Википеди cvwiki https://cv.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%C4%95%D0%BF_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter Медиа Ятарлă Сӳтсе явасси Хутшăнакан Хутшăнаканăн канашлу страници Википеди Википеди сӳтсе явмалли Ӳкерчĕк Ӳкерчĕке сӳтсе явмалли MediaWiki MediaWiki сӳтсе явмалли Шаблон Шаблона сӳтсе явмалли Пулăшу Пулăшăва сӳтсе явмалли Категори Категорине сӳтсе явмалли TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk Чӑвашсем 0 980 874995 836826 2026-06-22T08:31:38Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874995 wikitext text/x-wiki {{Пĕлтерĕшсем|Чăваш (ял)}} {{Пĕлтерĕшсем|Чăвашсем (пĕлтерĕшсем)}} {{Халăх | ячĕ = '''Чăвашсем''' | ӳкерчĕк = {{image array|perrow=5|width=60|height=70 | image1 = I_Y_Yakovlev.jpg| caption1 = [[Яковлев Иван Яковлевич|Иван Яковлев]] | image2 = Andriyan Nikolayev 1976.jpg| caption2 = [[Николаев Андриян Григорьевич|Андриян Николаев]] | image3 = K.Ivanov.jpg| caption3 = [[Иванов Константин Васильевич|Константин Иванов]] | image4 = Sespel.jpg| caption4 = [[Çеçпĕл Мишши]] | image5 = Vera Kuzmina.jpg| caption5 = [[Кузьмина Вера Кузьминична|Вера Кузьмина]] | image6 = Николай Фёдоров, 30 марта 2015 года.jpeg| caption6 = [[Фёдоров Николай Васильевич|Николай Фёдоров]] | image7 = Aigi g n.jpg| caption7 = [[Айхи Геннадий Николаевич|Геннадий Айхи]] | image8 = MarcovBS.gif| caption8 = [[Марков Борис Семёнович|Борис Марков]] | image9 = Iakinf Bichurin.jpg| caption9 = [[Бичурин Никита Яковлевич|Иакинф]] | image10 = Pavlova_nv.jpg| caption10 = [[Павлова Надежда Васильевна|Надежда Павлова]] | image11 = Vasily_Chapayev_001.jpg| caption11 = [[Чапаев Василий Иванович|Васлий Чапаев]] | image12 =| caption12 = [[Кокель Алексей Афанасьевич| Алексей Кокель]] | image13 = Юхма_Мишши.jpg| caption13 = [[Юхма Мишши]] | image14 = Volkov G N.jpg| caption14 = [[Волков Геннадий Никандрович |Геннадий Волков]] | image15 = Maximov-Koshkinsky.jpg| caption15 = [[Максимов-Кошкинский Иоаким Степанович|Иоаким Максимов]] | image16 = Kuri Vanter.png| caption16 = [[Кури Вантер]] | image17 = Рекеев_Алексей_Васильевич.jpg| caption17 = [[Рекеев Алексей Васильевич| Алексей Рекеев]] | image18 = Prasscky Vitti.jpg| caption18 = [[Праски Витти]] | image19 = Peter Husankay.jpg| caption19 = [[Петĕр Хусанкай]] | image20 = Zolotov nikolai.jpg| caption20 = [[Ют Николай Яковлевич|Николай Золотов]] | image21 = Magnitskiy.jpg| caption21 = [[Магницкий Василий Константинович|Василий Магницкий]] | image22 = Husangay.jpg| caption22 = [[Хусанкай Атнер Петрович|Атнер Хусанкай]] | image23 = Hristoforov.jpg| caption23 = [[Христофоров Иван Иванович|Иван Христофоров]] | image24 = Yaklashkin.jpg| caption24 = [[Яклашкин Морис Николаевич|Морис Яклашкин]] | image25 = Yakovlev.VN.jpg| caption25 = [[Яковлев Валерий Николаевич|Валерий Яковлев]] }} | анлăшĕ = | алпусни = | тăван ячĕ = чăваш (пĕр хис.), чăвашсем (нум. хис.) | йышĕ = ~ 1,5 млн | вырнаçăвĕ = {{РФ ялавĕ}} [[Раççей Федерацийĕ]]: <br /> &nbsp;1&nbsp;435&nbsp;872 (2010 çыр.)<ref name="2010 çыр.">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года]</ref>, 1&nbsp;637&nbsp;094 (2002 çыр.)<ref name="perepis">{{cite web|author=|datepublished=|url=http://www.perepis2002.ru/content.html?id=11&docid=10715289081463|title=Всероссийская перепись населения 2002 года|lang=|publisher=|accessdate=2009-12-24|archiveurl=http://www.webcitation.org/616BvJEEv|archivedate=2011-08-21}}</ref><ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php Всероссийская перепись населения 2002 года. Национальный состав населения по регионам России]</ref><br /> * {{Чăваш Республикин ялавĕ}}[[Чăваш Республики]]:<br /> &nbsp;814&nbsp;750 (2010)<ref name="2010 çыр."/>, 889 268 (2002)<ref name="perepis" /> * {{Тутарстан ялавĕ}} [[Тутарстан]]:<br /> &nbsp;116&nbsp;252 (2010)<ref name="2010 çыр."/>, 126 532 (2002)<ref name="perepis" /> * {{Пушкăртстан ялавĕ}} [[Пушкăртстан]]:<br /> &nbsp;107&nbsp;450 (2010)<ref name="2010 çыр. "/>, 117 317 (2002)<ref name="perepis" /> * {{Чĕмпĕр облаçĕн ялавĕ}} [[Чĕмпĕр облаçĕ]]:<br /> &nbsp;94&nbsp;970 (2010)<ref name="2010 çыр."/>, 111 316 (2002)<ref name="perepis" /> * {{Самар облаçĕн ялавĕ}} [[Самар облаçĕ]]:<br /> &nbsp;84&nbsp;105 (2010)<ref name="2010 çыр."/>, 101 358 (2002)<ref name="perepis" /> * {{Мускав ялавĕ}} [[Мускав]]:<br /> &nbsp;14&nbsp;313 (2010)<ref name="2010 çыр."/>, 16 011 (2002)<ref name="perepis" /> * {{Хантă-Манси автономи тăрăхĕн ялавĕ}} [[Хантă-Манси автономи тăрăхĕ — Югра]]:<br /> &nbsp;13&nbsp;596 (2010)<ref name="2010 çыр."/>, 15 261 (2002)<ref name="perepis" /> * {{Ялав|Ăренпур облаçĕ}} [[Ăренпур облаçĕ]]:<br /> &nbsp;12&nbsp;492 (2010)<ref name="2010 çыр."/>, 17 211 (2002)<ref name="perepis" /> * {{Мускав облаçĕн ялавĕ}} [[Мускав облаçĕ]]:<br /> &nbsp;12&nbsp;466 (2010)<ref name="2010 çыр."/>, 12 530 (2002)<ref name="perepis" /> * {{Сарăту облаçĕн ялавĕ}} [[Сарăту облаçĕ]]:<br /> &nbsp;12&nbsp;261 (2010)<ref name="2010 çыр."/>, 15 956 (2002)<ref name="perepis" /> * {{Красноярск Ен ялавĕ}} [[Красноярск Ен]]:<br /> &nbsp;11&nbsp;036 (2010)<ref name="2010 çыр."/>, 16 859 (2002)<ref name="perepis" /> {{Казахстан ялавĕ}} [[Казахстан]]: 7 301 (2009 çыр.)<ref name="Каз2009">[http://www.stat.kz/p_perepis/Pages/default.aspx Агентство Республики Казахстан по статистике. 2009 çыр.] ([http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/Нац состав.rar Национальный состав населения].rar)</ref><ref>В 1989 году — 22 305 чувашей в Казахской ССР: [http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=5 Демоскоп. Каз. ССР 1989]</ref><br /> * [[Караганда облаçĕ]]: 2 377 (2010 çыр.)<ref name="Kz2010">[http://www.stat.kz/publishing/DocLib4/2010/Демография/Bull_Hsany2010.rar Численность населения по областям, городам и районам, полу и отдельным возрастным группам, отдельным этносам на 1 января 2010 года]</ref> * [[Кустанай облаçĕ]]: 1 437 (2010)<ref name="Kz2010"/> * [[Çурçĕр Казахстан облаçĕ]]: 1 037 (2010)<ref name="Kz2010"/> * [[Павлодар облаçĕ]]: 909 (2010)<ref name="Kz2010"/> * [[Актюба облаçĕ]]:345 (2010)<ref name="Kz2010"/> {{Украина ялавĕ}} [[Украина]]: 10 593 (2001 çыр.)<ref>[http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/ Всеукраїнський перепис населення 2001. Русская версия. Результаты. Национальность и родной язык.]</ref><ref name=joshua /><br /> * [[File:Flag of Crimea.svg|22px]] [[Крым Автономи Республики|Крым Республики]]:: 2 171 (2001 ç.) * [[File:Flag of Donetsk Oblast.svg|22px]] [[Донецк облаçĕ]]: 1 293 (2001 ç.) * [[File:Flag of Luhansk Oblast.png|22px]] [[Луганск облаçĕ]]: 1 060 (2001 ç.) * [[File:Flag of Dnipropetrovsk Oblast.svg|22px]] [[Днепропетровск облаçĕ]]: 781 (2001 ç.) * [[File:Flag of Zaporizhia Oblast.svg|22px]] [[Запорожь облаçĕ]]: 600 (2001 ç.) * [[File:Flag of Kharkiv Oblast.svg|22px]] [[Харьков облаçĕ]]: 560 (2001 ç.) * [[File:Flag of Odesa Oblast.svg|22px]] [[Одесса облаçĕ]]: 535 (2001 ç.) * [[File:Flag of Sevastopol.svg|22px]] [[Севастополь]]: 508 (2001 ç.) {{Узбекистан ялавĕ}} [[Узбекистан]]: 10 074 (1989 çыр.)<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=4 Демоскоп. Уз. ССР. 1989]</ref> е 14000<ref name=joshua>[http://www.joshuaproject.net/peoples.php?peo3=11382 Chuvash Ethnic People in all Countries]</ref><br /> {{Беларуç ялавĕ}} [[Беларуç]]: &nbsp;&nbsp;1&nbsp;277 (2009 çыр.)<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic2009.htm Национальный состав населения Белоруссии, её областей и районов. Перепись 2009]</ref> <br /> {{Кăркăсстан ялавĕ}} [[Кăркăсстан]]: 848 (1999 ç.)<ref name=joshua /><ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/2005/0197/analit04.php/ Демографические тенденции, формирование наций и межэтнические отношения в Киргизии в 1926—2000 г. Демоскоп]</ref><br /> {{Туркменистан ялавĕ}} [[Туркменистан]]: 2 281 (1989 çыр.)<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=14 Демоскоп. Туркмен. ССР. 1989]</ref> е 3600<ref name=joshua /><br /> {{Молдави ялавĕ}} [[Молдави]]: 1 204 (1989 çыр.)<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=9 Демоскоп. МССР. 1989]</ref> е 1 000<ref name=joshua /><br /> {{Литва ялавĕ}} [[Литва]]: 687 (1989 çыр.)<ref name=joshua /><ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=8 Демоскоп. Лит. ССР. 1989]</ref><br /> {{Эстони ялавĕ}} [[Эстони]]: 495 (2000 çыр.)<ref>[http://pub.stat.ee/px-web.2001/I_Databas/Population_census/08Ethnic_nationality._Mother_tongue._Command_of_foreign_languages/08Ethnic_nationality._Mother_tongue._Command_of_foreign_languages.asp Статкомитет Эстонии Национальный состав населения Перепись 2000 г.] ([http://pub.stat.ee/px-web.2001/Dialog/varval.asp?ma=PC225&ti=POPULATION+BY+ETHNIC+NATIONALITY%2C+MOTHER+TONGUE+AND+CITIZENSHIP&path=../I_Databas/Population_census/08Ethnic_nationality._Mother_tongue._Command_of_foreign_languages/&lang=1])</ref><br /> {{Грузи ялавĕ}} [[Грузи]]: 542 (1989 çыр.)<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=6 Демоскоп. Груз. ССР 1989]</ref><br /> {{Латви ялавĕ}} [[Латви]]: 534 (2011 хаклавĕ)<ref name="LV.01,07,11">[http://archive.is/20120707165953/data.csb.gov.lv/Dialog/varval.asp?ma=TSK11-03&ti=TSK11-03.+IEDZ%CEVOT%C2JU+NACION%C2LAIS+SAST%C2VS&path=../DATABASE/tautassk_11/2011.gada%20tautas%20skait%EE%F0anas%20provizoriskie%20rezult%E2ti/&lang=16 Tabula: TSK11-03. IEDZĪVOTĀJU NACIONĀLAIS SASTĀVS<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{ref-lv}}</ref><br /> {{Азербайджан ялавĕ}} [[Азербайджан]]: 489 (1989 çыр.)<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=7 Демоскоп. Аз. ССР 1989]</ref><br /> {{Таджикистан ялавĕ}} [[Таджикистан]]: 200 (2000 çыр.)<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/2005/0191/analit05.php Итоги переписи населения Таджикистана 2000 года: национальный, возрастной, половой, семейный и образовательный составы]</ref> е 3 400<ref name=joshua /> | çухалнă = | архкультура = | чĕлхе = [[Чăваш чĕлхи|чăваш]] | расă = | тăванла = [[тĕрĕксем]] | кĕрет = | унăн шутĕнче = [[Вирьял]], [[анатри]], [[анат енчи]] | генезис = [[пăлхарсем]] }} [[Ӳкерчĕк:Chuvash-live.gif|thumb|400px|Чăвашсем йышлă пурăнакан вырăнĕсем]] '''Чăвашсем''' (Чăваш халăхĕ, пĕрреллĕ хисепре ''чăваш''), — тĕпрен илсен Атăл-Урал регионĕнче пурнакан [[халăх]]. [[Этнос]]. Тĕрĕк ушкăнне, алтай йышне кĕрекен [[чăваш чĕлхи]]пе калаçаççĕ. [[Чăваш республики]] чăвашсен хальхи историлле çĕршывĕ ([[патшалăх]]<ref>РФ Конституцийĕ, Пĕрремĕш пай. Пĕремĕш сыпăк. Пиллĕкмĕш статья.</ref>) тата [[чĕлхе]]пе [[культура]] вучахĕ шутланать. == Пурăнан тăрăхсем == {{main|Чăвашсем Раççейре вырнаçни}} [[2002]] çулхи [[халăх çыравĕ]] хыпарĕсемпе, [[Раççей Патшалăхĕ|Раççей]]ре 1,637 млн. чăваш пурăнать. Вĕсенчен 889,5 пин çын [[Чăваш Республики|Чăваш Ен]]ре вырнаçнă. 117, 3 пин [[Пушкăрт Республики]]нче, 126,5 пин [[Тутарстан]]ра ([[Тутарстанăн Аксу районĕ|Аксу]], [[Тутарстанăн Пăва районĕ|Пăва]], [[Тутарстанăн Нурлат районĕ|Нурлат]], [[Тутарстанăн Теччĕ районĕ|Теччĕ]], [[Тутарстанăн Çарăмсан районĕ|Çарăмсан]], [[Тутарстанăн Çĕпрел районĕ|Çĕпрел]] районĕсенче), 111,3 пин [[Чĕмпĕр облаçĕ]]нче, 101,3 пин [[Самар облаçĕ]]нче, 15,9 пин [[Сарăту облаçĕ]]нче пурăнать. Çавăн пекех [[Раççей]]ĕн [[Тĕмен облаçĕ|Тĕмен]], [[Кемĕр облаçĕ|Кемĕр]], [[Ăренпур облаçĕ|Ăренпур]], [[Мускав облаçĕ|Мускав]] облаçĕсенче, [[Казахстан]]ра, [[Украина|Украинăра]], [[Беларуç]]ре, Балти çумĕнчи çĕршывсенче пурăнаççĕ. == Кун-çулĕ == [[File:The Soviet Union 1933 CPA 431 stamp (Peoples of the Soviet Union. Chuvash people).jpg|thumb|Чăвашсем [[СССР]] маркки çинче]] Ăслăх пĕрлĕхĕнчи тĕп гипотезипе чăвашсем хăйсене [[Атăлçи Пăлхар|атăлçи пăлхарĕсен]] кăкĕнчен тухнă тесе шутлаççĕ. «Чăваш» этноним пĕр шухăшпа пăлхар йăхĕсен пĕр ушкăнĕн — [[Сăварсем|сăвар-сувассен]] — ятĕнчен пулса тухать , вĕсем хăйсем, [[Сăварсем|сăварсен]] пĕрлешĕвĕн юлашкисем пулаççĕ<ref>Ковалевский А. П. Чуваши и булгары по данным Ахмеда ибн-Фадлана. Шупашкар, 1965</ref>. Анчах та ку пĕр верси çеç, вăл та пулин чи ăнăçли мар. <ref>http://samah.chv.su/s/2/чăваш</ref> [[Сăварсем]] — кăкĕ паллă мар йăхсен ушкăнĕ, малтанах Анăç Çĕпĕрте, [[VI ĕмĕр]] пуçламăшĕнче [[Халăхсен Аслă Хускалăвĕ]] тапхăрĕнче Кавказа (Арамаçие) килсе тухнă, унта кĕске вăхăтра [[Сасанидсен патшалӑхӗ|Сасан Иранĕпе]] тата Висантипе хутшăннă темиçе политика пĕрлешĕвне йĕркелеççĕ. [[Иран]]па ăнăçусăр вăрçса илнĕ хыççăн сăварсем саланса кайнă та [[Анăç Тĕрĕк хаканлăхĕ|Анăç Тĕрĕк]], каярах [[Хасар хаканлăхĕ|Хасар хаканлăхне]] кĕреççĕ. Вĕсен пĕр пайĕ [[пăлхарсем]]пе пĕрлешсе [[VIII ĕмĕр]]те Вăтам Атăлçине çитнĕ, пулас. [[Ахмед ибн-Фадлан]] Атăлçи Пăлхара [[922]] çулта çитсе курнăскер, [[сăварсем]] пăлхар патшине пăхăнса тăнă виçĕ йăхран [[Вырăх]] кнеçĕ ертсе пынă пĕр йăхĕ тесе çырать. Çавăнтах, сăварсен пĕр пайĕ — [[сувассем]] ытти пăлхар йăхĕсемпе пĕрле [[ислам]] тĕнне йышăнма килĕшменнине палăртнă<ref>http://www.vostlit.info/Texts/rus16/Fadlan/text.htm</ref>. [[Пăлхар]]а [[монголсем]] [[1236]] çулта яраса илнĕ, [[1237]] тата [[1240]] çулсенчи пăлхавсем тата [[Ильхам]] патша вилнĕ хыççăн <ref>Ильгам (юлашки патша, 1236 çулта вилет)[http://www.balkaria.info/library/i/ivanov/chuvashi.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516112945/http://www.balkaria.info/library/i/ivanov/chuvashi.htm |date=2008-05-16 }}</ref>, сувассем, ислама йышăнман уйрăм халăх пулса тăраççĕ, çакна пула ĕнтĕ чăвашсем каярах [[христос тĕнĕ|христианлăх]] йышне кĕреççĕ. Ку - пĕр верси тейĕпĕр. Çапах та суварсем-сувассем те исламран пăрăнса юлайман пулас. [[В. Г. Егоров]] тĕпченипе, чăвашсем тĕрĕк чĕлхине йышăннă вырăнти финн-укăр йăхĕсенчен ([[марисем]]) пулса тухнă<ref>Егоров В. Г. Современный чувашский литературный язык. Чебоксары. 1954. Ч.1. С.17,18.</ref>. Мари компоненчĕ чăваш этносĕнче нумай вырăн йышăнать<ref>Казанцев Д. Е. Формирование диалектов марийского языка. Йошкар-Ола, 1985. С. 119.</ref>. Çак пĕтĕмлетĕве урăх антропологи хыпарĕсем те çирĕплетеççĕ<ref>Трофимова Т.А. Антропологические материалы к вопросу о происхождении чувашей//СЭ. 1950. №3. С. 55, 65.</ref>. [[XV ĕмĕр|XV]]-[[XVI ĕмĕр]]сенче чăвашсем уйрăм халăх статусĕпе [[Хусан ханлăхĕ|Хусан ханлăхне]] кĕнĕ. [[1551]] çулăн варринче чăвашсем [[Мускав патшалăхĕ|Мускав патшалăхне]] кĕреççĕ. [[XVI ĕмĕр|XVI]]—[[XVII ĕмĕр|XVII ĕмĕрсенче]] чăвашсем патша тӳре-шарисем пусмăрне хирĕç çĕкленеççĕ: 1571—1573 çç., 1609—1610 çç., 1634 ç.; 1670—1671 çулсенчи [[Разин Степан Тимофеевич|С. Т. Разин]] ертсе пынă пăлхава, 1774 çулта [[Пугачёв Емельян Иванович|Е. И. Пугачев]] вăрçине хутшăннă. Пăлхавсене пусарас тĕллевпе XVII ĕмĕрĕн пуçламăшĕнче патша правительстви Атăл тăрăхĕнчи халăхсене тимĕрçĕ ĕçĕсемпе тăрмашланма чарнă. Çак чару XIX ĕмĕрченех пынă.<ref>[http://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/index.php?title=Чуваши&oldid=90592 Чуваши — Энциклопедия «Вокруг света»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305055544/http://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/index.php?title=%D0%A7%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%88%D0%B8&oldid=90592 |date=2016-03-05 }}</ref>. == Чăвашсен антропологи тĕсĕсем == Чăвашсен антропологи тĕсĕ кăткăс. Чăваш халăхĕн чылайăшĕ [[европа]] евĕр тĕсĕпе палăрать. Антропологи тĕпчев ĕçĕсемпе килĕшӳллĕ, чăваш халăхĕн 10,3% кăна монгол евĕр ĕренки ытларах, вĕсенчен 3,5% яхăн «таса» монгол евĕрлĕ теме те пулать, 68,6% хутăш монгол-европа тĕслĕ (европе евĕр ĕренки ытларах), 21,1 % хальхи чăваш - [[европа]] евĕр, тата 5,1% [[сублапана]] тĕслĕрех, монгол евĕрлĕхĕ сахал курăнать<ref>[http://gov.cap.ru/hierarhy_cap.asp?page=./86/3743/4051/4056/4058 Чуваши и ислам: взгляды и концепции] // gov.cap.ru</ref>. == Культура == == Чĕлхе == Чĕлхе — [[Чăваш чĕлхи|чăваш]]. Тĕрĕк чĕлхисен [[Пăлхар чĕлхи|пăлхар]] ушкăнĕн пĕртен-пĕр чĕрĕ чĕлхи шутланать. Икĕ уйрăм [[диалект]] — анатри («у-калаçакан») тата тури е вирьял («о-калаçакан») Çаплах тĕпчевçĕсем анат енчи диалекта та уйăраççĕ. Çавăн пекех вырăнти калаçу тĕслĕхĕ чылай. [[XVIII ĕмĕр]]тенпе [[чăваш çырăвĕ]]нче [[кириллица]] графикипе усă кураççĕ. [[Фонетика]] тытăмĕпе чĕлхе тĕрĕк чĕлхисен ушкăнĕнче уйрăм вырăн йышăнать. == Тĕн == Авалтанпах чăвашсем нумай турăлăх йĕркипе пурăннă. Православи тĕнне вара вырăссен аллине лексен йышăнма тытăннă. Яланхи пекех, урăх тĕне ирĕкĕсрех кĕртнĕ: киремет йывăççисене çунтарса янă, мĕн-авăлтан пынă йеркесене пăснă тата халăх ăнланман челхесемпе çĕнĕ ятсем панă. Çавăнпа çĕнĕ тĕне ĕнненни çиелтен кăна пулнă, ĕлĕкхи йăласем халăх хушинче сыхланса юлнă. ХIX-мĕш ĕмĕр вĕçĕнче III-мĕш Элексантр патша хушнипе православи тĕнне кĕртес чи хăрушă юхăм пуçланать. Çак вăхăтра юлашки юлнă халăх тĕнĕсене тытса пыракансен ытларах пайне ирĕксĕрех православине кĕртеççĕ. Вырăс тĕнне кĕрес килменнисем ислам тĕнне йышăнаç те, кайран, мусульманла ятсем илсен, тутара куçаççĕ. И.Я.Яковлев, хăй христиан тĕнне тытса пыракан çемьере усравра ӳснĕскер, тĕн кĕнекисене чăвашла куçарма, православи чиркĕвĕн çыннисем пулăшнипе, çĕнĕ алфавит тăвать. [[Тутарстанăн Çарăмсан районĕ|Ç]]<nowiki/>авăн пек вара православи вĕрентĕвне халăх хушшинче сарма пулăшать. == Чăвашсен çипуçĕ == [[File:Ареал расселения чувашей в Волго-Уральском регионе. По данным Всероссийской переписи населения 2010 года..png|thumb|Чӑвашсем пурӑнакан вырӑнсем Атӑл-Урал регионӗнче. Пӗтӗм Раҫҫей ҫынсен ҫырса тухнипе 2010 ҫулта.]] == Çавăн пекех пăхăр == * [[Чăвашсен авалхи çипуçĕ]] * [[Чăваш халăхĕн авалхи уявĕсем]] * [[Чăваш арçын ячĕсем]] * [http://wikisource.org/wiki/Cv/Кăтартмăш:Чăваш_хĕрарăм_ячĕсем Чăваш хĕрарăм ячĕсем] * [[Паллă чăвашсем]] == Вуламалли == * ''[[Николаев, Василий Васильевич|Николаев В. В.]]'' Чуваши. Этническая история и традиционная культура. — М:, 2000. * Николаев В. В., "История предков чувашей. XXX в. до н.э. — XV в.н.э.", [[Шупашкар]], [[2005]]. * ''Петров-Тенехпи М. П.'' О происхождении чуваш. * ''[[Ашмарин, Николай Иванович|Ашмарин Н. И.]]'' Болгары и чуваши. — Казань: [[1902]]. * ''Ашмарин Н. И.'' Древние болгары. — Казань: [[1903]]. * [[Каховский, Василий Филиппович|Каховский В. Ф.]], Происхождение чувашского народа. — [[2003]]. * Димитриев В.Д. Чувашия в эпоху феодализма * [[Комиссаров Гурий Иванович|Кури Вантер]], "Чăваш халахĕн историйĕ", [[Шупашкар]], "[[Ялав]]" библиотеки, [[1990]]. * [[Юхма Мишши]], «Авалхи чăвашсем, [[Шупашкар]], [[1996]]. * Смирнов А. П., Древняя история чувашского народа, Чебоксары, 1948. * Смирнов А. П., Волжские булгары, Чебоксары, 1957. * М.П.Петров, «О происхождении чуваш» * Фахрутдинов Р.Г., «Очерки по истории Волжской Болгарии», «Наука» пичет кăларăвĕ, [[1984]]. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://history.chuvash.org/ Повествование о чувашах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120101212156/http://history.chuvash.org/ |date=2012-01-01 }} — рассказана история чувашского народа. * [http://www.narodru.ru/peoples1297.html Народы России: чуваши] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111105013427/http://www.narodru.ru/peoples1297.html |date=2011-11-05 }} * [http://www.balkaria.info/library/i/ivanov/chuvashi.htm Этническая история и традиционная культура] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516112945/http://www.balkaria.info/library/i/ivanov/chuvashi.htm |date=2008-05-16 }} * [http://gov.cap.ru/hierarhy_cap.asp?page=./2167/16572 Раççейри чăвашсен йышĕ, регионсем май йĕркеленĕ] 2002 çулхи халăх çыравĕн хыпарĕ. * [https://www.idelreal.org/a/27902182.html Почему чуваши не говорят по-чувашски?] * [https://www.idelreal.org/a/29546401.html "Как это в Чувашии не нужен чувашский?!"] {{ethno-stub}} {{Чăвашсем}} {{Тĕрĕк халăхĕсем}} {{Раççей халăхĕсем}} [[Категори:Чăваш Ен]] [[Категори:Тĕрĕк халăхĕсем]] [[Категори:Чăвашсем|*]] [[Категори:Раççей халăхĕсем]] [[Категори:Тĕрĕк-христиансем]] [[Категори:Пăлхарсем]] gufluyrgq8aov04winj18eq33f8sc9r Украина 0 1015 874963 858299 2026-06-21T21:43:24Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874963 wikitext text/x-wiki {{Патшалăх |ChNm = Украина |NationName = Україна |FlagTitle = [[Украина ялавĕ]] |PicFlag = [[Ӳкерчĕк:Flag of Ukraine.svg|125px|Украина ялавĕ]] |LctCn = [[Ӳкерчĕк:LocationUkraine.png|250px]] |CoA = [[Ӳкерчĕк:Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg|125px]] |CoATitle = [[Украина гербĕ]] |LNGs = [[Украин чĕлхи]] |CapCn = [[Киев]] |BigCity = [[Киев]] |TitleGl = [[Украина президенчĕсен списокĕ|Президент]] |PrezName = [[Зеленский Владимир Александрович|Володимир Зеленский]] |MinList = [[Украина премьер-министрĕсен ят-йышĕ|Премьер-министр]] |MName = [[Свириденко Юлія Анатоліївна]] (Yulia Svyrydenko) |SqNumb = 43 |SqAll = 603 700 |YearP = 2004 |NasPop = 47 732 079 |NasPlot = 80 |NasNum = 24 |Valuta = [[гривна]] |GTOt = +2 |GTDo = +2 |GimnName = [[Украина патшалăхĕн гимнĕ]] |Domen = .ua |Tel = 380 }} '''Украина''' ({{lang-uk|Україна}}, {{IPA|[ukrɑˈjinɑ]}}) — Европăн хĕвелтухăç енчи патшалăх. Кăнтăрта [[Хура тинĕс]]пе [[Азов тинĕсĕ|Азов тинĕс]] шывĕсем вырнаçнă. Украинăпа юнашар [[Раççей Патшалăхĕ|Раççей]], [[Беларуç]], [[Молдави]], [[Польша]], [[Словаки]], [[Венгри]], [[Румыни]] патшалăхĕсем вырнаçнă. Лаптăкĕ 603,7 пин км². Халăх шучĕ 48,457 млн çын ([[2001]]). [[Украинсем]] (77,8%), [[вырăссем]] (17,3%), [[беларуссем]] (0,6%), [[крым тутарĕсем]] (0,5%), [[молдавансем]] (0,5%), [[болгарсем]] (0,4%), [[венгрсем]] (0,3%), [[румынсем]] (0,3%), [[поляксем]] (0,3%), [[йутейсем|еврейсем]] (0,2%), [[грексем]] (0,2%), [[эрменсем]] (0,2%), [[тутарсем]] (0,2%), тата ытти [[халăх]]сем пурăнаççĕ. == Хуласем == {{Ukraine Labelled Map}} Шĕкĕр хуласем: [[Киев]], [[Харьков]], [[Днепропетровск]], [[Одесса]], [[Донецк]], [[Запорожье]], [[Львов]], [[Кривой Рог]], [[Мариуполь]], [[Луганск]]. Тĕп хула — [[Киев]]. == Украинӑн цифра трансформацийӗн министерстви == Украинӑн цифра трансформацийӗн министерстви (Мiнцифри) - ӗҫ тӑвакан влаҫӑн тӗп органӗ — вӑл цифризациленӗ, уҫӑ даннӑйсене, наци электронлӑ информаци ресурсӗсене, интерноперапельлӗхӗсене йӗркелессишӗн тата пурнӑҫлассишӗн яваплӑ, граждансен цифра хутлӑхне аталантарассишӗн яваплӑ. 2019-мӗш ҫулхи сентябрьте тунӑ.<ref>[https://umn.ua/news/1732 Зября Приложени. Мӗн вӑл тата вӗсемпе мӗнле усӑ курмалла?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210302010057/https://umn.ua/news/1732 |date=2021-03-02 }}</ref> Министерство электронлӑ шанӑҫ паракан пулӑшу ӗҫӗсен сферинче тӗп удостоверени органӗ шутланать. Ҫавӑн пекех министерствӑн компетенцине интернет, телекоммуникаци сеткисене тата ИТ-индустрисене анлӑн аталантарасси кӗрет. Ӗҫ Порталӗ-электронлӑ пулӑшу ӗҫӗсен Пӗрлехи патшалӑх web-порталӗ. "Портал Действи" державель Мiнцифра пулса Тӑрать. Портала йӗркелесси тата ӗҫе кӗртесси ҫирӗплетнӗ Мiнцифрӑпа килӗшӳллӗн вебпорталӑн программӑпа техника хатӗрӗсене хатӗрленсе тӑнине шута илсе пулса иртет. Порталта онлайн справкине илме, реестрсене тӗрӗслеме, хӑйӗн бизнесне уҫма пулать. Тӗллев-патшалӑх паракан пӗтӗм халӑх паракан пулӑшу ӗҫӗсен 100 процентне цифрӑласси. Порталӑн функцийӗ "Пӗр патшалӑх веб-веб-электронлӑ пулӑшу ӗҫӗсен тата пӗр патшалӑх административлӑ пулӑшу ӗҫӗсен Пӗр порталӗн" Тата тивӗҫлӗ Положенийӗсен постановленийӗсене пурнӑҫланӑ. Web-патшалӑх пулӑшӑвӗсен пӗрлехи web-порталӗ-ку: * халӑхпа паракан пулӑшу илмелли, ҫаврӑну, ҫӑхав, граждансен позицийӗсем памалли, влаҫ органӗсемпе электронлӑ ҫырусем илмелли, ыйтусем ирттермелли тата ытти те.; * мобильлӗ приложение ӗҫе кӗртни»; * хӑйӗн кабинечӗпе тата информаципе реестрсенчен усӑ курни; * административлӑ пулӑшу ӗҫӗсен хальхи реестрне туса хур Портал украинецсене апрелӗн 6-мӗшӗнчен пуҫласа курма пулать. Порталта пулӑшу ӗҫӗсем фотографипе (открыти, улшӑнусем кӗртесси тата хупӑнасси) ҫыхӑннӑ. Ҫавӑн пекех 27 пулӑшу илме пулать. == Кун-çулĕ == {{Main|Украина кун-çулĕ}} == Çав. пекех == * [[Украина хулисем]] * [[Украина Советлă Социализмлă Республики|УССР]] == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Вуламалли == * {{статья |пуçелĕк=Украина |автор= |кăларăм=Большая советская энциклопедия |том=10 |страницы=539—556 |вырăн=М. |çул=1972 |ref=БСЭ}} * {{кĕнеке |автор=Грушевский Михаил |пуçелĕк=Иллюстрированная история Украины |вырăн=К. |çул=1995}} {{refend}} == Каҫӑсем == ; География * [http://ukrmap.org.ua/Ukraine_all.htm Карта Украины] * [http://discover-ukraine.info/ru/index Онлайн путеводитель по Украине] ; Экономика * [http://sdelanounas.in.ua Развитие экономики Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170507164657/http://sdelanounas.in.ua/ |date=2017-05-07 }} ; Экология * [http://www.nature.org.ua/ekua/ Экологические сайты Украины] * [http://www.eco.com.ua/ Экологические новости Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170428063234/http://eco.com.ua/ |date=2017-04-28 }} ; Политика * [http://www.president.gov.ua/ Официальный сайт президента Украины] * [http://www.rada.gov.ua/ Официальный сайт Верховной Рады] * [http://www.kmu.gov.ua/ Официальный сайт Правительства Украины] * [https://web.archive.org/web/20130430103343/http://ilpp.ru/page_pid_499_lang_1.aspx Информация об органах конституционного контроля Украины] * [https://web.archive.org/web/20120726004150/http://www.minjust.gov.ua/0/499 Список политических партий Украины] * [http://www.archives.gov.ua/ Архивы Украины] ; Медицина * [http://www.moz.gov.ua/ Министерства охраны здоровья Украины] * [http://trials.in.ua/ Клинические испытания на Украине] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190128120651/https://trials.in.ua/ |date=2019-01-28 }} Информация о клинических исследованиях на Украине ; История * [http://www.museum.com.ua/fondu/history.htm История денежного обращения на Украине] * [http://www.museum.com.ua/project/vist/dengi/dengi.html Первые бумажные деньги Украины] на сайте Одесского музея нумизматики * [http://litopys.org.ua/links/inistor.htm История украинской культуры] * [http://ideya.uazone.net/ Сборник материалов по истории, культуре и национальной философии Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111119142132/http://ideya.uazone.net/ |date=2011-11-19 }} * [http://www.ukrcenter.com/ Портал «Украинский центр»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120611072014/http://www.ukrcenter.com/ |date=2012-06-11 }} * [https://web.archive.org/web/20101206012209/http://hronos.km.ru/proekty/ostu/ukraine1991.gif История государственной принадлежности территорий в XI—XX вв.] * [http://www.memory-book.com.ua/ Книга памяти Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160504214017/http://www.memory-book.com.ua/people/book/23 |date=2016-05-04 }} — электронная база данных о военнослужащих советской армии — уроженцах Украины, погибших во Второй мировой войне. * {{ВТ-ЭСБЕ|Украина}} ; Достопримечательности * [http://discover-ukraine.info/ru/places Достопримечательности Украины, Фото и описание] * [http://mapa.ukrkolo.com/index.php?lang=ru Карта достопримечательностей Украины с точными координатами GPS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131219031901/http://mapa.ukrkolo.com/index.php?lang=ru |date=2013-12-19 }} * [http://www.iloveua.org/ О достопримечательностях Украины: что посмотреть и где остановиться] * [https://web.archive.org/web/20071101054933/http://www.openit.com.ua/cover.php Интересные и необычные уголки Украины глазами международной команды журналистов] * [http://www.7chudes.in.ua/ 7 чудес Украины ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080410081951/http://www.7chudes.in.ua/ |date=2008-04-10 }} ; Культура * [http://www.ukrainians-world.org.ua/ Культурно-просветительный проект «Украинцы в мире»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120313001000/http://www.ukrainians-world.org.ua/ |date=2012-03-13 }} ; Туризм * [http://skiresorts.com.ua/index.php/ru/skiinfo/2-karpatyski Горнолыжные курорты Западной Украины (Карпаты)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111201200328/http://skiresorts.com.ua/index.php/ru/skiinfo/2-karpatyski |date=2011-12-01 }} * [http://bredotina.blogspot.com/p/blog-page_1062.html Залюбити до смерті: Плюсы и минусы зелёного туризма] ; Связь * [http://vinnica.info/nma-catalog/fla-stat/lang-1/cat_id-23/page-1/num-3608.html Почтовые индексы городов Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170228055812/http://vinnica.info/nma-catalog/fla-stat/lang-1/cat_id-23/page-1/num-3608.html |date=2017-02-28 }} {{Ukraine-geo-stub}} {{Европăри тĕп хуласем}} {{Европа патшалăхĕсем}} [[Категори:Украина]] [[Категори:Унитарлă патшăлăхĕсем]] [[Категори:Хутăш республикăсем]] [[Категори:Хура тинĕс хĕрринчи патшалăхсем]] [[Категори:Патшалăхсем]] [[Категори:Патшалӑхсем, алфавитпа]] [[Категори:Патшалăхсем — ПНО пайташĕсем]] q2qqpa4k5eughzsyz5cdnjxaebbiy1k Химилле элемент 0 5696 874977 751913 2026-06-22T02:57:18Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874977 wikitext text/x-wiki {{Элементсен периодикăллă системи2}} '''Химилле элеме́нт''' — [[атом]]сен уйрăм палăрăмпа (атомсен [[нуклонсар]]ĕсен [[электро каплам]]ĕ тĕлĕшпе) палăрса тăракан йышĕ-пĕрлĕхĕ{{sfn|''Кедров Б. М.'', Эволюция понятия элемента в химии|1956|с =85}}<ref name="автоссылка572">[https://web.archive.org/web/20230321140704/http://www.chemnet.ru/rus/school/zhukov1/01.html ''С. Т. Жуков''. Химия 8—9 класс. — М., 2002, глава 1, раздел 1.3. Химические элементы]</ref><ref name="автоссылка898">[https://web.archive.org/web/20210423094039/https://idaten.ru/chemistry/prostie-i-slojnie-veshestva Простые и сложные вещества. Раздел 3.3 Вещества ионного строения]</ref>{{sfn|''Чернобельская Г. М.'', Методика обучения химии|2000|с=266—267}}, Çапла вара, химилле элементăн ăнлантарăвĕ ăна пĕр пек капламлă атомсен йышĕ пек кăтартать{{sfn|''Раков Э. Г.'', Химические элементы (БРЭ)|2017}}. '''Хими элеменчĕсем''' — [[атом]]ĕ миçе-тĕр [[протон]]па [[нейтрон]]ран тăракан тĕрлĕ элементсем, ансат тата кăткăс япаласен тытăмлă пайĕсем. Кашни элемент пĕр пек [[заряд]]лă [[атом]]сенчен тăрать. Элеменчĕсем протонĕпе кăна улăшăнса тăраççĕ, изотопĕсем нейтронĕпе. == Паллă хими элеменчĕсем == [[2006]] çул валли пурĕ 117 хими элементне тупса палартнă (1-116 тата 118 номĕрлисем). Вĕсенчен 92-шне [[çутçанталăк]]ра тупма пулать, ыттисене ядерлă реакцисенче тупса палăртнă. 1-112-мĕш элементсен ячĕсен çирĕпленнĕ, ыттисен ячĕсене халлĕхе вăхăтлăха çеç панă. == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} [[Категори:Хими элеменчĕсем]] rdvvv1mwxbdx9uxe3ggc2zgmeujq5dk Тарн тата Гаронна 0 7903 874941 773946 2026-06-21T16:09:39Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874941 wikitext text/x-wiki {{Франци департаменчĕ |Департамент = Тарн тата Гаронна |номер = 82 |регион = [[Кăнтăр-Пиреней]] |Префектура = [[Монтобан]] |Супрефектурăсем = [[Кастельсаррасен]] |халăх йышĕ = 206 пин |çул = 1999 |вырăн = 86 |плотность = 55 |лаптăкĕ = 3 718 |округсем = 2 |кантонсем = 30 |коммунăсем = 195 |президент = Жан-Мишель Бейле |pres_party = |герб = Blason département fr Tarn-et-Garonne.svg }} '''Тарн тата Гаронна''' ([[франци чĕлхи|франц.]] ''Tarn-et-Garonne'') — [[Франци]]н кăнтăр енче вырнаçнă, [[Кăнтăр-Пиреней]] регионне кĕрекен [[Франци департаменчĕсем|департамент]]. Департамент номерĕ 82. Администрациĕ [[Монтобан]] хулинче вырнаçнă. Халăх йышĕ 206 пин ([[1999]]) çын. == Географи == Департамент лаптăкĕ 3 718 км² танлашать. Департамент тăрăх [[Тарн (юханшыв)|Тарн]] тата [[Гаронна (юханшыв)|Гаронна]] юхаççĕ. Юханшыв ячĕсенчен департамент ячĕ пулса кайнă. Департамент шутне 2 округ, 30 кантон тата 195 коммуна кĕреççĕ. == Истори == Департамента 1804 çулхи чӳк уйăхĕн 4-мешĕнче Наполеон декрет кăларса йĕркеленĕ. Унăн çĕрĕсем шутне юнашар вырнаçнă департаментсен çĕрĕсем кĕнĕ. Ытларах енĕпе [[Ло (департамент)|Ло]] тата [[Тури Гаронна|Тури Гароннăн]] çĕрĕсем. == Каçăсем == * [http://www.Tarn-et-Garonne.pref.gouv.fr/ Префектура сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130808023539/http://www.tarn-et-garonne.pref.gouv.fr/ |date=2013-08-08 }} (французла) * [http://www.cg82.fr/ Conseil général] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071023054558/http://www.cg82.fr/ |date=2007-10-23 }} (французла) * [http://www.tarn-et-garonne.org/ Recueil de sites sur le Tarn Et Garonne] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071106154943/http://www.tarn-et-garonne.org/ |date=2007-11-06 }} {{Франци департаменчĕсем}} [[Категори:Франци департаменчĕсем]] qtovphhvvww2dwny5hnyd4bdpxvukhf Хуракассинчи трагеди 0 8251 874982 865001 2026-06-22T04:16:14Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874982 wikitext text/x-wiki {{Катастрофа |Ячĕ = Хуракассинчи трагеди |Ӳкерчĕк = Эльбарусовская школа.jpg |Алпусни = ''Шкул, вутшарчен'' |Тĕс = [[Вутшар]] |Сăлтав = Вутшартан сыхланмалли йĕркелĕхе пăхăнман |Вырăн = [[Хуракасси]] ялĕ, [[Сĕнтĕрвăрри районĕ]], [[Чăваш АССР]], РСФСР |Патшалăх = {{Ялавлани|СССР}} |Кун-çул = [[1961 çул]], [[чӳк, 5]] |Вăхăт = |Вилнисем = 110 |Аманнисем = |Патшалăх = ССРП }} [[File:Fire-animation.gif|thumb|Вутшар]] '''Хуракассинчи трагеди''' ('''Хуракасси шкулĕнчи вутшар'''), — [[Чăваш Ен]]ĕн [[Сĕнтĕрвăрри районĕ|Сĕнтĕрвăрри районне]] кĕрекен [[Хуракасси (Сĕнтĕрвăрри районĕ)|Хуракассин]] ялĕн шкулĕнче сиксе тухнă вутшарта пулнă питĕ хăрушăлла инкек-синкек<ref>[http://elbshkola.narod.ru/1961.htm ХУРАКАССИ ХĂРУШĂ КУН]</ref>. Ку йывăр пăтăрмах [[1961]] çулхи [[чӳк, 5|чӳк уйăхăн 5-мĕшĕнче]] пулса иртнĕ. Пурĕ 106 ачапа тăватă вĕрентекенĕн пурнăçĕ сарăмсăр татăлнă. == Пĕрлехи хыпарсем == Çак кун ачасем ял варринчи йывăç шкула пуçтарăннă. Вĕренӳ çулĕн чĕрĕкĕ вĕçленнĕ май, тата уявпа каникул пуçламăшне саламласа шкулта концерт хатĕрленĕ. Пиччĕшĕсемпе аппăшĕсем концерта шкула çӳремен йăмăкĕсемпе шăллĕсене те илсе пынă. Юрă шăраннă вăхăтра юнашарти физика пӳлĕмĕнче хăрушла шартлатса çурăлнă сасă илтĕнсе кайнă хыççăнах ачасемпе, вĕрентекенсемпе тулнă зала тавраллах çулăм çавăрса илет. Шалтисем кам чӳрече патне, хăшĕ алăк патне талпăннă, анчах хăшĕ ăçта — нихăшĕ те нимĕн те ăнланман. Çурт ишĕлсе анса вут тамалсан ухмаха тухнă ашшĕ-амăшĕ, ял халăхĕ çунса кăмрăкланнă кĕлеткесен хушшинче хăйсен тĕпренчĕкĕсене шыранă. Тепĕр кунне ирпе ирех, вырăнти влаç хушăвĕпе (ыранччен хăварма юрамасть, ыран — [[Октябрьти революци кунĕ]]. Уяв сĕмне нимĕн те ан пăстăр), ялтан инçех мар çăва çинче [[трактор]]па траншея чавтарнă, пĕчĕк çеç тупăксене ретĕн-ретĕн вырнаçтарса тракторпах çĕрпе хупланă. Пушар ытамĕнчен хăтăлайман 106 ачапа (вăл шутра шкул çулне çитмен 20 тата 7 çулти 24 ача) 4 вĕрентекен тăванла масар çинче ĕмĕрлĕх канăç тупнă. Шкул директорĕпе (Ярукин С. И.) физика вĕрентӳçне (Иритков М. Н.) ĕçрен хăтарнă та суда панă<ref>[http://www.elbshkola.narod.ru/history/schoolhistory.htm История МОУ «Эльбарусовская СОШ»]</ref>. == Асăнмалăх == * [http://gov.cap.ru/SiteMap.aspx?gov_id=58&id=1508578 Чуна хускатакан, чĕрене ыраттаракан диктант] * [[1991]] çулччен ку пăтăрмах "хупă тема" пулнă. Чылай çул иртсен кăна шкул пулнă вырăнта халăх çине тăнипе, унăн укçи-тенкипе çунса вилнисене асăнса палăк çĕкленĕ. Халĕ кашни çул вăл пăтăрмаха асăнса çынсем палăк патĕнче пухăнаççĕ, айăпсăр çĕре кĕнĕ çĕр вуннă çынна кашнине ятран асăнаççĕ. * [http://chuvash.org/news/13007.html Хуракассинче асӑну комплексĕ уçасшӑн] * [http://smi21.ru/?mode=publication&ptype=arhive&publication=971430&p_date=02.11.2011&date=02.11.2011 Не забываются эти дни 50-летней давности…]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.sculptornagornov.ru/1627107841 «Стрижи. Память» — Владимир Нагорнов]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161104230954/http://www.sculptornagornov.ru/1627107841 |date=2016-11-04 }} == Вуламалли == * Иванова Н. П., "Эльбарусово. День трагедии 5 ноября 1961 г.", Шупашкар, СВ-Пресс, 2007. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://www.karpoff-el.narod.ru/content/data/1961.htm Черная страница трагедии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111113105623/http://karpoff-el.narod.ru/content/data/1961.htm |date=2011-11-13 }} * [http://svformat.ru/userfiles/Spasatel_297.pdf Газета «Спасатель МЧС России» № 31 18 ноября 2010 года//Памятью служат и спортивные рекорды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171210071717/http://svformat.ru/userfiles/Spasatel_297.pdf |date=2017-12-10 }} * [https://chuvash.org/news/26843.html Шкулта ҫунса вилнисене асӑнса митинг иртнӗ] * [https://chuvash.org/news/27853.html Хуракассинчи ҫуннӑ шкул вырӑнӗнче часавай пулӗ] * [https://forum.na-svyazi.ru/?showtopic=2363148&st=0&p=19311376#entry19311376 В Чувашии планируют построить мемориальный комплекс, посвященный жертвам Эльбарусовской трагедии] * [https://yandex.ru/video/preview/?text=Эльбарусово%20малахов&path=wizard&parent-reqid=1616949410522053-808835348865811761600271-production-app-host-sas-web-yp-149&wiz_type=vital&filmId=4367884340954640976 5 ноября 1961 года в деревне Эльбарусово загорелась школа. Пожар унес жизни более сотни детей.] [[Категори:Раççейри вутшарсем]] [[Категори:1961 çулхи вутшарсем]] [[Категори:Сĕнтĕрвăрри районĕ]] [[Категори:Чӳкĕн 5-мĕшĕнче пулнисем]] [[Категори:1961 çулхи чӳк уйăхĕ]] 8bvagz9e62m456tgnnp9sm0ce1rhxz7 Троицк (хула тăрăхĕ) 0 8474 874952 713216 2026-06-21T18:50:14Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874952 wikitext text/x-wiki {{Хула çинчен|Троицк|[[Ӳкерчĕк:Coat_of_Arms_of_Troitsk_%28Moscow_oblast%29.png|100px]]|[[Раççей]]|[[Мускав облаçĕ]]|[[VII ĕмĕр]]|[[1977]]|34,1|2005||55°28′ ç. ш.| 37°18′ х.т. д. }} '''Троицк''', — [[Мускав облаçĕ]]нчи хула. [[Мускав]]ран кăнтăр-хĕвеланăçнелле 20 çухрăмра, [[Калуга]] енне каякан çул çинче вырнаçнă. Халăх йышĕ 34,1 пин çын ([[2005]]). Паян Троицкра 10 паллă ăслăлăхпа тĕпчев центрĕсем вырнаçнă. Совет Союзĕ вăхăтĕнче кунта 12 пин çын ĕçленĕ. Институтсемпе пĕрле хула та çĕкленнĕ. Халĕ ăслăлăх ĕçĕсемпе 5 пине яхăн çын çыхăннă. Паллă институтсем: * Çĕр чăмăрĕн магнетизм, ионосфера тата райдио хумĕсем сарăлнин инчитучĕ (ИЗМИРАН); * Троицкри инновациллĕ тата термоядерлă тĕпчевсен институчĕ (ТРИНИТИ); * Пысăк пусăм институчĕ (ИФВД); * П. Н. Лебедев ячĕллĕ физика институчĕ; * Cпектроскопи институчĕ (ИСАН); * Ядерлă тĕпчев институчĕ (ИЯИ РАН). == Каçăсем == * [http://www.troitsk.ru Хула администрацийĕн сайчĕ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100316192543/http://www.troitsk.ru/ |date=2010-03-16 }} * [http://www.troitsk.org Троицкăн тетелти пурнăçĕ] {{Мускав облаçĕ}} [[Категори:Мускав облаçĕн хулисем]] gmm5tnel4pnbdvzsegh3yy1xmcyk9dy Украинсем 0 9177 874964 870373 2026-06-21T21:46:21Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874964 wikitext text/x-wiki {{Халăх | ячĕ = Украинсем | тăван ячĕ = ''українці''<ref>Украинцы / Институт этнологии и антропологии РАН. - М.: Наука, 2000. - 535 с. ISBN 5-02-008669-X</ref> | йышĕ = 45 млн яхăн çын | вырнаçăвĕ = [[File:Map of the Ukrainian Diaspora in the World.svg|center|frameless|260x260px]] * {{UKR}}: 37 541 693 [[Пĕтĕм Украинăри халăха 2001 çулта çырни|(2001, халăха çырни)]]<ref name="perepisU">{{cite web|author=|datepublished=|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/select_51/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=0&rz=1_1&rz_b=2_1%20%20&n_page=1|title=Всеукраїнський перепис населення 2001. Русская версия. Результаты. Национальность и родной язык|lang=ru|publisher=Государственный комитет статистики Украины}}</ref><ref>По данным [[Всеукраинская перепись населения 2001 года|Всеукраинской переписи населения 2001 года]], проведённой до произошедшей в 2014 году утраты Украиной контроля над территориями [[Автономная Республика Крым|АР Крым]] и [[Севастополь|Севастополя]] с их фактическим присоединением к России. Численность украинцев в данных регионах по результатам переписи 2001 года составила соответственно 492 227 и 84 420 человек</ref> * {{RUS}}:<br>   1 927 988 [[Пĕтĕм Раççейри 2010 çулхи халăх çыравĕ|(2010 çулта халăха çырни)]]<ref name="пер.2010">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года]</ref><ref name="этнорф2010">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls Всероссийская перепись населения 2010. Национальный состав населения РФ 2010]</ref><ref>2014 çулта [[Крым Республики]]пе [[Севастополь]] территорине РФ йышне [[Крыма Раççей Федерацине хушни|кĕртнĕ]] хыççăн [[Пĕтĕм Раççейре халăха çырни (2010)|Пĕтĕм Раççейре 2010, халăха çырнин]] хыпарĕсемпе. Украинсен йышĕ çак субъектсенче [[Крым федераци тăрăхĕнче пурăнан халăха çырни (2014)|2014 çулта крым халăхне çырнипе]] 291 603 тата 52 912 сын пулнă.</ref> * {{CAN}}:<br>   1 251 170 (2011, халăха çырни)<ref>канадцы, указавшие единственное этническое происхождение или дополнение к другому этническому происхождению по переписи 2011 г.</ref><ref>[http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?TABID=2&LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=1118296&GK=0&GRP=0&PID=105396&PRID=0&PTYPE=105277&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2013&THEME=95&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=&D1=0&D2=0&D3=0&D4=0&D5=0&D6=0 2011 National Household Survey: Data tables<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[http://journals.uvic.ca/index.php/WPLC/article/viewFile/5817/2681 Khrystyna Hudyma. Ukrainian language in Canada: From prosperity to extinction? // Working Papers of the Linguistics Circle of the University of Victoria 21, 181–189]</ref> * {{BRA}}:<br>   1 010 000 (1996, хаклани)<ref>[http://www.ukrweekly.com/ The Ukrainian Weekly]</ref> * {{USA}}:<br>   976 314 (2009, хаклани)<ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-context=adp&-qr_name=ACS_2009_1YR_G00_DP2&-ds_name=ACS_2009_1YR_G00_&-tree_id=306&-redoLog=false&-geo_id=01000US&-format=&-_lang=en&-search_map_config= US Census Bureau 2009] {{Архивировано|url=https://archive.today/20200211182006/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-context=adp&-qr_name=ACS_2009_1YR_G00_DP2&-ds_name=ACS_2009_1YR_G00_&-tree_id=306&-redoLog=false&-geo_id=01000US&-format=&-_lang=en&-search_map_config= |date=2020-02-11 }} Происхождение населения США 2009 г.</ref> * {{KAZ}}:<br>   333 031 (2009, хаклани)<ref name="demoscope.ru">{{Cite web |url=http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/%D0%9A%D1%80%D0%9F%D0%9D2009_161110%D1%80%D1%83%D1%81.doc |title=Итоги переписи населения Казахстана 2009 г. |accessdate=2019-06-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181118072949/http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/%D0%9A%D1%80%D0%9F%D0%9D2009_161110%D1%80%D1%83%D1%81.doc |archivedate=2018-11-18 |deadlink=yes }}</ref><ref>По переписи 1989 г. украинцы в Казахстане составляли 896 240 чел.([http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=5 Демоскоп])</ref> * {{ARG}}:<br>   300 000<ref name="ИА">[http://www.nbuv.gov.ua/portal/soc_gum/Ians/2010_4/4-16.pdf Богданова Т.Є., Погромський В. О. Українська етнічна спільнота в Аргентинi наприкінцi ХХ — на початку ХХІ століття // Історичний архів. Наукові студії, № 4 — 2010]</ref><ref name="Ucrania">[http://celaforum.nuevamayoria.com/DATA/es/noticia.040824.php Ucrania, un potencial socio comercial]</ref> * {{MOL}}:<br>   181 035 (2014, халăха çырни)<ref>[http://recensamant.statistica.md/ru Национальное бюро статистики Республики Молдова]</ref><ref>Без учёта ПМР (Днестрçумĕ)</ref> * {{ялавлани|Днестрçумĕ}}:<br>    125 700 (официаллă хаклани, 2016)<ref>[http://mer.gospmr.org/gosudarstvennaya-sluzhba-statistiki/informacziya/ezhegodnik-gosudarstvennoj-sluzhby-statistiki/statisticheskij-ezhegodnik-2017.html Статистический ежегодник 2017]</ref><ref>[[Приднестровье]] ([[ПМР]]) юридически является частью Молдавии, фактически — самопровозглашённым государством, признанным лишь двумя частично признанными государствами: [[Кăнтăр Осети]] тата [[Абхази]]. [[Молдави]]ре пурăнан халăха 2014 çулта халăха ДМР шутламасăр çырнă. 2015 çулта ДМР хăйсем пурăнан халăха çырнă</ref> * {{DEU}}:<br>    272 000 (2016, хаклани)<ref>{{cite web|url=http://www.destatis.de/DE/Publikationen/Thematisch/Bevoelkerung/MigrationIntegration/Migrationshintergrund.html|title=Bevölkerung mit Migrationshintergrund - Ergebnisse des Mikrozensus - Fachserie 1 Reihe 2.2 - 2016|publisher=Statistische Bundesamt|accessdate=2018-05-29}}</ref> * {{ITA}}:<br>    234 354 (2017, хаклани)<ref>{{cite web|url=http://www.tuttitalia.it/statistiche/cittadini-stranieri/ucraina/|title=Ucraini in Italia|publisher=www.tuttitalia.it(Elaborazioni su dati ISTAT-L’Istituto nazionale di statistica)|accessdate=2018-05-29}}</ref> * {{BLR}}:<br>   158 723 ([[Беларуçре пурăнан халăха çырни (2009)|2009 çулта халăха çырни]])<ref name="belstat.gov.by">[https://web.archive.org/web/20100918165045/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf Итоги переписи населения Беларуси 2009 г. Национальный состав].</ref> * {{UZB}}:<br>   70 700 (2017, хаклани)<ref name="Нацсостав">[http://www.stat.uz/ru/press-sluzhba/novosti-gks/1725-demograficheskaya-situatsiya-v-respublike-uzbekistan-3 Информация о национальном составе постоянного населения Республики Узбекистан]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> * {{PRT}}:<br>   66 041<ref>{{Cite web |url=http://www.acime.gov.pt/modules.php?name=News&file=article&sid=863 |title=Архивированная копия |accessdate=2006-04-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070713020028/http://www.acime.gov.pt/modules.php?name=News&file=article&sid=863 |archivedate=2007-07-13 |deadlink=yes }}</ref> * {{CZE}}:<br>   53 523 (2011, халăха çырни)<ref name=structura>{{cite web |url=https://www.czso.cz/documents/10180/20551765/170223-14.pdf/d0d27736-ef15-4f4f-bf26-e7cb3770e187?version=1.0 |title=Národnostní struktura obyvatel |author= |coauthors= |quote= |date=2014-06-30 |format=PDF |publisher=Český statistický úřad |accessdate=2015-10-25 |lang=cs |description=Этнический состав населения Чехии на сайте Чешского статистического управления — C. 5}}</ref><ref name="Population by ethnicity">{{cite web |url=https://www.czso.cz/documents/10180/20548153/130055140116.pdf/12b2d09a-5297-4053-b9fd-7839dbab43f2?version=1.0 |title=Population by ethnicity by 1921–2011 censuses |author= |coauthors= |quote= |date=2011 |format=PDF |publisher=Český statistický úřad |accessdate=2015-10-25 |lang=en |description=Население по национальности по результатам переписей населения (1921—2011) на сайте Чешского статистического управления}}</ref> * {{ROU}}: *   50 900 (2011, халăха çырни)<ref>[http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/REZULTATE-DEFINITIVE-RPL_2011.pdf Rezultate definitive ale Recensământului Populaţiei şi al Locuinţelor — 2011 (caracteristici demografice ale populaţiei)]</ref> * {{POL}}:<br>   48 000 (2011, халăха çырни)<ref name="Перепись 2011">Согласно предварительным итогам переписи населения 2011 года (этой переписью впервые предусматривалась возможность указания двух национальностей одним и тем же респондентом) в Польше насчитывалась 26 тысяч человек, которые указали только украинскую национальность и никакую другую, 10 тысяч человек указали украинскую национальность в качестве первой из двух, ещё 12 тысяч указали украинскую национальность второй из двух возможных. Среди 22 тысяч человек, которые указали украинскую национальность одной из двух возможных (первой или второй), 20 тысяч другой национальностью указали польскую (см. [https://web.archive.org/web/20130116214520/http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_lu_nps2011_wyniki_nsp2011_22032012.pdf Предварительные результаты Национальной переписи населения и жилищ Польши 2011 года]).