Gmina Łãczëce]], 9. [[Gmina Szëmôłd]], 10. [[Gmina Wejrowò]]. * '''[[Lãbòrsczi kréz]]''' – part: 1. [[Gmina Céwice]] – part. 2. [[Nowô Wies]] 3. [[Gmina Wickò]] 4. [[Łeba|Gmina Łeba]] * '''[[Bëtowsczi kréz]]''' – part: 1. Gard [[Bëtowò]] ë [[Gmina Bëtowò]], 2. [[Gmina Czôrnô Dãbrówka]], 3. [[Gmina Lëpnica]], 4. [[Gmina Parchòwò]], 5. [[Gmina Tëchòmié]]. * '''[[Kartësczi kréz]]''': 1.Gard [[Kartuzë]] ë [[Gmina Kartuzë]], 2.Gard [[Żukòwò]] ë [[Gmina Żukòwò]], 3.[[Gmina Chmielno]], 4.[[Gmina Przedkòwò]], 5.[[Gmina Sëlëczëno]], 6.[[Gmina Srôkòjce]], 7.[[Gmina Somònino]]. * '''[[Kòscérsczi kréz]]''': 1. Gard [[Kòscérzëna]], 2. [[Gmina Kòscérzëna]], 3. [[Gmina Dzemiónë]], 4. [[Gmina Kôrsëno]] – part, 5. [[Gmina Lëpùsz]], 6. [[Gmina Nowô Karczma]] – part * '''[[Chònicczi kréz]]''' – part: 1. Gard [[Brusë]] ë [[Gmina Brusë]], 2. [[Gmina Chònice]] – nordowi part, 3. [[Gmina Kònarzënë]]. * [[Człëchòwsczi kréz]] – part: 1. [[Gmina Przechlewò]] – part. * '''Gard [[Gduńsk]]''', '''Gard [[Gdiniô]]''', '''Gard [[Sopòt]]''' Pòlemikã móże rodzëc sprawa teroczasnégò teritorialnégò òbjimù Kaszëbów. Òstało przëjãté, że: * drëżéń Kaszëbów robi na òbéńda Pòmòrzô, na chtërny na co dzéń, w miészim abò wikszim stãpniu, pòtrzebòwóny je [[kaszëbsczi jãzëk]]; * za Kaszëbë je przëjãtô òbéńda, na jaczi lëdze rechùjącé sã do ti spòlëznë robią przënômni trzecy dzél môlowégò lëdztwa i ten, dze nimò niewiôldżégò procenta w òbrëmienim dónégò zalëdzeniô wielota Kaszëbów je wiôlgô (np. we Gduńsku i Sopòce); No slédné kriterium pòzwòli, mòżebno, przesënąc greńce teroczasnëch Kaszëbów na zôchód, jakò że są znaczi, że w stronach pod [[Słëpsk]]iem procent [[Kaszëbi|Kaszëbów]] i swiąda kaszëbskòscë nëch terenów je znaczącô.[[Òbrôzk:Gdunsk_5.jpg|mały|Katédra w Gduńskù-Òlëwie, môl pòchòwaniô ksyżeców Pòrénkòwi Pòmòrsczi]] == Ekònomiô == [[Òbrôzk:Mechelinki, łódź rybacka.jpg|mały|left|[[Bôt]]]] Nôwicy lëdzy robi w sferze ùsłëgów. Wôżnéma wietwiama gòspòdarzënkù Kaszëb są: turistika, mòrskô industrëjô (òkrãtownie ë pòrtë),bùdowizna, rëbaczenié ë gbùrzëzna. Kaszëbi są téż bëlnyma stolôrzama i piekôrzama. Turistika rozwijô sã nad sztrądã [[Bôłt]]u, ale wiele turistów przëcygają téż pòjezérza i niechtërné gardë, np. [[Gduńsk]]. Do nôbarżi znónëch kùrortów ë wëpòczinkòwëch môlowòsców słëchają: [[Chmielno]], [[Jastarniô]], [[Leba]] i [[Sopòt]]. Niejedné rastauracëje, karczmë i gòscyńce pòdôwają dlô wanożników kaszëbsczé smaczczi: wãgòrzową zupã, [[czarwina|czarwinã]], [[plińce]] i jin. Mòże liczëc, że w przińdnëch latach wczasowëch chëczów ë agrokwatérów bãdze na Kaszëbach wicy. == Stón i òchróniô òkrãżégò == [[Òbrôzk:Phytoplankton bloom in the Baltic Sea (July 3, 2001).jpg|mały|Planktón na Bôłce òb lato 2001 rokù]] Jesz na zôczątkù lat dzewiãcdzesątych XX wiekù, z wëszłotë dzejnotë człowieka, na mòcno zagòspòdarzonëch òbéńdach Kaszëbów i przëlégłégò do nich [[Bôłt]]u bëłë w niebezpiekù wszëtczé dzélëczi òkrążégò, a òsoblëwò: hidrosfera, atmòsfera, wiérzk zemi, roscënizna i zwiérzãcy swiat. W wszelejaczich zakładach i chëczowëch gòspòdarztwach pòwstôwało wiele jindustriowégò i kòmùnalnégò sztokù, z chtërnégò znaczny dzél nie béł òbczëszcziwóné. Szkòdzało ùżëwanié w gbùrzenim wiôldzich miôrków szutów ë pestëcydów, ale téż z wëszłotë niegwôscëwégò zabezpieczeniô kòmùnalnégò i jindustriowégò sztokù doszło do tegò, że baro lëchi béł sanitarny stón rzéków, jezór a stëdni. W Stãgłi Wisle wszëtczé pòbiéróné próbczi wòdë bëłë za klasą czëstoscë fizykòchemiczné, a w 57% biologòwi. Mòcno zaczapóné bëłë: [[Reduniô]] a [[Wisła]] (Zgniłô Wisła), chtërné dotëgòwałë kòl 7000 hm³ sztokù na rok (100% wòdów III klasë czëstoscë fizykòchemiczné i 100% wòdów pòzaklasowëch biologòwò), a z jezór – Grabòwsczé, Karczemné, Klôsztórné, Garczin, Tëchómsczé i jinszi. Sanitarny stón wòdë pòbiéróné przez lëdztwò z wòdoprowôdników i ze stëdniów béł co sztërk lëchi. Stëdnie pùbliczné bëłë zaczapóné jaż w 80%. Trójmiescé, w chtërnym mieszkô wicy jak 750 000 lëdzy i mòcno rozwity je jindustrëjô, brëkùje baro wiele wòdë. Dłudżi czas bez ògrańczeniów bëłë wëzwëskiwónë pòdzémné wòdë. Przez przezmiarã eksploatacëji bëłë òne w znacznym gradze pòwëbieróné. Narëszonô bëła równowôga hidrologòwô. Pòd [[Gduńsk|Gduńskã]] i jegò òkòlém zrobił sã głãbòczi dół òbniżëniowi ò wiéchrzëznie bez mała 300&nbsp;km². Wòdë rzéków, chtërné mają wiele związków chemicznëch i w wiele za môłym gradze biologòwò òbczëszczoné kòmùnalné sztok, docérają do mòrza. Przez to òstała mòcno zatrëtô [[Gduńskô Hôwinga]]. Wiôldżi kwantum bakcylów glótowëch,chtërné ùnôszłë sã w wòdze ùniemòżniwało branié kąpiélë. We Władisławòwie – w czerënkù pôłniowò-pòrénszim òd pòrtu, w Nowim Pòrce i w [[Gdiniô|Gdini]] Òrłowie òd 64% do 92% pòbiérónëch próbków wòdë bëło za klasą abò w III klasë czëstoscë. Wiele kąpielëszczów mùszało bëc zamkłé. Tak bëło kòl [[Bôłt]]u w [[lëpińc]]u 2018 r. Òrganicznô materëjô a téż azot i fòsfór docérają do mòrza za pòstrzédzëzną rzéków. Ta rzôdzëzna, a téż wlewë òceanicznëch wòdów do [[Bôłt]]u i zmianë temperaturë wòdë prowadzą do periodnégò spôdaniégò abò rostu biomasë roscënów i zwiérzãtów w Gduńsczi Hôwindze i w ji sąsedztwie. W ùbògaconëch przez azot i fòsfór mòrzczich wòdach òsoblewò mòcno rozwijô sã planktón. Przez to na zôczątkù rosce kwantum òrganizmów, chtërné nim sã żëwią. Równak z czasã planktón sã tak rozrodzywô, że rëbë i jiné zwiérzãta nie są w sztãdze gò w całosce skònsumòwac. Nieżëwi planktón, chtëren òpôdô, przez dëgòwanié bakcylów rozkłôdô sã. Przez tã rzôdzëznã zmiésziwô sã kwantum krzisenia, a na dnie zjawiwô sã sarkòwòdzyk, chtëren trëje i wiele ôrtów rëbów mô ùniemòżlëwioné rozrodzywanié sã, a w skrôwnëch wëpôdkach to prowadzy do jich smiercy. Znaczny òbéńda Gduńsczi Głãbi bëła fùl sarkòwòdzyka. Na skùtk tich procesów w latach sédemdzesątëch i òsemdzesątëch nôwikszi zmianë nastałë w Pùcczi Hôwindze, nôsnôdszi i nôbarżi pòdajny na cësk zgnojeniów òbéńdze Gduńsczi Hôwindżi. [[Pùcczi kréz]] mô przë tim wësoczi wskôzywôcz zachòrzeniô lëdzy na reka. W Pùcczi Hôwindze nazebrało sã wiele trëjącëch związków to i jidealny czedës nierzchòwiszczé dlô wiele ôrtów rëbów stracëło swòją wôżnotã. Prawie ju nie bëło [[lasfòr]]a, [[Brzóna|brzónë]], [[wãgòrz]]a abò [[łosos]]a. Ù wiele rëbów bëło widzec znanczi chòrobów, do chtërnëch doprowadzało biwanié w zgnojonym òkrãżém. Wiôldzim zagrożeniém dlô mòrzczich wodów są wëcéczi sërégò òléju.Przëmiérno – 1 tona sërégò òléju pòòkriwô cenką légą wiéchrzëznã 12 km². Temù też nie dzëwi nas chùtkô jinterwencëjô przënôléżnëch mòrzczich służbów w wëpôdkù, wezmë na to awarëji przërëchtënków w bazé rzôdczëch òpôłów abò karëwôrtnégò zdrzëcaniô przez niejedné òkrãtë balastowëch wodów, w chtërnëch są resztczi sërégò òléju. W zurbanizowani conie gduńsczi krôjnë baro mòcno bëła zatrëtô atmòsféra. Przëłoziwałë sã do te wielny wërobné zakładë, a téż chëczowé gòspòdarztwa i tërlëkòwô rësznota. W pôrãdzesąt òsoblëwò ùprzikrzonëch dlô òkrążégò zakładach („Sarkòpòl”, rafinerëjô, elektrocepłowniô, cëkrowniô i jiné) pòwstôwało 264 000 ton parzënów i 59 000 ton gazowëch zaczapaniów na rok. Jindustria, gbùrzenié, transpòrt i jiné partë gòspòdarzënkù, a téż chëczowé gòspòdarztwa są pòczątkiem rozmaitégò szlachù òdpôdków, chtërné zgromadzoné w wëznaczonëch placach zajimają wiedno wikszi rëmie, a to przëłożiwô sã do degradacëji wiéchrzëznë zemi. Samé leno jindustriowé òdpôdczi, jak np. fòsfògipsë, sëpny pòpiołë ë szlaczi z energeticzi i cepłownictwa a téż mineralné parzënë nazebróné w wòjewództwie do 2003 rokù, wôżą przeszło 21 mln ton, a pòòkrëłë òbéńdã kòl 2,6&nbsp;km². Są stolemné òlérë z nalézeniém placów na wësëpiska smieców, bò na nich mòże żëc np. [[szpańsczi slënik]]. Té wësëpiska,chtërné jistnieją, są ju wnetka czësto wëzwëskóné, a na ùmôlowanié nowëch nié ma zgòdë lëdztwa, chtërno mieszkô w sąsedztwie bédowónëch môlów. Degradacëji òkrążégò, chtërna robi pòkroczi człowiek nie przëzérô sã pasywno, le podjimô corôz barzi skùtkòwné kroczi sparłãczoné z jegò óchrónią. Jinwesticjowé wëdôwczi na óchróniã òkrążégò i gòspòdarzënk wòdny pòstãpno rosną. Np. w 2005 rokù w całim pòmòrzczim wòjewództwie wëniosłë òglowò 2 329 mln zł, przë tim na óchróniã wiodra bëło przeznaczoné 34,2 mln zł, na sztokòwi gòspòdarzënk i óchróniô wòdów 1 624 mln zł,na gòspòdarzënk òdpôdkama, òchróniô i doprowadzenié wôrtnotë ùżëtny zemiów jak bëło przódë, a téż pòdzemnëch a wiéchrzëznowëch wòdów 27,7 mln zł, na wòdny gòspòdarzënk 50,6 mln zł. W latach 1990–2005 bëło rëszoné abò rozbùdwóné pôrãdzesąt kòmùnalnëch i jindustriowëch òbczëszczalniów sztokù. Jedna z nôwikszëch òbczëszczalniów – w Dãbògòrzim – zbiérô sztok z òbéńdë, na chtërné mieszkô kòl 400 000 lëdzy (z [[Gdiniô|Gdini]], [[Sopòt]]u, [[Rëmiô|Rëmi]], [[Réda|Rédë]], [[Wejrowò|Wejerowa]]). Òbczëszczalniô w [[Swôrzewò|Swôrzewie]] zbiérô i òbczëszcziwô sztok z [[Pùck]]a, [[Wiôlgô Wies|Wiôldżi Wsë]] i całégò Hélsczégò Półòstrowa. Pòdług [[Jan Mòrdawsczi|Jana Mòrdawsczégò]] (1999) òbéńda Kaszëbów je mało zatrëtô, òkòma przëmiérzno tamsamnëma jezorama i môlama, jak téż niechtërnëma kawałkama rzéków. Pòmôgô to rozwicu turisticzi. Bôczënk przërzesziwô sã tu do òchrónë przërodnégò òkrãżégò. Wërazã tegò je założenié parków i rezerwatów, ùznanié niechtërnëch òbiektów żëwy i miartwy przërodë za pamiątczi przërodë. Na Kaszëbach je cziledzesąt rezerwatów. Bliskò 1000 òbiektów pònazwóno mionama pamiątków przërodë (pòjedińczé drzewa, karna drzéw, aleje, [[Diôbli kam|eraticzi]] i jiné). == Media == [[Òbrôzk:Radio Kaszëbë.png|mały|[[Radio Kaszëbë]]]] Niechtërné kaszëbsczé media: {{Kòlumnë|em=18|1= ;jistniejącé * [[Radio Kaszëbë]] – pierszô w dzejach [[Kaszëbsczi jãzëk|kaszëbskòjãzëcznô]] radiowô rozsélnica, sprawny òd gòdnika 2004 rokù ** ''Na bôłtach ë w bòrach'' – kaszëbskòjãzëczny radiowi magazyn [[Pòlsczé Radio Gduńsk|Radia Gduńsk]] * [[Pomerania (cządnik)|Pomerania]] – spòlëzno-kùlturowi miesãcznik wëdôwóny òd 1963 rokù przez [[Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié]] * [[Mòje Stronë (mojestrone.com)]] – [[Internet|internetowi]] pòrtal czësto pò kaszëbskù * [[Kurierbytowski.com.pl]] – [[Internet|internetowi]] cządnik, czedës dzélã pò kaszëbskù * [[Gazetakaszubska.org]] – pòlskòjãzëkòwô internetowô starna o pòmòrsczich wiadomòscach * [[Magazynkaszuby.pl]] – jinternetowi magazyn ò regionie, wëdarzeniach i historie Kaszëb * Kartuzy.info – môlowi jinternetowi serwis kartësczégò krézu * Koscierski.info – môlowi jinternetowi serwis kòscérsczégò krézu * Express kaszubski ({{jãz.|csb}} ''Kaszëbsczi Ekspres'') – môlowi jinternetowi serwis w [[Kartuzë|Kartëzach]] * Kurier Kaszubski ({{jãz.|csb}} ''Kaszëbsczi Kùriéra'') – môlowi tidzenik wëdôwóny na terenie kartësczégò i kòscérsczégò krézu * [[TV Półwysep|Telewizja Półwysep]] ({{jãz.|csb}} ''Zdrzélnik Półòstrów'') – môlowi zdrzélnik przëstãpnô na całczich Kaszëbach. * [[Twoja Telewizja Morska]] ({{jãz.|csb}} ''Twójô Mòrskô Telewizjô'') – môlowi zdrzélnik emitującô prògramë w kaszëbsczim jãzëkù * Kościerski Express ({{jãz.|csb}} ''Kòscérsczi Ekspres'') – kòscérsczé internetowé pismiono tématiczno sparłãczonô z westrzédnëch Kaszëb * NordaInfo.pl – òbéndowi wëdowiédny pòrtal nordowëch Kaszëb. * Szwajcaria-Kaszubska.pl – serwis, jaczi zajmô sã regionã i wëdarzeniama z Kaszëb ;nijistniejącé * [[Gryf (cządnik, 1908–1934)]] * [[Klëka (cządnik, 1937–1939)]] * [[Gazeta Kartuska (1922–1939)]] – magazyn [[Kaszëbskô Szwajcariô|Kaszëbsczi Szwajcarii]] * [[CSB TV]] – pierszô w dzejach kaszëbskô telewizjô * ''[[Rodnô Zemia (telewizyjny program)|Rodnô zemia]]'', ''[[Farwë Kaszëb (TVP3 Gduńsk)|Farwë Kaszëb]]'' i ''[[Tedë jo]]'' (biéżno) – kaszëbskòjãzëczné magazynë nadôwôné na antenie [[TVP3 Gduńsk]]. * [[Òdroda (1999–2006)|Òdroda]] – kaszëbskòjãzëczné nieregùlarné pismiono, wëdôwóny w latach 1999–2006 * [[Głos Kaszub]] }} == Znóny lëdze == Lëdze pòchôdający z Kaszëbsczi (w dzysdniowëch grańcach), abò z nią zrzeszony: {{Kòlumnë|em=24|1= * [[Witołd Bòbrowsczi]] – runita * [[Andrzej Bronk]] – filozófa z KUL * [[Jerzi Łisk]] – pòéta, mùzykańt i spiéwôk * [[Klemens Bronk]] – pòlitikôrz, zakłôdôrz TOW Gryf Kaszubski/Gryf Pomorski * [[Arnold Chrapkowszczi]] – ksądz, generał Paulinów * [[Kònstantin Dominik]] – biskùp * [[Günter Grass]] – runita * [[Sylwia Gruchała]] – florecëstka * [[Józef Jankòwsczi]] – ksądz, błogòsławiony Kòscoła rzimskòkatolëcczégò * [[Thomas Kantzow]] – runita, dzejopisôrz * [[Benedikt Karczewsczi]] – chemik, doktor jinżinéra * [[Kazimierz Klawiter]] – pòlitikôrz * [[Ryszard Krauze]] – biznesman * [[Gerat Labùda]] – dzejownik * [[Czesław Lang]] – kòłownik * [[Aleksander Majkòwsczi]] – runita, dzejopisôrz * [[Marian Majkòwsczi]] – architekta, runita * [[Maciej Miecznikowski]] – spiewôk * [[Rafał Mohr]] – aktór * [[Paul Nipkow]] – wënalôzôrz * [[Roman Paszke]] – żéglôrz * [[Janusz Reiter]] – diplomata * [[Józef Rogala Wybicki]] – ùsôdzca słowów pòlsczégò nôrodnégò himna * [[Jarosław Selin]] – pòlitikôrz * [[Danuta Stenka]] – aktorka * [[Abdón Strëszôk]] – profesor weterinaryjnëch nôùków * [[Bruno Synak]] – socjologa, profesor * [[Władisłôw Szulëst]] – ksądz, dzejopisôrz * [[Donald Tusk]] – pòlitikôrz * [[Edmund Wnuk-Lipiński]] – socjologa * [[Andrzéj Wrońsczi]] – biôtkôrz * [[Bernat Zëchta]] – ksądz, słowôrznik * [[Marta Żmuda-Trzebiatowska]] – aktorka }} == Òbaczë téż == {{Col3 |col1= {{Pòdobnô pòzwa|Kaszëbë (wiele znaczeniów)}} |col2= === Pòłączoné témë === * [[Pòmòrskô]], [[Zôpadnô Pòmòrskô]] * [[Gôchë]] * [[Kòcéwskô]] * [[Krajnô]] * [[Bòrowiôcë]] * [[Zôbòrskô Zemia]] * [[Słowińcë]] |col3= === Kaszëbizna === {{#categorytree:Kaszëbizna|hideroot=on|mode=pages}} }} == Lëteratura == * J. Borzyszkowski, J. Mordawski, J. Treder: Historia, geografia, język i piśmiennictwo Kaszubów; J. Bòrzëszkòwsczi, J. Mòrdawsczi, J. Tréder: Historia, geògrafia, jãzëk i pismienizna Kaszëbów, Wëdowizna M. Rôżok przë wespółrobòce z Institutã Kaszëbsczim, [[Gduńsk]] 1999. * Geograficzny atlas świata. 2 / [red. prowadz. Zofia Cukierska et al.]. Adres wydaw. Warszawa : Państ. Przedsiębiorstwo Wydaw. Kartograficznych im. Eugeniusza Romera, 1991. (Kaszuby) * [[Jan Mòrdawsczi]]: Geografia Kaszub/Geògrafia Kaszëb. dolmaczënk: Ida Czajinô, Róman Drzéżdżón, Marian Jelińsczi, Karól Rhode, Gdańsk Wydawn. Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego, Gduńsk 2008. * Kaszëbë: Pojezierze Kaszubskie 1:50 000 / red. Urszula Wojciechowska, Tomasz Płatek, Katarzyna Bischoff ; treść turyst. [oprac.] Michał Kucharski, Anna Dalida, Blanka Lach ; tekst Anna Klimko ; zdj. Jacek Sztolcman [et al.] ; nazewnictwo kasz. Jerzy Treder ; Pracownia Kartograficzna Carta Blanca, Warszawa 2002 (Napis: pierwsza mapa po kaszubsku). * Agnieszka Dobrowolska. ''O nazwie Kaszuby''. „Onomastica”. t. IV, 1958. * [[Bernat Zëchta]]: Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław – Warszawa – Kraków 1968, tom II, ss. 145–146. == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * https://kaszubskidladzieci.pl/lekcja/mieszkamy_na_kaszubach/film/mieszkamy_na_kaszubach * https://forum.mountblade.info/threads/kaszuby-czyli-kasz%C3%ABb%C3%AB-chce-wam-przybli%C5%BCy%C4%87.19497/ * https://gospodyni.com.pl/dzialy/swiat-po-kaszubsku * https://moje-morze.pl/slow-kilka-o-regionie-kaszubskim/ * [http://www.gdynia.kaszubi.pl/images/dodatkowe/ZKP%20Szczecin/plansza_2.pdf Kaszuby ...] {{Kòntrola}} {{Pòrtal}} [[Kategòrëjô:Kaszëbë| ]] [[Kategòrëjô:Regionë Pòlsczi]] nafvzecxcepurwci6kl8w1nhetzx3pu 0 1543 213485 171324 2026-09-11T14:46:44Z Terrus38 14026 213485 wikitext text/x-wiki '''1 lëstopadnika''' je 305. (306.) dzéń w [[grégòriańsczi kalãdôrz|grégòriańsczim kalãdarzu]]. Do kùńca roku je 60 dniów. === Swiãta ë ùroczëznë === * [[Mionowi dzéń]] fejrëją: === Wëdarzenia === * [[1993]] - [[Eùropejskô Ùniô]] === Ùrodzëlë sã === * === Ùmarlë === * {{Kalãdarium}} [[Kategòrëjô:Lëstopadnik]] prm1ifigbffdzouu6gnr1ddodwx8ubb 0 1547 213486 181913 2026-09-11T14:47:15Z Terrus38 14026 213486 wikitext text/x-wiki '''2 lëstopadnika''' je 306. (307.) dzéń w [[grégòriańsczi kalãdôrz|grégòriańsczim kalãdôrzu]]. Do kùńca roku je 59 dniów. === Swiãta ë ùroczëznë === * [[Mionowi dzéń]] fejrëją: Bògdón, Bògdana, Jerzi, Tobiôsz === Wëdarzenia === * [[1993]] - [[Eùropejskô Ùniô]] === Ùrodzëlë sã === * === Ùmiarlë === * {{Kalãdarium}} [[Kategòrëjô:Lëstopadnik]] 4u8we26scx4daylc9e2w0xfotbq2bmv 0 1888 213487 212459 2026-09-11T14:47:40Z Terrus38 14026 213487 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò| gwôsné miono = Kongeriget Danmark | miono = Królestwò Duńsczi | miono-genitiw = Duńsczi | fana = Flag_of_Denmark.svg | herb = National coat of arms of Denmark.svg | na karce = LocationDenmark.png | mòtto = Forbundne, forpligtede, for Kongeriget Danmark | jãzëk = [[Duńsczi jãzëk|duńsczi]] | stolëca = Kòpenhaga | fòrma państwa = Kònstitucëjnô mònarchijô | wiéchrzëzna = 43.094 | procent-wòdë = 1,6 | lëdztwò = 5 748 769 | rok = 2017 | dëtk = Króna | kòd dëtka = DKK | czasowô cona = +1 | swiãto = [[5 czerwińca]] | himn = <center>[[Òbrôzk:United States Navy Band - Der er et yndigt land.ogg]]</center> [[Himn Duńsczi|Der er et yndigt land]] – państwòwi himn<br />(Je taczi snôżi krôj) <center>[[Òbrôzk:United States Navy Band - Kong Kristian stod ved højen mast.ogg]]</center> [[Kong Kristian]] – królewsczi himn <br />(Król Christian) | kòd = DNK | Internet = .dk | telefón = +45 |Mònarcha=[[Fridrik X]]|Premiéra=Mette Frederiksen }} '''Duńskô'''<ref>{{sloworz.org|19811|22430}}</ref><ref>https://mojestrone.com/artykul/zakz-latani-dronama-n2045319</ref> abò '''Duńskô''' ({{jãz.|da}} ''Danmark'') – je państwã w Nordowi [[Eùropa|Eùropie]], słëchającym do [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]]. Stolëcznym gardã Duńsczi je [[Kòpenhaga]]. Jińszé wôżné gardë to: [[Odense]], [[Aalborg]] ë [[Aarhus]]. Dosc wiôlgą autonomijã òd Duńsczi mają [[Farersczé Òstrowë]] i [[Grenlandzkô]]. Duńskô je kònstitucyjną mònarchią. Królã òd 2024 je [[Fridrik X]]. == Òbaczë téż == * [[Kòpenhaga]] * [[Grenlandiô]] * [[Norweskô]] * [[Niemieckô]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Eùropa}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Eùropejsczé państwa]] [[Kategòrëjô:Duńskô| ]] afqrt9t9jdxtx4lec6mq0b1786wjhwr 213488 213487 2026-09-11T14:47:58Z Terrus38 14026 213488 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò| gwôsné miono = Kongeriget Danmark | miono = Królestwò Duńsczi | miono-genitiw = Duńsczi | fana = Flag_of_Denmark.svg | herb = National coat of arms of Denmark.svg | na karce = LocationDenmark.png | mòtto = Forbundne, forpligtede, for Kongeriget Danmark | jãzëk = [[Duńsczi jãzëk|duńsczi]] | stolëca = Kòpenhaga | fòrma państwa = Kònstitucëjnô mònarchijô | wiéchrzëzna = 43.094 | procent-wòdë = 1,6 | lëdztwò = 5 748 769 | rok = 2017 | dëtk = Króna | kòd dëtka = DKK | czasowô cona = +1 | swiãto = [[5 czerwińca]] | himn = <center>[[Òbrôzk:United States Navy Band - Der er et yndigt land.ogg]]</center> [[Himn Duńsczi|Der er et yndigt land]] – państwòwi himn<br />(Je taczi snôżi krôj) <center>[[Òbrôzk:United States Navy Band - Kong Kristian stod ved højen mast.ogg]]</center> [[Kong Kristian]] – królewsczi himn <br />(Król Christian) | kòd = DNK | Internet = .dk | telefón = +45 |Mònarcha=[[Fridrik X]]|Premiéra=Mette Frederiksen }} '''Duńskô''' ({{jãz.|da}} ''Danmark'') – je państwã w Nordowi [[Eùropa|Eùropie]], słëchającym do [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]]. Stolëcznym gardã Duńsczi je [[Kòpenhaga]]. Jińszé wôżné gardë to: [[Odense]], [[Aalborg]] ë [[Aarhus]]. Dosc wiôlgą autonomijã òd Duńsczi mają [[Farersczé Òstrowë]] i [[Grenlandzkô]]. Duńskô je kònstitucyjną mònarchią. Królã òd 2024 je [[Fridrik X]]. == Òbaczë téż == * [[Kòpenhaga]] * [[Grenlandiô]] * [[Norweskô]] * [[Niemieckô]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Eùropa}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Eùropejsczé państwa]] [[Kategòrëjô:Duńskô| ]] 39k5zm524ypcnh4b9ansjkpbss5la6t 0 1897 213489 211925 2026-09-11T14:48:19Z Terrus38 14026 213489 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò| gwôsné miono = Kongeriget Sverige | miono = Królestwò Szwédzczi | miono-genitiw = Szwédzczi | fana = Flag of Sweden.svg| herb = Great coat of arms of Sweden.svg | na karce = LocationSweden.png| mòtto = För Sverige i tiden | jãzëk = [[Szwédzczi jãzëk|szwédzczi]], lapońsczi| stolëca = Sztokhòlm | fòrma państwa = Kònstitucëjnô mònarchijô | wiéchrzëzna = 449.964 | lëdztwò = 10,610,485 | rok = 2025 | dëtk = szwédzkô krona | kòd dëtka = SEK | czasowô cona = +1 – zëma [[UTC]] +2 – lato | swiãto = 6 czerwińca | himn = Du gamla, du fria,<br>Kungssången | kòd = SE | Internet = .se | telefón = +46 |Mònarcha=[[Karól XVI Gùstôw]]|Premiéra=Ulf Kristersson|aùtowi kòd=S }} '''Szwédzkô''' (''Sverige'') je państwã w Nordowi [[Eùropa|Eùropie]], krôj [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]]. Greńczë z [[Norweskô|Norweską]], [[Fińskô|Fińską]] a téż z [[Dëńskô|Dëńską]] przez mòst nad cesniną Öresund. Stolecznym garda je [[Sztokhòlm]]. == Geògrafiô == === Wiéchrzëzna === * całownô: 450,295<ref name=":0">[https://web.archive.org/web/20210110083823/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sweden Sweden] The World Factbook</ref> * wiéchrzëzna lądu: 410,335 * wiéchrzëzna wòdów: 39,960 === Lądowé grańce === * òglowô długòsc wszëtczich grańców: 2,211 km * państwa, z jaczima mô grańce: [[Fińskô]] 545 km; [[Norweskô]] 1,666 km === Brzegòwô liniô === 3,218 km === Klimat === Ùmiarkowany na pôłniu, z zëmną, chmùrzëstą zëmą, chmùrzëstim dzélowo chłodnym latã, subartkiczny na nordze<ref>[https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/sweden/51263.htm Sweden (08/05)] US Department of State</ref>. === Ùsztôłcenié terenu === Przédno plasczi lub łagódnie grzëpowe nizënë; na pòrénku góry<ref name=":0" />. === Wësokòsc terenu === * strzédnô wësokòsc: 492 m. n.r.m. * nôniższô wësokòsc: -2,4 m. n.r.m. (Roztoka jezera Hammarsjon, òbòk Kristianstad) * nôwëższi czëp: 2,100 m. n.r.m. (Kebnekaise) === Gruńtë wedle ùżiwaniô === * rolné gruńtë 7.3% (w tim 6.2% òrnëch gruńtów) * lasë 68.6% == Demografiô == === Pòpùlacjô === * wielëna lëdztwa: 10,610,485 (wôrtoscë szacowóné na pazdzérznik 2025)<ref>[https://www.scb.se/en/finding-statistics/statistics-by-subject-area/population-and-living-conditions/population-composition-and-development/population-statistics/ Population statistics] Statistics Sweden</ref> === Etniczné karna === Szwédë 79.6%, Syrëjczëcë 1.9%, Irakijczicë 1.4%, Finowie 1.3%, jinni 15.8%<ref name=":0" /> Òficjalne nôrôdné mniejszosci: Żëdzë, Cëgónie, Samowie, Finowie, Tornedalianie<ref name=":1">[https://sweden.se/life/equality/national-minorities-in-sweden There are 5 official national minorities in Sweden. Swedish law protects their languages and cultures.] Sweden.se</ref><ref name=":2">[https://start.stockholm/en/about-the-city-of-stockholm/how-the-city-is-governed/national-minorities/ National minorities] Stockholms stad</ref>. === Jãzëczi === Òficjalny jãzëk je szwédzczi, ùznawane sã też jãzëczi mniejszosci: Jidisz, cëgóńsczi, lapońsczi, fińsczi, meänkieli<ref name=":1" /><ref name=":2" />. === Religijné karna === 53% – [[Lëterstwò|lëteranie]], mni niż 6% – zaòstałë [[Chrzescëjaństwò|chrzescëjańsczé]] wëznania, 8,1% – [[Islam|mùzułmónie]]<ref>[https://www.