</ref> * {{LAT}}:<br>   45 699 (2011, халăха çырни)<ref>[http://www.csb.gov.lv/en/notikumi/key-provisional-results-population-and-housing-census-2011-33306.html On key provisional results of Population and Housing Census 2011 | Latvijas statistika]{{ref-lv}}</ref> * {{AUS}}:<br>   38 791 (2011, халăха çырни)<ref>[https://web.archive.org/web/20140116133105/http://www.immi.gov.au/media/publications/statistics/comm-summ/textversion/ukraine.htm 38 791 responses were towards Ukrainian ancestry] // Australian Government - Department of Immigration and Border Protection</ref> * {{SVK}}:<br>  35 015 (2001, халăха çырни)<ref>[http://sodb.infostat.sk/sodb/slovak/2001/format.htm Zdroj údajov: Štatistický úrad Slovenskej republiky 2001. TAB. 115 Bývajúce obyvateľstvo podľa pohlavia a národností ]</ref><ref>В том числе 24 201 [[русины|русин]] и 10 814 собственно украинцев.</ref> или   55 000<ref>[http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/lo.html World Factbook Redirect — Central Intelligence Agency]</ref> * {{EST}}:<br>   27 722 (2010, хаклани)<ref>[http://pub.stat.ee/px-web.2001/Dialog/Saveshow.asp Статкомитет Эстонии. База данных населения]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> * {{UK}}:<br> 23 414 (2015 хаклани)<ref>{{cite web|format=XLS|url=http://www.un.org/en/development/desa/population/migration/data/estimates2/data/UN_MigrantStockByOriginAndDestination_2015.xlsx|title=Trends in International Migrant Stock: Migrants by Destination and Origin (United Nations database, POP/DB/MIG/Stock/Rev.2015)|publisher=United Nations, Department of Economic and Social Affairs}}</ref> * {{KGZ}}:<br>    21 900 (2009, халăха çырни)<ref>{{Cite web |url=http://www.stat.kg/stat.files/tematika/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84/%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%B2%20%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%B0%D1%85/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE6.pdf |title=Перепись населения 2009 года. Национальный состав населения Республики Кыргызстан. |accessdate=2011-01-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120308134750/http://www.stat.kg/stat.files/tematika/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84/%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%B2%20%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%B0%D1%85/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE6.pdf |archivedate=2012-03-08 |deadlink=yes }}</ref> * {{AZE}}: *   21 500 (2009, халăха çырни)<ref>{{Cite web |url=http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/az/AP_/1_5.xls |title=Архивированная копия |accessdate=2011-11-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120104065308/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/az/AP_/1_5.xls |archivedate=2012-01-04 |deadlink=yes }}</ref> * {{LTU}}:<br>   19 700 (2010, хаклани)<ref name="stat.gov.lt">[http://db1.stat.gov.lt/statbank/SelectVarVal/saveselections.asp Национальный состав Литвы на 1 января 2010 года.] {{Wayback|url=http://db1.stat.gov.lt/statbank/SelectVarVal/saveselections.asp |date=20140527063634 }}{{ref-en}}</ref> * {{SRB}}:<br>   21 259 (перепись 2002)<ref name="popis2002">{{Sr icon}} {{PDFlink|[http://webrzs.statserb.sr.gov.yu/axd/Zip/VJN3.pdf Official Results of Serbian Census 2003–Population]|441 [[Kibibyte|KiB]]<!-- application/pdf, 452227 bytes -->}}, pp. 12-13</ref><ref>Включая 15 905 [[русины|русин]] и 5354 собственно украинцев</ref> * {{ARM}}:<br>   1176 (2011, халăха çырни)<ref>[http://www.armstat.am/file/article/1._bajin_5_583-664.pdf Результаты переписи населения Республики Армения 2011 г.]</ref> | çухалнă = | архкультура = | чĕлхе = [[Украин чĕлхи|украин]]<ref>{{Из БСЭ|заглавие=Украинцы|издание=3-е}}</ref><ref>[http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?AddButton=pages\U\K\Ukrainians.htm Ukrainians]</ref><ref>[http://www.encyclopedia.com/doc/1G2-3404101422.html The Search Engine that Does at InfoWeb.net]</ref> | расă = [[Европеоид раси|европеоид]] | тĕн = [[христианлăх]] (ытларах [[православи]], çаплах [[Католицизм Украинăра|католицизм]], [[Украин грек-католицилизм чиркĕвĕ|грекокатолицизм]] тата кăштах [[протестантизм]]) | тăван = [[беларуссем]], [[вырăссем]], [[русинсем]] | кĕрет = [[тухăç славянĕсем]] | пулса тухни = [[славянсем]] }} '''Украинсем''' (укр. українці), — тухăç [[славян халахĕсем|славян халăхĕ]], нумайăшĕ [[Украина|Украинăра]] пурăнать, маларах вĕсене тата руç, русинсем, малороссем, малороссиянсем, козаксем тенĕ. Пĕтĕм шучĕ 44-45 млн çын ([[2001]]), [[украин чĕлхи]]пе калаçаççĕ. <div style=|right|"white-space:nowrap;"> [[File:Yaroslav the Wise.jpg|x60px]][[File:Yurko Shkvarok.Istoriya Ukrajiny-Rusy virshamy-11.png|x60px]][[File:Georgius Drohobich.jpg|x60px]][[File:Titian - Portrait of a Woman (La Sultana Rossa).jpg|x60px]][[File:Danckers de Rij Władysław Zasławski-Ostrogski.png|x60px]][[File:Halszka_z_Ostroga.PNG|x60px]][[File:Bohdan Khmelnytsky.jpg|x60px]][[File:Mohyla Petro.jpg|x60px]] [[File:Portret Mazepa.jpg|x60px]]<br />[[File:Hryhoriy Skovoroda.jpg|x60px]][[File:Каразин, Василий Назарович.jpg|x60px]][[File:Petro prokopovich.jpg|x60px]][[File:Karmelyuk.JPG|x60px]][[File:Nikolay_Ivanovich_Lobachevsky.jpeg|x60px]][[File:Yuriy Lisyansky portrait by Vladimir Borovikovsky.jpg|x60px]][[File:Бортнянский (1788).jpg|x60px]][[File:Mikhail Alexandrovich Maximovich 1882 Mukarovsky.png|x60px]][[File:1872._Портрет_писателя_Владимира_Ивановича_Даля.jpg|x60px]][[File:Ostrogradski.jpeg|x60px]]<br />[[File:Egor Kovalevsky.jpg|x60px]][[File:Karavayev Vladimir.jpg|x60px]][[File:Taras Shevchenko - portrait by Ivan Kramskoi.jpg|x60px]][[File:Hulak mykola.jpg|x60px]][[File:Marko Vovchok.jpg|x60px]][[File:Mykola Lysenko.jpg|x60px]][[File:Ilya Efimovich Repin in the Photographers studio Rentz and Schrader.jpg|x60px]][[File:Іван Пулюй.jpg|x60px]][[File:I. Mechnikov by Nik. Dm. Kuznetsov (GIM).jpg|x60px]][[File:Miklukho-Maklai.jpg|x60px]][[File:Vovk.Fedir.jpg|x60px]]<br />[[File:SO Makarov 01.jpg|x60px]][[File:Пчилка.jpg|x60px]][[File:Maxim Kovalevsky.jpg|x60px]][[File:Maria Zankovetska.jpg|x60px]][[File:Ivan Franko.jpg|x60px]][[File:Заболотний Данило.jpg|x60px]][[File:Hrushevskyi Mykhailo XX.jpg|x60px]][[File:Georgy Voronoy.jpg|x60px]][[File:Ivan Poddubny.jpg|x60px]][[File:Lesya Ukrainka portrait crop.jpg|x60px]][[File:Solomiya Krushelnytska.jpg|x60px]][[File:Krychevsky Vasyl 1928.jpg|x60px]]<br />[[File:Vladimir I. Vernadski (timbre soviétique).jpg|x60px]][[File:Stephen Timoshenko.jpg|x60px]][[File:Sikorsky, Igor.jpg|x60px]][[File:Кондратюк, Юрий.jpg|x60px]][[File:Alexander Dovzhenko.jpg|x60px]][[File:Coin of Ukraine Bilokur R.jpg|x60px]][[File:Serge Lifar 1961.jpg|x60px]][[File:Sergey Korolyov 140-190 for collage.jpg|x60px]][[File:Stepan Bandera photo.jpg|x60px]][[File:Rus_Stamp_GST-Glushko.jpg|x60px]]<br />[[File:Boris Paton.jpg|x60px]][[File:Jack Palance - 1954.jpg|x60px]][[File:Victor Glushkov envelope-cropped.jpg|x60px]][[File:Andy Warhol 1975.jpg|x60px]][[File:Levko Lukyanenko.JPG|x60px]] [[File:Larisa Latynina, 2010.jpg|x60px]][[File:Natalie Wood 1958 cropped.jpg|x60px]][[File:Valentinsilvestrov.JPG|x60px]]<br />[[File:Valeri Lobanovsky.jpg|x60px]][[File:Nina Matviyenko.jpg|x60px]][[File:Yulia Tymoshenko (2008).jpg|x60px]][[File:Sergey Bubka 2013.jpg|x60px]][[File:VladimirVitaliy.jpg|x60px]][[File:Ruslana July 2014.jpg|x60px]][[File:Vera Farmiga at TIFF 2009.jpg|x60px]][[File:Milla Jovovich Cannes 2011.jpg|x60px]][[File:Andriy Shevchenko, 2007-1.jpg|x60px]][[File:ETalk2008-Daria Werbowy.jpg|x60px]][[File:Award ceremony 2013 SFS-IN Fencing WCH t213935.jpg|x60px|Destacado Úcránaigh]] </div> == Чĕлхе == {{main|Украин чĕлхи}} {{seealso|Украинăна русификацилени|Украинăри чĕлхесем}} {|class="whitetable" style="text-align:center" |+ '''Украин чĕлхи историре çырнă ареалĕ (1897 тата 1926 çç. çырнисем)''' | width="24%"|[[File:Ukrainian language in the Russian Empire (1897).svg|center|250px]] | width="1%"| | width="24%"|[[File:Subdivisions of the Russian Empire by largest ethnolinguistic group (1897).svg|center|250px]] | width="1%"| | width="24%"|[[File:Languages-UkrSSR-1926.PNG|center|250px]] | width="1%"| | width="24%"|[[File:Ukrainian-UkrSSR-1926.PNG|center|250px]] | width="1%"| |- |[[Украин чĕлхи]] Раççей империнче, [[Раççей империнчи пурăнан пĕтĕм халăха 1897 çулта çырни|1897 çулта çырнипе]] | |Раççей империнчи чĕлхесем, 1897 çулта çырнипе (украин чĕлхипе ытларах калаçнă уессемпе хуласене сарăпа кăтартнă) | |Украин ССР чĕлхисем, 1926 çулта çырнипе | |[[Украин чĕлхи]], Украин ССР [[ССРП пурăнан халăха çырни (1926)|1926 çулта çырнипе]] | |} == [[Украина историйĕ|Истори]] == === [[Этноним]] === == Çав. пекех == * [[Украин диаспори]] * [[Украин апат- çимĕçĕ]] * [[Украин фольклорĕ]] * [[Украин чĕлхи]] * [[Австралири украинсем]] * [[Аргентинăри украинсем]] * [[Канадăри украинсем]] * [[Латвири украинсем]] * [[Польшăри украинсем]] * [[Румынири украинсем]] * [[Раççейри украинсем]] * [[Украинофоби]] * [[Украинизаци]] * [[Украин барокки]] == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://litopys.org.ua/boplan/bop01.htm Guillaume Le Vasseur de Beauplane, Описание Украины — нескольких провинций Королевства Польского, тянущихся от границ Московии к границам Трансильвании, вместе с их обычаями, образом жизни и ведением войн] * [http://quebec-ukraine.com/cgi-bin/l/links.cgi?kat=a5 Украинсем ют çĕрсенче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051218034113/http://www.quebec-ukraine.com/cgi-bin/l/links.cgi?kat=a5 |date=2005-12-18 }} * [http://www.honchar.org.ua/coll_rus.htm Музей предметов народного искусства Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090301045237/http://honchar.org.ua/coll_rus.htm |date=2009-03-01 }} * [http://ukrajnci.ru/ www.ukrajnci.ru — Сайт Украинской Общины России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100118164120/http://www.ukrajnci.ru/ |date=2010-01-18 }} * [[Георги, Иоганн Готлиб|И. Г. Георги]] «[http://www.museum.ru/N26092 Описание всех обитающих в Российском государстве народов…]» * [http://etno.iatp.org.ua/ (укр.) Украин этнографийĕ] * [https://web.archive.org/web/20100406034825/http://www.zn.ua/3000/3050/50610/ (рус.) В.Балушок «Как русины стали украинцами», Зеркало недели, 2005] * [https://web.archive.org/web/20070716095103/http://www.zn.ua/3000/3050/49862/ (рус.) В.Балушок «Когда же родился украинский народ?», Зеркало недели, 2005] * [https://web.archive.org/web/20070716095103/http://www.zn.ua/3000/3050/51748/ (рус.) В.Балушок «Своевольная» Украина, Зеркало недели, 2005] * [http://www.rusyn.org/?root=rusyns&rusyns=ethnography&article=63 (англ.) Иван Поп. Статья «Этнография» // Encyclopedia of Rusyn History and Culture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927210523/http://www.rusyn.org/?root=rusyns&rusyns=ethnography&article=63 |date=2007-09-27 }} * [http://www.ukrstor.com/ukrstor/volkon.html Александр Волконский «Историческая правда и украинофильская пропаганда»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100129061206/http://ukrstor.com/ukrstor/volkon.html |date=2010-01-29 }} * [http://www.zaistinu.ru/ukraine/church/tulcin3.shtml Леонид Соколов «Похищение Руси. Забытый основоположник»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015221143/http://www.zaistinu.ru/ukraine/church/tulcin3.shtml |date=2008-10-15 }} * [http://www.km.ru/magazin/view.asp?id=66EE7C1F947D46E3BCACBDBF058826BF А. Орлов, А. Пугаченко Украинская «Матрица». Перезагрузка.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070225015915/http://www.km.ru/magazin/view.asp?id=66EE7C1F947D46E3BCACBDBF058826BF |date=2007-02-25 }} * [http://russian.kiev.ua/books/rodin/chimera/chimera.shtml Сергей Родин «украинцы»: их происхождение, подлинная история и реальное настоящее] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091216194113/http://www.russian.kiev.ua/books/rodin/chimera/chimera.shtml |date=2009-12-16 }} * [http://www.ruska-pravda.com/index.php/200904162174/stat-i/ideologija/2009-04-16-12-08-19.html Тюркская кровь украинства разъедает Русь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100828085449/http://www.ruska-pravda.com/index.php/200904162174/stat-i/ideologija/2009-04-16-12-08-19.html |date=2010-08-28 }} {{stub}} {{Украина халăхĕсем}} {{Славянсем}} [[Категори:Украинсем|*]] [[Категори:Аргентинăри халăхсем]] [[Категори:Бразилири халăхсем]] [[Категори:Канадăри халăхсем]] [[Категори:Молдавири халăхсем]] [[Категори:Польшăри халăхсем]] [[Категори:Раççейри халăхсем]] [[Категори:Румынири халăхсем]] [[Категори:Словакири халăхсем]] [[Категори:АПШ халăхĕсем]] [[Категори:Украинăри халăхсем]] [[Категори:Славян халăхĕсем]] 13cvqe34lk7lni1ir9r7xb0fb6l1d1p Термен Лев Сергеевич 0 10687 874945 713128 2026-06-21T17:04:25Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874945 wikitext text/x-wiki [[Image:Leon Theremin.jpg|150px|right|thumb]] '''Лев Сергеевич Термен''' — вырăс инженерĕ, кăсăкла кĕвĕ инструментне — [[терменвокс]]а ([[1920]]) — шутласа тăваканĕ. Лев Сергеевич [[1896]] çулхи [[çурла, 28]] кунĕнче, [[Санкт-Петербург]]ра çуралнă, [[1993]] çулхи [[чӳк, 3|чӳк уйăхĕн 3-мĕшĕнче]] [[Мускав]]ра çĕре кĕнĕ. == Кун-çулĕ == Лев Термен нимĕç тата франци (францилле ăрат хушаматне Theremin тесе палăртнă) тымарĕллĕ дворян православи çемьинче çуралнă. Амăшĕ — Евгения Антоновна тата ашшĕ — паллă юрист Сергей Эмильевич. Лева пĕлӳ пама укçа шеллемен. Пуласлăхра çак ăна питĕ пулăшнă. === Карьера пуçламăшĕ === [[1927]] — [[1938]] çулсенче Термен [[АПШ]]-ра совет разведкин [[резидент|резиденчĕ]] пулса официаллă сутă-илӳ енĕпе ĕçленĕ. Çав вăхăтрах Синг-Синг тата Алькатрас тĕрмисем валли вăл сигнализациленĕ хӳтĕлев туса панă. Каярахпа Термена Мускава чĕнсе илнĕ те репрессиленĕ: 10 çул хушши вăл [[Туполев Андрей Николаевич|Туполев]] конструктор бюровĕнче [[шарашка|шарашкăра]] ĕçленĕ. Чаплă конструкторпа Лев Сергеевич [[Гулаг]]ра тĕлпулнă — Термен ун чухне Туполевăн бригадирĕ пулнă. [[Нью-Йорк]]ра пурăннă чух [[Альберт Эйнштейн]]па паллă пулнă. Паллă физик Термен патне хваттере кĕнĕ пулнă. Термен каласа кăтартнă тăрăх, Эйнштейн пĕрмаях [[сĕрме купăс]]па аппаланатчĕ тет, вара йăлăхтарса çитерчĕ те кăларса ямалла пулчĕ тет. Революци тапхăрĕсенче [[Ленин Владимир Ильич|Ленинпа]] туслă пулнă (Лев Сергеевич асăннă май, большевиксем хаваслăрах пурăннă, çавăнпа вĕсем патне кайнă пулнă. Вăл политикăна хутшăнман, техникăпа тăрмашма юратнă), анчах та партине кĕмен. Владимир Ильича вăл кĕрепех тесе шантарнă, вара [[1991]] çулта тин панă сăмаха пурнăçлама тӳр килнĕ. Çав çулах ĕнтĕ КПСС та, [[СССР]] та арканса кайнă. === Американ тапхăрĕ === 1928 ç. Термен, совет гражданинĕ, АПШ-на пурăнма куçать. АПШ-на çитсенех вăл [[терменвокс]]па хăйĕн сыхлав сигнализацин системине патентлать те çак хатĕрсене туса кăларма правине RCA ([[Radio Corporation of America]]) компанине сутса ярать. Совет вăрçă разведкин пуçлăхĕ [[Берзин Ян Карлович|Ян Берзин]] хушнипе ĕçлесе илнĕ укçасемпе Термен «Teletouch» компание йĕркелет те Çĕнĕ Йоркра 99 çуллăха улттă этажлă çурта мусăк-ташă студи валли арендăна илет. Çакă вара АПШ-ра СССР сутă-илӳ элчĕлĕхĕсене уçма май парать, вĕсен «хӳттипе» совет разведчикĕсем ĕçлеме пултараççĕ. [[1931]] — [[1938]] çç. Термен Teletouch Inc. директорĕ пулса тăрăшать. Ун чухнех вăл [[Синг-Синг]] тата [[Алькатрас]] тĕрмисене валли сыхлав сигнализацине туса парать. Кĕçех Лев Термен [[Çĕнĕ Йорк]]ра питĕ паллă çын пулса тăрать. Унăн студине [[Джордж Гершвин]], [[Равель Морис|Морис Равель]], [[Яша Хейфец]], [[Иегуди Менухин]], [[Чарли Чаплин]], [[Альберт Эйнштейн]] пырса кураççĕ. Çаплах вăл [[Рокфеллер Джон Дэвисон|Джон Рокфеллер]] финансă магначĕпе, [[АПШ]] пулас [[президент|президенчĕпе]] [[Эйзенхауэр Дуайт Дэвид|Дуайт Эйзенхауэрпа]] паллашать. Чи паха оркестрсемпе Лев Термен Америкăпа Европăра концертсемпе çӳрет. Терменвокс тумалли ĕçсем тĕрлĕ çĕр-шывран пуçтарăнаççĕ. Талантлă балерина тата АПШ-ра паллă хӳхĕм хура ӳтлĕ Лавиния Вильямс хĕрарăм, Термен аппарачĕ умĕнче ташăсене кăтартать. Вăл унăн арăмĕ пулать (пĕрремĕш арăмĕпе Лев уйрăлать). === Репрессисемпе парнесем === [[1938]] çулта Термена Мускава чĕнсе илеççĕ. === Юлашки çулĕсем === Лев Сергеевич пенсине тухсан та, ĕçе пăрахман — МПУ-ĕн физика факультетĕнче инженер вырăнĕнче ĕçленĕ. == Ӗçĕсем == * [[Терменвокс]] кĕвĕ инструментне шутласа тунă. * Термен аякран вăрттăн итлемелли аппарат шутласа кăларнă. Çав япалапа вара [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]] хăйех Мускаври пĕр хваттере чӳрече кантăкĕ витĕрех итлесе пăхнă. Сталина çак тунă ĕç питĕ килĕшнĕ, вара вăл Термена икĕ хут хăй ячĕллĕ премине пама хушнă. == Çавăн пекех пăхăр == * [[Терменвокс]] == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Вуламалли == * ''Гинзбург В., Пульвер В.'' Телевидение. Передача движущихся изображений по способу Л. С. Термена. // Радиолюбитель, 1927. — №&nbsp;1. — с. 13-16. * ''Теодорчик К. Ф.'' Дальновидение // Успехи физических наук, 1928. — Выпуск&nbsp;1 — с.&nbsp;98-104 [http://www.ufn.ru/archive/russian/abstracts/abst9506.html] * ''Термен Л. С.'' Рождение, детство и юность «терменвокса» // Радиотехника, 1972. — том&nbsp;27, №&nbsp;9 — с.&nbsp;109-111 * ''Термен Л. С.'' Многоголосный терменвокс // Материалы IV Всесоюзной научно-технической конференции по электромузыкальным инструментам, 1981. — часть&nbsp;II * ''Термен Л. С., Королёв Л. Д.'' Электромузыкальный инструмент типа терменвокс, Авторское свидетельство №&nbsp;1048503, 1983&nbsp;г. * ''Урвалов В. А.'' Очерки истории телевидения. — М.: Наука, 1990. * ''Галеев Б. М.'' Советский Фауст (Лев Термен — пионер электронного искусства) // Приложение к журналу «Казань», 1995. * ''Ковалёва С.'' Не более и не менее. Жизнь Льва Термена // Русская мысль, 1998. — №&nbsp;4248 * ''Махун С.'' Доктор Фаустус XX века. Лев Термен, опередивший время — «не более, не менее» // Зеркало недели, 2004. — №&nbsp;46&nbsp;(521), 13-19 ноября 2004. [https://web.archive.org/web/20070716095103/http://www.zn.ua/3000/3760/48313/] == Каçăсем == * [http://theremin.ru Термен-центр] * [http://www.membrana.ru/articles/global/2002/10/28/200400.html Музыка и электричество. Часть четвёртая: Лев Термен и его терменвокс] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091229203436/http://www.membrana.ru/articles/global/2002/10/28/200400.html |date=2009-12-29 }} * [http://theremin.ru/termen/termen.htm Елена Петрушанская. Терменвопль] * [http://theremin.ru/archive/dalnovid.htm Установка дальновидения Льва Термена] * [http://www.computer-museum.ru/connect/termen.htm Учёный и государство — удивительная судьба Л. C. Термена] * [https://web.archive.org/web/20101013093720/http://moscow-tombs.narod.ru/1993/termen_ls.htm Могила на Кунцевском кладбище, уч.8] * [http://lirego.narod.ru/____1.html Интервью с дочерью Льва Термена ] [[Категори:Раççей ăслайĕсем]] [[Категори:Ăслайсем, алфавит тăрăх]] [[Категори:Мусăк конструкторĕсемпе ăслайĕсем]] [[Категори:Санкт-Петербург консерваторинче вĕренсе тухнăскерсем]] [[Категори:Сталин парни лауреачĕсем]] [[Категори:СССР разведчикĕсем]] [[Категори:СССР-та репрессиленĕскерсем]] [[Категори:Вырăс инженерĕсем]] 71kb34fx15fkw620kisf5trq14qkpc0 Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи 0 11007 874935 871396 2026-06-21T13:53:29Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874935 wikitext text/x-wiki {{ТÇАВ карточки}} '''Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи''' (çавăн пекех '''Аслă Атилĕх вăрçи''' е '''Аслă Аттелĕх вăрçи''') — [[Совет Союзĕ]]н наци Германипе Европăри унăн тăмарĕсене (майлисене) ([[Венгри]], [[Итали]], [[Румыни]], [[Финлянди]], [[Словаки]], [[Хорвати]]) хирĕç 1941—[[1945]] çулсенче пынă вăрçă; [[Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи]]н пысăк тапхăрĕ. Çак ят совет халăхĕсен ăс-тăнĕнче, йăлисенче Сталин [[1941]] çулхи утă уйăхĕн 3-мĕшĕнче халăх умĕнче радиопа калаçнă хыççăн çирĕпленсе юлнă. Калаçусенче «аслă» тата «тăван çĕршывăн» сăмахсене уйрăммăн усă кураççĕ. Пĕрремĕш çак сăмах çаврăнăшне вăрçă пирки [[Правда (хаçат)|«Правда» хаçатăн]] [[1941]] çулхи çĕртмен 23- [[çĕртме, 24|çĕртмен 24-мĕшĕнче]] çак статьяра асăннă<ref>[http://books.google.com.ua/books?id=ZJtKKdpKCjsC&pg=PA555&lpg=PA555&dq=%22великая+отечественная+война+с#v=onepage&q=&f=false К. Душенко. «Словарь современных цитат»]</ref><ref>[http://olg15960418.narod.ru/ch1.html#24 Газетные публикации 24 июня 1941 года]</ref>, малтан термин пек мар, хаçатри клишисенчен («халăхăн таса вăрçи», «тăван çĕршывăн халăхăн таса вăрçи», «тăван çĕршывăн çĕнтерӳллĕ вăрçи» евĕр) пĕри шутланнă. «''Тăван Çĕршывăн вăрçи''» термина [[СССР Аслă Канашĕн#Президиумĕ|СССР Аслă Канашĕн Президиумĕн]] [[1942]] çулхи [[çу, 20|çăвăн 20-мĕшĕнчи]] Хушавĕпе кăларнă вăрçăн [[Тăван Çĕршывăн вăрçин орденĕ|Тăван Çĕршывăн вăрçин]] орденĕн терминĕ пулнă. Ячĕ совет патшалăхĕнче пулнă республикăсенче ([[Украин чĕлхи|укр.]] ''Велика Вітчизняна війна'', [[Беларуç чĕлхи|бел.]] ''Вялікая Айчынная вайна'', [[Абхаз чĕлхи|абх.]] ''Аџьынџьтәылатәи Еибашьра ду'' тата ур.) тĕл пулать. [[СССР]]а кĕмен ютçĕр патшалăхĕсенче «'''''Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи'''''» терминпа кулленхи калаçура пачах усă курмаççĕ. Анкăл чĕлхиллĕ çĕр-шывсенче унăн улăштару терминĕ — ''Eastern Front (World War II)'' <small>([[акăлчан чĕлхи|акăлч.]])</small> (Тухăç фрончĕ (Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи)), нимĕç историографинче — ''Deutsch-Sowjetischer Krieg'', ''Russlandfeldzug'', ''Ostfeldzug'' <small>([[нимĕç чĕлхи|ним.]])</small> (''Нимĕç-Совет вăрçи, Вырăс харçи, Тухăç харçи''). Юлашки вăхăтра раççейĕн массăллă информации хатĕрĕсенче Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçине палăртма хăшпĕр чухне ''«Аслă вăрçă»'' термина кĕртеççĕ<ref>[http://www.pobediteli.ru/ Победители. Солдаты Великой войны]</ref><ref>[http://www.1tv.ru/documentary/fi=6510 «Великая война». Цикл документальных фильмов]</ref>, истори енчен ку тĕрĕсех мар — 1910-мĕш çулсен пуçламăшĕнче çак терминпа [[Пĕрремĕш Тĕнче вăрçи]]не палăртнă. == 1941 çулхи çĕртмен 22-мĕш тĕлнехи лару-тăру == {{Main|Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçин умĕнхи ĕç-пуçсем}} === Германи === {{Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи}} {{Иккĕмĕш Тĕнче вăрçин Хĕвел тухăç Европăри вăрçă театрĕ}} [[1941]] çулхи [[çĕртме, 22|çĕртмен 22-мĕшĕ]] тĕлне СССР анăç чиккинче виççĕ [[Çар ушкăнĕ|çар ушкăнне]] (пурĕпе 181 [[дивизи]], çав шутра 19 танк тата 14 моторланă дивизи, тата 18 бригада) пырса тăратнă<ref>[http://docs.vif2.ru/misc/BoevojSostavSA1941.pdf Боевой состав советской армии. Часть 1 (июнь-декабрь 1941 года)]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Военно-научное управление Генерального штаба. Военно-исторический отдел. (pdf, 478 Мб)</ref>, вĕсене виçĕ сывлăш çар флочĕ пулăшма хатĕр тăнă. [[Голдап]]ран [[Клайпеда|Мемеле]] çити тăрăхра 230 çм тăршшĕ фронтра [[Лееб Вильгельм фон|В. Лееб]] [[генерал-фельдмаршал]] ертсе пынă [[«Çурçĕр» çарĕсен ушкăнĕ]] (29 нимĕç дивизийĕ, 1-мĕш сывлăш флочĕ) вырнаçнă. Унăн йышне кĕрекен дивизисене [[16-мĕш çар (Германи)|16-мĕш]] тата [[18-мĕш çар (Германи)|18-мĕш çара]], çаплах [[4-мĕш танк çарĕ (Германи)|4-мĕш танк ушкăнне]] кĕртнĕ. 1941 çулхи [[кăрлач, 31|кăрлачăн 31-мĕшĕнчи]] Директивăпа «''тăшманăн Балтиçумĕнчи вăйĕсене пĕтермелле те Балти тинĕсĕн порчĕсене, çав шутра Ленинграда тата [[Кронштадт]]а ярса илмелле, вырăс флотне тĕрев базисенчен хăтармалла.''» тенĕ<ref>Fall Barbarossa. Dokumente zur Vorbereitung der faschistischen Wehrmacht auf die Aggression die Sowjetunion (1940—1941) Berlin, 1970, S.155</ref> Балтире «Çурçĕр» çарĕсен ушкăнĕ валли [[Балти флочĕ|Балти флотне]] аркатма нимĕç çарпуçлăхĕ 100 яхăн карап, çав шутра 28 [[торпеда катерĕ|орпеда катерне]], 10 мина заградительне, 5 [[шывай кимми]]пе [[сыхлав карапĕ|сыхлав карапне]] тата [[тральщик]]сене уйăрса панă.<ref name="Ч 1">Ф. Руге. Война на море 1939—1945. Перевод с немецкого. М.,1957,стр. 209. ISBN 5-89173-027-8</ref> Голдапран кăнтăралла [[Влодава|Влодавăна]] çити, 500 çм тăршшĕ фронтра — [[Бок Федор фон|Ф. Бок]] генерал-фельдмаршал ертсе пынă [[«Центр» çарĕсен ушкăнĕ]] (50 нимĕç дивизийĕ тата 2 нимĕç бригади, 2-мĕш сывлăш флочĕ) вырнаçăннă. Дивизисемпе бригадăсене 9-мĕш тата [[4-мĕш çар (Германи)|4-мĕш уйри çара]], çаплах [[2-мĕш танк ушкăнĕ (Германи)|2-мĕш]] тата [[3-мĕш танк ушкăнĕ (Германи)|3-мĕш]] танк ушкăнĕсене пĕрлештернĕ. Ушкăнăн тĕл ĕçĕ — «''Флангсенче пысăк вăйсемпе тапăнса пырса, тăшманăн [[Беларуç]]ри вăйĕсене пĕтермелле. Кайран, [[Минск]] çине кăнтăрпа çурçĕр енчен ярса илнĕ хыççăн куçăмлă пĕрлешӳсене пĕр çĕре пухса хăвăртрах [[Смулен]] районне тухмалла та танк тата моторлă пысăк вăйĕсене „Çурçĕр“ ушкăнĕпе пĕрлештерсе тăшманăн [[Балтиçум]]ĕнчи тата [[Ленинград]] районĕнчи вăйĕсене çапса аркатмалла.''»<ref>Fall Barbarossa. Dokumente zur Vorbereitung der faschistischen Wehrmacht auf die Aggression die Sowjetunion (1940—1941) Berlin, 1970, S.154</ref> [[Полесье]]рен [[Хура тинĕс]] çити 1300 çм тăршшĕ фронтра [[Рундштедт Герд фон|Г. Рундштедт]] ертсе пынă [[«Кăнтăр» çарĕсен ушкăнĕ]] (44 нимĕç, 13 румын дивизийĕ, 9 румын тата 4 венгр бригади, 4-мĕш сывлăш флочĕ тата румын авиацийĕ) вырнаçнă<ref name="kozlov">[http://militarymaps.narod.ru/books/war_enz/enz_01_intro.djvu Великая Отечественная война 1941—1945: Энциклопедия, глав. ред. М. М. Козлов. — М.: Сов. энциклопедия, 1985. — 832 с. // Великая Отечественная война 1941—1945: Энциклопедия, глав. ред. М. М. Козлов]</ref>. Ушкăна [[1-мĕш танк çарĕ (Германи)|1-мĕш танк ушкăнĕ]], [[6-мĕш çар (Германи)|6-мĕш]], [[11-мĕш çар (Германи)|11-мĕш]] тата [[17-мĕш çар (Германи)|17-мĕш нимĕçе çар]], [[3-мĕш çар (Румыни)|3-мĕш]] тата 4-мĕш румын çарĕсем, çаплах венгрсен корпусĕ кĕнĕ. [[Барбаросса операцийĕ|«Барбаросса» планĕпе]] «Кăнтăр» ушкăнĕн çарĕсен танксемпе моторланă пĕрлешӳсене мала ярса, сулахай çуначĕпе [[Кейӳ]] çине тапăнса, [[Галици]]ри тата Украина анăçĕнчи совет çарĕсене çĕмĕрсе тăкмалла, [[Тăнăвар (юханшыв)|Тăнăвар]] урлă кĕперсене туртса илмелле те Тăнăвартан тухăçалла тапăнса пыма çул уçмалла.<ref>[А. Филиппи. Припятская проблема. Перевод с немецкого. М., 1959, стр. 160.]</ref> 1-мĕш танк ушкăнне 6-мĕш тата 17-мĕш çарсемпе пĕрлештерсе [[Рава-Русская]]па [[Ковель]] хушшинчен çурса, [[Бердичев]], [[Житомир]] витĕр Тăнăвар çине Кейӳ патĕнче тухмалла. Малалла, Тăнăвар тăрăх кăнтăр-тухăçалла куçса, ушкăнăн [[Сылтăм çыранĕнчи Украина|Сылтăм çыранĕнчи Украинăна]] хӳтĕлекен совет çарĕсене каялла чакма чăрмантарса вĕсене хыçал енчен çапса çĕмĕрмелле. Çак вăйсемсĕр пуçне оккупациленĕ [[Норвеги]]пе Çурçĕр Финляндин çĕрĕнче — [[Варяг кӳлмекĕ|Варангер-фьордран]] Суомуссалмине çити — вермахтăн [[Фалькенхорст Николаус фон|Н. Фалькенхорст]] ертсе пынă [[«Норвеги» çарĕ|«Норвеги»]] çарĕ вырнаçнă пулнă. Вăл тӳрех герман хĕçпăшаллă вăйĕсен (ВПÇ) аслă çарпуçлăхне пăхăнса тăнă. «Норвеги» çарĕн тĕл ĕçĕ — Çурçĕр флотăн тĕрев базине Мурмана тата [[Полярный]], [[Рыбачий (çурутрав)|Рыбачий çурутрава]], çаплах [[Беломорск]]ран çурçĕрелле Киров чукун çулне ярса илмелле. Виç корпусăн кашнин хăйĕн уйрăм тĕлĕ пулнă: 3-мĕш финн корпусĕн — Кестеньга тата Ухта çинелле, 36-мĕш нимĕç корпусĕн — Кандалакша çинелле, туçи нимĕç стрелок [[«Норвеги» туçи корпус|«Норвеги» корпусĕн]] — Мурман çинелле.<ref>ИВИ. Документы и материалы, инв № 1274, л. 1.</ref> [[Типçĕр çарĕсен аслă çарпуçлăхĕ (Вермахт)|ОКХ]] резервне 24 дивизи кĕнĕ. Пурĕпе СССР çине тапăнма 5,5 млн çын, 3&nbsp;712 танк, 47&nbsp;260 кĕпçепе миномёт, 4&nbsp;950 вăрçă вӗҫмекĕ хатĕр тăнă<ref name="ВОВ-БСЭ">[http://bse.sci-lib.com/article003823.html «Великая Отечественная война Советского Союза 1941—45»], БСЭ, 3-е издание</ref>. {| class="wikitable" ! !Хĕрлĕ çар !Тăшман !Танлаштарни |- | Дивизисем || 190 || 166 || 1.1 : 1 |- | Пайăр çын йышĕ || 3,289,851 || 4,306,800 || 1 : 1.3 |- | Кĕпçесемпе минометсем || 59,787 || 42,601 || 1.4 : 1 |- | Танкăсемпе штурм кĕпçисем || 15,687 || 4,171 || 3.8 : 1 |- | Вӗҫмексем || 10,743 || 4,846 || 2.2 : 1 |} Фронт тăрăхĕнче РХХÇ танкăсен шучĕ çакăн чухлĕ пулнă: {| class="wikitable" ! !Çурçĕр-Анăç фрончĕ !Анăç фрончĕ !Кăнтăр-Анăç тата Кăнтăр фрончĕсем !Пурĕпе |- | Танкăсемпе штурм кĕпçисем || 2,188 || 4,365 || 5,826 || 12,379 |} Вермахтăн танк ушкăнĕсен çавăн тĕслĕ шучĕсем (Pz-1 танкеткăсене тата Pz.Bef командир танкĕсене шутламан): {| class="wikitable" ! !1-мĕш ТУш !2-мĕш ТУш !3-мĕш ТУш !4-мĕш ТУш !Пурĕпе |- | Танкăсемпе штурм кĕпçисем || 66 || 919 || 780 || 563 || 2,928 |} === Совет Союзĕ === 1941 çулхи [[çĕртме, 22|çĕртмен 22-мĕшĕ]] тĕлне СССР чикĕ çумĕнчи тăрăхсемпе флочĕсенче 3 289 850 салтакпа офицер хĕсметре тăнă, 59 787 кĕпçепе [[миномёт]], 12 782 [[танк]], вĕсенчен 1475 Т-34 тата КВ танк, 10 743 вӗҫмек пулнă. Виçĕ флот йышĕнче 220 пине яхăн çын, 182 карап (3 линкор, 7 крейс, 45 лидерпа эсминец тата 127 шывай кимми)<ref>ИВИ. Документы и материалы, инв. № 7875, лл. 1-3.</ref>. Патшалăх чиккине 8 чикĕ тăрăхĕн сыхлавçисем (типçĕрпе тинĕс) тытса тăнă. Шалти çарсен оперативлă пайĕсемпе вĕсен шучĕ 100 пине яхăн çитнĕ<ref>50 лет Вооружённых Сил СССР. М., 1968, стр. 252.</ref> Анăçран пулас тапăнăва хирĕç тăрас явапа чикĕ çумĕнчи пиллĕк вăрçă тăрăхĕ — [[Ленинград вăрçă тăрăхĕ|Ленинград]], [[Балтиçум вăрçă тăрăхĕ|Балтиçум уйрăм]], [[Беларуç вăрçă тăрăхĕ|Анăç уйрăм]], [[Кейӳ вăрçă тăрăхĕ|Кейӳ уйрăм]] тата [[Одесса вăрçă тăрăхĕ|Одесса]] — çине хунă. Тинĕсрен вĕсене виççĕ флотăн пулăшмалла пулнă: [[СССР-ăн Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи вăхăтĕнчи Çурçĕр флочĕ|Çурçĕр]], [[СССР-ăн Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи вăхăтĕнчи Балти флочĕ|Хĕрлĕ Ялавлă Балти]] тата [[СССР-ăн Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи вăхăтĕнчи Хура тинĕс флочĕ|Хура тинĕс]] флочĕсем. [[Кузнецов Фёдор Исидорович|Ф. И. Кузнецов]] генерал ертсе пынă Балтиçум вăрçă тăрăхĕ йышне 8-мĕш тата [[11-мĕш çар (СССР)|11-мĕш]] çарсем кĕнĕ, [[Псков]]ран анăçалла [[27-мĕш çар (СССР)|27-мĕш çара]] йĕркелеме тытăннă. Çак чаçсем [[Балти тинĕсĕ]]нчен [[Литва]]н кăнтăр чиккине çити, 300 çм фронта тытса тăнă. [[Павлов Дмитрий Григорьевич|Д. Г. Павлов]] генерал ертсе пынă хĕвел анăç уйрăм вăрçă тăрăхĕн çарĕсем Литван кăнтăр чиккинчен [[Припять (юханшыв)|Припять юханшыва çити]] 470 çм фронта минск-смулен тĕлне хупласа тăнă. Çак тăрăхăн йышне [[3-мĕш çар (СССР)|3-мĕш]], [[4-мĕш çар (СССР)|4-мĕш]] тата [[10-мĕш çар (СССР)|10-мĕш çарсем]] кĕнĕ. Унсăр пуçне, [[Могилёв]], [[Минск]], [[Слуцк]] районĕнче [[13-мĕш çар (СССР)|13-мĕш çар]] йĕркелеме тытăннă. [[Кирпонос Михаил Петрович|М. П. Кирпонос]] генерал ертсе пынă Кейӳ уйрăм вăрçă тăрăхне [[5-мĕш çар (СССР)|5-мĕш]], [[6-мĕш çар (СССР)|6-мĕш]], [[12-мĕш çар (СССР)|12-мĕш]] тата [[26-мĕш çар (СССР)|26-мĕш]] çарсем кĕнĕ, вĕсем Припятьрен [[Липкан]]а çити 860 çм фронта тĕкĕлесе тăнă. [[Черевиченко Яков Тимофеевич|Я. Т. Черевиченко]] генерал ертсе пынă Одесса вăрçă тăрăхĕн çарĕсем Липканран [[Тăнай (юханшыв)|Тăнай]] вăррине çити 480 çм чикĕне тытса тăнă. [[Попов Маркиан Михайлович|М. М. Попов]] генерал ертсе пынă Ленинград вăрçа тăрăхĕн çарĕсем çĕр-шывăн çурçĕр-анăç районĕсене ([[Мурманск облаçĕ]], [[Карел-Финн ССРĕ]] тата [[Карел пымакĕ]]), çаплах [[Эстон ССРĕ]]н çурçĕр çыранне тата Ханко çурутрава хӳтĕлемелле пулнă. Кунти типçĕр чиккин тăршшĕ 1300 çм, тинĕс чиккин тăршши — 380 çм çитнĕ. Кунта [[7-мĕш çар (СССР)|7-мĕш]], [[14-мĕш çар (СССР)|14-мĕш]], [[23-мĕш çар (СССР)|23-мĕш]] çарсем тата Çурçĕр флочĕ вырнаçнă пулнă. {|class="wide" |+ '''Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçин хĕçпăшаллă вăйĕсем СССР анăç чиккинче'''<ref name="Мельтюхов_гл12">''[[Мельтюхов Михаил Иванович|Мельтюхов М. И.]]'' Упущенный шанс Сталина. Советский Союз и борьба за Европу: 1939—1941. — М.: Вече, 2000. — [http://militera.lib.ru/research/meltyukhov/12.html Гл. 12. Место «Восточного похода» в стратегии Германии 1940—1941 гг. и силы сторон к началу операции «Барбаросса»]</ref> !Категори !Германи тата унăн тăмарĕсем !СССР !СССР (пурĕпе) |- |Çын йышĕ |4,3 млн çын |3,1 млн çын |5,8 млн çын |- |Кĕпçесемпе миномётсем |42 601 |57 041 |117 581 |- |Танксемпе штурм кĕпçисем |4171 |13 924 |25 784 |- |Вӗҫмек |4846 |8974 |24 488 |} Хальхи историксен шухăшĕпе, техника пахалăхĕпе [[вермахт]]ăн вăйлăрах пулман<ref name="Мельтюхов_гл12"/>. Çапла, Германи танкĕсем 23 тоннăран çăмăлтарах, çав шутра РÇĔÇ йышĕнче 25 тоннăран йывăртарах [[Т-34]] тата [[Т-28]] вăтам танксем, çаплах 45 тоннăран ытла [[КВ-1|КВ]] тата [[Т-35]] йывăр тансем пулнă. {|class="wide" !+ !Пайăр çын йышĕ !Стрелок пăшалĕ !Арт. хĕçпăш. !Танксем !Вӗҫмек !Вăрçă карапĕсем !Мех. транспорчĕ |- |Пурĕпе |5434729 |7983119 |117581 |23106 |24488 |910 |528571 |- |Тĕрĕс-тĕкел | | | |18691 |21030 | | |} == СССР шăпине тăвас наци планĕсем == {{main|СССРа нимĕçсем оккупацилени|«Ост» планĕ|Ольденбург планĕ}} [[«Барбаросса» операцийĕ|«Барбаросса» операцин]] вăрçă политикин тата идеологин тĕллевĕсене çак документсем евитлеççĕ: {{Цитата пуçламăшĕ}} ВПÇ оперативлă ертӳлĕх штабĕн пуçлăхĕ «Çĕр-шыв хӳтелевĕ» пайĕ 1940 çулхи раштавăн 18-мĕшĕнче «Ятарлă проблемăсем пирки 21-мĕш №-лĕ директивăн кăтартăвĕсем („Барбаросса“ планĕн варианчĕ)» документăн проектне, тӳрлетнĕ хыççăн каялла тавăрса панă, çак проекта хатĕрлесе вĕçлесен, аялтарах палăртнă шухăшсене шута илсе фюрера кăтартмалла: Пулас вăрçă хĕçпăшаллă кĕрешӳ кăна мар, çав вăхăтрах икĕ тĕнче курăвĕн кĕрешĕвĕ шутланать. Çав тери пысăк территоринче вырнаçнă тăшмана вăрçăра çĕнтерес тесен, унăн хĕçпăшаллă çарĕсене çапса аркатни çителĕксĕр, çав территорие темиçе патшалăха пайламалла, вĕсен кашнин ертӳлĕхĕ кирлĕ, вĕсемпе пирĕн лăпкăлăх килĕшĕвĕсене çырса çирĕплетмелле. Çакăн евĕр ертӳлĕхсене йĕркелес тесен политика енчен пысăк ăсталăх тата лайăх шутласа хатĕрленĕ пĕрлехи принципсем кирлĕ. Кирек епле мăн масштаблă революци пурнăçра аяккалла сирейми çĕнĕ пулăмсене кăларать. Хальхи Раççейри социаллă ĕмĕтсене кăкласа кăлараймăн. Çак шухăшсене çĕнĕ патшалăхсен, çĕнĕ ертӳлĕхсен шалти политикин никĕсне хумалла. Халăха пусмăрлакан еврей-большевикĕсен интеллигенцине сцена çинчен хăваласа ямалла. Малтанхи буржуази-аристократлă интеллигенцийĕ, вăл эмигрантсем хушшинче пур пулсан, çаплах влаç патне ямалла мар. Ăна вырăс халăхĕ йышăнмĕ, унсăр пуçне, вăл нимĕç нацине тăшманлă пулать. Çак уйрăмах Балтиçумĕнчи патшалăхсенче курăнать. Çаплах, пирĕн большевиксен патшалăхне ниепле те наци Раççейне куçма пама юрамасть, мĕншĕн тесен (кун пирки истори хыпарлать) каллех Германие хирĕç çĕкленĕ. Вăрçăра сахал тăкак тӳссе хăвăртрах хамăра пăхăнакан социаллă патшалăхсене йĕркелесси пирĕн ĕç пулать. Ку ĕçе тума йывăр, ăна çар тăр-пĕччен пурнăçлама пултараймасть. {{Цитата вĕçĕ|çăлкуç=[http://soviet-history.com/doc/1941/1941_03_03_occupation.php Запись от 3 марта 1941 г. в дневнике Штаба оперативного руководства Главного командования вермахта (ОКВ)] [http://warmech.narod.ru/1941war/40a.html ]}} {{Цитата пуçламăшĕ}} 30.3.1941 г. … 11.00. Фюрер патĕнче пысăк канашлу. 2,5 сехете яхăн калаçу… Икĕ идеологин кĕрешĕвĕ… Коммунизм пуласлăхшăн питĕ хăрушлă. Пирĕн салтак юлташлăхĕн принципне тытса пымалла. Коммунист нихăçан та пире юлташ пулман, нихăçан та юлташ пулаймĕ. Калаçу пĕтерес кĕрешӳ пирки. Эпир çапла пăхмасан, тăшмана çапса аркатнă пулсан та, тепĕр 30 çултан каллех коммунистсен хăрушлăхĕ сиксе тухать. Эпир хамăр тăшмана хупса лартас тесе тесе вăрçмастпăр. Раççейĕн пуласлă политика картти: Çурçĕр Раççей Финляндие куçать, Балтиçумĕнче, Украинăра, Беларуçре протекторатсем тумалла. Раççее хирĕç кĕрешӳ: большевик комиссарĕсене тата [[коммунист]]сен интеллигенцине пĕтермелле. Çĕнĕ патшалăхсем социаллă, анчах та хăйсен интеллигенцисĕр пулмалла. Çĕнĕ интеллигенци йĕркеленессине чăрмав кӳмелле. Кунта ахаль социаллă интеллигенци кăна кирлĕ. Деморализаци наркăмăшне хирĕç кĕрешес ĕç тытса пымалла. Вăл вăрçă-суд ыйтăвĕ çеç мар. Чаçсен командирĕсем вăрçă тĕллевне пĕлме тивĕç. Вĕсен кĕрешӳре ертсе пымалла…, çарсене хăйсен аллисенче çирĕп тытмаллла. Командирăн салтаксен кăмăлне шута илсе тапăчсем хушмалла. Вăрçă Анăçринчен пач уйрăлса тăрать. Тухăçĕнче хаярлăх пуласлăхăн ырлăхĕ шутланать. Командирсен юмарт пулмалла, хăйсен иккĕленĕвĕсене çĕнтерме хал тупмалла… {{Цитата вĕçĕ|çăлкуç=[http://www.hrono.info/dokum/194_dok/1941galder.html Типçĕр вăйĕсен тĕп штабĕн пуçлăхĕн] [[Гальдер Франц|Ф. Гальдерăн]] кун кĕнеки}} == Германи енче çапăçнă вăйсем == [[File:Second world war europe 1941 map de.png|250px|thumb|right|Кăвак сăрă — Германи тата унăн тăмарĕсем, протекторачĕсем. Хĕрлĕ сăрă — Аслă Британи пăхăнтарнă территори. Симĕс сăрă — СССР.]] {{Main|Наци блокĕн патшалăхĕсем|Иккĕмĕш Тĕнче вăрçинчи коллаборационизм}} Вермахтпа [[СС]] çарĕсене урăх патшалăхсенчен 1,8 млн ытла урăх наци çыннине хĕсмете тăратнă. Вĕсенчен вăрçă вăхăтĕнче 59 дивизи, 23 бригада, темиçе уйрăм полк, легион тата батальон йĕркеленĕ. Нумайăшĕн патшалăх тата наци пайăрлăхĕ пулнă: [[28-мĕш ирĕк кăмăллă СС «Валлони» танк-гренадер (1-мĕш валлон) дивизийĕ|«Валлони»]], [[14-мĕш гренадер СС «Галичина» (1-мĕш украин) дивизийĕ|«Галичина»]], «Богеми тата Морави», [[5-мĕш танк «Викинг» дивизийĕ|«Викинг»]], [[Фрайкор Денемарк|«Денемарк»]], «Гембез», [[27-мĕш ирĕк кăмăллă гренадер «Лангемарк» (1-мĕш фламанд) СС дивизийĕ|«Лангемарк»]], [[11-мĕш ирĕк кăмăллă танк-гренадер «Нордланд» СС дивизийĕ|«Нордланд»]], [[23-мĕш ирĕк кăмăллă танк-гренадер «Недерланд» (1-мĕш голланд) СС дивизийĕ|«Недерланд»]], [[33-мĕш гренадер «Шарлемань» (1-мĕш франци) СС дивизийĕ|«Шарлемань»]] тата урăххисем. Вăрçăра Совет Союзне хирĕç Германин тăмар патшалăхĕсен — Итали, Венгри, Румыни, Финлянди, Словаки, Хорвати — çарĕсем хутшăннă. [[Болгари]] çарне Греципе Югославине оккупацилеме хутшăнтарнă, анчах та Тухăç фронтĕнче болгар типçĕр çарĕсем çапăçман. [[Власов Андрей Андреевич|Власов А. А.]] генерал ертсе пынă [[Вырăс ирĕклĕх çарĕ]] (ВИÇ), вермахт йышне кĕмен пулсан та, çапах та наци Германин енĕнче тăнă. [[Виççĕмĕш райх]]ăн хĕсметĕнче кăнтăр тата çурçĕр арамаçи чылай тĕкĕрчĕ тăнă. Вĕсенчен чи пысăкки — [[Sonderverband Bergmann]](Бергманн батальонĕ). Çаплах [[Грузин легионĕ|вермахтăн грузин легионĕ]], [[Азербайджан легионĕ]], СС Çурçĕр арамаçи тĕкĕрчи т. ыт. Наци Германин çарĕсемпе пĕрле [[Паннвиц, Гельмут фон|фон Панвиц]] генералăн [[15-мĕш касак кавалери СС корпусĕ]] çапăçнă. [[Касаксем|Касаксене]] Германи майлă çавăрас тесе, нимĕçсем вĕсене [[остготсем|остготсен]] нĕселĕсем тенĕ.<ref>[http://kazak.clan.su/publ/1-1-0-34 Касаксем Виççĕмĕш райх хĕсметĕнче]</ref> Çаплах Германи енче [[Штейфон Борис Александрович|Штейфон]] генералăн [[Вырăс корпусĕ]], Петр Николаевич Краснов патша çар генерал-лейтенанчĕн корпусĕ тата СССР гражданĕсенчен пуçтарнă уйрăм тĕкĕрчĕсем çапăçнă.<ref name="historyofussr.ru">[http://istoria-sssr.ru/index.php?view=article&catid=41%3A1941&id=336%3Aplan-occupacii&option=com_content&Itemid=58 История СССР.]</ref> == Вăрçă ĕçĕсен территорийĕ == === СССР === [[Беларуç ССРĕ]], [[Украина ССРĕ]], [[Молдава ССРĕ]], [[Эстон ССРĕ]], [[Карел-Финн ССРĕ]], [[Латви ССРĕ]], [[Литва ССРĕ]], çаплах урăх республикăсен территори: Ленинград, Мурман, Псков, Новгород, Вологда, Калинин, Мускав, Тулă, Калуга, Смулен, Орёл, Брянск, Курск, Липец, Воронеж, Ростов, Кисан , Сталинград облаçĕсем, Краснодар, Ставрополь Енĕсем, Кабарда-Балкар, Крым, Осетин, Чечен-Ингуш Республики, Краснодар Ен (тинĕсри çапăçусем) , Чăваш АССРĕ (авианалет), Аçтăрхан (авианалёты), Архангельск (авианалёты), Чулхула (авианалёты), Сарăту (авианалёты), Тамбов (авианалеты), Ярославль (авианалёты) облаçĕсем [[РСФСР]] , [[Казах Совет Социаллă Республики|Казах ССРĕ]] (авианалёт хула çине [[Гурьев (хула)|Гурьев]]), Абхаз АССРĕ ([[Грузи Совет Социаллă Республики|ГССР]]). === Урăх патшалăхсем === Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи шутне советсен хĕçпăшаллă вăйĕсем фашистсем оккупациленĕ çĕршывсенче тата фашистлă блок патшалăхĕсен территоринче — [[Германи]], [[Польша]], [[Финлянди]],[[Норвеги]], [[Румыни]], [[Болгари]], [[Югослави]], [[Чехословаки]], [[Венгри]], çаплах Германи шутне кĕрекен [[Австри]], гитлер режимĕ туса хунă [[Хорвати]]пе [[Словаки]] çĕрĕсенче компанисене кĕртеççĕ. == Вăрçăн малтанхи тапхăрĕ ( [[1941]] çулхи [[çĕртме, 22]] — [[1942]] çулхи [[чӳк, 18]] ) == [[File:Invasion1941.jpg|300px|thumb|right|Нимĕç çарĕсем СССР территорине кĕрсе кайни]] {{Listen | Файл_ячĕ = Levitan USSR attacked.ogg | Ячĕ = Совет радиовĕ Германи СССР çине тапăнни пирки пĕлтерни | Ăнлантарни = Текста Ю. Левитан вулать | float = left }} {{викивулавăш-текст|ru|Выступление В. М. Молотова по радио 22 июня 1941 г.|{{nobr|В. М. Молотов}} 1941 çулхи çĕртмен 22-мĕшĕнче радиопа калаçни|nocat=1}} {{викивулавăш-текст|ru|Выступление У. Черчилля по радио 22 июня 1941 г.|{{nobr|У. Черчилль}} 1941 çулхи çĕртмен 22-мĕшĕнче радиопа калаçни|nocat=1}} {{викивулавăш-текст|ru|Обращение Адольфа Гитлера к немецкому народу в связи с началом войны против Советского Союза 22 июня 1941 года|Адольф Китлĕр 1941 çулхи çĕртмен 22-мĕшĕнче вăрçă пуçланнипе нимĕç халăхне чĕнсе калани|nocat=1}} 1941 çулхи [[çĕртме, 18]] СССР чикĕ çумĕнчи вăрçă тăрăхĕсен хăшпĕр пĕрлешĕвĕсене çапăçу хатĕрлĕхне хăпартнă<ref>[http://nvo.ng.ru/history/2002-11-15/6_vermaht.html Поражение было неизбежным]</ref>. 1941 çулхи çĕртмен 13-15-мĕшĕсенче хĕвел анăç тăрăхĕсене пĕрремĕш тата иккĕмĕш эшелонсене чикĕ патне, «хăтлавсем тума» тесе ХХК тата ТШ Директивисене («Çапăçу хатĕрлĕхне хăпартас…») ăсатнă. Пĕрремĕш эшелон тăрăхĕсен стрелок чаçĕсем çак директивăсемпе татăçуллă чикĕрен 5-10 çм хӳленме хатĕр, иккĕмĕш эшелонăн стрелок тата механикăланă корпуссем, чикĕрен 30-40 çм хӳтĕлев йĕрне йышăнмалла пулнă. Çак Директивăсем А. Яковлев хатĕрленĕ «Россия. XX век.1941 г. Документы» кн.2. документсен пуххинче пичетрен тухнă. Çĕрмен 18-мĕшĕнче хушма тапăч-командăпа хĕвел анăç тăрăхĕсен мĕнпур чаçĕсене пĕтĕмĕшле çапăçу хатĕрлĕхне тăратмалла пулнă. Çак телеграмма-тапăч пирки АнăçУВТ çарпуçлăхне çĕртмен 13-15-мĕшĕсенчи тапăчсене те, хыççăнхи тапăчсене те пурнăçламасăр çĕртмен 18-мĕшĕ тĕлнелле чаçсене пĕтĕмĕшле çапăçу хатĕрлĕхне тăратса çитерменшĕн тĕплĕн тĕпченĕ протоколĕсенче асăннă. Тĕплĕнрех çак директивăсем пирки И. Х. Баграмян маршал хăйĕн асилĕвĕсенче 1971 çултах çырать, çак директивăсем тăрăхсен çарпуçлăхне епле çитнĕ тата вĕсене епле пурнăçа кĕртсе пынине ăнлантарса парать. Анăç тăрăхĕсен хăшпĕр чаçĕсем, сăмахран КОВО К. К. Рокоссовскин мехкорпусне çак тапăчсемпе директивăсене пачах пĕлтермен, вĕсен вăрçăна çĕртмен 22-мĕшĕнче çеç хатĕрленсе кĕме тивнĕ. Патшалăхăн вăрçă-политика ертӳлĕхĕ çĕртмен 21-мĕшĕнче, 23:30 вăхăтра кăштах чикĕ çумĕнчи пиллĕк вăрçă тăрăхне çапăçу хатĕрлĕхне тăратма хушать. Директивăпа пĕтĕмĕшле çапăçу хатĕрлĕхне тăратас оперативлă тата мобилизаци мероприятисене пурне те пурнăçа кĕртмен. Жуков каланипе, хĕвел анăç (Анăç уйрăм, Кейӳ уйрăм, Балтиçум уйрăм тата Одесса) чикĕçум вăрçă тăрăхĕсен çарпуçлăхĕ çак вăхăтра çапăçу хирĕнчи команда вырăнĕсене çĕртмен 22-мĕшĕнче тухмалла пулнă. Çаплах Г. К. Жуков хăйĕн «Асаилӳсемпе шухăшлавĕсенче» («Воспоминаниях и размышлениях») тăшман тапăниччен темиçе кун маларах анăç тăрăхĕсен çарпуçĕсем чăннипех чикĕ патнелле хӳтĕлев йĕрне («хăтлавсене» тума тесе) тухма тапăч илнĕ. Çак тапăчсене (Жуков вĕсене «сĕнӳсем» тет) Тимошенко С. К. хӳтĕлев халкомĕ анăç тăрăхĕсен çарпуçĕсене ярса панă. Çапах та çак тăрăхсен çарпуçлăхĕ тĕлĕнмелле çак тапăчсемпе «сĕнӳсене» сӳрĕккĕн пăхнă. Уйрăмах çакăн пе саботаж Беларуçре, Д. Павлов çар генералĕ ертсе пынă АнăçХВТ-че, . Павлов ĕçĕн айăплав сăмахĕнче çапла пĕтĕмлетнĕ — «çарсен мобилизаци хатĕрлĕхне хавшаклатнă». Директива, чăннипе, хӳтĕлев планне пĕтĕмпех вăя кĕртме ирĕк паман, мĕншĕн тесен унтах «пысăк пăтăрмахсене çитерекен нимле провокациллĕ ĕçсене тумалла мар» тесе асăрхаттарнă. Çак чараксене ăнлантарса пама Мускавран ыйтма пуçланă, çапла ĕнтĕ вăрçа хатĕр тăма кирлĕ хаклă минутсене çухатнă. Çапах та тупсăм тĕппипе çак «1-мĕш №-лĕ 21.06.41 ç. Директива» тĕрĕссипе (чи малтанах) Германи тапăнма пулаяслăхĕн вăхăтне кăна пĕлтернĕ — «…. 1. 1941 çулхи çĕртмен 22-23-мĕшĕсенче нимĕçсем кĕтмен çĕртен ЛВТ, Батçум УВТ, ХĕвАн. УВТ, КУВТ, Од. УВТ фрончĕсенче тапăнма пултараççĕ….» Çаплах çак директивăпа чаçсен пĕтĕмĕшле çапăçу хатĕрлĕхĕнче ПУЛМАЛЛА тенĕ, чаçсене пĕтĕмĕшле ç.х. ТĂРАТМАЛЛА темен. 21.06.41 ç. 1-мĕш №-лĕ Директива хăйĕн умĕн анăç тăрăхсене чаçсене çапăçав хатĕрлĕхне тăратмалли тапăчсемпе директивăсем — çĕртмен 12-13-мĕшĕсенче ХХК тата ТШ директивисем, тата çĕртмен 18-мĕшĕнче çапăçав хатĕрлĕхне пĕтĕмпех тăмалли ТШ телеграммисене янă пирки çирĕплетет. 1-мĕш №-лĕ Директива анăç вăрçă тăрăхĕсенчи чаçсене çапăçав хатĕрлĕхне тăратма командă паман. Çак директивăн тĕллевĕ — тĕрĕсрех пек вăхăта пĕлтересси тата тăрăхсен çарпуçлăхне «пĕтĕмпепех çапăçав хатĕрлĕхĕнче пулса нимĕçсен тата вĕсен тăмарĕсен кĕтмен-çĕртен тапăнăвне хирĕç тăма хатĕр пулма хыпарлать.» ==== 1941 çулхи çуллахи-кĕрхи компани ==== {{Main|Барбаросса операцийĕ}} {{çавăн пекех пăхăр|Совет-финн вăрçи (1941—1944)|Румыни Иккĕмĕш Тĕнче вăрçинче}} 1941 çулхи çĕртмен 22-мĕшĕнче , 4 сехет те 00 минутра Империн ютçĕр ĕçĕсен министрĕ [[Риббентроп Иоахим фон|Риббентроп]] Берлинри совет элчине [[Деканозов Владимир Георгиевич|Деканозова]] вăрçă пуçланă нотăна тата ун çумĕнчи виçĕ хушма хута — «Германин шалти ĕçсен министрĕн, СС рейхсфюрерĕн тата Герман полицин — евитсене («Германи правительствине Германипе национал-социализма хирĕç СССР диверси ĕçĕ пирки евит», «Германин ютçĕр ĕçĕсен министерствин совет правительствин пропаганда тата политика агитаци пирки евит», «Герман çарĕн Аслă çарпуçĕн Германи правительствине совет çарĕсем Германие хирĕç туçтарăнса тăнă пирки евит») панă. 1941 çулхи çĕртмен 22-мĕшĕн ирхине, артиллерипе авиаци пулăшăвĕ хыççăн нимĕç çарĕсем СССР чиккине каçнă. Çакăн хыççăнах, ирхине 5:30 вăхăтра СССР-ти Германи элчи [[Шуленбург Вернер фон дер|В. Шуленбург]] СССР ютçĕр ĕçĕсен халăх комиссарĕ [[Молотов Вячеслав Михайлович|В. М. Молотов]] патне пырса совет правительстви Германин тата вăл оккупациленĕ çĕр-шывсенче хирĕçле пăсав ĕçĕсене тăвать, герман чиккинче çарсене тапăнма хатĕрлесе тăратнă тесе» айăплать. Юлашкинчен çакна пупленĕ: «Çавăнпа фюрер герман хĕçпăшаллă вăйĕсене çак хăрушлăха мĕнпур хатĕрпе хирĕç тăма тапăч панă».<ref>[http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/felsch/08.php Фельштинский Ю. Оглашению подлежит: СССР — Германия. 1939—1941: документы и материалы]</ref> Нотăпа пĕрле вăл Риббентроп Деканозова панă документсене панă. [[File:Operation Barbarossa - Russian planes.jpg|thumb|left|200px|Совет аэродромĕ нимĕç авиатапăнăвĕ хыççăн]] Çав кунах [[Итали]] тата [[Румыни]], тепĕр кунне — [[Словаки]], СССРа хирĕç вăрçă пуçланă пирки пĕлтернĕ. [[Балти тинĕсĕ|Балтикăн]] çурçĕрĕнче «[[План Барбаросса|Барбаросса]]» планне пурнăçа кĕртме [[çĕртме, 21|çĕрмен 21-мĕшĕн]] каçхине пуçланă, ун чухне [[Финлянди|финн]] порчĕсенче нимĕçсен минă лартаканĕсем [[Финн кӳлмекĕ]]нче икĕ уя минăсем лартнă.<ref name="Encyclopædia Britannica">[http://www.britannica.com/eb/article-26105 Finland Cooperation with Germany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071227230217/http://www.britannica.com/eb/article-26105 |date=2007-12-27 }} [[Encyclopædia Britannica Premium]], ''Finland'', 2006</ref> Çак минă уйăсĕм советсен [[РФ ТÇФ Балти флочĕ|Балти флотне]] Финн кӳлмекĕн тухăç пайне хупма пултарнă. Çĕртмен 22-мĕшĕнче румын тата нимĕç çарĕсем [[Прут (юханшыв)|Прут]] урлă каçнă, çаплах [[Тăнай (юханшыв)|Тăнай]] урлă каçма тăрать, анчах та совет çарĕсем вĕсене чарнă та румын территоринче плацдарма туртса илнĕ. Çапах та 1941 ç. утă-авăн уйăхĕсенче нимĕçсен пулăшăвĕпе румын çарĕсем пĕтĕм [[Бессараби]]е, [[Буковина|Буковинăна]] тата [[Днестр (юханшыв)|Днестрпа]] [[Кăнтăр Буг (юханшыв)|Кăнтăр Буг]] хушшинчи çĕре (тĕплĕнрех [[Молдавăри хӳтĕлев операцийĕ]], [[Румыни Иккĕмĕш Тĕнче вăрçинче]] статьясене вулăр) оккупациленĕ. [[File:Ussr0437.jpg|right|thumb|[[Родина-мать зовёт!]] — Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçин пĕрремĕш кунĕсен плакачĕ|ссылка=Special:FilePath/Ussr0437.jpg]] 1941 çулхи çĕртмен 22-мĕшĕнче, 12 сехетре Молотов СССР гражданĕсене [[1941 çулхи çĕртмен 22-мĕшĕнче В. М. Молотов радиопа калаçни|радиопа официаллă чĕнсе каланă]], Германи СССР çине тапăннă, тăван çĕршывăн вăрçи пуçланнă пирки пĕлтернĕ. [[СССР Аслă Канашĕн Президиумĕ]]н 1941 çулхи çĕртмен 22-мĕшĕнчи Хушăвĕпе, çĕртмен 23-мĕшĕнче вăрçа тивĕçлĕ 14 çул ӳсĕмĕсен çыннисене (1905—1918 çç. çуралнисене) [[мобилизаци]]не 17 тăрăхран 14-мĕшĕнче, йыхравланă. Ытти виçĕ тăрăхра — Байкал Лешьен, Вăтам Ази тата Инçет Тухăç — мобилизацие тепĕр уйăхран кăна, правительствăн ятарлă йышăнăвĕпе «пысăк хăнăхтару пуххи» тесе вăрттăн мелпе ирттернĕ<ref name="victory.mil.ru">[http://www.victory.mil.ru/lib/books/h/1941/03.html 1941 год — уроки и выводы. Глава третья. Ход военных действий на советско-германском фронте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090319043609/http://victory.mil.ru/lib/books/h/1941/03.html |date=2009-03-19 }}</ref>. [[Çĕртме, 23|Çĕртмен 23-мĕшĕнче]] [[Тĕп Çарпуçлăхĕ ставки|Тĕп Çарпуçлăхĕн ставкине]] ([[çурла, 8|çурлан 8-мĕшĕнченпе]] [[Аслă Тĕп Çарпуçлăхĕ ставки]]) йĕркелеççĕ, И.&nbsp;В.&nbsp;Сталин унăн ертӳçи пулса тăрать, вăлах çурлан 8-мĕшĕнче çаплах Аслă Тĕп çарпуçĕ вырăнне йышăнать. [[Çĕртме, 30|Çĕртме 30-мĕшĕнче]] [[Патшалăх Хӳтĕлев Комитечĕ|Патшалăх Хӳтĕлев Комитетне]] (ПХК) туса хураççĕ. Çĕртме уйăхĕнчен пуçласа [[халăх ополченийĕ|халăх ополченине]] йĕркелеме тытăнаççĕ. [[Финлянди]] хăйĕн енчен нимĕçсене совет территорине тапăнма паман, вара [[Печенга|Петсамăпа]] Салла чикĕ урлă каçма хăяйман. Хушăран хушă совет тата финн чикĕ сыхлавçисем пĕр-пĕрин еннелле персе илкеленĕ, çапах та, пĕтĕмĕшле шутласан, совет-финн чиккинче лăпкă лару-тăру пулнă. Анчах та çĕртмен 22-мĕшĕнчен пуçласа, нимĕçсен [[Германин сывлăш-çар вăйĕсем (1933—1945)|люфтваффе]] бомбă пăрахакан вӗҫмекӗсем финн аэродромĕсене Германие таврăннă чухне кăраççын тултарма анса ларнă. [[Утă, 23|Утăн 23-мĕшĕнче]] [[Молотов Вячеслав Михайлович|Молотов]] хăйĕн патне финн элчине чĕнсе илнĕ. Молотов Финляндирен хăйĕн СССР еннелли позицине уçăмлă палăртма ыйтнă, çапах та финн элчи Финлянди ĕç-пуçĕ пирки ăнлантарайман. [[Çĕртме, 24|Çĕртмен 24-мĕшĕнче]] Германин [[ОКХ|Типçĕр çарĕсен]] тĕп çарпуçĕ нимĕç çарпуçлăхĕн финн çарĕн ставки çумĕнчи хăйĕн элчи патне Финлянди [[Ладога кӳлли]]нчен тухăçалла пуçланакан операцие хатĕр пулма çыру янă.<ref name=militera>[http://militera.lib.ru/db/halder/1941_06.html Июнь 1941 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210108073414/http://militera.lib.ru/db/halder/1941_06.html |date=2021-01-08 }} [[Франц Гальдер|Гальдер Франц]]. Военный дневник</ref> [[Çĕртме, 25|Çĕртмен 25-мĕшĕнче]] совет çарпуçлăхĕ Финляндири 18 аэродрома 460 яхăн вӗҫмекпе бомбăлама шутланă. [[Çĕртме, 25|Çĕртмен 25-мĕшĕнче]] Кăнтăр тата Вăта Финляндин хулисене, çав шутра [[Хельсинки]] тата [[Турку]], сывлăшран питĕ хытă тапăннăшăн, çаплах совет пехотипе артиллерийĕ Финляндин патшалăх чиккинче çулăм уçнăшăн Финлянди каллех СССР-па вăрçă лару-тăрăвне кĕнине пĕлтернĕ.<ref name="Мемуары Маннергейма">[http://militera.lib.ru/memo/other/mannerheim/ Мемуары Маннергейма]</ref> 1941 çулхи утă-çурла уйăхĕнче финн çарĕ темиçе операци ирттерсе [[Совет-финн вăрçи (1939—1940)|1939—1940 çулсенчи совет-финн вăрçи]] хыççăн СССР шутне кĕртнĕ территорине каялла тавăрнă. [[Венгри]], Китлĕр çине тăрсах хистесен те, тӳрех СССР çине тапăнман. Венгрин вăрçăна Трансильвани пирки Румынипе тавлашнине хăй майла çавăрас тĕллевпе кĕмелле тесе ăнлантарнă. 1941 çулхи [[çĕртме, 26]] [[Кошице]] хулана совет СÇВ бомбăланă тенĕ, анчах та пĕр шухăшпа, çак герман провокацийĕ пулнă, çакна пула Венгрин вăрçăна кĕме ''[[casus belli]]'' (кирлĕ сăлтав) шутланнă.<ref>{{cite journal|last=Dreisziger|first=N.F.|date=1972 |title=New Twist to an Old Riddle: The Bombing of Kassa (Košice), June 26, 1941|journal=The Journal of Modern History| publisher=The University of Chicago Press|volume=2|issue=44}}</ref> Венгри 1941 çулхи [[çĕртме, 27]] СССРа вăрçăпа тухна пирки хыпарлать. 1941 çулхи [[утă, 1]] Германи хушнипе венгр çарĕсен [[Gyorshadtest|Карпат ушкăнĕ]] совет [[12-мĕш çарĕ (СССР)|12-мĕш çарне]] атакăлать. [[17-мĕш çарĕ (Германи)|17-мĕш герман çарĕ]] çумĕнчи Карпат ушкăнĕ СССР кăнтăр пайне чылаях кĕрсе каять. 1941 ç. кĕркунне Германи енче испан ыр кăмăл [[Кăвак дивизи]] çапăçма тытăннă. [[Çурла, 10|Çурлан 10-мĕшĕнче]] ПХК 1904—1890 çулсенче çуралнă вăрçа тивĕçлĕ çынсене тата 1922—1923 çулсенче çуралнă йыхрава тивĕçлĕ çынсене [[Кировоград облаçĕ|Кировоград]], [[Николаев облаçĕ|Николаев]], [[Днепропетровск облаçĕ|Днепропетровск]] облаçĕсене тата [[Орёл облаçĕ]]н [[Людиново]] — [[Брянск]] — [[Севск]] йĕрĕнчен хĕвел анăçнелле районĕсенче<ref>[http://www.soldat.ru/doc/gko/text/0452.html soldat.ru (авторламалла)]</ref> мобилизацилемелли йышăнăва кăларнă. [[Çурла, 15|Çурлан 15-мĕшĕнче]] мобилизацие Крым АССРĕ-нче<ref>[http://www.soldat.ru/doc/gko/text/0488.html soldat.ru (авторламалла)]</ref>, [[çурла, 20|çурлан 20-мĕшĕнче]] — Запорож облаçĕнче<ref>[http://www.soldat.ru/doc/gko/text/0533.html soldat.ru (авторламалла)]</ref>, [[авăн, 8]] — Орёл тата Курск облаçĕсен хăш районĕсенче<ref>[http://www.soldat.ru/doc/gko/text/0639.html soldat.ru (авторламалла)]</ref>, [[юпа, 16|юпан 16-мĕшĕнче]] — [[Мускав]]па [[Мускав облаçĕ]]нче мобилизацилемелли хушăва кăларнă.<ref>[http://www.soldat.ru/doc/gko/text/0807.html soldat.ru (авторламалла)]</ref> Пĕтĕмпех 1941 çулăн вĕçнелле 14 млн ытла çынна мобилизациленĕ.<ref name="victory.mil.ru"/> Çав вăхăтра нимĕç çарĕсем сывлăшра стратеги инициативине ярса илнĕ те чикĕ çумĕнчи çапăçусенче совет çарĕсене çапса аркатнă. Вĕсем вилни-аманнисемпе 850 пин çын çухатнă тата 1 млн яхăн [[Совет вăрçă тыткăнçисем Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçинче|салтакĕ тыткăна]] лекнĕ. 1941 çулхи çуллахи-кĕрхи паллă кампанисем: * [[Белосток-Минск çапăçăвĕ]] (çĕртме, 22 — утă, 8) * [[Смулен çапăçăвĕ (1941)|Смулен çапăçăвĕ]] (утă, 10 — авăн, 10) * [[Умань патĕнчи çапăçу]] (утă вĕçĕ — çурла, 8) * [[Кейӳ çапăçăвĕ]] (çурла, — авăн, 26) * [[Ленинград]]а хӳтĕлени тата [[Ленинград хупăрлавĕ|хупăрлани]] (1941 çулхи авăн, 8 — 1944 çулхи кăрлач) * [[Одессăна хӳтĕлени, хăварни]] (çурла, 5 — юпа, 16) * [[1941–42 çулсенчи Севастополь хӳтĕлевĕ пуçланни|Севастополь хӳтелевĕ]] (1941 çулхи юпа, 4 — 1942 çулхи утă, 4) * [[Мускав çапăçăвĕ]]н хӳтĕленӳ тапхăрĕ (1941 çулхи юпа, 30 — 1942 çулхи кăрлач, 8) * [[Кăнтăр фрончĕн 18-мĕш çарĕ|Кăнтăр фрончĕн 18-мĕш çарне]] хупăрлани (1941 çулхи ю.па, 5-10) * [[Ростов çапăçăвĕ (1941)|Ростов-Тан-çинчи çапăçу]] (чӳк, 21 — 27) === 1941—1942 çулхи хĕллехи компани === {{Main|Мускав çапăçăвĕ (1941—1942)}} Чӳкĕн 16-мĕшĕнче нимĕçсем Мускава çурçĕр-анăçран тата кăнтăр-анăçран хупăрлама шутласа иккĕмĕш тапăнăвне пуçлаççĕ. Дмитров тĕлĕпе вĕсем Мускав-Атăл канала çитсе Яхрома патĕнче унăн хĕвел тухăç çыранне каçăççĕ, химки çыранĕнче Клина йышăнаççĕ, Истра шыв управне туртса илеççĕ, Солнечногорскпа Красная Полянăна, Красногорск çумĕнче — Истрăна ярса илеççĕ. Кăнтăр-анăç енчен Гудериан Кашира патне çывхарать. Анчах та ХАФ çарĕсем хаяррăн тытăçнă хыççăн нимĕçсене чӳкĕн вĕçĕнче — раштавăн пуçламăшĕнче пур çĕрте те чарса лартнă. Мускава илес хăтлав пăчланать. 1941—1942 çулсенчи хĕллехи кампанинче Мускав патĕнче хирĕçле тапăну ирттернĕ. Мускавран хăрушлăх кăштах сирĕнет. Совет çарĕсем тăшмана хĕвел анăçалла 80—250 çм çити тапса яраççĕ, [[Мускав облаçĕ|Мускав]] тата [[Тулă облаçĕ|Тулă]] облаçĕсене тăшманран тасатать, [[Калинин облаçĕ|Калинин]] тата [[Смуолен облаçĕ|Смулен]] облаçесен хăш районĕсен ирĕке кăларать. Кăнтăр фронтĕнче совет çарĕсем стратеги енчен кирлĕ Крыма хӳтеленĕ. {{Main|Севастополе хӳтĕлени (1941—1942)}} 1942 çулхи [[кăрлач, 5|кăрлачăн 5-мĕшĕнче]] [[АТÇ Ставки]]н анлă канашлăвĕнче çывăх пуласлăхăн стратегиллĕ планĕсене сӳтсе явнă. Тĕп доклада Тĕпштаб пуçлăхĕ [[Шапошников Борис Михайлович|Б. М. Шапошников]] маршал тунă. Вăл Мускав патĕнчен тăшмана малалла хăвалас плана çеç мар, çаплах урăх фронтсенче масштаблă стратегиллĕ тапăнусене палăртнă: Ленинград хупăрлавне çурмалла тата тăшмана Украинăпа Крымра аркатмалла. Стратегиллĕ плана хирĕçле [[Жуков Георгий Константинович|Г. К. Жуков]] тăнă. Унăн шухăшĕпе, танксемпе артиллери çитменнипе нимĕç хӳтĕлевне çурма май пулмасть, çак стратегипе çын пĕтет çеç. Жуков майлă СССР Патплан пуçлăхĕ [[Вознесенский Николай Алексеевич|Н. А.&nbsp;Вознесенский]] калаçнă, планпа кирлĕ техникăпа хĕçпăшала хатĕрлеме май çук, тенĕ. Плана [[Берия]] тата [[Маленков]] ырланă. Дискуссие пĕтĕмлетсе, Сталин плана ''«Пирĕн нимĕçсене çивĕччĕн çапса аркатмалла, çуркунне килсен вĕсем тапăнма ан пултарчĕр»'' каласа çирĕплетнĕ<ref>Эндрю Нагорски «1941 — великая битва под Москвой», М., издательство «Эксмо», 2009, стр. 252—253</ref>. Йышăннă планпа, 1942 çулăн пуçламăшĕнче тапăну операцисене: [[Ржев-Вязьма операцийĕ]], [[Керчь-Феодоси десант операцийĕ]] тата урăххисене — ирттернĕ. Çак тапăнусене тăшман совет çарĕсене чылай çухату тӳстерсе каялла тапса ярать. 1942 çулхи кăрлачăн 18-мĕшĕнче [[Барвенково-Лозовое операцийĕ]] пуçланать. Икĕ эрне хушши хаяр çапăçусем пыраççĕ, совет çарĕсем нимĕç хӳтĕлевне 100 çм çити тăсăлнă фронтра çурса, анăç тата кăнтăр-анăç тĕлĕсенче 90-100 çм куçса Çурçĕр Донец юханшывĕн сылтăм çыранĕнчи плацдарма ярса илнĕ. ==== Вăрçăн малтанхи тапхăрĕн пĕтĕмлетĕвĕсем ==== [[File:Bundesarchiv Bild 146-1982-077-11, Russland, Minsk, gefangene sowjetische Soldaten.jpg|thumb||190px|right|Хĕрлĕ Çарăн тыткăна лекнĕ салтакĕсен колонни. [[Минск]], [[1941]]]] 1941 çулхи [[раштав, 1]] тĕлне РÇЕÇ çухатăвĕ тыткăна лекнисемпе 3,5 млн çар çынни шутланнă. Германи çарĕсем [[Литва]]на, [[Латви]]не, [[Беларуç]]е, [[Молдави]]не, [[Эстони]]е, [[РСФСР]]- ăн европа, [[Украина|Украинăн]] чылай пайне ярса илнĕ, совет çарĕсем çĕр-шыва 850—1200 çм таран каялла чакнă, 740 пин çынна (вĕсенчен 230 пин çын вилнисем)<ref name="потери вермахта 1941">Б. Мюллер-Гиллебранд. Сухопутная армия Германии. 1933—1945 гг. — М.: «Изографус», 2002.</ref> çухатнă. СССР питĕ кирлĕ чĕрĕ тавар-минерал тата промăç центрĕсене: [[Донец кăмрăк бассейне|Донбасс]], [[Кривой Рог чул тăпра бассейнĕ|Кривой Рог]], бассейнĕсене çухатнă. [[Минск]], [[Кейӳ]], [[Харьков]], [[Смулен]], [[Одесса]], [[Днепропетровск]] хуласене тăшман аллине панă. Тăшман [[Ленинград хупăрлавĕ|Ленинграда хупăрланă]]. Украинăри тата Раççейĕн кăнтăрĕнчи апат-çимĕç тăвакан кирлĕ районсем тăван çĕршывăн центрĕнчен уйрăм пулса тăнă. Оккупациленĕ территорире миллион совет гражданĕ тăрса юлнă. Темиçе çĕр пин лăпкă пурнăç çыннине [[СССР гражданĕсене Германие ĕçе илсе кайни|Германи ĕçе турттарса кайнă]]. Нимĕç çарне, çапах та, [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Мускав]] тата [[Ростов-Тан-çинчи]] хуласем патĕнче чарса лартнă; «Барбаросса» планĕн стратеги тĕлĕсене пурнăçа кĕртеймен. === 1942 çулхи çуллахи-кĕрхи операцисем === {{Main|Харьков операцийĕ (1942)|Воронеж-Ворошиловград операцийĕ|Сталинград çапăçăвĕ}} [[File:Second world war europe 1941-1942 map de.png|thumb|250px|right|Вăрçă ĕçĕсен 1941—1942 çç. картти]] ĔÇХÇ хĕллехи тапăнăвĕнче вермахт чылай вăя çухатнă тесе СССР Аслă Çарпуçлăхĕ 1942 çулăн çуллахи-кĕрхи кампанинче çарсем умне пурнăçа кĕртмелле мар ĕç лартнă: тăшмана пĕтĕмпех аркатса çĕр-шывăн территорине тăшманран ирĕке кăлармалла. Вăрçăн тĕп пулăмĕсем кăнтăр-хĕвел анăç тĕлĕнче пулса иртнĕ: [[Крым фрончĕ|Крым фронтне]] аркатни, [[Харьков операцийĕ (1942)|Харьков операцин]] (12—25.05), [[Воронеж-Ворошиловград операцийĕ (1942)|Воронеж-Ворошиловград стратегиллĕ хӳтĕлев операцин]] (28.06—24.07), [[Сталинград çапăçăвĕ#Çапăçу пуçланать|Сталинградри стратегиллĕ хӳтĕлев операцин]] (17.07—18.11), Çурçĕр-Кавказ стратегиллĕ хӳтĕлев операцин (25.07—31.12) катастрофисем. Тăшман 500—650 çм тапăнса пырса, [[Атăл]] патне тухать, Тĕп Арамаçи ту хысакĕн пайне ярса илет. Вăта тĕлĕнче пысăк операцисем пулса иртнĕ: [[Пĕрремĕш Ржев-Сычёв операцийĕ|Ржев-Сычёв операцийĕ]] (30.7—23.8), Хĕвел анăç фронт çарĕсен хирĕçле тапăнăвĕпе Сухиничи, Козельск районĕнче пĕрлешĕнсе (22—29.8), пурĕпе 228&nbsp;232 çын пĕтнĕ<ref name="5_10_1">[http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/chapter5_10_1.html Россия и СССР в войнах XX века — Потери вооруженных сил<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080505031426/http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/chapter5_10_1.html |date=2008-05-05 }}</ref>); çаплах çурçĕр-хĕвел анăç тĕлĕнче: [[Любань операцийĕ|Любань тапăну операцийĕ]] (7.1—30.4), пĕрремĕш операцинче хупăрлава лекнĕ [[2-мĕш тапăну çарĕ|2-мĕш тапăну çарне]] хупăрлавран кăлармалли операципе пĕрлешĕнсе (13.5—10.7); пĕтĕмĕшле çухатусем — 403&nbsp;118 çын<ref name="5_10_1"/>. Герман çарĕшĕн лару-тăру хăрушла çаврăнма тытăнать: çухатусем Хĕрлĕ Çарĕнчен сахалтарах пулсан та нимĕçсен начартарах вăрçă экономики пĕтнĕ вӗҫмексемпе танксене советсем пекех çĕнĕрен хăвăрт тавăрма пултарайман, çынсене çарта çав тери эффективлă мар усă курни хĕвел тухăçĕнчи дивизисене тулли тума паман, çакна пула вара хăш дивизисене улттăбатальонлă штата (тăххăрбатальонлирен) куçарма тивнĕ; сталинград тĕлĕнчи çапăçакан ротăсенче салтак шучĕ27 çынна (штатпа 180) çитнĕ. Унсăр пуçне, Раççейĕн Кăнтăрĕнчи операцисем хыççăн нимĕçсен унчен те вăрăм хĕвел тухăç фрончĕ татах тăсăлнă, нимĕçсен хӳтĕлев тачăлăхне тытма вăй та юлман. Фронтăн чылай пайне Германин тăмарĕсене — румынсен 3-мĕш тата йĕркеленекен 4-мĕш, 8-мĕш итал тата 2-мĕш венгр çарĕсене тăратнă. Çак çарсем ĕнтĕ çуллахи-кĕрхи кампанинчи вермахтăн ахилл кĕлли пулса тăраççĕ. [[File:StalingradRus.jpg|thumb|right|250px|Совет салтакĕсем [[Сталинград]] патĕнче çапăçаççĕ. [[1942]] çулхи çулла.]] [[1941]] çулхи [[утă, 3]] Сталин халăхран «[[Пĕтĕмпех фронт валли! Пĕтĕмпех çĕнтерӳ валли!]]» тесе ыйтнă; 1942 çулхи çулла тĕлне (1 çултан хăвăрт) [[СССР экономики]]не вăрçă çулне тăратнă. Вăрçă пуçлансан СССР-та [[Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçинчи СССР-ти эвакуаци|халăх, ĕç тăвакан вăйсене, йĕркелӳсене тата материал янтине пĕтĕмпех куçарма тытăннă]]. Çĕр-шывăн хĕвел тухăç районĕсене чылай предприятийе куçарнă (1941 çулăн 2-мĕш çурçуллăхĕнче кăна — 2600 яхăн), 2,3 млн выльăх ауçне илсе тухнă. 1942 çулăн пĕрремĕш çурçулĕнче 10 пин вӗҫмек, 11 пин танк, 54 пин кĕпçе туса хатĕрленĕ. 2-мĕш çурçуллăхра 1,5 хут ытла нумай кăларнă. Пурĕпе 1942 ç. СССР стрелок хĕçпашалĕн мĕнпур тĕсне (револьверсăр тата пистолетсăр) 5,91 млн виçе, кĕпçепе миномётăн мĕнпур тĕсĕпе калибрне (авиаци, тинĕс тата танк/ХАУ тупписĕр) 287,0 пин виçе, танк тата ХАУ мĕнпур тĕсне 24,5 пин виçе, самолётсен мĕнпур тĕсне 25,4 пин виçе, çав шутра çапăçмалли 21,7 пин виçе кăларнă<ref>[http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/chapter5_13_09.html Россия и СССР в войнах XX века — Потери вооруженных сил<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071005011927/http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/chapter5_13_09.html |date=2007-10-05 }}</ref>[[Ленд-лиз]]па та çапăçу техникине чылай кăларнă. СССР, Аслă Британи тата [[АПШ]] хушшинче килĕшӳсем тунă хыççăн 1941—1942 çç. китлĕре хирĕçле коалицин тĕшши пулса тăрать. == Нимĕçсен оккупаци режимĕ == [[Ӳкерчĕк:Военная марка Смерть немецким захватчикам!.jpg|left|thumb|220px|[[СССР|Совет]] [[почтă маркки]]|ссылка=Special:FilePath/Военная_марка_Смерть_немецким_захватчикам!.jpg]] {{Main|СССР территорине Германи тата тăмарĕсем оккупацилени (1941—1944)}} СССР çине тапăннине Китлĕр «[[Хĕрес харçи]]» вырăнне хунă, ăна вăл террор меслечĕсемпе туса шутланă. 1941 çулхи [[çу, 13|çăвăн 13-мĕшĕнче]] вăл вăрçă çыннисене «Барбаросса» планне пурнăçланă чухне тунă ĕçсен яваплăхĕнчен хăтарнă: <blockquote>«Вермахт хĕсметĕнчи çынсемпе тата вĕсемпе пĕрле ĕç тăвакансене граждан çыннисене хирĕçле тăшманлă ĕçсем тунăшăн чармалла мар тата çав ĕссене киревсĕр ĕç е вăрçă айăпĕ тесе шутламалла мар…».</blockquote> Хăйĕн çак шухăшне вăл [[утă, 16|утăн 16-мĕшĕнче]] уçса панă: <blockquote> «Эпир каллех калатпăр, пирĕн çав территорие йышăнмалла, ăна тытса тăмалла тата унта хăрушсăрлăха йĕркене кĕртмелле…Территорипе пĕтемпех хуçаланма епле ĕçсем тумаллине малтанах калама пулмасть: е персе пăрахмалла, е кăларса ямалла т. ыт. Хамăр умра выртакан мăн кукăле кирлĕ меллĕ пайлас ĕç тăрать: пĕрремĕшĕнчен, ăна ярса илес пулать, иккĕмĕшĕнчен, пăхăнтарас пулать, виççĕмĕшĕнчен, усăна кĕртес пулать. Уралтан анăçалла мĕнле те пулин тăшманăн хĕçпăшаллă йĕркелĕвĕсене хăварас пирки калаçма та тăмасть…»</blockquote> Çакăн пирки Гудериан каланă: <blockquote>«Китлĕр мĕнпур вырăссене сталин ялавĕ айне тăратма мел тупма пултарчĕ»<ref name="Гудериан 1">Panzer Leader. London.Futura.1979. P.440</ref> </blockquote> Нимĕçсен оккупацине вăрçă вăхăтĕнче [[Беларуç Совет Социаллă Республики|Беларуç]], [[Украина Совет Социаллă Республики|Украина]], [[Эстон Совет Социаллă Республики|Эстон]], [[Латви Совет Социаллă Республики|Латви]], [[Литва Совет Социаллă Республики|Литва ССРĕсен]], [[РСФСР]]ĕн 13 облаçĕн территорийĕ лекнĕ. [[Молдава Совет Социаллă Республики|Молдава ССРĕ]] тата Украина ССРĕн кăнтăр çĕрĕ ([[Транснистри]]) Румыни айĕнче пулнă, [[Карел-Финн Совет Социаллă Республики|Карел-Финн ССРĕн]] пайне [[Карел-Финн ССРĕ Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçинче|финн çарĕсем оккупациленĕ]]. {{Цитата пуçламăшĕ}}Виççĕмĕш райхăн Совет Союзне хирĕç вăрçин пуçламăшĕнченех СССРĕн Урала çити территорине ярса илсе, СССРĕн çутçанталăк янтипе усă курса Раççее нумай вăхăтлăха герман хуçаланăвĕнче тытмалла пулнă. Çут тĕнчерен планпа пĕтерĕс хăрушлăх еврейсемшĕн çес мар, çаплах Германи 1941—1944 çç. ярса илнĕ совет территоринчи славянсемшĕн те пулса тăнă. Халĕ тин ФРГ историкĕсен тĕпчев ĕçлевне СССР славян халăхне (вĕсене еврейсене пекех «начар расă» вырăнне хунă, пĕтермелле пулнă) хирĕç «урăх холокост» теми кĕчĕ.{{Цитата вĕçĕ|çăлкуç=Вольфрем Верте [http://www.redstar.ru/2005/03/10_03/1_02.html]}} Облаçсене кĕпернесем теме пуçланă, уессене (кăрлач, 1943 çултанпа — районсене) тата вулăссене йĕркеленĕ, халăха регистрацие кĕртнĕ. Нимĕç влаçĕн вăрçăпа администраци органĕсемпе (вăрçă комендатурисем, тăрăх тата и район управленисем, ял-хуçалăх управленисем, [[гестапо]] тата ур.) пĕрле полиципе вырăнти хăй тытăмлăх йĕркеленĕвĕсем ĕçленĕ. Хулана, уесе [[бургомистр]]сем ертсе пынă, вулăс йĕркеленĕвне вулăс старшинине, ялсенче старостăна лартнă. Герман çарĕн çыхăнман киревсĕр (уголовлă айăплă) тата граждан ĕçĕсене уçса пама килĕшӳ тӳрисем пулнă. Вырăнти йĕркелӳсем нимĕç çарпуçлăхĕн тапăчĕсмпе тата хушнисемпе татăçуллă ĕçлесе окупаци айĕнчи халăха Китлĕрĕн политикипе планĕсене пурнăçлама хутшăнтарнă. Вăйпитти мĕнпур халăха нимĕçсем уçнă ĕçсене тума хăваланă, нимĕç çарĕ валли хӳтлĕх тунă çĕрте, шоссе тата чукун çулĕсене юсаттарнă, юр тасаттарнă, ял хуçалăхĕнче усă курнă т. ыт. «Çĕре усă курмалли çĕнĕ йĕркепе татăçуллă» колхозсене салатнă та пĕрлĕ хуçалăхсене туса хунă, совхозсем вырăнне «патхозсем» — нимĕç влаçĕн патшалăх хуçалăхĕсене йĕркеленĕ. Халăха пăчăртасах нимĕç çарĕ валли аш-пăш, тырă, фураж т. ыт. пуçтарнă. Нимĕç салтакĕсем патшалăхăн тата этем пĕрлĕхĕн пурлăхне çаратнă, лăпкă çынсене кил-пӳртĕнчен хăваласа кăларнă. Çынсене пурăнма юрăхлă пӳлĕмсене мар, çĕрпӳртсене вырнаçтарнă, ăшă тытакан тум-тире, апат-çимĕçе туртса илнĕ, выльăх-чĕрлĕхе тытса кайнă. [[File:Bundesarchiv Bild 101I-212-0221-07, Russland-Nord, Erschießung von Partisanen.jpg|thumb|right|250px|Совет партизанĕсене персе пăрахни. [[1941]] çулăн [[авăн (уйăх)|авăн]] уйăхĕ.]] Нимĕçсем политика шкулĕсене уçнă — унта ятарлă [[пропаганда|пропагандăпа]] [[агитации]] лекцисене вуланă. Халăх умĕнчи политика темиллĕ лекцисене хула-ялсенче пĕрмаях ирттернĕ. Вырăнти радиокалаçупа та лекцисемпе евитсене халăх хăлхине çитернĕ. Çаплах Д.&nbsp;Малявин пропаганда календарĕсем пирки хыпарлать<ref name="cal">Дмитрий Малявин. План «Ост» и карманные календари. Петербургский Коллекционер, 2005, 3(33) [http://pk.awards-su.com/2005/kalendar/kalendar.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060222015104/http://pk.awards-su.com/2005/kalendar/kalendar.htm |date=2006-02-22 }}</ref>. Шкулта вĕренме тивĕçлĕ йĕрке тунă, наци идеологине хирĕçлĕ мар совет кĕнекисемпе усă курма палăртнă. Ачисене шкула яман ашшĕ-амăшне штрафланă. Вĕрентӳçсемпе малтан гестапăра калаçу ирттернĕ, вĕсене икĕ эрнеллĕ политика курсĕсенче пĕлӳ панă. 1943 çулхи ака уйăхĕнчен историне вĕрентме чарнă та «хальхи пулăмсен урокĕсене» ирттернĕ, вĕсенче нимĕç хаçачĕсемпе тата нимĕçсен ятарлă политика брошюрисемпе усă курмалла пулнă. Чиркӳ çумĕнчи шкулсенче [[Тĕн|Турă саккунне]] вĕрентме ача-пăча ушкăнĕсене йĕркеленĕ. Çав вăхăтрах оккупантсем библиотекăсенчи чылай кĕнекене пĕтернĕ. [[File:Russe muss sterben.JPG|thumb|right|250px|Вермахтăн вăрçă çын ушкăнĕн фотографийĕ. Шкул хăми çине пурăпа çырнă: «Пире пурăнмашкăн вырăссен вилмелле» ({{lang-de|Der Russe muβ sterben, damit wir leben}}). [[Брянск облаçĕ]], [[юпа, 2]], [[1941]].|ссылка=Special:FilePath/Russe_muss_sterben.JPG]] çул Чылай вырăнта оккупаци тапхăрĕ икĕ-виçĕ çул тăсăлнă. Нимĕçсем кунта 18-45 çулсенчи совет гражданĕсене ([[еврейсем|еврейсене]] — 18-60 çулсенчисене <ref>П. Феррис. З. Фрейд, также Max Liebster: Hoffnungsstrahl im Nazisturm. Geschichte eines Holocaustüberlebenden; Esch-sur-Alzette, 2003, [Освенцим]</ref> çирĕп ĕçлев тивĕçне кĕртнĕ. Сиенлĕ ĕçре те 14—16 сехет муритленĕ. Ĕçлеменшĕн тата ĕсрен аяккалла пăрăннăшăн, тапăчсене пурнăçламаншăн, кăшт кăна пăхăнманшăн, çаратнă-пусмăрланă чухне хирĕç тăнăшăн, совет [[Совет партизанĕсем Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçинче|партизанĕсене]] пулăшнăшăн, [[Совет Союзĕн коммунистсен партийĕ|коммунистсен партин]] тата [[ВЛКСМ|комсомол]] пайташĕ, [[Холокост|еврей нациллĕ]] пулнăшăн тата пач сăлтавсăрах персе пăрахнă, çакнă, чун тухичченех хĕненĕ. Штрафсемпе асаплантарнă, концлагере хупнă, выльăх-чĕрлĕхе туртса илнĕ тата ыт. Нимĕçсен репрессине чи малтанах славянсем, еврейсем тата [[Чикансен геноцичĕ|чикансем]], çаплах, нацистсен шучĕпе, «çынмаррисем», лекнĕ. Вара, Беларуçре пурăнан кашни виççемĕш çынна вĕлернĕ<ref>[http://archives.gov.by/index.php?id=704880][http://www.e-slovo.ru/362/3pol1.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111109114526/http://www.e-slovo.ru/362/3pol1.htm |date=2011-11-09 }}</ref><ref>[http://www.logoysk.gov.by/istoriko-geograficheskaya-spravka/gosudarstvennyi-memorialnyi-kompleks-hatyn.html ГМК «Хатынь»<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090621120046/http://www.logoysk.gov.by/istoriko-geograficheskaya-spravka/gosudarstvennyi-memorialnyi-kompleks-hatyn.html |date=2009-06-21 }}</ref><ref>[http://belembassy.co.il/index.php?cat_id=14]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Оккупациленĕ территоринче вилĕм лагерĕсене, пĕтĕмĕшле шутлавпа, 5 мĕльюна яхăн çын вилĕм тупнă.<ref>Л.Безымянский. Разгаданные загадки Третьего рейха. С. Кара-Мурза. Советская цивилизация от Великой Победы до наших дней. История России. 20в. Ред. Ч-к. Сахаров. И. Я. Фроянов. История России (уч.пособие) и др.</ref> Пурĕпе оккупаци территоринче 7,4 мĕльюн ытла лăпкă çынна шутласах пĕтернĕ.<ref>История России. А.С. Барсенков, А. И. Вдовин.</ref> Оккупацинчи чылай совет халăхне вăйпах [[СССР гражданĕсене Германие ĕçе хăваласа кайни|ĕçлеме пултараканнисене Германие]] тата оккупациленĕ промăçлăх енчен аталаннă çĕр-шывсене ĕçе хăваласа кайнă. Ирĕксĕр илсе килнĕ совет çыннисене унта «[[остарбайтерсем]]» (хĕвел тухăç ĕçлевçисем) тенĕ. Германие ĕçлеме вăйпа илсе кайнă совет гражданĕсен йышĕнчен (5&nbsp;269&nbsp;513 çын), вăрçă вĕçленсен тăван çĕре 2&nbsp;654&nbsp;100 çын таврăннă. Тĕрлĕ сăлтавпа киле таврăнмасăр [[эмиграци|эмигрант]] шутне кĕнĕ — 451&nbsp;100 çын. 2&nbsp;164&nbsp;313 ытти çын тыткăнра вилнĕ. == Вăрçăн иккĕмĕш тапхăрĕ ([[чӳк, 19]], [[1942]]—[[1943]]) == === 1942—1943 çулăн хĕллехи компани === {{Main|Сталинград çапăçăвĕ}} [[File:German pows stalingrad 1943.jpg|thumb|right|250px|[[Сталинград]] патĕнче тыткăна лекнĕ нимĕç салтакĕсем. [[1943]] çул, нарăс.]] 1942 çулхи чӳкĕн 19-мĕшĕнче совет çарĕсем хирĕçле тапăну тапратаççĕ, [[чӳк, 23|чӳкĕн 23-мĕшĕнче]] [[Сталинград фрончĕ|Сталинград]] тата [[Кăнтăр-Хĕвел тухăç фрончĕ (Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи)|Кăнтăр-Хĕвел тухăç]] фрончĕсен вăйĕсем [[Калач-Тан-çинчи]] хула çумĕнче пĕрлешсе 22 тăшман дивизине хупăрланă. Раштавăн 16-мĕшĕнче пуçланнă «[[Кĕçĕн Сатурн]]» операцинче [[Манштейн Эрих фон|Манштейн]] ертсе пынă [[«Тан» çарсен ушкăнĕ|Тан ушкăнне]] аркатнă. И хотя наступательные операции, предпринятые на центральном участке советско-герман фрончĕн тĕп пайĕнче ирттернĕ тапăну операцисем ([[иккĕмĕш Ржев-Сычёв операцийĕ|«Марс» операци]]) ăнăçусăр пулсан та, çапах та совет çарĕсен кăнтăр тĕлĕнчи вăрçă ăраскалне пула пĕтĕмĕшле ăнăçлă теме пулать — пĕр нимĕç çарне тата Германи тăмарĕсен тăватă çарне çĕмĕрсе тăкнă. Хĕллехи кампанин паллă пулăмĕсем шутне [[Çурçĕр-Кавказ тапăну операцийĕ]] тата [[«Хĕлхем» операцийĕ|Ленинград хупăрлавне сирни]] (1943 çулхи [[кăрлач, 18|кăрлачăн 18-мĕшĕ]]). Хĕрлĕ Çар Хĕвел анăçнелле хăшпĕр тĕлсенче 600—700 çм тапăнса пырса, тăшманăн пиллĕк çарне çаса аркатнă. 1943 çулхи нарăсăн 19-мĕшĕнче Майнштейн ертсе пынă [[«Кăнтăр» çарĕсен ушкăнĕ]] кăнтăр еннелле хирĕç тапăну пуçлать, çак вара вăхăтлăха совет çарĕсен инициативне туртса илсе хĕвел тухăçнелле (хăшпĕр тĕлсенче 150—200 çм çити) тапса ярать. Пысăках мар совет пайĕсесене (Воронеж фронтĕнче, фронт çарпуçĕ [[Голиков Филипп Иванович|Ф. И. Голиков]] йăнăшĕпе, çапăçу хыççăн ăна ĕç вырăнĕнчен хăтарнă) хупăрласа илнĕ. Совет çарпуçлăхĕ çакна тӳрлетме тытăнать, 1943 çулхи пуш уйăхĕн вĕçĕнче совет салтакĕсем нимĕçсене чарса лартаççĕ те фронта тăнăçлатаççĕ. [[1943]] çулăн хĕлĕнче нимĕçсен [[Модель Вальтер|В. Модель]] ертсе пынă [[9-мĕш çарĕ (Германи)|9-мĕш çарĕ]] [[ржев-вязьмă выступĕ|ржев-вязьмă выступне (?)]] хăварать ([[«Бюффель» операцийĕ]] пăхăр). Совет çарĕсем [[Калинин фрончĕ|Калинин]] ([[Пуркаев Максим Алексеевич|А. М. Пуркаев]]) тата [[Хĕвел анăç фрончĕ Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи)|Хĕвел анăç]] ([[Соколовский Василий Данилович|В. Д. Соколовский]]) фрончĕсем тăшмана хăвалама тытăнаççĕ. Совет çарĕсем фронт йĕрне [[Мускав]]ран 130—160 çм аяккалла сиреççĕ. Кĕçех 9-мĕш нимĕç çарĕн штабĕ Курск выступĕн çурçĕр фасне ертсе пыма пуçлать. === 1943 çулхи çуллахи-кĕрхи кампани === {{Main|Курск çапăçăвĕ|Тăнăваршăн çапăçу}} 1943 çулхи çуллахи-кĕрхи кампанин паллă ĕçĕсем [[Курск çапăçăвĕ|Курск]] тата [[Тăнăваршăн çапăçу|Тăнăвар]] çапăçăвĕсем пулнă. Хĕрлĕ Çар, унăн çухатăвĕсем тăшманĕнчен чылайрах пулсан та (1943 ç. совет çарĕсем вилнисен шучĕ çак вăрçăра чи нумаййи шутланать), малалла 500—1300 çм куçнă. Чӳкĕн 28-мĕшĕнче — раштавăн 1-мĕшĕнче И. Сталинăн, У. Черчиллĕн тата [[Рузвельт Франклин Делано|Ф. Рузвельтăн]] [[Тегеран конференцийĕ]] иртет. [[Иккĕмĕш Тĕнче вăрçин хĕвел анăç европа вăрçă театрĕ|иккĕмĕш фронта]] уçасси Конференцири тĕп ыйту пулса тăрать. == Вăрçăн виççĕмĕш тапхăрĕ ([[1944]] — [[çу, 9]], [[1945]]) == Вăрçăн виççĕмĕш тапхăрĕнче герман хĕçпăшаллă вăйĕсен шучĕ те, техника пахалăхĕ те ӳсет. Тĕслĕхрен, вермахтăн танксемпе ХКХ шучĕ 1945 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне 12&nbsp;990 виçе шутланнă<ref name="shuh">Мюллер-Гиллебранд Б. Сухопутная армия Германии 1933—1945. М., 2003. ISBN 5-94661-041-4. С. 726—727.</ref>, çав шутра 1944 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне — 9&nbsp;149<ref name="shuh"/>, 1943 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне — 7&nbsp;927 виçе çеç<ref name="shuh"/>. Çак ӳсĕме [[Шпеер Альберт|Шпеер]], [[Мильх Эрхард|Мильх]] тата ыт. 1942 çулхи кăрлач уйăхĕнче тапратнă Германи промăçлăхне вăрçăна мобилизацилес программăна ĕçе кĕртнипе çитнĕ. Çапах та Хĕвел тухăç фронтĕнче питĕ нумай çухату тӳснипе, танкистсемпе вĕçевçĕсене вĕрентме топливо çитменни герман хĕçпăшаллă вăйĕсен пахалăхне чакарса пырать. Çавăнпа стратеги инициативи СССР тата унăн тăмарĕсене куçать, Германин çухатăвĕсем вара чылайланаççĕ. === 1944 çулхи хĕллехи-çурхи кампани === 1943—1944 çç. хĕллехи кампание Хĕрлĕ Çар питĕ вăйлă [[Тăнăвар-Карпат операцийĕ|'''сылтăм çыранри Украинăра''']] (1943 çулхи раштавăн 24-мĕшĕ — 1944 çулхи акан 17-мĕшĕ) çапăçусемпе пуçлать. Çак тапăнăвă темиçе фронт операцийĕ — [[Житомир-Бердичев операцийĕ|Житомир-Бердичев]], [[Кировоград операцийĕ|Кировоград]], [[Корсунь-Шевченко операцийĕ|Корсунь-Шевченко]], [[Луцк-Ровнă операцийĕ|Луцк-Ровнă]], [[Никополь-Криворог операцийĕ|Никополь-Криворог]], [[Проскурово-Черновцă операцийĕ|Проскурово-Черновцă]], [[Умань-Ботошан операцийĕ|Умань-Ботошан]], [[Березнеговато-Снигирёв операцийĕ|Березнеговато-Снигирево]] тата [[Одесса операцийĕ (1944)|Одесса]] операцисем — кĕнĕ. 4 уйăх хушши пынă тапăнура [[Манштейн Эрих фон|Э. Манштейн]] генерал-фельдмаршал ертсе пынă «Кăнтăр» тата [[Клейст Эвальд фон|Э. Клейст]] генерал-фельдмаршал ертсе пынă «А» çарĕсен ушкăнĕсене çапса çĕмĕрнĕ. Совет çарĕсем Сылтăм çыран Украинăна, хĕвел анăç облаçсене тăшманран хăтарса СССРĕн кăнтăр енчи патшалăх чиккине Карпат тăвĕн умĕнче ([[Проскурово-Черновцă операцийĕ|Проскурово-Черновцă операцинче]]) тухнă, пушăн 28-мĕшĕнче, Прут шывĕ урла каçса, Румыние кĕнĕ. Çаплах [[Тăнăвар-Карпат операцийĕ|сылтăм çыранĕн Украинăри тапăнăвĕ]] шутне 1-мĕш Украина фронтĕнчен çурçĕрелле кĕрешнĕ 2-мĕш Беларуç фрончĕн [[Полеç операцийĕ|Полеç операцине]] хушаççĕ. Тапăнăва [[1-мĕш Украина фрончĕ|1-мĕш]], [[2-мĕш Украина фрончĕ|2-мĕш]], [[3-мĕш Украина фрончĕ|3-мĕш]], [[4-мĕш Украина фрончĕ|4-мĕш]] Украина фрончĕсем, [[2-мĕш Беларуç фрончĕ]], [[Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçинчи Хура тинĕс флочĕ|Хура тинĕс флочĕпе]] [[Азов вăрçă флотилийĕ|Азов вăрçă флотилин]] карапĕсем тата оккупациленĕ территоринчи чылай партизан хутшăннă. Çак çапăçусемпе фронт 1943 çулхи раштав вĕçĕнчипе танлаштарсан 250—450 çм малалла куçать. Совет çарĕсем 1,1 млн çынна çухатаççĕ, вĕсенчен тавăрусăр — 270 пинрен кăшт ытларах. [http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/chapter5_10_1.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080505031426/http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/chapter5_10_1.html |date=2008-05-05 }} Сылтăм çыранĕн Украинине ирĕке кăларнипе пĕрлех '''[[Ленинград-Новгород операцийĕ]]''' (1944 çулхи кăрлачăн 14-мĕшĕ — пушăн 1-мĕшĕ) тапранать. Çак операци шучĕпе Красносельск-Ропшин, Новгород-Луга, Кингисепп-Гдов тата Старорусса-Новоржевск фронтăн тапăну операцисене ирттернĕ. Вĕсен тĕллевĕсенчен пĕри [[Ленинград хупăрлавĕ|Ленинградăн хупăрлавне]] татса ярасси. Совет çарĕсем тапăнса пырса [[Кюхлер Георг фон|Г. Кюхлер]] генерал-фельдмаршал ертсе пынă «Çурçĕр» çарĕсен ушкăнне аркатса янă. Çаплах Ленинградăн 900-кунлă хупăрлавне сирнĕ, Ленинград, Новгород облаçĕсен пур территорине тенĕ пекех, Калинин облаçĕн чылай пайне тăшманран хăтарса, совет çарĕсем Эстони территорине çитнĕ. Совет çарĕсен çак тапăнăвĕ нимĕç çарпуçлăхне совет çарĕсен [[1944]] çулхи хĕллехи [[Тăнăвар-Карпат операцийĕ|'''тĕп тапăнăвне''']] чарма «Çурçĕр» ушкăнăн çарĕсене Сылтăм çыранĕн Украинине куçарма май памасть. Операцие [[Ленинград фронче|Ленинград]] тата [[Волхов фрончĕ|Волхов]] фрончĕсем, [[2-мĕш Балтиçум фрончĕ]]н хăшпĕр пайĕсем, [[Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçинчи Балти флочĕ|Балти флочĕн]] вăйĕсем, инçет вĕçев авиаципе партизансем хутшăннă. Ленинград-Новгород операцинче çарсем 220—280 çм малалла куçнă. Совет çарĕсен çухатăвĕсем — 300 пин ытла çын, вĕсенчен тавăрусăр — 75 пинрен ытла.[http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/chapter5_10_1.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080505031426/http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/chapter5_10_1.html |date=2008-05-05 }} Ака-çу уйăхĕсенче [[Крым операцийĕ (1944)|'''Крым тапăну операцийĕ''']] ([[ака, 8]] — [[çу, 12]]) паллă вырăн йышăнать. Ун чухне 2 фронт операцине: Перекоп-Севастополь тата Керчь-Севастополь операцисене ирттереççĕ; операцисен тĕллевĕ — [[Крым]]а илесси. Совет çарĕсем Крыма ирĕке кăлараççĕ, нимĕçсен 17-мĕш хирти çарне çĕмĕрсе тăкаççĕ. Хура тинĕс флочĕ хăйĕн тĕп тĕсевне — Севастополе таврăнать. Çак вара [[Тăнăвар-Карпат операцийе|Сылтăм çыранĕн Украинине хăтаракан]] фронтсен тылне хăрушсăрлатать. Крыма илнĕ çĕре [[4-мĕш Украина фрончĕ]]н, [[Ерёменко Андрей Иванович|А. И. Ерёменко]] ертсе пынă [[Тинĕçум çарĕ|Уйрăм тинĕсçум çарĕ]]н çарĕсем, Хура тинĕс флочĕ, [[Азов вăрçă флотилийĕ]] (каярах ăна [[Танай вăрçă флотилийĕ|Танай вăрçă флотилине]] куçарнă) вăйĕсем хутшăннă. Совет çарĕсем 85 пине яхăн çвнна çухатнă, вĕсенчен тавăрусăр — 17 пинрен ытла. Совет çарĕсем Крыма уйăхран ытларах вăхăт ирĕке кăларнă. === 1944 çулхи çуллахи-кĕрхи компанийĕ === 1944 çулхи çĕртме уйăхĕнче тăмарсем [[Иккĕмĕш Тĕнче вăрçин Хĕвел анăç европа театрĕ|иккĕмĕш фронт]] уçаççĕ, çак Германири вăрçа вăрçă тăрăмне хавшаклатать. 1944 çулхи çуллахи-кĕрхи кампанире Хĕрлĕ Çар пысăк операцисене, çав шутра [[Беларуç операцийĕ (1944)|Беларуç]], [[Львов-Сандомир операцийĕ|Львов-Сандомир]], [[Ясса-Кишинёв операцийĕ|Ясса-Кишинёв]], [[Балтиçум операцийĕ (1944)|Балтиçум]] операцине, ирттернĕ; Беларуç, Украина, Балтиçум (Латвин хăш районĕсемсĕр пуçне) тата кăштах Чехословаки; çурçĕр Поляр лешьен тата [[Норвеги]]н çурçĕр çĕрĕсене ирĕке кăларнă. [[Румыни]]е тата [[Болгари]]е (Болгари Аслă Британипе тат АПШ-апа, анчах та СССР-па мар вăрçăра тăнă, СССР 1944 çулхи авăнăн 5-мĕшĕнче Болгарие вăрçă пирки пĕлтерет те территорине йышăнать, болгар çарĕсем хирĕç тăман та) капитуляциленĕ те Германие хирĕç вăрçа тухнă. <!-- [[File:Moskva nemzy 1944.jpg|thumb|left|200px|[[Багратион операцийĕ|Багратион операцинче]] [[тыткăна лекнĕ нимĕçсен Мускаври маршĕ]]]] --> 1944 ç. çулла совет çарĕсем [[Польша]] территорине çитнĕ. Çакăнчченех [[Хĕвел анăç Украина|Хĕвел анăç Украинăпа]] [[Хĕвел анăç Беларуç]], çаплах [[Литва]] территоринче совет çарĕсем [[поляксен ют çĕрти правительстви]]не пăхăнакан поляксен [[Ен Çарĕ]] (ЕÇ) партизанĕсемпе тĕл пулнă. Поляк çарĕн нимĕçсем чакса пынă хыççăнах ирĕке тухнă Хĕвел анăç Беларуçри, Хĕвел анăç Украинăри тата Литвари, Польшăри çĕрсене йышăнса влаç аппарачĕсене йĕркелемелле пулнă. Совет çарĕсем малтан ЕÇ пĕрле нимĕçсене хирĕç кĕрешнĕ, кайран ЕÇ офицерĕсене аресленĕ, салтакĕсене советсем майлă Берлинг генералăн Поляксен Çарне мобилизациленĕ. Ирĕке кăларнă çĕрсенче, Хĕрлĕ Çарăн çывăх тылĕнче ЕÇ ушкăнĕсене хĕçпăшалсăрлантарма пикеннĕ, анчах та вĕсем вăрттăн пурнăçа куçнă. Çак ĕç-пуç 1944 çулхи утă уйăхĕнче Польша территоринче т е тăсăлнă. 1944 çулхи çурлан 23-мĕшĕнче [[Люблин]]ран [[Кисан]]ри лагере ЕÇ тĕкерçисен пĕрремĕш пайне ăсатнă. Унчен вĕсене малтан нимĕçсен пулнă [[Майданек]] наци концлагерĕнче тытнă.[https://web.archive.org/web/20121113070731/http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_2/Vovk/28.pdf] [https://web.archive.org/web/20010519220140/http://www.hro.org/editions/karta/nr2/ak.htm] 1944 çулхи утăн 21-мĕшĕнче [[Хелм]]ре [[Поляксен рабочи партийĕ|поляк коммунисчĕсемпе]] тăмарĕсем [[Польшăн наци ирĕклĕх комитечĕ|Польшăн наци ирĕклĕх комитетне]] — Польшăн вăхăтлă советсем майлă правительствине — йĕркелеççĕ. 1944 çулхи çурлан 1-мĕшĕнче РÇХÇ малти вăйĕсем Польшăн тĕп хули [[Варшава]] патне çывхарнă чухне, Ен Çарĕ («Армия крайова») [[Варшава пăлхавĕ (1944)|хулара пăлхава çĕклет]]. Пăлхавçăсем икĕ уйăх чылай шутлă нимĕç çарĕсемпе çапăçнă, юпан 2-мĕшĕнче вĕсен парăнма тивнĕ. 1-мĕш Беларуç фрончĕ пăлхавçăсене кирлĕ пулăшăва параймасть — [[Беларуç операцийĕ (1944)|Беларуç операципе]] 600 çм тухса, фронт вăйĕсем Варшава умĕнче тăшман тĕревлĕ хирĕçленине пула хӳтĕленме хатĕрленнĕ<ref>Рокоссовский К. К. Солдатский долг. — М.: Воениздат, 1988. — C. 273—282. URL: http://militera.lib.ru/memo/russian/rokossovsky/</ref>. 1944 çулхи çурлан 30-мĕшĕнче [[Тисо Йозеф|Йозеф Тиссо]] ертсе пынă нимĕçсем майлă [[Пĕрремĕш Словак республики|Словак Республикине]] хирĕçле [[Словаксен наци пăлхавĕ]] çĕкленет. Пăлхавçăсене пулăшас тĕллевпе совет çарĕсем авăнăн 8-мĕшĕнче [[Хĕвел тухăç Карпат операцийĕ|Карпат-Дукель операцине]] пуçлаççĕ. Анчах та совет çарĕсем çитичченех, 1944 çулхи чӳк уйăхĕн пуçламăшĕнче нимĕç çарĕсем пăлхава пусараççĕ. 1944 çулхи юпа уйăхĕнче совет çарĕсем ăнăçлă [[Дебрецен операцийĕ|Дебрецен операцине]] ирттернĕ, [[Венгри]]е вăрçăран кăларас тата венгрсен çĕрĕнчи нимĕç çарĕсене аркатас тĕллевпе [[Будапешт операцийĕ|Будапешт операцине]] пуçланă. Анчах та [[Будапешт]]ри нимĕç çарĕсем капитуляцие 1945 çулхи нарăсăн 13-мĕшĕнче кăна йышăннă. 1944 çулхи раштавăн 28-мĕшĕнче Венгрин вăхăтлă правительствине туса хунă, вăл 1945 çулхи кăрлачăн 20-мешĕнче СССР-па лăпкăлăх хучĕ çине алă пуснă. 1944 çулхи юпан 25-мĕшĕнче [[Патшалăх Хӳтелев Комитечĕ]] вăрçă хĕсметне [[1927]] çулта çуралнă çынсене [[йыхрав]]па чĕннĕ. 1 миллион та 156 пин те 727 çынна — [[юлашки вăрçă йыхравĕ]] — çар ретне тăратнă. === 1945 çулхи хĕллехи-çурхи компани === {{Main|Висла-Одер операцийĕ|Хĕвел тухăç-Прусс операцийĕ (1945)}} [[File:ElbeDay1945 (NARA ww2-121).jpg|270px|thumb|right|У. Робертсон 2-мĕш лейтенант тата А. С. Сильвашко лейтенант, тăмарсен Эльба çинчи историллĕ тĕлпулăвне кăтартакан «Хĕвел тухăçпа Хĕвел анăç тĕл пулчĕç» алпуснин фонĕнче.]] ==== Вăрçă фрончĕ ==== Совет çарĕсен хĕвел анăç тĕлĕнчи тапăнăвĕ 1945 çулхи кăрлачăн 13-мĕшĕнче ([[Хĕвел тухăç-Прусс операцийĕ (1945)|''' Хĕвел тухăç-Прусс операцийĕ ''']]) тапранать. Млава тĕлнелле пырса тăшманăн Хĕвел тухăс Пруссие хӳтĕлекен «Центр» çарĕсен кунти ушкăнне аркатса ытти нимĕç вăйĕсенчен уйăрмалла. Хаяр çапăçусемпе совет çарĕсем Хĕвел тухăç Пруссин пайне йышăнаççĕ, Çурçĕр Польшăн терриирине ирĕке кăлараççĕ, тăшманăн Хĕвел тухăç-Прусс ушкăнне хĕвел анăçран тата кăнтăр-хĕвел анăçран хупăрласа, пĕтĕмпех çапса аркатма хатĕрленеççĕ ('''Млава-Эльба операцийĕ'''). Калинин тĕлĕнче тапăну операцине нимĕçсен тильзит-инстербург ушкăнне хирĕç пуçланă. 3-мĕш Беларуç фрончĕн çарĕсем 130 çм таран çĕмĕрсе кĕрсе 2-мĕш Беларуç фрончĕпе пĕрле Хĕвел тухăç-Прусс операцине ăнăçлă вĕçлеме (Инстербург-Кенигсберг операцийĕ) хатĕрленеççĕ. Польшăри тепĕр тĕлĕнче кăрлачăн 12-мĕшĕнче '''[[Висла-Одер операцийĕ]]''' тапранать, [[нарăс, 3|нарăсăн 3-мешĕнче]] нимĕçсене Вислăран анăçалла Польша территорине тăшманран хăтарса Одерăн сылтăм çыранĕнче плацдарм ярса илнĕ. Кăнтăр Польшăпа Чехословакире 4-мĕш Украина фрончĕн пайĕсем Хĕвел анăç Карпатăн чылайăшне каçса, нарăсăн 18-мĕшĕнче Вислăн тури юхăмне çитнĕ, çак ăнăçа пула 1-мĕш Украина фрончĕ Силезире малалла куçнă. Пуш уйăхĕн 16-мĕшĕнче Вена хулине туртса илес '''[[Вена тапăну операцийĕ]]''' пуçланать. Виççĕмĕш райхăн Австри пайĕн тĕп хули патĕнче СС 6-мĕш танк çарне çĕмĕреççĕ. Ака уйăхĕн пуçламăшĕнче Чехословаки территоринчи совет çарĕсем [[Вена тапăну операцийĕ|хаяр çапăçусемпе]] анăçалла талпăнаççĕ. Акан 7-мĕшĕнче Вена хулаçумĕнче нимĕçсем хаяррăн хирĕç тăраççĕ. Венăшăн йывăр кĕрешӳ тытăнать, хулана акан 13-мĕшĕнче ярса илеççĕ. Çав вăхăтрах Хĕвел тухăç Прусире Кёнигсберг хулишĕн кĕрешӳ ('''[[Кёнигсберг операцийĕ]]''') пуçланать. Аран-аран совет çарĕсем, çухрăм хыççăн çухрăм, куçса пыраççĕ. Кёнигсберг операцинче нимĕçсен кунти ушкăнĕн тымар вăйĕсене аркатаççĕ. Польша еннелле 1945 çулхи пуш уйăхĕнче 1-мĕш Беларуç тата 1-мĕш Украина фрончĕсем Одер тата Нейсе хӳтелев йĕрне тухаççĕ. Тӳрĕ çулпа кюстрина плацдармĕнчен Берлина çити 60 çм шутланнă. Анкăл-американ çарĕсем нимĕçсен рур ушкăнне пĕтерсе акан варринелле малти вăйĕсемпе Эльба патне çитнĕ. Паллă та кирлĕ чĕр тăвар минерал районĕсене çухатнипе Германире промăçлăх ĕçĕ чылаях чакать. 1944/45 хĕлĕнче çын çухатнисене тултарма йывăр пулнă. Çапах та Германи хĕçпăшаллă вăйĕсенче, Хĕрлĕ Çар Тĕпштабĕн разведуправлени информаципе, ака уйăхĕн варринче вĕсен 223 дивизипе бригада пулнă. 1945 çулхи [[ака, 16]] совет çарĕсен [[Берлин тапăну операцийĕ]] тапранать. 1945 çулхи [[ака, 25]] совет вăйĕсем [[Эльба (юханшыв)|Эльба]] çинче пĕрремĕш хутчен анăçран тапăнса пынă [[Эльба çинчи тĕлпулу|американ çарĕсемпе]] тĕл пулаççĕ. 1945 çулхи [[çу, 2]] Берлин гарнизонĕ капитуляцилет. [[Берлин]]а илсен совет çарĕсем [[Прага операцийĕ (1945)|Прага операцине]] — çак вăрçăн юлашки стратеги операцине — ирттереççĕ. ==== Политика фрончĕ ==== 1945 çулхи [[кăрлач, 19|кăрлачăн 19-мĕшĕнче]] ЕÇ юлашки çарпуçĕ [[Окулицкий Леопольд|Леопольд Окулицкий]] салану тапăчне кăларать. 1945 çулхи нарăсра поляксен Польшăна таврăннă эмиграци правительствине, Наци пĕрлĕх канашĕн (вăхăтлă вăрттăн парламент) чылайрахăш делегатне тата ЕÇ ертӳçисене [[НКГБ]] генералĕ [[Серов Иван Александрович|И. А. Серов]] Совет Союзе пулăшса тăнă Вăхăтлă правительствăна коммунистсен мар элчисене кĕртес ыйтупа пуçтарнă конференцине йыхравлать. Поляксене хăрӳшсăрлăх гарантине панă, анчах та вĕсене [[пуш, 27]] [[Прушкув (Мазовец воеводстви)|Прушкувра]] ареслеççĕ те [[Мускав]]а çитереççĕ. Мускавра вĕсене [[Вунултташĕн процесĕ|суд тăваççĕ]]. 1945 çулхи нарăсăн 4—11-мĕшĕсенче [[Ялта конференцийĕ|Ялта конференцинче]] Сталин, Черчилль тата [[Рузвельт Франклин Делано|Рузвельт]] тĕл пулаççĕ. Унта вĕсем вăрçă хыççăнхи тĕнчери политикăн тĕп принципĕсене сӳтсе явнă. == Вăрçă вĕçленни == [[Çу, 8|Çу уйăхĕн 8-мĕшĕнче]] Европăра вăрçă Германин хĕçпăшаллă вăйĕсен капитулянипе вĕçленет. Çапăçу ĕçĕсем пĕтĕмпе 1418 кун пынă. Капитуляцине йышăнсан та çапах Совет Союзĕ Германипе килĕшӳ туман, урăх сăмахсемпе, Германипе вăрçă тăрăмĕнчен тухман. СССР Германие хирĕç вăрçăна [[1955]] çулхи [[кăрлач, 25|кăрлачăн 25-мĕшĕнче]] [[СССР Аслă Канашĕ]]н Президиумĕн «Совет Союзĕпе Германи хушинчи вăрçă тăрăмĕнчен тухни» хушăвĕпе тин чарнă<ref>[http://www.lawmix.ru/abro.php?id=1250 Указ президиума вс ссср от 25.01.1955"о прекращении состояния войны между советским союзом и германией" — Юридический портал LawMix<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. [[Çĕртме, 24|Çĕртмен 25-мĕшĕнче]] Мускавра [[Çĕнтерӳ парачĕ]] иртнĕ. 