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/sweden/ 2023 Report on International Religious Freedom: Sweden] US Department of State</ref>. === Ùrbanizacjô === * mieskô pòpùlacjô: 88.7% (2023) * wikszé miesczé westrzódczi: Sztokhòlm – 995,574 mieszkańców w 2025<ref>[https://sweden.se/life/society/key-facts-about-sweden Key facts about Sweden] Sweden.se</ref> == Pòliticzny system == Szwédzkô je kònstitucyjną mònarchią, [[Przédnik kraju|przédnikã kraju]] òd 1973 je król Karól XVI Gùstôw<ref>[https://www.kungahuset.se/english/royal-house/hm-the-king HM The King] Kungahuset</ref>. Szefem rządu je premiéra Ulf Kristersson<ref>[https://www.government.se/government-of-sweden/prime-ministers-office/ Prime Minister's Office] The Government of Sweden</ref>. Parlameńt – Rikgsdag ma 349 członków, sã wëbierani na 4 lata<ref>[https://www.riksdagen.se/en/ Welcome to the Riksdag] Sveriges Riksdag</ref>. Òd 1 stëcznika 1995 Szwédzkô je krôjem [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]], a òd 25 strëmiannika 2001 je członkiem cony Schengen<ref>[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/eu-countries/sweden_en Sweden] European Union</ref>. == Òbaczë téż == * [[Sztokhòlm]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * https://radiokaszebe.pl/news/maciek-rutkowski-z-rekordem-guinnessa-za-przeplyniecie-baltyku-1619 {{Eùropa}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Eùropejsczé państwa]] [[Kategòrëjô:Szwédzkô| ]] n5l2bxnvlctp3841v4ypsanrl8yppx7 0 2415 213490 208714 2026-09-11T14:48:49Z Terrus38 14026 213490 wikitext text/x-wiki === Główné robòcé jãzëczi w institucëjach EÙ === Zéńdzenia institucëjów [[Eùropejskô Ùniô|EÙ]] są nôczascy prowadzoné pò anielskù, frańcëskù abò miemieckù. Jeżlë jistnieje nótnosc mògą bëc òne prowadzoné téż w jińszëch jãzëkach. Decyzëje pòdjãté przez institucëje EÙ są dolmaczoné na wszëtczé òficjalné jãzëczi EÙ, a òbiwatele EÙ mają prawò kòntaktowac sã z nyma institucëjama w kòżdim z nich. Òbczôs ùradów [[Eùropejsczi Parlament|Eùropejsczégò Parlamentu]] ë [[Eùropejskô Radzëzna|Eùropejsczi Radzëznë]] wiedno je zagwësnioné dolmaczenié na wszëtczé òficjalné jãzëczi EÙ. === Òficjalné jãzëczi EÙ === <table><tr><td valign=top> * [[Angelsczi jãzëk|angelsczi]] * [[Frańcësczi jãzëk|frańcësczi]] * [[Łotewsczi jãzëk|łotewsczi]] * [[Pòlsczi jãzëk|pòlsczi]] * [[Szwedzczi jãzëk|szwedzczi]] </td><td valign=top> * [[Chòrwacczi jãzëk|chòrwacczi]] * [[Czesczi jãzëk|czesczi]] * [[Grecczi jãzëk|grecczi]] * [[Madżarsczi jãzëk|madżarsczi]] * [[Pòrtugalsczi jãzëk|pòrtugalsczi]] </td><td valign=top> * [[Dëńsczi jãzëk|dëńsczi]] * [[Irlandzczi jãzëk|irlandzczi]] * [[Maltańsczi jãzëk|maltańsczi]] * [[Sloweńsczi jãzëk|sloweńsczi]] </td><td valign=top> * [[Estońsczi jãzëk|estońsczi]] * [[Italsczi jãzëk|italsczi]] * [[Miemiecczi jãzëk|miemiecczi]] <!-- niemiecczi / mniemiecczi --> * [[Słowacczi jãzëk|słowacczi]] </td><td valign=top> * [[Fińsczi jãzëk|fińsczi]] * [[Lëtewsczi jãzëk|lëtewsczi]] * [[Hòlendersczi jãzëk|hòlendersczi]] <!-- hòlandzczi, niderlandzczi, néderlandczi, néderlandzczi abò òlendersczi --> * [[Szpańsczi jãzëk|szpańsczi]] </td></tr></table> === Sztatus baskijsczégò, galicëjsczégò ë katalońsczégò === Mieszkeńcowie [[Krôj Basków|Krôju Basków]], [[Galicëjô|Galicëji]] ë [[Katalońskô|Katalońsczi]] mdą mòglë czëtac òficjalné dokùmentë ôs kòntaktowac sã z Eùropejską Ùnią w swòjëch rodnëch jãzëkach. Gwarantëje to ùchwôlënk [[Radzëzna Eùropejsczi Ùnie|Radzëznë Eùropejsczi Ùnie]] z 13-gò czerwińca [[2005]]. Ne jãzëczi nie mają òficjalnégò sztatusu w całi [[Szpańskô|Szpańsce]], równak w swòjëch regionach mają taczi sztatus. Za dolmaczenia mdze płacył szpańsczi rząd, chtëren miôł starã ò òficjalny sztatus nëch jãzëków w EÙ. === Miészëznowé ë regionalné jãzëczi EÙ === Òkróm òficjalnëch jãzëków w państwach słëchającëch do EÙ brëkòwónô je zacht wielëna miészëznowëch ë regionalnëch jãzëków. Jich sztatus je baro zróżnicowóny. == Òbaczë téż == * [[Jãzëczi swiata]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20160305172747/http://www.sjo.agh.edu.pl/dane/ESOKJ.pdf ESOKJ] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Eùropa]] [[Kategòrëjô:Jãzëczi swiata]] 2ci9zejgryb1vk09g5a5tnoz3hweg3k 0 2424 213491 211846 2026-09-11T14:49:15Z Terrus38 14026 213491 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò| gwôsné miono = Suomen tasavalta (fin)<br />Republiken Finland (szw) | miono = Fińskô Repùblika| miono-genitiw = Fińsczi | fana = Flag of Finland.svg| herb = Coat of arms of Finland.svg | na karce = Finland_in_European_Union.svg| jãzëk = [[fińsczi jãzëk|fińsczi]], szwedzczi | stolëca = Helsinki | fòrma państwa = repùblika | wiéchrzëzna = 337.030 | procent-wòdë = 10 | lëdztwò = 5 621 739 | rok = 2026 | dëtk = [[Eùro]] | kòd dëtka = EUR | czasowô cona = +2 | swiãto = [[6 gòdnika]] | himn = Maamme | kòd = FI | Internet = .fi | telefón = +358 |Prezydeńt=Alexander Stubb|Premiéra=Petteri Orpo |data ùsôdzenia=[[6 gòdnika]] 1917|aùtowi kòd=FIN}} [[Òbrôzk:Koli National Park in Northern Karelia.jpg|mały|Pielinen]] '''Fińskô, Fińskô Repùblika''' abò '''Finlandiô'''<ref>{{sloworz.org|26158|30313}}</ref> ([[Finsczi jãzëk|fin.]] ''Suomi, Suomen tasavalta;'' [[Szwedzczi jãzëk|szw]]. ''Finland, Republiken Finland'') je państwã w Nordowi [[Eùropa|Eùropie]], krôj [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]] ë NATO. Stolëcznym gardã są [[Helsinki]]. Samòstójnotã mô òd 1917 òd [[Ruskô|Rusczi]]. Greńczë òd zôpadù ze [[Szwedzkô|Szwedzką]], òd nordy z [[Norweskô|Norweską]] ë òd pòrënkù z [[Ruskô|Ruską]]. == Geografiô == Wikszi dzél kraju to niżëznë. Naturalné zôpodné ë pôłniowé grańce robią [[Bòtnickô Hôwinga]] ë [[Fińskô Hôwinga]], midzë chtërymi roztacza sã Fińsczé Pòjezerzé składającé sã z 55 tës. jezor. Na nordã òd pòlarnégò kòła je [[Lapòniô]]. Linia sztrądù szczérowégò mô baro wiele òstrowów. === Wiéchrzëzna === * ląd: 304 473 km² * wòda: 33 672 km² * całkòwita: 338 145 km² === Lądowé grańce === * òglowô długòsc wszëtczich grańców: 2,563 km * państwa, z jaczima mô grańce: [[Norweskô]] 709 km; [[Szwedzkô]] 545 km; [[Ruskô]] 1,309 km === Brzegòwô liniô === 1,250 km === Klimat === [[Òbrôzk:Koppen-Geiger Map FIN present.svg|mały|Klimat w skalë Köppena]] Chłodny umiarkowany, zemny ùmiarkowany; mòżebno sùbarkticzny, le stosunkòwo łagódny dzãka łagodzącémù wpłiwòwi Nordatlantëcczégò Prądu, Bałtëcczégò Mòrza i wicy jak 60 000 jezorów. === Ùsztôłcenié terenu === W wikszosci nisczé, płasczé lub falowate równinë przëcënane jezorama ë nisczimi ùrzmami. === Wësokòsc terenu === * Nôwëższi punky: [[Haltiatunturi]] – 1328 m n.n.m. * Nônëższi punkt: [[Wiôldżé Mòrze]] - 0 m n. n.n.m. * strzédnô wësokòsc: 164 m === Gruńtë wedle ùżiwaniô === * rolné gruńtë 7.4% (w tim 7.4% òrnëch gruńtów) * lasë 74.2% (w 2023) === Wòdë === * Nôdłëgszô rzéka: [[Kemijoki]] – 550 km * Nôwiãkszi jezoro: [[Saimaa]] – 1377 km² === Nôwiãksze gardë === * [[Helsinki]]: 634 940 * [[Espoo]]: 273 627 * [[Tampere]]: 228 125 * [[Vantaa]]: 218 663 * [[Oulu]]: 200 232 * [[Turkù|Turku]]: 187 433 * [[Jyväskylä]]: 138 800 * [[Lahti]]: 119 341 * [[Kuopio]]: 113 028 == Demografiô == === Lëdztwò === 5 621 739 w 2026<ref>[https://www.worldometers.info/world-population/finland-population/ Finland Population <small>(LIVE)</small>] Worldometer</ref>. === Etniczné karna === Finlandczicë, Swedzë, Ruskòwie, Estończicë, Cëgónie, Samowie 90.9% populacje o fińsczim pòchòdzeniu (wôrtosc szacowónô 2022) === Jãzëczi === Fińsczi ë szwedzczi są tu ùrzãdowima. Pò fińskô gôdô 92% lëdzë, 5,6% gôdô pò szwedzkù. Na jãzëk fińsczi bëłë tołmaczoné kaszëbsczi wiérztë, jak téż bôjczi. Tu ùrzãdnicë pierszégò zortu (pò wëższi szkòle) mùszą rozmiec jãzëk wikszoscë w òkòlim w chtërnym robią. W dwajãzëkòwëch òbéńdach kòżdi ùrzãdnik mùszi rozmiec gadac ë pisac téż drëdżim jãzëkã. Sãdza mùszi rozmiec wësłowic sã w dwùch jãzëkach (mòwno ë na pismie). Òd 1992 [[rok]]ù tu w trzech nôbarżi nordowëch gminach lapònsczi jãzëk je ùrzãdowi. W gminach mùszą bëc szkòłë dlô nôleżników miészëznë, jeżlë jich je wicy jak 13 lëdzy. Ùczbë są téż pò lapònskù. === Religiô === 66,6% ewangelicczi [[Lëterstwò|lëtersczi]] kòscół Fińsczi, 1,1% fińsczi [[Prawòsławié|prawòsławny]] kòscół, 0,4% [[islam]], 30,5 bezbòżnicë, mni niż 5% zaòstałe (2022)<ref>[https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/finland 2022 Report on International Religious Freedom: Finland] US Department of State</ref>. === Ùrbanizacjô === * mieskô pòpùlacjô: 85.8% * wikszé miesczé westrzódczi: Helsinki (stolëca) – 1.338 miliona mieszkańców (pòdôwczi òglowégò spisënkù z 2023) == Pòliticzny system == Je nôleżnikã [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]] òd 1 stëcznika 1995<ref>[https://commission.europa.eu/topics/enlargement/30-years-together/finland_en 30 years of Finland in the EU] European Comission</ref> ë [[NATO]] òd 4 łżëkwiata 2023<ref>[https://um.fi/finlands-membership-in-nato Finland’s membership in NATO] Ministry of Foreign Affairs of Finland</ref>. === Wëkònôwczô władza === * prezydent Alexander Stubb (òd 1 strëmiannika 2023)<ref>[https://www.presidentti.fi/en/curriculum-vitae/cai-goran-alexander-stubb/ Alexander Stubb] Presidentti.fi</ref> * premiér Petteri Orpo (òd 20 czerwińca 2023)<ref>[https://www.eduskunta.fi/EN/tiedotteet/Pages/Parliament-elected-Petteri-Orpo-as-Prime-Minister.aspx Parliament elected Petteri Orpo as Prime Minister] Eduskunta Riksdagen</ref> === Ùstawòdôwczô władza === Jednojizbowi parlament, (''Eduskunta Riksdagen'', 200 nôleżników na sztërëlatną kadencjã<ref>[https://www.eduskunta.fi/EN/Pages/default.aspx Parliament of Finland - Start Page] Eduskunta Riksdagen</ref>). == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bibliografiô == * [https://web.archive.org/web/20260127143312/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/finland/ Fińskô w „The World Factbook”] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Eùropa}} {{Eùro}} {{NATO}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Eùropejsczé państwa]] [[Kategòrëjô:Fińskô| ]] egdtfpusscwh1fkfynfjg71p83vqttq 0 2434 213492 212699 2026-09-11T14:49:32Z Terrus38 14026 213492 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò |gwôsné miono = Česká republika |miono = Czeskô Repùblika |miono-genitiw = Czesczi |fana = Flag of the Czech Republic.svg |herb = Coat of arms of the Czech Republic.svg |na karce = LocationCzechRepublic.png |mòtto = Pravda vítězí (Prôwda dobãdze) |jãzëk = czesczi |stolëca = Praga |fòrma państwa = repùblika |wiéchrzëzna = 78 866 |procent-wòdë = 2 |lëdztwò = 10 900 555 |rok = 2023 |dëtk = Czeskô króna |kòd dëtka = CZK |czasowô cona = +1 |swiãto = 1 stëcznika |himn = Kde domov můj |kòd = CZ |Internet = .cz |telefón = +420 |Prezydeńt = Petr Pavel |Premiéra = Andrej Babiš |data ùsôdzenia = [[1 stëcznika]] [[1993]] }} '''Czeskô''' ({{jãz.|cs}} ''Česko''); òficjalnô pòzwa '''Czeskô Repùblika''' ({{jãz.|cs}} ''Česká republika'', ''ČR'') – państwã w [[Eùropa|Eùropie]], bez przistãpù do mòrza. Òd [[1918]] do [[1993]] béła w zrzeszë ze [[Słowackô|Słowacką]] w [[Czechosłowacji]]. Òd [[2004]] r. słëchô do [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]]. Dzysdniowò, wedle [[kònstitucëjô|kònstitucëji]] Czesczi Repùbliczi w ji skłôd wchôdają trzë krôje: * [[Bòhemijô]] (Czechë, {{jãz.|cs}} ''Čechy'') * [[Mòrawskô]] ({{jãz.|cs}} ''Morava'') * [[Czesczi Sląsk]] ({{jãz.|cs}} ''České Slezsko'') Nen historëczny pòdzélënk je téż òdzdrzadlony w państwòwim herbù czesczi Repùbliczi, jaczi zamëkô w se czesczégò lwa ôs mòrawsczégò ë szląsczégò òrzła. W [[1920]] òstałë przëłączoné téż môłé dzéle [[Dólnô Aùstriô|Dólny Aùstrie]]. Stolecznym gardã Czesczi Repùbliczi je [[Praga]] ({{jãz.|cs}} Praha). Jinszima wôżnyma gardama są: [[Brno]], [[Ostrava]], [[Olomouc]], [[České Budějovice]], [[Plzeň]]. == Historiô == Pòd kùńc IX stolatô Czeskô òsta zjednónô przez Przemyslidów. W 997 rokù prasczi biskùp [[Swiãti Wòjcech|Wòjcech]] zatrzimôł sã w gardze [[Gduńsk]]. Czesczi Królestwò miało wôżną rolã w òbéńdze òd czasu hùsycczich religijnëch wòjnów w XV stolatim a téż w trzëdzescëlatny wòjnie w XVII stolatim, chtërné zacht òsłabiłë państwò. W dalszim cządze dosta sã pòd cësk Habsbùrgów ë weszła w skłôd Aùstro-Madżarsczi. Pò ùpadniãcym aùstro-madżiarsczi mònarchji w [[1918]] rokù pòwstało państwò Czechów ë Słowôków – Czechosłowacjô. W [[1938]] rokù na spòdlim monachijsczégò ùkłôdu zajãté òstałe môle ''Sudetenlandu'' a Słowackô zwëskała wikszą samòrządzëznã, tedë miono państwa béło Czecho-Słowackô. W [[1939]] rokù Czeskô dostało sã pòd òkùpacëjã [[III Rzesza|Trzecy Rzeszë]], a Słowackô béło marionétkòwim państwã pòd ji kòntrolą. Pò II swiatowi wòjnie Czechosłowacjô dosta sã pòd cësk Sowiecczégò Związkù. W [[1968]] rokù wòjska Warszawsczégò Ùkłôdu dokònałe inwazji tegò państwa czim zakùńczëłë starë bë zliberalëzowac kòmùnisticzny system ("Socjalëzna z lëdzką twôrzą") ób czas prasczégò zymkù. W 1989 rokù Czechosłowacjô dosta nazôt wòlnotã ë zmieniła ùrządzené państwa òb czas "aksaméntni rewòlucëji". [[1 stëcznika]] [[1993]] rokù państwò to w mirny ôrt pòdzelone òsta na dwa samòstójne państwa Czeskô ë [[Słowackô]]. Czeskô Repùblika wstãpiła do [[NATO]] w [[1999]] rokù, a do Eùropejsczi Ùnie w [[2004]]. == Ùrządzenié państwa == Czeskô Repùblika je parlamentarną demokracëją. Ùstôwcowim ùrzãdã je dwajizbòwi parlament. Niższô jizba parlamentu – Zgromada Depùtowónëch ({{jãz.|cs}} ''Poslanecká sněmovna'') ma 200 parlamentorów wëbiérónëch na sztërëlatną kadencëjã. W jizbie wëższi – Senace ({{jãz.|cs}} ''Senát'') je 81 senatorów wëbierónëch na cząd 6 lat. Trzeci dzél senatorów je wëbiéróny co dwa lata. W przódkù państwa je prezydent kraju, chtëren je wëbiéróny przez parlament na piãc lat. Reprezentëje òn państwò na midzënôrodny arenie. Prezydent mô prawò òbsôdzac ë copac przédnika ministrów a téż nôleżników rządu, rozrzeszac Zgromadã Depùtowónëch, òbsôdzac sãdzów i nôleżników Czesczégò Nôrodnégò Bankù ({{jãz.|cs}} ''Česká národní banka''). Sprôwnym ùrzãdem je Rząd ({{jãz.|cs}} ''Vláda''). Nowi rząd mùszi przedstawic swoją programã przed Zgromadą Depùtowónëch i zwëskac dowiérny głos. == Ùrzãdny pòdzélënk == Czeskô Repùblika je pòdzélonô na 13 regionów ({{jãz.|cs}} ''kraj'') ë na wëdzélony gard Praga. Dzysdniowô ùrzãdny pòdzélënk jistnieje òd [[2000]] rokù. Sądë ë niechtërné ùrzãdë są równak zrechtowóné na pòspòdlim ùrzãdnégò pòdzélënkù z [[1960]] [[rok]]ù na 10 regionów, pòdzélonëch dali na krézë ({{jãz.|cs}} ''okres''). [[Òbrôzk:Czechy_Kraje.png|framed|center|Ùrzãdny pòdzélënk Czesczi Repùbliczi w czesczim jãzëkù]] == Geògrafiô == Czeskô Repùblika je państwã w [[Westrzédnô Eùropa|Westrzédny Eùropie]], bez przistãpù do mòrza. Òna greńczi na zôpadze z [[Miemieckô|Miemiecką]], na pôłnim z [[Aùstriô|Aùstrią]], òd pórénkù ze [[Słowackô|Słowacką]] ë na nordze z [[Pòlskô|Pòlską]]. === Wëdrzatk plónu === Wikszi dzél Czesczi Repùbliczi zajimùją wëszawno-górsczé môle Czesczégò Masywù. Je òn òbeszłi z trzech starn górami: Sudetama (''Śnieżka'' 1602 m n.r.m.), Rudawama (Klinovec 1244 m n.r.m.), Czesczim Lasã (1042 m n.p.m.), Bawarsczim Lasã ë Szumawą. Westrzédny dzél Czesczégò Masywù je zapadłoscą z dolëzną [[Laba|Labë]], a na pôłnim są wlëdżi Trzebòńskô ë Bùdzejowickô. Òd Karpatów Czesczi Masyw je òdaparniony na pòrénkù mòrawskò-sląskim pasmã òbniżeniów. == Lëdztwò == {| class="wikitable" style="font-size: 90%; float: right; margin: 0 0 1em 1em;" ! colspan="6" | Lëdztwò Czeskô <small> (CSU, Praga) </small> |- ! Rok !! Lëdztwò !! Zjinaka ! Rok !! Lëdztwò !! Zjinaka |- ! [[1857]] | 7 016 531 | - ! [[1930]] | 10 674 386 | 6,6% |- ! [[1869]] | 7 617 230 | 8,6% ! [[1950]] | 8 896 133 | -16,7% |- ! [[1880]] | 8 222 013 | 7,9% ! [[1961]] | 9 571 531 | 7,6% |- ! [[1890]] | 8 665 421 | 5,4% ! [[1970]] | 9 807 697 | 2,5% |- ! [[1900]] | 9 372 214 | 8,2% ! [[1980]] | 10 291 927 | 4,9% |- ! [[1910]] | 10 078 637 | 7,5% ! [[1991]] | 10 302 215 | 0,1% |- ! [[1921]] | 10 009 587 | -0,7% ! [[2001]] | 10 230 060 | -0,7% |} [[Òbrôzk:Czech Republic demo.png|mały|330px|Djagrama pòkôzujący dinamikã zjinak (w tësącach) lëdztwa Czesczi òd [[1993]] do [[2003]] rokù.]] Tam je òdnotowiwóné ùjimné zwëczajné przërôstanié lëdztwa: -0,08% (òd [[2003]]). Rozcëga sã strzédna długòta żëca, chtërna je 75 lat (òd 2003). === Gardë Czech === Gardë Czech, chtërne mają wiãcy jak 50&nbsp;000 lëdzy. [[Òbrôzk:Prague Charles Bridge View-02.jpg|mały|Praga]] [[Òbrôzk:Brno View from Spilberk 131.JPG|mały|Brno]] {| {{prettytable}} ! &nbsp;&nbsp; ! miasto ! liczba mieszkańców (2025) |- | align="center" | 1 ||align="center" | [[Praga]] || align="center" | 1 397 880 |- | align="center" | 2 ||align="center" | [[Brno]] || align="center" | 402 739 |- | align="center" | 3 ||align="center" | [[Òstrawa]] || align="center" | 283 187 |- | align="center" | 4 ||align="center" | [[Pilzno]] || align="center" | 187 928 |- | align="center" | 5 ||align="center" | [[Olomouc|Liberec]] || align="center" | 108 090 |- | align="center" | 6 ||align="center" | [[Liberec|Olomouc]] || align="center" | 103 063 |- | align="center" | 7 ||align="center" | [[Czesczé Bùdziejowice]] || align="center" | 97 231 |- | align="center" | 8 ||align="center"| [[Hradec Králové]] || align="center" | 94 311 |- | align="center" | 9 ||align="center" | [[Ústí nad Labem|Pardubice]] || align="center" | 92 319 |- | align="center" | 10 ||align="center"| [[Pardubice|Ústí nad Labem]] || align="center" | 90 866 |- | align="center" | 11 ||align="center" | [[Zlín]]|| align="center" | 74 684 |- | align="center" | 12 ||align="center" | [[Kladno]]|| align="center" | 69 664 |- | align="center" | 13 ||align="center" | [[Kladno|Havířov]] || align="center" | 68 674 |- | align="center" | 14 ||align="center" | [[Most (gard w Czechach)|Most]] || align="center" | 63 474 |- | align="center" | 15 ||align="center" | [[Opava]]|| align="center" | 55 109 |- | align="center" | 16 ||align="center" | [[Frýdek-Místek|Jihlava]] || align="center" | 54 624 |- | align="center" | 17 ||align="center" | [[Frýdek-Místek]]|| align="center" | 53 590 |- | align="center" | 18 ||align="center" | [[Teplice]]|| align="center" | 50 912 |- |} == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://www.czech.cz Òficjalnô starna Czechów] (w czesczim jãzëkù) * [https://web.archive.org/web/20060305125842/http://www.parlament.cz/ Parlament Czesczi Repùbliczi] (w czesczim jãzëkù) * [http://www.hrad.cz Prezydent Czesczi Repùbliczi] (w czesczim jãzëkù) * [http://www.vlada.cz Rząd Czesczi Repùbliczi] (w czesczim jãzëkù) * [https://web.archive.org/web/20031009022647/http://portal.gov.cz/wps/portal Pòrtal Czesczi Repùbliczi] (w czesczim jãzëkù) * [https://web.archive.org/web/20150322210818/http://odroda.kaszubia.com/03-10/ps_kasz_czes.htm Czeszë ò Kaszëbach] {{Eùropa}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Czeskô| ]] [[Kategòrëjô:Eùropejsczé państwa]] ols68ixjs9lkhukdqkpwq1nfxxt2kg3 0 2446 213493 211155 2026-09-11T14:49:51Z Terrus38 14026 213493 wikitext text/x-wiki {{Gard-infobox|Gard=Praga|fana=Flag of Prague.svg|céch=Coat of arms of Prague.svg|karta=Map of Prague.png|bùrméster=Bohuslav Svoboda|lëdztwò=1,397,880|rok=2025|pòcztowi kòd=100 00 – 199 00|czerënkòwi numer=2|registracëjné tôfle=A|www=https://praha.eu/|commons=Category:Prague|wiéchrzëzna=496 km²|państwò=[[Czeskô Repùblika]]|stopniN=50° N|stopniE=14° 25′ 16″ E|minutN=5′ 16″ N|minutE=25′ 16″ E|gwôsné miono=Praha|dopełniacz=Pragi}}[[Òbrôzk:Praha_461.jpg|mały|Praga - Wełtawa ë Karelów Mòst]] [[Òbrôzk:Prague Charles Bridge View-02.jpg|mały|Hradčany]] '''Praga''' ({{jãz.|cs}} ''Praha'') – je stolëcą [[Czeskô Repùblika|Czesczi Repùbliczi]] ë nôwikszim czesczim gardã. Praga pòłożonô je nad rzeką [[Wełtawa|Wełtawą]]. Historëczné centróm gardu je wpisóné na lëstã swiatowi kùlturny spôdkòwiznë [[UNESCO]]. == Historëjô == Praga òsta założonô w drëdżi pòłowie IX-tégò stolatô a w 1085 rokù sta sã sedzbą czesczich królów. XIV-té stolaté ë panowanié [[Karel IV|Karela IV]] bëło złotim cządã dlô gardu. Karel IV zlécył m.jn. bùdacëjã Nowégò Gardu, mòstu nad Wełtawą (mianowónégò òd 1870 "Karelów mòst") ë Katédrë sw. Wita. Mô założoné téż pierszi we Westrzédny Eùropie ùniwersytet, jaczi nosy dzysô jegò miono. Za czasów Karela IV Praga bëła trzecym nôwikszim gardã w Eùropie. '''Nôwôżniészé wëdarzenia w historëji Pradżi''' * ''' 870''' &nbsp;&nbsp;założenié gardu * ''' 888''' &nbsp;&nbsp;Praga òsta przejãtô przez [[Wiôlgô Mòrawskô|Wiôlgą Mòrawską]] * ''' 983 do kòle 989 rokù''' &nbsp;&nbsp;[[Swiãti Wòjcech]] – béł tu biskùpã * '''1085''' Praga òsta szedzbą królów * '''1346–1378''' panowanié Karela IV - Praga sta sã stolëcą [[Rzimskô Imperëjô|Rzimsczi Imperëji]] * '''1348''' założenié Prasczégò Ùniwersytetu ([[Ùniwersytet Karola]]) * '''1378''' refòrmacëjô [[Jan Hus]]a * '''1583–1612''' panowanié [[Rudolf II|Rudolfa II]], Praga sta są drëdzi rôz stolëcą [[Rzimskô Imperëjô|Rzimsczi Imperëji]] * '''1648''' zôpadny ùbrzég Pradżi zajãti ë rabòwóny przez szwedzką armëjã * '''1741''' òkùpacëjô przez frańcëskò-bajersczé wòjska * '''1744''' òkùpacëjô przez prëską armëjã * '''1848''' rewolucëjné pòwstanié òstało zdëszoné przez aùstrëjackò-madżarską armëjã * '''1890''' wiôldżi pòtop * '''1918''' pò [[I swiatowô wòjna|I swiatowi wòjnie]] Praga sta sã stolëcą czeskòsłowacczégò państwa * '''1938''' pò zdradze [[Czeskòsłowackô|Czeskòsłowacczi]] przez zôpadnëch aliantów hitlerowsczé Miemcë zajëmają [[Sudetë]] a w 1939 całé państwò * '''1945''' pòwstanié procëm Miemcóm na krótkò przed zakùńczenim [[II swiatowô wòjna|II swiatowi wòjnë]], przëbëcé [[Czerwionô Armëjô|Czerwiony Armëji]] * '''1948''' [[Kòmùnizm|kòmùniscë]] przejëmają władzã * '''1968''' inwazëjô państw [[Warszawsczi Pakt|Warszawsczégò Paktu]] ë zdëszenié [[Prasczi zymk|prasczégò zymkù]] * '''1989''' Praga sta sã centróm [[Aksamińtnô rewolucëjô|aksamińtny rewolucëji]], ùpôdk kòmùnistnégò reżimù * '''2000''' wiôldżé protestë antiglobalëstów òbczôs zéńdzeniów [[Midzënôrodny Monetarny Fùndusz|Midzënôrodnégò Monetarnégò Fùnduszu]] (IMF) ë [[Swiatowi Bank|Swiatowégò Bankù]] * '''2002''' pòtop, nôwôżniészé stôrodôwnotë nie òstałë zniszczoné == Ekònomijô == Praga je nôbòkadniészim gardã w Westrzédny ë Pòrénkòwi Eùropie, ë bòkadniészim jak wiele zôpadnoeùropejsczich gardów. ''Per-capita'' wzątk gardu w 2002 mô wëniesłé EUR 32,357, co je 153% strzédny w [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]]. == Òbaczë téż == * [[Wełtawa]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://praha.eu Domôcô starna Gardu] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Stolëce]] [[Kategòrëjô:Czeskô]] r1ty8venheslff3zwcqyc0or9x6u984 0 2453 213494 212696 2026-09-11T14:50:03Z Terrus38 14026 213494 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò |gwôsné miono = Grand-Duché de Luxembourg<br />Großherzogtum Luxemburg<br />Groussherzogtum Lëtzebuerg |miono = Wiôldżé Ksãżstwò Luksembùrg |miono-genitiw = Luksembùrsczi |fana = Flag_of_Luxembourg.svg |herb = Coat_of_arms_of_Luxembourg.svg |na karce = EU-Luxembourg.svg |mòtto = Mir wëlle bleiwe wat mir sinn<br>(Chcemë òstac tëmi, chtërnimi jesmë) |jãzëk = [[Luksembùrsczi jãzëk|luksembùrsczi]]<br />[[Francësczi jãzëk|francësczi]]<br />[[Niemiecczi jãzëk|miemiecczi]] |stolëca = [[Luksembùrg (gard)|Luksembùrg]] |fòrma państwa = kònstitucyjnô mònarchiô |wiéchrzëzna = 2.586 |lëdztwò = 594 130 |rok = 2017 |dëtk = [[Eùro]] |kòd dëtka = EUR |czasowô cona = +1 |swiãto = [[23 czerwińca]] |himn = Ons Heemecht<br>(Nasza Tatczëzna) <center>[[Òbrôzk:Luxembourg National Anthem.ogg]]</center> |kòd = LUX |Internet = .lu |telefón = +352 |Mònarcha=Wilhelm V |Premiéra=Luc Frieden }} '''Luksembùrg''' ({{jãz.