1945 çулхи утă-çурла уйăхĕсенче [[Потсдам конференцийĕ|Потсдам конференцинче]] СССР, Аслă Британи тата АПШ ертӳçисем Европăн вăрçă хыççăнхи тытăмлăхне епле йĕркелес пирки калаçса татăлнă. == Тĕнĕл патшалăхĕсен çартыткăнĕсем == {| align="center" class="standard" |+ ! |Халăх ! |Пĕтĕмпе шутланă çартыткăнĕсем ! |Ирĕке кăларнă, репатриациленĕ ! |Тыткăнра вилнĕ |----- | нимĕçсем | 2388443 | 2031743 | 356700 |----- | австрисем | 156681 | 145790 | 10891 |----- | чехсемпе словаксем | 69977 | 65954 | 4023 |----- | французсем | 23136 | 21811 | 1325 |----- | югославсем | 21830 | 20354 | 1476 |----- | поляксем | 60277 | 57149 | 3128 |----- | голландсем | 4730 | 4530 | 200 |----- | бельгисем | 2014 | 1833 | 181 |----- | люксембургсем | 1653 | 1560 | 93 |----- | испанисем | 452 | 382 | 70 |----- | данисем | 456 | 421 | 35 |----- | норвегсем | 101 | 83 | 18 |----- | ытти халăхсем | 3989 | 1062 | 2927 |----- | '''ПĔТĔМПЕ вермахтра''' | '''2733739''' | '''2352671''' | '''381067''' |----- | % | 100 % | 86,1 % | 13,9 % |----- | Венгрсем | 513766 | 459011 | 54755 |----- | Румынсем | 187367 | 132755 | 54612 |----- | Итальянсем | 48957 | 21274 | 27683 |----- | Финнсем | 2377 | 1974 | 403 |----- | '''ПĔТĔМПЕ союзниксен''' | '''752467''' | '''615014''' | '''137753''' |----- | % | 100 % | 81,7 % | 18,3 % |----- | '''ПĔТĔМПЕ çартыткăнĕсем''' | '''3486206''' | '''2967686''' | '''518520''' |----- | % | 100 % | 85,1 % | 14,9 % |----- |+ |} == Çавăн пекех == {{Çӳрев |Викиампар = Category:Great Patriotic War |Викивулавăш = Категори:Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи тапхăрĕнчи СССР докуменчĕсем |Портал = Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи |Проект = Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи |Тема = Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи }} * [[Вырăс ирĕклĕх çарĕ]] * [[Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи вăхăтĕнчи совет фрончĕсем]] * [[Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçинчи фронт çарпуçĕсен ят-йышĕ]] * [[Иккĕмĕш Тĕнче вăрçинчи СССР бронетехникин ят-йышĕ]] * [[Çĕнтерӳ кунĕ]] * [[Репарацисем]] * [[Паттăрлă хуласем]] * [[Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи вăхăтĕнчи совет вăрçă тыткăнĕсем]] * [[Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи вăхăтĕнчи совет плакачĕсем]] * [[Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи пирки фильмсем]] == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Çăлкуçсем == === Документсем === * [http://www.podvignaroda.ru/ Общедоступный электронный банк документов «Подвиг Народа в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»] * [http://www.obd-memorial.ru/ Обобщённый банк данных «Мемориал»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120510131519/http://obd-memorial.ru/ |date=2012-05-10 }} * [http://www.pomnite-nas.ru/ Помните нас!] — каталог памятников Великой Отечественной войны. * [http://community.livejournal.com/vovm/ Воинские памятники] — каталог воинских памятников. === Тĕпчев тата аналитика ĕçĕсем === * {{кĕнеке | автор = Пыхалов И. В. | пуçелĕк = Великая оболганная война | тăван ят = | каçă = http://publ.lib.ru/ARCHIVES/P/PYHALOV_Igor'_Vasil'evich/_Pyhalov_I._V..html | кăларăм авторĕ = | кăларăм = [[Яуза]], [[Эксмо]] | тĕс = | вырăн = | çул = 2007 | том = | номер = | страницăсем = }} * {{кĕнеке | автор = Дюков А. Р. | пуçелĕк = За что сражались советские люди | тăван ят = | каçă = http://militera.lib.ru/research/dukov_ar/index.html | кăларăм авторĕ = | кăларăм = [[Яуза]], [[Эксмо]] | тĕс = | вырăн = | çул = 2007 | том = | номер = | страницăсем = }} * {{кĕнеке | автор = [[Ильинский Игорь Михайлович|Ильинский И. М.]] | пуçелĕк = Великая Победа: наследие и наследники | тăван ят = | каçă = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_2/Ilinskiy/1.pdf | кăларăм авторĕ = | кăларăм = [[Знание. Понимание. Умение]] | тĕс = | вырăн = | çул = 2005 | том = | номер = 2 | страницы = 5-18 }} * [https://web.archive.org/web/20100407171926/http://www.america.gov/ru/us_ussr_cooperation.html США и СССР во Второй мировой войне — США и СССР во Второй мировой войне] === Фотоматериалсем === * [http://victory.rusarchives.ru/catalogue/index.php Каталог военных фотографий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050405202031/http://victory.rusarchives.ru/catalogue/index.php |date=2005-04-05 }} — государственные архивы России. * [http://www.soldat1941.narod.ru «Фотоархив ВОВ»] — фотоархив Великой Отечественной войны. * [http://history-of-war.ru/index.html «Исторические хроники военного времени»] — сборник фотоматериалов Великой Отечественной войны. * [http://www.waralbum.ru «Военный альбом»] — фотоархив Великой Отечественной войны. * [http://www.diament.ru «Северный флот в Великой Отечественной войне»] — фотоархив Роберта Диамента. * [http://www.borodulincollection.com/war/index.htm Раритеты фотохроники СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080222002846/http://www.borodulincollection.com/war/index.htm |date=2008-02-22 }} — фотографии Льва Бородулина. === Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçине халалланă проектсем === * [http://41-45.su/ Всероссийский проект «Наша общая Победа»] — Видеоархив воспоминаний боевых ветеранов ВОВ * [http://www.pobediteli.ru/index.html Проект «Победители»] — мультимедийная карта войны, поимённый список ныне живущих ветеранов. * [http://bdsa.ru/ Портал «Боевые действия Красной армии в ВОВ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110903095122/http://bdsa.ru/ |date=2011-09-03 }} * [http://echo.msk.ru/programs/victory/ Цикл передач радиостанции «Эхо Москвы» «Цена Победы»] * [http://9may.ru/ Наша Победа. День за днём] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080216030526/http://9may.ru/ |date=2008-02-16 }} — проект РИА Новости. * [http://pobeda.rambler.ru/ Rambler-Победа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090211171056/http://pobeda.rambler.ru/ |date=2009-02-11 }} — мультимедийная карта военных действий, фото-, видео-, аудиодокументы, легендарное оружие, поля сражений и др. * [http://victory.tass-online.ru/ ИТАР-ТАСС: 60 лет Великой победы] — хроника юбилейного года, агитплакаты, карты, фотодокументы, советское оружие, основные награды. * [http://liewar.ru Великая Оболганная война] — разоблачение мифов, фальшивок и пропагандистских штампов о войне. * [http://peramoga.belta.by/ Хроника Победы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101102220117/http://peramoga.belta.by/ |date=2010-11-02 }} — к 65-летию освобождения Белоруссии. * [http://wwii.sasgis.ru Аэрофотоснимки времен ВОВ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120213070109/http://wwii.sasgis.ru/ |date=2012-02-13 }} — Немецкие аэрофотоснимки городов бывшего СССР на Google Maps === Асаилӳсем === * [http://www.iremember.ru/ Я помню!] Собрание воспоминаний ветеранов. * [http://www.mkvv.ru/memory.html Воспоминания ветеранов на сайте Московского комитета ветеранов войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100522011655/http://www.mkvv.ru/memory.html |date=2010-05-22 }} * [http://www.world-war.ru/ Непридуманные рассказы о войне] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110530101459/http://world-war.ru/ |date=2011-05-30 }} * {{кĕнеке | автор = Булаков О. Н. | пуçелĕк = Великая Отечественная война в истории моей семьи | тăван ят = | каçă = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_2/Bulakov/7.pdf | кăларăм авторĕ = | кăларăм = [[Знание. Понимание. Умение]] | тĕс = | вырăн = | çул = 2005 | том = | номер = 2 | страницы = 56-58 }} == Каçăсем == *[http://www.nbchr.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=13487 75-ая годовщина победы в ВЕЛИКОЙ ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ВОЙНЕ 1941-1945 гг.] *[http://www.nbchr.ru/index.php?option=com_irbis&view=irbis&Itemid=1411 Великая Отечественная война в истории Чувашии] : электронная коллекция *[http://www.nbchr.ru/virt_vov/index.htm Войны священные страницы: писатели Чувашии в Великой Отечественной войне] : виртуальная выставка *[http://www.nbchr.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=13580:elektronnaya-kollektsiya-knigi-izdannye-v-chuvashii-v-period-velikoj-otechestvennoj-vojny&catid=8&Itemid=1190 Книги, изданные в Чувашии в период Великой Отечественной войны] : электронная коллекция *[http://www.nbchr.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=1512&Itemid=480 КНИГИ ВОЕННОГО ЛИХОЛЕТЬЯ]: Книги, изданные в Чувашии в 1941-1945 гг. : виртуальная выставка *[http://www.nbchr.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=6267 О тружениках тыла Чувашии] *[http://www.nbchr.ru/BooksVOV/index.html Читаем детям о Великой Отечественной войне : аудиокнига] *Периодические издания Чувашии 1941-1945 гг. : [http://www.nbchr.ru/index.php?option=com_irbis&view=irbis&Itemid=1406 газета "Красная Чувашия"] : электронная коллекция *Периодические издания Чувашии 1941-1945 гг. : [http://www.nbchr.ru/index.php?option=com_irbis&view=irbis&Itemid=1407 газета  "Чӑваш коммуни"] : электронная коллекция *[http://www.nbchr.ru/index.php?option=com_irbis&view=irbis&Itemid=1386 Произведения чувашских писателей о Великой Отечественной войне] *[http://www.nbchr.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=8321&Itemid=6024 Семьдесят рассказов о войне] : виртуальная выставка *[http://nasledie.nbchr.ru/nasledie/literatura/stikhi-o-vojjne-chuvashskikh-pisatelejj/ Стихи о войне чувашских писателей на чувашском языке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200424070323/http://nasledie.nbchr.ru/nasledie/literatura/stikhi-o-vojjne-chuvashskikh-pisatelejj/ |date=2020-04-24 }} *[http://www.otvaga.ucoz.ru "ОТВАГА" сайчĕ. вооружения пехоты ВОВ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080206101321/http://www.otvaga.ucoz.ru/ |date=2008-02-06 }} * [http://russia.iratta.com/19.php Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи] * [http://www.diament.ru "Çурçĕр флочĕ Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи" - Роберт Диамент фотоархивĕ] * [http://ef.1939-1945.net/archives.shtml «Тухăç фрончĕ» сайт. Докуменчĕсемпе статьисем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080212031617/http://ef.1939-1945.net/archives.shtml |date=2008-02-12 }} * [http://gpw.tellur.ru/index.html?y= Сайт журнала "Мир истории" о Великой Отечественной войне] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081228062055/http://gpw.tellur.ru/index.html?y= |date=2008-12-28 }} * [http://9may.ru/war/ Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçинчи 60-мĕш çуллă Çĕнтерӳ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308114440/http://www.9may.ru/war/ |date=2008-03-08 }} * [http://rkka.ru/imaps.htm РККА. Вăрçă ĕçĕсен картти] * [http://www.borodulincollection.com/war/index.htm Раритеты фотохроники СССР.Великая Отечественная Война] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080222002846/http://www.borodulincollection.com/war/index.htm |date=2008-02-22 }}. Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи. * [http://www.pobediteli.ru/index.html «Çĕнтерӳçĕсем» проекчĕ]. Вăрçăн мультимедиллĕ картти, ветерансен ячĕсен шучĕсем, 60-мĕш çул Çĕнтерӳ тĕлне. * [http://pobeda.rambler.ru/ Rambler-Победа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090211171056/http://pobeda.rambler.ru/ |date=2009-02-11 }}.Мультимедиллĕ вăрçă ĕçĕсен картти, фото-, видео-, аудиодокуменчĕсем, легендарлă хĕçпăшал, çапăçу хирĕсем тата ыттисем. *[https://web.archive.org/web/20020828210333/http://www.tuad.nsk.ru/~history/works/1941/vol1/index.html Книга 1.][https://web.archive.org/web/20120119185007/http://iskatel.krasnogorsk.ru/soldat.ru/international-fond/international-fond-2.doc Книга 2.] Сборник 1941 год в 2-х книгах.Серия "Россия XX век. Документы". Под общей редакцией академика [[Яковлев, Александр Николаевич|А.Н.Яковлев]]а. * [http://publicist.n1.by/history/history_1941.html "История в документах" сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080207014425/http://publicist.n1.by/history/history_1941.html |date=2008-02-07 }} * [http://www.aroundspb.ru/variety/docs/diplomat/before.php 1941 çулхи совет-герман хутшăнăвĕсен ĕç килĕшӳ хучĕсем] * [http://victory.tass-online.ru/ ИТАР-ТАСС: 60 лет Великой победы]. Хроника юбилейного года, агитплакаты, карты, фотодокументы, советское оружие, основные награды. * [http://victory.rusarchives.ru/catalogue/index.php Каталог военных фотографий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050405202031/http://victory.rusarchives.ru/catalogue/index.php |date=2005-04-05 }}. Государственные архивы России. * [http://scepsis.ru/library/id_440.html Габриэль Городецкий «„Ледокол“ мифĕ: Накануне войны» ] * [http://pk.awards-su.com/2005/kalendar/kalendar.htm Хресчен кун йĕрки (календарĕ) — пропагандă тĕслĕхĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060222015104/http://pk.awards-su.com/2005/kalendar/kalendar.htm |date=2006-02-22 }} * [https://web.archive.org/web/20030824131453/http://velikvoy.narod.ru/voyska/voyskager/vostok.htm Вермахтăн тата СС тухăçри вăйĕсем] * [http://www.bolshe.ru/unit/75/books/1282/s/6 Совет гражданĕсем Германин хĕçпăшаллă çарĕсенче, 1941-1945 çç.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041112175858/http://www.bolshe.ru/unit/75/books/1282/s/6 |date=2004-11-12 }} * [http://scepsis.ru/library/id_706.html Уильям Ширер «“Барбаросса”: Раççей черетĕ»] * [http://scepsis.ru/library/id_704.html Дитрих Айххольц «Цели Германии в войне против СССР»] * [http://scepsis.ru/library/id_703.html «Тухăç министерствин» «Ост» тĕп планĕ тăрăх ăнлатăркăчĕсемпе сĕнĕвĕсем] * [http://scepsis.ru/library/id_695.html Вольфрама Ветте «Война на уничтожение: вермахт и холокост»] * [http://scepsis.ru/library/id_1247.html В. А. Пронько «Цена победы»] * [http://www.ng.ru/ideas/2007-06-22/9_pobeda.html Çĕнтерӳ салукçисем] * [http://gpw.tellur.ru/page.html?r=facts&s=balans СССР тата Германи çын ресурсĕне усă курнине танлаштарни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080512110944/http://gpw.tellur.ru/page.html?r=facts&s=balans |date=2008-05-12 }} * [http://gpw.tellur.ru/page.html?r=facts&s=losses Г.Ф. Кривошеев доклачĕ «Анализ сил и потерь на советско-германском фронте»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120320223821/http://gpw.tellur.ru/page.html?r=facts&s=losses |date=2012-03-20 }} * [http://demoscope.ru/weekly/025/tema01.php#1 «Демоскоп» сайчĕ çинчи вăрçари демографи çухатăвĕсем] * [http://scepsis.ru/library/id_1260.html Юрий Поляков, Валентина Жиромская, Наталья Араловец «Вăрçăн „демографи ахрăмĕ»] {{ТÇАВ фрончĕсем}} {{Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçин кун-çулĕ}} {{Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи}} {{Раççей вăрçисем}} {{XX ĕмĕрти вăрçăсем}} [[Категори:Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи|*]] [[Категори:Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи]] [[Категори:Çĕртмен 22-мĕшĕнчи пулăмсем|1941]] [[Категори:1941 çулхи çĕртме|22]] [[Категори:Çăвăн 9-мĕшĕнчи пулăмсем|1945]] [[Категори:1945 çулхи çу|09]] [[Категори:Германи вăрçисем]] [[Категори:СССР вăрçисем]] [[Категори:Википеди:Суйласа илнĕ статьясем]] [[Категори:Истори]] [[Категори:Вăрçăсем]] oxtj773lsltn9zn0apc1l4bthjieyt9 Чăваш Енĕн историйĕ 0 11121 874987 871610 2026-06-22T05:24:33Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874987 wikitext text/x-wiki {{Шаблон:Чăваш Ен кун-çулĕ}} '''Чăваш Ен кун-çулĕ''', — [[Чăваш Ен]]пе çыхăннă истори, унăн территорийĕнче тĕрлĕ [[вăхăт]]ра пулса иртнĕ пулăмсен ярăмĕ. Ăна темиçе пая уйăрма пулать. ==Малтанхи вăхăтсенче== Ку тăрăха çынсем 80 пин çул каялла пурăнма килнĕ. [[Археологи|археологсем]] Чăваш Енре [[апаш культури|апаш]], [[анань культури|анань]], [[хулаш культури]]н вырăнĕсене тупса палартнă. ==Атăлçи Пăлхар== Чăвашсен мăн аслашшĕсем ку тăрăха [[VII ĕмĕр]]те çитнĕ. Кунта вĕсене [[Кăтра Паттăр]] ертсе килнĕ. [[Атăл]]па [[Чулман Атăл]] хушшинчи çĕрсем çине çитнĕ хыççăн çĕнĕ патшалăх йĕркеленме тытăнать — вăл историре [[Атăлçи Пăлхар]] ятпа юлнă. Атăлçи Пăлхар питĕ вăйлă патшалăх пулнă. Унăн çĕрĕсем хальхи [[Чулхула]]па [[Урал тăвĕсем]] таран çитнĕ. Патшалăхра нумай [[хула]] пулнă. Хăш-пĕр малтанхи хула вырăнĕсенче хальхи паллă хуласем лараççĕ — [[Чĕмпĕр]], [[Самар]]. Патшалăхăн тĕп хули малтан [[Пăлхар]] пулнă, кайран, [[Ишлĕ]] хулине вырăс шывçи хурахĕсем çунтарса янă хыççăн, тĕп хулана шаларах вырнаçтарас тесе [[Пӳлĕр]]е куçарнă. Пӳлĕр хули те вăл вăхăтри [[Париж]]па тан пулнă. Патшалăх нумай çĕрсемпе суту-илӳ тунă. [[Китай]], [[Инди]], анăçри патшалăхсемпе çыхăну тытнă. Патшалăх культура енĕпе вăйлă аталаннă — паллă çыравçăсем, ăçчахсем пурăннă. Вĕсен шутен [[Якуб ибн Нугман]] çыравçă, [[Бурхан-ад-Дин ибн Юсуф-аль-Болгари]] риторикăпа медицина çинчен çырнă çыравçă, [[Хамид ибн Идрис-аль-Болгари]] философ, [[Кул Гали]] сăвăç. Малтан патшалăхра авалхи тĕнпе пурăннă. Каярах вара [[христианлăх]], [[ислам]] тĕнĕсем сарăлма пуçланă. Чи малтан [[ислам]] тĕнне Алмас патша вăхăтĕнче йышăннă. Вăл вăхăтра хасарсен ханлăхĕ питĕ вăйлă пулнă. Вĕсемпе кĕрешес тесе Алмас патша арапсенчен пулăшу ыйтать, Багдадран ятарлă елчĕсем ярса пама ыйтать. [[922]] çулта вара [[Пахтат]]ран арапсен елчисем килнĕ. Вĕсен шутĕнче [[Ахмед ибн-Фадлан]] [[çулçыравçă]] та пулнă. [[Атăлçи Пăлхар]]ти пĕр йăхĕсенчен пĕри ислам тĕнне хирĕç пулса пăлхав çĕкленĕ. ==Тутар-монголĕсем пырса кĕни== [[XIII ĕмĕр]]те монголсем Мускавăн историпе пĕтĕм тĕнчене чĕтретме тытăнаççĕ, пĕр халăх хыççăн тепĕр халăха хăйсене пăхăнтараççĕ. [[1223]] çулта Атăлçи Пăлхар тапăнса кĕнĕ монголсене чи малтан çапса аркатнă. [[1229]], [[1232]] çулсенче вĕсем каллех Атăлçи Пăлхара тытса илес шухăшпа килеççĕ, анчах та вĕсене çăпса аркатаççĕ. Темле вăйлă патшалăх пулсан та [[1236]] çулта Атăлçи Пăлхар тутар-монголсене парăнать. Çапах та вĕсем ку тăрăхра канлĕ хуçаланайман — çăлăнса юлнă халăх темиçе хут та пăлхав çĕкленĕ. [[1241]] çулта вара тутар-монголĕсем ку çĕрсене иккĕмĕш хут çĕнтерсе илнĕ. [[1242]] çулта [[Ылтăн Урта]] йĕркеленет, ку çĕрсем вăл патшалăха кĕреççĕ. 1361 çулта ку çĕрсем çине Ылтăн Уртапа хирĕçсе кайнă Уксак Тимур килсе кĕрет — нумай халăха касса тухать. ==Хусан ханлăхĕ== [[1437]]—[[1445]] çулсенче ку çĕрсем çинче [[Хусан ханлăхĕ]] йĕркеленет, Чăваш Ен çĕрĕсем унта кĕреççĕ. [[1552]] çулта [[Мускав]] патшалăхĕ Хусана илеть. Чăвашсана та вăсанпа пĕрле илнĕ. ==Раççей патшалăхĕнче== Раççей шутĕнче пурăннă вăхăтра Чăваш Ен çĕрĕсем çинче темиçе вăрçă тухать — пурте вĕсем хĕрĕçченсене пусмăрланинчен хăтарассипе çыхăннă. [[Степан Разин]], [[Пугачёв Емельян Иванович|Емельян Пугачёв]] ертсе пыракан вăрçăсене чăвашсем уйрăмах анлăн хутшăнаççĕ. ==Совет тапхăрĕ== [[1917]] çулта Раççей империйенче революци пулса иртет — хура халăх влаçе хăй аллине илет, совет тапхăрĕ пуçланать. Совет тапхăрĕнче [[Чăваш автономлă облаçĕ|чăвашсен автономлă облаçне]] туса хураççĕ, каярахпа автономлă республики йĕркеленет. Автономлă облаçе туни хыççăн экономика ыйтăвĕсене та татса пама вăхăт çитнĕ. Граждан вăрçи хыççăн Чăваш Енĕ экономика тĕлĕшĕнчен самай арканса пĕтнĕ пулнă. Акмалли çĕрсен лаптăкĕ пĕчĕкленнĕ, вăрман сахалтарах каснă, тур-пулĕ те япăх пулнă. Çапах та ку йывăрлăхсем çине пăхмасăр Чăваш çĕрĕ 1920/1921 çулсенчи продразвесткăна 108% таран пурнăçланă. Чăвашсем унччен те хăйсене пусмăрланине чăтса тăман, халĕ те, хăйсене ытла вăйлă хĕснĕрен [[Шемшер пăлхавĕ|совет влаçне хирĕç кĕрешме]] пуçланă. Пăлхав йĕр хăвармасăр иртмен. [[1921]] çулăн [[çуркунне]] РКП(б) продразвестка вырăнне çĕнĕ экономика политики çине куçать, ирĕклĕ суту-илӳ тума май параççĕ. ==Хальхи вăхăчĕ== [[File:Chuvashia03.png|thumb|right|200px]] [[1992]] çулхи [[нарăс, 19|нарăсăн 19-мĕшĕнче]] [[Чăваш Республики]] пулса тăнă. == Çавăн пекех пăхăр == * [[Тăнай Пăлхарĕ]] ==Каçăсем== * [http://www.gasi.archives21.ru/ Государственный архив современной истории Чувашской Республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171231082657/http://www.gasi.archives21.ru/ |date=2017-12-31 }} * [http://giachr.kaisa.ru/ Государственный исторический архив Чувашской Республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815200505/http://giachr.kaisa.ru/ |date=2019-08-15 }} * [http://www.gia.archives21.ru Государственный исторический архив Чувашской Республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180109072629/http://www.gia.archives21.ru/ |date=2018-01-09 }} * [http://www.archives21.ru/ Архивы Чувашии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180114052626/http://www.archives21.ru/ |date=2018-01-14 }} * [http://history.chuvash.org/ Повествование о чувашах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120101212156/http://history.chuvash.org/ |date=2012-01-01 }} (вырăсла) ==Вуламалли== * Т.Н. Таймасова, В.В. Степанов, «Краткая история Чувашии и чувашского народа», Чăваш кĕнеке издательстви. Шупашкар, 2019. * Елена Енькка. Повествование о чувашах. * А.В. Изоркин, В.Н. Клементьев, Г.А. Александров. История Чувашии новейшего времени 1917-1945, Книга 1. * [[Николаев Василий Васильевич|Николаев В. В.]], "Чуваши. Этническая история и традиционная культура.", [[Москва]], [[2000]]. * Николаев В. В., "История предков чувашей. XXX в. до н.э. — XV в.н.э.", [[Чебоксары]], [[2005]]. * [[Ашмарин Николай Иванович|Н.И.Ашмарин]], «Болгары и чуваши», [[Хусан]], [[1902]]. * В.Доброхотов, «Древний Боголюбовгород», [[Мускав]], [[1852]]. * [[Егоров Геннадий Петрович|Мăн Кенна]], "Скифы", [[Шупашкар]], [[2001]]. * [[Егоров Геннадий Петрович|Г.П. Кенаман]], "Египет. Его роль в становлении государств в Европе, Азии и Африке", [[Çавал]], [[2005]]. * «История Чувашской АССР» * Фахрутдинов Р.Г., «Очерки по истории Волжской Болгарии», «Наука» пичет кăларăвĕ, [[1984]]. * [[Бичурин Никита Яковлевич|Бичурин Н.Я.]], «Собрание сведений». * [[Комиссаров Гурий Иванович|Кури Вантер]], "Чăваш халахĕн историйĕ", [[Шупашкар]], "[[Ялав]]" библиотеки, [[1990]]. * К. Иречек, "История болгар", [[Варшава]], [[1877]]. * [[Гумилев Лев Николаевич|Гумилев Л.Н.]], "Древние тюрки" * [[Каховский Василий Филиппович|Каховский В.Ф.]], "Происхождение чувашского народа", [[2003]]. * [[Н.В.Пигулевская]], «Сирийские источники». * М.П.Петров, «О происхождении чуваш» * [[Юхма Мишши]], «Авалхи чăвашсем, [[Шупашкар]], [[1996]]. * Д.Д.Шуверов, «Историко-краеведческий материал для учителей школ Чувашской АССР», Шупашкар, 1969. * [[Ефимов Лев Архипович|Л.А. Ефимов]], "Элĕк Енĕ. Историпе краеведени (тăван ен тĕпчев) очеркĕсем", [[Элĕк]], [[1994]]. * В.К.Магницкий, "Материалы к объяснению старой чувашской веры" * Н.И.Ашмарин, "Чăваш сăмахĕсен кĕнеки", X-мĕш томĕ. * Н.И.Золотницкий, "Корневой чувашско-русский словарь", [[Хусан]], [[1875]]. * * Сергеев И.И., Бурцев К.Д., Сметанина Н.С. Семейный наследственный эритроцитоз в Чувашской Республике. Обзор литературы. Российский журнал детской гематологии и онкологии. 2024;11(2):74–84. {{РФ субъекчĕсен историйĕ}} {{Чăваш Ен темăсенче}} [[Категори:Истори]] [[Категори:Чăваш Ен]] [[Категори:Чăваш Енĕн историйĕ]] m84ce8d5ly5dgr8r0o826f4llvfadhm Францин Аслă революцийĕ 0 11953 874971 873902 2026-06-22T00:25:36Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874971 wikitext text/x-wiki [[Ӳкерчĕк:Anonymous - Prise de la Bastille.jpg|мини|Бастилине тытса илни, 14 утӑ 1789]] '''Францин Аслă революциĕ''', — [[Франци историйĕ]]н [[1789]]-[[1799]] çулсем хушшинчи тапхăрĕ. Ку вăхăт тапхăрĕнче Франци пурнăçĕнче питĕ пысăк улшăнусем пулса иртнĕ. Сăмахран, [[монархи]] вырăнне [республика] йĕркипе пурăнма тытăннă. '''Франци револю́цийĕ''' ({{lang-fr|Révolution française}}), хăш чухне «Аслă» теççĕ, [[Франци]] социаллă тата политика системин [[XVIII ĕмĕр]]те пулса иртнĕ пысăк трансформацийĕ шутланать, ун чухне [[Кивĕ йĕрке]]не пăрахăçланă. [[Бастили]]е [[1789]] султа ярса илнипе тапранать, вĕçĕмне тĕрлĕ историксем [[Термидор пăтăрмахĕ|1794 çулхит 9 термидор пăтăрмахĕ]]<ref>[http://liberte.newmail.ru/Encyclop/HL-revolution.html ''Плавинская Н. Ю.'' Великая французская революция (1789—1794) // Исторический лексикон. XVIII век. — М.: Знание, Владос, 1996.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090912144741/http://liberte.newmail.ru/Encyclop/HL-revolution.html |date=2009-09-12 }}</ref>, [[18 брюмер пăтăрмахĕ|1799 çулхи 18 брюмер пăтăрмахĕ]]<ref>[http://liberte.newmail.ru/gfr-bre.html ''Карп С. Я.'' Французская революция 1789-99.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081025042840/http://liberte.newmail.ru/gfr-bre.html |date=2008-10-25 }}</ref>, е [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон]] [[1804]] çулта патша кăшăлне тăхăннине палăртаççĕ. Çак тапхăрта Франци абсолютлă монархинчен пĕрремĕш хут сăмахпа ирĕклĕ те тан граждансен республики пулса тăрать. Франци революци пулăмĕсем Францине хăйне те, кӳршисене те улăштарнă, нумай историксем çак революцие Европа кун-çулĕн чи паллă ĕç-пуçĕ вырăнне хураççĕ.<ref>[http://encarta.msn.com/encyclopedia_761557826/french_revolution.html French Revolution // MSN Encarta.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509082007/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761557826/French_Revolution.html |date=2008-05-09 }}{{ref-en}}</ref> ==Никĕсĕсем== [[Ӳкерчĕк:Robespierre - physionotrace.jpg|мини| [[Робеспьер Максимилиан|Максимилиан Робеспьер]]]] [[XVIII ĕмĕр]]те [[Франци]]н пĕтĕм влаçĕ [[патша]] аллинче пулнă. Йĕркене тытса тăма яланхи çар пулăшнă, патшалăхри ĕçсене пĕр вырăнти бюрократи мелĕпе ертсе пынă. Пĕтĕм влаç патша аллинче пулнă пулин те патшалăхăн [[тĕн çыннисем]]пе кнеçсен шухăшне те шута илмелле пулнă. Çак икĕ сослови патшалăх ĕçне ан хутшăнччăр тесе патша вĕсене пулăшса пынă. Ӗçлекен [[буржуази]] нумай вăхăт хушши пĕтĕм влаç патша аллинче пулнипе килĕшсе пурăннă. Патша вĕсене те пулашса пынă — наци пурлăхĕшĕн ĕçлекенсене пулăшнă, чĕр тавар тата суту-илӳ тăвакансене аталанмалли май туса панă. Анчах та буржуазипе кнеçсен ушкăнĕн шухăшĕсене пĕр пек тытса пыма йывăр пулнă — икĕ сослови те патшана хăйсене майлă ытларах ĕçлеттересшĕн пулнă. Тепĕр енчен вара патшалăх хура халăх пирки пĕрре те шухашламанни пысăк сăлтав теме пулать. Патшалăх та, буржуази те, кнеçсем те хура халăха ним вырăнне те хуман. ==1789-1799 çулсенчи пулăмсем== === Умĕн лару-тăрăвĕ === == Революци тапранчĕ == === Наци конвенчĕ === {{main|Наци конвенчĕ}} * Пĕр вăхăтрах, Парисра, [[авăн, 21]] [[1792]] ç., наци конвенчĕн ларăвĕсем уçăлнă; [[Дюмурье]] [[Вальми патĕнчи çапăçу|Вальми]] çумĕнче ([[авăн, 20]]) пруссаксен тапăнăвне тĕксе ярать. Францисем тапăнăва тухаççĕ те çĕрсене туртса илме тытăнаççĕ (Бельги, Рейнăн сулахай çыранне тата Савоййăпа Ниццăна — 1792 çулĕн вĕçĕнче). Наци конвенчĕ виçĕ фракцине вакланать: сулахай [[якобинсем]]-[[монтаньярсем]], сылтăм [[жирондистсем]] тата аморф варрисем. Монархистсем вĕсен хушшинче çук ĕнтĕ. Жирондистсем якобинсемпе революци террорĕн калăпăшĕ пирки çеç тавлашнă . * Конвент йышăнăвĕпе Людовик Капет ([[Людовик XVI]]) гражданина тăван çĕршыва сутнăшăн тата влаçа хăй аллине туртса илнĕшĕн айăпласа вĕлернĕ [[кăрлач, 21]] [[1793]] ç. * [[Ванди пăлхавĕ]]. Революцие çалма [[Этем пĕрлĕхне çăлакан комитет]] туса хураççĕ. * [[Çĕртме, 10]] наци гвардийĕ жирондистсене ареслет: якобинсен диктатурине никĕсе хураççĕ. * [[Утă, 17]] [[Шарлотта Корде]] жирондист кинжалпа [[Жан-Поль Марат|Ж.П. Марата]] чиксе вĕлерет. Террор пуçланать. [[Ӳкерчĕк:Sans-culotte.jpg|thumb|[[Санкӳлотсем|Санкӳлот]] (Louis-Léopold Boilly)]] === Термидор ([[1794]]) === {{main|Термидор пăтăрмахĕ}} Термидор пăтăрмахĕ [[Робеспьер Максимилиан|Максимилиан Робеспьерпа]] унӑн майлисене тытса чарса вӗлерме май панӑ. Термидор реакцийӗ пуҫланнӑ. === Директори ([[1795]]—[[1799]]) === {{main|Ӗçтăвакан Директори}} 9-мĕш термидор хыççăн революци пăчланмасть. Якобинсен клубне хупаççĕ, конвента чĕррĕн сыхланса юлнă жирондистсем таврăнаççĕ. [[1795]] çулта террор майлисем икĕ хутчен те конвента хирĕç Париж халăхне «çăкăр тата 1793 çулхи конституци» ыйтăвĕпе çĕкленĕ (жерминалĕн 12-мĕшĕнче тата прериалĕн 1-мĕшĕнче), анчах конвент икĕ пăлхавне те вăйпа пусарать, темиçе «юлашки монтаньяра» айăпласа вĕлерме хушать. Çав çулхи çуллах конвент çĕнĕ конституци (III çулхи конституцие) хатĕрлет. Саккун тăвакан влаçăн пĕрре мар, икĕ палатăран — пиллĕкçĕрсен канашĕ тата старейшинăсен канашĕ — тытăнса тăрать, çаплах суйлав цензĕ йĕркине йышăннă. Ӗçтăвакан влаçе директори — пиллĕк директор — аллине панă, вăл министрсене тата правительствăн провинцири агенчĕсене ĕç парса тăнă. Ӗçтăвакан канашсенче суйлавра республикăна хирĕçлисем нумай вырăн çĕнтерсе илесрен хăранипе, конвент «пиллĕкçĕсемпе» «старейшинăсен» иккĕ виççĕмĕш пайне пĕрремĕш хут конвент пайташĕсенчен илмелле тесе çирĕплетнĕ. Çак виçеллĕ хушăва пĕлтерсен, Конвент «халăхăн суверенитетне» пăснă тесе роялистсем Парисра пăлхав тапратаççĕ. Ку пăтăрмах вандемьерăн 13-мĕшĕнче ([[юпа, 5]] [[1795]] ç.) сиксе тухать; конвента [[Наполеон I Бонапарт|Бонапарт]] çăлать, вăл инсургентсене картечьпе ăшалама тапач парать. [[1795]] çулăн вĕçĕнче конвент ''пиллĕкçĕрсемпе старейшинăсен канашне'' тата ''директорие'' влаç парать. Кĕске хушăра [[Карно]] темиçе çар йĕркелет, унта этем пур пĕрлĕхĕн пĕтем класĕсен чи хастар, чи ĕçчен çыннисем çырăнаççĕ. Çар ретне тăван çĕшыва хӳтĕлесшĕннисем те, республика йĕркеленӳлĕхĕсене тата демократи йĕркисене пĕтĕм Европăра сарас тĕллевлисем те, Францие вăрçă чапĕпе тупăш кӳресшĕн çынсем те,çар хĕсметĕнче мала тухасшăн çынсем те тăнă.Çенĕ демократиллĕ çарта çар хисепне хăпартма кирек епле хевтеллĕ çын та пултарнă; çавăнпа ĕнтĕ сахал мар паллă çарпуçĕ ахаль салтакран ӳснĕ. Майĕпен революци çарĕпе территорие туртса илме усă кураççĕ. Директори вăрçăпа этем пĕрлĕхне пурнăçри кăлтăксенчен аяккалла туртнă, çаплах укçа-пурлăх тупăшланă. Директори укçа-тенĕ пурлăхне пухас тесе çĕнтерсе илнĕ çĕршыври халăхсем çине контрибуци йывăрлăхне хурать. Директори Италири çарĕнче çамрăк генерала Бонапарта лартать, вăл вара 1796—97 çç. Сардинирен Савойăна туртса илет, Ломбардине йышăнать, Пармăран, Моденăран, Пап облаçĕнчен, Венецирен тата Генуйăран контрибуци пуçтарать папăн хăш çĕрĕсене Ломбарди (Цизальпи республики) çумне çыпăçтарать. Австри лăпкăлăха ыйтать. Çакăн чухнелле аристократи Генуйĕнче демократи революци пулса иртет, вăл Лигури республикипе пулса тăрать. Австрипе ĕçе вĕçлесен, Бонапарт директорие Египетре Англи тапăнма сĕнет, унта Наполеон ертсе пынă çар экспедицине яраççĕ. Çапла вара, революци вăрçисен вĕçнелле Франци Бельгие, Рейнăн сулахай çыранне, Савойăна тата Италин хăш пайне ярса илет тата йĕри-тавра темиçе «тăванлă республикăпа» хупарланса тăрать. Çавăн чухне ăна хирĕç Австрирен, Раççейрен, Сардинирен, Турцирен тăракан çĕнĕ коалици çуралать. Император Павăл I Италие Суворова ярать, вăл унта французсене çĕнтерсе пырса 1799 çулхи кĕр патнелле пĕтĕм Италие тăшманран тасатать. Патшалăхри ĕçсем ăнса пыманни çумне 1799 çулхи тулаш кăлтăксем хушăнаççĕ, çакăн хыççăн директорие Египета республикăн чи хевтеллĕ çарпуçа янăшăн ӳпкелеме тытăнаççĕ. Европăри лару-тăрăва пĕлсен, Бонапарт Францие васкаса каять. Брюмерăн 18-мĕшĕнче ([[чӳк, 9]]) пăтăрмах сиксе тухать, 3 консулран — Бонапарт, Роже-Дюко, Сийес — вăхăтлă ертӳçлĕх йĕркелеççĕ. Çак патшалăх пăтăрмахне [[брюмерăн 18-мĕшĕнчи пăтăрмах|«брюмерăн 18-мĕшĕнчи»]] теççĕ тата ахаллĕн вăл франци революцийĕн пĕтнĕ кунĕ шутланать. == Вуламалли == * A. Brette, «Recueil de documents relatifs à la convocation des états généraux de 1789»; * Шампьон Эдм., «Франция накануне революции по наказам 1789 года»; * H. Любимов, «Крушение монархии во Франции» (требования cahiers, касающиеся народного просвещения); * А. Ону, «Наказы третьего сословия во Франции в 1789 г.» («Журнал Мин. Народного Просвещения», 1898—1902); * его же, «La comparution des paroisses en 1789»; * Richard, «La bibliographie des cahiers de doléances de 1789»; * В. Хорошун, «Дворянские наказы во Франции в 1789 г.». * [[Манфред Альберт Захарович|Манфред А.]] Великая французская революция М., 1983. * Матьез А. Французская революция. Ростов-на-Дону, 1995. * Олар А. Политическая история Французской революции. М., 1938. * Ревуненков В. Г. Очерки по истории Великой французской революции. 2-е изд. Л., 1989. * Ревуненков В. Г. Парижские санкюлоты эпохи Великой Французской революции. Л., 1971. * Собуль А. Из истории Великой буржуазной революции 1789—1794 гг. и революции 1848 г. во Франции. М., 1960. * [[Токвиль, Алексис|Токвиль А. де]]. [http://www.krotov.info/libr_min/t/toquil/revol00.html Старый порядок и революция] Пер.с фр. М.Федоровой. М.:Моск.философский фонд,1997 * Фюре Ф. Постижение Французской революции., СПб., 1998. * популярные книги Карно, Рамбо, Шампиона («Esprit de la révolution fr.», 1887) и др.; '''Революци пĕрлĕ историсем''' * Carlyle, «French revolution» (1837); * Stephens, «History of fr. rev.»; * Wachsmuth, «Gesch. Frankreichs im Revolutionszeitalter» (1833—45); * Dahlmann, «Gesch. der fr. Rev.» (1845); Arnd, idem (1851—52); * Sybel, «Gesch. der Revolutionszeit» (1853 и сл.); * Häusser, «Gesch. der fr. Rev.» (1868); * L. Stein, «Geschichte der socialen Bewegung in Frankreich» (1850); * Blos, «Gesch. der fr. Rev.»; вырăсла — Любимов тата M. Ковалевский ĕçĕсем. * [http://liberte.newmail.ru/Etudes-Daline.html Исторические этюды о французской революции. Памяти В. М. Далина (к 95-летию со дня рождения) / Институт всеобщей истории РАН. М., 1998.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430100147/http://liberte.newmail.ru/Etudes-Daline.html |date=2008-04-30 }} * [http://annuaire-fr.narod.ru/Discussion/discussion-oglav.html Актуальные проблемы изучения истории Великой французской революции (материалы «круглого стола» 19-20 сентября 1988 г.). Москва, 1989.] '''Периодические издания''', Франци революцийĕ çинчен ятарлă çыракансем: * «Revue de la révolution», под ред. Ch. d’Héricault et G. Bord (издавалась в 1883—87 гг.); * «La Révolution franç aise» (с 1881 г., а под ред. Олара с 1887 г.). == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://wiki.laser.ru/index.php/%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%83%D0%B7%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F «Франци революцийĕ» вики-форматлă ЭСБЕ малтанхи тексчĕ, (293кб)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080615003941/http://wiki.laser.ru/index.php/%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%83%D0%B7%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F |date=2008-06-15 }} * [http://liberte.newmail.ru/ Францин Аслă революцийĕ. Энциклопедисенчи статьясем, революцин хроники, статьясем. Политиксен кун-çулĕсем. Карттăсем.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081218081510/http://liberte.newmail.ru/ |date=2008-12-18 }} * [http://vive-liberta.gumer.info/?page_id=5 Çутĕç ĕмĕрĕ тата Францин Аслă революцийĕ. Монографисем, статьясем, мемуарсем, документсем, тавлашусем.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081225064057/http://vive-liberta.gumer.info/?page_id=5 |date=2008-12-25 }} * [https://web.archive.org/web/20120111145143/http://vive-liberta.narod.ru/ref/ref1.htm/ Францин Аслă революцийĕ. Революцире палăрнă политиксен, хирĕç кĕрешекенсен, историксен, беллетристсен ĕçĕсем.] * [http://scepsis.ru/library/id_1091.html Альбер Собуль «Проблема нации в ходе социальной борьбы в годы Французской буржуазной революции XVIII века»] * [http://ec-dejavu.ru/f-2/French_Revolution.html Мона Озуф. Революци уявĕн историйĕ] [[Категори:Франци историйĕ]] [[Категори:Францин Аслă революцийĕ]] [[Категори:Франци революцисем]] [[Категори:Революцисем]] [[Категори:XVIII ĕмĕрĕн историйĕ]] [[Категори:Çĕнĕ самана]] mdcxsn42bz74rome8aeydjpvhqu4hsp Чăваш патшалăх оперăпа балет театрĕ 0 12630 874988 847152 2026-06-22T06:09:06Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874988 wikitext text/x-wiki {{coord|56|08|40|N|47|14|40|E|type:landmark|display=title}} {{Театр |Ячĕ = Чăваш патшалăх оперăпа балет театрĕ |Вырнаçăвĕ = [[Мускав проспекчĕ (Шупашкар)|Мускав проспекчĕ]], [[Шупашкар]] |Координатсем = |Малтанхи ячĕсем = |Йĕркеленĕ = 1960 |Директор = [[Попов Андрей Викторович|Андрей Попов]] |Пултарулăх ертӳçи = [[Попов Андрей Викторович|Андрей Попов]] |Тĕп балетмейстер = Данил Салимбаев |Тĕп дирижёр = [[Удочкин Никита Викторович|Никита Удочкин]] |Тĕп хормейстер = [[Милов Александр Петрович|Александр Милов]] |сайт = [http://www.rosteatr.ru/search.asp?org=386 Официаллă сайт] |фото = Cheboksary Chuvash Music Theatre.jpg |калăпăш = 300px |алпусни = 1985 çулта туса лартнă театр çурчĕ. |Commons = }} '''Чăваш патшалăх оперăпа балет театрĕ''' — Чăваш патшалăх мусăк театрĕ никĕсĕнчен йĕркеленĕ. Театрăн илемлĕ пултарулăх ертӳçи — Банаев Дмитрий Николаевич, тĕп дирижёрĕ — Ольга Нестерова. Тĕп режиссёрĕ - Максим Жучин Балет ушкăнĕн илемлĕ пултарулăх ертӳçи — Данил Салимбаев. == Театр кун-çулĕ == Театр [[1960]] çулта Ф.Васильевăн "Шывармань" пĕрремĕш чăваш [[Опера|оперипе]] хăйĕн кун-çулне уçать. Театр ушкăнне [[Марков Борис Семёнович|Борис Семенович Марков]] йĕркелет. Малтан спектаклĕсене [[Чăваш музыкăпа драма театрĕ]]н сцени çинче вылянă. [[1967]] çулта Г.Хирпю хайланă "Нарспи" оперăна лартнă, ăна ЧАССР патшалăх К. В. Иванов ячĕллĕ парнипе чысланă, пĕрремĕш балет спектакльне — [[Адольф Адан|А.Аданăн]] "Жизель" ĕçне — кăтартнă. [[1969]] çулта мусăк ушкăнĕнчен хăй уйрăм Чăваш музыка театрне йĕркеленĕ, 1993 çулта ăна Чăваш патшалăх оперăпа [[балет]] театрне туса хунă<ref>[http://www.otido21.ru/place/чувашский-государственный-театр-оперы-и-балета Чувашский государственный театр оперы и балета]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Театр ĕçĕсем == 1991 çултанпа чĕтревлĕ чаршав çулсерен Тĕнчери [[Михайлов Максим Дормидонтович|М.Д. Михайлов]] ячĕллĕ опера фестивальне уçать. 1997 çултанпа — çулсеренхи Тĕнчери балет фестивалĕ чун-чĕме иллентерет. == Театр солисчĕсем == {| class="wikitable" |- ! СОПРАНО !! МЕЦЦО-СОПРАНО !! ТЕНОРСЕМ !! БАРИТОНСЕМ !! БАССЕМ |- | * Ольга Васильева || * [http://opera21.ru/page.php?id=63 Елена Галкина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419050900/http://opera21.ru/page.php?id=63 |date=2014-04-19 }} || * [http://opera21.ru/page.php?id=581 Василий Васильев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419051315/http://opera21.ru/page.php?id=581 |date=2014-04-19 }} || * [http://opera21.ru/page.php?id=86 Сергей Алексеев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419053036/http://opera21.ru/page.php?id=86 |date=2014-04-19 }} || * [[Михаил Мокшанов]] |- | * [http://opera21.ru/page.php?id=95 Ольга Вильдяева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419054044/http://opera21.ru/page.php?id=95 |date=2014-04-19 }} || * [http://opera21.ru/page.php?id=119 Валентина Двойнова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419052451/http://opera21.ru/page.php?id=119 |date=2014-04-19 }} || * [http://opera21.ru/page.php?id=90 Илья Гурьев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419054124/http://opera21.ru/page.php?id=90 |date=2014-04-19 }} || * [http://opera21.ru/page.php?id=131 Константин Ефремов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419053702/http://opera21.ru/page.php?id=131 |date=2014-04-19 }} || * [http://opera21.ru/page.php?id=136 Константин Москалёв] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419054645/http://opera21.ru/page.php?id=136 |date=2014-04-19 }} |- | * [http://opera21.ru/page.php?id=61 Мария Еланова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419053137/http://opera21.ru/page.php?id=61 |date=2014-04-19 }} || * [http://opera21.ru/page.php?id=132 Светлана Ефремова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419050633/http://opera21.ru/page.php?id=132 |date=2014-04-19 }} || * [http://opera21.ru/page.php?id=99 Анатолий Канюка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419051336/http://opera21.ru/page.php?id=99 |date=2014-04-19 }} || * [http://opera21.ru/page.php?id=98 Пётр Заломнов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419054345/http://opera21.ru/page.php?id=98 |date=2014-04-19 }} || * [http://opera21.ru/page.php?id=116 Андрей Николаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419052217/http://opera21.ru/page.php?id=116 |date=2014-04-19 }} |- | * [http://opera21.ru/page.php?id=100 Зинаида Прокопьева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419053531/http://opera21.ru/page.php?id=100 |date=2014-04-19 }} || * [http://opera21.ru/page.php?id=141 Маргарита Финогентова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419053846/http://opera21.ru/page.php?id=141 |date=2014-04-19 }} || * [http://opera21.ru/page.php?id=402 Сергей Кузнецов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419052539/http://opera21.ru/page.php?id=402 |date=2014-04-19 }} || * [http://opera21.ru/page.php?id=188 Николай Иванов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419054705/http://opera21.ru/page.php?id=188 |date=2014-04-19 }} || |- | * [http://opera21.ru/page.php?id=117 Татьяна Прытченкова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419054217/http://opera21.ru/page.php?id=117 |date=2014-04-19 }} || || * [http://opera21.ru/page.php?id=101 Василий Николаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419053152/http://opera21.ru/page.php?id=101 |date=2014-04-19 }} || * [http://opera21.ru/page.php?id=940 Иван Николаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419054419/http://opera21.ru/page.php?id=940 |date=2014-04-19 }} || |- |* [http://opera21.ru/page.php?id=62 Валентина Смирнова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419054610/http://opera21.ru/page.php?id=62 |date=2014-04-19 }} || || * [http://opera21.ru/page.php?id=88 Дмитрий Сёмкин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140406220304/http://opera21.ru/page.php?id=88 |date=2014-04-06 }} || * [http://opera21.ru/page.php?id=929 Андрей Михайлов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419051827/http://opera21.ru/page.php?id=929 |date=2014-04-19 }} || |- | * [http://opera21.ru/page.php?id=565 Елена Соколова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419054108/http://opera21.ru/page.php?id=565 |date=2014-04-19 }} || || * [http://opera21.ru/page.php?id=125 Иван Снигирев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419051535/http://opera21.ru/page.php?id=125 |date=2014-04-19 }} || * [http://opera21.ru/page.php?id=389 Руслан Осипов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419051817/http://opera21.ru/page.php?id=389 |date=2014-04-19 }} || |- | * [http://opera21.ru/page.php?id=138 Надежда Степанова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419050822/http://opera21.ru/page.php?id=138 |date=2014-04-19 }} || || || || |- | * [http://opera21.ru/page.php?id=121 Татьяна Тойбахтина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419054335/http://opera21.ru/page.php?id=121 |date=2014-04-19 }} || || || || |- | * [http://opera21.ru/page.php?id=85 Людмила Яковлева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419054648/http://opera21.ru/page.php?id=85 |date=2014-04-19 }} || || || || |- | || || || || |} {| class="wikitable" |- ! ТĔП СОЛИСТСЕМ !! СОЛИСТСЕМ !! ТĔП СОЛИСТСЕМ !! СОЛИСТСЕМ |- | * [http://opera21.ru/page.php?id=233 Анастасия Абрамова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419050746/http://opera21.ru/page.php?id=233 |date=2014-04-19 }} || * [http://opera21.ru/page.php?id=235 Лидия Говорченко] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419053612/http://opera21.ru/page.php?id=235 |date=2014-04-19 }} || * [http://opera21.ru/page.php?id=160 Айдар Хисамутдинов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419054713/http://opera21.ru/page.php?id=160 |date=2014-04-19 }} || * [http://opera21.ru/page.php?id=266 Геннадий Виноградов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419053400/http://opera21.ru/page.php?id=266 |date=2014-04-19 }} |- |* [http://opera21.ru/page.php?id=162 Татьяна Альпидовская] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419053349/http://opera21.ru/page.php?id=162 |date=2014-04-19 }} || * [http://opera21.ru/page.php?id=264 Любовь Липатова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419054746/http://opera21.ru/page.php?id=264 |date=2014-04-19 }} || * [http://opera21.ru/page.php?id=237 Дмитрий Абрамов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419054601/http://opera21.ru/page.php?id=237 |date=2014-04-19 }} || * [http://opera21.ru/page.php?id=1400 Константин Дунаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419052651/http://opera21.ru/page.php?id=1400 |date=2014-04-19 }} |- | * [http://opera21.ru/page.php?id=155 Татьяна Андреева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419050935/http://opera21.ru/page.php?id=155 |date=2014-04-19 }} || * [http://opera21.ru/page.php?id=234 Светлана Львова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419053115/http://opera21.ru/page.php?id=234 |date=2014-04-19 }} || * [http://opera21.ru/page.php?id=161 Андрей Субботин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419051217/http://opera21.ru/page.php?id=161 |date=2014-04-19 }} || * [http://opera21.ru/page.php?id=1097 Станислав Культин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419051020/http://opera21.ru/page.php?id=1097 |date=2014-04-19 }} |- | * [http://opera21.ru/page.php?id=1062 Надежда Двуреченская] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419051619/http://opera21.ru/page.php?id=1062 |date=2014-04-19 }} || * [http://opera21.ru/page.php?id=265 Анна Серёгина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419050937/http://opera21.ru/page.php?id=265 |date=2014-04-19 }} || || * [http://opera21.ru/page.php?id=545 Карим Мубаракшин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419050911/http://opera21.ru/page.php?id=545 |date=2014-04-19 }} |- | * [http://opera21.ru/page.php?id=159 Маргарита Камыш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419053310/http://opera21.ru/page.php?id=159 |date=2014-04-19 }} || || || |- | * [http://opera21.ru/page.php?id=157 Елена Лемешевская] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419052626/http://opera21.ru/page.php?id=157 |date=2014-04-19 }} || || || |- | * [http://opera21.ru/page.php?id=1063 Ольга Прыткова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419054551/http://opera21.ru/page.php?id=1063 |date=2014-04-19 }} || || || |- | * [http://opera21.ru/page.php?id=364 Марианна Чемалина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419051813/http://opera21.ru/page.php?id=364 |date=2014-04-19 }} || || || |} == Театр репертуарĕ == # Ф.Амиров «Тысяча и одна ночь» # А.Адан «Жизель» # А.Бородин «Князь Игорь» # Ж.Бизе «Кармен» # Л.Бернстайн, С.Барбер мысăкĕпе «Любовь под вязами» # А.Васильев «Иван Яковлев» # Ф.Васильев «Сарпиге» # Ф.Васильев «Шывармань» # Дж.Верди «Бал-маскарад» # Дж.Верди «Риголетто» # Дж.Верди «Травиата» # Дж.Верди «Трубадур» # Дж.Верди - П.Сальников «Дама с камелиями» # П.Изотов «Приключения доктора Айболита» # И.Кальман «Марица» # И.Кальман «Мистер Икс» # И.Кальман «Сильва» # Ф.Легар «Веселая вдова» # Ф.Легар «Граф Люксембург» # А.Лоцева «Свет Вечерней Зари» # П.Масканьи «Сельская честь» # Л.Минкус «Баядерка» # Л.Минкус «Дон Кихот» # В.А.Моцарт «Свадьба Фигаро» # О.Нестерова «Алые паруса» # Ж.Оффенбах «Сказки Гофмана» # М.Мусоргский «Борис Годунов» # С.Прокофьев «Золушка» # С.Прокофьев «Ромео и Джульетта» # Дж.Пуччини «Флория Тоска» # Н.Римский-Корсаков «Царская невеста» # Дж.Россини «Севильский цирюльник» # А.Рыбников «"Юнона" и "Авось"» # Г.Хирбю «Нарспи» # П.Чайковский «Иоланта» # П.Чайковский «Евгений Онегин» # П.Чайковский «Лебединое озеро» # П.Чайковский «Пиковая дама» # П.Чайковский «Спящая красавица» # П.Чайковский «Щелкунчик» # И.Штраус «Летучая мышь» # Р.Щедрин «Конек-Горбунок» # Г.Гладков «Бременские музыканты» # А.Иванов «Кентервильское привидение» # Э.Колмановский «Белоснежка и семь гномов» # Ю.Шапорин «Теремок» == Театрта ĕçленĕ артистсем == * [[Андреева Зоя Захаровна]], лирико-колоратура сопрано, чăваш халăх артисчĕ, Чăваш АССР тава тивĕçлĕ артисчĕ. * [[Серёгина Ольга Витальевна]], балерина, педагог, РФ тава тивĕçлĕ артисчĕ, Чăваш АССР тава тивĕçлĕ артисчĕ. == Çавăн пекех == * [[Тутар патшалăх оперăпа балет Муса Джалиль ячĕллĕ академи театрĕ]] == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://rosteatr.ru/ballet/386/index.html Театр сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080503225602/http://rosteatr.ru/ballet/386/index.html |date=2008-05-03 }} {{ref-ru}} * [http://gov.cap.ru/home/57/webbibl/Markov.htm В.Давыдов-Анатри Борис Марков пирки] * [http://mkrf.ru/news/regions/volga/detail.php?id=80473 Гала-концертом завершился оперный фестиваль в Чувашии]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211062115/https://www.mkrf.ru/news/regions/volga/detail.php?id=80473 |date=2019-12-11 }} {{ref-ru}} * [http://opera21.ru/page.php?id=124 Гала-концерт в селе Аликово] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720223431/http://opera21.ru/page.php?id=124 |date=2011-07-20 }} {{ref-ru}} * [http://chuvash.org/news/4920.html Культура: Чăваш артисчĕсем Европăран таврăннă] * [http://chuvash.org/news/6837.html Оперăпа балет театрĕ сезона «Нарспи» оперăпа уçĕ] * [http://chuvash.org/news/13937.html Çĕнĕ «Кĕлпикене» нимĕçсем те килĕштернĕ] * [http://chuvash.org/news/15469.html Оперӑпа балет театрне хӑтлӑх кӗртме 13 миллион тенкӗ уйӑрнӑ] * [https://chuvash.org/news/16252.html Театр умӗнче чӑваш орнаменчӗ пулӗ] * [https://chuvash.org/news/18282.html Фестивальти «Сарпике» балет: «чӑнах та кӑсӑклӑ»] * [https://chuvash.org/news/24563.html Оперӑпа балет театрӗн ятне чӑвашла ҫырнӑ] {{Theatre-stub}} {{Шупашкарăн паллă вырăнĕсем}} {{Раççейри опера театрĕсем}} [[Категори:Патшалăх театрĕсем]] [[Категори:Чăваш патшалăх оперăпа балет театрĕ]] [[Категори:Чăваш Енĕн театрĕсем]] [[Категори:Шупашкар]] [[Категори:Опера театрĕсем]] [[Категори:Чăваш мусăкĕ]] [[Категори:Театрсем]] [[Категори:Чăваш культури]] [[Категори:Театр]] [[Категори:Ӳнер]] [[Категори:Нарспи]] [[Категори:Чăваш Енĕн театрĕсем]] m970ynyj0hhtdcbptjk0sl9dv8v6o4l Сталин Иосиф Виссарионович 0 13241 874930 874247 2026-06-21T12:06:52Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874930 wikitext text/x-wiki {{Пайăр çын}} '''Иосиф Виссарионович Сталин''' (паспортри хушамачĕ — '''Джугашвили''', {{lang-ka|იოსებ ჯუღაშვილი}} - იოსებ ჯუღაშვილი), [[раштав, 21]], [[1879]], [[Гори]], [[Грузи]], [[Раççей империйĕ]] — [[пуш, 5]] [[1953]] ç., [[Кунцево (хула)|Кунцево]], [[Мускав облаçĕ]], [[СССР]]) — совет [[патшалăх]] ĕçченĕ, [[политик]] тата çарпуçĕ. == Кун-çулĕ == === Ачалăхĕпе яшлăхĕ === ==== Ачалăх ==== [[Ӳкерчĕк:Vissarion Jughashvili.jpg|left|thumb|170px|[[Виссарион Джугашвили]]]] [[Ӳкерчĕк:Ekaterina Dzhugashvili.jpg|left|thumb|170px|[[Геладзе Екатерина Георгиевна]]]] Иосиф Сталин грузин çемьинче, хăш çăлкуçсенче осетин çемьинче çуралнă.<ref group="~">Тепĕр версипе, Джугашвили — грузин хушамачĕ мар, [[осетинсем|осетин]] хушамачĕ. Сталинăн ар йĕрĕпе осетин асаттисем пулнă темелле хыпара ''С. Кравченко и Н. Максимова'' [http://www.runewsweek.ru/science/7909/ «Зри в корни»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100612142140/http://www.runewsweek.ru/science/7909 |date=2010-06-12 }} (журнал «[[Русский Newsweek]]») статьинче кăтартнă; унта Сталин мăнукĕ — театр режиссёрĕ [[Бурдонский Александр Васильевич|А. В. Бурдонский]] — [[ДНК]] тĕсĕхне пама килĕшни пирки çырнă. Вара, Иосиф Виссарионовичăн ДНК молекули [[G гаплоушкăн (Y-ДНК)|G2 гаплоушкăна]] кĕрет, имĕш. [[РМĂА]] ăслăлăх медицинăпа генетика центрĕн этем популяци генетики лабораторин ĕçтешĕ Олег Балановский çакна çирĕплетет: ''«Çак гаплоушкăн çыннисем, Индире е Пакистанра 14 300 çул маларах çуралнă та 12 500 çул маларах Вăта Азиире, Европăра тата Вăтам Хĕвел тухăçа çити саралнă. Малтан СССР пулнă территорире çак гаплоушкăнăн çыннисем Çурçĕр Арамаçире те, Грузире те пурăнаççĕ. Çапах та, хăш хыпарсемпе, çак гаплоушкăн ытларах осетин халăхĕнче тупăнать»''. Сталин çемьи осетин халăхĕнчен тухнине раççей историкĕ [[Островский Александр Владимирович|А. В. Островский]] ({{кĕнеке|автор=Островский А. В.|пуçелĕк=Кто стоял за спиной Сталина?|страница=638|каçă=http://books.google.com/books?id=uKzx-htVB0YC&pg=PA81&dq=%22Фамилия+Джугашвили+буквально+означает%22&cd=1#v=onepage&q=%22Фамилия%20Джугашвили%20буквально%20означает%22&f=false|isbn=9785765417713|издательство=М.: Издательский дом «Нева»|çул=2002}}) тĕпчет. Семинаринче Иосиф Джугашвилипе пĕр класра вĕреннĕ [[Иремашвили Иосиф|И. Иремашвили]] хăйĕн [[1932]] çулта Германире [[Verfasser]] издательствинче нимĕçле пичетленĕ «Сталин и трагедия Грузии» кĕнекинче Сталин ашшĕ Бесо Иванович Джугашвили ''«наци тымарĕпе осетин» тесе çирĕплетет''</ref> . Ашшĕ — [[Джугашвили Виссарион Иванович|Виссарион Иванович Джугашвили]] — профессипе [[атăçă]], каярахпа — Адельханов фабрикантăн атă-пушмак фабрикинчи ĕçтешĕ<ref>[http://www.hronos.km.ru/biograf/bio_a/adelhanov.html Адельханов. Фабрикант, владелец обувной фабрики в Тифлисе.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071021012024/http://www.hronos.km.ru/biograf/bio_a/adelhanov.html |date=2007-10-21 }}</ref> . Амăшĕ — [[Геладзе Екатерина Георгиевна|Екатерина Георгиевна Джугашвили]] (хĕр чухнехи — Геладзе) — [[Гамбареули]] чӳркӳ ялĕнчи Геладзе [[крепоçлă çĕр ĕçтешĕ]]н хĕрĕ пулнă. ==== Пĕлӳлĕх. Революци ĕçлĕхне кĕни ==== {{also|Тифлисри чиркӳ семинарийĕ}} [[Ӳкерчĕк:Stalin 1894.jpg|thumb|left|150px|Сосо́ Джугашвили — Тифлисри чиркӳ семинаринче вĕренкенĕ ([[1894]])]] {| |По Священной истории Ветхого Завета | — (5) |- |По Священной истории Нового Завета | — (5) |- |По Православному катехизису | — (5) |- |Изъяснению богослужения с церковным уставом | — (5) |- |<b>Языкам:</b> | |- |русскому с церковнославянским | — (5) |- |греческому | — (4) очень хорошо |- |грузинскому | — (5) отлично |- |Арифметике | — (4) очень хорошо |- |Географи |— (5) |- |Чистописанию | — (5)<br /> |- |<b>Церковному пению:</b> | |- |русскому |— (5) |- |и грузинскому | — (5) |} ==== Революци ĕçлĕхĕ ==== [[Ӳкерчĕк:Stalin 1902.jpg|thumb|right|200px| Коба, марксист кĕтесĕн пайташĕ ([[1902]])]] [[Ӳкерчĕк:Stalin Baku.jpg|thumb|Сталин пайăр ĕçĕ жандарм управленинче [[Баку]] ([[1910]])]] === Революциччен === === [[Раççейри граждан вăрçи]] === {{main|Сталинăн граждан вăрçинчи ролĕ}} ==== Царицын хӳтĕлевĕ ==== {{main|Царицын хӳтĕлевĕ}} === 1920-мĕш çулсем === === 1930-мĕш çулсем === == Вăрçă хыççăн == == Атом бомбине туни == [[Ӳкерчĕк:Potsdam conference 1945-1.jpg|thumb|right|200px|Потсдам конференцийĕ]] == Сталин тата метро == == Сталин тата ССРП-ри аслă пĕлӳлĕх == == Сталин вилĕмĕ == == Чысĕсем == * [[Социаллă Ӗç Паттăрĕ]] ([[1939]]) * [[Совет Союзĕн Паттăрĕ]] ([[1945]]). кавалер: * [[Ленин орденĕ]] (1939, 1945, 1949) * [[«Победа» орденĕ]] ([[1943]], [[1945]]) * [[Суворов орденĕ]] I степеньлĕ (1943) * [[Хĕрлĕ Ялав орденĕ]] (1919, 1939, 1944). == Сталин пирки астăвăм == === Музейсем === {{main|Сталин музейĕсем}} === Сталин палăкĕсем === {{main|Сталин палăкĕсем}} === Сталин ятне панăскерсем === {{main|Сталин ятне тивĕçнĕ объектсем}} СССР хулисем: * Сталино — Украинăри хула ([[1924]] — [[1961]]), халĕ [[Донецк]]. * Сталинград — Волгоград облаçĕнчи хула ([[1925]] — [[1961]]), халĕ [[Волгоград]]. * Сталинабад — Таджикистанри хула ([[1929]] — [[1961]]), халĕ [[Душанбе]]. * Сталиниси — Грузири хула ([[1931]] — [[1934]]), халĕ [[Хашури]]. * Сталинск (Сталинск-Кузнецк) — Кемĕр облаçĕнчи хула ([[1932]] — [[1961]]), халĕ [[Новокузнецк]]. * Сталиногорск — Тулă облаçĕнчи хула ([[1934]] — [[1961]]), халĕ [[Новомосковск (Тулă облаçĕ)|Новомосковск]]). * Сталинири — Кăнтăр Осетири хула ([[1934]] — [[1961]]), халĕ [[Цхинвал]]. СССР тулашĕнчи хуласем: * Сталин — Болгарири хула ([[1949]] — [[1956]]), халĕ [[Варна]]. * Орашул-Сталин — Румынири хула ([[1950]] — [[1960]]) халĕ [[Брашов]]. * Сталин — Албанири хула ([[1950]] — [[1990]]), халĕ [[Кучова]]. * Сталинварош — Венгрири хула ([[1952]] — [[1961]]), халĕ [[Дунайварош]]. * Сталиногруд — Польшăри хула ([[1953]] — [[1956]]), халĕ [[Катовице]]. * Сталинштадт — Германири хула( [[1953]] — [[1961]]), халĕ [[Айзенхюттенштадт]]. Урăх объектсем: * Сталин ту тăрри — Памирăн тăрри, Таджикистанри тата [[СССР]]ти чи çӳллĕ вырăн (7495 м) и. [[1928]] çулта тупнă. Пĕрремĕш ятне [[1932]] çулта туяннă. [[1932]] — [[1962]] çç. Сталин ту тăрри, [[1962]] — [[1998]] — Коммунизм ту тăрри (халĕ [[Исмаил Самани ту тăрри]]). == Асăрхавсем == {{асăрхавсем|group=~}} {{асăрхавсем|2|height=280}} == Каçăсем == [http://stalinanavas.net/ StalinaNaVas.NET]<br /> [http://rutracker.org/forum/viewtopic.php?t=2548118 Иосиф Виссарионович Сталин и его время. Коллекция книг] {{warheroes|id=1067}} {{Çӳрев |Портал = |Викисăмахсар = |Викикĕнеке = |Викицитатник = Иосиф Виссарионович Сталин |Викивулавăш = Иосиф Виссарионович Сталин |Викитĕссем = |Викихыпар = |Викиампар = Иосиф Виссарионович Сталин |Метавики = |Тема = И. В. Сталин |Родовод = 126729 }} === Сталинăн тапăчĕсем тата ĕçĕсем === * [http://www.iosif-stalin.su/ И. В. Сталин. Собрание сочинений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111128015327/http://www.iosif-stalin.su/ |date=2011-11-28 }} * [http://www.petrograd.biz/stalin/ Собрание сочинений И. В. Сталина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130308084934/http://www.petrograd.biz/stalin/ |date=2013-03-08 }} * [http://www.battlefield.ru/ru/documents/87-orders-and-reports/315-order-270.html Приказ ставки ВГК № 270 от 16 августа 1941] * [http://www.battlefield.ru/ru/documents/87-orders-and-reports/319-order-277.html Приказ ставки ВГК № 227 от 28 июля 1942] * [http://vlastitel.com.ru/stalin/index.html И. В. Сталин на сайте «Великие властители прошлого»] * [http://www.cprf.ru/library/classics/marx/stalin/3708.html И.Сталин. О Великой Отечественной войне Советского Союза]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.patriotica.ru/history/stalin_9may.html Обращение Сталина к советскому народу 9 мая 1945 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110302160441/http://www.patriotica.ru/history/stalin_9may.html |date=2011-03-02 }} * И. Сталин. Вопросы ленинизма. Государственное издательство Москва-Ленинград 1930. * [http://1stalin.ru/ Полное собрание сочинений И. В. Сталина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100201180022/http://1stalin.ru/ |date=2010-02-01 }} === Çăлкусем === * [http://oldgazette.ru/kopravda/06031953/index1.html Сообщение о смерти Сталина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813232115/http://oldgazette.ru/kopravda/06031953/index1.html |date=2011-08-13 }} — [[Комсомольская правда (газета)|Комсомольская правда]], 6 Марта 1953 г. * [http://lib.ru/MEMUARY/ALLILUEWA/ Светлана Аллилуева. «Двадцать писем другу» в библиотеке Мошкова.] * [http://stalinism.ru/content/view/826/42/ Василий Сойма. «Запрещённый Сталин».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090217123105/http://stalinism.ru/content/view/826/42/ |date=2009-02-17 }} Собрание уникальных документов, неправленных стенограмм и т. п., ранее не публиковавшихся. * [http://web.archive.org/web/20070929092254/www.zavtra.ru/cgi//veil//data/zavtra/06/649/42.html Артём Сергеев Интервью газете «Завтра» апрель-май 2006 ] * [https://web.archive.org/web/20011216072636/http://www.geocities.com/CapitolHill/Parliament/7231/barbius/barbius1.htm А. Барбюс. «Сталин, человек через которого раскрывается новый мир» 1936 г. перевод с французского.]{{deadlink}} * Чуев Ф. Сто сорок бесед с Молотовым [http://stalinism.ru/content/view/824/42/ Сталин: время, люди, Империя — Сто сорок бесед с Молотовым<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090217124018/http://stalinism.ru/content/view/824/42/ |date=2009-02-17 }} * [http://www.krotov.info/spravki/persons/20person/1891yaru.html#2 Митрополит Николай (Ярушевич) Апология Сталина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070819032637/http://www.krotov.info/spravki/persons/20person/1891yaru.html#2 |date=2007-08-19 }} * [http://stalinism.ru/stalin_i_tserkov/rech_patriarha_aleksiya_pered_panihidoy_po_stalinu.html Речь Святейшего Патриарха Московского и всея Руси Алексия перед панихидой по И. В. Сталину] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071226152206/http://stalinism.ru/stalin_i_tserkov/rech_patriarha_aleksiya_pered_panihidoy_po_stalinu.html |date=2007-12-26 }} * [http://web.mit.edu/people/fjk/BO/index.html Бюллетень Оппозиции (Большевиков-ленинцев).] * [http://perpetrator2004.narod.ru/ Документы Советской власти и советско-коммунистического террора.] * [[Кривицкий Вальтер Германович|Вальтер Кривицкий]]. [http://scepsis.ru/library/id_559.html «Я был агентом Сталина: Записки советского разведчика».] * [[Фельбинг Лейба Лазаревич|Александр Орлов]]. [http://trst.narod.ru/orlov/oglav.htm Тайная история сталинских преступлений.] * Фёдор Раскольников. [http://scepsis.ru/library/id_446.html «Открытое письмо Сталину».] * Мартемьян Рютин. [http://scepsis.ru/library/id_939.html «Сталин и кризис пролетарской диктатуры».] * [[Симонов Константин]]. Глазами человека моего поколения (Размышления о И. В. Сталине). * [[Троцкий Лев Давыдович|Лев Троцкий]]. [http://www.1917.com/Marxism/Trotsky/SSF/Main.html Сталинская школа фальсификаций.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707060639/http://www.1917.com/Marxism/Trotsky/SSF/Main.html |date=2011-07-07 }} * [[Лион Фейхтвангер]]. [http://www.lib.ru/INPROZ/FEJHTWANGER/moscow1937.txt Москва 1937.] * Joseph E. Davies. Mission to Moscow. A record of confidential dispatches to the state Department, official and personal correspondence, current diary and journal entries, including notes and comment up to October 1941. With Ill. New York, Simon and Schuster 1941. * Савицкий Евгений Яковлевич. Полвека с небом. В послевоенной Германии. http://militera.lib.ru/memo/russian/savitsky1/04.html * Катуков Михаил Ефимович. На острие главного удара http://militera.lib.ru/memo/russian/katukov/12.html * Рыбин А. Т. Рядом со Сталиным http://stalinism.ru/content/view/755/42/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090209202319/http://stalinism.ru/content/view/755/42/ |date=2009-02-09 }} * [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,790648,00.html Статья «Die, But Do Not Retreat» в журнале «Time» о провозглашении И. В. Сталина в 1942 году «человеком года».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130715225709/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,790648,00.html |date=2013-07-15 }} * [[Ласло Белади]], [[Тамаш Краус]]. Сталин. Издательство политической литературы, 1989 г. ISBN 5-250-01069-5 === Ăслăлăх публикацисем === * [[:ru:Карпов,_Владимир_Васильевич|Непредвзятая биография Сталина]] «Генералиссимус», в 2 томах (2002) — биография Сталина. Автор: Владимир Карпов. ISBN 5-7406-0595-4. * [http://militera.lib.ru/bio/stalin/index.html Иосиф Виссарионович Сталин. Краткая биография] / Сост.: ''Александров Г. Ф., Галактионов М. Р., Кружков В. С., Митин М. Б., Мочалов В. Д., Поспелов П. Н.'' / 2-е изд., испр. и доп. — М.: Воениздат, 1947 * ''[[Мозохин Олег Борисович|Мозохин О. Б.]]'' [http://stalinism.ru/dokumentyi/statistika-repressivnoy-deyatelnosti-ogpu-nkvd-1941-1953-g.html Статистика репрессивной деятельности ОГПУ-НКВД 1941—1953 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110107022802/http://stalinism.ru/Dokumentyi/Statistika-repressivnoy-deyatelnosti-OGPU-NKVD-1941-1953-g.html |date=2011-01-07 }} // stalinism.ru * ''[[Вайскопф Михаил|Вайскопф М.]]'' [http://plexus.org.il/texts/vaiskopf_pisat.htm Писатель Сталин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071217203921/http://plexus.org.il/texts/vaiskopf_pisat.htm |date=2007-12-17 }} — М.: Новое литературное обозрение, 2001, 384 с. * ''[[Гордиенко Андрей Николаевич|Гордиенко А. Н.]]'' Иосиф Сталин. — Минск: 1998, ISBN 985-437-701-6 * ''[[Горьков Юрий Александрович|Горьков Ю. А.]]'' [http://militera.lib.ru/research/gorkov2/07.html Кремль. Ставка. Генштаб.] — Тверь: 1995 * ''[[Ян Грей]]'' [http://www.lib.com.ua/books/6/373n1.html Сталин.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101126033514/http://lib.com.ua/books/6/373n1.html |date=2010-11-26 }} {{lang-en|Stalin. Man of History. A biography by Ian Grey. Doubleday & Company, Inc. New York, 1979.}} * ''[[Жуков Юрий Николаевич|Жуков Ю. Н.]]'' [http://www.bookssite.ru/scr/page_137731.html Иной Сталин. Политические реформы в СССР в 1933—1937 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100629003716/http://www.bookssite.ru/scr/page_137731.html |date=2010-06-29 }} — М.: Вагриус,2003, 510 с. ISBN 5-9560-0147-X * ''[[Жуков, Юрий Николаевич|Жуков Ю. Н.]]'' [http://militera.lib.ru/research/zhukov_yn02/index.html Сталин: тайны власти.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100914051545/http://militera.lib.ru/research/zhukov_yn02/index.html |date=2010-09-14 }} — М.: Вагриус, 2005, 720 с. * ''[[Жухрай Владимир Михайлович|Жухрай В. М.]]'' Сталин: правда и ложь. — М.: Изд. Сварогъ, 1996. * Завольский Дометий. [http://www.apn.ru/publications/article22444.htm Правозащитник Сталин и дизельпанк]. «АПН», 5.03.2010. * ''[[Кен Олег Николаевич|Кен О. Н.]]''[http://old.russ.ru/ist_sovr/2004_ken.html Сталин как стратег (между двумя войнами)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110522041603/http://old.russ.ru/ist_sovr/2004_ken.html |date=2011-05-22 }} * ''[[Медведев Рой Александрович|Медведев Р. А.]]'' [http://vivovoco.rsl.ru/VV/PAPERS/HISTORY/STAL_41.HTM Сталин в первые дни Великой Отечественной войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722222519/http://vivovoco.rsl.ru/VV/PAPERS/HISTORY/STAL_41.HTM |date=2011-07-22 }} * ''[[Козлов Александр|Козлов А.]]'' [http://scepsis.ru/library/id_492.html «Царицынский „опыт“».] * ''[[Себаг-Монтефиоре Саймон|Монтефиоре С.]]'' [http://www.inosmi.ru/translation/229102.html Секреты жизни и смерти Сталина.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080202191859/http://www.inosmi.ru/translation/229102.html |date=2008-02-02 }} * ''[[Себаг-Монтефиоре Саймон|Монтефиоре С.]]'' ''[http://books.google.com/books?id=Q4pd4mTpZVMC&dq=Монтефиоре+С.+Сталин.+Двор+Красного+монарха&printsec=frontcover&source=bl&ots=XUBw346tx6&sig=knBo1RTKx7axkiZTDg631n2NNvc&hl=en&ei=FQdUSpf2BJjKtgf3nPiwCA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1 Сталин. Двор Красного монарха]'' Олма-Пресс 2006 ISBN 5-224-04781-1 * ''Смолененкова В. В.'' [http://genhis.philol.msu.ru/article_105.shtml Риторика Сталина военного времени. Приказ № 70.] Московский государственный университет им. М. В. Ломоносова 2006 * ''[[Роговин Вадим Захарович|Роговин В. З.]]'' [http://trst.narod.ru/ «Была ли альтернатива?»: «„Троцкизм“-взгляд через годы», «Власть и оппозиции», «Сталинский неонэп», «1937», «Партия расстрелянных», «Мировая революция и мировая война», «Конец означает начало»] * ''Соловьёв Б., Суходеев В.'' [http://militera.lib.ru/research/solovyov_suhodeev/index.html Полководец Сталин.] — М.: Эксмо, 2003, 320 с. * {{кĕнеке |автор = Суходеев В. В. |пай = |пуçелĕк = Сталин. Военный гений |тăван ят = |каçă = http://militera.lib.ru/research/suhodeev_vv/index.html |яваплă = |кăларăм = 1-е |вырăн = Москва |издательство = ОЛМА-ПРЕСС |çул = 2005 |том = |страницăсем = |страница = 415 |сери = |isbn = 5–224–05042–1 |тираж = 3 000 }} * ''[[Бим-Бад Борис Михайлович|Бим-Бад Б. М.]]'' Сталин. Исследование жизненного стиля. — М.: Издательство УРАО, 2002. ISBN 5-204-00316-9 * ''[[Иванов Роберт Фёдорович|Иванов Р. Ф.]]'' Сталин и союзники. 1941—1945 годы. — М.: Вече, 2005. ISBN 5-9533-0517-6 * [http://lost-empire.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=165&Itemid=14 На приёме у Сталина. Тетради (журналы) записей лиц, принятых И. В. Сталиным (1924—1953 гг.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120320173354/http://lost-empire.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=165&Itemid=14 |date=2012-03-20 }} М.: Новый хроног­раф, 2008. — 784 с. * {{кĕнеке |автор = Роберт Такер |пуçелĕк = Сталин. История и личность |вырăн = М. |издательство = Весь Мир |çул = 2006 |страниц = 864 |isbn = 5-7777-0352-6 |тираж = 2000 }} * {{кĕнеке |автор = {{куçарман|чĕлхе=ним.|есть=:de:Heinz-Dietrich Löwe|кирлĕ=Лёве, Хайнц-Дитрих|текст=Хайнц-Дитрих Лёве}} |пуçелĕк = Сталин |вырăн = М. |издательство = Российская политическая энциклопедия, Фонд Первого Президента России Б. Н. Ельцина |çул = 2009 |страниц = 352 |сери = История сталинизма |isbn = 978-5-8243-1137-2 |тираж = 2000 }} === Видео- тата аудиоматериалсем === ;Кинохроника * [http://www.documen.tv/asset/Staline_film.html Документальный фильм о Сталине] * [http://rutube.ru/tracks/295214.html?v=58762f95684c30d87a6562dd0a80e846 Рукоплескания словам Сталина] * [http://www.youtube.com/watch?v=_NG7UdQHH2w Речь Сталина, 1937 г.] * [http://www.youtube.com/watch?v=V2wkFgHnTXs Речь Сталина, начало войны] * [http://rutube.ru/tracks/115489.html?v=a021dea907e1b4d6ca03255d8c0baa48 Последняя речь Сталина, XIX съезд КПСС 1952 г.] * [http://www.youtube.com/watch?v=ybnzMnFEWJY Churchill, Stalin and Roosevelt meet in Yalta] * [http://rutube.ru/tracks/119269.html?v=8297324bc4c1a329820c96ae4e8aa9db Великое прощание — похороны Сталина] * [http://vlastitel.com.ru/multimedia/video.html Историческое видео на сайте «Великие властители прошлого»] ;Сасă çырăвĕсем * [http://vlastitel.com.ru/multimedia/audio.html Историческое аудио на сайте «Великие властители прошлого»] * [http://vlastitel.com.ru/multimedia/audio/Stalin_speech.wma Из предвыборной речи Сталина] ;Калаçусем * [http://www.5-tv.ru/video/503652/ После смерти — Иосиф Сталин]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} === Публицистика === * [https://web.archive.org/web/20121120121713/http://antisys.narod.ru/sidak.html Фальшивка со стажем] Версия о поддельности «секретных протоколов». * [http://www.thewalls.ru/truth/index.htm Правда о «злодеяниях» Сталина"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110718134711/http://www.thewalls.ru/truth/index.htm |date=2011-07-18 }} (статьи учёных вперемешку с публицистикой). * [http://delostalina.ru/?p=32 Елена Прудникова. Хрущёв. Творцы террора.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101122103323/http://delostalina.ru/?p=32 |date=2010-11-22 }} * [http://www.echo.msk.ru/programs/staliname/ «Именем Сталина»] Передачи радиостанции «Эхо Москвы» * [[Роберт Конквест]]. [http://zhurnal.lib.ru/l/lewashow_e_w/conq1zip.shtml «Голод и террор в России в 30-х гг.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060619103648/http://zhurnal.lib.ru/l/lewashow_e_w/conq1zip.shtml |date=2006-06-19 }} * Анатолий Цыганок. [http://www.polit.ru/analytics/2006/01/18/stalin.html Дилетантство Сталина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930184403/http://www.polit.ru/analytics/2006/01/18/stalin.html |date=2007-09-30 }}, [http://www.polit.ru/analytics/2005/12/01/war.html Ещё раз о причинах поражений в начале войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090211164545/http://polit.ru/analytics/2005/12/01/war.html |date=2009-02-11 }} * Леонид Баткин. [http://wsyachina.narod.ru/history/stalin.html Сон разума. О социо-культурных масштабах личности Сталина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060516042857/http://wsyachina.narod.ru/history/stalin.html |date=2006-05-16 }} * Деннис Данн. «Между Рузвельтом и Сталиным. Американские послы в Москве». Три квадрата, М., 2004. <small>Глава «Сталинский поцелуй», с. 33-58.</small> * http://padonnak.ru/catalog/item176985.html{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Сталин на энциклопедии падоннков] * [[Александр Бушков]]. ''Сталин. Корабль без капитана''; ''Сталин. Красный монарх''; ''Сталин. Ледяной трон''. * [http://ej.ru/comments/entry/971/ Наследство Сталина: бессмысленное и беспощадное] * [http://www.dictatorofthemonth.com Диктатор месяца: биографии и фотогалерея диктаторов, начиная с 1900 года] (на англ. и нем.) ** [http://www.peoples.ru/state/king/russia/stalin/ И. В. Сталин на сайт Peoples.RU] * [http://www.thewalls.ru/truth/index.htm Опровержения террора] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110718134711/http://www.thewalls.ru/truth/index.htm |date=2011-07-18 }} * [[Мухин Юрий Игнатьевич|Ю. Мухин]] [http://sovnarkom.ru/BOOKS/MUHIN/STALIN_1/muhin_st_.htm Убийство Сталина и Берия], «Сталин — хозяин Советского Союза» (ISBN 978-5-9265-0533-4) * В. Зубов. [http://www.hrono.ru/libris/lib_f/ford00.html Форд и Сталин: О том, как жить по-человечески. Альтернативные принципы глобализации] * И. Науменко. [http://scepsis.ru/library/id_1105.html «Как судили райком»] * [[Дудко Дмитрий|о. Дмитрий Дудко]]. [http://www.patriotica.ru/history/dudko_stalin.html Из мыслей священника о Сталине] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101031115334/http://www.patriotica.ru/history/dudko_stalin.html |date=2010-10-31 }} * [http://stalin.su/ Сталин. Антимифы. Факты. Аргументы и контраргументы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101124063604/http://www.stalin.su/ |date=2010-11-24 }} * [http://www.news2000.com.ua/print/svobodaslova/utratyiobreteniyanavesahi.html Мнения великих людей о Сталине] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071017163513/http://news2000.com.ua/print/svobodaslova/utratyiobreteniyanavesahi.html |date=2007-10-17 }} * [http://ussr.km.ru/rulers/stalin/ Всё о Сталине] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514172830/http://ussr.km.ru/rulers/stalin/ |date=2011-05-14 }} Фотографии, анекдоты. * [[Святослав Рыбас]]. [http://www.whoiswho.ru/russian/Curnom/32005/is.htm Иосиф Сталин. Биография.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080621015721/http://www.whoiswho.ru/russian/Curnom/32005/is.htm |date=2008-06-21 }} * [http://stalinism.ru/ Сталин: Время, Люди, Империя] * В. Сойма. Запрещённый Сталин * [[Разумный Владимир Александрович|В. А. Разумный]] [http://razumny.ru/stalin.htm Воспоминания современника об И. В. Сталине] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110122035408/http://razumny.ru/stalin.htm |date=2011-01-22 }} * [http://ricolor.org/history/rsv/portret/stalin/ Сталин: известный и неизвестный] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110118232617/http://ricolor.org/history/rsv/portret/stalin/ |date=2011-01-18 }} * [http://hrono.info/statii/2006/lebed_cherch.html В. Лебедев «Рождение мифа о Черчилле и Сталине»] * [http://www.vestnik.com/issues/1999/0803/win/kuksin.htm Илья Куксин «Пять покушений на Сталина»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126084104/http://www.vestnik.com/issues/1999/0803/win/kuksin.htm |date=2012-01-26 }} * [http://www.memo.ru/HISTORY/next.htm История сталинских репрессий.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061028065114/http://www.memo.ru/history/next.htm |date=2006-10-28 }} * [[Рейфилд, Дональд|Рейфилд Д.]] Сталин и его подручные. — М.: [[Новое литературное обозрение (издательство)|Новое литературное обозрение]], 2008. — 576 с. — ISBN 978-5-86793-651-8. * [[Николаев, Владимир|В. Николаев.]] [http://www.hrpublishers.org/ru/katalog/649.html Сталин, Гитлер и мы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100729101152/http://www.hrpublishers.org/ru/katalog/649.html |date=2010-07-29 }}. — М.: [[Human Rights Publishers|Издательство «Права человека»]], 2002. — ISBN 5-7712-0165-0. * [http://www.grad-petrov.ru/archive.phtml?subj=19&mess=200 "Почему для многих в Русской Православной Церкви Сталин остаётся одной из самых позитивных фигур в XX веке?"В программе «Уроки истории» протоиерей Георгий Митрофанов комментирует интервью архиепископа Илариона (Алфеева)] * [http://rkrp-rpk.ru/content/view/8780/1/ 60 лет без Сталина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130306134632/http://rkrp-rpk.ru/content/view/8780/1 |date=2013-03-06 }} {{Иосиф Сталин}} {{Тĕпсек}} {{Совет Союзĕн правительствин ертӳçисем}} {{Совет Союзĕн Маршалĕсем}} {{«Çĕнтерӳ» орден кавалерĕсем}} {{Çул çынни (Тайм журнал версипе) 1927-1950|патшалăх=СССР}} {{Раççейĕн вăрçă ведомствин ертӳçисем}} {{Раççей генералиссимусĕсем}} {{Совет Союзĕн Паттăрĕсем}} {{Социализм Ĕçĕн Паттăрĕсем}} {{ССКП XIX съезчĕн президиумĕ}} {{Марксизм}} [[Категори:Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи]] [[Категори:Генералиссимуссем]] [[Категори:ССКП ТК Тĕп секретарĕсем]] [[Категори:ССКП ТК Политбюро пайташĕсем]] [[Категори:Совет Союзĕн Паттăрĕсем]] [[Категори:Социаллă Ӗç Паттăрĕсем]] [[Категори:Иосиф Сталин]] [[Категори:Хĕрлĕ Ялав орден кавалерĕсем]] [[Категори:Ленин орден кавалерĕсем]] [[Категори:Суворов орден кавалерĕсем]] [[Категори:«Çĕнтерӳ» орден кавалерĕсем]] [[Категори:Коммунистсем]] [[Категори:Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи]] [[Категори:Марксистсем]] [[Категори:Совет Союзĕн Маршалĕсем]] [[Категори:Политиксем]] [[Категори:СССР Министрсен Канашĕн Ертӳçисем]] [[Категори:Раççей революционерĕсем]] [[Категори:Грузи революционерĕсем]] [[Категори:Социалистсем]] [[Категори:ССКП пайташĕсем]] [[Категори:ССКП ТК Политбюро пайташĕсем]] [[Категори:Раççей коммунисчĕсем]] [[Категори:Горире çуралнисем]] [[Категори:Мускав облаçĕнче вилнисем]] [[Категори:СССР Аслă Канашĕн депутачĕсем]] [[Категори:Раççейри граждан вăрçине хутшăннăскерсем]] [[Категори:Инсульт чирĕпе вилнисем]] [[Категори:Месек çынсем]] [[Категори:Большевиксем]] [[Категори:СССР вăрçă пуçлăхĕсем]] [[Категори:СССР ĂА чыслă пайташĕсем]] [[Категори:СССР Халăх Комиссарĕсен Канашĕн ертӳçисем]] [[Категори:Кремль хӳми некропольне пытарнисем]] [[Категори:Пĕтĕм Раççейри Йĕркелев пухун пайташĕсем]] [[Категори:Пĕтĕм Раççейри Канашсен I съезчĕн делегачĕсем (1917)]] 9xfs2qd9ezy7uc9w36c4ow8iuk9f8n8 Титан (элемент) 0 13302 874947 809750 2026-06-21T17:51:48Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874947 wikitext text/x-wiki {{Элементсен периодикăллă системи2}} {{Хими элеменчĕ|Тита́н / Titanium (Ti)<!-- Symbol-->|22<!-- Atomic Number-->|[[Ӳкерчĕк:Ti,22.jpg|150px]]<!-- Appearance-->|47,88<!-- Atomic Weight (u.m)-->|147<!-- Atomic Radius (pm)-->|657,8(6,82)<!-- First Ionizing Energy (kJ/mol)-->|[Ar] 3d<sup><nowiki>2</nowiki></sup> 4s<sup><nowiki>2</nowiki></sup><!-- Electronic Configuration-->|132<!-- Covalent Radius (pm)-->|(+4e)68 (+2e)94 <!-- Ionic Radius (pm)-->|1,54<!-- Pauling Negativity Number-->|-1,63<!--Electrode potential30-->|4, 3<!-- Oxidation states-->|4,54<!-- Density (g/cm³) -->|25,1<ref name="ХЭ">{{кĕнеке |автор = Редкол.:Зефиров Н. С. (гл. ред.) |пай = |пуçелĕк = Химическая энциклопедия: в 5 т |тăван ят = |каçă = |яваплă = |кăларăм = |вырăн = Мускав |издательство = Советская энциклопедия |çул = 1995 |том = 4 |страницăсем = 590-592 |пур страница = 639 |сери = |isbn = 5—85270—039—8 |тираж = 20 000 }} </ref>|21.9<!-- Termal Conductivity (@25°C W/m K)-->|1933<!-- Melting Point (K)-->|18.8<!-- Fusion Heat (kJ/mol)-->|3560<!-- Boiling Point (K)-->|422,6<!-- Evaporation Heat (kJ/mol)-->|10,6<!-- Atomic Volume (cm³/mol)-->|гексагоналлă <br />тăчавырнаçтарнă (α-Ti)<!-- Lattice structure-->||22=a=2,951 с=4,697 (α-Ti)<!-- Lattice constant (Å)-->|1,587<!-- Lattice c/a ratio-->|380<!-- Debye temperature (K)-->}} {| style="text-align: left; background-color: pink; width: 100px; height: 100px;" border="0" cellpadding="4" cellspacing="0" | style="width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>Ti</big></big> | style="width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>22</big></big> |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="right" | colspan="2" | '''47,88''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" | colspan="2" | '''[Ar]3d<sup><nowiki>2</nowiki></sup>4s<sup><nowiki>2</nowiki></sup>''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="center" | colspan="2" | <big>'''Титан'''</big> |} '''Титан''' (Ti), — [[Элементсен периодикăллă системи|хими таблицин]] 22-мĕш [[хими элеменчĕ]] 22, атом йывăрăшĕ 47,88. Хытă кĕмĕл тĕслĕ [[металл]], шăрану температури 1675&nbsp;°C, вĕрев температури 3262&nbsp;°C, тачăлăхĕ 4540 кг/м³, атом тачăлăхĕ 5,71•10<sup>22</sup> ат/см³ == Кун-çулĕ == ==Изотопĕсем== {{main|Титан изотопĕсем}} == Усă курни == [[Ӳкерчĕк:Ti covered watches.jpg|left|200px|thumb|Титан хутăшĕнчен тунă ал сехечĕ]] == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ti/key.html Титан Webelements çинче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509101224/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ti/key.html |date=2008-05-09 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb022.htm Титан хими элеменчĕсен халах валли вулашăвĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071015083918/http://n-t.ru/ri/ps/pb022.htm |date=2007-10-15 }} * [http://www.molodechno.by/modules/_referat/Natural%20Sciences/18133.htm Титанăн промăçлă çĕр управĕсене тĕсĕсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929021734/http://www.molodechno.by/modules/_referat/Natural%20Sciences/18133.htm |date=2007-09-29 }} * [http://www.titanmet.ru/ Титан тата унăн хутăшĕсем] * [http://www.spintermet.com/ Титанран туса кăларнă япаласем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080303011627/http://www.spintermet.com/ |date=2008-03-03 }} * [http://www.metalloprokat.ru/news/2003/10/31/news_35337.html Титанпа цирконий. «Центральный», Тамбов облаçĕ]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.titanmet.ru/Pages/News.aspx?action=view&nid=fbfdb761-6621-42e2-a401-d11ec0ac61e7 Тăван Çĕршывăн титан минералĕн чĕр тăварĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928115515/http://www.titanmet.ru/Pages/News.aspx?action=view&nid=fbfdb761-6621-42e2-a401-d11ec0ac61e7 |date=2007-09-28 }} {{Ювелир ӳнерĕ}} [[Категори:Хими элеменчĕсем]] [[Категори:Металсем]] 189s09yfj0gk6u9m4t73b2faw93xegc Чĕмпĕрти чăваш шкулĕ 0 14516 874989 873229 2026-06-22T06:49:37Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874989 wikitext text/x-wiki {{Шкул | Ячĕ = Чĕмпĕрти чăваш вĕрентӳçисен шкулĕ | Ӳкерчĕк = Church at school.jpg | Алпусни = Шкул чиркĕвĕ | Йыхрав = | Никĕсленĕ = [[1868]] | Хупнă = 195? | Директор = И. Я. Яковлев | Тĕс = Вăтам пĕлӳ паракан шкул | Вĕренекен = | Адрес = [[Чĕмпĕр]] хули | Координатсем = | Телефон = | Факс = | E-mail = | Сайт = [http://www.museum.ru/m2188 "Чĕмпĕрти чăваш шкулĕ". Музей.] | Уй = | Уйри текст = |}} '''Чĕмпĕрти чăваш шкулĕ''' — [[Яковлев Иван Яковлевич|И. Я. Яковлев]] <ref>[http://www.chuvsu.ru/university/yakovlev/publikacii.htm Яковлев Иван Яковлевич. Опубликованные труды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180129013315/http://www.chuvsu.ru/university/yakovlev/publikacii.htm |date=2018-01-29 }}</ref> тăрăшнипе [[1868]] çулхи [[юпа, 28|юпа уйăхĕн 28-мĕшĕнче]] [[Чĕмпĕр]] хулинче уçнă вĕрентевçĕсем хатĕрлекен [[шкул]]. Тĕрлĕ вăхăтра тĕрлĕ ятсемпе паллă пулнă. == Кун-çулĕ == И. Я. Яковлев чи малтанах хăй вĕрентсе ăс панă çамрăксенчен халăха вĕрентекенсене хатĕрлес тесе тăрăшнă. Çакă уншăн пĕрремĕш тĕллевĕ пулнă. Çак тĕллеве пурнăçа кĕртме Вишевский И. В., [[Ульянов Илья Николаевич|Ульянов И. Н.]], Ильминский Н. И., Шестанов П. Д. пулăшса пынă. [[1868]]—[[1871]] çулсенче шкул Яковлевăн шалу укçипе çеç тытăнса тăнă. [[1871]] çултан шкул тĕрлĕрен вак халăх çыннисен вĕрентĕшĕ ятне илет. [[1877]] çултан Чĕмпĕр чăваш шкулĕ халăх вĕрентĕвĕсене кăларакан Чĕмпĕрти тĕп шкул пулса тăрать. 1878 çулта Яковлев шкулта хĕрарăм уйрăмне йĕркелесе ярать. 1855 çулта шкулта чиркӳ уçаççĕ. Вĕрентекенсен программи кашни çулах аталанса пырать. [[1914]]-мĕш çулта вĕрекенсен пĕрремĕш ушкăнĕ хăйсен ирĕкĕпе тенче вăрçине тухса каять. [[1917]] çултанпа Чĕмпĕр чăваш шкулĕ — шкул вĕрентӳçисен семинари, [[1920]] çулта — «Чăваш халăх вĕрентӳ институчĕ», [[1923]] çулта — педтехникум, юлашкинче ([[1937]] çулта) — педучилище пулса тăрать. == Чăваш шкулĕн тĕллевĕпе чаплăхĕ == Кашни халăхăн астăвăм управĕ пур, унта халăх ырлăх-пурлăхĕшĕн çуннă çынсене чысласа И.Я. Яковлев çав йышри паллă çутлăхçă, Чĕмпĕрти чăваш шкулнt никĕслекенĕ. Чăваш Республикинче çак шкула уçнине яланах уявлаççĕ, ăслăх конференцисене ирттереççĕ. Шăпах Чĕмпĕрти чăваш вĕрентӳçĕсен шкулĕ чăваш халăхĕн ăслăх тата пултарулăх интеллигенцине йĕркелесе ĕçе пуçарса янă. Шкулăн тĕп тĕллевĕ — [[Хусан кĕпĕрни|Хусан]], [[Чĕмпĕр кĕпĕрни|Чĕмпĕр]], [[Самар кĕпĕрни|Самар]], [[Сарăту кĕпĕрни|Сарăту]], [[Аçтăрхан кĕпĕрни|Аçтăрхан]] тата [[Ĕпхӳ кĕпĕрни|Ĕпхӳ]] кĕпĕрнисенче пурăнакан чăвашсем хушшинче [[çырулăх]]а сарасси, ачасене тăван чĕлхепе çутта кăларасси, тĕнчери пĕлӳ кĕнекисене тăван чĕлхепе çырса кăларасси, наци илемлĕх литературине, театрне, мусăкне, сӳретлĕ ӳнере аталантарасси, тĕрлĕ ăстаçлăхсене çĕр ĕçтĕшĕсене алла парасси. Иван Яковлев тăван халăхне çеç мар, урăх халăхсене те çутта кăларасшăн тăрăшнă. Чĕмпĕрти вĕрентӳçĕсен шкулĕнче [[чăвашсем]], [[вырăссем]], [[мăкшăсем]], [[ирçĕсем]], [[тутарсем]], [[марисем]], [[удмуртсем]] пĕлӳ илнĕ. Малти педагогика принципĕсене никĕсене хунă. Чĕмпĕрти чăваш шкулĕнче Иван Яковлев хистенипе халăх ӳнерĕн музейне йĕркеленĕ, ăслăлăх-тĕпчев ĕçĕсене шкулти вĕрентӳçсемпе вĕренекенсем хутшăннă. Пулас вĕрентӳçсене эстетика енчен этеплес ĕçе кунта чăваш халăх культурин йăлине тĕнчери классика ӳнерĕн еткерлĕхĕпе пĕрле туса пынă. Чĕмпĕрти шкул ĕçленĕ çулсем чăваш наци культуришĕн, çырулăхĕшĕн, профессиллĕ литературишĕн, тăван чĕлхепе пĕлӳ паракан шкулсемшĕн, мусăкшăн, сăрă ӳнерĕшĕн, театр ӳнерĕшĕн питĕ тулăхлă тапхăр пулнă<ref>[http://www.rae.ru/fs/?section=content&op=show_article&article_id=7782205 СИМБИРСКАЯ ЧУВАШСКАЯ ШКОЛА – ЦЕНТР ПОДГОТОВКИ ТВОРЧЕСКОЙ ИНТЕЛЛИГЕНЦИИ]</ref>. == Галерея == <gallery> File:Музей чувашской школы (1) (Ульяновск).jpg|Чăваш шкулĕн музейĕ. File:Церковь Сошествия Святого Духа..jpg|Сăваплă Хакал Çĕр çине анни чиркĕвĕ. File:Здание женского отделения школы и квартира И. Я. Яковлева.jpg|Шкулти хĕрарăмсен уйрăмĕн çурчĕ тата И. Я. Яковлев хваттерĕ. File:Female branch of school.jpg|Хĕрарăмсен шкулĕнчи класс интерьерĕ. File:Room of Yakovlev.jpg|Чĕмпĕрти чăваш шкулĕн хваттерĕнчи Иван Яковлевăн пӳлĕмĕ. File:Музей чувашской школы..jpg|Чăваш шкулĕн музейĕ. </gallery> ==Вĕрентекенсем== *[[Дмитриев Иван Митрофанович]] - мусăк. == Вĕренсе тухнă паллă çынсем == * Çыравçăсем: И.И. Иванов, И.Н. Юркин, [[Кури Вантер|Г.И. Комиссаров]], [[Тайăр Тимкки]], [[Иванов Константин Васильевич|К.В. Иванов]], [[Шупуççынни Николай Васильевич|Н.В. Шупуççынни]], [[Трубина Марфа Дмитриевна|Трубина Мархви]], Çтапан Лашман, Н.К. Патман, [[Павлов Фёдор Павлович|Ф.П. Павлов, И.С.]], [[Максимов-Кошкинский Иоаким Степанович|Максимов-Кошкинский]], [[Акимов Михаил Фёдорович]]; * Композиторсем: [[Павлов Фёдор Павлович|Ф.П. Павлов]], [[Максимов Степан Максимович|С.М. Максимов]], Г.Г. Лисков, В.П. Пазухин, [[Парамонов Тимофей Парамонович|Т.П.Парамонов]]<ref>[https://sites.google.com/site/kazmusicasp/arhiv/no-1-3-2013/annotacii-i-klucevye-slova/-rukopis-predstavlaet-ogromnejsij-interes-muzykalnoe-nasledie-timofea-paramonova «Рукопись представляет огромнейший интерес»: музыкальное наследие Тимофея Парамонова.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201011202244/https://sites.google.com/site/kazmusicasp/arhiv/no-1-3-2013/annotacii-i-klucevye-slova/-rukopis-predstavlaet-ogromnejsij-interes-muzykalnoe-nasledie-timofea-paramonova |date=2020-10-11 }}</ref>; * Педагогсем: Н.М. Охотников, П.М. Миронов, М.П. Петров, Тимухха Хветĕрĕ; * Патшалăх тата политика ĕçченĕсем: [[Космовский Иван Сергеевич|И.С. Космовский]], [[Кривов Тимофей Сергеевич|Т.С. Кривов]], [[Эльмень Даниил Семёнович|Д.С. Эльмень]], [[Гаврилова Агафья Гавриловна|Гаврилова А.Г.]]. * Пĕрлĕх тата сăваплăх ĕçченĕсем: [[Филимонов Даниил Филимонович|Филимонов Д. Ф.]] == Çав. пекех == * [[Чăваш наци юхăмĕ]] * [[Чăваш наци конгресĕ]] == Вуламалли == *{{кĕнеке |автор = Яковлев И.Я. |пай = |пуçелĕк = Манăн пурнăç: Асаилÿсем |оригинал = |каçă = |яваплă = |издание = |вырăн = Мускав |издательство = Республика |çул = 1997 |том = |страницă = 196 |страницăсем = 696 |сери = |isbn = 5-85438-024-2 |тираж = 5000 }} ==Асăрхавсем== {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://www.ulzapovednik.ru/museum/chuvash_school/index.php Симбирская чувашская школа. Квартира И.Я. Яковлева]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141007154845/http://www.ulzapovednik.ru/museum/chuvash_school/index.php |date=2014-10-07 }} * [http://ulkul.ru/museum/34/ Музей «Симбирская чувашская школа. Квартира И.Я. Яковлева»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190327191914/http://ulkul.ru/museum/34/ |date=2019-03-27 }} * [http://www.welcometoulyanovsk.ru/index.php?section=155 Музей «Симбирская чувашская школа. Квартира И.Я. Яковлева»] * [http://www.esosedi.ru/onmap/muzey_simbirskaya_chuvashskaya_shkola_kvartira_i_ya_yakovleva_/8068827/index.html#lat=54316548&lng=48377138&z=17&mt=1&v=1 Музей "Симбирская чувашская школа. Квартира И.Я. Яковлева"]{{Ĕçлемен каçă|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://gov.cap.ru/hierarhy.asp?page=./299/2899/423466/426581/472345/472400 Симбирской чувашской учительской школе - 140 лет] * [https://www.idelreal.org/a/29623602.html Победы и беды Симбирской чувашской школы] [[Категори:Чĕмпĕр облаçĕ]] [[Категори:Чĕмпĕр кĕпĕрни]] [[Категори:1868 çулта килнисем]] [[Категори:Раççейри педагогика пĕлӳлĕхĕ]] [[Категори:Чăваш Енре пĕлӳ илни]] [[Категори:Н.И.Ильминскийĕн педагогика системи]] dep7jckuw9yicnkm4h82xxvdxltcdsj Устинов Дмитрий Фёдорович 0 18145 874966 818057 2026-06-21T23:01:00Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874966 wikitext text/x-wiki {{Пайăр çын}} '''Дми́трий Фёдорович Усти́нов''' (юпа, 17 ([[юпа, 30]]) [[1908]], [[Самар]] — [[раштав, 20]] [[1984]]) — совет политика тата вăрçă ĕçтĕшĕ, [[1976]]—[[1984]] çулсенче [[СССР хӳтĕлев министăрĕ]]. [[Совет Союзĕн Маршалĕ]] ([[1976]]), икĕ хут [[Социаллă Ӗçлĕх Паттăрĕ]] ([[1942]], [[1961]]), [[Совет Союзĕн Паттарĕ]] ([[1978]]). == Кун-çулĕ == [[Ӳкерчĕк:1988 CPA 6001.jpg|200px|thumb|left|Д. Ф. Устинова халаллăнă [[СССР]] [[Почта маркки]], [[1988]], {{ЦФА/Скотт|6001|5714}}]] Дмитрий Фёдорович Устинов 1908 çулта Самарта, савутра ĕçлекен çын çемйинче çуралнă. == Çар хисепĕсем == * [[кăрлач, 24]] [[1944]] — артиллери хĕсмечĕн [[генерал-лейтенант]]-инженерĕ * [[чӳк, 18]] 1944 — артиллери хĕсмечĕн [[генерал-полковник]]-инженерĕ * [[ака, 29]] 1976 — [[çар генералĕ (СССР)|çар генералĕ]] * [[утă, 30]] 1976 — [[Совет Союзĕн Маршалĕ]] == Чыславсемпе парнесем == === СССР чыславĕсем === * [[Совет Союзĕн Паттăрĕ]] (1978) * 2 хутчен [[Социаллă Ĕç Паттăрĕ]] (1942, 1961) * 11 [[Ленин орденĕ]] (1939, 1942, 1944, 1951, 1956, 1957, 1958, 1968, 1971, 1978, 1983) * I степеньлĕ [[Суворов орденĕ]] (1945) * I степеньлĕ [[Кутузов орденĕ]] (1944) * 17 совет медалĕ * Ленин парнин лауреачĕ (1982) * I степеньлĕ Сталин парнин лауреачĕ (1953) * СССР патшалăх парнин лауреачĕ (1983) === [[МХР]] чыславĕсем=== * [[Монгол Халăх Республикин Паттăрĕ]] (6.08.1981) * 3 [[Сухэ-Батор орденĕ]] (1975, 1978, 1981) * Çапăçав хĕрлĕ ялав орденĕ (1983) * 6 МХР медалĕ === [[ЧССР]] чыславĕсем=== * [[Чехословак Социаллă Республикин Паттăрĕ]] (6.10.1982) * 2 Клемент Готвальд орденĕ (1978, 1983) * I степеньлĕ [[Шурă Арăслан орденĕ]] (1977) * 2 ЧССР медалĕ === [[Вьетнам]] чыславĕ === * [[Хо Ши Мин орденĕ]] (1983) === [[БХР]] чыславĕсем=== * 2 Георгий Димитров орденĕ (1976, 1983) * 7 БХР медалĕ === [[ПХР]] чыславĕ === * I степеньлĕ [[«Грюнвальд хĕресĕ» орден]] (1976) === [[Перу]] чыславĕ=== * «СÇВ умĕнчи хастарлăхшăн» орден === [[ВХР]] чыславĕсем=== * 2 ВХР Ялавĕн орденĕ, рубинсемпе (1978, 1983) * ВХР медалĕ === [[ДАР]] чыславĕсем === * Ирĕклĕх Хĕвелĕн орденĕ (1982) === [[ГДР]] чыславĕсем=== * 2 [[Карл Маркс орденĕ]] (1978, 1983) * [[Шарнхорст орденĕ]] (1977) * ГДР медалĕ === [[Финлянди]] чыславĕ=== * I степеньлĕ [[Шурă Кĕлчечек орденĕ]] (1978) === [[Куба]] республикин чыславĕсем=== * Плайя Хирон орденĕ (1983) * 2 Куба медалĕ == Каçăсем == # Устинов Д. Ф. // Куценко А. Маршалы и Адмиралы флота Советского Союза. Киев.:Полиграфкнига, 2007, С. 335—343 # Устинов Д. Ф. // Маршалы Совестского Союза. Личные дела рассказывают / Институт военных историко-патриотических проблем и сследований. — М.:Любимая книга, 1996, С. 73—74 ISBN 5-7656-0012-3 # Устинов Д. Ф. // Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь в двух томах. Т. 2. Любов—Ящук / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1988. С. 631 ISBN 5-203-00536-2 # Итлемелли [http://oleggorskii.narod.ru/music/breznev/ustinov.mp3 Речь Д. Ф. Устинова. Война во Вьетнаме.]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Warheroes|id=1333|star = Labor}} * [http://cn.com.ua/N192/history/person/person.html Дмитрий Федорович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081203124801/http://cn.com.ua/N192/history/person/person.html |date=2008-12-03 }} * [http://www.svoboda.org/programs/hd/2003/hd.010303.asp история с квартирами Устинова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080626225304/http://www.svoboda.org/programs/hd/2003/hd.010303.asp |date=2008-06-26 }} * [http://www.rian.ru/analytics/20081030/154109539.html Инженер-министр: 100 лет маршалу Устинову] {{СССР Вăрçă ведомстви ертӳçисем}} {{Совет Союзĕн Маршалĕсем}} {{Совет Союзĕн Паттăрĕсем}} {{stub}} <!