|lu}} ''Lëtzebuerg''); òficjalnô pòzwa '''Wiôldżé Ksãżstwò Luksembùrg''' ({{jãz.|lu}} ''Groussherzogtum Lëtzebuerg'', {{jãz.|fr}} ''Grand-Duché de Luxembourg'', {{jãz.|de}} ''Großherzogtum Luxemburg'') – państwò w zôpadny [[Eùropa|Eùropie]]. Òd nordë grańczi z [[Belgijskô|Belgiã]], òd zôpadu i pôłniégò – z [[Francëjô|Francjã]], a òd pòrénkù – z [[Miemieckô |Miemcama]]. Ni mô przistãpù do mòrza. Pòzwa kraju pòchòdzy òd stôrowësokòniemiecczégò słowa «lucilinburch» – «môłi gard». Całownô wiéchrzëzna Luksembùrga to 2 586,4 km² i je to jedno òd nômiészich państw w Eùropie. Nôleżi do [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]] (òd 1957). Do grëpë z [[Belgijskô]] i [[Néderlandzkô]] wchôdô w skłôd Beneluksu. == Geògrafiô == === Pòłożenié === [[Òbrôzk:LuxembourgOMCmap.png|mały|Kôrta Luksembùrga]] Leżi w zôpadny Eùropie, midzë [[Belgijskô|Belgiã]], [[Francëjô|Francjã]] i [[Miemieckô |Miemcama]]. Òd pòrénkù grańcã Luksembùrga wëznôczô rzéka Mozela ({{jãz.|de}} ''Mosel'', {{jãz.|fr}} ''Moselle'', {{jãz.|lu}} ''Musel'') . === Wiéchrzëzna === *całownô: 2,586 km² *wiéchrzëzna lądu: 2,586 km² *wiéchrzëzna wòdów: o km² *môl na swiece wedle wiéchrzëznë: 179. === Lądowé grańce === *òglowô długòsc wszëtczich grańców: 327 km *państwa, z jaczima mô grańce: [[Belgijskô]] 130 km, [[Miemieckô]] 128 km, [[Francëjô]] 69 km === Brzegòwô liniô === ni mô brzegòwi linii (państwò strzódlądowé) === Klimat === Klimat ùmiarkòwóny, pòd wpłiwã [[Atlanticczi Òcean|Atlanticczégò Òceanu]] (łagódné zëmë, chłodno òb lato). Wielëna òpadënków òd 800 mm na pôłnim do 1200 mm na nordze. === Ùsztôłcenié terenu === [[Òbrôzk:Lux_topo_en.jpg|mały|Fizycznô kôrta Luksembùrga]] Górzësti nordowi dzél państwa (tak pòzwóny ''Oesling'') nôleżi do terenu plaskati wëżawë Ardenów z wësokòscama do 560 m n.r.m. (czëp Kneiff). Reszta Luksembùrga (tak pòzwóny region ''Gutland'', jaczi zajimô 68% teritorium) je pòfałdowóną niżawą z szeroczima dolëznama. Stolëca państwa, [[Luksembùrg (gard)|gard Luksembùrg]], leżi w pôłniowim dzélu kraju. === Wësokòsc terenu === *strzédnô wësokòsc: 325 m. n.r.m. *nôniższô wësokòsc: 133 m. n.r.m. (rzéka Mozela) *nôwëższi czëp: 560 m. n.r.m. (Kneiff) === Gruńtë wedle ùżiwaniô === *rolné gruńtë: 50,7% (w tim 24% òrnëch gruńtów) *lasë: 33,5% == Lëdze i spòlëzna == === Pòpùlacjô === *wielëna lëdztwa: 594,130 (na lëpińc 2017) *môl na swiece wedle wielënë lëdztwa: 171. === Etniczné karna === Luksembùrczicë 52,3%, Portugalczicë 16,4%, Frańcuzë 7,5%, Italczicë 3,6% (wôrtoscë szacowóné na 2017)<ref>[https://web.archive.org/web/20170815105506/http://www.statistiques.public.lu/fr/publications/series/regards/2017/09-17-population-1er-janvier-2017/index.html ''Regards sur la population au 1er janvier 2017'']</ref> === Jãzëczi === luksembùrsczi 55.8%, portugalsczi 15.7%, francësczi 12.1%, niemiecczi 3.1%, italsczi 2.9% === Religijné karna === chrzescëjanie (w zacht wikszoscë [[Katolëcczi Kòscół|Kòscół Rzimskòkatolëcczi]]) 70.4%, mùzułmanie 2.3% === Ùrbanizacjô === *mieskô pòpùlacjô: 90,7% *wikszé miesczé westrzódczi: [[Luksembùrg (gard)|Luksembùrg]] (stolëca) – 114,303 mieszkańców (w 2017)<ref>[http://www.citypopulation.de/Luxemburg-Cities.html ''LUXEMBOURG – Major Communes'']</ref> == Pòliticzny system == *òficjalnô pòzwa: Wiôldżé Ksãżstwò Luksembùrg *pòliticzny ùstôw: kònstitucyjnô mònarchiô *stolëca: [[Luksembùrg (gard)|Luksembùrg]] *czasowô cona: UTC+1 *państwowé swiãto: 23 czerwińca – Luksembùrsczé Nôrodné Swiãto ({{jãz.|lu}} ''Lëtzebuerger Nationalfeierdag'') *nôrodny himn: „Ons Heemecht” (''Nasza Tatczëzna'') === Wëkònôwczô władza === * wiôldżi ksążã [[Guillaume V]] (òd 3 rujana 2025) * premier: [[Luc Frieden]] (òd 17 lëstopadnika 2023) === Ùstawòdôwczô władza === jednojizbòwi parlament – Jizba Depùtowónëch ({{jãz.|lu}} ''Châmber vun Députéirten'', {{jãz.|fr}} ''Chambre des députés''; 60 nôleżników na piãcolatną kadencjã) == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bibliografiô == * [https://web.archive.org/web/20151117022402/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/lu.html Luksembùrg w „The World Factbook”] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Eùropa}} {{Eùro}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Luksembùrg| ]] [[Kategòrëjô:Eùropejsczé państwa]] n1kgqdk8p9awmd5jaar4g2aundg5ry8 0 2577 213495 211845 2026-09-11T14:50:15Z Terrus38 14026 213495 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò |gwôsné miono = Lietuvos Respublika |miono = Lëtewskô Repùblika |miono-genitiw = Lëtwë |fana = Flag of Lithuania.svg |herb = Coat of Arms of Lithuania.svg |na karce = EU location LIT.png |jãzëk = [[lëtewsczi jãzëk|lëtewsczi]] |stolëca = Wilno |fòrma państwa = repùblika |Prezydeńt = Gitanas Nausėda |Premiéra = Mindaugas Sinkevičius |wiéchrzëzna = 65 303 |procent-wòdë = 1,35 |lëdztwò = 2 886 179 | rok = 2026 |dëtk = Eùro | kòd dëtka = EUR |czasowô cona = +2 |swiãto = [[16 gromicznika]] |himn = Tautiška Giesmė<br>(Nôrodnô spiéwa) <center>[[Òbrôzk:Tautiška giesme instrumental.oga]]</center> |kòd = LT |Internet = .lt |telefón = +370 |data ùsôdzenia=11 strëmiannika 1990|aùtowi kòd=LT}} '''Lëtwa''' (téż '''Lëtewskô''') – państwò w nordowòwestrzédny [[Eùropa|Eùropie]]. Stolëcą i nôwikszim gardã je [[Wilno]]. Òd nordë grańczi z [[Łotwa|Łotwą]], òd pôłniowégò pòrénkù z [[Biôłorus|Biôłorusą]], òd pôłniowégò zôpadu z [[Pòlskô|Pòlską]] i kaliningradzczim òbwodã (eksklawa [[Ruskô|Rusje]]). Mô przistãp do [[Bôłt|Bôłtëcczégò Mòrza]] i brzegòwą liniã ò długòscë kòl 99 km. Òd 2004 nôleżi do NATO i [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]]. == Geògrafiô == === Pòłożenié === [[Òbrôzk:Un-lithuania.png|mały|Kôrta Lëtwë]] Leżi w nordowòwestrzédny [[Eùropa|Eùropie]], na pòrénkòwim ùbrzegù [[Bôłt|Bôłtëcczégò Mòrza]]. === Wiéchrzëzna === * całownô: 65,300 km² * wiéchrzëzna lądu: 62,680 km² * wiéchrzëzna wòdów: 2,620 km² * môl na swiece wedle wiéchrzëznë: 124. === Lądowé grańce === *òglowô długòsc wszëtczich grańców: 1,549 km *państwa, z jaczima mô grańce: [[Biôłorus]] 640 km, [[Łotwa]] 544 km, [[Pòlskô]] 104 km, [[Ruskô]] (kaliningradzczi òbwód) 261 km === Brzegòwô liniô === 99 km (przistãp do [[Bôłt|Bôłtëcczégò Mòrza]]) === Klimat === [[Òbrôzk:Koppen-Geiger Map LTU present.svg|mały|Klimat Lëtwë w skalë Köppena]] Klimat przechódny midzë mòrsczim i kòntinentalnym. Strzédnô cepłota òb zëmã sygô minus 4,9 °С, òb lato – 17 °С. Wielëna òpadënków sygô 748 mm òb rok. === Ùsztôłcenié terenu === [[Òbrôzk:Lithuania-topo-en.png|mały|Fizyczno kôrta Lëtwë]] Pòwiérzchniã państwa zajimają równiznë ze szlachama dôwnégò zlodowaceniô. Pò kraju rozsónëch je wiele môłëch jezór. === Wësokòsc terenu === *strzédnô wësokòsc: 110 m. n.r.m. *nôniższô wësokòsc: 0 m. n.r.m. (Bôłt) *nôwëższi czëp: 294 m. n.r.m. (Aukštojas) === Gruńtë wedle ùżiwaniô === *rolné gruńtë 44,8 % (w tim 34,9 % òrnëch gruńtów) *lasë 34,6% == Lëdze i spòlëzna == === Pòpùlacjô === *wielëna lëdztwa: 2,823,859 (na lëpińc 2017) *môl na swiece wedle wielënë lëdztwa: 140. === Etniczné karna === Lëtwini 84.1%, Pòlôsze, 6.6%, Ruskòwie 5.8%, Biôłorusënowie 1.2% (wôrtoscë szacowóné na 2011) === Jãzëczi === [[lëtewsczi jãzëk|lëtewsczi]] (òficjalny) 82%, [[rusczi jãzëk|rusczi]] 8%, [[pòlsczi jãzëk|pòlsczi]] 5.6% (wôrtoscë szacowóné na 2011) === Religijné karna === [[Katolëcczi Kòscół|katolëcë]] 77,2%, [[Prawòsławié|Rusczi Prawòsławny Kòscół]] 4,1%, stôroòbrzãdowcë 0,8%, [[Lëtërstwò|lëtrowie]] 0,6% === Ùrbanizacjô === [[Òbrôzk:Vilnus_Montage_(2016).png|mały|Widoczi z Wilna]] * mieskô pòpùlacjô: 66,5% * wikszé miesczé westrzódczi: [[Wilno]] (stolëca) – 542,990 mieszkańców, Kòwno – 299,466 mieszkańców, Kłajpeda – 155,032 mieszkańców<ref>[https://web.archive.org/web/20210501080015/https://osp.stat.gov.lt/en/statistiniu-rodikliu-analize?portletFormName=visualization&hash=73c1a737-2e38-4d0d-b308-e1f70c17da20= Statistics Lithuania — Population at the beginning of the year by city / town and year].</ref> == Pòliticzny system == * òficjalnô pòzwa: Lëtewskô Repùblika ({{jãz.|lt}} ''Lietuvos Respublika'') * pòliticzny ùstôw: parlamentarnô repùblika * stolëca: [[Wilno]] * czasowô cona: UTC +2 * państwowé swiãto: [[16 gromicznika]] – Dzéń Òdbùdowaniô Lëtewsczégò Państwa ({{jãz.|lt}} ''Lietuvos valstybės atkūrimo diena'') * nôrodny himn: „Tautiška giesmė” (''Nôrodnô spiéwa'') === Wëkònôwczô władza === * prezydent [[Gitanas Nausėda]] (òd 12 lëpińca 2019) <ref><nowiki>https://bnn-news.com/gitanas-nauseda-officially-becomes-president-of-lithuania-202923</nowiki> (stón z 2019-07-12)</ref> * premier [[Mindaugas Sinkevičius]] (òd 2026) === Ùstawòdôwczô władza === jednojizbòwi parlament – Sejm Lëtewsczi Repùbliczi ({{jãz.|lt}} ''Lietuvos Respublikos Seimas''; 141 nôleżników na sztërëlatną kadencjã) == Rozmajitoscë == Òd 15 do 17 maja 2013 rokù òdbiwało sã zéńdzenié parlameńtarzistów Delegacji Karna Sejmù Repùbliczi Litwë ds. Midzëparlameńtarnëch Kòntaktów z Rzeczpòspòlitą Pòlską i Litewskò-Pòlsczégò Parlameńtarnégò Karna Sejmù [[Pòlskô|RP]], òni chcele wiedzec ò ùczbie kaszëbsczégò jãzëka i dwajãzëkòwòsce na Kaszëbach. == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bibliografiô == * [https://web.archive.org/web/20200513101013/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/lh.html Lëtwa w „The World Factbook”] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Òficjalnô starna}} * [https://web.archive.org/web/20250504103326/https://belok.kaszubia.com/ Litwin, co pò kaszëbskù pisôl – dofùlowanié] {{Eùropa}} {{Eùro}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Lëtwa| ]] [[Kategòrëjô:Eùropejsczé państwa]] c5mbz7a6yza17n8cl22oekbwtzchi89 0 3068 213510 204671 2026-09-11T14:55:48Z Terrus38 14026 213510 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò| gwôsné miono = Slovenská republika | miono = Słowackô Repùblika | miono-genitiw =Słowacczi | fana = Flag of Slovakia.svg| herb = Coat of Arms of Slovakia.svg| na karce = EU-Slovakia.svg| jãzëk = [[słowacczi]]| stolëca = Bratysława | fòrma państwa = repùblika | wiéchrzëzna = 49 035 | procent-wòdë = 0| lëdztwò = 5 426 252 | rok = 2015 | dëtk = Euro | kòd dëtka = EUR, (€)| czasowô cona = +1 | swiãto = [[1 stëcznika]] | himn = Nad Tatrou sa blýska<br>(Nad Tatrami sã błëska) <center>[[Òbrôzk:Nad Tatrou sa blýska.ogg]]</center> | kòd = SK | Internet = .sk | telefón = +421 |Premiéra=Robert Fico|Prezydeńt=Peter Pellegrini|data ùsôdzenia=1 stëcznika 1993|aùtowi kòd=SK}} [[Òbrôzk:Bratislava Panorama R01.jpg|mały|Bratislava - stolëca]] '''Słowackô''', Słowackô Repùblika ({{jãz.|sk}} ''Slovenská republika, Slovensko'') – państwò w westrzédnej Eùropie. Greńczë z [[Aùstriô|Aùstreją]] (91 km), [[Pòlskô|Pòlską]] (541 km), [[Czeskô Repùblika|Czeską]] (215 km), [[Ùkrajina|Ùkrajiną]] (90 km) ôs [[Madżarskô|Madżarską]] (515 km). Stolëcą tegò państwa je [[Bratisława]] ({{jãz.|sk}} Bratislava). Długòta greńców je 1355 km. Słowackô nié mô przistãpù do mòrza. Òd [[1918]] do [[1993]] béła w zrzeszë z Czeską w [[Czechosłowacëjô|Czechosłowacëji]]. Òd [[2004]] r. słëchô do [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]]. Tu je ùrzãdowi [[słowacczi jãzëk]]. Dominëjącą religiją w Słowacczi Repùblice je [[Katolëcczi Kòscół|rzimskòkatolëckô]] wiara. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20070716054820/http://www-8.vlada.gov.sk/ Òficjalnô starna] {{Eùropa}} {{Eùro}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Słowackô| ]] 0zrlqak5s4rqh27zqgmngg8tj0bm2it 0 3070 213496 212549 2026-09-11T14:52:08Z Terrus38 14026 213496 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Leviathan frontispiece cropped British Library.jpg|mały|]] '''Państwò''' – to zgòdą z midzënôrodnym prawã takô jednostka pòliticznégò pòdzélu swiata, chtërny przëstoji fùl samòstójnota – nie słëchô niżôdny jinszi pòliticzny jednostce. Na definicjô nie przëjimô równak òdnieseniô państwa do jinszich midzënôrodnëch òrganizacjów jak np. [[ÒZN]] czë [[Eùropejskô Ùniô]], a téż z wikszima państwama (np. w blokù socjalisticznëch państwów słëchającëch [[ZSSR]]). == Òbaczë téż == * [[Lësta eùropejsczich państw]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Państwa| ]] o8kzjzje1hp3orvaxw8mudwt8bb3pbx 0 3084 213478 207368 2026-09-11T14:38:16Z Terrus38 14026 213478 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Germanische und slavische Volksstaemme zwischen Elbe und Weichsel.jpg|mały|]] '''Pòłabsczi Słowianie''' – to òglowé miono zôpôdnosłowióńsczich plemión (Òbòdritów, [[Drzewianie|Drzewianów]], Wagrów, Weletów) żëjącëch òd VI w. na zemiach midzë [[Bôłt|Bôłtã]], [[Łaba|Łabą]], [[Hawela|Hawelą]] ë [[Ódra|Ódrą]]. Òd pòrénkù grańczëlë z [[Lubùszanie|Lubùszanama]] ë [[Pòmòrzanie|Pòmòrzanama]], òd zôpôdu z [[Sasowie|Sasama]], òd pôłniô z [[Łużëczanie|Łużëczanama]]. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Słowianie]] 8h01czo5xys4dig7dzamycyuz4g7m8r 0 3174 213497 212668 2026-09-11T14:52:19Z Terrus38 14026 213497 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò |gwôsné miono = République française |miono = Francëskô Repùblika |miono-genitiw = Francësczi |fana = Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg |herb = Armoiries_république_française.svg |na karce = EU-France (without inset).svg |mòtto = Liberté, Égalité, Fraternité<br>(Wòlnosc, Równosc, Braterstwò) |himn = La Marseillaise<br>(Marsëliankô) [[Òbrôzk:La Marseillaise.ogg|La Marseillaise]]</center> |jãzëk = [[Francësczi jãzëk|francësczi]] |stolëca = [[Pariz]] |fòrma państwa = [[repùblika]] |wiéchrzëzna = 547.026 |lëdztwò = 66,746,401<ref>[https://www.worldometers.info/world-population/france-population/ France Population (LIVE)], worldometers.info.</ref> |rok = 2026 |dëtk = [[Eùro]] |kòd dëtka = EUR, € |czasowô cona = +0 |swiãto = [[14 lëpińca]] |kòd = FR, FRA |Internet = .fr |telefón = +345 |Prezydeńt=Emmanuel Macron |Premiéra=Sébastien Lecornu |aùtowi kòd=F |kònstitucjô=Kònstitucjô Francësczi}} '''Francjô, Francëskô Repùblika''' ({{jãz.|fr}} ''France, République française'') – państwò w zôpadny i pôłniowi [[Eùropa|Eùropie]], jaczé mô téż zamòrsczé teritoria na jinszëch kòntinentach. Grańczi z [[Belgijskô|Belgią]], [[Luksembùrg|Luksembùrgã]], [[Niemieckô|Niemiecką]], [[Szwajcariô|Szwajcarią]], [[Italskô|Italską]], [[Mònakò]], [[Andorra|Andorą]] i [[Szpańskô|Szpańską]]. Zamòrsczé teritoria grańczą z [[Brazylskô|Brazylią]], [[Surinam|Surinamã]] i [[Néderlandzkô|Néderlandzką]]. Kraj je sparłãczony z [[Wiôlgô Britanijô|Wiôlgą Britanią]] Eùrotunelã, jaczi je pòd kanałã La Manche. Francëskô Repùblika je semiprezydencką repùbliką, w jaczi wôżną rolã mô prezydent. Je piątim z nôlepi rozwiniãtëch krajów swiata i dzewiątim ze wzglãdu na warënczi żëcégò. W swòji kònstytucje narzeszô do [[Deklaracjô Praw Człowieka i Òbëwatela|Deklaracje Praw Człowieka i Òbëwatela]] z 1789 rokù<ref>[https://biblioteka.sejm.gov.pl/wp-content/uploads/2015/10/Francja_pol_010711.pdf Konstytucja Republiki Francuskiej z dnia 4 października 1958 r.], biblioteka.sejm.gov.pl.</ref>. Francëskô je nôleżnikã i jednym z załóżców [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]] i Òrganizacje Zjednónëch Narodów. == Galeriô == <gallery mode="packed"> Òbrôzk:600x600 GMT France topo-R1.jpg|Topografiô Francji Òbrôzk:Carte de densité de population en France (2023).png|Gãstosc zalëdzeniô we Francji Òbrôzk:Cycling routes France 2019.png|Kòłowe turë we Francji Òbrôzk:Koppen-Geiger Map FRA present.svg|Klimat Francji w skalë Köppena </gallery> == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Euro}} {{Eùropa}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Francjô| ]] [[Kategòrëjô:Eùropejsczé państwa]] b30hb64sewb6wcg8ppsik6zsk8zxb03 0 3183 213498 210857 2026-09-11T14:52:31Z Terrus38 14026 213498 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò| gwôsné miono = Reino de España | miono = Królestwò Szpańsczi | miono-genitiw = Szpańsczi | fana = Flag of Spain.svg| herb = Coat of Arms of Spain.svg | na karce = LocationSpain.png| mòtto = Plus Ultra<br>(Wcąg dali) | jãzëk = [[Szpańsczi jãzëk|szpańsczi]], [[Katalońsczi jãzëk|katalońsczi]], [[Baskijsczi jãzëk|baskijsczi]], [[Oksitańsczi jãzëk|oksitańsczi]], [[Galicejsczi jãzëk|galicejsczi]], [[Aragońsczi jãzëk|aragońsczi]] | stolëca = Madrit | fòrma państwa = kònstitucyjna mònarchia | wiéchrzëzna = 505.990 | procent-wòdë = 0,6 | lëdztwò = 46.300.000 | rok = 2017 | dëtk = Euro € | kòd dëtka = EUR | czasowô cona = +0 | swiãto = 12 paźdzerzdnika | himn = La Marcha Real<br>(Królewsczi Marsz) <center>[[Òbrôzk:Marcha Real-Royal March by US Navy Band.ogg]]</center> | kòd = ES, ESP | Internet = .es | telefón = +34 |Mònarcha=Filip VI|Premiéra=Pedro Sánchez|aùtowi kòd=E }} '''Szpańskô''' ({{jãz.|es}} ''España'') – państwò w Zôpadny [[Eùropa|Eùropie]]. Je nôleżnikã [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]] ë [[NATO]]. Aùtonomicznëmi dzélami Szpańsczi są [[Aragoniô]], [[Galicia|Galicëjô]], [[Katalońskô]], [[Kraj Basków]] i [[Kanarijné Òstrowë]]. Stolëcą Szpańsczi je [[Madrit]]. Szpańskô je kònstitucyjną mònarchią, ë królã je Filip VI z dinastii Bùrbònów. == Galeriô == <gallery mode="packed"> Òbrôzk:Spain topo.jpg|Topografiô Szpańsczi Òbrôzk:Spain Köppen.svg|Klimat Szpańsczi w skalë Köppena Òbrôzk:Population per km2 by municipality in Spain (2018).svg|Pòpulacjô Szpańsczi na kwadratowi kilométer wedle szpańsczich gardów Òbrôzk:Distribución de la población extranjera en España (2005).png|Zagrańczne lëdztwò w Szpańsczi Òbrôzk:Spain languages-en.svg|Jãzëkòwô kôrta Szpańsczi </gallery> <gallery mode="packed"> Òbrôzk:Sagrada Família. Façana del Naixement (cropped).jpg|Kòscół Sagrada Família w Barcelonie Òbrôzk:01 Paella Valenciana original.jpg|Paella, jedno z tradicjowëch daniów Òbrôzk:Pablo picasso 1 (cuadrado).jpg|[[Pablo Picasso]] </gallery> == Òbaczë téż == * [[Pòrtugalskô]] * [[Andorra]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://www.spain.info/ Official tourism portal for Spain] * [http://eltiempo.growiktionary.org Weather forecast for Spain] {{Eùropa}} {{Euro}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Eùropejsczé państwa]] [[Kategòrëjô:Szpańskô| ]] i4nmdvfrnf69i2eho6ru11szmy7sz2m 0 3189 213499 213383 2026-09-11T14:52:41Z Terrus38 14026 213499 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò | gwôsné miono = Bundesrepublik Deutschland | miono = Federalnô Repùblika Niemiec | miono-genitiw = Miemiecczégò | fana = Flag of Germany.svg | herb = Coat of arms of Germany.svg | na karce = Germany_in_European_Union.svg | jãzëk = [[Niemiecczi jãzëk|niemiecczi]] | stolëca = [[Berlëno]] | fòrma państwa = repùblika | wiéchrzëzna = 357 050 | procent-wòdë = 2,42 | lëdztwò = 82 175 684 | rok = 2015 | dëtk = Eùro € | kòd dëtka = EUR | czasowô cona = +1 | swiãto = | himn = Das Lied der Deutschen (Piesń Niemców) <center>[[Òbrôzk:German national anthem performed by the US Navy Band.ogg]]</center> | kòd = DE | Internet = .de | telefón = +49 |Prezydeńt=Frank Walter Steinmeier|Premiéra=Friedrich Merz |aùtowi kòd=D}} '''Niemieckô'''<ref>[https://sloworz.org/word/19537/meaning/22112 Niemieckô], Internetowi Słowôrz Kaszëbsczégò Jãzëka.</ref>, '''Niemcë''' abò '''Miemcë''', Federalnô Repùblika Niemiec ({{jãz.