--Interwikis--> [[Категори:Çынсем: алфавит тăрăх]] [[Категори:Икĕ хут Социаллă Ӗç Паттăрĕсем]] [[Категори:Самарта çуралнисем]] [[Категори:СССР Вăрçă ведомстви ертӳçисем]] [[Категори:ССКП ТК Политбюро пайташĕсем]] [[Категори:СССР Асла Канашĕн депутачĕсем]] [[Категори:Çынсем: марккă çинче]] [[Категори:Кремль некропольне пытарнисем]] hig0cqlt29mozwfwu6peybflj6fe9nm Хут 0 20717 874985 790350 2026-06-22T04:33:07Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874985 wikitext text/x-wiki [[Ӳкерчĕк:FileStack retouched.jpg|thumb|Хут.]] '''Хут''' — çулçă евĕр [[целлюлоза|целлюлозăран]] ([[ӳсентăран]]ран) хатĕрлесе тунă çыру материалĕ. [[1803]] çултан пуçласа хут тунă чухне [[хут тăвакан машина|хут тăвакан машинăпа]] ĕçлеççĕ. == Усă курни == === Туалет хучĕ === {{main|Туалет хучĕ}} == Пахалăхĕсем == [[Ӳкерчĕк:Papera skatolo malsekigita sekigita.jpg|thumb|right|Темиçе хутчен йĕпетсе типĕтнĕ хут коробки]] == Кун-çулĕ == == Хронологи == * [[105]] — [[Китай]]ра [[Цай Лунь]] [[мамăк]]ран хут тунă. * [[600]] — хут [[Корей]]ăна çитнĕ. * [[625]] — хут [[Япони]]е çитнĕ. * [[751]] — [[Талас çапăçăвĕ]] — хут [[Анăç (идеологи)|Анăçа]] çитни. * [[1238]] — [[Испани]]ри хут [[арман]]ĕ. * [[1770]] (тĕлнелле) — акăлчан хут [[фабрикант (промăçлăхĕ)|фабриканчĕ]] [[Дж. Ватман]]-асли хут [[çулçи]]сене сеткă йĕрĕсемсĕр тумалли çĕнĕ хут хормине кĕртет. * [[1799]] — [[хут тăвакан машина]] [[патент]]не [[Робер Луи-Николя|Луи-Николя Робер]] туянать. * [[1803]] — [[Аслă Британи]]ре хут тăвакан машинăна лартнă ([[Брайен Донкин]]). * [[1806]] — [[хута копи тăвакан]] [[патент]]а çирĕплетнĕ. * [[1816]] — Раççейри пĕрремĕш хут тăвакан машина (Петергоф хут фабрики) * [[1827]] — [[АПШ]]-ра хут тăвакан машинăна шутласа кăларнă. * [[1856]] — [[гофрокартона]] шутласа кăларнă. * [[1857]] — хута [[йывăç]]ран тумалли [[технологи]]е шутласа кăларнă. == Хут тăвакан пысăк компанисем == * [[International Paper]] ([[АПШ]]) * [[Georgia-Pacific]] (АПШ) * [[Weyerhaeuser]] (АПШ) * [[Kimberly-Clark]] (АПШ) * [[Stora Enso]] ([[Финлянди]]) * [[UPM-Kymmene]] (Финлянди) * [[Svenska Cellulosa Aktiebolaget]] ([[Швеци]]) * [[Anglo American plc]] (Mondi) ([[Аслă Британи]]) * [[Sappi]] (КАР) * [[M-Real]] (Финлянди) == Кăсăк фактсем == * [[Япун чĕлхи]]нче «хут» — «турă» сăмахĕн [[омоним]]ĕ. == Çавăн пекех пăхăр == * [[Картон]] * [[Китай хучĕ]] * [[Кантăр хучĕ]] * [[Хут тĕртĕмĕ]] * [[Фальцăланă хут]] * [[Калькă (хут)]] == Каçăсем == * [http://nobodys-perfect.com/vtpm/index.html Туалет хучĕн виртуаллă музейĕ] {{ref-en}} * [http://www.paperandlife.com «Бумага и Жизнь» журнал] {{ref-ru}} * [http://ec-dejavu.ru/h/History_paper.html Мир-Теймур Мамедов. А для письма бумага (История изготовления бумаги)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101209072732/http://ec-dejavu.ru/h/History_paper.html |date=2010-12-09 }} * [http://bereg.net/info.phtml?dir=556 Стандарт бумаги ISO 216] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060206131738/http://www.bereg.net/info.phtml?dir=556 |date=2006-02-06 }} * [http://www.tehno.claw.ru/shared/kinder/1000.htm Весь процесс изготовления бумаги в доступной для детей форме] * [https://web.archive.org/web/20090118061705/http://mesoamerica.narod.ru/otomi_amate.html Изготовление бумаги в Месоамерике и современное использование амате] == Вуламалли == * [http://ec-dejavu.net/h/History_paper-2.html Г. Б. Шишкина. Бумага как эстетический феномен японской культуры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090514050323/http://www.ec-dejavu.net/h/History_paper-2.html |date=2009-05-14 }} // Научные сообщения Государственного музея Востока. Вып. XXVI. - М., 2006, с. 287-297 <!-- category Writing media | Paper art | Recyclable materials | --> [[Категори:Хут|*]] [[Категори:Хыпар упракансем]] [[Категори:Канцтаварсем]] 9mozr4n8mxsk9dq44v7ul4015yuzxsr Хепбёрн Одри 0 20959 874976 820445 2026-06-22T02:48:15Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874976 wikitext text/x-wiki {{Кинематографист | Ят = Одри Хепбёрн | Тăван ят = Audrey Hepburn | Фото = Audrey_Hepburn_screentest_in_Roman_Holiday_trailer.jpg | Анлăш = 250px | Алпусни = <small>Одри Хепбёрн в фильме [[Римские каникулы (фильм)|«Римские каникулы»]] ([[1953]])</small> | Çуралнă чухнехи ят = Одри Кэтлин Растон | Çуралнă вăхăт = 4.5.1929 | Çуралнă вырăн = {{ÇуралнăВырăн|Брӳссел|Брӳсселре}}, [[Бельги]] | Вилнĕ вăхăт = 20.1.1993 | Вилнĕ вырăн = {{ВилнĕВырăн|Толошеназ|Швейцарире}}, [[Швейцари]] | Професси = {{актриса|АПШ}} | Парнесем = «[[Оскар (парне)|Оскар]]» ([[1953]]) | imdb_id = 0000030 | сайт = [http://www.audreyhepburn.com/ Официаллă сайт] }} '''Одри Хе́пбёрн''' ({{lang-en|Audrey Hepburn}}), çуралнă чухне '''Одри Кэтлин Растон''' ({{lang-en|Audrey Kathleen Ruston}}; [[çу, 4]] [[1929]] — [[кăрлач, 20]] [[1993]]) — американ актриси тата фотомоделĕ. [[Оскар (парне)|«Оскар»]] парнине[[Рим кану кунĕсем (фильм)|«Рим кану кунĕсем»]] фильмри хĕрарăм паха ролĕшĕн [[1953]] çулта тивĕçнĕ, çаплах тăватă хутчен ([[1954]], [[1959]], [[1961]] тата [[1967]]) çулсенче çак парнене тивĕçме ăмăртăва кĕртнĕ. == Кун-çулĕпе ĕçĕ-хĕлĕ == === Ачалăхĕпе яшлăхĕ === Одри Кэтлин Растон<ref>http://www.thatface.org/3473.jpg метрика Одри Хепбёрн</ref> 1929 çулхи [[çу, 4]] [[Брӳссел]]ре çуралнă. Вăл Джон Виктор Растонпа (John Victor Ruston) Элла Ван Хеемстра (Ella van Heemstra) баронессăн , голланд аристократ çемьинче пĕртен-пĕр ача пулнă. Ăратра франци дворянĕсем тата англи монархĕсем (сăмахран, [[Эдуард III]] патша<ref>http://www.livescience.com/history/ap_royal_roots.html</ref>). Джон Растона Хепбёрн биграфĕсем анкăл-ирланд банкирĕ теççĕ, анчах та вăл ирланд та, банкир та пулман. Каярах вăл Хепбёрн (Hepburn) ятне хăйĕн хушамачĕ çумне хушать: Хепбёрн-Растон. Одрин çурма тăван пиччĕш: Александр тата Ян Ван Уффорд — вĕсен ашшĕ голланд аристокрачĕ Хендрик ван Уффорд. Хепбёрн [[Англи]]ри, [[Нидерландсем|Нидерландсенчи]] харпăр шкулсенче вĕреннĕ. Унăн амăшĕ çирĕп кăмăллă, ашшĕ çемçе кăмăллă пулнă, çавăнпа хĕрача ашшĕпе ытларах калаçнă. Одри пĕчĕк чухнех вăл çемьене хăварать. Нумай çул иртсен Хĕрлĕ Хĕрес урлă Одри ашшĕне [[Дублин]]ра шыраса тупать, пулăшса тăрать. <ref name="audreyhepburnlibrary.com">http://audreyhepburnlibrary.com/80s/parade5-5-89pg2.jpg</ref> Ашшĕпе амăшĕ [[1935]] çулта уйрăлсан Хепбёрн [[Арнем]]ре (Нидерландсем) амăшĕпе пурăнать. [[Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи]] пуçлансан нимĕç оккупацине лекет. Çак вăхата вăл хăйĕн амăшĕн докуменчĕсене улăштарса ('''Элла Ван Хеемстра''') '''Эдда Ван Хеемстра''' суя ят йышăнать — «акăлчан» ячĕпе çӳреме хăрушăллă шутланнă. Çавна пула нумай çын <ref name="audreyhepburnlibrary.com"/> халĕ те <ref>http://www.peoples.ru/art/cinema/actor/hepburn/history.html</ref>, çак ят ('''Эдда Ван Хеемстра''') Одри Хепбёрнăн чăн ячĕ тесе шухăшлаççĕ. Официаллă документпа артист — [http://www.thatface.org/3473.jpg метрика '''Одри Кэтлин Растон''']. === Карьера пуçламăшĕ === === Холливуд çăлтăрĕ === [[Ӳкерчĕк:Sabrina2.jpg|thumb|thumb|250px|Одри Хепбёрн «Сабрина» фильмра (1954)]] === [[ЮНИСЕФ]]па пĕрле ĕçлени === [[File:Сады мира с Одри Хепберн.jpg|left|thumb|250px|Одри Хепбёрн «Одри Хепбёрнпа пĕрле тĕнчери садсем» телекăларăмра (1993)]] Кинора юлашки хут тăрăшна хыççăн Хепбёрна ЮНИСЕФ ятарлă элчи ĕçне хушаççĕ.<ref>http://audreyhepburn.com/html/unicef/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061206001444/http://www.audreyhepburn.com/html/unicef/index.html |date=2006-12-06 }}</ref>,<ref>http://www.audrey1.com/unicef/index.html</ref> === Чир тата вилĕм === [[Сомали]]ре пулнă чухне унăн хырăм таврашĕнче чăтайми ыратма тытăнать. Одри никама та макăрса кăтартмасть, çӳрев программине ăнăçлах вĕçлет. Тухтăр патне [[Африка|Африкăран]] таврăнсан кăна çитет. Тухтăр унăнне [[рак (чир)|рак]] палăртать. Одри Хепбёрн [[1993]] çулхи [[кăрлач, 20]] [[Лозанна|Лозаннăран]] инçех мар, [[Швейцари|швейцар]] пĕчĕк [[Толошеназ]] паççулкинче, куçне ĕмĕрлĕхех хупать. === Пурнăç кунĕсем, çулĕсем === {|class = prettytable !Кун, çул !Пулăм !Çул çитĕнĕвĕ |- | 4.05.[[1929]] | Çуралнă вăхăт, Брӳссел | |- | [[1935]] | Ашшĕпе амăшĕ уйрăлаççĕ. Амăшĕ ачасемпе Арнеме, Нидерландсем, куçса каять. | 6 çул |- | [[1945]] | Амстердама куçни. Мед аппа пулса ĕçлет. | 16 çул |- | [[1946]] | Мед аппа пулса ĕçлет , балет ташшине вĕренет. | 17 çул |- | [[1948]] | [[Лондон]]а куçать. [[Рамперт Мари|Мари Рамперт]] балет урокĕсене илет. | 19 çул |- |[[1948]] |Документлă фильм «[[Голланд чĕлхин çичĕ урокĕ (фильм)|Голланд чĕлхин çичĕ урокĕ]]» |19 çул |- |50-мĕш çулсен пуçламăшĕ |Джейм Хансонпа çураçни. Мăшăрланман |21 çул |- |[[1951]] |Синематографра ĕçлеме пуçланă. Эпизод ролĕсем: [[Çамрăк арăмсен калавĕсем (фильм)|Çамрăк арăмсен калавĕсем]], [[Çăтмахри кулă (фильм)|Çăтмахри кулă]], [[Лавендр Хилл вăрă ушкăнь (фильм)|Лавендр Хилл вăрă ушкăнь]] и [[Монте-Карло пепки (фильм)|Дитя Монте-Карло пепки]]. |22 çул |- |[[1951]] |[[Вăрттăн çынсем (фильм)|Вăрттăн çынсем]] фильмри балерина ролĕ |22 года |- |24.11.1951 | Бродвейре «Жижи» пьесине лартнă |22 çул |- |[[1953]] |«[[Рим кану кунĕсем (фильм)|Рим кану кунĕсем]]» |24 çул |- |[[1953]] |[[Оскар (парне)|Оскар]] парни хĕрарăм паха ролĕшĕн («[[Рим кану кунĕсем (фильм)|Рим кану кунĕсем]]») |24 çул |- |[[1954]] | Водяная фея ролĕ «Ундина» пьесинче. Партнерĕ — [[Феррер Мэл|Мэл Феррер]] |25 çул |- |25.09.[[1954]] | Брак с [[Феррер, Мэл|Мелом Феррером]] |25 лет |- |[[1954]] |[[Тони (парне)|Тони]] парни «Ундинăшăн» |25 çул |- |[[1954]] | [[ЮНИСЕФ]]па пĕрле ĕçлеме пуçлани (радиокалаçăва хутшăнни) |25 çул |- |[[1954]] |Фильм «[[Сабрина (фильм)|Сабрина]]» |25 çул |- |[[1954]] |[[Оскар (парне)|Оскар]] парнине «[[Сабрина (фильм)|Сабрина]]» фильмшĕн палăртнă |25 çул |- |[[1956]] |« [[Вăрçăпа лăпкăлăх (фильм, 1956)|Вăрçăпа лăпкăлăх]]», [[Наташа Ростова]] |27 çул |- |[[1957]] |Фильм «[[Забавная мордашка (фильм)|Забавная мордашка]]» |28 çул |- |[[1959]] | Фильм «[[Монахиня калавĕ (фильм)|Монахиня калавĕ]]» |30 çул |- |[[1959]] |[[Оскар (парне)|Оскар]] парнине «[[Монахиня калавĕ (фильм)|Монахиня калавĕ]]» фильмшĕн палăртнă |30 çул |- |[[1960]] | Пĕрремĕш ывăлĕ çурални (Шон, ашшĕ — Мел Феррер) |31 çул |- |[[1961]] | «[[Тиффани ирхи апачĕ (фильм)|Тиффани ирхи апачĕ]]» |32 çул |- |[[1961]] |[[Оскар (парне)|Оскар]] парнине «[[Тиффани ирхи апачĕ (фильм)|Тиффани ирхи апачĕ]]» фильмшĕн палăртнă |32 çул |- |[[1963]] |Фильм «[[Шарада (фильм)|Шарада]]» |34 çул |- |[[1963]] | Кенеди валли «Happy Birthday Mr. President» юрă шăрантарать |34 çул |- |[[1964]] |Фильм «[[Манăн хӳхĕм хĕрарăм (фильм)|Манăн хӳхĕм хĕрарăм]]» |35 çул |- |[[1966]] |Фильм «[[Миллион епле шăхăртас (фильм)|Миллион епле шăхăртас]]» |37 çул |- |[[1967]] |Фильм «[[Тĕттĕм пуличчен чăт (фильм)|Тĕттĕм пуличчен чăт]]» |38 çул |- |[[1967]] |[[Оскар (парне)|Оскар]] парнине «[[Тĕттĕм пуличчен чăт (фильм)|Тĕттĕм пуличчен чăт]]» фильмшĕн палăртнă |38 çул |- |5.12.[[1968]] |[[Феррер Мэл|Мел Феррерпа]] мăшăрланни |39 çул |- |18.01.[[1969]] |Андреа Доттипе мăшăрланни |39 çул |- |[[1970]] |Иккĕмĕш ывăлĕ çурални (Лука, ашшĕ — Андреа Дотти) |41 çул |- |[[1982]] | Андреа Доттипе уйрăлни |53 çул |- |[[1989]] |Юлашки хут синематографра — фильм «[[Яланах (фильм)|Яланах]]» |60 çул |- |20.01.[[1993]] |Вилнĕ вăхăт |63 çӳл |} == Фильмографи == [[Ӳкерчĕк:Audrey Hepburn Hollywood Star.jpg|thumb|200px|[[Лос-Анжелес]]ри [[Холливуд мухтав аллейи|Холливуд бульварĕнчи]] Одри Хепбёрн çалтăрĕ.]] * [[1948]] — [[Голланд чĕлхин çичĕ урокĕ (фильм)|Голланд чĕлхин çичĕ урокĕ]]/ ''Nederlands in 7 Lessen'' — бортпроводница, документлă фильм, [[Нидерландсем]] (реж. Чарльз ван ден Линден) * [[1951]] — [[Çăтмахри кулă (фильм)|Çăтмахри кулă]] / ''Laughter in Paradise'', [[Аслă Британи]] (реж. Марио Зампи) * [[1951]] — [[Хир сĕллин тĕшши (фильм)|Хир сĕллин тĕшши]] / ''One Wild Oat'' — хăна çурчĕн регистраторĕ, [[Аслă Британи]] (реж. Чарльз Саундерс) * [[1951]] — [[Лавендр Хилл вăрă ушкăнь (фильм)|Лавендр Хилл вăрă ушкăнь]] / ''The Lavender Hill Mob'' — Чигита, Аслă Британи (реж. Чарльз Крайтон) * [[1951]] — [[Монте-Карло пепки (фильм)|Монте-Карло пепки]] / ''Monte Carlo Baby'' — Линда, [[Франци]] (реж. Жан Буайе) * [[1951]] — [[Çамрăк арăмсен калавĕсем (фильм)|Çамрăк арăмсен калавĕсем]] / ''Young Wives’ Tale'' — Ив Лестер, Аслă Британи (реж. Генри Касс) * [[1952]] — [[Вăрттăн çынсем (фильм)|Вăрттăн çынсем]] / ''The Secret People'' — Нора, Аслă Британи (реж. Торольд Дикинсон) * [[1953]] — [[Рим кану кунĕсем (фильм)|Рим кану кунĕсем]] / ''Roman Holiday'' — Принцесса Анна, [[Америка Пĕрлешĕннĕ Штатсем|АПШ]] (реж. [[Уайлер Уильям (режиссёр)|Уильям Уайлер]]) * [[1954]] — [[Сабрина (фильм, 1954)|Сабрина]] / ''Sabrina'' — Сабрина, АПШ (реж. [[Уайлдер Билли|Билли Уайлдер]]) * [[1956]] — [[Вăрçăпа лăпкăлăх (фильм, 1956)|Вăрçăпа лăпкăлăх]] / ''War and Peace'' — [[Наташа Ростова]], АПШ-[[Итали]] (реж. [[Видор Кинг|Кинг Видор]]) * [[1957]] — [[Култармăш сăн-пит (фильм)|Култармăш сăн-пит]] /''Funny Face'' — Джо Стоктон, АПШ (реж. Стенли Донен) * [[1957]] — [[Кăнтăрлахи юрату (фильм)|Кăнтăрлахи юрату]] / ''Love in the Afternoon'' — Ариана Чавесс, АПШ (реж. [[Уайлдер Билли|Билли Уайлдер]]) * [[1959]] — [[Ешерекен кил-çурт таврашĕсем (фильм)|Ешерекен кил-çурт таврашĕсем]] / ''Green Mansions'' — Рима, АПШ (реж. [[Мэл Феррер]]) * [[1959]] — [[Монахиня калавĕ (фильм)|Монахиня калавĕ]] / ''The Nun’s Story'' — Люк аппа, АПШ (реж. [[Циннеман Фред|Фред Циннеманн]]) * [[1960]] — [[Каçарăнманскер (фильм)|Каçарăнманскер]] / ''The Unforgiven'' — Рэйчел Захария, АПШ (реж. [[Джон Хьюстон]]) * [[1961]] — [[Тиффани ирхи апачĕ (фильм)|Тиффани ирхи апачĕ]] / ''Breakfast at Tiffany’s'' — Холли Голайтли АПШ (реж. [[Блэйк Эдвардс]]) * [[1961]] — [[Ача-пăча вăхăчĕ (фильм)|Ача-пăча вăхăчĕ]] / ''The Children’s Hour'' — Карен Райт, АПШ (реж. [[Уайлер Уильям (режиссёр)|Уильям Уайлер]]) * [[1963]] — [[Шарада (фильм)|Шарада]] / ''Charade'' — Регина Ламперт, АПШ (реж. Стенли Донен) * [[1964]] — [[Парис, шăрăх чухне (фильм)|Парис, шăрăх чухне]] / ''Paris, When It Sizzles'' — Габриэль Симпсон, США (реж. Ричард Куайн) * [[1964]] — [[Манăн хӳхĕм хĕрарăм (фильм)|Манăн хӳхĕм хĕрарăм]] / ''My Fair Lady'' — Элиза Дулиттл, АПШ (реж. [[Кьюкор Джордж|Джордж Кьюкор]]) * [[1966]] — [[Миллион епле шăхăртас (фильм)|Миллион епле шăхăртас]] / ''How to Steal a Million'' — Николь Бонне, АПШ (реж. [[Уайлер Уильям (режиссёр)|Уильям Уайлер]]) * [[1967]] — [[Иккĕн çул çинче (фильм)|Иккĕн çул çинче]] / ''Two for the Road'' — Джоанна Уоллес, АПШ (реж. Стенли Донен) * [[1967]] — [[Тĕттĕм пуличен чăт (фильм)|Тĕттĕм пуличен чăт]] / ''Wait until dark'' — Сьюзи Хендрикс, АПШ (реж. [[Янг Теренс|Теренс Янг]]) * [[1976]] — [[Робин тата Мэриан (фильм)|Робин тата Мэриан]] / ''Robin And Marian'' — Мэриан, Великобритания (реж. [[Лестер, Ричард|Ричард Лестер]]) * [[1979]] — [[Тăванлă çыхăну (фильм)|Тăванлă çыхăну]] / ''Bloodline'', Элизабет, АПШ (реж. [[Янг Теренс|Теренс Янг]]) * [[1981]] — [[Вĕсем пурĕ те кулчĕç (фильм)|Вĕсем пурĕ те кулчĕç]] / ''They All Laughed'' — Анжела, АПШ (реж. Питер Богданович) * [[1987]] — [[Вăрă-хурахсен юратăвĕ (фильм)|Вăрă-хурахсен юратăвĕ]] / ''Love Among Thieves'' — Baroness Caroline DuLac, АПШ (реж. Роджер Янг) * [[1989]] — [[Яланах (фильм)|Яланах]] / ''Always'' — Пирĕшти, АПШ (реж. [[Спилберг Стивен|Стивен Спилберг]]) == Çавăн пекех пăхăр == * [[Одри Хепбёрн (почтă маркки)]] == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://download.radio801.ru/zanaves/hepburn.mp3 Одри Хепбёрн Радио801 çинчи «Чаршав» программинче]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.audreyhepburn.com/ Одри Хепбёрн ячĕллĕ Ачалăх фончĕн официаллă сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171228170106/http://www.audreyhepburn.com/ |date=2017-12-28 }} * {{ imdb name | id = 0000030 | name = Одри Хепбёрн }} * [http://www.audrey1.com Одри Хепбёрн — Ача пирĕшти] * [http://audreyhepburn.fan-sites.org Одри Хепбёрн фан-сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070523025353/http://audreyhepburn.fan-sites.org/ |date=2007-05-23 }}{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20121120115825/http://sean-connery.narod.ru/str2/robin-3.html Одри Хепбёрн галерейи, журналсенчен илнисем.] * [http://www.ahepburn.com/herwork.html Audrey Hepburn A tribute to her Humanitarian Work] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090901202020/http://www.ahepburn.com/herwork.html |date=2009-09-01 }} * [http://www.audreyhepburnguide.com/ The Audrey Hepburn Guide — A guide to all things 'Audrey' on the Net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207081902/http://www.audreyhepburnguide.com/ |date=2009-02-07 }}. {{«Оскар» парни хĕрарăм паха ролĕшĕн}} [[Категори:Марккă çинчи çынсем]] [[Категори:Рак чирĕпе вилнисем]] [[Категори:«Оскар» парне лауреачĕсем]] [[Категори:BAFTA парне лауреачĕсем]] [[Категори:«Ылтăн глобус» парне лауреачĕсем]] [[Категори:«Тони» парне лауреачĕсем]] [[Категори:Президент Ирĕклĕх медалĕпе чысланисем]] [[Категори:XX ĕмĕр артисчĕсем]] o2k05ygxtrxlsenzhjuv2w5a7dcql5e Твиттер 0 24065 874943 721987 2026-06-21T16:35:11Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874943 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Сайт карточки | websitename = Twitter | çĕлĕк = Twitter | логотип = | URL = [http://twitter.com/ twitter.com] | коммерци = çук | тĕс = [[микроблоггинг]] сервисĕ | регистраци = хутшăнма кирлĕ | чĕлхесем = [[Акăлчан чĕлхи|акăлчан]], [[Испан чĕлхи|испан]], [[Итал чĕлхи|итал]], [[Нимĕç чĕлхи|нимĕç]], [[Франци чĕлхи|франци]], [[Япон чĕлхи|япон]] | харпăрçă = Twitter, Inc | автор = Obvious<ref>[https://archive.is/20121203223102/twitter.com/about%23idea Where did the idea for Twitter come from?]</ref> | ĕçе пуçлани = [[2006]] çул | хальхи статус = ĕçлет }} '''Твиттер''' ({{lang-en|tweet}} — «чĕвĕлтет», «пакăлтат») — веб-интерфейспа, [[SMS]]-семпе, [[Пĕлтерӳсене хăвăрт куçаракан программăсем|хăвăрт пĕлтерӳ хĕсмечĕсемпе]] е аякри программăсемпе усă курса хутшăнакансен кĕске (140 символ таран) тексчĕсене — [[Микроблоггинг|микроблогсен]] системине — яма пулăшакан тетел-сайчĕ. 2010 çулхи авăнăн 3-мĕшĕ тĕлне сервис йышĕнче 145 млн усă куракан<ref>[http://www.vedomosti.ru/companies/news/1094951/twitter_otsledit_vse_nazhatiya_po_ssylkam Twitter отследит все нажатия по ссылкам]</ref><ref>[http://www.lenta.ru/news/2010/09/03/twitter/ Число пользователей Twitter превысило население России]</ref>. 2010 çулхи çĕртме уйăхĕнче уйăхсерен ресурса кĕрекенсен шучĕ 190 млн яхăн<ref>[http://internet.cnews.ru/news/line/index.shtml?2010/06/09/395166 Twitter-е уйăхне 190 млн çын кĕрет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150425162413/http://internet.cnews.ru/news/line/index.shtml?2010%2F06%2F09%2F395166 |date=2015-04-25 }}</ref>. == Ăнлантару == Твиттера тăвакансем — Джек Дорси ({{lang-en|Jack Dorsey}}), Биз Стоун ({{lang-en|Biz Stone}}) тата Эван Вильямс ({{lang-en|Evan Williams}}). Чи малтанах проекта «Халĕ эсĕ мĕн хăтланатăн?» ыйтусемпе тăрмашланма ăслайланă пулнă. Дорсин туссем кĕске хыпарсене хăйсене платформăна ăсталас шухăш пулнă<ref>[https://archive.is/20120715103625/twitter.com/about%23about About us]</ref>. Твиттерти пĕлтерӳсем тӳрех усă кураканăн страницине çитеççĕ, пĕр самантрах хыпара çырăнса хунă ытти усă куракансем патне çитме пултараççĕ. Хыпарсене Твиттер сайчĕ, хăвăрт пĕлтерӳ хĕсмечĕ, SMS, [[RSS]], электронлă почтă е Twitter-клиент урлă яраççĕ. Пĕлтерӳ кĕске пулнипе Твиттерта [[URL-кĕскетӳ]]пе усă кураççĕ. Твиттер сервисне [[Ruby on Rails]] веб-платформи çине лартнă (çаплах [[Scala (программăлав чĕлхи)|Scala]], 2009 çултанпа <ref>[http://www.artima.com/scalazine/articles/twitter_on_scala.html Twitter on Scala<!—Пуçелĕке бот хушнă -->]</ref>), [[2007]] çул тăршшипе 98 % вăхăт ĕçленĕ (6 талăк сервиспа усă курайман). Çакăн пек ирĕксĕр ĕçсĕр тăнă тапхăрсенче сайтăн питĕнче твиттер кайăкне вырнаçтарнă хыççăн Эрешре [[микроблоггинг]] платформине улăштарни пирки чылай кулăш ӳкерчĕкĕ тухать ([https://web.archive.org/web/20081112182410/http://blog.ivanpope.com/awol/twitter.fedup.jpg пример]). [[2008]] çулăн пуçламăшĕнче сервиса [[Amazon S3]] серверĕсем çине куçарнă, çакăн хыççăн вара унăн ĕçлевĕ тăнăçа кĕнĕ. 2008 çулхи çу уйăхĕ тĕлне Твиттерта 1 млн усă куракан шутланнă, çав шутра 3000&nbsp;вырăсла калаçакансем<ref>{{cite web|url=http://www.cnews.ru/news/line/index.shtml?2008/12/25/333359|title=Аудитория Twitter куне 5—10 пин çынна таран йышланать}}</ref>. [[Яндекс]] хыпарĕсемпе, 2010 çулхи пуш уйăхĕнче "Твиттер" микро-блогĕсен сервисĕпе ĕçлекенсен Раççейри йышĕ 183 çынна çитет<ref>{{cite news|url=http://www.interfax.ru/society/news.asp?id=126437|title=Пользователей "Твиттера" в России пересчитали и изучили|date=2010-04-10|publisher=INTERFAX.RU|accessdate=2010-04-10}}</ref>. [[2010]] çулхи [[авăн, 24|авăнăн 24-мĕшĕнче]] сайтăн çĕнĕ версине хута янă<ref>{{Cite web|url=http://saltt.ru/node/4607|title=Twitter кардинально изменился|publisher=Соль|accessdate=2010-09-24}}</ref>, çакна пула усă куракансем сайт çинчех видео тата фотографисене пăхма пултарнă. == Усă курни == Twitter-па тăтăшах пайăр е пĕрлешӳ хыпарне сарма усă кураççĕ: * [[2008]] çулхи [[ака, 10|акан 10-мĕшĕнче]] Джеймс Бака (''James Buck''), ун чухне вăл [[Берклири Калифорни университечĕ|Беркли университечĕн]] журналистика студенчĕ, тата унăн тăлмачне [[Икĕпат]]ра правительствăна хирĕçле тухнисене çапса илнĕшĕн аресленĕ. Полици таврашне илсе кайнă чухне Бак «ареслерĕç» сăмаха çеç Twitter-ти хăйĕн 48 корреспондентне ярса пама ĕлкĕрет. Çăк пĕлтерĕве пĕр тăхтамасăрах университета тата [[Каир]]ти АПШ элчелĕхне, хăшпĕр МИХ çитернĕ. Çак тăрăшусене пула Бак валли адвокат тупнă, ăна Махалла тĕрминчен тытса чарнă хыççăн тепĕр куннех хăтарнă<ref>{{Cite web|url=http://www.cnn.com/2008/TECH/04/25/twitter.buck/|title=Student "Twitters" his way out of Egyptian jail|publisher=[[CNN]]|accessdate=2008-04-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.techcrunch.com/2008/04/16/twitter-saves-man-from-egyptian-justice/|title=Twitter Saves Man From Egyptian Justice|publisher=[[TechCrunch]]|accessdate=2008-04-16}}</ref> * 2008 çулхи кăрлачра [[Аэробус Гудзона анса ларни (2009)|пассажир самолёчĕ кайăк ушкăнĕпе çапăнса]] Гудзон шывне анса ларни те Twitter айăккипе иртсе кайман. Инкеке лекнĕ çынсене çăлма пыракан паром çинчи Янис Крам (Janis Krum) ӳкнĕ самолёта фотографиленĕ те сăнне МИХ корреспонденчĕсем вырăна çитичченех тӳрех тетеле «твитленĕ». * New Scientist журналăн тĕпчев ĕçĕсенче<ref>http://www.newscientist.com/article/mg19826545.900-emergency-20-is-coming-to-a-website-near-you.html?full=true</ref> Twitter ахаль МИХ-ран саттуртарах пулнине кăтартнă. Тӳррипе, [[Web 2.0]] технологине информаци хатĕрĕсемпе танлаштарнă, вара микроблог çăлав операцисене хатĕрлес чухнехи ăслай евĕр çĕнтернĕ. Тĕслĕхрен, Хĕрлĕ Хĕрес Америкăра Twitter-а ĕнтĕ вырăнти инкек пулăмсене кашни минутра хыпарлама, йĕркелӳн ĕç-пуçне кăтарма усă курать. * [[2009]] çулхи [[çĕртме, 16|çĕртмен 16-мĕшĕнче]] [[Джойс Джеймс|Джеймс Джойсăн]] «[[Улисс (роман)|Улисс]]» романне кăмăллакансем «[[Блум кунĕ|Блум кунне]]» уявлас тесе кĕнекери пĕр пайне микроблог формачĕпе Twitter сервисне вырнаçтарнă, усă куракансем валли романри 54 персонажа çырса кĕртнĕ. == Кăсăк фактсем == * Twitter сайтне пула тетелре çĕнĕ хутшăну мелĕ — «[[твиттинг]]» ({{lang-en|twitting}}) — çуралать. * Twitter-те çырнисене шырав системисем индексĕлеççĕ. * [[BlackBerry]] харпăрçисем — тĕнчери чи пăхăнуллă твиттерсем<ref>[http://www.techcrunch.com/2009/01/02/twitstat-study-blackberry-users-are-totally-addicted-to-twitter/ Twitstat Study: BlackBerry Users Are Totally Addicted To Twitter]</ref>. * [[2008]] çулхи юпа уйăхĕнче АПШ ятарлă хĕсмечĕсем Twitter лапамĕнче террористсем тĕл пулма пултарнине палăртнă <ref>http://www.fas.org/irp/eprint/mobile.pdf</ref>. * [[2009]] çулхи нарăс уйăхĕнче Twitter-па усă куракансем тĕнчери 140 хулара тĕлпулу ирттернĕ (Twestival)<ref name=Twestival>{{cite news|author=BBC|title=Twittering on|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/7887280.stm|date=February 13, 2009|publisher=BBC|accessdate=2009-02-13}}</ref>. * [[2009]] нарăсра Украина экс-президенчĕн пресс-секретарĕ Twitter социаллă эрешĕнче [[Виктор Ющенко]]н официаллă тетел-элчелехĕ уçăлассине пĕлтернĕ.<ref>http://focus.in.ua/article/60371.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227091516/http://focus.in.ua/article/60371.html |date=2009-02-27 }}</ref> * Халăх чи кăмăллакан микроблог — [[Lady Gaga]], унăн 6&nbsp;млн ытла çырăнакан<ref>{{cite web |author= |authorlink= |datepublished= |url=http://twittercounter.com/pages/100 |title=Top Twitter users - Popular Twitter users |format= |work= |publisher=twittercounter.com |accessdate=2010-9-3 |lang=en |description= }}</ref>. Кăшт каярах малта пыраканни Бритни Спирс шутланнă.<ref>[http://twitter.com/aplusk ashton kutcher (aplusk) on Twitter<!-- Пуçелĕке бот хушнă -->]</ref>. * Раççейри Twitter-ăн чи паллă усă кураканĕсем — [[Медведев Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]] РФ Президенчĕ, [[Александр Овечкин]] хоккеист, [[Канделаки Тинатин Гивиевна|Тина Канделаки]] телеертӳç, [[Олег Тиньков]] усламçă, [[Антон Носик]] тетел ĕçченĕ. Çакăнсăр пуçне, Twitter-па ытти раççей çăлтăрĕсемпе политиксем усă кураççĕ, сăмах май, [[Лазарев Сергей Вячеславович|Сергей Лазарев]] юрăç, [[Дмитрий Рогозин]] тата [[Рыков Константин Игоревич|Константин Рыков]] политиксем<ref>[http://www.blogdog.ru/archives/51 Twitter-та вырăсла калаçакан паллă çынсен ят-йышĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111002135751/http://www.blogdog.ru/archives/51 |date=2011-10-02 }}</ref>. * [[2009]] çулхи утăра Twitter-а 50 млн ытла хăйне евĕр çын кĕнĕ<ref>[http://www.website-analyser.com/www.twitter.com/ Посещаемость сайта www.twitter.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111171716/http://www.website-analyser.com/www.twitter.com/ |date=2012-01-11 }}</ref>. Кунта çак хисеп шутне вулав тата çырнисене кăтартмалли ятарлă хушмасемпе усă куракансене кĕртмен.<ref>[http://cnews.ru/news/top/index.shtml?2009/08/28/359581 Аудитория Twitter превысила 50 млн.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150425195829/http://www.cnews.ru/news/top/index.shtml?2009%2F08%2F28%2F359581 |date=2015-04-25 }}</ref> * Твиттера [[Китай]]ра чаракланă, 2009 çулхи раштавăн 3-мĕшĕнче [[Майкрософт]] хăйĕн аналогне — MSN Juku — ĕçе кĕртет. * Тысячи взломанных аккаунтов Twitter поступили в продажу в России<ref>[http://www.combonews.ru/1614-.html Продажа ворованных аккаунтов Twitter началась в России «Новости высоких технологий. Компьютеры и гаджеты, безопасность, мультимедиа, интернет» — ComboNews.Ru<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111151659/http://www.combonews.ru/1614-.html |date=2012-01-11 }}</ref>. * 2010 çулхи çĕртмен 23-мĕшĕнче твиттерте Раççей президенчĕ [[Дмитрий Анатольевич Медведев]] çырăнать<ref>{{cite web |author= |authorlink= |datepublished=23 июня 2010 г. |url=http://www.aif.ru/politic/news/60016 |title=Дмитрий Медведев завел аккаунт в Twitter |format= |work= |publisher=Аргументы и Факты |accessdate=2010-6-23 |lang= |description= }}</ref>. * 2010 çулăн авăнăн 1-мĕшĕ тĕлне Твиттер штатĕнче 273 çын тăрăшнă<ref>https://web.archive.org/web/20120718014748/http://twitter.com/about/employees</ref>. * 2010 çулхи авăнăн 21-мĕшĕнче Twitter микроблогĕсен сервисĕпе усă куракансене пĕр харăсах вируссем атакăланă. Çур мильона яхăн аккаунта çĕмĕрнĕ. Официаллă кăткăс ыйтăва уçса панă, анчах та информаци хăрушсăрлăхĕн ăстаçисем веб-интерфейспа пĕр хушă усă курма тăхтаттарнă.<ref>[http://www.gazeta.ru/business/2010/09/21/3421826.shtml Ытларикун Twitter-па усă куракансене вируссем пĕр харăс атакăланă — Газета.Ru<!—Пуçелĕке бот хушнă -->]</ref> * [[2010]] çулхи юпан 13-мĕшĕнче [[Зеленин Дмитрий Вадимович|Дмитрий Зеленин]] кĕпернаттăр [http://twitter.com/DZelenin микроблогра] кремльте хăнасене йышăннă чухне хăйĕн турилкки çинче çумăр хурчĕ выртнине çапса илнĕ<ref>http://www.mk.ru/politics/news/2010/10/14/536770-zelenin-otvetit-po-zakonu-za-nesuschestvuyuschego-chervyaka.html</ref>. РФ президенчĕн пулăшуçи [[Приходько Сергей Эдуардович|Сергей Приходько]] чиновниксене ''тăмсайсăрлăхшăн'' ĕç вырăнĕнчен хăтарма сĕннĕ''<ref>http://www.echo.msk.ru/blog/dodolev/718285-echo/</ref>. Çакăн хыççăн пулса иртни пирки хыпара Зеленинăн блогĕнчен тата урăх çăлкуçсенчен кăларса пăрахнă. == Twitter-ти чăвашла çыракан усăçсем == * [[Ӳкерчĕк:Twitter logo initial.svg|12px]] Viktor V [https://twitter.com/#!/Armuti (@Armuti)], Википедире [[User:Reflejo|Reflejo]] * [[Ӳкерчĕк:Twitter logo initial.svg|12px]] Astaha [https://twitter.com/#!/Astaha (@Astahar) — [[Плотников Николай Алексеевич|Николай Плотников]], [[ChuvashOrg]] администраторĕ, Википедире [[User:PCode|PCode]]] * [[Ӳкерчĕк:Twitter logo initial.svg|12px]] Авански [https://twitter.com/#!/Avanski (@Avanski)] * [[Ӳкерчĕк:Twitter logo initial.svg|12px]] [https://twitter.com/#!/ChuvashOrg ChuvashOrg], Твиттера официаллă трансляцийĕ * [[Ӳкерчĕк:Twitter logo initial.svg|12px]] Alexander Savelyev [https://twitter.com/#!/ice_below (@ice_below)], [[Хавал (йĕркеленӳ)|«Хавал» чăваш наци пĕрлешĕвĕн Мускав хастарçи]] * [[Ӳкерчĕк:Twitter logo initial.svg|12px]] Gennady IVANOV [https://twitter.com/#!/orkoff (@orkoff)], паллă ӳнер тĕпчевçи * [[Ӳкерчĕк:Twitter logo initial.svg|12px]] Nick [https://twitter.com/#!/Samarin96 (@Samarin96)] == Асăрхавсем == {{асăрхавсем|2}} == Каçăсем == {{тулаш каçăсене кĕртмелле мар}} * [http://twitter.com Официаллă сайт]{{ref-en}} * [http://indigenoustweets.com/cv/ Indigenous Tweets: Чăваш] {{Twitter navbox}} {{Социаллă эреш (Тетел)}} {{Микроблогинг}} {{stub}} [[Категори:Twitter|*]] hsnw1cgw47xtnybpla2fhuzj9k37jdz Туркменистан 0 25184 874959 820309 2026-06-21T20:11:13Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874959 wikitext text/x-wiki {{Патшалăх |ChNm = Туркменистан |NationName = Türkmenistan |FlagTitle = [[Туркмени ялавĕ]] |PicFlag = [[Ӳкерчĕк:Flag_of_Turkmenistan.svg|125px]] |CoA = [[Ӳкерчĕк:Coat of Arms of Turkmenistan.svg|125px]] |LctCn = [[Ӳкерчĕк:LocationTurkmenistan.svg|250px]] |LNGs = [[Туркмен чĕлхи]] |CapCn = [[Ашхабад]] |BigCity = [[Ашхабад]] |TitleGl = [[Президент]] |PrezName = [[Бердымухаммедов Сердар Гурбангулыевич|Сердар Бердымухамедов]] |MinList = |MName = |SqNumb = 51 |SqAll = 491 200 <ref>[http://turkmenbusiness.org/index.php?go=Content&id=3&SNS=07d3b9f3d65f8b86071b3d04cc183638 ИДЦ «Туркменистан»]</ref> |YearP = 2009 |NasPop = 4,884,887 <ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tx.html#People CIA World Factbook]</ref> |NasPlot = 10 |NasNum = 115 |Valuta = [[Туркмени маначĕ|Манат]]<br />([[ISO 4217|TMT, код 934]]) |GTOt = +5 |GTDo = +5 |GimnName = [[Туркмени патшалăхĕн гимнĕ|«Garaşsyz, bitarap, Türkmenistanyň döwlet gimni»]] |Domen = .tm |Tel = +993 }} '''Туркменистан'''<ref name="atlas">«Атлас Мира» — М: ПКО «Картография» ISBN 5-85120-243-2</ref>, '''Тӳркменистан''' (официаллă '''Туркмениста́н''', {{lang-tk|Türkmenistan}}) — [[Вăтам Ази]]ри [[патшалăх]]<ref>[https://web.archive.org/web/20120614085002/http://www.turkmenistan.gov.tm/_ru/laws/?laws=01dw «Туркменистан — Золотой век»]</ref><ref>[http://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/turkmenistan.html Туркменистан. Государственное устройство. Правовая система. Гражданское право. Уголовное право. Судебная система]{{Ĕçлемен каçă|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Тавралăхĕ == [[Афганистан]]па [[Иран]]па кăнтăр енче, [[Казахстан]]па и [[Узбекистан]]па çурçĕр енчен чикĕ тытать. Хĕвелтухăç енчен Каçпи тинĕсĕ вырнаçнă. [[Ӳкерчĕк:Turkmenistan satellite photo.jpg|thumb|left|500px|Спутникран тунă Турменистан ӳкерчĕкĕ]] == Кун-çулĕ == Туркменистан- президентлă респрублика. Президент суйлавĕ 5 çулта пĕрре иртет.<ref>[https://web.archive.org/web/20120614085002/http://www.turkmenistan.gov.tm/_ru/laws/?laws=01dw Законодательство — «Туркменистан: золотой век»]</ref> [[2006]]-мĕш çулхи раштавăн 21-мĕшĕччен Туркменистанăн [[Ниязов Сапармурат Атаевич|Сапармурат Ниязов]] Туркменистанăн пĕрремĕш президенчĕ пулнă. Хальхи вăхăтра туркменсен президенчĕ - [[Бердымухаммедов Гурбангулы Мяликкулиевич|Гурбангулы Бердымухаммедов]]. ''Меджлис'' - пилĕк çулта пĕрре суйланать, унта 125 пайташ. == Административла пайлану == [[Ӳкерчĕк:Turkmenistan 1994 CIA map.jpg|thumb|400px|Туркменистан]] [[Ӳкерчĕк:Turkmenistan-map RUS.png|thumb|right|400px|Карта]][[Ӳкерчĕк:TurkmenistanNumbered.png|thumb|250px|right|Туркменистан облаçĕсем]] * [[Ашхабад]] хули; * [[Ахал велаячĕ]]. Тĕп хули — [[Аннау]] <ref>[http://science.gov.tm Академия наук Туркменистана/Академия наук Туркменистана]</ref> * [[Балкан велаячĕ]]. Тĕп хули — [[Балканабад]] (Небит-Даг). * [[Дашогуз велаячĕ]]. Тĕп хули — [[Дашогуз]] (Ташауз). * [[Лебап велаячĕ]]. Тĕп хули — [[Туркменабад]] (Чарджоу). * [[Мары велаячĕ]]. Тĕп хули — [[Мары]]. == Экономика == {{main|Туркменистан экономики}} 2009-мĕш çулта Туркменистан ВВП 16,24 млрд долл. çитнĕ. Çав шутра промăçлăх 34 %, ял хуçалăхĕ — 10 %, сервис — 56 %. == Халăх йышĕ == Туркменистан халăх шучĕ питĕ хăвăрт ӳсет. Республикăра çыравпа 1979-мĕш çулта 2759 пин çын, 1989-мĕш çулта - 3534 пин, 1995-мĕш çулта - 4481 пин çын пурăннă. Юлашки çыру хыççăн та чалăх йышĕ ӳсет. 2001-мĕш çулхи çу уйăхĕн 1 тĕлне халăх йышĕ 5410 пине çитет. Туркменсемсĕр пуçне Туркменистанра [[узбексем]], [[вырăссем]], [[казахсем]], [[тутарсем]] тата ытти халăх çыннисем пурăнаççĕ. == Хĕçпăшаллă вăйсем == Нейтраллă патшалăх пулнă май хĕçпăшаллă вăсем сахал. == Вуламалли == == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://www.turkmenistan.gov.tm Новостной сайт «Туркменистан. Золотой Век»] * [http://www.hrca.org.ru/Turkmenistan/ Права человека в Туркменистане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101221095446/http://hrca.org.ru/Turkmenistan/ |date=2010-12-21 }} * [http://www.chrono-tm.org/ «Хроника Туркменистана». Издание Туркменской Инициативы по Правам Человека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101210070513/http://www.chrono-tm.org/ |date=2010-12-10 }} * [http://turkmenistan.ru/ Интернет-газета Туркменистан.ру] * [http://www.vestniktm.com/ Рекламный Вестник Туркменистана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110202101023/http://vestniktm.com/ |date=2011-02-02 }} * [http://turkmenistan-visa.ru/ Виза в Туркменистан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110305121802/http://www.turkmenistan-visa.ru/ |date=2011-03-05 }} * [http://www.turkmeninform.com/ ИП «ТУРКМЕНинформ»] * [http://www.easttime.ru/countries/topics/1/2/32.html Кабинет Министров Республики Туркменистан (с ноября 2002)] * [http://iwpr.net/ru/report-news/казахи-туркменистана-протестуют-против-закрытия-школ КАЗАХИ ТУРКМЕНИСТАНА ПРОТЕСТУЮТ ПРОТИВ ЗАКРЫТИЯ ШКОЛ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121208165810/http://iwpr.net/ru/report-news/%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8-%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%83%D1%8E%D1%82-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B2-%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%B8%D1%8F-%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB |date=2012-12-08 }} {{Ази патшалăхĕсем}} [[Категори:Туркменистан]] [[Категори:Нейтраллă патшалăхсем]] [[Категори:Патшалӑхсем, алфавитпа]] nhfgyim6pwk6al5tgtxd7ghdjumhefp Мальбек 0 25241 874975 675916 2026-06-22T02:33:18Z CommonsDelinker 188 Removing [[:c:File:Argentine_wines.jpg|Argentine_wines.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Abzeronow|Abzeronow]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Argentine premium wines CATENA- AL ESTE - LUIGI BOSCA - NAVARRO CORREAS.jpg| 874975 wikitext text/x-wiki [[Ӳкерчĕк:Malbec grapes.jpg|thumb|250px|Мальбек]] '''Мальбек''' - ( ''Malbec'' ) франци хĕрлĕ [[иçĕм]] сорчĕ.Тăван енĕ : Кăнтăр-Хĕвеланăç Франци. * Урăх ячĕсем : Cot, Auxerrois, Noir de Pressac, Cahors, Pied rouge, Jacobain, Grifforin. == [[Ампелографи]] == Мальбек калчисем питĕ çĕпĕç - ирхи тăм çапсан тухăçлăхна питĕ вăйлă чакарать. == Сарăлни == Мальбек ăшă юратакан иçĕм сорчĕ.Çавăнпа тăван енре Мальбек лаптăкĕсем чакаççĕ; Кăнтăр çĕршывсемче кашни çулла ӳсеççĕ : * [[Франци]] ( 6 100 га ): [[Бордо (эрехтăвакан енĕ)|Бордо]], [[Каор ( эрехтăвакан лаптăкĕ )|Каор]] ( кунта Мальбек Оксерруа ячĕпе паллă ) ; * [[Аргентина]] : 25 000 гектарсемче мальбек ӳсет.Ку ăшă çĕршывĕ Мальбек валли "иккĕмĕш тăван енĕ" пулчĕ ; * [[Чили]] : Мальбек [[Мерло]] тата Пти Видур иçĕм сорчĕсемпе хутăшса чаплă эрехсем тăваççĕ ; * [[Австрали]]. == Мальбек кунĕ == Ака уйăхĕн 17-мĕш кунра тĕнчере "Мальбек кунĕ" уявлаççĕ. == Каçăсем == * [http://malbecworldday.com "Мальбек кунĕ" уявĕ] [[Категори:Иçĕм сорчĕсем]] nwiy7gyfbpoiaq6m3srxs89casavdmg Чукун çул 0 25263 874993 832820 2026-06-22T08:08:55Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874993 wikitext text/x-wiki [[Ӳкерчĕк:Tren a las nubes cruzando Viaducto la Polvorilla.jpg|right|thumb|250px|Чукун çул]] [[Чукун çул транспорчĕ]] - [[пассажир|пассажирсене]] тата тиевсене [[рельс|рельсран]] тунă çулсем тăрăх туртса çӳрекен транспорт тĕсĕ. == Чукун çул == Чукун çул тени çĕр (е [[кĕпер]], [[тоннель]], [[эстакада]]) çине рельссем хурса транспорта çӳреме юрăхлă çула пĕлтĕрет. Чукун çул пĕр е юнашар вырнаçтарнă темиçе çулран тытăнса тăрать. 2006-мĕш çул тĕлне Раççейри чукун çулсен тăршшĕ 85100 км, трамвай çулĕсен - 2800 км, метрополитенăн - 440 км пулнă. == Истори== [[Ӳкерчĕк:4141 Kinchley Lane.jpg|right|thumb|250px|[[Паровоз GWR 5101|GWR 5101]] пăравус туртса пыракан ретро-пуйăс Great Central Railway чукун çулĕ çинче]] [[Ӳкерчĕк:Železnica.JPG|thumb|250px|[[Тепловус]] (сулахайра) тата [[электровус]] (сылтăмра).]] Чукун çулсене [[XIX ĕмĕр]] пуçламăшĕнче [[Англи|Англире]], [[Бельги|Бельгинче]] тата [[Франци|Францинче]] тума тытăннă. 10&nbsp;000 км вăрăмрах чукун çуллă çĕршывсем: {| class="standard sortable" !№!!Çĕршыв!!Чукун çул тăршшĕ (км)!!Тачăлăхĕ |- |&nbsp;||{{Çĕр ялавĕ}}Пĕтĕм тĕнче||align="right"|1 134 429|| |- |align="right"|1||{{АПШ ялавĕ}}||align="right"|226 427||align="right"|23,79 |- |align="right"|2||{{Раççей ялавĕ}}||align="right"|87 157||align="right"|5,10 |- |align="right"|3||{{Китай ялавĕ}}||align="right"|77 834||align="right"|8,11 |- |align="right"|4||{{Инди ялавĕ}}||align="right"|63 327||align="right"|19,26 |- |align="right"|5||{{Канада ялавĕ}}||align="right"|46 688||align="right"|4,68 |- |align="right"|6||{{Германи ялавĕ}}||align="right"|41 896||align="right"|117,35 |- |align="right"|7||{{Австрали ялавĕ}}||align="right"|37 855 |- |align="right"|8||{{Аргентина ялавĕ}}||align="right"|31 409 |- |align="right"|9||{{Франци ялавĕ}}||align="right"|29 213||align="right"|53,40 |- |align="right"|10||{{Бразили ялавĕ}}||align="right"|28 857 |- |align="right"|11||{{Япони ялавĕ}}||align="right"|23 506||align="right"|62,21 |- |align="right"|12||{{Польша ялавĕ}}||align="right"|22 314||align="right"|71,36 |- |align="right"|13||{{Украина ялавĕ}}||align="right"|21 655||align="right"|35,87 |- |align="right"|14||{{КАР ялавĕ}}||align="right"|20 872 |- |align="right"|15||{{Итали ялавĕ}}||align="right"|19 729||align="right"|65,49 |- |align="right"|16||{{Мексика ялавĕ}}||align="right"|17 516||align="right"|8,88 |- |align="right"|17||{{Аслă Британи ялавĕ}}||align="right"|16 454||align="right"|67,21 |- |align="right"|18||{{Испани ялавĕ}}||align="right"|15 288||align="right"|30,74 |- |align="right"|19||{{Казахстан ялавĕ}}||align="right"|13 700 |- |align="right"|20||{{Швеци ялавĕ}}||align="right"|11 633||align="right"|25,85 |- |align="right"|21||{{Румыни ялавĕ}}||align="right"|10 788||align="right"|45,42 |} <ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2121rank.html CIA World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181124012056/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2121rank.html |date=2018-11-24 }}</ref>. == Ытти çĕр-шывсемпе çыхăнман чукун çул системисем == * [[Австрали]] * [[Гайана]] * [[Израиль]]{{нет АИ|20|01|2011}} * [[Индонези]] * [[Куба]] * [[Мадагаскар]] * [[Мьянма]] * [[Çĕнĕ Зеланди]] * [[Панама]] * [[Суринам]] * [[Тайвань]] * [[Фиджи]] * [[Филиппинсем]] * [[ЦАР]] * [[Шри-Ланка]] * [[Ямайка]] * [[Япони]] == Чукунçулсăр патшалăхсем == * [[Антигуа тата Барбадуа]] * [[Афганистан]] * [[Багам утравĕсем]] * [[Барбадос]] * [[Бахрейн]] * [[Белиз]] * [[Буркина-Фасо]] * [[Бурунди]] * [[Бутан]] * [[Вануату]] * [[Гвиней-Бисау]] * [[Гренада]] * [[Доминика]] * [[Хĕвеланăç Сахара]] * [[Исланди]] * [[Йемен]] * [[Кабо-Верде]] * [[Катар]] * [[Кипр (утрав)|Кипр]] * [[Кирибати]] * [[Комор утравĕсем]] * [[Лесото]] * [[Ливи]] * [[Маврикий]] * [[Мальдив утравĕсем]] * [[Мальта]] * [[Мартиника]] * [[Маршалл утравĕсем]] * [[Микронези]] * [[Папуа Çĕнĕ Гвиней]] * [[Руанда]] * [[Самоа]] * [[Сан-Томе тата Принсипи]] * [[Сейшел утравĕсем]] * [[Сент-Винсент тата Гренадинсем]] * [[Сент-Китс тата Невис]] * [[Сент-Люси]] * [[Тимор]] * [[Тонга]] * [[Тринидад тата Тобаго]] * [[Тувалу]] * [[Палау]] * [[Чад]] * [[Экваторти Гвиней]]. <gallery> Ӳкерчĕк:Claude Monet 003.jpg|[[Парис|Парисри]] [[Сен-Лазар вокзалĕ]] Ӳкерчĕк:Claude Monet 004.jpg|[[Парис|Парисри]] [[Сен-Лазар вокзалĕ]] Ӳкерчĕк:Lebensgeschichte einer Lokomotive - Lokomotivbau - Paul Friedrich Meyerheim - Deutsches Technikmuseum - cropped-4813.jpg| Ӳкерчĕк:Vista Ponte2 Vincent van Gogh.jpg|Ван Гог Ӳкерчĕк:Konstantin Apollonowitsch Sawizkij 001.jpg|[[Савицкий Константин]]. Чукун çула майлани Ӳкерчĕк:George Inness 003.jpg| [[Иннесс Джордж]]. «Лакванна айлăмĕ» </gallery> == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == {{commons|Railroad}} * [http://www.allrailways.ru/ Чукун çул транспорчĕн кун-çулĕ] * [http://www.bagat.eu/ Чукун çул куçарăвĕсен схеми] * [http://railgo.ru/ Тĕнчери Чукун çулсен порталĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101226052605/http://railgo.ru/ |date=2010-12-26 }} * [https://web.archive.org/web/20130115080336/http://parovoz.com/spravka/gauges-ru.php «Паровоз ИС». Раççей чукун çул порталĕ]* * [http://www.css-rzd.ru/zdm/ «Железные дороги мира» журналăн электронла версийĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071009004047/http://www.css-rzd.ru/zdm/ |date=2007-10-09 }} * [http://www.css-rzd.ru/vestnik-vniizht/ «Вестник ВНИИЖТ» журналăн электронла версийĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071006231220/http://www.css-rzd.ru/vestnik-vniizht/ |date=2007-10-06 }} * [http://railway-publish.com/li_arhive.html Журнал «Локомотив»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100222063748/http://railway-publish.com/li_arhive.html |date=2010-02-22 }}, [http://railway-publish.com/vp_arhive.html Журнал «Вагонный парк»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110816165034/http://railway-publish.com/vp_arhive.html |date=2011-08-16 }} * [http://ppjournal.ru/topprikl/211-top-trains Тĕнчери Чукун çулсен чи кăсăк маршручĕсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110421033724/http://ppjournal.ru/topprikl/211-top-trains |date=2011-04-21 }} * [http://www.forbes.ru/stil-zhizni-slideshow/puteshestviya/54724-railway/slide/1 Планетăн 10 капăр чукун çул маршручĕсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140203025735/http://www.forbes.ru/stil-zhizni-slideshow/puteshestviya/54724-railway/slide/1 |date=2014-02-03 }} * [http://www.alaf.int.ar ''Латин Американ хурçă магистралĕсен ассоциацийĕ'' (испанла тата португалла)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101210211117/http://www.alaf.int.ar/ |date=2010-12-10 }} {{Пĕрлĕх транспорчĕ}} {{Тулаш каçăсем}} [[Категори:Чукун çул инфраструктури]] [[Категори:Чукун çул транспорчĕ]] dnu8wo67gq6gmklwe5dxwewgg8uulg0 Уйăх каварĕ 0 26118 874962 873642 2026-06-21T21:28:45Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874962 wikitext text/x-wiki [[Ӳкерчĕк:Apollo 11 Crew During Training Exercise - GPN-2002-000032.jpg|thumb|[[Олдрин Базз|Олдрин]] и [[Армстронг Нил Олден|Армстронг]] Çĕр çинче уйăх модулĕн макечĕпе юнашар ĕçлеме хăнăхаççĕ]] [[Ӳкерчĕк:369234main lroc apollo11labeled 256x256.jpg|thumb|[[Аполлон-11|Аполлона-11]] анса ларнă вырăн ([[Lunar Reconnaissance Orbiter|LRO]], 2009)]] [[Ӳкерчĕк:LRO Apollo14 landing site 369228main ap14labeled 540.jpg|right|thumb|[[Аполлон-14]] анса ларнă вырăн (LRO, 2009)]] '''«Уйăх каварĕ»''' — «[[уйăхшăн ăмăртни|уйăхшăн ăмăртнă]]» чухне [[АПШ|американ]] «[[Аполлон (программа)|Аполлон]]» [[Космонавтика|космос программи]] ([[1969]]—[[1972]]) вăхăтĕнче çынсене [[Уйăх (спутник)|Уйăх]] çине антарман — фотографисенче, киноклипсенче тата ытти документлă материалсенче [[АПШ федераци правительстви|АПШ правительстви]] [[Фальсификаци|суйса кăтартнă]], [[СССР правительстви]] АПШ-на политка енчен хĕсес тĕллевпе тăрă шыва кăларакан фактсене халăха пĕлтермен, [[кавар теорийĕ]]<ref>[http://www.manonmoon.ru/articles/st9.htm Как мог произойти сговор СССР и США по лунной программе (çăлкуçсене кăтартнă).]</ref>. == Истори == Çак теорин авторĕ тесе [[Кейсинг Билл|Билл Кейсинг]] американ çыравçăна шутлаççĕ, вăл 1976 çулта «Эпир нихăçан та Уйăх çинче пулман» кĕнекене çырса кăларнă ({{lang-en|We never went to the moon}})<ref>{{cite web|url=http://www.worldcat.org/title/we-never-went-to-the-moon/oclc/52390067|title=Мы никогда не были на Луне|last=Кейсинг|first=Билл|origyear=First published 1976|archiveurl=https://www.webcitation.org/6JNWRZjuT|archivedate=2013-09-04}}</ref>. Çапах та, 1970 тата 1976 çулсенче халăхран ыйтса тĕпченипе,<ref>[http://wiki.lucho.dreamhosters.com/wiki/Moon_Hoax Moon Hoax] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120310052714/http://wiki.lucho.dreamhosters.com/wiki/Moon_Hoax |date=2012-03-10 }} wiki</ref>, Уйăх çине чăнах аннă пирки иккĕленекенсен проценчĕ Кейсинг кĕнеки тухичченех питĕ пысăк шутланнă. Чи малтанах çак фальсификацие тăрă шыв çине кăларакан статьяна The New York Times хаçатра 1969 çулхи раштавăн 18-мĕшĕнче публикациленĕ. Унта шӳтлĕ Нихăçан та Вĕçеймен Этеме Асăнмалăх Пĕрлĕхĕн пайташĕсем Чикаго барĕнче тĕлпулнине çырса кăтартнă. Тĕлпулура НАСА ĕçтешĕ ĕçкеленĕ юлташĕсене астронавтсем Çĕр çинче хатĕрленнĕ чухне çапса илнĕ фото тата видео кăтартнă. Çав документсем çинчи кадрсем каярах Уйăх çинче ӳкернисемпе пĕрех пулни тӳрех курăннă<ref>[http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F20F12F739581B7493CAA81789D95F4D8685F9 A Moon Landing? What Moon Landing?] // NYTimes.com</ref>. И уже в [[1970]] çулта Дж. Крайни математикăн кĕнеке тухнă<ref>«Did man land on the Moon?» James J. Cranny, Johnson City, Texas, 1970</ref>, çак вара спутник çине аннă факт чăн марринине пĕлтерет. [[Кейсинг Билл|Билл Кейсинг]] хăйĕн кĕнекинче Уйăх каварĕ теорин тĕп аргуменчĕсене палăртнă: * Ун чухне НАСА технологи енĕпе Уйăх çине çына яма пултарайман. * Уйăх çинче çапса илнĕ фото çинче çăлтăрсем çук<ref>{{ref-en}} ''Kaysing'', We Never Went to the Moon, 2002:20,21,22,23,24)</ref>. * Астронавтсен фотоçурхахĕ Уйăх çинче кăнтăрлахи температурăра ирĕлсе каймалла пулнă. * Фотографисем çинче тĕрлĕрен оптика аномалисем пур<ref>(Kaysing 2002:23,25)</ref>. * Вакуумра ялав ялкăшни * Ларнă вырăнĕ тӳрем пулнă, аннă хыççăн кратерсем юлмалла пулнă. [[1996]] çултанпа Уйăх каварĕпе каллех, çав шутра Раççей Федерацинче, интересленме тытăннă. Ун чухнех Уйăх каварĕ пытаракан операци пулнă текен контртеори çуралнă. == Совет Союзĕн ролĕ == Совет Союзĕ американсем Уйăх çине кайса килнине йышăннине ăнланасси «Уйăх каварĕ» теорин аспекчĕсенчен пĕрри шутланать. «Уйăх каварĕ» теорипе пурăнакансем шухăшланипе Совет Союзĕ [[НАСА]] фальсификацисене тăрă шыв çине кăларма фактсем тупайман, агентура разведки кăштах тупнисем каярах килнĕ. Çаплах СССР тата АПШ пулас аферăна пытарма калаçса татăлнă теççĕ. Çак сăлтавăн çакăн пек версисем пур: Совет Союзне «Уйăх каварне» явăçтармалла<ref name="forums">[http://mo---on.narod.ru/ «Американсем нихçан та Уйăх çинче пулман.»]