|de}} ''Deutschland, Bundesrepublik Deutschland, BRD'') je państwã w zôpadny [[Eùropa|Eùropie]] ë dzélã [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]]. Miemcë przez stalata bëlë zgrôwny do rozrëmieniô. Ich sparłãczëł w 1871 rokù [[Otto von Bismarck]]. == Historiô == Wszëtczé jinfòrmacëje bez przëpisów pòchòdzą z:<ref>[https://web.archive.org/web/20260228092505/https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Niemcy-Historia;4270159.html Niemcy. Historia] Encyklopedia PWN</ref> * 843 – traktat w Verdun, pòwstanié Pòrénkòwòfrankijsczégò Państwa * 962 – król Niemiecczi Otton I òstał kòrónowany na czezera rzimsczégò, pòwstało Swiãté Rzimsczé Césarstwò * 1226 – polsczi ksążã [[Kónrôd I Mazowiecczi]] sprowadza Krzëżôków do Chełmińsczi Zemie<ref>[https://www.national-geographic.pl/historia/konrad-mazowiecki-zaprosil-do-polski-krzyzakow-i-byc-moze-popelnil-najwiekszy-blad-w-historii/ Konrad Mazowiecki zaprosił do Polski Krzyżaków. Popełnił największy błąd w historii naszego kraju] National Geographic</ref>. * 1525 – hołd prësczi, slédny Wiôldżi Méster Albrecht Hohenzollern òstaje ksążã Prës<ref>[https://media.muzeumgdansk.pl/wydarzenia/850945/spotkanie-z-mistrzem-nauki-prof-janusz-mallek-hold-pruski-1525-kontekst-skutki-pamiec Spotkanie z Mistrzem Nauki: prof. Janusz Małłek. Hołd pruski 1525. Kontekst – skutki – pamięć] Biuro prasowe Muzeum Gdańska</ref> * 1701 – ksążã Fridrik I je kòrónowany na króla Prës<ref>[https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Prusy;3963067.html Prusy] Encyklopedia PWN</ref> * 1804 – césôrz Francëszk II Habsburg kòrónuje sã na césarza [[Aùstriô|Aùstrie]] (czedë Napoleon kòrónowoł sã na césarza Francësczi) * 1806 – likwidacëjô Rzimsczégò Césarstwa przez Napoleona * 1815 – pòwstanié Niemiecczégò Związku, pòd kòntrolą Aùstrie, po wòjnach Napoleońsczich * 1848 – Zymk Lëdów, parlameńt Frankfurcczi chcëł zjednóć Niemcë i wëbrac Fridrika Wilhelma IV na césarza, ale ten òdmówił<ref>[https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Fryderyk-Wilhelm-IV;3902986.html Fryderyk Wilhelm IV] Encyklopedia PWN</ref> * 1866 – wòjna austriacko-prëskô<ref name=":0">[https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Niemcy-Historia;4270159.html Niemcy. Historia] Encyklopedia PWN</ref>, pòwstaje Nordowoniemiecczi Związk, pòd kòntrolą Prës * 1870 – wòjna francësko-prëskô, pòwstaje zjednóné Niemiecczi Czezerstwò, czezerã òstał Wilhelm I * 1914 – Niemcë biorą ùdzél w [[I swiatowô wòjna|I swiatowy wòjnie]] * 1918 – rewolucëjô lëstopadnikowô, òbalenie césarza Wilhelma II, pòwstanié [[Weimarskô Repùblika|Weimarsczi Repùbliczi]] * 1922 – krëjamny ùkłôd midze Ruską a Niemcama w Rapallo<ref>[https://polskieradio24.pl/artykul/2939123,uklad-w-rapallo-niemcy-i-rosjanie-rozpoczynaja-wspolprace Układ w Rapallo. Niemcy i Rosjanie rozpoczynają współpracę] Polskie Radio</ref> * 1925 – ùkłôd w Locarno z [[Francëjô|Francëją]], [[Belgijskô|Belgijską]], [[Wiôlgô Britanijô|Wiôlgą Britaniją]] i [[Italskô|Italską]] w sprawie nienarëszalnosci zôpadny grańcy Niemiecczégò<ref>[https://www.focus.pl/artykul/konferencja-w-locarno-czego-dotyczyla-i-jakie-bylo-jej-znaczenie-dla-polski Miała ustanowić porządek w Europie. Wygrani i przegrani konferencji w Locarno] Focus</ref> * 1933 – [[Adolf Hitler]] òstał kanclerzem Niemiecczégò, pòwstanié III Rzeszy, pòwstały kòncentracëjne lagry, pierszy w Dachau<ref>[https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/dachau Dachau] Holocaust Encyclopedia</ref> * 1934 – Hitler òstał ''Führerem'', wódcą i kanclerzã Rzeszy * 1938: ** 12 strëmiannika – Anschluss Aùstrie<ref>[https://polskieradio24.pl/artykul/2916846,anschluss-austrii-nazistowskie-wilki-w-austriackiej-owczarni Anschluss Austrii – nazistowskie wilki w austriackiej owczarni] Polskie Radio</ref> ** 30 séwnika – ùkłôd w München w sprawie [[Czechosłowacëjô|Czechosłowacëji]], chtërna mioła òddac Pas Sudetów<ref>[https://dzieje.pl/aktualnosci/75-lat-temu-zostal-podpisany-uklad-monachijski 80 lat temu został podpisany układ monachijski] Dzieje.pl</ref>. ** 10 lëstopadnika – ''Noc kriształowa'' mòrd Żydów w nocy z 9 na 10 lëstopadnika * 1939 – zajãcé całej Czechosłowacëji. Pakt Ribbentrop-Mołotow, midze Niemcami a Związkã Sowiecczim ** [[1 séwnika]] – agresjô na Polskã, zôczątk [[II swiatowô wòjna|II Swiatowi Wòjnë]]. * 1941 – òperacjô Barbarossa – niemieckô jinwazjô na ZSRR Pò wiele biôtkach i samòbójstwã Hitlera Niemcë skapitulowały [[8 maja]] 1945. * 1949 – pòdzôł na [[Niemieckô Demòkraticznô Repùblika|Niemieckô Demòkraticznô Repùblikã]] i Federalnô Repùblikã Niemiec<ref name=":1">[https://wiadomosci.onet.pl/nrd NRD] Onet wiadomości</ref> * 1961 – pòstawienié Berlënsczi scany<ref name=":1" /> * 1989 – ùpôdk Berlënsczi scany<ref>[https://dzieje.pl/wiadomosci/mur-w-berlinie-byl-symbolem-powojennego-podzialu-niemiec-i-europy-na-dwa-bloki Mur w Berlinie był symbolem powojennego podziału Niemiec i Europy na dwa bloki] Dzieje.pl</ref> * 1990 – Zjednónie Niemiecczégò<ref name=":1" /> == Sprôwné pòdzelenié == W Niemiecczi je sprôwné pòdzelenié na związkowe kraje ({{jãz.|de}} ''Bundesländer''). {| class="wikitable" |+ | ;1. Badeniô-Wirtembergiô ;2. [[Bajerë]] ;3. [[Berlëno]] ;4. [[Brandenbùrgiô]] ;5. Brema ;6. [[Hambùrg]] ;7. Hesjô ;8. [[Meczelbòrskô-Przédné Pòmrë|Meklenbùrskô-Przédné Pòmrë]] ;9. Dolnô Saksoniô ;10. Nadreniô Nordowô-Westfaliô ;11. Nadreniô-Palatinat ;12. [[Saara]] ;13. Saksoniô ;14. Saksoniô-Anhalt ;15. Szlezwik-Hòlsztin ;16. Turingiô |[[Òbrôzk:Karte Deutsche Bundesländer (nummeriert).svg|250px|Sprôwné pòdzelenié Niemiec]] |} == Òbaczë téż == * [[Weimarskô Repùblika]] * [[III Rzesza]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Eùropa}} {{Euro}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Eùropejsczé państwa]] [[Kategòrëjô:Miemieckô| ]] mqyqctxm5ro6gtmrhejo0g8cjhl49lf 0 3303 213500 213063 2026-09-11T14:52:54Z Terrus38 14026 213500 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò |gwôsné miono = Република България |miono = Repùblika Bùłgariô |miono-genitiw = Bùłgarie |fana = Flag_of_Bulgaria.svg |herb = Coat_of_arms_of_Bulgaria.svg |na karce = EU-Bulgaria.svg |mòtto = Съединението прави силата |jãzëk = bùłgarsczi |stolëca = Sofia |fòrma państwa = repùblika |wiéchrzëzna = 110 994 |procent-wòdë = 2,16 |lëdztwò = 6 437 360 |rok = 2024 |dëtk = [[Eùro|eùro]] |kòd dëtka = EUR |czasowô cona = +2 |swiãto = [[3 strëmiannika]] |himn = <center>[[Òbrôzk:Mila Rodino.ogg]]</center> <center>Miła Rodino<br>(Drogô Tatczëzno) |kòd = BG |Internet = .bg |telefón = +359 |Prezydeńt=Ilijana Jotowa |Premiéra=Rosen Żelazkow }} '''Bùłgariô''' (téż: '''Bùłgarskô'''; [[Bùłgarsczi jãzëk|bùłg.]] България, òficjalnô pòzwa: Repùblika Bùłgariô, bùłg. ''Република България'') – państwò w pôłniowòpòrénkòwi [[Eùropa|Eùropie]]. Mô przistãp do [[Czôrné Mòrze|Czôrnégò Mòrza]]. Òd nordë grańczi z [[Rumùńskô|Rumùnią]], òd pôłniégò z [[Grecjô|Grecją]] i [[Tëreckô|Tërëcką]], a òd zôpadu z [[Nordowô Macedoniô|Nordową Macedonią]] i [[Serbiô|Serbią]]. Nôleżi do NATO i [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]]. Stolëcą Bùłgarie je gard Sofia. == Geògrafiô == === Pòłożenié === Leżi w pôłniowòpòrénkòwi Eùropie, pòmidzë [[Rumùniô|Rumùnią]] i [[Tëreckô|Tërecką]], na pòrénkù mô przëstãp do [[Czôrné Mòrze|Czôrnégò Mòrza]]. === Wiéchrzëzna === [[Òbrôzk:Bulgaria admin.png|mały|Kôrta Bùłgarie]] *całownô: 110,879 km² *wiéchrzëzna lądu: 108,489 km² *wiéchrzëzna wòdów: 2,390 km² *môl na swiece wedle wiéchrzëznë: 106. === Lądowé grańce === *òglowô długòsc wszëtczich grańców: 1,806 km *państwa, z jaczima mô grańce: [[Grecjô]] 472 km, [[Nordowô Macedoniô]] 162 km, [[Rumùniô]] 605 km, [[Serbiô]] 344 km, [[Tëreckô|Tërëckô]] 223 km === Brzegòwô liniô === Bùłgariô mô brzegòwą liniã ò długòscë 354 km. === Klimat === W Bùłgarie wastëje miérny klimat, je cepło i sëchò òb lato, chłodno i sëro òb zëmã. === Ùsztôłcenié terenu === [[Òbrôzk:Bulgaria-geographic map-en.svg|mały|Fizycznô kôrta Bùłgarie]] Ùsztôłcenié terenu Bùłgarie je zwiksza górzësté, na nordze i pôłniowim wschòdze niżawë. === Wësokòsc terenu === [[Òbrôzk:Musala_IMG_1447.jpg|mały|Nôwëższi czëp Bùłgarie – Musała (2,925 m. n.r.m.)]] *strzédnô wësokòsc: 472 m. n.r.m. *nôniższô wësokòsc: o m. n.r.m. ([[Czôrné Mòrze]]) *nôwëższi czëp: 2,925 m. n.r.m. (Musała) === Gruńtë wedle ùżiwaniô === *rolné gruńtë 46,9 % (w tim 29,9% òrnëch gruńtów) *lasë 36,7% (w 2011) == Lëdze i spòlëzna == === Pòpùlacjô === *wielëna lëdztwa: 7,057,504 (wôrtoscë szacowóné na lëpińc 2018) *môl na swiece wedle wielënë lëdztwa: 104. === Etniczné karna === [[Òbrôzk:Bulgarian folk group Svetlina.jpg|mały|Bùłgarzë w nôrodnëch ruchnach]] Bùłgarzë 76.9%, Tërcë 8%, Cëgóni 4,4%, Bòsniacë 1.1% (wôrtoscë szacowóné na 2011) === Jãzëczi === Òficjalnym jãzëkã je [[bùłgarsczi jãzëk|bùłgarsczi]], rodny dlô 76,8% mieszkańców. Jiné wôżné jãzëczi to (wôrtoscë szacowóné na 2011): [[Tërecczi jãzëk|tërecczi]] (8,2%) i romani (3,8%). === Religijné karna === [[Òbrôzk:AlexanderNevskyCathedral-Sofia-6.jpg|mały|Prawòsławnô katédra Aleksandra Newsczégò w Sofie]] [[Prawòsławié]] wëznôwô 59,4% lëdztwa, 7,8% lëdztwa to mùzułmanie. === Ùrbanizacjô === * mieskô pòpùlacjô: 75% (w 2018) * wikszé miesczé westrzódczi: Sofia (stolëca) – 1,272,000 mieszkańców (w 2018) == Pòliticzny system == * òficjalnô pòzwa: Repùblika Bùłgariô (bùłg. ''Република България'') * pòliticzny ùstôw: parlamentarnô repùblika * stolëca: Sofia * czasowô cona: UTC+2 * państwowé swiãto: [[3 strëmiannika]] (Dzéń Wëzwòleniô) === Wëkònôwczô władza === * pezydent [[Iliana Iotova]] (Илияна Йотова) (òd 2026) * premier [[Rosen Żelazkow]] (Росен Желязков) (òd 2025) === Ùstawòdôwczô władza === Władzã ùstawòdôwczą sprôwiô jednojizbòwi parlament – Nôrodné Zéńdzenié (bùłg. ''Народно събрание''), jaczi skłôdô sã z 240 nôleżników wëbiérónëch na sztërëlatną kadencjã. == Bibliografiô == * [https://web.archive.org/web/20161001195751/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bu.html Bùłgariô w „The World Factbook”] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Eùropa}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Bùłgariô| ]] [[Kategòrëjô:Eùropejsczé państwa]] bpynjv1likt20zo2kpm01ckxwv10zdl 0 3669 213501 212376 2026-09-11T14:53:01Z Terrus38 14026 213501 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò| gwôsné miono = Eesti Vabariik | miono = Repùblika Estonie | miono-genitiw = Estonie| fana = Flag_of_Estonia.svg| herb = Coat of arms of Estonia.svg | na karce = EU-Estonia.svg| jãzëk = [[Estońsczi jãzëk|estońsczi]] | stolëca = Tallinn | fòrma państwa = repùblika | wiéchrzëzna = 45 228| procent-wòdë = 4,56 | lëdztwò = 1 251 581 | rok = 2017 | dëtk = [[eùro]] | kòd dëtka = EUR | czasowô cona = +2 | swiãto = [[24 gromicznika]]| himn = „Mu isamaa, mu õnn ja rõõm”<br>Mòja tatczëzno, mòja radosco i szczescé <center>[[Òbrôzk:US Navy band - National anthem of Estonia.ogg]] </center> | kòd = EE | Internet = .ee | telefón = +372 |Prezydeńt=Alar Karis|Premiéra=Kristen Michal|aùtowi kòd=ES}} '''Estoniô''' ([[estońsczi jãzëk|est.]] ''Eesti''; òficjalnô pòzwa: Repùblika Estonie, est. ''Eesti Vabariik'') – państwò w nordowi [[Eùropa|Eùropie]]. Òd zôpadu i nordë (przez Fińską Hôwingã) mô przistãp do [[Bôłt|Bôłtëcczégò Mòrza]] i brzegòwą liniã ò długòscë kòl 3,794 km. Òd pôłniégò grańczi z [[Łotewskô]] a ód pòrénkù – z [[Ruskô]] (przez grańczné jezoro Peipus). Stolëcą i nôwikszim gardã je [[Tallinn]]. Na teritorium Estonie ò wiéchrzëznie 45,228 km² mieszczą sã 2,222 òstrowë<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/estonia/11830643/Estonia-discovers-800-new-islands.html ''Estonia discovers it's actually larger after finding 800 new islands'']</ref>. Etniczni Estończicë są lëdã fińsczégò pòchòdzeniô, kùlturowo blisczim do mieszkańców [[Fińskô|Finlandie]], z chtërną Estoniô grańczi przez Bôłtëcczé Mòrze. Òd 2004 Estoniô nôleżi do NATO i [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]]. == Geògrafiô == === Pòłożenié === [[Òbrôzk:Estonia_1999_CIA_map.jpg|mały|Kôrta Estonie]] Leżi w nordowò-zôpadnym dzélu Eùropë. Òd zôpadu i nordë (przez Fińską Hôwingã) mô przistãp do [[Bôłt|Bôłtëcczégò Mòrza]]. Grańczi z [[ Łotewskô]] òd pôłniégò i [[Ruskô]] ód pòrénkù. === Wiéchrzëzna === [[Òbrôzk:Luftbild Finnischer Meerbusen.jpg|mały|Satelitarny òdjimk Estonii]] *całownô: 45,228 km² *wiéchrzëzna lądu: 42,388 km² *wiéchrzëzna wòdów: 2,840 km² *môl na swiece wedle wiéchrzëznë: 133. === Lądowé grańce === *òglowô długòsc wszëtczich grańców: 657 km *państwa, z jaczima mô grańce: [[Łotewskô]] 333 km, [[Ruskô]] 324 km === Brzegòwô liniô === 3,794 km (przistãp do [[Bôłt|Bôłtëcczégò Mòrza]]) === Klimat === [[Òbrôzk:Koppen-Geiger Map EST present.svg|mały|Klimat Estonie w skalë Köppena]] Klimat przechódny midzë ùmiarkòwónym kòntinentalnym i ùmiarkòwónym mòrsczim, z łagódną zëmą i chłodnym latã. Wiôldżi cësk na klimat mają atlanticczé cyklonë. Z przëczënë bliskòscë mòrza sërosc lëftu je wiedno wësokô. === Ùsztôłcenié terenu === Zdrzącë na ùsztôłcenié terenu, Estoniô je krajem płasczim. Mô baro długą brzegòwą liniã wedle Bôłtëcczégò Mòrza z wiãcy jak 2 tës. òstrowów. Nôwiãkszé z nich to Saaremaa ò wiéchrzëznie 2,673 km² i Hiiumaa (989 km²). === Wësokòsc terenu === [[Òbrôzk:Haanja_k%C3%BCla.jpg|mały|Widoczi z górë Suur Munamägi]] *strzédnô wësokòsc: 61 m. n.r.m. *nôniższô wësokòsc: 0 m. n.r.m. ([[Bôłt|Bôłtëcczé Mòrze]]) *nôwëższi czëp: 318 m. n.r.m. (Suur Munamägi) === Gruńtë wedle ùżiwaniô === *rolné gruńtë 22,2% (w tim 14,9% òrnëch gruńtów) *lasë: 52,1% == Lëdze i spòlëzna == === Pòpùlacjô === *wielëna lëdztwa: 1,251,581 (na lëpińc 2017) *môl na swiece wedle wielënë lëdztwa: 158. === Etniczné karna === [[Òbrôzk:Viljandi folkdanslag på Hedemora gammelgård 2014 01.jpg|mały|Estończicë]] Estończicë 68.7%, Ruskòwie 24.8%, Ùkrajińcë 1.7%, Biôłorusënowie 1%, Fini 0.6%, (wôrtoscë szacowóné na 2011) === Jãzëczi === [[estońsczi jãzëk|estońsczi]] (òficjalny) 68.5%, [[rusczi jãzëk|rusczi]] 29.6%, [[Ùkrajińsczi jãzëk|ùkrajińsczi]] 0.6% === Religijné karna === [[prawòsławié]] 16,2%, [[lëtërstwò]] 9,9% (pòdôwczi òglowégò spisënkù z 2011) === Ùrbanizacjô === [[Òbrôzk:Vistas panorámicas desde la iglesia de San Olaf, Tallinn, Estonia, 2012-08-05, DD 31.JPG|mały|Panorama Tallina]] *mieskô pòpùlacjô: 67,4% (w 2017) *wikszé miesczé westrzódczi: Tallinn (stolëca) – 426,538 mieszkańców, Tartu – 93,124, Narwa – 57,130<ref>[https://web.archive.org/web/20191213223814/http://pub.stat.ee/px-web.2001/Dialog/varval.asp?ma=RV0241&ti=RAHVASTIK+SOO%2C+VANUSE+JA+HALDUS%DCKSUSE+V%D5I+ASUSTUS%DCKSUSE+LIIGI+J%C4RGI%2C+1.+JAANUAR&path=..%2FDatabase%2FRahvastik%2F01Rahvastikunaitajad_ja_koosseis%2F04Rahvaarv_ja_rahvastiku_koosseis%2F&lang=2 ''RV0241: rahvastik soo, vanuse ja haldusüksuse või asustusüksuse liigi järgi, 1. jaanuar'']</ref> == Pòliticzny system == *òficjalnô pòzwa: Repùblika Estonie (est. ''Eesti Vabariik'') *pòliticzny ùstôw: parlamentarnô repùblika *stolëca: [[Tallinn]] *czasowô cona: UTC +2 *państwowé swiãto: [[24 gromicznika]] – Dzéń Samòstójnotë *nôrodny himn: „Mu isamaa, mu õnn ja rõõm” (''Mòja tatczëzno, mòja radosco i szczescé'') === Wëkònôwczô władza === * pezydent Kersti Kaljulaid (òd 10 rujana 2016) * premier Jüri Ratas (òd 23 lëstopadnika 2016) === Ùstawòdôwczô władza === jednojizbòwi parlament ''Riigikogu'' (101 nôleżników na sztërëlatną kadencjã) == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bibliografiô == * [https://web.archive.org/web/20090412064347/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/en.html Estoniô w „The World Factbook”] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Eùropa}} {{Eùro}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Estoniô| ]] bi7qekkox1g4fjx9wog4vhxdfxkteh1 0 3674 213502 201528 2026-09-11T14:53:07Z Terrus38 14026 213502 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Podlaskie (EE,E NN,N).png|mały|Pòłożenié wòjewództwa na kôrce Pòlsczi]] [[Òbrôzk:Grabarka_as0041.JPG|mały|Cerkwiô na [[Swiãtô Góra Grabarka|Swiãti Górze Grabarczi]]]] '''Pòdlasczé wòjewództwò''' ([[pòlsczi jãzëk|pòl.]] ''Województwo podlaskie'') – to je jedną z 16 jednostków administracëjnégò pòdzélënkù [[Pòlskô|Pòlsczi Repùbliczi]]. Stolëcznym gardã pòdlasczégò wòjewództwa je [[Białystok]]. Pòdlasczé wòjewództwò greńczë z trzema wòjewództwama: [[warminskô-mazursczé wòjewództwò|warminskô-mazursczim]], [[mazowiecczé wòjewództwò|mazowiecczim]] ë [[lubelsczé wòjewództwò|lubelsczim]]. Na nordowim pòrénkù greńczë z [[Lëtewskô|Lëtewską]], a na pòrénkù – z [[Biôłorëskô|Biôłorëską]]. Pòdlasczé stanowi bënową (z [[Lëtewskô|Lëtewską]]) i bùtnową (z [[Biôłorëskô|Biôłorëską]]) grańcã [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]]. Pòdlasczé wòjewództwò zajimô 20 187 km i je na 6 môlu w Pòlsce żle to jidze ò wiéchrzëznã (6,4% wiéchrzëznë Pòlsczi). W 2015 w pòdlasczim wòjewództwie mieszkało 1&nbsp;191&nbsp;918 òsób. Pòdlasczé je wòjewództwã z nômniészą gãstoscą zaludnieniégò – 59 òsób na km (strzédnô dla Pòlsczi wënôszô 123 òsobë)<ref>[https://web.archive.org/web/20150912043136/http://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5468/7/12/1/powierzchnia_i_ludnosc.pdf Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2015 r.]</ref>. Wòjewództwò rozdzélô sã na 118 gminów i 17 pòwiôtów (w tim 3 gardni krezë: [[Białystok]], [[Łomża]], [[Suwałki]])<ref name="Historia">''Historia województwa podlaskiego'', Białystok 2010, s. 316-317.</ref>. Dzysdniowé sprôwné grańce wòjewództwa nie pòkrëwają sã z historëcznyma grańcama [[Pòdlasze|Pòdlasza]]. Terôczasny region òbjimô leno dawné nordowé Pòdlasze, a òkróm niegò dzél Mazowsza, Suwalską Zemiã, a téż skrôwki jinëch historëcznëch òbéńdów. Przed 1999 rokã òbéńdë, chtërné ùtwòrzëlë wespółczasné pòdlasczé wòjewództwò, bëłë pòdzelone midzë trzë ju niejistniejącé wòjewództwa: suwalsczé, łomżyńsczé i białostocczé. Region charakterizëje sã czekawim wëdrzatkã plónu i strzédnim zalasenim. Nôwôżniészą rzéką je [[Narew]] za swòjim wôżnym dopłiwã – [[Biebrza|Biebrzą]]. Pôłniowim krajem wòjewództwa płënie [[Bùg]], a w nordowim dzélu wëstãpùje wiele jezorów. Je tuwò téż nôwikszô w Eùropie zgrëpina mòczôr i pùszczów, chtërnë są stosënkòwò nienarëszoné dzejanim człowieka. Wiôlgą przërodną wôrtnotã mają nôrodné parczi: [[Białowiesczi Nôrodny Park|Białowiesczi]] (wpisóny na lëstã swiatowégò kùlturnégò dzedzëctwa UNESCO), Wigiersczi, Biebrzańsczi<ref name="Historia"/>. Pòdlasczé wòjewództwò je mòcno zróżnicowóné z pòzdrzatkù na bëtnosc tuwò różnych nôrodnosców i wëznaniów. Òkróm Pòlôchów nalezc mòże wiele mieszkańców nôleżącëch do rozmajitëch nôrodnëch miészëznów (m.in. [[Biôłorëskô miészëzna w Pòlsce|Biôłorusënowie]], [[Ùkrajińskô miészëznã w Pòlsce|Ùkrajińcë]], [[Lëtewskô miészëzna w Pòlsce|Lëtwinowie]], [[Tatarskô miészëzna w Pòlsce|Tatarowie]]). Òsoblëwim wëróżnikã wòjewództwa je to, że mieszkô tu zacht lëczba wëznôwców [[Prawòsławié|prawòsławny Cerkwi]], a w [[Siemiatycczi kréz|siemiatycczim pòwiece]] leżi [[Swiãtô Góra Grabarka]] – nôwôżniészé sanktuarium pòlsczich prawòsłôwnëch. == Pòdôwczi == * Wiéchrzëzna - 20 187,02 km² * Lëdztwò - 1 187 587 == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Pòdlasczé wòjewództwò| ]] oq3k5oxy20ymrm3k9ai1gkauhuh1a7m 0 3686 213503 212695 2026-09-11T14:53:25Z Terrus38 14026 213503 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò |gwôsné miono = República Portuguesa |miono = Pòrtugalskô Repùblika |miono-genitiw = Pòrtugalsczi |fana = Flag of Portugal.svg |herb = Coat of arms of Portugal.svg |na karce = EU-Portugal with islands circled.svg |mòtto = |jãzëk = [[Pòrtugalsczi jãzëk|pòrtugalsczi]] |stolëca = [[Lisabón]] |fòrma państwa = repùblika |wiéchrzëzna = 92 389 |procent-wòdë = 0,48 |lëdztwò = 10 566 212| rok = 2004 |dëtk = Euro| kòd dëtka = EUR |czasowô cona = +0 |himn = A Portuguesa (Pòrtugalkô) <center>[[File:A Portuguesa.ogg]]</center> |kòd = PT |Internet = .pt |telefón = +351|Prezydeńt=António José Seguro|Premiéra=Luís Montenegro|aùtowi kòd=P}} '''Pòrtugaliô'''<ref>{{RKJ|2022|382}}</ref> abò '''Pòrtugalskô''' ({{jãz.|pt}} ''Portugal''); òficjalnô pòzwa '''Pòrtugalskô Repùblika''' ({{jãz.|pt}} ''República Portuguesa'') – je państwã w Zôpadny [[Eùropa|Eùropie]], krôj [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]]. Grańczë jeno ze [[Szpańskô|Szpańską]]. Do kraju nôleżą też òstrowë na Atlanticczim Òceanã. Aùtonomicznëmi regionama sã archipeladżi Madera ë Azorë. Archipelag Madera składa sã z òstrowu Madera, Porto Santo ë karna òstrowów Desertas ë Selvagens, do archipelagu Azorów nôleżą òstrowë Santa Maria, São Miguel, Terceira, Graciosa, São Jorge, Pico, Faial, Flores, ë Corvo, a też jinsze mniészé òstrówczi<ref name=":0">[https://portaldiplomatico.mne.gov.pt/en/about-portugal ''About Portugal''] [online] Diplomatic Portugal [dost. 2026-07-08] ({{jãz.|en}}).</ref>. Pòrtugalskô zwëskała samòstójnotã w 1143<ref>https://onu.missaoportugal.mne.gov.pt/en/about-portugal/history</ref>. W latach 1580–1640 bëła w personalny ùnie z [[Szpańskô|Szpańską]]<ref>https://www.ebsco.com/research-starters/history/spain-recognizes-portugals-independence</ref>. W rujanie 1910 òstał òbalôny sledny król Pòrtugalsczi Manuél II Patriota<ref name=":0" />. W 1917 mioły mol tu fatimsczé òbjawienia<ref>''[https://smbf.pl/fatima/historia-objawien-fatimskich/ Historia objawień fatimskich | Sanktuarium Narodowe Matki Bożej Fatimskiej w Zakopanem]'' [online], 13 stëcznika 2020 [dost. 2026-07-08] (pòl.).</ref>. Pò I swiatowi wòjnie w kraju bëła diktatura Antoniegò Salazara, chtërën òstał òbalôny z przëczënë gòzdzykòwi rewolucji w 1974<ref name=":0" />. Òd 1 stëcznika 1986 Pòrtugalskô je nôleżnikã [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]]<ref>https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/eu-countries/portugal_en</ref>. Nôwikszą religią w Pòrtugalsczi je [[Katolëcczi Kòscół|katolëcyzm]], w 2021 wëznawało gò 80,2% lëdztwa, na drëdżim placu bëł [[protestantizm]] z wënikã 2,13%, a 14,09% lëdztwa je [[Bezbòżnictwò|bezbòżnikama]]<ref>''[https://www.statista.com/statistics/1423148/portugal-population-by-religion/ Portugal: population, by religion 2021]'' [online], Statista [dost. 2026-07-08] ({{jãz.|en}}).</ref>. == Galeriô == <gallery mode="packed"> Òbrôzk:Portugal topographic map-pt.svg|Topografiô Pòrtugalsczi Òbrôzk:Portugal Köppen.svg|Klimat Pòrtugalsczi w skalë Köppena Òbrôzk:Cristiano Ronaldo Portugal.jpg|[[Cristiano Ronaldo]] Òbrôzk:Procissao em Figueiredo (38).JPG|Procesjô w Figueiredo Òbrôzk:MargaretCafe PasteisDeNata.JPG|Jajowô tartë Òbrôzk:PA2900302 galo emiliarocha medio.jpg|Kùrôk z Barcelos Òbrôzk:Portugal-Drinks01.jpg|Pòrtugalsczi alkòhol Òbrôzk:Forcado numa Pega de Caras no Campo Pequeno.jpg|Pòrtugalskô biôtka z bikã </gallery> == Òbaczë téż == * [[Szpańskô]] * [[Brazylskô]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Eùropa}} {{Euro}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Eùropejsczé państwa]] [[Kategòrëjô:Pòrtugalskô| ]] 6jfmyxszfv4ba43z9kddjjjqkbvnu79 0 3773 213504 211847 2026-09-11T14:53:35Z Terrus38 14026 213504 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò| gwôsné miono = Latvijas Republika| miono = Łotewskô Repùblika | miono-genitiw = Łotwë| fana = Flag_of_Latvia.svg| herb = Coat of arms of Latvia.svg | na karce = EU-Latvia.svg| jãzëk = [[łotewsczi jãzëk|łotewsczi]] | stolëca = Riga | fòrma państwa = repùblika | wiéchrzëzna = 64 589| procent-wòdë = 1,5 | lëdztwò = 1 871 882 | rok = 2024 | dëtk = [[eùro]] | kòd dëtka = EUR | czasowô cona = +2 | swiãto = [[18 lëstopadnika]]| himn = Dievs, svētī Latviju<br> (Bòże, błogòsławi Łotwã) <center>[[Òbrôzk:Latvian National Anthem.ogg]]</center> | kòd = LV | Internet = .lv | telefón = +371 |Prezydeńt=Edgars Rinkēvičs|Premiéra=Andris Kulbergs|aùtowi kòd=LV}} '''Łotwa''' ([[łotewsczi jãzëk|łot.]] ''Latvija''; òficjalnô pòzwa: Łotewskô Repùblika, łot. ''Latvijas Republika'') – państwò w nordowi [[Eùropa|Eùropie]]. Òd nordë grańczi z [[Estoniô|Estonią]], òd pôłniégò z [[Lëtwa|Lëtwą]], a ód pòrénkù – z [[Ruskô|Rusją]] i [[Biôłorus|Biôłorusą]]. Stolëcą i nôwikszim gardã je [[Riga]]. Mô przistãp do [[Bôłt|Bôłtëcczégò Mòrza]] i brzegòwą liniã ò długòscë kòl 498 km. Nôleżi do NATO i [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]]. == Geògrafiô == === Pòłożenié === [[Òbrôzk:Latvia 1998 CIA map.jpg|mały|Kôrta Łotwë]] Leżi w nordowi [[Eùropa|Eùropie]], na pòrénkòwim ùbrzegù [[Bôłt|Bôłtëcczégò Mòrza]], zwiksza midzë 55° a 58° nordowi geògraficzny szérzë i 21°-29° pòrénkòwi geògraficzny długòscë. === Wiéchrzëzna === *całownô: 64,589 km² *wiéchrzëzna lądu: 62,249 km² *wiéchrzëzna wòdów: 2,340 km² *môl na swiece wedle wiéchrzëznë: 125. === Lądowé grańce === *òglowô długòsc wszëtczich grańców: 1,370 km *państwa, z jaczima mô grańce: [[Biôłorus]] 161 km, [[Estoniô]] 333 km, [[Lëtwa]] 544 km, [[Ruskô]] 332 km === Brzegòwô liniô === 498 km (przistãp do [[Bôłt|Bôłtëcczégò Mòrza]]) === Klimat === [[Òbrôzk:Koppen-Geiger Map LVA present.svg|mały|Klimat Łotwë w skalë Köppena]] Klimat przechódny midzë mòrsczim i kòntinentalnym, na jaczi mô cësk to, że krótkò je [[Bôłt]] - mòrze. Wiatrë nôwiãcy wieją òd pôłniowò-zôpadny stronë (czerënk òd Atlantikù) i przëwióny znądka lëft niese wiôlgą wielënã òpadënków (500-800 mm òb rok). Niebò je przez wiãkszosc czasu zacygniãté blónama. Òb rok słuńce swiécy strzédno le przez 30-40 dni. Nôbarżi słonecznym i sëchim miesącã je môj. Lato je wiele razy chłodné i z deszczama. Dodatné temperaturë trzimają sã przez 125—155 dniów w rokù. Strzédnô cepłota [[czerwińc]]a sygô 15—17 °C. Zëma bawi òd pòłowë [[gòdnik]]a do pòłowë strëmiannika. Strzédnô cepłota stëcznika sygô òd −3 do −7 °C, chòc tej sej mòże spôdac nawetka do −40 °C. === Ùsztôłcenié terenu === [[Òbrôzk:Lettland_physisch_relief_location_map.png|mały|Fizycznô kôrta Łotwë]] Przeplôtają sã wëszawë i niżawë. Nôwiãkszą niżawą je Żmudzczé Pòbrzeżé. === Wësokòsc terenu === [[Òbrôzk:Gaizins.jpg|mały|Panorama z góry Gaiziņkalns]] *strzédnô wësokòsc: 87 m. n.r.m. *nôniższô wësokòsc: 0 m. n.r.m. [[Bôłt|Bôłtëcczé Mòrze]] *nôwëższi czëp: 312 m. n.r.m. (Gaiziņkalns) === Gruńtë wedle ùżiwaniô === * rolné gruńtë: 29,2% (w tim 18,6% òrnëch gruńtów) * lasë: 54,1% == Lëdze i spòlëzna == === Pòpùlacjô === *wielëna lëdztwa: 1,944,643 (na lëpińc 2017) *môl na swiece wedle wielënë lëdztwa: 149. === Etniczné karna === Łotisze 61.8%, Ruskòwie 25.6%, Biôłorusënowie 3.4%, Ùkrajińcë 2.3%, Pòlôsze 2.1%, Lëtwini 1.2% (wôrtoscë szacowóné na 2016) === Jãzëczi === łotewsczi (òficjalny) 56.3%, rusczi 33.8%, === Religijné karna === [[lëtërstwò]] 19.6%, [[prawòsławié]] 15.3%, === Ùrbanizacjô === [[Òbrôzk:Riian vanhakaupunki.jpg|mały|Riga – stolëca i nôwikszi gard Łotwë]] *mieskô pòpùlacjô: 67,4% *wikszé miesczé westrzódczi: [[Riga]] (stolëca) – 638,784 mieszkańców; [[Daugavpils]] – 85,286, Lipawa – 70,499 (na 2016)<ref>[https://web.archive.org/web/20160303231425/http://pop-stat.mashke.org/latvia-cities.htm ''Wielëna lëdztwa w gardach Łotwë'']</ref> == Pòliticzny system == [[Òbrôzk:Latvija_viki.PNG|mały|Kôrta z historicznyma regionama Łotwë]] * òficjalnô pòzwa: Łotewskô Repùblika (łot. ''Latvijas Republika'') * pòliticzny ùstôw: parlamentarnô repùblika * stolëca: [[Riga]] * czasowô cona: UTC+2 * państwowé swiãto: [[18 lëstopadnika]] – Dzéń Proklamacje Łotewsczi Repùbliczi (łot. ''Latvijas Republikas proklamēšanas diena'') * nôrodny himn: „Dievs, svētī Latviju!” (''Bòże, błogòsławi Łotwã'') === Wëkònôwczô władza === * prezydent Edgars Rinkēvičs (2024) * premier Evika Siliņa (2024) === Ùstawòdôwczô władza === jednojizbòwi parlament Sejm (łot. ''Saeima''; 100 nôleżników na sztërëlatną kadencjã) == Òbaczë téż == {{#categorytree:Łotwa|hideroot=on|mode=pages}} == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bibliografiô == * [https://web.archive.org/web/20110816115347/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/lg.html Łotwa w „The World Factbook”] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Eùropa}} {{Eùro}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Eùropejsczé państwa]] [[Kategòrëjô:Łotwa| ]] dfshndbnkyleh33lyc2pmwaultyzen1 0 3905 213505 209412 2026-09-11T14:53:43Z Terrus38 14026 213505 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò| gwôsné miono = Koninkrijk der Nederlanden | miono = Królestwò Néderlandsczi | miono-genitiw = Néderlandsczi | fana = Flag of the Netherlands.svg| herb = Royal coat of arms of the Netherlands.svg | na karce = LocationNetherlands.svg | mòtto = Je maintiendrai (Ùtrzëmam) | jãzëk = [[hòlendersczi jãzëk|hòlendersczi]], flemsczi | stolëca = Amsterdam| fòrma państwa = kònstitucyjna mònarchia | wiéchrzëzna = 41.543 | lëdztwò = 17.100.000 | rok = 2017 | dëtk = [[Eùro]] | kòd dëtka = EUR | czasowô cona = +0 | swiãto = 27 łżëkwiata<ref>[https://www.amsterdamsights.com/events/koningsdag.html King's Day] amsterdamsights.com [2025-08-20]</ref>| himn = Wilhelmus van Nassouwe <center>[[Òbrôzk:United States Navy Band - Het Wilhelmus (tempo corrected).ogg]]</center> | kòd = NL | Internet = .nl | telefón = +31 |Premiéra=Rob Jetten|Mònarcha=Wilhelm-Aleksander|aùtowi kòd=NL}} '''Hòlandiô'''<ref>{{sloworz.org|27579|32202}}</ref> téż '''Néderlandzkô''' ({{jãz.|nl}} ''Nederland'') je państwã w Zôpadny [[Eùropa|Eùropie]], krôj [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]]. Do Hòlandie nôleżą też zamòrsczé teritoria w Americe, chtërë są aùtonomicznëmi krajama: Aruba, Curaçao i Sint Maarten. Néderlandzkô je kònstitucyjną mònarchią. Przédnikã kraju òd 2013 je król Wilhelm-Aleksander z dinastëji Orańsczi-Nassau. * stoleczny gard: [[Amsterdam]], le sedzba rządu je w [[Haga|Hadze]]. * lëdztwò: 17.100.475 mieszkańców ([[2017]]) * wiéchrzëzna: 41.543 km² * dëtk: euro * telefón: +31 * Internet: .nl == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Eùropa}} {{Euro}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Eùropejsczé państwa]] [[Kategòrëjô:Néderlandzkô| ]] gvqmeotjeknd90ldikdipvohy235npx 0 3923 213506 209235 2026-09-11T14:53:50Z Terrus38 14026 213506 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò| gwôsné miono = Romania | miono = Rumùńskô | miono-genitiw = Rumùńsczi | fana = Flag of Romania.svg| herb = Coat of arms of Romania.svg | na karce = LocationRomania.svg | jãzëk = [[Rumùńsczi jãzëk|rumùńsczi]] | stolëca = Bukareszt | fòrma państwa = repùblika | wiéchrzëzna = 238.391 | procent-wòdë = – | lëdztwò = 22.329.977 | rok = 2019 | dëtk = rumùńsczi leu | kòd dëtka = ROL | czasowô cona = +2 | swiãto = 1 gòdnika | himn = Deşteaptă-te, române | kòd = RO, ROU | Internet = .ro | telefón = +46 |Prezydeńt=Nicușor Dan|Premiéra=Ilie Bolojan }} '''Rumùńskô''' – je państwã w pôłniowi [[Eùropa|Eùropie]] z przistãpa do [[Czôrné Mòrze|Czôrnégò Mòrza]], krôj [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]]. * stoleczny gard: [[Bùkareszt]] * lëdztwò: 22.329.977 mieszkańców ([[2005]]) * wiéchrzëzna: 238.391 km² == Òbaczë téż == * [[Bùkareszt]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Eùropa}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Eùropejsczé państwa]] [[Kategòrëjô:Rumùńskô]] 754bdjqddxgfontnwq2q6oanp0g0rss 0 3929 213507 207119 2026-09-11T14:54:08Z Terrus38 14026 213507 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò| gwôsné miono = Royaume de Belgique, <center>''Koninkrijk België'',</center> <center>''Königreich Belgien| miono = Królestwò Belgijsczi | miono-genitiw = Belgijsczi | fana = Flag of Belgium.svg| herb = Great_coat_of_arms_of_Belgium.svg | na karce = EU-Belgium.svg| mòtto = "Eendracht maakt macht"<br>"L'union fait la force"<br>"Einigkeit macht stark"<br>(W jednoscë sëła)| jãzëk = [[Francësczi_jãzëk|francësczi]], [[hòlendersczi jãzëk|hòlendersczi]], [[miemiecczi jãzëk|miemiecczi]] | stolëca = [[Bruksela]] | fòrma państwa = [[kònstitucyjna mònarchia]] | wiéchrzëzna = 30.528 | procent-wòdë = | lëdztwò = 11,960,170| rok = 2025 | dëtk = Eùro| kòd dëtka = EUR | czasowô cona = +0 | swiãto = [[21 lëpińca]] | himn = "La Brabançonne"<br>(Brabanckô) <center>[[Òbrôzk:La Brabançonne.oga]]</center> | kòd = BE| Internet = .be | telefón = +32|Mònarcha=Filip I|Premiéra=Bart De Wever |aùtowi kòd=B}} '''Belgijskô''' je państwã w Zôpadny [[Eùropa|Eùropie]], krôj [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]], [[federacjô]], chtërną twòrzą trzë regionë. Stolëca Belgijsczi je sedzëbą [[NATO]] ë [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]]. Belgijskô zwëskała samòstójnota òd [[Néderlandzkô|Néderlandsczi]] 4 pazdzérznika 1830. 21 lëpińca 1831 pierszi król Belgijsczi – Léópóld I zasadł na trónie<ref>''[https://www.belgium.be/en/about_belgium/country/belgium_in_nutshell/symbols/national_holiday National Day and feast days of Communities and Regions| Belgium.be]'' [online], www.belgium.be [dost. 2026-05-10] ({{jãz.|en}}).</ref>. Belgijskô je kònstitucyjną mònarchią, dzysdnia mònarchą je Filip I z dinastie Kobùrgów. == Geògrafiô == === Pòłożenié === Leżi w Zôpadny Eùropie, nad Nordowim Mòrzã, midze Francëją a [[Néderlandzkô|Nédérlandzką]]. === Wiéchrzëzna === * całownô: 30,528 km² * wiéchrzëzna lądu: 30,278 km² * wiéchrzëzna wòdów: 250 km² [[Òbrôzk:Belgium_-_Location_Map_(2013)_-_BEL_-_UNOCHA.svg|mały]] === Lądowé grańce === * òglowô długòsc wszëtczich grańców: 1,297 km * państwa, z jaczima mô grańce: [[Francëjô]] 556 km; [[Niemieckô]] 133 km; [[Luksembùrg]] 130 km; [[Néderlandzkô]] 478 km === Brzegòwô liniô === 66.5 km === Klimat === Umiarkowany, łagódné zëme, chłodné lata, deszczowi, mòkry, pòbiegłi. === Ùsztôłcenié terenu === Płasczé nôdbrzeżné rówiznë, strzódnô dzél ùrzemkowata, sërowe górë Ardeńsczégò Lasu na pôłniowim pòrënku. === Wësokòsc terenu === * strzédnô wësokòsc: 181 m. n.r.m. * nôniższô wësokòsc: 0 m. n.r.m. (Nordowe Mòrze) * nôwëższi czëp: 694 m. n.r.m. (Botrange) === Gruńtë wedle ùżiwaniô === * rolné gruńtë 44,4% (w tim 28,3% òrnëch gruńtów) * lasë 22% (w 2023) == Sprôwné pòdzelenié == W Belgijsczi je sprôwné pòdzelenié na regionë. {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" |Belgijsczé regionë na karce |- |[[Òbrôzk:Gewestenkaart.svg|bezramki|centruj]] | * <span style="color:gold;">żôłti</span> – Flamandzczi Region * <span style="color:red;">czerwòny</span> – Walońsczi Region * <span style="color:blue;">niebiesczi </span> – Stolëczny Region Brukseli |} == Lëdze i spòlëzna == === Pòpùlacjô === * wielëna lëdztwa: 11,960,170 (2025) * białczi: 6,052,672 * chłopë: 5,907,498 === Etniczné karna === Belgòwie 75.2%, Włosi 4.1%, Marokańczicë 3.7%, Francuzë 2.4%, Tërcë 2%, Òlendrzë 2%, jinsi 10.6% (wôrtosc szacowónô na 2012) === Jãzëczi === [[Hòlendersczi jãzëk|Hòlendersczi]] (państwòwi) 60%, [[Francësczi jãzëk|francësczi ]](państwòwi) 40%, [[Miemiecczi jãzëk|miemiecczi]] (państwòwi) mni niż 1%. Belgijskô dzélë sã na trzë jãzëkowe wspólnotë. {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" |Jãzëkowe wspólnotë |- |[[Òbrôzk:BelgieGemeenschappenkaart.svg|centruj|bezramki]] | * <span style="color:gold;">żôłti</span> – flamandzkô wspólnota * <span style="color:red;">czerwòny</span> – francëskô wspólnota * <span style="color:blue;">niebiesczi </span> – niemieckô wspólnota |} === Religijné karna === [[Katolëcczi Kòscół|Katolëcë]] 57.1%, protestancë 2.3%, jinsi chrzescëjanie, 2.8%, [[Islam|mùzułmanie]] 6.8%, jinsi 1.7%, bezbòżnicë 9.1%, niewierzący/agnosticë 20.2% (wôrtosc szacowónô 2018) === Ùrbanizacjô === * mieskô pòpùlacjô: 98.2% * wikszé miesczé westrzódczi: [[Bruksela]] (stolëca) – 2,122 milionów mieszkańców; Antwerpiô – 1,057 milionów (pòdôwczi òglowégò spisënkù z 2023) == Pòliticzny system == * òficjalnô pòzwa: Królestwò Belgijsczi * pòliticzny ùstôw: kònstitucyjna mònarchia * stolëca: Bruksela * czasowô cona: UTC +0 === Wëkònôwczô władza === * król Filip I (òd 21 lëpińca 2013) * premier Bart De Wever (òd 3 gromicznika 2025) === Ùstawòdôwczô władza === Dwùjizbowi parlament, w skłôd jaczégò wchôdô Jizba Reprezentantów (fr. Chambre des Représentants; 150 nôleżników na piãcolatną kadencjã) i Senate (fr. Sénat; 60 nôleżników na piãcolatną kadencjã). == Òbaczë téż == * [[Eùropejskô Ùnijô]] * [[Francëjô]] == Bibliografiô == * [https://web.archive.org/web/20260203225006/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belgium/#government Belgijskô w „The World Factbook”] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Òficjalnô starna}} {{Euro}} {{Eùropa}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Belgijskô| ]] [[Kategòrëjô:Eùropejsczé państwa]] jzq13ndyhctck6qme2mnn171rgfupxk 213511 213507 2026-09-11T14:55:59Z Terrus38 14026 213511 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò| gwôsné miono = Royaume de Belgique, <center>''Koninkrijk België'',</center> <center>''Königreich Belgien| miono = Królestwò Belgijsczi | miono-genitiw = Belgijsczi | fana = Flag of Belgium.svg| herb = Great_coat_of_arms_of_Belgium.svg | na karce = EU-Belgium.svg| mòtto = "Eendracht maakt macht"<br>"L'union fait la force"<br>"Einigkeit macht stark"<br>(W jednoscë sëła)| jãzëk = [[Francësczi_jãzëk|francësczi]], [[hòlendersczi jãzëk|hòlendersczi]], [[miemiecczi jãzëk|miemiecczi]] | stolëca = [[Bruksela]] | fòrma państwa = [[kònstitucyjna mònarchia]] | wiéchrzëzna = 30.528 | procent-wòdë = | lëdztwò = 11,960,170| rok = 2025 | dëtk = Eùro| kòd dëtka = EUR | czasowô cona = +0 | swiãto = [[21 lëpińca]] | himn = "La Brabançonne"<br>(Brabanckô) <center>[[Òbrôzk:La Brabançonne.oga]]</center> | kòd = BE| Internet = .be | telefón = +32|Mònarcha=Filip I|Premiéra=Bart De Wever |aùtowi kòd=B}} '''Belgijskô''' je państwã w Zôpadny [[Eùropa|Eùropie]], krôj [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]], [[federacjô]], chtërną twòrzą trzë regionë. Stolëca Belgijsczi je sedzëbą [[NATO]] ë [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]]. Belgijskô zwëskała samòstójnota òd [[Néderlandzkô|Néderlandsczi]] 4 pazdzérznika 1830. 21 lëpińca 1831 pierszi król Belgijsczi – Léópóld I zasadł na trónie<ref>''[https://www.belgium.be/en/about_belgium/country/belgium_in_nutshell/symbols/national_holiday National Day and feast days of Communities and Regions| Belgium.be]'' [online], www.belgium.be [dost. 2026-05-10] ({{jãz.|en}}).</ref>. Belgijskô je kònstitucyjną mònarchią, dzysdnia mònarchą je Filip I z dinastie Kobùrgów. == Geògrafiô == === Pòłożenié === Leżi w Zôpadny Eùropie, nad Nordowim Mòrzã, midze Francëją a [[Néderlandzkô|Nédérlandzką]]. === Wiéchrzëzna === * całownô: 30,528 km² * wiéchrzëzna lądu: 30,278 km² * wiéchrzëzna wòdów: 250 km² [[Òbrôzk:Belgium_-_Location_Map_(2013)_-_BEL_-_UNOCHA.svg|mały]] === Lądowé grańce === * òglowô długòsc wszëtczich grańców: 1,297 km * państwa, z jaczima mô grańce: [[Francëjô]] 556 km; [[Niemieckô]] 133 km; [[Luksembùrg]] 130 km; [[Néderlandzkô]] 478 km === Brzegòwô liniô === 66.5 km === Klimat === Umiarkowany, łagódné zëme, chłodné lata, deszczowi, mòkry, pòbiegłi. === Ùsztôłcenié terenu === Płasczé nôdbrzeżné rówiznë, strzódnô dzél ùrzemkowata, sërowe górë Ardeńsczégò Lasu na pôłniowim pòrënku. === Wësokòsc terenu === * strzédnô wësokòsc: 181 m. n.r.m. * nôniższô wësokòsc: 0 m. n.r.m. (Nordowe Mòrze) * nôwëższi czëp: 694 m. n.r.m. (Botrange) === Gruńtë wedle ùżiwaniô === * rolné gruńtë 44,4% (w tim 28,3% òrnëch gruńtów) * lasë 22% (w 2023) == Sprôwné pòdzelenié == W Belgijsczi je sprôwné pòdzelenié na regionë. {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" |Belgijsczé regionë na karce |- |[[Òbrôzk:Gewestenkaart.svg|bezramki|centruj]] | * <span style="color:gold;">żôłti</span> – Flamandzczi Region * <span style="color:red;">czerwòny</span> – Walońsczi Region * <span style="color:blue;">niebiesczi </span> – Stolëczny Region Brukseli |} == Lëdze i spòlëzna == === Pòpùlacjô === * wielëna lëdztwa: 11,960,170 (2025) * białczi: 6,052,672 * chłopë: 5,907,498 === Etniczné karna === Belgòwie 75.2%, Włosi 4.1%, Marokańczicë 3.7%, Francuzë 2.4%, Tërcë 2%, Òlendrzë 2%, jinsi 10.6% (wôrtosc szacowónô na 2012) === Jãzëczi === [[Hòlendersczi jãzëk|Hòlendersczi]] (państwòwi) 60%, [[Francësczi jãzëk|francësczi ]](państwòwi) 40%, [[Miemiecczi jãzëk|miemiecczi]] (państwòwi) mni niż 1%. Belgijskô dzélë sã na trzë jãzëkowe wspólnotë. {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" |Jãzëkowe wspólnotë |- |[[Òbrôzk:BelgieGemeenschappenkaart.svg|centruj|bezramki]] | * <span style="color:gold;">żôłti</span> – flamandzkô wspólnota * <span style="color:red;">czerwòny</span> – francëskô wspólnota * <span style="color:blue;">niebiesczi </span> – niemieckô wspólnota |} === Religijné karna === [[Katolëcczi Kòscół|Katolëcë]] 57.1%, protestancë 2.3%, jinsi chrzescëjanie, 2.8%, [[Islam|mùzułmanie]] 6.8%, jinsi 1.7%, bezbòżnicë 9.1%, niewierzący/agnosticë 20.2% (wôrtosc szacowónô 2018) === Ùrbanizacjô === * mieskô pòpùlacjô: 98.2% * wikszé miesczé westrzódczi: [[Bruksela]] (stolëca) – 2,122 milionów mieszkańców; Antwerpiô – 1,057 milionów (pòdôwczi òglowégò spisënkù z 2023) == Pòliticzny system == * òficjalnô pòzwa: Królestwò Belgijsczi * pòliticzny ùstôw: kònstitucyjna mònarchia * stolëca: Bruksela * czasowô cona: UTC +0 === Wëkònôwczô władza === * król Filip I (òd 21 lëpińca 2013) * premier Bart De Wever (òd 3 gromicznika 2025) === Ùstawòdôwczô władza === Dwùjizbowi parlament, w skłôd jaczégò wchôdô Jizba Reprezentantów (fr. Chambre des Représentants; 150 nôleżników na piãcolatną kadencjã) i Senate (fr. Sénat; 60 nôleżników na piãcolatną kadencjã). == Òbaczë téż == * [[Eùropejskô Ùniô]] * [[Francëjô]] == Bibliografiô == * [https://web.archive.org/web/20260203225006/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belgium/#government Belgijskô w „The World Factbook”] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Òficjalnô starna}} {{Euro}} {{Eùropa}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Belgijskô| ]] [[Kategòrëjô:Eùropejsczé państwa]] 8tzq109203fqu1pssltoss20mxzwjz8 0 4294 213481 208474 2026-09-11T14:43:07Z Terrus38 14026 213481 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:PolandSzczecinPanorama.JPG|mały|Òdra w [[Szczecëno|Szczecënie]]]] '''Òdra''' (téż '''Ódra''', {{Jãz.|pl}} ''Odra'', {{Jãz.|cs}} ''Odra'', {{Jãz.|de}} ''Oder'', {{Jãz.|hsb}} ''Wodra'', {{Jãz.|la}} ''Viadrus, Oddera'') – [[rzéka]] w [[Pòlskô|Pòlsce]] a [[Czeskô|Czesce]] ò dłużawie 854 km. Czëdes zemie [[Kaszëbi|Kaszëbów]] sygałë jaż pò Òdrã. == Òbaczë téż == {{#categorytree:Rzéczi w Pòlsce|hideroot=on|mode=pages}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Rzéczi w Pòlsce]] 2bisek05qszglshhul4of4wtlf0bmb4 0 4323 213508 209207 2026-09-11T14:54:30Z Terrus38 14026 213508 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò| gwôsné miono = Repubblica Italiana | miono = Repùblika Italsczi | miono-genitiw = Italsczi | fana = Flag of Italy.svg| herb = Emblem_of_Italy.svg | na karce = EU-Italy.svg| jãzëk = [[Italsczi jãzëk|italsczi]] | stolëca = [[Rzim]] | fòrma państwa = [[repùblika]] | wiéchrzëzna = 301.300 | lëdztwò = 60.599.936 | rok = 2016 | dëtk = [[Eùro]] | kòd dëtka = EUR | czasowô cona = +1 – zëma<br> [[UTC]] +2 – lato | swiãto = [[2 czerwińca]], [[25 łżëkwiata]] | himn = Il Canto degli Italiani<br>(Piesń Włochów) <center>[[Òbrôzk:National anthem of Italy - U.S. Navy Band (long version).ogg]]</center> | kòd = IT, ITA | Internet = .it | telefón = +39 |Prezydeńt=Sergio Matarella|Premiéra=Giorgia Meloni|aùtowi kòd=I|kònstitucjô=Kònstitucjô Italsczi}} '''Italskô''' je państwã w pôłniowi [[Eùropa|Eùropie]], krôj [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]]. Dzél tegò kraju òbtôczô [[Westrzódzemné Mòrzé]]. W Italsce w 2013 rokù bëła [[gòspòdarzeniowô kriza]]. Italskô przez stalata bëłô zgrôwny do rozrëmieniô. Ją sparłãczëł w 1861 rokù Giuseppe Garibaldi<ref>''[https://www.ebsco.com/research-starters/history/italian-unification-risorgimento Italian unification (Risorgimento) | History | Research Starters | EBSCO Research]'' [online], EBSCO [dost. 2026-04-04] ({{jãz.|en}}).</ref>. 2 czerwińca 1946 z przëczënë referendum Italskô ùstałô bëc mònarchią ë stałô sã repùbliką<ref>''[https://www.difesa.it/eng/primo-piano/towards-2-june/32062.html Towards 2 June]'' [online], www.difesa.it [dost. 2026-04-04].