</ref>, [[советсен уйăх программи|хăйĕн Уйăха çаврăнса килес тата Уйăх çине анмалли программăсене]] юлашки утăмсенче чармалла<ref name=autogenerated1>[http://www.supernovum.ru/public/index.php?doc=107 «Лунная гонка — договорная игра?»]</ref>: # СССР аферăна тӳрех тавçăрса илеймен. # СССР ертӳçисем американсене политикăра хĕсме аргумент туяннă (афера пирки тĕнчене каласа кăтартассипе хăратнă)<ref>[http://www.manonmoon.ru/articles/st9.htm Как мог произойти сговор СССР и США по лунной программе (приведён список первоисточников).]</ref>. # Шарламаншăн СССР экономика хутшăнăвĕсенче çăмăллăхсене тивĕçнĕ (Америкнсем тулăна йӳнĕ хакпа сутнă татаГермание нефтьпе газ сутма ирĕк панă. Çав шутрах — советсен пуçлăхĕсене парнесем панă). # Совет Союзĕн ертӳçисем çине АПШ пуçлăхĕсем компромат тупнă. # Юрий Гагарин космослăхра пулман, советсемпе американсем пĕр-пĕринпе шарламăпăр тесе калаçса татăлнă. == Çав. пекех == * [[Халапсене пĕтерекенскерсем (7 сезон)#Ятаркăларăм 104 NASA Уйăх çинче.|Ятаркăларăм № 104 «NASA Уйăх çинче»]] «[[Халапсене пĕтерекенскерсем]]» телекăларăмра * [[Козерог-1 (фильм)]] — «уйăх каварĕ» теорин çăлкуçĕ * [[Омон Ра]] — «тӳнтерле кавар» — [[Пелевин Виктор Олегович|Виктор Пелевинăн]] совет космос каварĕ пирки фантастика повеçĕ. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем|2}} == Вуламалли == === Уйăх каварĕ майлисен ĕçĕсем === * «Американцы на Луне. Великий прорыв или космическая афера?». Автор: Попов, Александр Иванович, Издательство: Вече, Год выпуска: 2009 г., ISBN 978-5-9533-3315-3, Тираж: 5000 экз. * «Как NASA показало Америке Луну». Автор: Ральф Рене, Издательство: НЦ ЭНАС, Год выпуска: 2009 г., ISBN 978-5-93196-921-3, Тираж: 2500 экз. * {{кĕнеке |автор = [[Пернатьев Юрий Сергеевич|Юрий Пернатьев]]. |пай = ч.2: Приключения американцев на Луне |пуçелĕк = «Великие загадки истории» |каçă = |яваплă = ред. С.Силяр |вырăн = Харьков |издательство = Книжный клуб |çул = 2006 |страниц = 416 |isbn = 966-343-411-2 |тираж = 20 000 }} * «ПОПАСТЬ НА ЛУНУ АМЕРИКАНЦЫ НЕ МОГЛИ». Автор: С. Г. Покровский, к.т. н. Статья в журнале «Актуальные проблемы современной науки», номер 5, 2007 г. c.152-166, ISSN 1680—2721. == Каçăсем == === Уйăх каварĕ майлисем === * Аркадий Велюров. [http://www.free-inform.narod.ru/ «ПЕПЕЛАЦЫ» летят на Луну!] * [http://mo---on.narod.ru/ «Американцы никогда не были на Луне»] — изложение аргументации сторонников теории заговора, собранное с различных дискуссий на интернет-форумах. * [http://my-hit.ru/film/3357/online «Тайны века. Обратная сторона луны. Фальсификация полета американцев» ГТРК «Останкино» 2004 год.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721000225/http://my-hit.ru/film/3357/online |date=2011-07-21 }} * ''[[Мухин, Юрий Игнатьевич|Ю. И. Мухин]]''. [http://www.sciteclibrary.ru/rus/catalog/pages/7025.html «Были ли американцы на Луне?»]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ''Вячеслав Капрельянц''. «Пепелацы в Океане Бурь». Харьков: [[2008]] * ''[[Попов, Александр Иванович]]''. [http://www.manonmoon.ru/ «Американцы на Луне, великий прорыв или космическая афера?»] * С. Г. Покровский. [http://www.supernovum.ru/public/index.php?doc=5 «Попасть на Луну американцы не могли»] * David McGowan. [http://www.davesweb.cnchost.com/ "Wagging the Moondoggie"]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} === Уйăх каварĕн альтернативлă версисем === * [http://www.rutv.ru/video.html?tvpreg_id=115243&cid=125&d=0&mid=14 «Луна. Секретная зона»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100125175134/http://www.rutv.ru/video.html?tvpreg_id=115243&cid=125&d=0&mid=14 |date=2010-01-25 }} (Версия о присутствии на Луне внеземных цивилизаций) === Уйăх кавар теорин тиркевĕ === * [http://www.skeptik.net/conspir/moonhoax.htm «Летали ли американцы на Луну?»] — подробный разбор аргументов сторонников теории заговора. * [http://apollofacts.wikidot.com/ Факты программы «Аполлон»] — описание программы «Аполлон» и критика теории заговора. * [http://www.moonhoax.lipi.at/index.htm «Moon hoax or Moon landing?»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090131063245/http://moonhoax.lipi.at/index.htm |date=2009-01-31 }} — подробный разбор аргументов на английском и немецком. * [http://www.starmission.ru/blog/space_expedition/34.html Японское агентство аэрокосмических исследований (JAXA) подтвердило, что американцы были на Луне] * [http://www.starmission.ru/blog/space_expedition/57.html LROC сфотографировал посадочные площадки, следы астронавтов и модули Аполлонов на луне], 17 июля 2009 г. * [https://web.archive.org/web/20100115120244/http://www.izvestia.ru/news/news214621 Индийский спутник доказал первенство американцев в «освоении» Луны], 03.09.09. * [http://news.mail.ru/society/2752355/ Алексей Леонов развеял слухи о том, что американцы не были на Луне] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090723012709/http://news.mail.ru/society/2752355/ |date=2009-07-23 }} 20.07.09. * Расследование корреспондентов «[[Комсомольская правда|Комсомольской правды]]» «Американцы все-таки были на Луне» [http://www.kp.ru/daily/23285/29189/ 27.05.2004 (1)], [http://www.kp.ru/daily/23290/29385/ 03.06.2004 (2)], [http://www.kp.ru/daily/23295/29559/ 10.06.2004 (3)], [http://www.kp.ru/daily/23299/29724/ 17.06.2004 (4)] * [http://www.bbc.co.uk/russian/radio/radio_bbseva/2009/07/090716_bbseva_apollo.shtml Би-Би-Си: «Первый человек на Луне — 40 лет спустя» (Интервью акад. Роальда Сагдеева)] * [http://www.epizodsspace.narod.ru/bibl/raketostr3/obl.html Итоги науки и техники из серии Ракетостроение, том 3.] Шунейко И. И. Пилотируемые полёты на Луну, конструкция и характеристики Saturn V Apollo МОСКВА 1973 {{Уйăх (спутник)}} [[Категори:«Аполлон» программи]] [[Категори:Кавар теорийĕ]] a7rh0z571tpazxgbf45r33x6idkkn9d Сулă 0 26295 874931 792830 2026-06-21T12:48:29Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874931 wikitext text/x-wiki {{Пĕлтерĕшсем|Сулă (пĕлтерĕшсем)}} [[Ӳкерчĕк:Huck_and_jim_on_raft.jpg|thumb|200px|«[[Приключения Гекльберри Финна]]» кĕнекинчи капăрлату çинчи сулă, 1884 ç.]]'''Сулă''' — пĕренесене е хăмăш вуллисене пĕрлештерсе çыхнă шывра çӳремелли конструкци. Яланхилле сулăн анлăшĕпе вăрăммăшĕ çапла 1 : 2 - 3,5. Сулăсен вăтам хăвăртлăхĕ юханшывпа аннă чухне кунне 30—50 çм, аван чухне 100 çм ытла. == Пĕрлехи хыпарсем == == Кăсăк факт == '''Катамара́н''' — ([[тамил чĕлхи|тамил]] ''каттумарам'', рӳррĕн — çыхнă пĕренесем) == Çавăн пекех пăхăр == * [[Честер (карап)|Честер]] == Каçăсем == * http://nikolay-siv.narod.ru/prig.html * [http://citymans.ru/index.php?id=37 Пластик кĕленчисенчен сулăна епле тăвас] * [http://www.rukikryki.ru/oxota/9-kak-sdelat-plot.html Сулă тăватпăр — 3 конструкцисем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100312012347/http://www.rukikryki.ru/oxota/9-kak-sdelat-plot.html |date=2010-03-12 }} * [https://web.archive.org/web/20121016231219/http://hiperton.narod.ru/orelplot.html Хăмпă чăмăрĕсенчен ăталана сулă] [[Категори:Сулăсем тата нумай корпуслă карапсем]] [[Категори:Авăслав карапсем]] [[Категори:Шыв çӳревлĕхĕ]] 6scexbe9fs2ela9f6t9hupegvr7aq77 Тĕнчери халăх йышĕ 0 27140 874936 872342 2026-06-21T14:52:09Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874936 wikitext text/x-wiki '''Тĕнчери халăх йышĕ''' - [[Çĕр (планета)|Çĕр]] çинче пурăнан мĕнпур çын. Ҫӗр ҫинче пурӑнакан ҫынсен шучӗ, пӗтӗмӗшле илсен, ([[2021]] ҫулхи кӑрлач 3) 7 836 525 000 ҫын патне пулать. Пӗтӗм тӗнче банкӗ тӑрӑх, Ҫӗр халӑхӗ 2019 ҫул тӗлне 7,674 миллиарда ҫити пулнӑ. == Нумай халăх йышлĕ патшалăхсем == {| class="wikitable" |- ! Патшалăх !! Халăх йышĕ, млн çын |- | [[Китай]] || 1 340 |- | [[Инди]] || 1 178 |- | [[АПШ]] || 310 |- | [[Индонези]] || 245 |- | [[Бразили]] || 193 |- | [[Пакистан]] || 169 |- | [[Бангладеш]] || 158 |- | [[Нигери]] || 146 |- | [[Раççей]] || 142 |- | [[Япони]] || 127 |} == Вуламалли == *United Nations: Department of Economic and Social Affairs Population Division. World Population to 2300. *Брук С. И. Население мира: Этнодемографический справочник / Отв. ред. д-р ист. наук проф. П. И. Пучков; Рецензент: чл.-корр. АН СССР В. П. Алексеев; Институт этнографии имени Н. Н. Миклухо-Маклая АН СССР. — Изд. 2-е, перераб. и доп. — М.: Наука, 1986. — 832 с. — 78 000 экз. (в пер.) *Капица С. П. Общая теория роста человечества: Сколько людей жило, живёт и будет жить на Земле. М.: Наука, 1999. ISBN 5-02-008299-6 *Коротаев А. В., Малков А. С., Халтурина Д. А. Законы истории. Математическое моделирование развития Мир-Системы. Демография, экономика, культура. — 2-е изд. — M: УРСС, 2007. — ISBN 5-484-00957-X. == Каçăсем == * [http://www.un.org ПНО сайчĕ] * [http://www.worldometers.info/world-population/ Worldometers — real time world statistics] (примерная расчётная численность населения мира в текущий момент) * [http://bse.sci-lib.com/article080201.html Большая советская энциклопедия] * [http://allhint.ru/technics/internet/81-statistika-planeti.html Статистика населения планеты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210412131937/http://allhint.ru/technics/internet/81-statistika-planeti.html |date=2021-04-12 }} * [http://rating.rbc.ru/article.shtml?2007/07/27/31574564 Самые населённые страны к 2050 году] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130607151145/http://rating.rbc.ru/article.shtml?2007/07/27/31574564 |date=2013-06-07 }} // РБК Рейтинг, 27.07.07 * [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html Данные ЦРУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |date=2011-09-27 }} * [http://gtmarket.ru/ratings/population-growth-rate/info Рейтинг стран мира по темпу роста населения ООН] * [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=55&Itemid=1 Биоразнообразие, как и народонаселение, растет по гиперболе] * [http://elementy.ru/lib/430806 Долгосрочные колебания численности населения в исторических обществах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120919224553/http://elementy.ru/lib/430806 |date=2012-09-19 }} [[Категори:Демографи]] [[Категори:Пурăнан халăх]] [[et:Populatsioon]] [[id:Penduduk#Penduduk dunia]] rwc8q0z48pej6ml431hpycg94msfamp Чĕрĕ çынсем тата вилнисем (фильм, 1964) 0 27699 874990 790070 2026-06-22T06:56:26Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874990 wikitext text/x-wiki {{Пĕлтерĕшсем|Чĕрĕ çынсем тата вилнисем}} {{Фильм | ЧăвЯчĕ = Чĕрĕ çынсем тата вилнисем | ОригНаз = Живые и мёртвые | Ӳкерчĕк = Живые и мёртвые (постер фильма).jpg | Жанр = [[Вăрçă фильм|вăрçă]] [[Драма (жанр)|драми]] | Режиссёр = [[Столпер Александр Борисович|Александр Столпер]] | Сценарист = [[Столпер Александр Борисович|Александр Столпер]] | Актёрсем = [[Лавров Кирилл Юрьевич|Кирилл Лавров]] <br />[[Папанов Анатолий Дмитриевич|Анатолий Папанов]] | Композитор = | Оператор = [[Олоновский Николай Владимирович|Николай Олоновский]] | Компани = [[Мосфильм]] | Патшалăх = {{URS}} | Вăхăт = 188 мин. | Çул = 1964 | imdb_id = 0057717 }} '''«Чĕрĕ çынсем тата вилнисем»''' ({{lang-ru|Живые и мёртвые}}) — [[Симонов Константин Михайлович|Константин Симоновăн]] [[Живые и мёртвые (роман)|пĕр ятлă романĕн]] пĕрремĕш пайĕ тăрăх [[Столпер Александр Борисович|Александр Столпер]] режиссёр 1964 çулта хайланă иккĕ сериллĕ илемлĕ совет фильмĕ. Фильм [[Премьера|премьери]] [[1964]] çулхи [[нарăс, 22|нарăсăн 22-мĕшĕнче]] иртнĕ. [[1967]] çулта [[Столпер Александр Борисович|Александр Столпер]] «Чĕрĕ сынсем тата вилнисем» фильмăн тăсăлăвĕ — «[[Тавăру (фильм, 1967)|Тавăру]]» фильма ăсталать<ref>[https://web.archive.org/web/20080508190546/http://www.tvkultura.ru/issue.html?id=64126 Телеканал «Культура». Возмездие]</ref>. == Сюжет == == Рольсенче == * [[Лавров Кирилл Юрьевич|Кирилл Лавров]] — ''Иван Синцов, аслă политрук, çар хаçачĕн корреспонденчĕ'' * [[Папанов Анатолий Дмитриевич|Анатолий Папанов]] — ''Фёдор Фёдорович Серпилин, генерал'' * [[Глазырин Алексей Александрович|Алексей Глазырин]] — ''Алексей Денисович Малинин'' * [[Ефремов Олег Николаевич|Олег Ефремов]] — ''Иванов'' * [[Любецкий Лев Григорьевич|Лев Любецкий]] — ''Шмаков, батальон комиссарĕ'' * [[Крылова Людмила Ивановна|Людмила Крылова]] — ''Татьяна Николаевна Овсянникова, военврач'' * [[Любимова Людмила Сергеевна|Людмила Любимова]] — ''Маша Синцова, тĕп паттăрĕн арăмĕ'' * [[Макаров Василий Иванович|Василий Макаров]] — ''Зайчиков, комбриг'' * [[Хомятов Роман Захарьевич|Роман Хомятов]] — ''Люсин, çар корреспонденчĕ, кĕçĕн политрук'' * [[Высоковский Зиновий Моисеевич|Зиновий Высоковский]] — ''Михаил Вайнштейн, «Известия» хаçачĕн çар фотокорреспонденчĕ, Синцовăн тусĕ'' * [[Пушкарёв Игорь Борисович|Игорь Пушкарёв]] — ''Хорышев, лейтенант, рота командирĕ'' * [[Паулус Владлен Владимирович|Владлен Паулус]] — ''Данилов, майор'' * [[Чирков Борис Петрович|Борис Чирков]] — ''Гаврила Романович Бирюков, инвалид'' * [[Авдюшко Виктор Антонович|Виктор Авдюшко]] — ''Шестаков, старшина, тупă командирĕ'' * [[Табаков Олег Павлович|Олег Табаков]] — ''Крутиков, аслă лейтенант'' * [[Круглый Лев Борисович|Лев Круглый]] — ''Комаров, салтак'' * [[Горелов Владимир Константинович|Владимир Горелов]] — ''лётчик, майор'' * [[Кулик Владимир Алексеевич|Владимир Кулик]] — ''комбат'' * [[Волков Юрий Ильич|Юрий Волков]] — ''Баранов, полковник, çар штабĕн оперативлă уйрăмĕн пуçлăхĕн çумĕ'' * [[Ульянов Михаил Александрович|Михаил Ульянов]] — ''Сергей Филиппович, çарпуç, Вăрçă канашĕн пайташĕ'' * [[Шутов Евгений Ефимович|Евгений Шутов]] — ''милиционер'' * [[Сергеев Николай Васильевич|Николай Сергеев]] — ''Зосима Иванович Попков, Синцовăн кӳрши'' * [[Дубровин Юрий Дмитриевич|Юрий Дубровин]] — ''Пётр Ильич Золотарёв, 2214 çар чаçĕнчи хĕрле армеец'' * [[Муравьёв Владимир Николаевич|Владимир Муравьёв]] — ''хаçат редакторĕ'' * [[Куркина Раиса Семёновна|Раиса Куркина]] — ''Баранова'' * [[Павлова Софья Афиногеновна|Софья Павлова]] — ''Серпилина'' * [[Маренков Владимир Петрович|Владимир Маренков]] — ''Козырев, генерал-лейтенант'' * [[Шибанков Владимир Михайлович|Владимир Шибанков]] * [[Телегина Валентина Петровна|Валентина Телегина]] — ''Паша Куликова акка'' * [[Юрченко Борис Александрович|Борис Юрченко]] — ''Ковальчук, старшина, çапăçуран ялава çăлса илсе тухнăскер'' * [[Глузский Михаил Андреевич|Михаил Глузский]] — ''Орлов, генерал'' * [[Алейникова Арина Петровна|Арина Алейникова]] — ''Лена, Бирюковăн усрав хĕрĕ'' * [[Битюков Борис Валентинович|Борис Битюков]] — ''полковник'' * [[Ардов Борис Викторович|Борис Ардов]] — ''Ёлкин'' * [[Хмара Леонид Иванович|Леонид Хмара]] * [[Маркова Римма Васильевна|Римма Маркова]] * [[Самойлов Евгений Валерианович|Евгений Самойлов]] — ''эпизод'' * [[Савкин Иван Иванович|Иван Савкин]] — ''Зотов, аслă политрук'' * [[О.Якушев]] — ''эпизод'' * [[Михаил Воробьёв (актёр)|Михаил Воробьёв]] — ''эпизод'' * [[Ю.Веревкин]] — ''эпизод'' * [[Соколова Любовь Сергеевна|Любовь Соколова]] — ''фельдшер'' * [[Высоцкий Владимир Семёнович|Владимир Высоцкий]] — ''хавас салтак'' * [[Будницкая Алла Зиновьевна|Алла Будницкая]] — ''Машăн юлташ хĕрĕ'' * [[Фричинский Лев Михайлович|Лев Фричинский]] — ''эпизод'' * [[Пицек Владимир Кондратьевич|Владимир Пицек]] — ''лакăма кĕрсе ларнă машинăн водителĕ'' == Пултарулăх ушкăнĕ == * Сценари авторĕ: [[Столпер Александр Борисович|Александр Столпер]] * Режиссёр: [[Столпер Александр Борисович|Александр Столпер]] * Оператор: [[Олоновский Николай Владимирович|Николай Олоновский]] * Ӳкерçĕ: [[Волков Стален Никандрович|Стален Волков]] * Сасă оператор: [[Вячеслав Лещев]] * Костюмер: [[Ганевская Ганна Владимировна|Ганна Ганевская]] * Гримёр: [[М.Маслова]] == Парнесем == [[File:Russia-2001-stamp-Anatoli Papanov.jpg|220px|right|thumb|2001 çулхи раççей маркки. Анатолий Папанов «Чĕрĕ çынсем тата вилнисем»]] == Фильмри персонажсен прототипĕсем == * «[[Известия (хаçат)|Известия]]» фотокорреспонденчĕ ''Мишка Вайнштейнăн'' прототипĕ [[1942]] çулхи çу уйăхĕнче «[[Барвенков хуранĕ]]нче» пуçне хунă К. Симоновăн фронтри тусĕ, «[[Красная звезда (хаçат)|Красная звезда]]» хаçатăн вăрçă корреспонденчĕ Михаил Бернштейн шутланать.<ref>''[[Константин Симонов]].'' «Записки молодого человека. Воспоминания.» М, «Молодая гвардия», 1966</ref> == Кăсăк фактсем== * Фильм персонажĕсем темиçе хутчен [[Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи]] умĕнхи çар ертӳлĕхне [[1037 çулхи репрессисем|репрессилени]] пирки асăнаççĕ. Сăмахран, генерал Серпилин тĕрмере пулни пирки калать. * Ăнăçлă кадр тăвас тесе [[Улатимĕр облаçĕ]]нчи [[Батыево]] ялĕнчи [[XIX ĕмер]]ти чиркĕве сирпĕтнĕ. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://www.kino-teatr.ru/kino/movie/sov/2237/annot/ Фильм КиноТеатр. Ру сайтĕнче] [[Категори:СССР драма-фильмĕсем]] [[Категори:Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи пирки фильмсем]] [[Категори:Мосфильм]] [[Категори:Александр Столпер фильмĕсем]] [[Категори:1964 çулхи СССР фильмĕсем]] oro1se6etohljfeia2qxnecr2mp91rg Хуттăр 0 28781 874986 785710 2026-06-22T04:36:39Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874986 wikitext text/x-wiki {{урăх пĕлтерĕшсем}} [[File:KonstantinKryzhitsky HutorVMalorossii 1884.jpg|thumb|right|250px|[[Крыжицкий Константин Яковлевич|К. Я. Крыжицкий]]. ''Кĕçĕн Раççейри хутор'', [[1884]]]] '''Хуттăр''' (''нум. хис. хуттăрсем'') — питĕ пĕчĕк [[пурăнакан вырăн]]; уйăрăлнă хуçалăхлă [[кил йăви]].<ref>[http://www.ozhegov.su/word_s-113949.html Толковый словарь Ожегова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120302201847/http://www.ozhegov.su/word_s-113949.html |date=2012-03-02 }}</ref> Аслăланса пынă çем [[ял]], [[чиркӳ ялĕ]] т. ыт. пулса тăрать, çапах та ятĕнче «хутор» сăмах юлма пултарать. [[Эстони]]ре хуторлă пурăнакан вырăнсене [[Мыза (пурăнакан вырăн тĕсĕ)|мызсем]] ({{lang-et|mõis}}) тенĕ; çак термин [[Ленинград облаçĕ]]нче те (малтан [[Ингерманланди]] территорийĕ шутланнă) тĕл пулнă. Польшăра тата вăта тата тухăç Европăра [[фольварк]] терминпа усă кураççĕ. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Çавăн пекех пăхăр == * [[Пурăнакан тăрăх]] == Каçăсем == * [http://netiquette.narod.ru/d/f9/p97068.html Хутор сăмахĕн пĕлтерĕшĕ] {{Пурăнан вырăнсем}} {{Урам тĕсĕсем}} [[Категори:Пурăнан вырăнсем]] [[Категори:Ял таврашĕ]] dmqkdyd9g7ozsddufoflvsc9df7yzjc Улăх Мари Википедийĕ 0 28965 874965 560553 2026-06-21T21:48:37Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874965 wikitext text/x-wiki {{Википеди уйрăмĕ | код = mhr | ячĕ = Улăх Мари Википедийĕ | тăван ячĕ = Олык Марий Википедий | чĕлхе = [[Мари чĕлхи|Улăх Мари]] | ĕçе пуçланă вăхăт = [[утă, 9]] - [[2009]] ç. }} '''Улăх Мари Википе́дийĕ''' — улăх мари виçиллĕ [[мари чĕлхи]]ллĕ [[Википеди]]н уйрăмĕ. Улăх Мари Википедин ĕç-хĕлне [[Мари патшалăх университечĕ|МарПУ]] суденчĕсем хастар хутшăнаççĕ<ref>[http://www.encyclopedia.ru/news/enc/detail/43920/ Студенты Института финно-угроведения МарГУ пополнят марийскую Википедию (19.10.2011)]</ref>. == Статистика == * Нарăс, 7 - 2011 — 1500 статья * Пуш, 8 - 2011 — 1600 статья * Ака, 13 - 2011 — 2000 статья == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://mhr.wikipedia.org Улăх Мари Википедийĕ] * [http://mariuver.wordpress.com/2009/07/25/mari-wikipedia/ Утверждена Марийская версия Википедии. MariUver] * [http://www.mari-el.name/2009/09/07/marijj-vikipedijj-marijjskaja-vikipedija.html Марий Википедий. Мари Википедийĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110610013147/http://www.mari-el.name/2009/09/07/marijj-vikipedijj-marijjskaja-vikipedija.html |date=2011-06-10 }} {{Финн-укăр Википедисем}} {{Википедисем 1000-10000}} {{Раççей Википедисем}} [[Категори:Википеди уйрăмĕсем]] [[Категори:Марисем|Википеди]] 6hss2oftf83eyn2ryhpa8e7nayq2acy Тухăç (кӳлĕ) 0 49220 874961 855532 2026-06-21T20:39:35Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874961 wikitext text/x-wiki {{Кӳлĕ|Ячĕ = Тухăç |Нацилле ячĕ = |Ӳкерчĕк = Lake Vostok Sat Photo 2.jpg | Ӳкерчĕке алпусни = |Ӳкерчĕк анлăшĕ = |Координатсем = 78/ 28//S/ 106/ 48/ /E |CoordScale = 1000000 |Масштаб= |Патшалăх = Антарктида |Регион= |Район= |Тинĕс шайĕнчи çӳллĕшĕ= |Тăршшĕ= 250 |Анлăшĕ = 50 |Лаптăкĕ= 15500 |Калăпăш= 6343 |Çыран хĕрри тăршшĕ= 1010 |Чи пысăк тарăнăш=0 |Вăтам тарăнăш = |Минераллав тĕсĕ= |Тăварлăх = |Янкăрлăх = |Шыв пухăмĕн лаптăкĕ = |Кĕрекен юханшывсем= |Тухакан юханшыв= |Commmons = Lake Vostok |Позици картти= |Позици картти 1 =/ }} [[Ӳкерчĕк :Lake Vostok Sat Photo color.jpg|300px|thumb|[[NASA]] ӳкерчĕкĕ)]] '''Тухăç''' - Антарктида территоринчи чи пысăк пăр айĕнчи кӳлĕ<ref>[http://abcnews.go.com/Technology/lake-vostok-russian-drillers-antarctica-claim-success-reaching/story?id=15538105 Lake Vostok: Russian Scientists Claim Success in Antarctic]</ref><ref name="bbc.co.uk">[http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-12275979 Lake Vostok drilling in Antarctic 'running out of time' By Katia Moskvitch Science reporter, BBC News]</ref><ref name="news.discovery.com">[http://news.discovery.com/earth/they-did-it-curent-status-on-russian-lake-vostok-120206.htm They Did It! Russians Expose Lake Vostok Secrets Feb 6, 2012 // by Christina Reed ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140817072835/http://news.discovery.com/earth/they-did-it-curent-status-on-russian-lake-vostok-120206.htm |date=August 17, 2014 }}</ref><ref name="usnews.com">[http://www.usnews.com/news/articles/2012/10/19/first-lake-vostok-samples-lifeless-but-american-scientist-says-thats-not-conclusive First Lake Vostok Samples 'Lifeless,' But American Scientist Says That’s Not Conclusive By Jason Koebler October 19, 2012]</ref><ref name="news.nationalgeographic.com">[http://news.nationalgeographic.com/news/2012/02/120208-russians-lake-vostok-antarctica-drilling-science/ Russian Scientists Breach Antarctica’s Lake Vostok—Confirmed]</ref>. Лаптăкĕ 15500 кв. км, калăпăшĕ 6343 кубла километр. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [[n:Российские учёные достигли озера Восток в Антарктиде|Российские учёные достигли озера Восток в Антарктиде]] * [[n:Российские учёные взяли пробу воды из озера Восток|Российские учёные взяли пробу воды из озера Восток]] * [[n:Российские учёные опровергли заявление об открытии новой формы жизни в антарктическом озере Восток|Российские учёные опровергли заявление об открытии новой формы жизни в антарктическом озере Восток]] }} {{refbegin}} * [http://www.intuit.ru/video/26/ Видео: Открытие подледного озера Восток как крупнейшее географическое открытие прошлого века. Лектор: А. П. Капица (2009)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090630141957/http://www.intuit.ru/video/26/ |date=2009-06-30 }} * [http://www.vokrugsveta.ru/publishing/vs/archives/?item_id=325 Озеро Восток] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070107165313/http://www.vokrugsveta.ru/publishing/vs/archives/?item_id=325 |date=2007-01-07 }} в журнале «Вокруг света» * [http://www.ldeo.columbia.edu/vostok/Report.pdf Отчёт конференции по озеру Восток, 1998] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000818171850/http://www.ldeo.columbia.edu/vostok/Report.pdf |date=2000-08-18 }} * [http://salegos-scar.montana.edu/docs/Literature.htm Subglacial Lake Literature] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050307224233/http://salegos-scar.montana.edu/docs/literature.htm |date=2005-03-07 }} * [http://www.nvspb.ru/stories/vostok-delo-tolstoe-44384 Восток — дело толстое. В Антарктиде закончен очередной этап уникального бурения подледного озера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130527015803/http://www.nvspb.ru/stories/vostok-delo-tolstoe-44384 |date=2013-05-27 }} * [http://ice-snow.igras.ru/index.php?r=325&id=1955 С. В. Попов, В. Н. Масолов, В. В. Лукин. Озеро Восток, Восточная Антарктида: мощность ледника, глубина озера, подлёдный и коренной рельеф.] * [http://elementy.ru/lib/431317 С. Сысоев. Восток — дело тонкое. «Популярная механика» № 3, 2011] * [http://www.bbc.co.uk/russian/radio/radio_bbseva/2011/01/110113_bbseva_vost.shtml Интервью гляциолога 56-й РАЭ ст. Восток А. Екайкина Севе Новгородцеву] * [http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/325/ ''В. М. Котляков.'' В ста метрах от тайны (об антарктическом подлёдном озере Восток). «Вокруг света», № 2 (2761). Февраль 2004] * [http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=41&Itemid= Константин Гурдин. Подлёдное время. «Аргументы Недели», 25 августа 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120524113525/http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=41&Itemid= |date=2012-05-24 }} * [http://tvroscosmos.ru/frm/vestidata/2012/vesti11_02_12_1.php Планета «Восток»] Сюжет [[Телестудия Роскосмоса|телестудии Роскосмоса]]. 2012 год. * [http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=561:2012-02-12-04-44-38&catid=17:2011-02-24-10-44-05 Зотиков И. А. Антарктический феномен — озеро Восток. «Природа», № 2, 2000 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181205103405/http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=561:2012-02-12-04-44-38&catid=17:2011-02-24-10-44-05 |date=2018-12-05 }} * [http://tvroscosmos.ru/frm/Galaxy/2012/rk4.php На пороге открытий. Озеро «Восток».] Видео телестудии Роскосмоса. 2012 год. * [http://elementy.ru/news/431801 Озеро Восток и его обитатели] {{refend}} {{hydro-stub}} {{Тĕрĕслемен кӳлĕ}} [[Категори:Кӳлĕсем алфавитпа]] [[Категори:Антарктида кӳллисем]] jiu0h9m59p51c4k0rezho6pexbuovvs Сплин (ушкăн) 0 51269 874929 845622 2026-06-21T12:02:31Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874929 wikitext text/x-wiki {{Мусăк ушкăнĕ |Ячĕ = Сплин |Çулсем = [[1994]] — хальхи кунсем |Патшалăх = Раççей |Хула = [[Санкт-Петербург]] |Фото = |Фото_анлăшĕ = 250px |Жанрсем = [[вырăс рокĕ]]<br />[[поп-рок]]<br />[[альтернативный рок]]<br />[[инди-рок]] |Урăх проектсем = [[СЕtИ]], [[Эдипов комплекс (ушкăн)|Эдипов Комплекс]] |Лейбл = |Йыш = [[Васильев Александр Георгиевич|Александр Васильев]]<br />[[Ростовский Николай Евгеньевич|Николай Ростовский]]<br />[[Сергеев Вадим Петрович|Вадим Сергеев]]<br />[[Мещеряков Алексей Александрович|Алексей Мещеряков]]<br />[[Кунин Дмитрий|Дмитрий Кунин]] |Бывшие_участники = [[Морозов Александр (мусăкçă)|Александр Морозов]]<br />[[Березовский Станислав Валерьевич|Стас Березовский]]<br />[[Лысов Николай|Николай Лысов]]<br />[[Николенко Ян Юрьевич|Ян Николенко]]<br />[[Наветный Сергей Владимирович|Сергей Наветный]]<br /> [[Ярослав Преображенский]] |Сайт = [http://splean.ru официаллă сайт] }} {{пĕлтерĕшсем}} '''«Сплин»''' ({{lang-en|spleen}} — меланхоли, тунсăх, хандра<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/spleen Spleen | Define Spleen at Dictionary.com]</ref><ref>[http://lingvopro.abbyyonline.com/ru/Translate/en-ru/spleen ABBYY Lingvo Online Dictionary]{{Ĕçлемен каçă|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>) — [[Санкт-Петербург]]ри [[раççей]] [[рок-ушкăн]]ĕ. Пĕрмайхи лидерĕ — [[Васильев Александр Георгиевич|Александр Васильев]]. Ушкăнăн çуралнă кунĕ — [[1994]] çулхи [[çу, 27|çăвăн 27-мĕшĕ]]. == Кун-çулĕ == == Вуламалли == * {{КЕКРРМ|2009|456—460}} == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * {{commonscat-inline|Spleen (band)}} * [http://www.splean.ru Официаллă сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080913154946/http://www.splean.ru/ |date=2008-09-13 }} * [http://www.splean.ru/root/discogr Дискографи, официаллă сайт çинче] * [http://splin-music.ru Неофициальный сайт группы «Сплин» и Александра Васильева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210127143033/http://splin-music.ru/ |date=2021-01-27 }} * {{LJ-community|ru_splean}} * [http://www.spleanbest.ru/ Неофициальный сайт «Пластмассовая жизнь»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141030153130/http://www.spleanbest.ru/ |date=2014-10-30 }} * {{last.fm}} * {{music.yandex|161243}} * {{москва.фм}} * {{youtube.com|spleanmasterskaya}} * {{facebook|spleanru}} * {{twitter|spleanru}} {{Сплин}} [[Категори:Сплин]] [[Категори:Раççей рок-ушкăнĕсем]] [[Категори:Поп-рок ушкăнĕсем]] [[Категори:Инди-рок-ушкăнсем]] g1lkle9f62aj2zllcb1f077j0s1kyyk Чероки 0 55212 874992 871244 2026-06-22T07:36:56Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874992 wikitext text/x-wiki {{Пĕлтерĕшсем|Чероки (пĕлтерĕшсем)}} {{Халăх | ячĕ = Чероки | ӳкерчĕк = [[File:Cherokees.jpg|none|250px]] | анлăшĕ = | алпусни = Чероки портречĕсем | тăван ят = | йышĕ = 299 862 | вырнаçăвĕ = {{Ялав|Оклахома}}'''[[Оклахома]]''' <br />{{Ялав|Çурçĕр Каролина}}'''[[Çурçĕр Каролина]]''' <br />{{Ялав|Арканзас}}'''[[Арканзас]]''' <br />{{Ялав|Алабама}}'''[[Алабама]]''' <br />{{Ялав|Миссури}}'''[[Миссури (штат)|Миссури]]''' | çухалнă = | архкультура = | чĕлхе = [[Чероки (чĕлхе)|чероки]], [[акăлчан чĕлхи|акăлчан]] | расă = [[американ евĕр расă|американ евĕррисем]] | тĕн = [[христианлăх]], [[анимизм]], [[тĕп американсен чиркĕвĕ]] | тăван = | кĕрет = | унăн шутĕнче = | пулса тухни = }} '''Черо́ки''' ({{lang-chr|ᏣᎳᎩ}}, {{lang-en|Cherokee}}) — [[Çурçĕр Америка|Çурçĕр Америкăри]] [[индей йăхĕ|индей]] халăхĕ. == Кун-çулĕ == [[File:Great seal of the cherokee nation.svg|thumb|left|Чероки пичечĕ]] [[File:Flag of the Cherokee Nation.svg|thumb|Чероки ялавĕ]] Тахçан-тахçан чероки хальхи [[Теннеси]]пе [[Çурçĕр Каролина]] штачĕсем çĕрĕсенчи кăнтăр [[Аппалачи]]н иккĕ тăвайкинче пурăннă. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Вуламалли == * Evans, E. Raymond. «Notable Persons in Cherokee History: Dragging Canoe». ''Journal of Cherokee Studies, Vol. 2, No. 2'', pp. 176–189. (Cherokee: Museum of the Cherokee Indian, 1977). * Finger, John R. ''Cherokee Americans: The Eastern Band of Cherokees in the 20th Century''. Knoxville: University of Tennessee Press, 1991. ISBN 0-8032-6879-3. * Glenn, Eddie. [http://www.tahlequahdailypress.com/cnhi/tahlequahdailypress/features/local_story_006134311.html?keyword=secondarystory «A league of nations?»]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070823053958/http://www.tahlequahdailypress.com/cnhi/tahlequahdailypress/features/local_story_006134311.html?keyword=secondarystory |date=2007-08-23 }} ''Tahlequah Daily Press''. January 6, 2006 (Accessed May 24, 2007) * Halliburton, R., jr.: ''Red over Black — Black Slavery among the Cherokee Indians'', Greenwood Press, Westport, Connecticut 1977 ISBN 0-8371-9034-7 * Irwin, L, «Cherokee Healing: Myth, Dreams, and Medicine.» ''American Indian Quarterly''. Vol. 16, 2, 1992, p. 237. * Perdue, Theda. «Clan and Court: Another Look at the Early Cherokee Republic.» ''American Indian Quarterly''. Vol. 24, 4, 2000, p. 562. * Perdue, Theda. ''Cherokee women: gender and culture change, 1700—1835.'' Lincoln: University of Nebraska Press, 1999. ISBN 978-0-8032-8760-0. * Pierpoint, Mary. [http://www.indiancountrytoday.com/archive/28197994.html «Unrecognized Cherokee claims cause problems for nation.»] ''Indian Country Today''. August 16, 2000 (Accessed May 16, 2007). * Sturtevant, William C., <span name="mcb_s" id="multishop130" style="overflow:hidden; zoom:1; display:inline; margin: 0px; padding: 0px;" class="wbc_wrapped_word">general editor and</span> Raymond D. Fogelson, volume editor. ''Handbook of North American Indians: Southeast.'' Volume 14. Washington DC: Smithsonian Institution, 2004. ISBN 0-16-072300-0. * Wishart, David M. «Evidence of Sur<span name="mcb_s" id="multishop129" style="overflow:hidden; zoom:1; display:inline; margin: 0px; padding: 0px;" class="wbc_wrapped_word">plus Production in</span> the Cherokee Nation Prior to Removal.» ''Journal of Economic History''. Vol. 55, 1, 1995, p. 120. * Youngblood, Wayne L. ''Cherokee: People of the Written Word.'' Edison, NJ: Chartwell Books, 2008. ISBN 978-0-7858-2398-8. * Doublass, Robert Sydney. «History of Southeast Missouri», 1992, pp. 32–45 * Rollings, Willard H. «The Osage: An Ethnohistorical Study of Hegemony on the Prairie-Plains.» (University of Missouri Press, 1992) == Каçăсем == {{Interwiki|code=chr|ᎤᎵᎮᎵᏍᏗ||чероки}} * [http://www.cherokee.org Cherokee Nation], official site * [http://www.nc-cherokee.com/ Eastern Band of Cherokee Indians] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119115031/http://www.nc-cherokee.com/ |date=2012-01-19 }}, official site * [http://www.unitedkeetoowahband.org/ United Keetoowah Band of Cherokee Indians] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201023104950/http://www.unitedkeetoowahband.org/ |date=2020-10-23 }}, official site * [http://www.cherokeemuseum.org/ Museum of the Cherokee Indian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207070518/http://cherokeemuseum.org/ |date=2009-02-07 }}, Cherokee, NC * [http://www.cherokeeheritage.org/ Cherokee Heritage Center], Park Hill, OK * [http://siris-collections.si.edu/search/results.jsp?q=Cherokee Smithsonian Institution — Cherokee photos and documents] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100202031303/http://siris-collections.si.edu/search/results.jsp?q=Cherokee |date=2010-02-02 }} * [http://www.cherokeeregistry/ Historical Sound Files of Cherokee Stomp Dance]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.cherokeeregistry/ Cherokee Heritage Documentation Center — Genealogy and Culture]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/C/CH014.html Cherokee article] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141008143521/http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/C/CH014.html |date=2014-10-08 }}, Oklahoma Historical Society Encyclopedia of Oklahoma History and Culture * [http://wiki.familysearch.org/en/Cherokee_Indians Cherokee Indians]{{Ĕçлемен каçă|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} in FamilySearch Research Wiki for genealogists * [http://lb.ua/news/2011/06/28/103412_Indeytsi_cheroki_vibrali_sebe_novo.html Индейцы чероки выбрали себе нового вождя] {{ЭСБЕ}} [[Категори:Чероки|*]] [[Категори:Оклахома индейĕсем]] dqguorbwuuq5ambj977nzkxvswh4s68 Шафаревич Игорь Ростиславович 0 61839 874996 768456 2026-06-22T09:25:04Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874996 wikitext text/x-wiki {{Ăсчах |Ят = Шафаревич Игорь Ростиславович |Тăван ят = |Ӳкерчĕк = Igor Shafarevich.jpeg |Анлăшĕ = 260px |Ӳкерчĕке ăнлантарни = |Алпусни = |Çуралнă вăхăт = {{ÇуралнăВăхăт|03|06|1923}} |Çуралнă вырăн ={{ÇуралнăВырăн|Житомир|Житомирте}} |Вилнĕ вăхăт = |Вилнĕ вырăн = |Гражданлăх = СССР |Ăслăх сфери = [[математика]] |Ĕçлев вырăнĕ = [[МИАН]], [[Мускав патшалăх М. В. Ломоносов ячĕллĕ университечĕ|МПУ]] |Ăсчах степенĕ=физико-математика ăслăхĕсен тухтăрĕ |Ăсчах хисепĕ = РĂА пайташĕ |Альма-матер = [[Мускав патшалăх М. В. Ломоносов ячĕллĕ университечĕ|МПУ]] |Ăслăх ертӳçи = [[Делоне Борис Николаевич|Б. Н. Делоне]] |Паллă вĕренекенсем = [[Голод Евгений Соломонович|Е. С. Голод]], [[Кострикин Алексей Иванович|А. И. Кострикин]], [[Манин Юрий Иванович|Ю. И. Манин]], [[Паршин Алексей Николаевич|А. Н. Паршин]], [[Тюрин Андрей Николаевич|А. Н. Тюрин]] |Паллă = математик, диссидент |Чыславсемпе парнесем = {{{!}} {{!}}{{Ленин парни|1959}} {{!}}} |Сайт =http://www.mi.ras.ru/~shafarev/ }} ''' Игорь Ростиславович Шафаревич ''' – (03.06.1923, Житомир) - совет тата раççей [[математика|математикĕ]], физико-математика ăслăхĕсен тухтăрĕ, профессор, РĂА пайташĕ<ref>[http://shafarevich.voskres.ru/index.htm Игорю Ростиславовичу Шафаревичу — 80 лет!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120620113238/http://shafarevich.voskres.ru/index.htm |date=2012-06-20 }} — «Русское Воскресение»</ref><ref>{{РĂА ĕçтешĕ|46863|И. Р. Шафаревича}}</ref>. Тĕп ĕçĕсем [[алгебра]], [[хисепсен теорийĕ]] тата [[алгебра геометрийĕ|алгебра геометрийĕпе]] çыхăннă. Тата [[диссидент]], [[публицист]], [[пĕрлĕх ĕçченĕ]] пек паллă. ==Ĕçĕсем== == Публицистика == Математик кăна мар, [[Публицистика|публицист]], пĕрлĕх ĕçченĕ тата истори-философи ĕçĕсен авторĕ: * «[[Социализм как явление мировой истории]]», 1974 год * «Русофобия», 1982 год * «Две дороги — к одному обрыву», 1989 год * «Русофобия: десять лет спустя», 1991 год * «Россия и мировая катастрофа» * «Духовные основы российского кризиса XX века», 2001 год * «Трёхтысячелетняя загадка (История еврейства из перспективы современной России)», 2002 год * «Будущее России», 2005 год * «Русский народ в битве цивилизаций», 2011 год ===Ĕçĕсен пуххисем === * Collected mathematical papers. (Ed. [[Артин, Майкл|M. Artin]], [[Тейт, Джон Торренс|J. Tate]].) — Berlin: Springer-Verlag, 1988. (784 p.) * Собрание сочинений: В 3 т.<ref>Первые два тома содержат нематематические работы, третий том (в двух книгах) — математические работы автора.</ref> — М.: «Феникс», 1994 + М.: АОЗТ «Прима В», 1996. * [http://www.rusinst.ru/articletext.asp?rzd=2&id=7726&tm=34 Полное собрание сочинений: В 6 т.] — М.: Институт русской цивилизации, 2014. (3983 стр.) Нихăшне те чăвашла куçарса пичетлесе е урăхла майпа кăларман. === Математика ĕçĕсем === {{Hider| title = Çавăн пекех публикацисем: [http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&personid=8828 Math-Net.ru] и [http://www.mi.ras.ru/~shafarev/publ.html МИАН]| hidden = 1| title-style = text-align: left; | content-style = text-align: left; | content = * [http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&jrnid=sm&paperid=5872&option_lang=rus Общий закон взаимности.] — Матем. сб., 1950, том 26(68), номер 1, страницы 113–146 * [http://math.ru/lib/plm/15 О решении уравнений высших степеней (метод Штурма)] (совместно с [[Голод, Евгений Соломонович|Е. С. Голодом]]). — М.: Гостехиздат, 1954, 24 с. Нем. пер.: VEB Deutscher Verlag der Wiss., Berlin, 1956. * О башне полей классов. — М.: 1964, 16 с. * Теория чисел (совместно с [[Боревич, Зенон Иванович|З. И. Боревичем]]). — М.: Наука, 1964. *: Нем. пер.: Basel; Stuttgart: Birkhäuser Verlag, 1966. *: Англ.: New York; London: Acad. Press, 1966. *: Фр.: Paris: Gauthier-Villars, 1967. *: Япон.: Tokyo: Joshioka Shoten, 1971. * Lectures on minimal models and birational transformations of two-dimensional schemes. — Bombay: Tata Inst. Fund. Res., 1966. * Алгебраическая геометрия. — М.: Изд-во МГУ, 1968. * [http://lib.mexmat.ru/books/46942 Дзета-функция.] — М.: Изд-во МГУ, 1969. * Основы алгебраической геометрии. — М.: Наука, 1971. *: Нем. пер.: Berlin: Dtsch. Verl. Wiss., 1972. *: Англ.: Grundlehren Math. Wiss. Bd. 213. Berlin; Heidelberg; New York, 1974. *: Румын.: Bucharesti: Stiint. encicl., 1976. * Теория чисел (совместно с [[Боревич, Зенон Иванович|З. И. Боревичем]]). — 2-е изд. — М.: Наука, 1972. * Геометрии и группы (совместно с В. В. Никулиным). — М.: Наука, 1983. *: Англ. пер.: Berlin, Heidelberg, New York: [[Springer Science+Business Media|Springer-Verlag]], 1987. *: Япон.: Tokyo: Springer-Verlag, 1993. * Теория чисел (совместно с [[Боревич, Зенон Иванович|З. И. Боревичем]]). — 3-е изд. — М.: Наука, 1985. * [http://www.mathnet.ru/php/getFT.phtml?jrnid=intf&paperid=69&what=fullt&option_lang=rus Основные понятия алгебры. — М.: ВИНИТИ, 1986. Соврем. пробл. мат. Фундаментальные направления. Т. 11. Алгебра-1.] *: Англ. пер.: Algebra I. Basic notions of algebra. Encyclopaedia of Mathematical Sciences, 11, 1990. * Основы алгебраической геометрии. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Наука, 1988. *: Англ. пер.: Basic algebraic geometry, Springer-Verlag, Berlin, 1994. * Основные понятия алгебры. — 2-е изд., испр. и доп. — М., Ижевск: РХД, 2001. ISBN 5-89806-022-7, ISBN 5-93972-097-8. * Discourses on algebra. — Universitext, Springer-Verlag, Berlin, 2003, ISBN 3-540-42253-6. * Избранные главы алгебры: Учеб. пособие для школьников. — М.: Журн. «Математическое образование», 2000. (377 с.) * Основы алгебраической геометрии. — 3-е изд., испр. и доп. — М.: Изд-во [[Московский центр непрерывного математического образования|МЦНМО]], 2007, 589 с. ISBN 978-5-94057-085-1. *: Англ. пер.: *: [http://link.springer.com/book/10.1007/978-3-642-37956-7 Basic Algebraic Geometry 1: Varieties in Projective Space (3rd edition)]. — Springer-Verlag, Berlin, 2013, ISBN 978-3-642-37955-0. *: [http://link.springer.com/book/10.1007/978-3-642-38010-5 Basic Algebraic Geometry 2: Schemes and Complex Manifolds (3rd edition)]. — Springer-Verlag, Berlin, 2013, ISBN 978-3-642-38009-9. * Линейная алгебра и геометрия (совместно с А. О. Ремизовым). — М.: [[Физматлит]], 2009, 511 с. ISBN 978-5-9221-1139-3. *: Англ. пер.: [http://link.springer.com/book/10.1007/978-3-642-30994-6 Linear Algebra and Geometry]. — Springer-Verlag, Berlin, 2013, ISBN 978-3-642-30993-9. * Линейная алгебра и геометрия (совместно с А. О. Ремизовым). — 2-е изд., испр. и доп. — М.: Изд-во «Институт компьютерных исследований», 2014, 553 с. ISBN 978-5-4344-0218-7. }} === Математикăпа çыханманнисем === {{Hider| title = Текстсене [http://shafarevich.voskres.ru «Русское Воскресение»] сайтĕнче тупма пулать| hidden = 1| title-style = text-align: left; | content-style = text-align: left; | content = * [[Социализм как явление мировой истории]]. — Париж: [[ИМКА-Пресс|YMCA-Press]], 1977. ISBN 5-699-04186-9 * Есть ли у России будущее? — М.: [[Советский писатель (издательство)|Советский писатель]], 1991. 558 с. ISBN 5-265-01844-1 * Русский народ на переломе тысячелетий. Бег наперегонки со смертью. — М.: Русская идея, 2000, 400 с. ISBN 5-89097-032-1. * Духовные основы российского кризиса XX века. — М.: Издание [[Сретенский монастырь (Москва)|Сретенского монастыря]], 2001. * Трёхтысячелетняя загадка. История еврейства и перспективы современной России. — СПб.: Библиополис. 2002. ISBN 5-94542-023-9 * Трёхтысячелетняя загадка: Тайная история еврейства. М.: [[Алгоритм (издательство)|Алгоритм]], 2011. 432 с. — (Тайная история человечества). 3000 экз., ISBN 978-5-4320-0056-9 * Две дороги — к одному обрыву. — М.: [[Айрис-Пресс]], 2003, 448 с. ISBN 5-8112-0273-3. * Записки русского экстремиста. — М.: Алгоритм, [[Эксмо]], 2004, 320 с. ISBN 5-699-06296-3. * Русофобия. — М.: Эксмо, 2005, 352 с. ISBN 5-699-12332-6; — М.: Алгоритм, 2011. 272 с. ISBN 978-5-4320-0048-4. * Зачем России Запад? — М.: Эксмо, 2005, 352 с. ISBN 5-699-12786-0. * Русский вопрос. — М.: Эксмо, 2009, 992 с. ISBN 978-5-699-31878-0. * Мы и они. — М.: Алгоритм, Эксмо, 2010, 480 с. ISBN 978-5-699-39479-1. * Русский народ в битве цивилизаций. — М.: [[Институт русской цивилизации]], 2011, 934 с. ISBN 978-5-902725-62-6. *: 2-е изд.: М.: Институт русской цивилизации, Родная страна, 2012. 936 с., ISBN 978-5-4261-0010-7 * Трёхтысячелетняя загадка: История еврейского вопроса. — М.: Алгоритм, 2013. — 432 с. — (Иго иудейское). 2000 экз., ISBN 978-5-4438-0464-4 }} ==Каçăсем== {{Commons|}} * {{РĂА ĕçтешĕ|46863|Игорь Ростиславович Шафаревич}} * [http://www.mi.ras.ru/~shafarev/ Страница на сайте МИАН (биография, ученики, математические труды)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130102142731/http://www.mi.ras.ru/~shafarev/ |date=2013-01-02 }} * [http://shafarevich.voskres.ru/ Собрание нематематических трудов И. Р. Шафаревича] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070305163523/http://shafarevich.voskres.ru/ |date=2007-03-05 }} * [http://www.mathnet.ru/php/getFT.phtml?jrnid=rm&paperid=2234&what=fullt&option_lang=rus Игорь Ростиславович Шафаревич (к шестидесятилетию со дня рождения)]{{Ĕçлемен каçă|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.springer.com/new+%26+forthcoming+titles+(default)/book/978-3-0348-0214-7 ''Berglund, Krista''. The Vexing Case of Igor Shafarevich, a Russian Political Thinker], изд. Springer Basel, 2012 {{ref-en}} * [http://owpdb.mfo.de/person_detail?id=3800 Подборка фотографий] из {{не переведено 5|Обервольфах (научный центр)|научного центра Обервольфах||Mathematical Research Institute of Oberwolfach}} === Статьясем тата интервью === * Сборник статей [http://www.vehi.net/samizdat/izpodglyb/index.html «Из-под глыб»], изд. YMCA-Press, Paris, 1974. * [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/NATURE/VV_SC1_W.HTM «Математическое мышление и природа» (1993)] * [http://www.pravoslavie.ru/sretmon/uchil/shafarevich1.htm «Духовные основы российского кризиса ХХ века» (лекция, 2001)] * [http://www.pravoslavie.ru/guest/shafar.htm «Один народ, одна страна, и один Бог, и одна церковь» (интервью)] * [http://rudn.monplezir.ru/shafarevich_budushee_rossii.htm «Будущее России» (2005)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121231190020/http://rudn.monplezir.ru/shafarevich_budushee_rossii.htm |date=2012-12-31 }} * [http://www.math.ru/lib/files/pdf/mehmat/mm3.pdf Интервью в сборнике «Мехматяне вспоминают» (июнь 2008)] * [http://www.mi.ras.ru/~shafarev/09092013.pdf К общему собранию РАН (2013, авăн, 9.)] === Видео === * [http://www.mathnet.ru/php/presentation.phtml?option_lang=rus&presentid=323 Выступление И. Р. Шафаревича на заседании, посвященном 75-летию МИАН (2009, çĕртме, 5.