</ref>. * stoleczny gard: [[Rzim]] * lëdztwò: 60.599.936 mieszkańców ([[2016]]) * wiéchrzëzna: 301.300 km² * dëtk: euro * telefón: +39 * Internet: .it == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Euro}} {{Eùropa}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Eùropejsczé państwa]] [[Kategòrëjô:Italskô| ]] e8iy2hodi4bs4drpph2lhoyw06h9zz8 0 4324 213509 212669 2026-09-11T14:54:42Z Terrus38 14026 213509 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò| gwôsné miono = Repubblika ta' Malta | miono = Malta | miono-genitiw = Maltańsczi | fana = Flag of Malta.svg| herb = Coat of arms of Malta.svg | na karce = Europe_location_Malte.png| mòtto = Virtute et Constantia | jãzëk = [[Maltańsczi jãzëk|maltańsczi]] | stolëca = Valletta | fòrma państwa = repùblika | wiéchrzëzna = 316 | procent-wòdë = – | lëdztwò = 403.532 | rok = 2008 | dëtk = [[Eùro]] | kòd dëtka = EUR | czasowô cona = +1 | swiãto = [[31 strëmiannika]] | himn = L-Innu Malti | kòd = MT, MLT | Internet = .mt | telefón = +356 |Prezydeńt=Myriam Spiteri Debono|Premiéra=Robert Abela}} '''Malta''' je baro môłim państwã w pôłniowi [[Eùropa|Eùropie]] na òstrowë w [[Strzódzemné Mòrze]] midzë [[Afrika|Afrikã]] i [[Eùropa|Eùropã]], krôj [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]]. * stoleczny gard: [[Valletta]] * lëdztwò: 403.532 mieszkańców ([[2008]]) * wiéchrzëzna: 316 km² * dëtk: euro * telefón: +356 * Internet: .mt [[Òbrôzk:General_map_of_Malta.svg|left|mały|Gardë Maltë]] == Galeriô == <gallery mode="packed"> Òbrôzk:Valletta-26-Saint-Ursula Street-1989-gje.jpg|Valletta Òbrôzk:Malta-102-Blick aus Flughafengebaeude-1989-gje.jpg|Lotniskò Òbrôzk:Hagar Qim-14-Durchgaenge-1989-gje.jpg|Hagar Qim Òbrôzk:Mdina-06-Hauptstrasse-1989-gje.jpg|Mdina Òbrôzk:Rabat-10-Bus-1989-gje.jpg|Rabat Òbrôzk:Victoria-04-mittags-1989-gje.jpg|Victoria Òbrôzk:Ggantija-06-1989-gje.jpg|Ggantija Òbrôzk:Xlendi-06-'Hilton'-1989-gje.jpg|Xlendi Òbrôzk:Dwejra-06-Bay-Felsentor-1989-gje.jpg|Dwejra Òbrôzk:Malta-152-Wied Hazira-Xewkija-1989-gje.jpg|Wied Hazira </gallery> == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Euro}} {{Eùropa}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Eùropejsczé państwa]] [[Kategòrëjô:Malta| ]] tm0011pm9350tc1m5gwd1r5lc9rn3ka 0 4328 213512 209413 2026-09-11T14:56:11Z Terrus38 14026 213512 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò| gwôsné miono = Éire| miono = Irlandiô | miono-genitiw = Irlandie | fana = Flag of Ireland.svg| herb = Coat of arms of Ireland.svg | na karce = EU-Ireland.svg| jãzëk = [[Irlandzczi jãzëk|irlandzczi]]<br>[[Angelsczi jãzëk|angelsczi]]| stolëca = Dublin| fòrma państwa = repùblika | wiéchrzëzna = 70 273| procent-wòdë = 2,0 | lëdztwò = 5 380 300| rok = 2024 | dëtk = [[Eùro]]| kòd dëtka = EUR | czasowô cona = +0 | swiãto = 17 strëmiannika | himn = Amhrán na bhFiann<br> (Żôłnérskô spiéwa) <center>[[Òbrôzk:United States Navy Band - Amhrán na bhFiann.ogg]]</center> | kòd = IE | Internet = .ie | telefón = +353 |Prezydeńt=Catherine Connolly|Premiéra=Micheál Martin|aùtowi kòd=IRL}} '''Irlandiô''' – państwò w zôpadny [[Eùropa|Eùropie]], nôleżącé do [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]]. Zajimô piãc szóstich òstrowù ò ti sami pòzwie. Grańczi leno z [[Nordowô Irlandiô]], chtërna je dzélã [[Wiôlgô Britanijô|Zjednónégò Królestwa]]. Stolëcą i nôwikszim gardã je [[Dublin]]. == Geògrafiô == === Pòłożenié === Leżi w zôpadny [[Eùropa|Eùropie]], na òstrowie Irlandiô. Òtôczô ją [[Atlanticczi Òcean]] (Celticczé Mòrze na pôłnim, Irlandzczé Mòrze na pòrénkù). === Wiéchrzëzna === *całownô: 70,273 km² *wiéchrzëzna lądu: 68,883 km² *wiéchrzëzna wòdów: 1,390 km² *môl na swiece wedle wiéchrzëznë: 121. === Lądowé grańce === *òglowô długòsc wszëtczich grańców: 443 km *państwa, z jaczima mô grańce: [[Wiôlgô Britaniô]] (Repùblika Irlandie grańczi leno z [[Nordowô Irlandiô|Nordową Irlandią]], chtërna je dzélã Zjednónégò Królestwa). === Brzegòwô liniô === 1,448 km === Klimat === Klimat ùmiarkòwóny nadmòrsczi, pòd wpłiwã Nordowòatlanticczégò Prądu. Łagódné zëmë, dosc chłodno òb lato. Czãsté ùblónowienié, znacznô serosc lëftu. === Ùsztôłcenié terenu === [[Òbrôzk:Cliffs of Moher bei bestem Wetter (2007).jpg|mały|Mòrsczé klifë nad Atlanticczim Òceanã]] Centralnô równizna òbrëmiónô dosc niewësoczima górama; przez òstrów bieżi czile spłôwnëch rzék. Mòrsczé klifë na zôpadnym ùbrzégù. === Wësokòsc terenu === [[Òbrôzk:Ireland_physical_medium.png|mały|Fizycznô kôrta Irlandii]] *strzédnô wësokòsc: 118 m. n.r.m. *nôniższô wësokòsc: 0 m. n.r.m. (Atlanticczi Òcean) *nôwëższi czëp: 1,041 m. n.r.m. (Carrauntoohil / Corrán Tuathail) === Gruńtë wedle ùżiwaniô === *rolné gruńtë 66,1 % (w tim 15,4 % òrnëch gruńtów) *lasë 10,9% (wôrtoscë szacowóné na 2011) == Lëdze i spòlëzna == === Pòpùlacjô === *wielëna lëdztwa: 5,011,102 (wôrtosc szacowónô na lëpińc 2017) *môl na swiece wedle wielënë lëdztwa: 121. === Etniczné karna === Irlandczicë 82,2% (w 2016) === Jãzëczi === [[Òbrôzk:Percentage stating they speak Irish daily outside the education system in the 2011 census.png|mały|Procent lëdzy, jaczi w codniowim żëcym pòsługùją sã irlandzczim jãzëkã]] Òglowò ùżiwónym jãzëkã je angelsczi, 94% pòpulacje òkresliwô gò jakò swój rodny jãzëk. 11% lëdzy pòdôwô, że jich rodnym jãzëkã je [[Irlandzczi jãzëk|irlandzczi]]. Irlandzczi dominëje w dzélu państwa pòzéwónym ''Gaeltacht'', w jaczim mieszkô 96,628 lëdzy. === Religijné karna === [[Katolëcczi Kòscół|katolëcë]] 78.3%, Kóscół Irlandie (anglikańsczi) 2.7%, [[prawòsławié]] 1.3%, mùzułmanie 1.3%, === Ùrbanizacjô === *mieskô pòpùlacjô: 63.8% *wikszé miesczé westrzódczi: Dublin (stolëca) – 1,173,179 mieszkańców; Cork – 125,622 mieszkańców. == Pòliticzny system == *òficjalnô pòzwa: Irlandiô (irl. Éire) *pòliticzny ùstôw: parlamentarnô repùblika *czasowô cona: UTC 0 *państwowé swiãto: 17 strëmiannika – Dzéń sw. Patrika === Wëkònôwczô władza === * pezydent Catherine Connolly (òd 11 lëstopadnika 2025) * premier Micheál Martin (òd 23 stëcznika 2025) === Ùstawòdôwczô władza === Dwùjizbowi parlament, w skłôd jaczégò wchôdô niższô jizba Dáil Éireann (''Zéńdzenié Irlandie'', 158 nôleżników na piãcolatną kadencjã) i wëższô jizba Seanad Éireann (''Senat Irlandie'', 60 nôleżników). == Historiô == Pierszé znôné szlachë wnożënë na môlach Irlandii szacowané są na 8000 p.n.e. i bëłë to przecążczi jachtôrzów z [[Eùropa|eùropejsczégò kòntinentu]]. Zaostałoscą pò tëch ludach są serie grobniców (np. Newgrange). Òd V wiekù òstrów béł chrystianizowóni przez swiãtégò Patrika. W VIII wiekù zaczął sã nôbiég wikingów, jaczi w 1014 w kùńcu òstôł òdparti przez armiã króla Briana Zuchternégò. Òd 1169 zaczãłë sã anielsczé wëkùstrzënczi, zaczinającë wielelatné òbsadzenié [[òstrów|òstrowa]]. W tim cządzé òdbëłë sã zwielono różné pòwstania i wòjnë procëm Anielczików. W 1542 pòwstało Królestwò Irlandie, jegò mònarchą òstał Henrik VIII, ùstało jistniec, czede òstało zjednóne z Wiôlgą Britaniją na mòcë aktu unije z 1801. W 1916 òbczas wiôlgònocnegò pòwstania obznôjmiono samòstójnotã Irlandzczi Repùbliczi<ref>''[https://cain.ulster.ac.uk/issues/politics/docs/pir24416.htm CAIN: Proclamation of the Irish Republic, 24 April 1916]'' [online], cain.ulster.ac.uk [dost. 2026-03-22]. ({{jãz.|en}})</ref>, też w 1919 pòsélcowie Nôrôdny Gromady z partie ''Sinn Féin'' obznôjmili niezanôleżnosc repùbliczi<ref>[https://web.archive.org/web/20160413120940/http://portalwiedzy.onet.pl/22323,,,,sinn_fein,haslo.html#selection-513.0-513.9 Sinn Fein]</ref>. Na mòcë traktatu Anielsko-Irlandzczégò w 1922 ùsôdzôno Wòlne Irlandzczé Państwò, chtërëgo królã bëł mònarcha [[Wiôlgô Britanijô|Wiôldżi Britanie]]<ref name=":0">''[https://www.ebsco.com/research-starters/history/irish-free-state-proclaimed Irish Free State Is Proclaimed| Research Starters | EBSCO Research]'' [online], EBSCO [dost 2025-11-02] ({{jãz.|en}}).</ref>. W tim cządze pòwstôł pierszi irlandzczi rząd z [[Éamon de Valera|Éamonã de Valerą]] w przódkù, co sprawiło początk irlandzczi domôcy wòjnë (1922–1923<ref>[https://www.britannica.com/event/Irish-Civil-War ''Irish Civil War''] Encyclopedia Britannica [dost. 2026-03-22] ({{jãz.|en}})</ref>). W 1937 zjinaczônô miono kraju na Irlandiô<ref name=":0" />, a w 1949 Irlandiô stała sã repùbliką<ref>Nelsson R., ''[https://www.theguardian.com/world/from-the-archive-blog/2020/apr/08/ireland-becomes-a-republic-april-1949 The day Ireland became a republic - archive, April 1949]'', „The Guardian”, 8 łżëkwiata 2020, s. -, ISSN 0261-3077 [dost. 2025-11-02] ({{jãz.|en}}).</ref>. W 1955 rokù Irlandiô stała sã nôleżnikã [[ONZ|ONZ]], w 1973 wstąpiła do [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Wspólnotë]]. == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bibliografiô == * [https://web.archive.org/web/20190506104239/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ei.html Irlandiô w „The World Factbook”] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Eùropa}} {{Eùro}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Irlandiô| ]] [[Kategòrëjô:Eùropejsczé państwa]] hghc3q5iml5k2yf9qw9g4sdudzp81f2 0 4329 213513 209881 2026-09-11T14:56:47Z Terrus38 14026 213513 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò| |gwôsné miono = Republik Österreich |miono = Repùblika Aùstrie |miono-genitiw = Aùstrie |fana = Flag of Austria.svg |herb = Coat of arms of Austria.svg |na karce = EU-Austria.svg |jãzëk = [[Miemiecczi jãzëk|miemiecczi]] |stolëca = Widen |fòrma państwa = repùblika |wiéchrzëzna = 83.879 |lëdztwò = 8.783.198| rok = 2017 |dëtk = [[Eùro]]| kòd dëtka = EUR |czasowô cona = +0 |swiãto = [[26 pazdzérznika]] |himn = Land der Berge, Land am Strome<br>(Krôju gór, Krôju nad rzéką) <center>[[Òbrôzk:Land der Berge Land am Strome instrumental.ogg]]</center> |kòd = AT |Internet = .at |telefón = +43 |Prezydeńt=Alexander Van der Bellen|Premiéra=Christian Stocker|aùtowi kòd=A}} '''Aùstriô''' ({{jãz.|de}} ''Österreich''), '''Repùblika Aùstrie''' ({{jãz.|de}} ''Republik Österreich'') – strzódlądowe państwò pòłożoné w Westrzédny [[Eùropa|Eùropie]], [[federacjô]], chtërną twòrzi dzewiãc stôwornëch krajów (miem. ''Bundesländer'') ze stolëcą w gardze [[Widen]]. Òd 1995 nôleżi do [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]]. W regione [[Karintia|Karintie]] mieszkô wiele lëdzy nôleżącëch do słoweńsczi miészëznë, nalezc mòże tam dwùjãzëkòwé niemieckò-słoweńsczé tôfle. W stôwornym kraju Burgenland mieszkają zôs przedstôwcowie chòrwacczi i wãgersczi miészëznë. Na ti òbéńdze téż stosowóné są dëbeltné zapisë nazw môlëznów<ref>[https://web.archive.org/web/20170120160956/http://www.efhr.eu/2015/04/29/dwujezyczne-tabliczki-w-unii-europejskiej-to-standard/ ''Dwujęzyczne tabliczki w Unii Europejskiej to standard'']</ref>. === Spòdlowé pòdôwczi === * stoleczny gard: [[Widen]] * lëdztwò: 8.783.198 mieszkańców ([[2017]]) * wiéchrzëzna: 83.879 km² == Sprôwné pòdzelenié == W Aùstrie je sprôwné pòdzelenié na związkowe kraje ({{jãz.|de}} Bundesländer). {| class="wikitable" |+ | ;1. Burgenland ;2. [[Karintia]] ;3. Dolnô Aùstriô ;4. Górnô Aùstriô ;5. Salzbùrg ;6. Styriô ;7. Tyrol ;8. Vorarlberg ;9. [[Widen]] |[[Òbrôzk:The States of Austria Numbered.svg|250px|Sprôwné pòdzelenié Aùstrie]] |} == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Òficjalnô starna}} {{Eùropa}} {{Euro}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Aùstriô| ]] oy2sl1e9z0u5astnsw1u03e03yoc8s5 0 4340 213514 210673 2026-09-11T14:57:03Z Terrus38 14026 213514 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} {{Infobox-państwò| gwôsné miono = United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland | miono = Zjednóne Królestwò Wiôldżi Britanji ë Nordowi Irlandie | miono-genitiw = Wiôldżi Britanji | fana = Flag of the United Kingdom.svg| herb = Royal coat of arms of the United Kingdom (St. Edward's Crown).svg | na karce = Europe-UK.svg| mòtto = Dieu et mon droit<br>(Bóg i mòje prawò)| jãzëk = [[Angelsczi jãzëk|angelsczi]] | stolëca = [[Londin]] | fòrma państwa = [[mònarchiô]] | wiéchrzëzna = 244.820 | lëdztwò = 67 791 400 | rok = 2021 | dëtk = Angelsczi funt szterling ₤ | kòd dëtka = GBP | czasowô cona = +0 | himn = God Save the King<br>(Bòże chroń Króla) <center>[[Òbrôzk:United States Navy Band - God Save the Queen.oga]]</center> | kòd = GB | Internet = .uk | telefón = +44 |Mònarcha=[[Karól III]]|Premiéra=Andy Burnham|aùtowi kòd=UK|data ùsôdzenia=1 stëcznika 1801}} [[Òbrôzk:Map of the countries of the United Kingdom.svg|mały|lewo|Krôje Wiôldżi Britanji:<br>niebiesczi - [[Szkòckô]]<br> czerwòny - [[Angliô]]<br>zelony - [[Walijô]]<br>żôłti - [[Nordowô Irlandëjô]]]] '''Wiôlgô Britaniô'''<ref>{{sloworz.org|19866|22486}}</ref> abò '''Wiôlgô Britanijô''', '''Zjednóne Królestwò Wiôldżi Britanji ë Nordowi Irlandie''' ({{jãz.|en}} ''Great Britain, United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland'') je państwã w [[Eùropa|Eùropie]], a do [[31 stëcznika]] 2020 rokù òna bëła dzélã [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]]. Dzysdniowò, wedle kònstitucëji Wiôldżi Britaniji w ji skłôd wchôdają 4 krôje: [[Walijô]], [[Szkòckô]], [[Angliô]], [[Nordowô Irlandëjô]]. Wiôlgô Britanijô mô kòl cesnôscë zależnëch teritoriów, chtërne nie są fòrmalno partã państwa, ale są z nim kònstitucjonalno pòwiązóné ë administracyjno pòdległé. Należą do nich dependencje Britijsczi Kòrónë ([[Guernsey]], [[Jersey]] ë [[Man|Òstrów Man]]) ë britijsczé zamòrzsczé teritoria: Akrotiri, Anguilla, Bermuda, Britijsczé Antarkticczé Teritorium, Britijsczé Teritorium Indiancczégo Òceanu, Britijsczé Dzewicczé Òstrowë, Dhekelia, Kajmane, Falklandë, Pôłniowô Georgia ë Pôłniowi Sandwich, Gibraltar, Montserrat, Pitcairn, Turks ë Caicos ë Òstrów Swiãti Heleny, Òstrów Wniebowstąpienia ë Tristan da Cunha. Wiôlgô Britanijô je załóżcą [[Wspólnotô Nôrodów|Wspólnotë Nôrodów]], chtërna zrzesziwô bëłé kòlonie, dominia ë jinszé britijsczé włôsnoscë. Òd 1 stëcznika 1973 do 31 stëcznika 2020 rokù bëła człónkã nôprzód Eùropejsczi Wspólnotë, a pòzni [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]] (EÙ). Je stałim człónkã Radzë Bezpieczeństwa ÒNZ òd czasu ji pierszi sesji w 1946 rokù, mô prawo weta. Wchôdô téż w skłôd Radzë Eùropë, G7, G20, NATO, OECD ë WTO. Wiôlgô Britanijô je krôjã rozwiniãtym, stanowi szóstą gòspòdarkã swiata pòdle PKB nòminalnégò ë osmą gòspòdarkã swiata pòdle paritetu sëłë nabëwczi. Bëło to pierszé na swiece w pełni zindustrializowóné państwò ë nôwikszé mocarstwo swiatowé w XIX ë na pòczątkù XX wiekù. Wiôlgô Britanijô òstôwô dali mocarstwã ze znacznyma wpływami ekònomicznyma, kulturalnyma, militarnëma, naùkòwima ë pòliticznëma na midzënarodowi arenie. Britijsczé zbrojné sëłë stacjonują w 80 krôjach swiata (nôwikszé stałé garnizony są w [[Miemieckô|Miemczech]], na [[Cyper|Cyperze]], na Falklandach, w Gibraltarze ë w [[Kanada|Kanadze]]). Wësoczoscë wëdatków na wòjskòwòsc dają Wiôldżi Britaniji ósme plac na swiece (2019). Posiadô równak kòl 200 głowiców atómowëch. Wiôlgo Britanijô je kònstitucyjną mònarchią. Głową państwa je mònarcha (òd 8 séwnika 2022 na trónie zasôdô król Karól III). * stoleczny gard: [[Londin]] * lëdztwò: 67 791 400 mieszkańców ([[2021]]) * wiéchrzëzna: 244.820 km² == Galeriô == <gallery mode="packed"> Òbrôzk:Silbury_1.jpg|Ùrzma Silbury Òbrôzk:The_Shard_London_(32330527315).jpg|Londin, widoczny je chmùrnik Shard Òbrôzk:Sutton_Hoo_helmet_2016.png|Anglosasczi paradny chełm z Sutton Hoo Òbrôzk:Yalta_summit_1945_with_Churchill,_Roosevelt,_Stalin.jpg|Britijsczi premiér Winston Churchill na kònferencje Jałce Òbrôzk:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|Isaac Newton, britijsczi fizyk </gallery> == Òbaczë téż == * [[Malta]] * [[Cyper]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Eùropa}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Wiôlgô Britaniô| ]] snb48qb1uqq1wfe7lje1zb8li00bkhn 0 4342 213515 209237 2026-09-11T14:57:13Z Terrus38 14026 213515 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò| gwôsné miono = Republika Hrvatska | miono = Repùblika Chòrwacczi | miono-genitiw = Chòrwacczi | fana = Flag of Croatia.svg| herb = Coat of arms of Croatia.svg | na karce = EU-Croatia.svg| jãzëk = [[Chòrwacczi jãzëk|chòrwacczi]] | stolëca = Zagrzeb | fòrma państwa = repùblika | wiéchrzëzna = 56.542 | lëdztwò = 4.190.700 | rok = 2016 | dëtk = Euro | kòd dëtka = €| czasowô cona = +2 | swiãto = [[25 czerwińca]] | himn = "Lijepa naša domovino" (Snożnô naszô tatczëzna) <center>[[Òbrôzk:Lijepa nasa domovino instrumental.ogg]]</center>| kòd = HR | Internet = .hr / .eu | telefón = +385 |Prezydeńt=Zoran Milanović|Premiéra=Andrej Plenković|data ùsôdzenia=25 czerwińca 1991|aùtowi kòd=HR}} [[Òbrôzk:Croatia_-_Location_Map_(2013)_-_HRV_-_UNOCHA.svg|left|mały|Gardë Chòrwacczi]] '''Chòrwacjô'''<ref>Felicja Baska-Borzyszkowska; Wojciech Myszk ''Jô w Kaszëbsczi, Kaszëbskô w swiece – dzél III – Ùczbòwnik do kaszëbsczégò jãzëka dlô IV etapù sztôłceniô''.</ref> abò '''Chòrwackô''' ([[Chòrwacczi jãzëk|Chòrwacczi]]: ''Hrvatska'') – je państwã w [[Eùropa|Eùropie]], a òd [[1 lëpińca]] 2013 rokù krôj [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]]. * stoleczny gard: [[Zagrzeb]] * lëdztwò: 4.190.700 mieszkańców ([[2016]]) * wiéchrzëzna: 56.542&nbsp;km² == Òbaczë téż == * [[Chòrwacczi jãzëk]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Euro}} {{Eùropa}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Chòrwackô| ]] [[Kategòrëjô:Eùropejsczé państwa]] dt75xy05w4uc47g69j9v9k14260jnyv 0 4448 213516 210962 2026-09-11T14:57:21Z Terrus38 14026 213516 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò| gwôsné miono = Republika Slovenija | miono = Słoweńskô Repùblika | miono-genitiw = Słowenie | fana = Flag of Slovenia.svg| herb = Coat of Arms of Slovenia.svg | na karce = EU location SLO.png| jãzëk = słoweńsczi| stolëca = Lublana | fòrma państwa = repùblika | wiéchrzëzna = 20 272| procent-wòdë = 0,7 | lëdztwò = 2 136 385 | rok = 2026 | dëtk = Euro € | kòd dëtka = EUR | czasowô cona = +1 | swiãto = [[25 czerwińca]]| himn = Zdravljica | kòd = SI | Internet = .si | telefón = +386 |Prezydeńt=[[Nataša Pirc Musar]]|Premiéra=[[Janez Janša]]}} '''Słoweniô''' (téż: '''Słoweńskô''') – państwò w pôłniowim dzélu westrzédny [[Eùropa|Eùropë]], nôleżącé do [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]]. Grańczi z [[Aùstriô|Aùstrią]], [[Chòrwacjô|Chòrwacją]], [[Madżarskô|Madżarską]] i [[Italskô|Italską]]. == Geògrafiô == === Pòłożenié === Leżi w pôłniowim dzélu westrzédny Eùropë, pòmidzë [[Aùstriô|Aùstrią]] i [[Chòrwacjô|Chórwacją]]. === Wiéchrzëzna === *całownô: 20,273 km² *wiéchrzëzna lądu: 20,151 km² *wiéchrzëzna wòdów: 122 km² *môl na swiece wedle wiéchrzëznë: 155. === Lądowé grańce === *òglowô długòsc wszëtczich grańców: 1,211 km *państwa, z jaczima mô grańce: [[Aùstriô]] 299 km, [[Chòrwacjô]] 600 km, [[Madżarskô]] 94 km, [[Italskô]] 218 km === Brzegòwô liniô === [[Òbrôzk:Strunjan_bay_(24209577441).jpg|mały|Słoweńsczi ùbrzég z klifama]] 46,6 km === Klimat === Strzódzemnomòrsczi klimat na ùbrzegù; na plaskati wëżawie i dolënach na pòrénkù klimat kòntinentalny, z chłodną zëmą i łagódnym abò gòrącym latã. === Ùsztôłcenié terenu === [[Òbrôzk:General_map_of_slovenia.svg|mały|Fizycznô kôrta Słowenie]] Na ùbrzegù rozcygô sã plaskatô wëżawa Kras; w nordowò-zôpadnym dzélu rozcygô sã górsczi region (Julijsczi Alpë), chtëren przëlégô do teritorium Włoch i Aùstrie (na nordze); na pòrénkù przeplôtają sã wëszawë i dolëznë z mnodżima rzékama. === Wësokòsc terenu === [[Òbrôzk:Julian Alps with Prisojnik and Razor.jpg|mały|Górsczi krôjòbrôz Słowenie (Julijsczi Alpë)]] *strzédnô wësokòsc: 492 m. n.r.m. *nôniższô wësokòsc: o m. n.r.m. (Adriaticczé Mòrze) *nôwëższi czëp: 2,864 m. n.r.m. (Triglav) === Gruńtë wedle ùżiwaniô === *rolné gruńtë 22,8 % (w tim 8,4% òrnëch gruńtów) *lasë 62,3% (w 2011) == Lëdze i spòlëzna == === Pòpùlacjô === *wielëna lëdztwa: 1,972,126 (wôrtoscë szacowóné na lëpińc 2017) *môl na swiece wedle wielënë lëdztwa: 147. === Etniczné karna === Słoweńcë 83.1%, Serbòwie 2%, Chòrwacë 1.8%, Bòsniacë 1.1% (pòdôwczi òglowégò spisënkù z 2002) === Jãzëczi === [[Słoweńsczi jãzëk|słoweńsczi]] (òficjalny) 91.1%, [[Serbòchòrwacczi jãzëk|serbò-chòrwacczi]] 4.5% (pòdôwczi òglowégò spisënkù z 2002) === Religijné karna === [[Katolëcczi Kòscół|katolëcë]] 57.8%, mùzułmanie 2.4%, [[Prawòsławié|prawòsławny]] 2.3% === Ùrbanizacjô === [[Òbrôzk:Ljubljana_-_Gallus_waterfront_and_river_Ljubljanica.JPG|mały|Lublana]] *mieskô pòpùlacjô: 49,6% (w 2017) *wikszé miesczé westrzódczi: Lublana (stolëca) – 279,000 mieszkańców (w 2014) == Pòliticzny system == *òficjalnô pòzwa: Repùblika Słoweniô (słoweń. ''Republika Slovenija'') *pòliticzny ùstôw: parlamentarnô repùblika *stolëca: Lublana *czasowô cona: UTC+1 *nôrodny himn: „Zdravljica” (''Toast'') [[Òbrôzk:Slovenia's national anthem, performed by the United States Navy Band.oga]] === Wëkònôwczô władza === * pezydent: [[Nataša Pirc Musar]] (òd 22 gòdnika 2022) * premier: [[Janez Janša]] (òd 4 czerwińc 2026) === Ùstawòdôwczô władza === Dwùjizbowi parlament, w skłôd jaczégò wchôdô Państwòwô Radzëzna (słoweń. ''Državni Svet''; 40 nôleżników na piãcolatną kadencjã) i Państwòwé Zéńdzenié (słoweń. ''Državni Zbor''; 90 nôleżników na sztërëlatną kadencjã; dwùch z nich wëbiérô sã w òsóbnëch welownëch òkrãżach dlô włosczi i wãgersczi miészëznë). == Òbaczë téż == * [[Słowackô]] == Bibliografiô == * [https://web.archive.org/web/20200424112304/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/si.html Słoweniô w „The World Factbook”] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://www.gov.si/ Òficjalnô starna] * [http://www.slovenia.si/ Slovenia.si] * [http://www.vlada.si/en/ Rząd Repùbliki Słoweniô] {{Eùropa}} {{Euro}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Eùropejsczé państwa]] 5b9rv69c23ukvo55g53jbbxdd11ekq5 0 4625 213517 207705 2026-09-11T14:57:41Z Terrus38 14026 213517 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò| gwôsné miono = Magyarország | miono = Madżarskô | miono-genitiw = Madżarsczi | fana = Flag of Hungary.svg| herb = Coat of arms of Hungary.svg | na karce = EU_location_HUN.png| jãzëk = [[madżarsczi jãzëk|madżarsczi]] | stolëca = [[Bùdapeszt]] | fòrma państwa = [[repùblika]] | wiéchrzëzna = 93.030 | procent-wòdë = | lëdztwò = 9.996.000 | rok = 2010 | dëtk = forint | kòd dëtka = HUF | czasowô cona = +0 | swiãto = [[15 strëmiannika]] | himn = Isten áldd meg a magyart | kòd = HU | Internet = .hu | telefón = +36 |Prezydeńt=[[Tamás Sulyok]]|Premiéra=[[Péter Magyar]]|aùtowi kòd=H|kònstitucjô=Kònstitucjô z 2011}} '''Madżarskô''' je państwã w [[Eùropa|Eùropie]], krôj [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]]<ref name=":0">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/eu-countries/hungary_pl Węgry - Informacje o kraju UE] Unia Europejska</ref>. Greńczë z [[Rumùńskô|Rumùńską]], [[Ùkrajina|Ùkrajiną]], [[Słowackô|Słowacką]], [[Aùstriô|Aùstrią]], [[Słoweniô|Słowenią]], [[Chòrwackô|Chòrwacką]], ë [[Serbiô|Serbią]]. == Geògrafiô == * Pòłożenié: Leżë w w Westrzédny [[Eùropa|Eùropie]]. * wiéchrzëzna: 93.030 km² * Grańce: ** òglowô długòsc wszëtczich grańców: 2,106 km ** państwa, z jaczima mô grańce: [[Aùstriô]] 321 km; [[Chòrwackô]] 348 km; [[Rumùńskô]] 424 km; [[Serbiô]] 164 km; [[Słowackô]] 627 km; [[Słoweniô]] 94 km; [[Ùkrajina]] 128 km, 2,106 == Demografiô == * Lëdztwò: 9,827,455 mieszkańców (2025)<ref name=":1">[https://web.archive.org/web/20210812150943/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/hungary/#people-and-society Hungary] The World Factbook</ref> * Religie: [[Katolëcczi Kòscół|Rzimsko-katolëcczi Kòscół]] 27.5%, Grecko-katolëcczi 1.7%, jinsze katolëcczé wëznania 0.9%, kalwinizm 9.8%, [[Lëterstwò]] 1.8%, jinsze [[Chrzescëjaństwò|chrzescëjańsczé]] (w tim [[prawòsławié]]) 1.6%, jinsze 0.4%, bezbòżnictwò 16.1%, brak òdpòwiédzi w ankece 40.1%<ref name=":1" /> == Pòliticzny system == * pòliticzny ùstôw: parlamentarnô repùblika<ref name=":0" /> * Przédnik kraju: prezydent (Tamás Sulyok), reprezentacëjnô fónkcjô<ref name=":0" /> * Wëkònôwczô władza: rząd z premierã (Péter Magyar) na przódku<ref>[https://2015-2019.kormany.hu/en/doc/the-hungarian-state/the-government-and-commissioners/the-government The Government] Hungarian Goverment</ref> * Ùstawòdôwczô władza: jednojizbowi parlament - Nôrôdnô Gromada (199 nôleżników, wëbieranëch na 4 lata<ref>[https://www.parlament.hu/en/web/house-of-the-national-assembly/election-of-the-members-of-parliament Electing Members of the National Assembly] Hungarian National Assembly</ref>) * dëtk: forint (HUF) == Historiô == [[25 gòdnika]] 1000 madżarsczi ksażã Sztefón I kòrónował sã na króla ë pòwstało [[Królestwò Madżarsczi]]. W 1526 Madżarze pòniesli klãska w bitwie pòd Mochaczem, z jej przëczënë pòrénk Madżarsczi dòstał sã pòd władzã jimperium òsmańsczégò, zôpôd pòd władzã [[Mònarchiô Habsburgów|mònarchii Habsburgów]]<ref>[https://www.ebsco.com/research-starters/history/battle-mohacs Battle of Mohács] EBSCO</ref>. Procëm Aùstrie mioły mol nôrôdne pòwstania: Rakoczego (1703–1711) ë Zymk Lëdów (1848–1849)<ref name=":2">[https://www.idegenvezetok-veszprem.org/en/history-of-hungary.html History of Hungary] Tour guides Veszprém Hungary</ref>, òstateczné w 1867 Madżarskô zwëskałô aùtonomiã ë pòwstałë [[Aùstro-Madżarskô]]<ref name=":3">[https://history.state.gov/countries/hungary A Guide to the United States’ History of Recognition, Diplomatic, and Consular Relations, by Country, since 1776: Hungary]</ref>. Po I swiatowi wòjnie (1918) wspólne państwò ùstało jistniec ë Madżarskô stałô sã repùblikã<ref>[https://theorangefiles.hu/the-first-hungarian-republic/ The First Hungarian Republic] The Orange Files</ref>. Samòstójnota òstała ùznana na mòcë traktatu z Saint-Germain-en-Laye w 1919<ref name=":3" />. W 1920 krôj znowù stał sã mònarchią, le sledny król (ë czezer Aùstrie) Karól IV nie òstał dopùszczony do władzë a państwã rządzëł regent Miklós Horthy<ref>[https://encyklopedia.interia.pl/geografia-nauki-pokrewne/panstwa/news-wegry,nId,2025161 Węgry] Encyklopedia Interia</ref>. W 1920 na mòcë traktatu z Trianon krôj stracëł òk. 2/3 teritorium<ref name=":2" />. Òbczas II swiatowy wòjnie państwò biotkowało po starnie [[III Rzesza|III Rzeszy]], w 1944 przeszłë na starnã Aliantów. Po II swiatowi wòjnie mioł mol okres kòmùnizmù (m.jin. w 1956 bëłô pòwstanié lëdowe, brutalnie stłumione przez czerwòną armiã), a pò 1989 rokù stały sã demòkraticznym państwã jako Repùblika Madżarsczi<ref name=":2" />. Òd 2004 Madżarsko je nôleżnikã [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]]<ref name=":0" />. W 2011 przëjãto nową kònstitucëję, dze mionã państwa je Madżarskô<ref>[https://www.parlament.hu/documents/125505/138409/Fundamental+law/ Art. A kònstitucji]</ref>. == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Eùropa}} {{Euro}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Madżarskô| ]] [[Kategòrëjô:Eùropejsczé państwa]] 41l1gqo12zpihvf5p7iuhdsyrebzxc6 0 4628 213518 212110 2026-09-11T14:57:50Z Terrus38 14026 213518 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò| gwôsné miono = Κυπριακή Δημοκρατία | miono = Repùblika Cypersczi | miono-genitiw = Cypersczi | fana = Flag of Cyprus.svg| herb = Coat_of_arms_of_Cyprus_(old).svg | na karce = Cyprus_in_its_region_(claimed).svg| jãzëk = [[Grecczi jãzëk|grecczi]], turecczi | stolëca = Nikosiô | fòrma państwa = repùblika | wiéchrzëzna = 9.251 | procent-wòdë = – | lëdztwò = 1.170.125 | rok = 2017 | dëtk = [[Eùro]] | kòd dëtka = EUR | czasowô cona = +2 | swiãto = [[1 pazdzérznika]] | himn = Ὕμνος εἰς τὴν Ἐλευθερίαν (Himn do wolnotë) | kòd = cy | Internet = .cy | telefón = +357 |Prezydeńt=Nikos Christodulidis}} '''Cyper''' ({{jãz.|gr}} Κύπρος ''Kýpros'') – państwã na òstrowë w [[Strzódzemné Mòrze]] midzë [[Azjô|Azëjã]] i [[Eùropa|Eùropã]], krôj [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]]. Terenem spiérnim je [[Nordowi Cyper]], chtëren obznôjmił samòstójnotã. == Galeriô == <gallery mode="packed"> Òbrôzk:Cyprus Mediterranean Forests Ecoregion - Relief Map.png|Topografiô Cypru Òbrôzk:Carte_de_Chypre.svg|Gardë Cypru </gallery> == Òbaczë téż == * [[Nordowi Cyper]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Euro}} {{Eùropa}} {{Azjô}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Cyper| ]] [[Kategòrëjô:Eùropejsczé państwa]] [[Kategòrëjô:Azjatëcczé państwa]] m8dfz104orm1l9glqsz49872ia56b5m 0 5188 213519 203357 2026-09-11T14:58:02Z Terrus38 14026 213519 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Garten-Erdbeere_(Fragaria_x_ananassa).jpg|mały|Ògardowô pòtrôwnica]] [[Òbrôzk:2015, Fair Smaki Regionow, Poznan (truskawka kaszubska).JPG|mały|Kaszëbskô malëna]] [[Òbrôzk:Strawberry gariguette DSC03063.JPG|mały|''Fragaria x ananassa'']] [[Òbrôzk:Erdbeeren-WJP-2.jpg|mały]] '''Ògardowô pòtrôwnica''' (kaszëbskô malëna) - (''Fragaria × ananassa'' ''Fragaria × ananassa'', Syn. ''Fragaria × magna'') to je roscëna - miészańc - dwóch ôrtów pòtrôwniców z rodzëznë różowatëch (''Rosaceae'' Juss.). Na [[Kaszëbë|Kaszëbach]] bëlną wiéchrzëznã zabiérają te roscëznë. Òne mògą miec [[lécczi]]. Wiele ògardowëch pòtrôwniców mają gbùrze w òbéńdze [[Kaszëbsczé Pòjezerzé|Kaszëbsczégò Pòjezerzô]]. Je nawetka Kaszëbskô Stowôra Producentów Pòtrôwniców w [[Kamińca Szlacheckô|Kamińcë Szlachecczi]], a kaszëbskô malëna je achtnionô w [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]]. == Òbaczë téż == {{#categorytree:Różowaté|hideroot=on|mode=pages}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2009:313:0057:0058:PL:PDF Kaszëbskô malëna 2009] * [http://ec.europa.eu/agriculture/quality/door/registeredName.html?denominationId=1773 Kaszëbskô malëna w Eùropejsczi Ùnie] * [https://web.archive.org/web/20121109065750/http://wijhars.gdansk.pl/ wijhars w Gdynie] * [http://www.przyslijprzepis.pl/przepis/kaszebsczi-kuch-z-potrownica kaszëbsczi kùch z pòtrôwnicą] * [http://katalogznaczkow.net/index.php?pokaz=znaczki/szczegoly&id=5813 '' Truskawka Kaszubska'' (Kaszëbskô malëna) 2013] * https://mojestrone.com/artykul/tidzn-kaszbsczi-n2390440 [[Kategòrëjô:Różowaté]] kk5wkvrbjbx4zk7oguzydfbljbcjdo0 0 5355 213479 68550 2026-09-11T14:38:34Z Terrus38 14026 Usunięto przekierowanie do [[Òdra]] 213479 wikitext text/x-wiki {{ADR|pisënk}} 4f2zqce1d18i5a6fp5gvl9vttadg2j5 0 5544 213520 209232 2026-09-11T14:58:18Z Terrus38 14026 213520 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò| gwôsné miono = ''Schweiz, Confoederatio Helvetica''| miono = Szwajcarskô | miono-genitiw = Szwajcarsczi | fana = Flag of Switzerland (Pantone).svg| herb = Coat of Arms of Switzerland (Pantone).svg | na karce = LocationSwitzerland.png| mòtto = Unus pro omnibus, omnes pro uno| jãzëk = [[Miemiecczi jãzëk|miemiecczi]], [[Francësczi jãzëk|francësczi]], [[Italsczi jãzëk|italsczi]], [[jãzëk romansz]]| stolëca = Berno | fòrma państwa = repùblika | wiéchrzëzna = 41.290 | procent-wòdë = – | lëdztwò = 8 962 258 | rok = 2023 | dëtk = [[Szwajcarzczi frank]] | kòd dëtka = CHF | czasowô cona = +1 | swiãto = 1 zélnika Bundesfeiertag| himn = Szwajcarsczi Psalm | kòd = CH | Internet = .ch | telefón = +41 |Prezydeńt=Guy Parmelin }} '''Szwajcariô'''<ref>Felicja Baska-Borzyszkowska; Wojciech Myszk ''Jô w Kaszëbsczi, Kaszëbskô w swiece – dzél III – Ùczbòwnik do kaszëbsczégò jãzëka dlô IV etapù sztôłceniô''.</ref> abò '''Szwajcarskô''' (òficjalny akronim '''CH''', {{jãz.|la}} ''Confoederatio Helvetica'', Helvetia, {{jãz.|de}} ''Schweiz'', {{jãz.|fr}} ''Suisse'', {{jãz.|it}} ''Svizzera'', {{jãz.|rm}} ''Svizra,'' {{jãz.|gsw}} ''Schwiz'') – państwò w zôpadni [[Eùropa|Eùropie]]. Ji stolëcą je [[Berno]]. Szwajcarskô òd Wideńsczégò Kòngresù (1815) je neutalnym państwã. Kònféderacëjô przistąpiła do ÒZN w 2002 pò dobétnym referendum 52% głosów za. Nie je partã [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczé Ùnie]], ani [[Eùropejskô Ekònomicznô Zona|Eùropejsczé Ekònomiczné Zonë]]. Szwajcarskô je w [[Cona Schengen|Conie Schengen]], tak jak wszëtczi ji sąsôdzë, co òznaczô brak grańcznych kòntroli. == Jãzëczi == Szwajcarskô mô 4 ùrzãdné jãzëczi, [[Miemiecczi jãzëk|miemieczi]], [[Francësczi jãzëk|francësczi]], [[Italsczi jãzëk|italsczi]] ë [[romansch]]. Kònstitucëjë Kantonów ùsôdzają ùrzãdny jãzëk kantonu. Kòżdodzénnym jãzëkã Szwajcarów z miemieckojãzëcznych kantonów je [[alemańsczi dialekt]] zwôny w Szwajcarsczi ''Schwizerdütsch'', nyn dialekt je apartny w kôżdym kantonié ë nie je zrozumiôły przez lëdzë dlô chtërëch rôdną mòwą je sztandardny miemieczi ''Hochdeutsch''. == Galeriô == <gallery mode="packed"> Òbrôzk:Sprachen CH 2000 EN.svg|Jãzëkòwô kôrta Szwajcarsczi Òbrôzk:Bern_007_(35250800705).jpg|[[Berno]] Òbrôzk:United Nations Flags - cropped.jpg|[[Genf]] </gallery> == Òbaczë téż == * [[Kaszëbskô Szwajcariô]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Eùropa}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Eùropejsczé państwa]] [[Kategòrëjô:Szwajcarskô| ]] 5no8s8nqxyp3zjk8w5lssre26ze5ex5 0 7008 213521 209765 2026-09-11T14:58:26Z Terrus38 14026 213521 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:POL Kaszuby flag.svg|mały|[[Fana Kaszëbsczi|Kaszëbskô fana]]]] '''Fana ''' – płat sztofu gwësnégò sztôłtu i farwë przëmòcowonégò do drziwca<ref>Na spòdlim definicje: [https://sjp.pwn.pl/sjp/flaga;2459409.html flaga – słownik języka polskiego PWN]</ref>. Mòże miec [[godło]], [[symbòl|symbòle]], [[òbrôzk|òbrôzczi]]. Fana je rozpòznôwónym znakã państwa, [[gard|gardu]], òrganizacje czë jednostek np. administracëjnëch, wòjskòwich i jinszich. == Galeriô == <gallery> Òbrôzk:Wejherowo plac Wejhera, flaga kaszubska.jpg|Fana [[Kaszëbë|Kaszëb]] Òbrôzk:Polish flags on Trafalgar Square.jpg|Fana [[Pòlskô|Pòlsczi Repùbliczi]] Òbrôzk:European flag in Karlskrona 2011.jpg|Fana [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]] Òbrôzk:Wejherowo plac Wejhera.jpg|Fanë na placu Wejhera w [[Wejrowò|Wejrowie]] Òbrôzk:Buzz Aldrin and the U.S. Flag on the Moon (9460188482).jpg|Fana [[Zjednóné Kraje Americzi|Zjednónëch Stanów Americzi]] na [[Miesądz|miesądzu]] </gallery> == Òbaczë téż == * [[Fana Kaszëbsczi]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * https://kaszebsko.com/herb_godlo_flaga * https://kaszubskaksiazka.pl/wszystkie/1029-gra-biotka-o-fana-5904830304701.html [[Kategòrëjô:Fanë| ]] [[Kategòrëjô:Symbóle]] 88g9fo6fg8iquwofyahv94c8zxm3yly 213533 213521 2026-09-11T15:06:11Z Terrus38 14026 213533 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:POL Kaszuby flag.svg|mały|[[Fana Kaszëbsczi|Kaszëbskô fana]]]] '''Fana ''' – płat sztofu gwësnégò sztôłtu i farwë przëmòcowonégò do drzéwca<ref>Na spòdlim definicje: [https://sjp.pwn.pl/sjp/flaga;2459409.html flaga – słownik języka polskiego PWN]</ref>. Mòże zamikac w se herb, [[symbòl|symbòle]], [[òbrôzk|òbrôzczi]]. Fana je rozpòznôwalnym znakã państwa, [[gard|gardu]], òrganizacje czë jednostków np. administracyjnëch, wòjskòwëch i jinszich. == Galeriô == <gallery> Òbrôzk:Wejherowo plac Wejhera, flaga kaszubska.jpg|Fana [[Kaszëbë|Kaszëb]] Òbrôzk:Polish flags on Trafalgar Square.jpg|Fana [[Pòlskô|Pòlsczi Repùbliczi]] Òbrôzk:European flag in Karlskrona 2011.jpg|Fana [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]] Òbrôzk:Wejherowo plac Wejhera.jpg|Fanë na placu Wejra we [[Wejrowò|Wejrowie]] Òbrôzk:Buzz Aldrin and the U.S. Flag on the Moon (9460188482).jpg|Fana [[Zjednóné Kraje Americzi|Zjednónëch Stanów Americzi]] na [[Miesądz|miesądzu]] </gallery> == Òbaczë téż == * [[Fana Kaszëbsczi]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * https://kaszebsko.com/herb_godlo_flaga * https://kaszubskaksiazka.pl/wszystkie/1029-gra-biotka-o-fana-5904830304701.html [[Kategòrëjô:Fanë| ]] [[Kategòrëjô:Symbóle]] ifbgu7ggvg75h4ue4w7ysaa0c7qr25i 0 7082 213522 210593 2026-09-11T14:58:38Z Terrus38 14026 213522 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò |gwôsné miono = Црна Гора, Crna Gora |miono = Czôrnogóra |miono-genitiw = Czôrnogórë |fana = Flag of Montenegro.svg |herb = Coat of arms of Montenegro.svg |na karce =Europe_location_MNE.png |jãzëk = [[czôrnogórsczi]] |stolëca = Pòdgòrica |fòrma państwa = repùblika |wiéchrzëzna = 13 812 |procent-wòdë = 1,5 |lëdztwò = 614 249 |rok = 2018 |dëtk = Eùro |kòd dëtka = EUR |czasowô cona = +1 |swiãto = |himn = Oj, svijetla majska zoro <center>[[Òbrôzk:National Anthem of Montenegro.ogg]]</center> |kòd = ME, MNE |Internet = .me |telefón = +382 |Prezydeńt=Jakov Milatović |Premiéra=Milojko Spajić }} '''Czôrnogóra''' ({{jãz.|sr}}/czôrnogórsczi jãzëk: ''Црна Гора'', ''Crna Gora'') – państwò w pôłniowòpòrénkòwi [[Eùropa|Eùropie]], na zôpadze [[Bałkańsczi Półòstrów|Bałkańsczégò Półòstrowù]]. Grańczi z [[Chòrwacjô|Chòrwacją]], [[Bòsniô i Hercegòwina|Bòsnią i Hercegòwiną]], [[Serbiô|Serbią]], [[Kòsowò|Kòsowã]] i [[Albaniô|Albanią]]. Leżi na sztrądze [[Adriaticczé Mòrze|Adriaticczégò Mòrza]]. Czôrnogóra rëchli bëła związkòwą repùbliką [[Socjalistycznô Federacjowô Repùblika Jugosławie|Socjalistyczny Federacjowi Repùbliczi Jugosławie]] (1945-1992), Federacjowi Repùbliczi Jugosławie (1992-2003) i Serbie i Czôrnogórë (2003-2006). Pò referendum 21 maja 2006 Czôrnogóra zerwała federacjã z Serbią i ògłosëła pełną samòstójnotã 3 czerwińca 2006 rokù. 28 czerwińca 2006 rokù Czôrnogóra òsta przëjãtô do Òrganizacje Samòstójnëch Nôrodów jakno 192. nôleżnik, a òd 11 maja 2007 je nôleżnikã Radzëznë Eùropë<ref>[https://www.coe.int/web/portal/montenegro Member states: Montenegro], coe.int.</ref>. Òd gòdnika 2010 rokù mô sztatus kandidata do [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]], a òd 29 czerwińca 2012 warô akcesjowi proces<ref>[https://enlargement.ec.europa.eu/countries/montenegro_en Montenegro. Membership status: candidate country], enlargement.ec.europa.eu.</ref>. Òd 5 czerwińca 2017 nôleżi do NATO. Ùżiwô [[eùro]], nie bãdącë równak nôleżnikã eùroconë. Stolëcą i nôwikszim gardã je [[Pòdgòrica]]. Historiczną i kùlturalną stolëcą Czôrnogórë je Cetinje. == Geògrafiô == === Pòłożenié === Leżi w pôłniowòpòrénkòwi [[Eùropa|Eùropie]], na zôpadnëch [[Bałkańsczi Półòstrów|Bałkanach]], pòmidzë [[Adriaticczé Mòrze|Adriaticczim Mòrzã]] i [[Serbiô|Serbią]]. === Wiéchrzëzna === [[Òbrôzk:Montenegro_-_Location_Map_(2013)_-_MNE_-_UNOCHA.svg|mały|Kôrta Czôrnogórë]] * całownô: 13.812 km² * wiéchrzëzna lądu: 13.452 km² * wiéchrzëzna wòdów: 360 km² * môl na swiece wedle wiéchrzëznë: 162. === Lądowé grańce === * òglowô długòsc wszëtczich grańców: 680 km * państwa, z jaczima mô grańce: [[Albaniô]] 186 km, [[Bòsniô i Hercegòwina]] 242 km, [[Chòrwacjô]] 19 km, [[Kòsowò]] 76 km, [[Serbiô]] 157 km === Brzegòwô liniô === Czôrnogóra mô kòntinentalną brzegòwą liniã długòscë 293,5 km. Długòsc pieglëszczów – 73 km. W skłôd Czôrnogórë wchôdô 14 mòrsczich òstrowów. === Klimat === Czôrnogóra leżi w conie strzódzemnomòrsczégò klimatu. Je tuwò gòrąco i sëchò òb lato i jeséń, òb zëmã je dosc chłodno, bënë kraju je baro snieżësto. === Ùsztôłcenié terenu === [[Òbrôzk:Relief_map_of_Montenegro.png|mały|Fizycznô kôrta Czôrnogórë]] Teritorium Czôrnogórë mòżna pòdzelëc na trzë rëmie: ùbrzég Adriaticczégò Mòrza, dosc plaskati westrzédni dzél (dze leżą dwa nôwikszé gardë Pòdgòrica i Nikšić) i górsczi systemë pòrénkù Czôrnogórë. === Wësokòsc terenu === [[Òbrôzk:Bobotov_Kuk.jpg|mały|Nôwëższi czëp Czôrnogórë – (2 169 m n.r.m.)]] * strzédnô wësokòsc: 1 086 m n.r.m. * nôniższô wësokòsc: 0 m n.r.m. (Adriaticczé Mòrze) * nôwëższi czëp: 2 522 m n.r.m (Bobotov Kuk) === Gruńtë wedle ùżiwaniô === * rolné gruńtë 57,9% (w tim 33,7% òrnëch gruńtów) * lasë 31,6% (w 2011) == Lëdze i spòlëzna == === Pòpùlacjô === * wielëna lëdztwa: 614 249 (wôrtoscë szacowóné na lëpińc 2018) * môl na swiece wedle wielënë lëdztwa: 169. === Etniczné karna === [[Òbrôzk:MontenegroEthnic2011.PNG|mały|Etnicznô kôrta Czôrnogórë]] Wedle òglowégò spisënkù z 2011 rokù nôrodnoscowi skłôd w Czôrnogórze wëzdrzôł w taczi hewò spòsób: * Czôrnogórcë — 47,28% westrzód lëdzy, chtërny òkreslelë swòją etniczną przënôleżnosc * Serbòwie — 30,20 % * Bòsniacë — 9,16 % * Albańczicë — 5,16 % * Mùzułmanie — 4,28% * Cëgónie — 1,06 % * Chòrwacë — 1,02% === Jãzëczi === [[Òbrôzk:MontenegroLanguage2011.PNG|mały|Jãzëkòwô kôrta Czôrnogórë]] Òficjalnym jãzëkã je ód 2007 „[[czôrnogórsczi jãzëk]]”. Do 1992 rokù państwòwim jãzëkã Czôrnogóry był jãzëk serbòchòrwacczi, a tej – „serbsczi jãzëk ijekawsczégò dialektu”. Tak pòzwóny „czôrnogórsczi jãzëk” je pò richtoscë jednym òd standartizowónëch wariantów serbòchòrwacczégò jãzëkòwégò systemù i je wzôjno zrozëmiałi z serbsczim, chòrwacczim i bòsniacczim jãzëkã. W òglowim spisënkù z 2011 rokù mieszkańcë Czôrnogórë wëmieniwelë taczé rodné jãzëczi: * [[Serbsczi jãzëk|serbsczi]] — 44,67% * [[Czôrnogórsczi jãzëk|czôrnogórsczi]] — 38,51% * [[Bòsniacczi jãzëk|bòsniacczi]] — 6,17% * [[Albańsczi jãzëk|albańsczi]] — 5,49% * [[Serbòchòrwacczi jãzëk|serbòchòrwacczi]] — 2,11% * [[Cëgańsczi jãzëk|cëgańsczi]] — 0,85% * [[Chòrwaccczi jãzëk|chòrwacczi]] – 0,47% === Religijné karna === [[Òbrôzk:Kotor_-_Serbian_Orthodox_Church.JPG|mały|Serbskô prawòsławnô cerczew w gardze Kotor]] Wedle òglowégò spisënkù z 2011 rokù 74% lëdztwa słëchô do [[Prawòsławié|prawòsławnégò Kòscoła]]. 19,62% lëdztwa je mùzułmanama, 3,53% słëchô do [[Katolëcczi Kòscół|katolëcczégò Kòscoła]]. === Ùrbanizacjô === * mieskô pòpùlacjô: 66,8% (w 2018 r.) * wikszé miesczé westrzódczi: [[Pòdgòrica]] 150 977 mieszkańców, Nikšić 56 970, Herceg Novi 19 536, Pljevlja 19 489, Bar 17 727 (wedle òglowégò spisënkù z 2011 rokù) == Pòliticzny system == * òficjalnô pòzwa: Czôrnogóra (serbs., czôrnog.: ''Црна Гора / Crna Gora'') * pòliticzny ùstôw: parlamentarnô repùblika * stolëca: Pòdgòrica * czasowô cona: UTC+1 * państwowé swiãto: [[13 lëpińca]] (Dzéń Państwòwòscë) * nôrodny himn: „Oj, svijetla majska zoro” (''Ò jasnô majowô rzozo'') [[Òbrôzk:National_Anthem_of_Montenegro.ogg]] === Wëkònôwczô władza === * prezydent Milo Đukanović (òd 20 maja 2018) * premier Duško Marković (òd 28 lëstopadnika 2016) === Ùstawòdôwczô władza === Władzã ùstawòdôwczą sprôwiô jednojizbòwi parlament – Zéńdzenié Czôrnogórë (''Skupština Crne Gore''), jaczi skłôdô sã z 250 nôleżników wëbiérónëch na sztërëlatną kadencjã. == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bibliografiô == * [https://web.archive.org/web/20090912043835/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mj.html Czôrnogóra w „The World Factbook”] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Eùropa}} {{Eùro}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Eùropejsczé państwa]] pec9l3b14wchl2b6wpbv7i9zkwjbvn4 0 7886 213523 213352 2026-09-11T14:59:01Z Terrus38 14026 213523 wikitext text/x-wiki {{Infobox-dëtk |gwôsné miono= Eùro |miono= euro, евро, ευρώ |państwò=[[Òbrôzk:Flag of Europe.svg|border|20px]] eùrocona, a téż: * [[Òbrôzk:Flag of Andorra.svg|border|20px]] [[Andorra]] * [[Òbrôzk:Flag of Monaco.svg|border|20px]] [[Mònakò]] * [[Òbrôzk:Flag of San Marino.svg|border|20px]] [[San Marino]] * [[Òbrôzk:Flag of Vatican.svg|border|20px]] [[Watikan]] <small>Bez ùgòdë z EÙ:</small> * [[Òbrôzk:Flag of Montenegro.svg|border|20px]] [[Czôrnogóra]] * [[Òbrôzk:Flag of Kosovo.svg|border|20px]] [[Kòsowò]] |kòd ISO= EUR |céch= € |banknotë= 5, 10, 20, 50, 100, 200 €, 500 € |mònetë= 1, 2, 5, 10, 20 i 50 centów, 1 i 2 € |pòdzelenié= 1 € = 100 centów |jinfalacëjô= 2,6% <small>(strëmiannik 2026)</small><ref>[https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Inflation%20in%20the%20euro%20area Inflation in the euro area], ec.europa.eu.</ref> }}'''Eùro''' '''(EUR, €)''' – eùropejsczi dëtk, wprowadzóny w wikszoscë państw [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]], w plac môlowëch dëtków. 1 stëcznika 2002 rokù eùro zastãpiło dëtk w 12 krajach EÙ, wchôdającë do normalnégò òbrotu<ref name=":0">[https://european-union.europa.eu/institutions-law-budget/euro/history-and-purpose_pl Historia i powody wprowadzenia euro], european-union.europa.eu.</ref>. Rëchli, òd 1 stëcznika 1999 fùnksnérowało leno elektroniczno. Eùro je òficjalnym dëtkã w 21 krajach EÙ i òbjimô swòją òbéńdą wiãcy jak 350 mln Eùropejczików<ref name=":0" />: {| class="wikitable" |+ |{{Col2 |col1= * [[Aùstriô]] * [[Belgijskô]] * [[Bùłgariô]] * [[Chòrwackô]] * [[Cyper]] * [[Estóńskô]] * [[Fińskô]] * [[Francëjô]] * [[Greckô]] * [[Irlandëjô]] * [[Italskô]] * [[Lëtewskô]] |col2= * [[Luksembùrskô]] * [[Łotewskô]] * [[Malta]] * [[Miemieckô]] * [[Néderlandzkô]] * [[Pòrtugalskô]] * [[Słowackô]] * [[Słoweniô]] * [[Szpańskô]] }} |[[Òbrôzk:Eurozone main map.svg|centruj|bezramki|500x500px]] |} [[Òbrôzk:Eurozone.svg|mały|{{Legéńda|#003399|Państwa eùroconë}} {{Legéńda|#ffd617|Państwa Eùropejsczi Ùnie, jaczé nie dołãczëłë do conë eùro}} {{Legéńda|#da2131|Państwa, jaczé przëjãłë eùro bez ùgòdë z Eùropejską Ùnią}}]] Eùro je òficjalnym dëtkã téż w krajach, jaczé nie są partã Eùropejsczi Ùnie. W [[Andorra|Andorze]], [[Watikan|Watikanie]], [[San Marino]] i [[Mònakò]] eùro zastãpiło môlowi dëtk na spòdlim ùgòdë z EÙ, a [[Czôrnogóra]] i [[Kòsowò]] przëjãłë eùro jednostronowò{{Pòtrzébny przëpis}}. == Òbaczë téż == * [[Talôr]] * [[Wëdôwkòwi dëtk]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [http://www.bis-ans-ende-der-welt.net/Europa-B.htm Eùro] ([[Miemiecczi jãzëk|miemiecczi]]) ([[Angelsczi jãzëk|angelsczi]]) {{Eùro}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Eùropa]] [[Kategòrëjô:Ekònomiô]] kgp4f048zbc56xodeug7fjkbkh91g1f 0 8070 213524 164044 2026-09-11T14:59:10Z Terrus38 14026 213524 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:00 Bruxelles - Mont des Arts.jpg|thumb|Widzënk z Brukseli]] '''Bruksela''' - to je gard w [[Belgijskô|Belgijsce]] ë ji stolëca. Bruksela to je téż stolëca [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]]. * wiéchrzëzna: 161,38 km² * lëdztwò: 1 147 876 mieszkańców ([[2012]]) == Rozmajitoscë == Tu biwają [[Kaszëbi]] np. z leżnoscë òbchòdzonëch w ni Kaszëbsczich Dniów. Westrzód farwnëch flagów eùropejsczich regionów widzec mòże tedë kaszëbską. Pierszi rôz tak bëło w 2006 rokù, czej môłi knôpiczk, symbòl Brukselë – Manneken Pis, béł òblokłi w kaszëbsczé ruchna. Drëdżi raz, 2012 rokù, widzec bëło białczi z Karna Wiejsczich Gòspòdëniów z Żukòwa. Deją Kaszëbsczich Dniów w Brukselë je pòkôzanié òsoblëwòsców Kaszëb i tegò, że wôrt je je òdwiedzëc. Regionalné Bióro Wòjewództwa Pòmòrsczégò w Brukselë mòże pòmòc przë tim, żebë nie zabôcziwac ò kaszëbsczi spôdkòwiznie z ji apartną kùlturą, jãzëkã i rodą. {{stub}} [[Kategòrëjô:Belgijskô]] n7rh85w7483cvt4jmc153uc3dzztdt0 0 9213 213525 212098 2026-09-11T14:59:18Z Terrus38 14026 213525 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Logo of Eurocities.svg|mały|Logòtip]] '''EUROCITIES''' – stowôra wiôldżich miastów w Eùropie, chtërna zajimô sã procesã jintegracjë na równiznie môlowëch samòrządzënów. Ji célã je lobbòwanié w rozsądzënkòwëch krãgach [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]] na rzecz rozwiju eùropejsczich metropòliów, wprowôdzanié projektów tikającëch sã wespółdzejaniô i wëmianë doswiôdczeniów pòmidzë nôleżnikoma w òbjimie kùlturalno- spòlëznowégò i ekònomicznégò rozwiju, òchrónë rodë, a téż spòdlëczny òpieczi. M. jin. [[Gduńsk]] je w ni òd 1995 rokù. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Eùropa]] [[Kategòrëjô:Gduńsk]] 24qktlt2msi88izlz90h3plsidb5r44 0 10801 213526 204287 2026-09-11T14:59:25Z Terrus38 14026 213526 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:PKP.svg|mały|]] '''Polskie Koleje Państwowe SA (PKP SA)''' abò [[Kaszëbsczi jãzëk|pò kaszëbskù]] '''Pòlsczi Krajowi Ban Akcjowô Wëcmanizna''' – przédny banowi òperatora w [[Pòlskô|Pòlsce]]. Ta firma bëła czedës państwòwim òperatorã ''Polskie Koleje Państwowe'', ale terô òna je pòdzelonô na czile dzélów, bò tak trzeba w [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]]. Òni są w wëcmaniznie z państwã. M.jin. na [[Kaszëbë|Kaszëbach]] òni dzejają. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20160712184536/http://nowy.rozklad-pkp.pl/ http://nowy.rozklad-pkp.pl] {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Pòlskô]] [[Kategòrëjô:Ban]] hy9uqvkn0fue1f90qtgwxcsbu8fuxq4 0 11636 213527 209679 2026-09-11T14:59:42Z Terrus38 14026 213527 wikitext text/x-wiki <center>[[2017]] « [[2018]] « '''2019''' » [[2020]] » 2021</center> {{Rok w jinszich kalãdôrzach|2019}} '''2019''' / MMXIX – [[Przestãpny rok|rok nieprzestãpny]] (zwëczajny), pòczątk chtërnégò przëpôdł na [[wtórk]] pòdług [[Gregòriańsczi kalãdôrz|gregòriańsczégò kalãdôrza]]. Je to 2019 rok naszi erë (pò narodzenim [[Jezës Christus|Christusa]]), 19. rok trzecégò tësąclecô, 19. rok XXI stolatégò, 9. rok 2-égò dzesãcolecô XXI stolatégò. === Wëdarzenia === * [[Spòrt]]<br>'''8. Mundial Białk''' - Swiatowë Mésterstwa Białków w [[Bala]] (''FIFA Women’s World Cup 2019'') òdbëłë sã we Francji od 7 [[czerwińc]]a do 7 [[lëpińc]]a 2019 rokù. Zwëcãstwò dobëła reprezentacëjô [[USA]], drëdżi plac dobëła [[néderlandzkô]] reprezentacëjô, trzecy plac dobëła [[szwedzkô]] reprezentacëjô. Nôdgrodë Złoti Bali i Złotégò Bóta dobëła amerikańskô miónkôrka Megan Rapinoe, nôdgrodã Złoti Rãkawice dobëła néderlandzkô brómkôrka Sari Van Veenendaal, nôdgrodã Wrotnicë Turnejù dobëła brazylskô miónkôrka Cristiane Rozeira, nôdgrodã Nôlepszi Młodi Miónkôrczi dobëła miemieckô miónkôrka Giulia Gwinn, nôdgrodã Fair Play dobëła reprezentacëjô Francji. * [[Pòlitika]] - Welowanie do Eùroparlamentù òdbëło sã w państwech [[Eùropejskô Ùniô|EÙ]] od 23. do 27. môja 2019 rokù. === Ùmarlë === * [[14 stëcznika]] - zabiti òstôł [[Paweł Adamòwicz]], pòlsczi dzejôrz, pòlitikôrz i prezydent [[Gduńsk]]a. <br> <br> <hr> <center>'''↓''' '''Gregòriańsczi kalãdôrz na hewòtny rok''' '''↓'''</center> <center>[[2017]] « [[2018]] « '''2019''' » [[2020]] » 2021</center> {{Kalãdôrz roczny|2|0|3}} <br> <hr> <center>[[2017]] « [[2018]] « '''2019''' » [[2020]] » 2021</center> [[Kategòrëjô:XXI stolaté]] dnwtt625t80f1gop7uw3auzmxsjkm2x 0 11958 213528 211203 2026-09-11T14:59:51Z Terrus38 14026 213528 wikitext text/x-wiki {{Jãzëk|farwa=000066|iso1=ro|jãzëk=rumùńsczi|znankównik=Rumùńskô|kòd=ro|sil=RUM|iso3=ron|iso2=rum/ron|agencëjô=Academia Română|farba=ffffff|kraj, òbénda2=[[Rumùńskô]], [[Mòłdawskô]], [[Nadedniestrzé]] (jakò mòłdawsczi), Wojwodina ([[Serbiô]])|alfabét=[[Łacyńsczi alfabét|łacëzniany]], (cërëlicô jakò mòłdawsczi)|rodzëzna=[[Jindoeùropejsczé jãzëczi]] * [[romańsczé jãzëczi]] ** [[pòrénkòwòromańsczé jãzëczi]] ***'''Rumùńsczi jãzëk'''|môl=-|lëczba=kòl 24 milionów|kraj, òbénda1=[[Rumùńskô]], [[Mòłdawskô]], [[Madżarskô]], [[Ùkrajina]] ë jinsze|apartne miono=limba română|znankòwnik2=rumùńsczégò}} '''Rumùńsczi jãzëk''' ({{jãz.|ro}} ''limba română,'' ['limba ro’mɨnə]) – romańsczi jãzëk ùżiwôny przez 24 mln lëdzë 17,25 mln w [[Rumùńskô]], kòl 2,7 mln w [[Mòłdawiô|Mòłdawskô]], [[Szpańskô]] (kòl 2 mln), [[Italskô|Jitalskô]] (kòl 800 tys.), kòl 200 tës. w [[Izrael|Izraelu]], kòl 100 tës. w [[Serbiô|Serbjô]] ë kòl 400 tës. w [[Ùkrajina|Ùkrajinié]]. Do zôpisu tégò jãzëka ùżiwôna bëła cërëlicô do 1860, a dzys je łacëzniany alfabét (w [[Mòłdawiô|Mòłdawskô]] cërëlicô bëła do 1989, a w [[Nadedniestrzé|Nadedniestrzim]] (de iure Mòłdawskô) do dzys. W rumùńsczim je wiele słów słowiańsczich, np.: ''da'' (jo), ''ceas'' (gòdzina, òd słowa ''czas''), ''război'' (wòjna, òd {{jãz.|xpsi}} słowa ''*orzbojь''), ''nevastă'' (białka, {{jãz.|xpsi}} *nevěsta), ''duh'' (dëch, {{jãz.|xpsi}} *duxъ). Dzys slawizmë to 14% słów rumùńsczégò, le w XIX w. bëło jich pònôd 50%. Òd XIX w. rumùńsczi bëł reromanizowny, czëli rëmôjownié niromańsczich słów i zastãpòwanié jich romańsczimi słowami. [[Òbrôzk:Idioma_rumano.PNG|mały|Bëtnota rumùńsczégò]] W [[Kaszëbë|Kaszëbskô]] nie mòżnô studiowac rumùńsczéj filologji, le mòżnô w [[Pòlskô|Pòlsce]] w [[Poznań|Pòznaniù]] i [[Krakòwò|Krakòwié]]. == Geograficznô pòzycjonowanié == [[Òbrôzk:Knowledge_Romanian_Eastern_EU.png|mały|Znajemnota rumùńsczégò w [[Eùropejskô Ùniô|EÙ]], [[Mòłdawiô|Mòłdawskô]], [[Tëreckô|Tërcjô]] ë Wojwodinié]] === Rumùńskô === Wedle konstytucji [[Rumùńskô|Rumùsczi]] z 1991, rumùńsczi je ùrzãdnym jãzëkã w krôju. === Mòłdawskô === Òd 2013 ùrzãdnym jãzëka je rumùńsczi w latach 1992-2013 bëł to rumùńsczi mionowany mòłdawsczi, a do 1989 mòłdawsczi bëł zôpisëwôny cërëlicą ë tak je do dzys w niéùznôwónym [[Nadedniestrzé|Nadedniestrzim]]. === Wojwodina === Artikel 6 sztatutu Aùtonomicznégò Regionu Wojwodini mówi, że ùrzãdnymi jãzëkama regionu są [[Serbsczi jãzëk|serbsczi]], [[Madżarsczi jãzëk|madżarsczi]], [[Słowacczi jãzëk|słowacczi]], rumùńsczi ë [[Rusynsczi jãzëk|rusynsczi]]. W spisënku z 2002 1,5% lëdzë w Wojwodinié wëbralo rumùńsczi za rôdną mòwã. == Òbaczë téż == * [[Jãzëczi swiata]] * [[Francësczi jãzëk]] * [[Katalońsczi jãzëk]] * [[Italsczi jãzëk]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} [[Kategòrëjô:Romańsczé jãzëczi]] a37hjotka1o2hh2ggbwrf9ngndyznfy 0 12991 213529 200957 2026-09-11T15:00:49Z Terrus38 14026 213529 wikitext text/x-wiki {{Infobox pòliticznô òrganizacjô |miono= Eùropejskô Wspólnota Wãgla i Stalë |gwôsné miono= European Coal and Steel Community |lata jistnienia= 1952–2002 |fana= Flag of the European Coal and Steel Community 12 Star Version.svg |miono-genitiw= Eùropejsczi Wspólnotë Wãgla i Stalë |mòtto= |himn= |na karce= European Coal and Steel Community Map 1952.svg |jãzëk= |stolëca= [[Òbrôzk:Flag of Belgium.svg|border|20px]] [[Bruksela]]<br>[[Òbrôzk:Flag of France.svg|border|20px]] [[Sztrasbùrg]]<br>[[Òbrôzk:Flag of Luxembourg.svg|border|20px]] [[Luksembùrg (gard)|Luksembùrg]] |kònstitucjô= |Mònarcha= |Prezydeńt= |Premiéra= |data ùsôdzenia= 1952 |data lëkwidacji= 2002 |wiéchrzëzna= |procent-wòdë= |lëdztwò= |rok= |dëtk= |kòd dëtka= |czasowô cona= |swiãto= |kòd= |Internet= }} '''Eùropejskô Wspólnota Wãgla i Stalë''' – historicznô, pònadnôrodnô gòspòdarczô stowôra, jakô rozpòczãła eùropejską jintegracjã. Fónksnérowa w latach 1952–2002. Chùtkò pò [[II swiatowô wòjna|II Swiatowi Wòjnie]] zrozmiané òstało, że zniszczenia na taką miarã nie mògą w [[Eùropa|Eùropie]] sã pòwtarzac. Brëkòwné bëło téż rozrzeszenié òkùpacje [[Niemieckô|Niemiecczi]]. Nôpierwi [[Jean Monnet]] dôł ùdbã pòspólnégò, francëskò-miemiecczégò kòntrolowaniégò rënkù sërowinë, a na ùdba òsta rozszerzonô przez [[Robert Schuman|Roberta Schumana]], w jegò [[Plan Schumana|Planie]], na jinszé eùropejsczé kraje{{Pòtrzébny przëpis}}. 18 łżëkwiata 1951 rokù szesc krajów ([[Belgijskô|Belgiô]], [[Niemieckô]], [[Francëjô|Francëskô]], [[Italskô]], [[Luksembùrg]] i [[Néderlandzkô]]) pòdpisało ùgòdã ùsôdzającą Eùropejską Wspólnotã Wãgla i Stalë<ref>[https://op.europa.eu/pl/publication-detail/-/publication/6eccda0c-a66d-40a3-bc8c-6fc2ab41f9ef/language-pl Treaty establishing the European Coal and Steel Community - Title I - The European Coal and Steel Community - Article 4], op.europa.eu, 18 łżëkwiata 1951.</ref>. EWWiS pòwsta na cząd 50 lat i w 2002 rokù przesta jistniec<ref>[https://eur-lex.europa.eu/eli/treaty/ceca/art_97/sign/eng Treaty establishing the European Coal and Steel Community - Title IV - General provisions - Article 97], eur-lex.europa.eu.</ref>. Eùropejskô Wspólnota Wãgla i Stalë je òrganizacją pierwòszną dlô [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]], kò ji rozwij a rozkòscerzanié sã kùńc kùńców doprowadzëłe do ùsadzeniô EÙ. == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Eùropa]] [[Kategòrëjô:Pòliticzné òrganizacje]] 5v7li38i9nrxqnhksa0urpbbsmwyya2 0 13078 213530 202706 2026-09-11T15:01:02Z Terrus38 14026 213530 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Schuman Plan Meeting - DPLA - 3e99610dcd547e30c6838abbd8e11999.jpg|mały|Pòtkanié, gdze Schuman ògłosył swój plan]] '''Plan Schumana''' – plan pierszi eùropejsczi integracje, ùsadzony przez minystra zagrańcowëch zachów Francësczi [[Robert Schuman|Roberta Schumana]], w wëspółrobòce z [[Jean Monnet|Jeanã Monnetã]]. Przedstawiony 9 maja 1950 rokù w Pariżu. Plan béł ùdbą jintegracje wëróbkù wãgla i stalë w [[Niemieckô|Federalny Repùblice Niemiecczi]] i [[Francëjô|Francësczi]]. Plan miôł zrzeszëc te dwa kraje ekònomiczno i zjintegrowac przemësł Zôpôdny Niemiecczi z jinszima gòspòdarkama Eùropë, co miało chronic przed wòjną. Plan miôł téż pòprawic jakòsc żëcégò. Plan Schumana béł pòczątkã eùropejsczi integracje i pòzwòlił na ùsadzenié [[Eùropejskô Wspólnota Wãgla i Stalë|Eùropejsczi Wspólnotë Wãgla i Stalë]], co pózni dało [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejską Ùniã]]. == Historiô == [[Òbrôzk:Robert Schuman 1958 Portrait.jpg|mały|Robert Schuman (1958)]] W 1950 rokù państwa [[Eùropa|Eùropë]] wcyg czëłë skùtczi [[II swiatowô wòjna|II Swiatowi Wòjnë]], a na swiece zôs pòwstawałë nowé sztridë. Karno eùropejsczich pòlitików, chcącë òchronic eùropejsczé państwa przed nastãpnyma zwadama, naczãło twòrzëc wizjã zjednóny Eùropë, pòdług jaczi państwa miałë pòspólno zarzãdzac nôwôżniészima partama gòspòdarczi. Dzãka temù wòjna mia bëc prosto niemòżebnô. Przédno mia to bëc wspólnota wëróbkù wãgla i stalë. Dba mia ùwôżanié w rządach [[Francëjô|Francje]], [[Niemieckô|Zôpôdny Niemiecczi]], [[Italskô|Italsczi]], [[Néderlandzkô|Néderlandzczi]], [[Belgijskô|Belgie]] i [[Luksembùrg|Luksembùrga]]. 9 maja 1950 rokù minyster zagrańcowëch zachów Francje, [[Robert Schuman]], w swòji deklaracje zapòwiôdô ùsadzenié Wspólnotë Wãgla i Stalë<ref>[https://www.consilium.europa.eu/pl/schuman-declaration/ Deklaracja Schumana. Początki Unii], consilium.europa.eu.</ref>. 18 łżëkwiata 1951 rokù pòdpisónô je Pariskô Ùgòda (ò ùsadzenim [[Eùropejskô Wspólnota Wãgla i Stalë|EWWiS]]) przez szesc państw na 50 lat<ref>[https://www.europarl.europa.eu/about-parliament/pl/in-the-past/the-parliament-and-the-treaties/treaty-of-paris Traktat paryski], europarl.europa.eu.</ref>. Na mòcë ùgòdë pòwstałë: Wësokô Wëszëzna, Pòspólnô Gromada, Specjalnô Radzëzna Minystrów i Tribùnôł Sprawiedlëwòtë. W roczëznã przedstawieniô planu Schumana, 9 maja, w [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]] fejrëje sã Dzéń Eùropë. == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bibliografiô == * [https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59/schuman-declaration-may-1950_pl ''Deklaracja Schumana – maj 1950 r.''], european-union.europa.eu. * [https://www.consilium.europa.eu/pl/schuman-declaration/ ''Deklaracja Schumana. Początki Unii''], consilium.europa.eu. == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Eùropejskô Ùniô]] rqlglha7r4xl162snfms5gedximoj31 0 13081 213531 202705 2026-09-11T15:01:17Z Terrus38 14026 213531 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Tablica_rejestracyjna_samochodu_w_Polsce_DSC03374.jpg|mały|Pòlskô rejestracjowô tôfla z eùrobandã.]] [[Òbrôzk:VW Golf Belgium plate European institutions (45230290431).jpg|mały|Belgijskô rejestracjowô tôfla z eùrobandã.]] [[Òbrôzk:Arthur, Busworld Europe 2023, Brussels (P1140422).jpg|mały|Niemiecczi aùtobùs z tôflą z eùrobandã.]] [[Òbrôzk:Mapa-euproplates.png|mały|Kôrta tôflów z eùrobandã.]] '''Eùroband''' – mòdri pas z eùropejską faną i céchã państwa, jaczi je pò lewi starnie rejestracjowi tôflë. Fónksnérëje w państwach [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]], je na tôflach w kòżdim nôleżnikòwim państwie (deade nie je òbrzészkòwi w [[Duńskô|Duńsce]] i [[Fińskô|Fińsce]]). Wprowadzony rozpòrzãdzenim Radzëznë EÙ nr 2411/98 z 3 smùtana 1998 rokù<ref>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/ALL/?uri=CELEX%3A31998R2411 Council Regulation (EC) No 2411/98 of 3 November 1998 on the recognition in intra-Community traffic of the distinguishing sign of the Member State in which motor vehicles and their trailers are registered], eur-lex.europa.eu, 3 smùtana 1998.</ref>, zaprojektowóny na spòdlim wëzdrzatkù tôflów m.jin. w [[Niemieckô|Niemiecczi]]<ref>[https://web.archive.org/web/20070213201150/http://www.worldlicenseplates.com/world/EU_D6XX.html GERMANY. 1994 series], worldlicenseplates.com.</ref>. {| class="wikitable" style="width:50%" |+Eùroband w państwach EÙ !Państwò !Eùroband !Przëkłôd |- |[[Òbrôzk:Flag_of_Belgium_(civil).svg|tło|20x20px]][[Belgijskô|Belgiô]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-B.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:Belgium_taxi_license_plate.jpg|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_France.svg|tło|20x20px]][[Francëjô|Francëskô]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-F.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:License_plate_of_France_04.jpg|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_the_Netherlands.svg|tło|20x20px]][[Néderlandzkô]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-NL.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:46-GZB-8_license_plate_of_the_Netherlands.JPG|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_Luxembourg.svg|tło|20x20px]][[Luksembùrg]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-L.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:Government_license_plate_Luxembourg.jpg|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_Germany.svg|tło|20x20px]][[Niemieckô]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-D.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:Bundesfinanzverwaltung_license_plate_of_Germany.jpg|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_Italy.svg|tło|20x20px]][[Italskô]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-I.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:Italian_license_plate_current_series.jpg|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_Denmark.svg|tło|20x20px]][[Dëńskô]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-DK.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:Danish_Parrot_License_Plate_EU.jpg|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_Ireland.svg|tło|20x20px]][[Irlandiô|Irlandzkô]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-IRL.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:2020_Irish_license_plate.jpg|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_Greece.svg|tło|20x20px]][[Greckô]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-GR.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:License_plate_Greece_trailer_EU.JPG|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_Spain.svg|tło|20x20px]][[Szpańskô]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-E.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:Spain,_Taxi_license_plate_front.jpg|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_Portugal.svg|tło|20x20px]][[Pòrtugalskô]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-P.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:2020_Portugal_license_plate_example.jpg|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_Austria.svg|tło|20x20px]][[Aùstriô|Óstriackô]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-A.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:DSC05448_BH-68330_Austrian_License_Plate,_Bundesheer,_2023-10.jpg|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_Finland.svg|tło|20x20px]][[Fińskô]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-FIN.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:Finland_registration_plate_2007.jpg|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_Sweden.svg|tło|20x20px]][[Szwedzkô|Szwédzkô]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-S.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:License_plate_of_Sweden_HKA_002_(2023).jpg|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_Cyprus.svg|tło|20x20px]][[Cyper]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-CY.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:Cyprus_truck_plate_NPZ621_(2).jpg|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_Czech_Republic.svg|tło|20x20px]][[Czeskô Repùblika|Czeskô]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-CZ.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:Czech_plate_1UN8518.jpg|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_Estonia.svg|tło|20x20px]][[Estoniô]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-EST.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:Estonia_license_plate.jpg|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_Lithuania.svg|tło|20x20px]][[Lëtwa|Lëtewskô]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-LT.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:Lithuania_license_plate_transit.jpg|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_Latvia.svg|tło|20x20px]][[Łotwa]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-LV.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:License_plate_of_Latvia_ND-3881_(2023).jpg|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_Malta.svg|tło|20x20px]][[Malta]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-M.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:Current_Malta_license_plate.jpg|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_Poland.svg|tło|20x20px]][[Pòlskô]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-PL.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:Poland_(PL)_European_Union_license_plate.jpg|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_Slovakia.svg|tło|20x20px]][[Słowackô]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-SK.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:AE-ZAKMI_(Slovak_personalized_car_registration_plate_2023).jpg|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_Slovenia.svg|tło|20x20px]][[Słoweniô|Słoweńskô]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-SLO.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:License_plate_of_Slovenia.JPG|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_Hungary.svg|tło|20x20px]][[Madżarskô]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-H.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:HU_normal_AABP022.jpg|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_Bulgaria.svg|tło|20x20px]][[Bùłgariô|Bùłgarskô]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-BG.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:Bulgaria_new_vehicle_license_plate.jpg|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_Romania.svg|tło|20x20px]][[Rumùńskô]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-RO.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:Romania_police_license_plate.jpg|tło|150x150px]] |- |[[Òbrôzk:Flag_of_Croatia.svg|tło|20x20px]][[Chòrwackô]] | align="center" |[[Òbrôzk:EU-section-with-HR.svg|tło|44x44px]] | align="center" |[[Òbrôzk:Registration-plate_zagreb.jpg|tło|150x150px]] |} == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Eùropejskô Ùniô]] dydslms7p0gt24pud9sbvkpnxjpicjn 0 13087 213532 202042 2026-09-11T15:01:53Z Terrus38 14026 Usunięto przekierowanie do [[Eùropejskô Ùniô]] 213532 wikitext text/x-wiki {{ADR|pisënk}} 4f2zqce1d18i5a6fp5gvl9vttadg2j5 0 13790 213534 212264 2026-09-12T10:50:30Z DawnyTest 14843 213534 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:REUNIÓN CON EL REY DE NORUEGA HARALD V Y HAAKON MAGNUS, PRÍNCIPE HEREDERO DE NORUEGA. OSLO, 10 DE DICIEMBRE DE 2025. (54976285370) (cropped).jpg|mały|Harald V w 2025]] '''Harald V''' (ùr. 21 gromicznika 1937 w [[Skaugum]], zm. 28 zélnika 2026 w [[Oslo]]) – król [[Norweskô|Norwesczi]] òd 17 stëcznika 1991 do smiercë. Bëł to pierszi òd 567 lat mònarcha ùrodzony na norwesczi zemie<ref name=":0">''[https://www.royalcourt.no/the-royal-house-of-norway/his-majesty-the-king/the-biography-of-king-harald The biography of King Harald]'' [online], www.royalcourt.no [dost. 2026-08-16].</ref>. Bëł sënã króla [[Òlaf V|Òlafa V]] ë jegò białczi Martë Bernadottë<ref name=":0" />. Òd 1968 bëł żeniałi z Sonją Haraldsen, z chtërną mioł dwòje dzecy: Martã Ludwikã (ur. 1971) ë [[Haakon VIII|Haakona Magnusa]] (ur. 1973)<ref name=":0" />. Trzëkrotno brôł ùdzél (w 1964, 1968 i 1972) w Òlimpijsczich Miónkach jakno żeglôrz<ref>''[https://plejada.pl/rodzina-krolewska/harald-v-krol-ktory-lamie-konwenanse-i-jest-uwielbiany-przez-norwegow/dnhs56w Kim jest Harald V? Poznaj "ludzkiego" króla Norwegii]'' [online], Plejada.pl, 21 gromicznika 2022 [dost. 2026-08-16].</ref>. W 1995 prezydent [[Léch Wałãsa]] wëapartnił go [[Order Biôłégò Orła|Orderã Biôłégò Orła]]<ref>[https://www.dziennikustaw.gov.pl/mp/1995/s/24/291 M.P. z 1995 r. Nr 24, poz. 291] ([https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WMP19950240291 ISAP])</ref>, a w 1996 ë 2012 król òdwiedzył [[Pòlskô|Pòlskã]]<ref>''[https://tvn24.pl/tvnwarszawa/najnowsze/krol-norwegii-z-dwudniowawizyta-w-warszawie-ls48543 Król Norwegii z dwudniowąwizytą w Warszawie]'' [online], tvn24.pl, 9 maja 2012 [dost. 2026-08-16].</ref>. Pò jegò smiercë królã Norwesczi òstał syn [[Haakon VIII]]. == Galeriô == <gallery mode="packed"> Òbrôzk:92. Kronprinsesse Märtha med prins Harald_-_no-nb digifoto 20160108 00289 bldsa pk kgl0027.jpg|1937 Òbrôzk:164. Prins Harald_-_no-nb digifoto 20160108 00336 bldsa pk kgl0036.jpg|1940 Òbrôzk:139. Prins Harald_-_no-nb digifoto 20160108 00334 bldsa pk kgl0090.jpg|1945 Òbrôzk:117. H.K.H. Prins Harald_-_no-nb digifoto 20160111 00010 bldsa pk kgl0080.jpg|1956 abò 1957 Òbrôzk:Crown Prince Harald of Norway.jpg|1959 Òbrôzk:Kong Harald åpner Sametinget 1993 (cropped).jpg|1993 Òbrôzk:Harald V of Norway in Slovenia in 2011 (crop).jpg|2011 </gallery> == Òbaczë téż == {{Col2 |col1= === Pòłączoné témë === * [[Norweskô]] |col2= === Mònarchòwie === {{#categorytree:Mònarchòwie|hideroot=on|mode=pages}} }} == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Òficjalnô starna}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Mònarchòwie Norwesczi]] 2evhfi4pccp4uday6uc4x8v4457h3tq 0 13946 213480 2026-09-11T14:39:11Z Terrus38 14026 Przeczérowanié do [[Òdra]] 213480 wikitext text/x-wiki #TAM [[Òdra]] 3nfqughbx8ogojebv2u2il9a82jmqnr