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130615095505/http://www.mathnet.ru/php/presentation.phtml?option_lang=rus&presentid=323 |date=2013-06-15 }} * [http://www.youtube.com/watch?v=W9jwRxn3N3E К 90-летию Игоря Ростиславовича Шафаревича // «Вести недели» от 3.06.2013] == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} [[Категори:СССР публицисчесем]] [[Категори:СССР математикĕсем]] [[Категори:РĂА пайташĕсем]] 92z7e7menwkd7idq80dfw2lfkx3z4bb Франц-Иосиф Çĕрĕ 0 67748 874970 858176 2026-06-22T00:24:07Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874970 wikitext text/x-wiki {{Утрав ушкăнĕ |Ячĕ = Франц-Иосиф çĕрĕ |Акватори = Çурçĕр Пăрлă океан |Координатсем = 80/40/N/54/50/E |CoordScale = |Пĕтĕм лаптăкĕ = 16 134 |Пурăнан халăх = 0 |Чи çӳллĕшĕ = [[Форбс пăрлакĕ]], 620 |Патшалăх = Раççей |АЕ пĕрремĕш шайĕн = Архангельск облаçĕ |Позици картти = Раççей Архангельск облаçĕ |Çырав çулĕ = |Ӳкерчĕк = Map of Franz Josef Land-ru.svg |Подпись = }} '''Фра́нц-Ио́сиф çĕрĕ''' ('''ФИÇ''') — [[Европа|Европăн]] çурçĕрĕнчи, [[Çурçĕр Пăрлă океан]]ĕнчи [[архипелаг]]. [[Раççей Федерацийĕ|Раççей Федерацин]] поляр çĕрĕсем, [[Архангельск облаçĕн]] [[Архангельск облаçĕн Тнĕсçум районĕ|Тинĕсçум районне]] кĕрет. Ушкăна 192 [[утрав]] кĕрет, пĕрлехи лаптăкĕ - 16 134 км². == Истори == === Уçни === [[File:Franz_Josef_Land,_Aug_2011.jpg|мини|250пкс|Архипелага [[Терра (спутник)|Терра]] спутник çинчен ӳкернĕ.]] == Географи == == Çавăн пекех == * [[Франц-Иосиф çĕрĕ архипелаг утравĕсен ят-йышĕ]] * [[Франц-Иосиф-фьорд|Франц Иосиф фьордчĕ]] ([[Гренланди]]) * [http://sevprostor.ru/expeditions/zfi/636-aerodrom.html Ледовый аэродром на ЗФИ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110021126/http://sevprostor.ru/expeditions/zfi/636-aerodrom.html |date=2013-11-10 }} == Асăрхавсем == {{асăрхавсем|2|height=200}} == Литература == * ''[[Белов Михаил Иванович|Белов М. И.]]'' По следам полярных экспедиций. — Л.: Гидрометеоиздат, 1977. — 144 с.: ил [http://www.polarpost.ru/Library/Belov-Po_sledam/text-po_sledam_expediciy-07.html]. * ''Саватюгин Л. М., Дорожкина М. В.'' Архипелаг Земля Франца-Иосифа: история, имена и названия. — СПб.: ААНИИ, 2012. — 484 с. — ISBN 978-5-98364-054-2 * {{кĕнеке | автор = Сергей В. Попов, Владилен А. Троицкий | пай = Архипелаг Земля Франца-Иосифа | каçă пайĕ = http://kolamap.ru/library/1972_topo/03.html | пуçелĕк = Топонимика морей советской Арктики | каçă = http://kolamap.ru/library/1972_toponimika.html | яваплă = Ред. Л. А. Борисов | вырăн = Ленинград | издательство = [[Русское географическое общество|Географическое общество СССР]] | çул = 1972 | страницы = 85-128 | страниц = 316 | тираж = 1000 }} * {{кĕнеке | пуçелĕк = Земля Франца Иосифа : Сборник статей / СССР, Науч.-техн. упр. ВСНХ № 352 | каçă = http://www.emaproject.com/lib_about.html?id=pb00001787 | вырăн = {{М}} | издательство = [[Физматлит|Государственное Техническое Издательство]] | çул = 1930 | сери = [[Арктический и антарктический научно-исследовательский институт|Труды Института по изучению Севера ; вып. 47]] }} * Земля Франца-Иосифа. Монография. Серия «Острова и архипелаги Российской Арктики» под общей редакцией начальника МАКЭ П. В. Боярского. М.: Изд-во «Paulsen», 2013. — 680 стр., 768 иллюстраций. * {{кĕнеке | автор = Михаил Н. Иванычук | пуçелĕк = 14 месяцев на земле Франца Иосифа. Впечатления зимовщика | каçă = http://www.emaproject.com/lib_about.html?id=pb00001608 | вырăн = Харьков | издательство = Український робiтник | çул = 1934 | страниц = 122,[2] }} == Каçăсем == * [http://maps.yandex.ru/-/CVf~ML2-# Земля Франца-Иосифа] на сервисе [[Яндекс.Панорамы]] * [http://www.travel-images.com/franz-josef.html Земля Франца-Иосифа в фотографиях] * [http://www.evgengusev.narod.ru/fedorov/zfi.html Земля Франца-Иосифа в фотографиях (2007)] * [http://www.ourpeople.ru/db.cgi?act=album&ID=671&IDA=338&list=0 Земля Франца-Иосифа в фотографиях (88-91 г.)] * {{cite web |url = http://www.ntv.ru/novosti/140186/ |title = Суровый край настраивает на серьёзный лад |date = 2008-09-13 |work = Новости |publisher = [[НТВ]] |accessdate = 2014-07-17 }} {{Франц-Иосиф Çĕрĕ архипелаг утравĕсем}} {{Франц-Иосиф Çĕрĕ архипелаг инфраструктури}} [[Категори:Франц-Иосиф Çĕрĕ| ]] h2zkgu8w9m6udjjk2k8jyf5aki2nmd7 Танлаштаруллă-историлле чĕлхе пĕлĕвĕ 0 72576 874940 874669 2026-06-21T15:54:21Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874940 wikitext text/x-wiki '''Танлаштаруллă-историлле чĕлхе пĕлĕвĕ''' (çавăн пекех '''лингвистикăлла компаративистика''') — лингвистикăн чĕлхесен историлле-генетикăлла çыхăнăвĕпе майлашăннă тăванлăхне тĕпчекен пайĕ. Чĕлхесен тăванлăхне тишкернĕ май вĕсен генеалогилле классификацине тăваççĕ, [[кăк чĕлхе]]сене реконструкцилеççĕ, диахронилле процессене тĕпчеççĕ, [[сăмах]]сен [[этимологи]]не палăртаççĕ. [[Чĕлхе]]сен аяккарахри тăванлăхне [[макрокомпаративистика]] тишкерет. == Çав. пекех == * [[Индоевропеистика]] * [[Танлаштаруллă грамматика]] * [[Танлаштаруллă меслет]] * [[Глоттогони]] * [[Эволюциллăĕ лингвистика]] == Литература == ;Вырăсла * {{кĕнеке |автор = |пуçелĕк = Аспекты компаративистики |каçă = |яваплă = |вырăн = М. |издательство = [[РГГУ]] |çул = 2005 |том = |страницы = |страниц = 500 |сери = Orientalia et Classica VI. Труды Института восточных культур и античности |isbn = 5-7281-0660-9 |тираж = }} (хупл.) — периодическое издание Центра компаративистики Института восточных культур и античности РГГУ. * {{кĕнеке |автор = |пуçелĕк = Аспекты компаративистики 2 |каçă = |яваплă = |кăларăм = |вырăн = М. |издательство = [[РГГУ]] |çул = 2007 |том = |страницы = |страниц = 380 |сери = Orientalia et Classica XI. Труды Института восточных культур и античности |isbn = 978-5-7281-0903-7 |тираж = }} (хупл.) * ''[[Котляревский Александр Александрович|Котляревский А. А.]]'' [http://vrn-id.ru/filzaps623.htm Сравнительное языкознание] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111101023447/http://vrn-id.ru/filzaps623.htm |date=2011-11-01 }} // [[Филологические записки]]. — Воронеж, 1862. * ''Шапиро М. М.'' [http://vrn-id.ru/filzaps743.htm Новый взгляд на современную систему сравнительного языкознания.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111101020932/http://vrn-id.ru/filzaps743.htm |date=2011-11-01 }} // [[Филологические записки]]. — Воронеж, 1874. * ''[[Кареев Николай Иванович|Кареев Н. И.]]'' [http://vrn-id.ru/filzaps741.htm О «новом взгляде» г. Шапиро на современную систему сравнительного языкознания. (Возражение)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160919051211/http://vrn-id.ru/filzaps741.htm |date=2016-09-19 }} // [[Филологические записки]]. — Воронеж, 1874. * ''Бодров Н. Н.'' [http://vrn-id.ru/filzaps82.htm Рудольф фон Раумер. Еврейский вопрос в сравнительном языкознании на западе.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111101021800/http://vrn-id.ru/filzaps82.htm |date=2011-11-01 }} // [[Филологические записки]]. — Воронеж, 1882. * ''[[Мейе Антуан|Мейе А.]]'' Введение в сравнительное изучение индоевропейских языков, 3 изд., пер. с франц. — {{М.}}—{{Л.}}, 1938. * ''Томсен В.'' История языковедения до конца IX в. / Пер. с дат. — {{М.}}, 1938. * Общее и индоевропейское языкознание. — {{М.}}, 1956. * {{кĕнеке |автор = [[Чемоданов Николай Сергеевич|Чемоданов Н. С.]] |пуçелĕк = Сравнительное языкознание в России: Очерк развития сравнительно-исторического метода в русском языкознании |каçă = |яваплă = Н. С. Чемоданов |кăларăм = |вырăн = М. |издательство = [[Учпедгиз]] |çул = 1956 |страниц = 96 |сери = Библиотека «Вопросы советского языкознания» |тираж = 30&nbsp;000 }} (хупл.) * ''[[Ахатов Габдулхай Хурамович|Ахатов Г. Х.]]'' Местные [[диалект]]ы — надежный [[источник]] для сравнительно-исторического изучения [[язык]]ов. // «Вопросы диалектологии тюркских языков». — {{Б.}}, 1963. * ''[[Иванов Вячеслав Всеволодович|Иванов Вяч. В.]]'' Общеиндоевропейская, праславянская и анатолийская языковые системы. — {{М.}}, 1965. * ''[[Щербак Александр Михайлович (филолог)|Щербак А. М.]]'' Сравнительная фонетика тюркских языков / А. М. Щербак. — {{Л.}}: Наука, 1970. — 204 с. * ''[[Иллич-Свитыч Владислав Маркович|Иллич-Свитыч В. М.]]'' Опыт сравнения ностратических языков. — Т. 1. — {{М.}}, 1971. — С. 38—102 (обзор литературы). * ''[[Долгопольский Арон Борисович|Долгопольский А. Б.]]'' Сравнительно-историческая фонетика кушитских языков. — {{М.}}, 1973. * Основы финно-угорского языкознания. — {{М.}}, 1974. * Этимологический словарь славянских языков. Праславянский лексический фонд, в. 1. — {{М.}}, 1974. * ''[[Старостин Сергей Анатольевич|Старостин С. А.]]'' Сравнительно-историческое языкознание и лексикостатистика // Лингвистическая реконструкция и древнейшая история Востока: (Материалы к дискуссиям международной конференции). Т. 1. — {{М.}}, 1989. — С. 3—39. * ''[[Щербак Александр Михайлович (филолог)|Щербак А. М.]]'' Введение в сравнительное изучение тюркских языков / А. М. Щербак; [[Институт лингвистических исследований РАН]]. — {{СПб.}}, 1994. — 192 с. * ''[[Бурлак Светлана Анатольевна|Бурлак С. А.]], [[Старостин Сергей Анатольевич|Старостин С. А.]]'' Сравнительно-историческое языкознание. — {{М.}}, [[2004]]. * ''[[Реформатский Александр Александрович|Реформатский А. А.]]'' Введение в языковедение, 5-е изд. — {{М.}}: Аспект Пресс, [[2007]]. * ''Лазарев А.'' [http://vrn-id.ru/jasly.htm Воронеж — ясли отечественного сравнительного языкознания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111101023113/http://vrn-id.ru/jasly.htm |date=2011-11-01 }}. — Воронеж, [[2010]]. * ''[[Тимонина Людмила Георгиевна|Тимонина Л. Г.]]'' [http://www.dissercat.com/content/tyurkskie-zaimstvovaniya-v-eniseiskikh-yazykakh-v-sravnitelno-istoricheskom-osveshchenii Тюркские заимствования в енисейских языках в сравнительно-историческом освещении]: Автореф. дисс. … кандидат филологических наук. — Ростов-на-Дону, 1984. * [http://textus-pro.ru/load/petrenko_d_i_shtajn_k_eh_lingvisticheskaja_paleontologija_kultury_rostov_na_donu_poligraf_servis_2017/1-1-0-90 Петренко Д.И., Штайн К.Э. Лингвистическая палеонтология культуры: Языкознание. Кавказоведение] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170424005832/http://textus-pro.ru/load/petrenko_d_i_shtajn_k_eh_lingvisticheskaja_paleontologija_kultury_rostov_na_donu_poligraf_servis_2017/1-1-0-90 |date=2017-04-24 }}. — Ростов-на-Дону: "Полиграф-Сервис", 2017. — 462 с. — ISBN 978-5-9906581-6-5 ;Ют çĕршыв чĕлхисемпе * ''Hoenigswald H.'' Language change and linguistic reconstruction. — Chi., 1966. * Current trends inlinguistics, v. 1-12; The Hague — {{P.}}, 1963—1974. * ''Haas M.'' The prehistory of languages. — {{P.}} — The Hague, 1969. * ''Kurilowicz J.'' Inflectional categories of Indo-European. — {{Hdlb.}}, 1964. * ''Kurilowicz J.'' Indogermanische Grammatik, Bd. 2, 3. — {{Hdlb.}}, [[1968]]-69. * ''Zvelebil К.'' Comparative Dravidian phonology. — The Hague — {{P.}}, 1970. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://elementy.ru/lib/430720 Лекция А. А. Зализняка «О профессиональной и любительской лингвистике»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161119223243/http://elementy.ru/lib/430720 |date=2016-11-19 }} * [http://elementy.ru/lib/430714 Лекция А. А. Зализняка «Об исторической лингвистике»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170309142435/http://elementy.ru/lib/430714 |date=2017-03-09 }} * [http://tapemark.narod.ru/les/486a.html Лингвистический энциклопедический словарь (1990) / Сравнительно-историческое языкознание] {{Лингвистика историйĕ}} {{Ling-stub}} [[Категори:Лингвистика]] [[Категори:Тахçанхи чĕлхесене танлаштарса пĕлни]] [[Категори:Этимологи]] d7iaadtn1b02499m739o888uiawnq8c Суслин Андрей Александрович 0 75563 874934 862769 2026-06-21T13:12:35Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874934 wikitext text/x-wiki {{пĕр хушаматлисем|Суслин}} {{Ăсчах | Ят = Андрей Александрович Суслин | Ӳкерчĕк = | Çуралнă вăхăт = [[1950]], [[раштав, 27]] | Çуралнă вырăн = {{ÇВ|Ленинград| Санкт-Петербургра}}, [[СССР]] | Вилнĕ вăхăт = [[2018]], [[утă, 19]] | Вилнĕ вырăн = {{ÇВ|Санкт-Петербург| Санкт-Петербург Санкт-Петербургра}}, [[РФ]] | Ăслăх сфери = [[математика]] | Ĕç вырăнĕ = [[РĂА В. А. Стеклов ячĕллĕ Математика институчĕн Санкт-Петербургри уйрăмĕ]] | Ăсчах степенĕ = физика-математика ăслăхĕсен тухтăрĕ | Ăсчах хисепĕ = | Альма-матер = [[Санкт-Петербургри патшалăх университечĕ|Ленинградри патшалăх университечĕ]] | Ăслăх ертӳçи = [[Башмаков Марк Иванович|М. И. Башмаков]] | Паллă вĕренекенсем =[[Панин Иван Александрович (математик)|И. А. Панин]] | Чыславсемпе парнесем = [[Коул парни]] {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Ленин комсомолĕн парни|1978}} {{!}}} | Сайт = }} '''Андре́й Алекса́ндрович Су́слин''' (27.12.1950, [[Ленинград]] — 10.9.2018, [[Санкт-Петербург]]) — XX, XXI ĕмĕрсенчи совет раççей тата американ математикĕ, [[алгебра]] облаçĕнчи, уйрăмăнах алгебрăлла К-теоринчи тата унăн [[алгебрăлла геометри]]пе çыхăнăвĕсенчи специалисчĕ. [[Ăслăхсен тухтăрĕ|Физика-математика ăслăхĕсен тухтăрĕ]] (1977). == Биографи == Ача чухнех ăс-тăнĕпе математика еннелле туртăннă, тĕрлĕ шайри математика олимпиадисене хутшăннă<ref>Известно уникальное достижение Андрея: в 1963 году, будучи шестиклассником, он на Ленинградской математической олимпиаде завоевал дипломы первой степени в параллелях 6-х, 8-х и 10-х классов. — {{кĕнеке |автор= {{nobr|Фомин Д. В.}}|пуçелĕк=Санкт-Петербургские математические олимипиады|каçă= http://www.mathcenter.spb.ru/history/fomin.html |вырăн=СПб. |издательство=Политехника |çул=1994 |том= |страниц=309 |страницы=20 |isbn=5-7325-0363-3 |ref= }}</ref>. 1967 çулта [[Тĕнчери математика олимпиади]]нче ылтăн медале тивĕçнĕ<ref>[http://www.imo-official.org/participant_r.aspx?id=10055 Результаты А. Суслина на Международной математической олимпиаде]</ref>. [[1967]] çулта [[239-мĕш №-лĕ физика-математика лицейĕ]]нче<ref>[http://www.239.ru/archive Сайт ФМЛ № 239]</ref>, 1972 çулта — [[Санкт-Петербургри патшалăх университечĕн математика-механика факультечĕ|Ленинградри (ЛПУ) патшалăх университечĕн математика-механика факультетĕнче]] вĕренсе тухнă. [[1974]] çулта физика-математика ăслăхĕсен кандидачĕ степенне илес тесе диссертацие хӳтĕленĕ (ăслăх ертӳçи — [[Башмаков Марк Иванович|М. И. Башмаков]]), [[1977]] çулта физика-математика ăслăхĕсен тухтăрĕ пулса танă. 1969—1975 çулсенче [[Академическая гимназия имени Санкт-Петербургри патшалăх университечĕн Д. К. Фаддеев ячĕллĕ академи гимназийĕ |ЛПУ çумĕнчи 45 №-лĕ специализациленĕ шкул-интернатĕнче]] вĕрентнĕ<ref>{{кĕнеке |автор= |пуçелĕк=45 интернат. Учителя. Выпускники. Воспоминания. |яваплă= М. А. Горяевпа Ю. В. Суховершина ред. |вырăн= СПб |издательство=«КРОМ» |çул= 2009|том= |страниц=272 |страницы=11 |isbn= |ref= }}</ref>, 1973—1977 çулсенче ЛПУ-ра, 1977 — [[МИПУ|СССР ĂА В. А. Стеклов ячĕллĕ Математика институчĕн Ленинградри уйрăмĕнче]] ĕçленĕ<ref name="Энц-я">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/117630/%D0%A1%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B8%D0%BD Суслин, Андрей Александрович] // Большая биографическая энциклопедия</ref>. 1994 çултанпа [[Çурçĕр-Анăç университечĕ|Çурçĕр-Анăç университетĕнче]]<ref>[http://www.math.northwestern.edu/people/facultyProfiles/andrei.suslin.html Профиль А. Суслина] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100610162004/http://www.math.northwestern.edu/people/facultyProfiles/andrei.suslin.html |date=2010-06-10 }}</ref> ({{lang-en|Northwestern University}}) (Эванстон, [[Иллинойс]] штачĕ, [[АПШ]]) профессор вырăнĕнче тăрăшнă. «Journal of K-theory» журнал редколлегин пайташĕ. == Ăслăх ĕçĕсем == [[1976]] çулта [[полиномсен унки]] çинчи [[ирĕклĕ модуль|ирĕклĕ модульсемпе]] [[проекци модулĕ]]сен хушшинчи танлашусене ăнлантаракан [[Квиллен — Суслин теореми|Серр гипотезине]] тăна кĕртнĕ. [[1982]] çулта [[Меркурьев Александр Сергеевич|А. С. Меркурьевпа]] пĕрле Брауэр [[Группа (математика)|групписене]] кĕрекен Меркурьев — Суслин теоремине тăна кĕртнĕ. 1978 тата 1986 çулсенче А. Суслина [[Тĕнчери математиксен конгресĕ|Тĕнчери математиксен конгресне]] доклад тума чĕннĕ, 1986 çулта ăна пленумра доклад вулама ирĕк панă<ref>Йĕркелĕхпе пленумра доклад тума çынна пурнăçĕнче пĕрре çеç ирĕк параççĕ.</ref>. А. Суслин 60 çул юбилейне чысласа 2010 çулта «Journal of K-theory»<ref>[http://journals.cambridge.org/action/displayIssue?decade=2010&jid=KAG&volumeId=5&issueId=03&iid=7805173 Special Issue in honor of Andrei Suslin on his 60th birthday] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022182726/http://journals.cambridge.org/action/displayIssue?decade=2010&jid=KAG&volumeId=5&issueId=03&iid=7805173 |date=2012-10-22 }}, «Journal of K-theory», doi=10.1017/is010006004jkt124</ref> тата «Documenta Mathematica»<ref>[http://www.emis.de/journals/DMJDMV/vol-suslin/vol-suslin.html#Volume Extra Volume: Andrei A. Suslin’s Sixtieth Birthday (2010)], ''Documenta Mathematica''.</ref> журналсен ятарлă кăларăмĕсем тухнă. == Чысланисем == * [[Серр Жан-Пьер|Ж.-П. Серр]] проблемине ăнлантарса панăшăн 1977 çулта А. Суслина [[Санкт-Петербургри математика пĕрлĕхĕ]] «Çамрăк математика» премипе чысланă<ref>[http://www.mathsoc.spb.ru/prize/mol_mat.html Список награждённых премией Санкт-Петербургского математического общества]</ref>. * Алгебрăлла K-теоринчи стабилизаци проблеми ĕçĕсемшĕн А. Суслина [[Ленин комсомолĕн парни]]пе (1980) чысланă. * 2000 çулта [[Коул парни]]н лауреачĕ, [[Американ математика пĕрлĕхĕ]] тивĕçтернĕ<ref>[http://www.ams.org/notices/200004/comm-cole.pdf 2000 Cole Prize] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210305111821/http://www.ams.org/notices/200004/comm-cole.pdf |date=2021-03-05 }}</ref>. == Хăшпĕр публикацисем == * {{статья |автор= Меркурьев А. С., Суслин А. А.|пуçелĕк= K-когомологии многообразий Севери–Брауэра и гомоморфизм норменного вычета |кăларăм= Изв. АН СССР. Сер. матем. |çул=1982 |том=46 |номер=5 |страницы=1011–1046 |doi= |issn=}} * {{статья |автор= [[Панин, Иван Александрович (математик)|Панин И. А.]], Суслин А. А.|пуçелĕк= Об одной гипотезе Гротендика, касающейся алгебр Адзумайа|кăларăм= Алгебра и анализ |çул=1997 |том=9 |номер=4 |страницы= 215-223|doi= |issn=}} * {{статья |автор= Andrei Suslin, Eric M. Friedlander, Christopher P. Bendel. |пуçелĕк=Support varieties for infinitesimal group schemes |каçă= http://www.ams.org/journals/jams/1997-10-03/S0894-0347-97-00239-7/S0894-0347-97-00239-7.pdf|кăларăм=J. Amer. Math. Soc. |çул=1997 |volume=10 |номер=3 |pages=729-759 |doi= |issn=}} == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&personid=21555 А. А. Суслин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170710013134/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&personid=21555 |date=2017-07-10 }} на [[Math-Net.ru]] [[Категори: Санкт-Петербургри патшалăх университечĕн математика-механика факультетĕнче вĕренсе тухнисем]] [[Категори:Алгебра геометрĕсем]] [[Категори:РĂА МИПУ ĕçлевçисем]] [[Категори:Санкт-Петербургри патшалăх университечĕн вĕрентӳçисем]] [[Категори:Çурçĕр-Анăç университечĕн вĕрентӳçисем]] pto0wu1qq517ub2b78f1pnjllb5mvrm Хĕрлĕ Çыр (Исаклă районĕ) 0 75576 874974 777112 2026-06-22T01:36:49Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874974 wikitext text/x-wiki {{Пĕлтерĕшсем|Хĕрлĕ Çыр (пĕлтерĕшсем)}} {{ПВ-Раççей |статус = Ял |чăвашла çĕлĕк = Хĕрлĕ Çыр |тăван çĕлĕк = Хĕрлĕ Çыр |герб = Coat of Arms of Samara oblast.png |ялав = Flag of Samara Oblast.svg |lat_deg =54.1178925|lat_min =|lat_sec = |lon_deg =51.6138995|lon_min =|lon_sec = |CoordAddon = type:city(100)_region:RU |CoordScale = |ЯндексКартти = |регион карттин пысăкăшĕ = |район карттин пысăкăшĕ = |регион = Самар облаçĕ |регион тапăлра = Самар облаçĕ |район тĕсĕ = Муниципаллă район |район = Исаклă районĕ |район тапăлра = Исаклă районĕ{{!}}Исаклă |пурăнан тăрăх тĕсĕ = Ял хутлăхĕ |пурăнан тăрăх = Йĕкĕр Çăл ял хутлăхĕ |пурăнан тăрăх тапăлра = Йĕкĕр Çăл ял хутлăхĕ{{!}}Йĕкĕр Çăл |шалти пайлану = |пуçлăх = |никĕсленĕ вăхăт = 1751{{!}}1751 |пĕрремĕш асăну = |малтанхи ятсем = |статус = Ял |лаптăк = |ПВ центрĕн çӳллĕшĕ = |пурăнан халăх = 449 |халăх çыравĕн çулĕ = 202 |йышлăх = |агломераци = |наци йышĕ = чăвашсем |конфесси йышĕ = православсем |этнохороним = квĕшĕнтĕсем |вăхăт тăрăхĕ = |почтă индексĕ = 446496 |почтă индексĕсем = |телефон кочĕ = +7 84654 |автомобиль кочĕ = |цифрăллă идентификатор = 36 234 846 001 |категори Commons-ра = |сайт = }} '''Хĕрлĕ Çыр ''' ({{lang-ru|Красный Берег}}) — Самар облаçĕн [[Исаклă районĕ]]нчи ял. Ялта [https://web.archive.org/web/20130529211643/http://nov-yakush.ucoz.ru/ вăтам шкул] пур. ==Халăх йышĕ, ял тытăмĕ== {| class='standard' style='text-align: center;' | colspan=9 | '''Пĕтĕмĕшле демографи кăтартăвĕсем''' |--- class='bright' | colspan=9 | Пурĕпе|| colspan=2 | |--- class='shadow' |çул || 1710 || 1830 || 1857 ||1884 || 1897 || 1989 || 1997|| 2001 |--- |çын || || || || || || || || |} ==Кунçул== ==Тавралăхĕ== ==Халăх йышĕ== == Паллă çынсем тата ытти харкамлăхсем == ==Вуламалли== * {{кĕнеке|пуçелĕк=Энциклопедия чувашских сёл Самарской области (историко-этнографические материалы)|автор=[[Виктор Симаков|Симаков, В.]]|вырăн=Самара|издательство=Издательство «НТЦ»|çул=2008|isbn=978-5-98229-167-7}} * Симаков В.Е. [http://elbib.nbchr.ru/lib_files/0/kich_0_0000127.pdf Чувашские населённые пункты Самарской области. Краеведческий словарь.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190326212515/http://elbib.nbchr.ru/lib_files/0/kich_0_0000127.pdf |date=2019-03-26 }} Чебоксары, [[2005]]. * [[Ягафова Екатерина Андреевна|Ягафова Е.А.]] Расселение чувашей в Самарском Заволжье в конце ХУП-ХУЩ вв: проблемы и задачи исследования // История Чувашии: проблемы и задачи изучения. Тезисы докладов и сообщений к наушой конференции. Чебоксары. 30 сентября - 1 октября 1993 г. Чебоксары, 1993. С. 31-33. * Ягафова Е.А. Расселение чувашей в Самарском Заволжье в ХVII-ХVIII вв. // Материальная и духовная культура народов Поволжья и Урала: история и современностъ. Тезисы докладов и сообщений региональной научной конференции. Глазов. 22-23 февраля 1995 г. Глазов, 1993. С. 126-127. * Ягафова Е.А. Конфессиональная ситуация среди чувашей Самарского Заволжья во второй половине XIX - начале XX вв. // Межэтнические отношения, национальные проблемы и движения в Среднем Поволжье и Приуралье в XVIII - XX веках. Тезисы докладов региональной научной конференции, посвященной 90-летию со дня рождения И.Д.Кузнецова. 27-28 мая 1996 г. Чебоксары, 1996. С. 22-25. * Ягафова Е.А. Этнографическое изучение чувашей // Самарская область. Этнос и культура. Информационный вестник.. Самара, 1996. № 1. С. 4. * Ягафова Е.А. [http://cheloveknauka.com/chuvashi-samarskogo-zavolzhya-istoriya-rasseleniya-i-etnicheskaya-kultura Чуваши Самарского Заволжья: история расселения и этническая культура.] — Диссертаци (и.ăславĕсен кандидачĕн) автореферачĕ, [[1996]], [[Мускав]]. * Ягафова Е.А. , [[Матвеев Георгий Борисович|Матвеев Г.Б.]] [http://enc.cap.ru/?t=publ&hry=137&lnk=3933 Чуваши Самарские.] — Электронла чăваш энциклопедийĕнчи статья. * Ягафова Е.А. Самарские чуваши. Самара, [[1998]]. * Справочник административно-территориального деления Самарской области на 1 февраля 1992 года. - Самара : Самар. Дом печати, 1993. - 85 с. (Кунта пурăнакан вырăнсене наци тĕлешпе палăртса тухнă (1992-мĕш çулхи февралĕн 1-мĕшĕ тĕлне), вырăс маррисем ытларах пулсан, унашкалиисене ак çак сайтра курма пулать: [https://gregorkon.wordpress.com/2017/02/22/usssr/ СОВЕТСКИЙ СОЮЗ В ОТДЕЛЬНО ВЗЯТОЙ САМАРСКОЙ ОБЛАСТИ.]) ==Каçăсем== * [http://enc.cap.ru/?t=world&lnk=1423 Чăваш энциклопедийĕ] {{Samar-obl-geo-stub}} {{Исаклă районĕ}} [[Категори:Самар облаçĕн Исаклă районĕ]] k0mqe3u4uyyivhderu5akv8ubxe5hne Теорилле физика 0 77161 874944 650246 2026-06-21T16:58:19Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874944 wikitext text/x-wiki '''Теорилле физика''' — физика уйрăмĕ, физикăлла пулăмсене математикăлла моделĕсене ăсталасси çинче никĕсленсе тĕпчет. Çывăх ăнлав пур — [[математикăлла физика]]. Теорилле физика тата математикăлла физика пĕр-пĕрне çывăх çеç мар, вĕсем чылай енчен хĕресленеççĕ те. == "Теорилле физика" тата "математикăлла физика" [[ăнлав]]сен шайлашăвĕ пирки == Тетелти форумра<ref>[https://dxdy.ru/post932289.html Теоретическая или математическая физика.] — Научный форум dxdy</ref> çакăн пек каланисем пур: {{Цитата пуçламăшĕ}} {{oq|ru|Munin Сообщение 17.11.2014, 10:19 Чёткой границы между теоретической и математической физикой нет. И там, и там - вы сами не будете ставить опытов. Но некоторые из результатов вашей работы - могут проверяться на опыте другими людьми. А некоторые - нет. Как мне кажется, в среднестатистическом смысле, теоретическая физика больше тяготеет к созданию новых математических моделей для описания физических явлений, а математическая физика - к исследованию уже существующих. Как мне кажется, возможно наметить такое различие: в теоретической физике новые опытные физические данные - это повод для построения новой модели, а в математической физике существующая модель - это повод для построения новой математики. Но это отнюдь не строгая граница.}}<Куçару: Теорилле тата математикăлла физикăсем хушшинче яр уçă чикĕсем çук. Унта та, кунта та эсир хăвăр опытсем лартас çук. [...] {{Цитата вĕçĕ}} {{Цитата пуçламăшĕ}} {{oq|ru|Pphantom Сообщение17.11.2014, 13:23 Наиболее принципиальная разница сводится к тому, что теоретическая физика - раздел физики, а математическая физика - раздел математики. Соответственно, у них разные цели, задачи и методология. Другое дело, что, как уже отметил Munin, один и тот же человек в принципе может заниматься и тем, и другим, но если он, грубо говоря, пытается решить некоторое уравнение для того, чтобы объяснить какой-то экспериментальный результат, то он физик-теоретик, а если для того, чтобы выяснить, как решаются уравнения подобного типа - матфизик.}} {{Цитата вĕçĕ}} {{Цитата пуçламăшĕ}} {{oq|ru|Red_Herring Сообщение17.11.2014, 15:29 maximk Я согласен с тем, что писали Munin и Pphantom: скорее всего Вы давно миновали развилку с которой могли бы свернуть в теорфизику. Но если Вы хотите успешно заниматься матфизикой, все равно знания в области физики необходимы (и их лучше получить сейчас—когда Вы уже наработали серьезный математический аппарат, хотя и недостаточный еще для успешной работы в матфизике). Я бы сформулировал разницу между теорфизиком и матфизиком: матфизик доказывает теоремы. А вот Zai явно путает матфизику с вычислительной физикой}} {{Цитата вĕçĕ}} == Çавăн пекех == *[[Абсолютлă кап]] * [[Параметр]] == Вуламалли == * Арнольд В. И. Математические методы классической механики. — М.: Наука, 1989. — 472 с. * Арнольд В. И. Что такое математическая физика? // УФН. — 2004. — Т. 174, № 12. — С. 1381—1382. * Владимиров В. С. Что такое математическая физика? — Препринт, Математический институт им. В. А. Стеклова РАН. — М.: МИАН, 2006. — 20 с. * Владимиров В. С. Уравнения математической физики. — М.: Наука, 1981. — 512 с. * Владимиров В. С., Волович И. В., Зеленов Е. И. Р-адический анализ и математическая физика. — М.: Физматлит, 1994. — 352 с. * Джеффрис Г., Свирлс Б. Методы математической физики. — М.: Мир, 1969-1970. — 424+352+344 с. * Курант Р., Гильберт Д. Методы математической физики. — М.: ГИТТЛ, 1951. — 476+544 с. * Математическая физика. Энциклопедия / Гл. ред. Л. Д. Фаддеев. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1998. — 691 с. * Морс Ф. М., Фешбах Г. Методы теоретической физики. — М.: Издательство иностранной литературы, 1958-1960. — 930+886 с. * Мэтьюз Дж., Уокер Р. Математические методы физики. — М.: Атомиздат, 1972. — 400 с. * Петровский И. Г. Лекции об уравнениях с частными производными. — М.: Физматгиз, 1961. — 400 с. * Полянин А. Д. Справочник по линейным уравнениям математической физики. — М.: Физматлит, 2001. — 576 с. * Полянин А. Д., Зайцев В. Ф. Справочник по нелинейным уравнениям математической физики: Точные решения. — М.: Физматлит, 2002. — 432 с. * Полянин А. Д., Зайцев В. Ф., Журов А. И. Методы решения нелинейных уравнений математической физики и механики. — М.: Физматлит, 2005. — 256 с. * Рид М., Саймон Б. Методы современной математической физики. — М.: Мир, 1977-1982. — 356+396+444+432 с. * Рихтмайер Р. Принципы современной математической физики. — М.: Мир, 1982-1984. — 488+384 с. * Тирринг В. Курс математической и теоретической физики. — К.: TIMPANI, 2004. — 1040 с. * Тихонов А. Н., Самарский А. А. Уравнения математической физики. — М.: Наука, 1977. — 735 с. == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://theorphys.phys.msu.ru/education/education.html Курсы лекций // Кафедра теоретической физики МГУ] * [http://www.chair.lpi.ru/rus/courses.html Курсы лекций // Кафедра проблем физики и астрофизики МФТИ] * [http://chair.itp.ac.ru/index.php?sub=curriculum Курсы кафедры «Проблемы теоретической физики» МФТИ] * [https://web.archive.org/web/20131007021522/http://math.hse.ru/physmath/annot Аннотации учебных дисциплин программы «Математическая физика» ВШЭ] * [http://eqworld.ipmnet.ru/indexr.htm EqWorld — Мир математических уравнений]. Содержит обширную информацию о линейных и нелинейных уравнениях математической физики (уравнениях с частными производными), интегральных уравнениях и других математических уравнениях * John Baez, [http://math.ucr.edu/home/baez/TWF.html This week’s finds in mathematical physics] — еженедельный обзор прогресса в математической физике * «[[Теоретическая и математическая физика]]». Журнал. {{Физика уйрăмĕсем}} [[Категори:Физика]] [[Категори:Теориле физика]] [[Категори:Физика терминĕсем]] [[Категори:Математика]] 73od7n8d8346y5dscpu6lfz41qy2khz Хусанти ютйăхсен вĕрентевçисен семинарийĕ 0 80762 874984 873222 2026-06-22T04:30:33Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874984 wikitext text/x-wiki {{Шкул | Ячĕ = Хусанти ютйăхсен вĕрентевçисен семинарийĕ, Хусанти вĕрентевçĕсен семинарийĕ ([[1884]]-мĕш çултан пуçласа) | Ӳкерчĕк = | Алпусни = | Йыхрав = | Никĕсленĕ = [[1872]] | Хупнă = паллă мар | Директор = [[Ильминский Николай Иванович]] | Тĕс = Вĕрнетевçĕсен вăтам пĕлӳ паракан шкуле | Вĕренекен = | Адрес = [[Хусан]] хули | Координатсем = | Телефон = | Факс = | E-mail = | Сайт = | Уй = | Уйри текст = |}} '''Хусанти ютйăхсен вĕрентевçисен семинарийĕ''' — [[Ильминский Николай Иванович|Ильминский Николай Иванович]] тăрăшнипе [[1872]]-мĕш çулта [[Хусан]] хулинче уçнă вĕрентевçĕсем хатĕрлекен [[шкул]]. [[1884]]-мĕш çултан "ютйăхсен" теме пăрахнă, анчах та вăл пурпĕрех вырăс мар шкулсем валли вырăс мар ачасенченех вĕрентевçĕсем хатĕрлес енĕпе специализациленнĕ. [[File:Ильминский.jpg|thumb|Ильминский Николай Иванович]] == Кунçул == === Умистори === Умистори тесе [[Хусанти крешшĕн-тутар тĕп шкулĕ]]н ĕçĕ-хĕлне шутлама пулать. Вăл [[1863]]-мĕш çултанпа ĕçленĕ. Калас пулать, малтанхи вăхăтра, хăйĕн çурчĕ пуличчен, Крешшĕн-тутар тĕп шкулĕ тата Ютйăхсен семинарийĕ пĕр тĕлтех ĕçленĕ. === Малалли истори<ref>Алесандров Г.А. [http://enc.cap.ru/?t=publ&lnk=248 КАЗАНСКАЯ УЧИТЕЛЬСКАЯ СЕМИНАРИЯ] — Электронла чăваш энциклопедийĕ</ref> === Хысна шучĕпе вĕрентме палăртнă вĕренекенсен шучĕ — 240, вĕсенчен çурринчен кая мар [[вырăссем]], ыттисем — тĕне кĕне ютйăхсем (тутарсем, чăвашсем, çармăссем т.ыт.те). Хысна шучĕпе вĕренкенсемсĕр пуçне тата тĕрлĕрен йĕркелĕмсен стипендиачĕсем тата уйрăм [[çын]]сем те пулнă. Вĕрентÿ тăршшĕ — виçĕ çул. [[1977]]-мĕш çултанпа хатĕрлев класĕсем (кашни [[çул]] 30 [[çын]]) уçнă. Семинарие хысна шучĕпе пĕтерекенсем кайран уписаттĕлнĕ 6 çул янă вырăнта ĕçленĕ. Çавăн пекех семинари çумĕнче, пĕр вăхăтран пуçласа, чăвашсем, мордавасем (те ирçе, те мăкшă — паллă мар), çармăссем, удмуртсем валли пуçламăш шкулсем йĕркелесе янă — штат тăрăх, кашни халăх енчен 15 вĕренекен. [[1894]]-мĕш çулхи октябрĕн 26-мĕшĕнчен, Тÿре-Шара хушавĕпе, вырăс тата вырăс мар вĕренекенсен пропорцине çĕнĕлле йĕркеленĕ: вырăссем пĕррре виççемĕш (1/3), вырăс маррисем — иккĕ виççĕмĕш (2/3) чухлĕ. Мĕнпурĕ, [[1875]]-[[1918]]-мĕш çулсенче, семинарин куçум уйрăмĕнчен 186 (çĕр сакăрвун улттă) арçын чăваш вĕренсе тухнă. Çав [[вăхăт]]рах эстерн шучĕпе вĕренсе тухнă чăвашсен йышĕ — 1000 (пин) çын — арçынсем те, хĕрарăмсем те. [[File:Никанор (Каменский).jpg|150px|thumb|Никанор (Каменский)]] [[File:Ashmarin.jpg|thumb|left|150px|Ашмарин Николай Иванович]] [[File:Nikolski.jpg|thumb|left|150px|Никольский Николай Васильевич]] [[File:Даниил Филимонов.jpg|thumb|150px|Даниил Филимонов, Хусанти ютйăхсен вĕрентевçисен семинарине чи малтан пĕтернĕ чăвашсенчен пĕри]] [[Ӳкерчĕк:Ille Takhti.jpg|thumb|150px|[[Илле Тăхти]], [[1903]]-[[1908]]-мĕш çулсенче Хусанти вĕрентевçĕсен семинарийĕнче ăс пухнă]] == Шкулпа çыхăннă уйрăм харкамлăхсем == ===Вĕрентекенсем=== *[[Ильминский Николай Иванович|Ильминский Николай Иванович]], семинарин никĕслевçи тата вĕрентекенĕ *Бобровников Николай Алексеевич, вĕрентевçĕ, семинари çумĕнчи мастерскойсене ертсе пынă, каярахпа семинари директорĕ * [[Ашмарин Николай Иванович]], 1899-1919-мĕш çулсенче вĕрентнĕ *НИКАНОР (чиркÿ тулашĕнче Каменский Никифор Тимофеевич) *[[Никольский Николай Васильевич]] *[[Смоленский Степан Васильевич]], семинарире малтанхи 17 çулта [[мусăк]] вĕрентнĕ *[[Александров Николай Александрович]], семинари çумĕнчи пуçламăш шкулта [[мусăк]] вĕрентнĕ === Вĕренекенсем === * [[Филимонов Даниил Филимонович]], Хусанти ютйăхсен вĕрентевçисен семинарине чи малтан ([[1875]]) пĕтернĕ чăвашсенчен пĕри * [[Александров Николай Александрович]] ([[1880]]-мĕш çулта пĕтернĕ) * [[Илле Тăхти]], [[1903]]-[[1908]]-мĕш çулсенче Хусанти вĕрентевçĕсен семинарийĕнче ăс пухнă * Ирçесемпе мăкшăсенчен тухнă çутĕç тата культура çыннисем: М. Е. Евсевьев, И. Я. Бондяков, З. Ф. Дорофеев, Л. П. Кирюков, М. И. Наумкин, И. Ф. Прокаев, Е. В. Скобелев * Ирçесемпе мăкшăсенчен тухнă сăваплăхçăсем: Ф. К. Садков, Ф. К. Стрелков Ытти çынсем: == Семинарин тĕллевĕпе чаплăхĕ == В.П.Киржаева калани<ref>Киржаева В.П. [https://cyberleninka.ru/article/n/kazanskaya-uchitelskaya-seminariya-v-politiko-pravovom-i-kulturnoobrazovatelnom-kontekste-epohi КАЗАНСКАЯ УЧИТЕЛЬСКАЯ СЕМИНАРИЯ В ПОЛИТИКО-ПРАВОВОМ И КУЛЬТУРНООБРАЗОВАТЕЛЬНОМ КОНТЕКСТЕ ЭПОХИ] — ЖУРНАЛ Интеграция образования 2003</ref>: {{Цитата пуçламăшĕ}} {{oq|ru|Казанская учительская семинария была учреждена в 1870 г. в соответствии с Правилами о мерах к образованию населяющих Россию инородцев (26 марта 1870 г.), однако уже формулировка самой цели ее создания указывала на многопрофильный характер подготовки учителей — «с целью приготовления учителей для начальных народных училищ Казанского учебного округа вообще и вместе с тем для тех из них, в которых будут обучаться инородцы мало или недостаточно обруселые»}} {{Цитата вĕçĕ}} Гильманов Д.Ш., Корнилова И.В., Магсумов Т.А. калани<ref>Гильманов Д.Ш., Корнилова И.В., Магсумов Т.А. [http://naukarus.com/uchitelya-dlya-inorodtsev-traditsii-yazykovoy-podgotovki-pedagogov-v-mnogonatsionalnom-regione УЧИТЕЛЯ ДЛЯ «ИНОРОДЦЕВ»: ТРАДИЦИИ ЯЗЫКОВОЙ ПОДГОТОВКИ ПЕДАГОГОВ В МНОГОНАЦИОНАЛЬНОМ РЕГИОНЕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200114005905/http://naukarus.com/uchitelya-dlya-inorodtsev-traditsii-yazykovoy-podgotovki-pedagogov-v-mnogonatsionalnom-regione |date=2020-01-14 }} — Научный журнал: В мире научных открытий ISSN: 2072-0831 Год выхода: 2015</ref>: {{Цитата|Как известно, с историей Казанской учительской семинарии непосредственно связана педагогическая деятельность первых ее руководителей Н.И. Ильминского и его приемного сына Н.А. Бобровникова (шурин чувашского педагога И.П. Яковлева; с 1906 г. попечитель Оренбургского учебного округа). Благодаря усилиям этих видных педагогов, а также вследствие неуклонного втягивания нерусских народов края в капиталистические отношения, разрушения их национальной ограниченности происходило быстрое увеличение числа «инородческих школ», особенно в конце XIX в.}} Р.Р. Исхаков калани<ref>Исхаков Р. Р. [https://cyberleninka.ru/article/n/stranitsy-istorii-kazanskoy-uchitelskoy-inorodcheskoy-seminarii СТРАНИЦЫ ИСТОРИИ КАЗАНСКОЙ УЧИТЕЛЬСКОЙ (ИНОРОДЧЕСКОЙ) СЕМИНАРИИ] — ЖУРНАЛ Вестник Казанского государственного университета культуры и искусств 2015</ref>: {{Цитата пуçламăшĕ}} {{oq|ru|Являясь крупнейшим педагогическим учебным заведением региона с национальным компонентом КУС становится центральным культурно-просветительским институтом крещеных нерусских народов Волго-Уралья. Большинство представителей городской и сельской «инородческой» интеллигенции сформировавшейся во второй половине XIX-начале ХХ в. были ее воспитанниками. В начале ХХ в. в эпоху «эмансипации» из числа учеников семинарии выходят первые деятели культурно-национального и революционного движения. Многие из них, уже в советское время стали активными строителями государственности и национальной культуры нерусских народов региона. Всего с 1872 г. по 1919 г. в семинарии получили образование 1500 чел. Из них 686 - русские, 243 -кре-щеные татары, 179 - чуваши, 128 - марийцы, 110 - мордва, 70 -удмурты, 20 - казахи, 20 - пермяки, 12 - калмыки, 12 - корейцы, 10 - коми, 7 - якуты, 6 - арабы, 6 -башкиры, 6 - зыряны, 4 - алтайцы, 1 - абхаз, 1 - эстонец [9, с. 22]. Таким образом, Казанская учительская семинария воспитала целую плеяду талантливый деятелей национального просвещения, дав им «дорогу в жизнь», способствовала формированию интеллектуальной элиты нерусских народов Восточной России, что стало важным фактором развития их культуры во второй половине XIX - начале ХХ в.}} {{Цитата вĕçĕ}} Тепĕр çăлкуçра Р.Р. Исхаков тата Х.З. Багаутдинова калани<ref>Исхаков Р.Р., Багаутдинова Х.З. [https://cyberleninka.ru/article/n/spisok-okonchivshih-kurs-vospitannikov-kazanskoy-uchitelskoy-seminarii-1875-1918-gg СПИСОК ОКОНЧИВШИХ КУРС ВОСПИТАННИКОВ КАЗАНСКОЙ УЧИТЕЛЬСКОЙ СЕМИНАРИИ (1875-1918 ГГ.)]// Из истории и культуры народов Среднего Поволжья. 2023. Т.13, №1. С.192-216. https://doi.org/10.22378/2410-0765.2023-13-1.192-216</ref> {{Цитата пуçламăшĕ}} {{oq|ru|Всего в нижеприводимом документе представлено 1427 фамилий. Согласно документу, наиболее многочисленной национальной группой среди выпускников были русские - 624 чел. (43,7%), значительным было присутствие также представителей православных нерусских народов Волго-Уральского региона: чувашей - 172 чел., крещеных татар (кряшен) - 154 чел., мари - 137 чел., мордвы (мокши и эрзи) - 127 чел., удмуртов - 80 чел., коми-пермяков - 13 чел., коми -6 чел. Среди выпускников были представлены также православные калмыки - 10 чел., корейцы - 10 чел., арабы - 6 чел., алтайцы - 4 чел., якуты - 3 чел., абхазец и эстонец. Подавляющее большинство учеников и воспитанников относились к православной конфессии, исключение составляли мусульмане казахи - 17 чел. и башкиры - 3 чел. У 59 чел. национальность не указана.}} {{Цитата вĕçĕ}} == Çав. пекех == * [[Чĕмпĕрти чăваш шкулĕ]] * [[Похвиçнĕри чăваш шкулĕ]] * [[Самарти чăваш шкулĕ]] * [[Дорофеев Захар Фёдорович]] == Вуламалли == *Соловьёв И. [https://vk.com/doc89287394_520617550?hash=e06d6a02f2f4783cfa&dl=2b7118bcbc4d55ceff Самарти чăваш шкулĕ.] —Листовка.Гублит № 3925, 11 декабря 1825 г. Тираж 1000 экз». Самара, тип. № 1 им. т. Маги «Полиграфа, ома» ул. Венцека и Галактион, * Демидов В. Вăл чăн-чăн коммунист пулнă. // Тăван Атăл журнал, 1987, 6№ (июнь) — С.57-59. (И.В.Соловьёв тата унăн ĕç-хĕлĕпе кунçулĕ çинчен çырнă хайлав). * Паймен, Влас. Самар чăвашĕсем. (ку хайлав темиçе хут та тĕрлĕ çĕрте тата тĕрлĕ [[вăхăт]]ра пичетленсе тухнă). *СОРОЧАЙКИН, АНДРЕЙ НИКОНОВИЧ. [https://elibrary.ru/item.asp?id=38309524 ДИАСПОРА АВЕРКИНСКО-ИБРЯЙКИНСКИХ ЧУВАШ: ВОПРОСЫ И ОТВЕТЫ.] Тип: брошюра Язык: русский ISBN: 978-5-906741-12-7 Год издания: 2015 Место издания: Самара Число страниц: 42 Издательство: Институт анализа экономики города и региона (Самара) УДК: 94 (47): 392.91 ==Асăрхавсем== {{асăрхавсем}} == Каçăсем == *[http://www.museum.ru/m2188 "Чĕмпĕрти чăваш шкулĕ". Музей.] * [https://vk.com/club175262030?w=wall-175262030_296 Похвистневский чувашский сельскохозяйственный техникум.] — ВК, 26, январь, [[2019]], 21:23 * [http://www.ulzapovednik.ru/museum/chuvash_school/index.php Симбирская чувашская школа. Квартира И.Я. Яковлева]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141007154845/http://www.ulzapovednik.ru/museum/chuvash_school/index.php |date=2014-10-07 }} * [http://ulkul.ru/museum/34/ Музей «Симбирская чувашская школа. Квартира И.Я. Яковлева»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190327191914/http://ulkul.ru/museum/34/ |date=2019-03-27 }} * [http://www.welcometoulyanovsk.ru/index.php?section=155 Музей «Симбирская чувашская школа. Квартира И.Я. Яковлева»] * [http://www.esosedi.ru/onmap/muzey_simbirskaya_chuvashskaya_shkola_kvartira_i_ya_yakovleva_/8068827/index.html#lat=54316548&lng=48377138&z=17&mt=1&v=1 Музей "Симбирская чувашская школа. Квартира И.Я. Яковлева"]{{Ĕçлемен каçă|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://gov.cap.ru/hierarhy.asp?page=./299/2899/423466/426581/472345/472400 Симбирской чувашской учительской школе - 140 лет] [[Категори:Тутарстан]] [[Категори:Хусан кĕпĕрни]] [[Категори:1972 çулта уçăлнисем]] [[Категори:Раççейре педагогика пĕлĕвне илни]] [[Категори:Чăваш Енре пĕлӳ илни]] [[Категори:Шкулсем]] [[Категори:Н.И.Ильминскийĕн педагогика системи]] iymp6gqbm83p39bvjuv45ckbxkn8vp3 Хусанти крешшĕн-тутар тĕп шкулĕ 0 80764 874983 873221 2026-06-22T04:30:10Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874983 wikitext text/x-wiki {{Шкул | Ячĕ = Хусанти крешшĕн-тутар <br>тĕп шкулĕ | Ӳкерчĕк = | Алпусни = | Йыхрав = | Никĕсленĕ = [[1863]] | Хупнă = [[1918]]-[[1930]] | Директор = [[Тимофеев Василий Тимофеевич]] ([[тутар чĕлхи|тутарла]] Бәчели Тимофеев ) | Тĕс = Вăтам пĕлӳ паракан тата вĕрентевçĕсем те хатĕрлекен шкул | Вĕренекен = | Адрес = [[Хусан]] хули | Координатсем = | Телефон =— | Факс = | E-mail = | Сайт = | Уй = | Уйри текст = |}} '''Хусанти крешшĕн-тутар тĕп шкулĕ''' ([[тутар чĕлхи|тутарла]] ''Казан үзәк керәшен-татар мәктәбе'') — [[Ильминский Николай Иванович|Ильминский Николай Иванович]] тăрăшнипе [[1863]]-мĕш çулта [[Хусан]] хулинче никĕсленнĕ<ref>Официаллă майпа тепĕр çултан çеç ([[1864]]) уçнă</ref> вĕрентевçĕсем те хатĕрлекен вăтам [[шкул]]. Вăл [[1918]]-мĕш çулччен ĕçленĕ. Анчах ăна ун чух хупман, ятне çеç çĕнĕрен панă, тата, паллах, тĕллевĕсене улăштарнă. 50 [[çул]] (1863-1913) хушшинче унта мĕнпурĕ 4454 арçын ача тата 1885 хĕрача вĕреннĕ. Анчах та вĕсенчен пурте вĕрентевçĕ пулса тухнă теме çук. Вĕрентевçĕ пулса тухнисен шучĕ: арçын ачасенчен — 636, хĕрачасенчен — 260. [[1914]]-мĕш çул тĕлне унтан вĕренсе тухнисенчен 398 çын вĕрентевçĕре ĕçленĕ, 167 çын сăваплăхçă пулнă<ref>Известия по Казанской епархии, издаваемые при Казанской Духовной академии. 8 января 1914 г., № 2. – Казань: императорская Казанская Духовная академия, 1914. – С. 109 – 110.</ref>. Вĕренкенсен йышĕнче [[тутарсем]] çеç мар, ытти [[халăх]] [[çын]]нисем те пулнă. Вăл шутра — [[чăвашсем]] те. Анчах та ку ыйтăва халлĕхе лайăхах тĕпчемен. [[File:Ильминский.jpg|thumb|Ильминский]] [[File:Тимофеев Василий Тимофеевич (1836 - 1895).jpg|thumb|left|Тимофеев Василий Тимофеевич (1836 - 1895)]] == Кунçул == === Умистори === [[1863]]-мĕш çулхи январьтен пуçласа В.Т. Тимофеев харпăр уроксем пама пуçланă тĕрлĕ çынсене (харкамлăхсене). === Малалли истори === [[1863]]-мĕш çулхи кĕркуннерен В.Т. Тимофеев хайĕн тăван ялĕнчен пĕр çынна чĕнсе илсе вĕрентме пуçланă. Каярахпа ун пек вĕренекенсем татах тупăннă. Мĕнпурĕ — виçĕ арçын ача, пĕр хĕрача. Вĕрнекенсем Василий Тимофеевич килĕнчех пурăннă, унтах вĕренÿ те пынă. Шкула официаллă майпа уçасси пирки [[1864]]-мĕш çулхи августра йышăну тунă. Н.И.Ильминский тата Е.А.Малов çине [[шкул]]а сăнаса тăрас ĕçе тиенĕ. [[1913]]-мĕш çул тĕлне шкулта 132 арçын ача, 54 хĕрача, 22 вĕрентевçĕ пулнă. [[1918]]-мĕш çулта шкула Крешшĕнсен вĕрентевçĕ семинарийĕ ят панă. Çапла майпа шкул [[1930]]-мĕш çулчченех тытăнса тăнă. == Шкулпа çыхăннă уйрăм харкамлăхсем == [[File:Ashmarin n i.jpg|thumb|left|150px|Ашмарин Николай Иванович]] [[File:Яков Емельянов.jpg|thumb|150px|Яков Емельянов]] [[File:Авксентий Юртов в молодости.jpg|thumb|150px|Авксентий Юртов]] [[File:1122 (P. M. Haŭryłaŭ).jpg|thumb|[[Гаврилов Пётр Михайлович]] (почта маркки çинче)]] ===Вĕрентекенсем=== *[[Тимофеев Василий Тимофеевич]] *[[Ашмарин Николай Иванович]] ([[1894]]-[[1899]]-мĕш çулсенче ĕçленĕ, тутар чĕлхине вĕрентнĕ) *[[Егоров Тимофей Егорович]], [[1896]]-[[1918]]-мĕш çулсенче шкул ертÿçи === Вĕренекенсем === * [[Тимрясов Сергей Николаевич]] (чăваш, [[1872]]-мĕш çулта ку шкула пĕтернĕ) * [[Юртов Авксентий Филиппович]] (ирçе букварьне ăсталанă çын, хай те ирçе) * Емельянов Яков Емельянович (1848 – 1893), сăваплахçă, поэт *Даулей Роман Павлович (1879 – 1952), *Григорьев -Саврушевский, Давид (1876 – 1939) * Михеев Иван Степанович (1876 – 1937), удмурт çуттатуртавçи, [[ГУЛАГ]]ра вилнĕ *Аппакова Дарья Семёновна (Даржия Сейфулловна) (1898 – 1948), тутар çыравçи *[[Гаврилов Пётр Михайлович]] (1900 – 1979), Брест креппăçне сыхлаканĕ, Совет Союзĕн Геройĕ *Яковлев Алексей Ефимович , генерал-лейтенант, çарпуçĕ *Новиков Пётр Георгиевич (1907-1944), вăрçă паттăрĕ<ref>[http://kitap.net.ru/dunaeva4.php Татьяна Григорьевна Дунаева Кряшеноведение] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200112215720/http://kitap.net.ru/dunaeva4.php |date=2020-01-12 }}</ref> Ытти çынсем: == Шкулăн тĕллевĕпе чаплăлăхĕ == {{Цитата|}} {{Цитата|}} {{Цитата|}} == Çавăн пекех == * [[Чĕмпĕрти чăваш шкулĕ]]. * Ишекри тĕп чăваш тăванла шкул (1894-мĕш çулхи октябрĕн 4-мĕшĕ<ref>Лукина Ольга Валентиновна. [https://cyberleninka.ru/article/n/osobennosti-razvitiya-obrazovatelnoy-sistemy-kazanskoy-gubernii-v-1861-1917-godah-na-primere-chuvashskih-krestyan-yangildinskoy-volosti Особенности развития образовательной системы Казанской губернии в 1861-1917 годах (на примере чувашских крестьян Янгильдинской волости Козьмодемьянского уезда)] — ВЧУ, 2011[</ref>). *[[Хусанти ютйăхсен вĕрентевçисен семинарийĕ]] * [[Похвиçнĕри чăваш шкулĕ]]. * [[Самарти чăваш шкулĕ]] == Вуламалли == *Ильминский Н.И. Дневник старокрещеного татарина. Предисловие // Православное обозрение. 1865. Т. 18 . *Ильминский Н.И. Записка по вопросу об отпадении крещеных татар Казанской губернии в 1881 г. // Православный собеседник. 1895. Ч.2 . * Ильминский Н.И. О школе для первоначального обучения детей крещеных татар // Православное обозрение. 1865. Т. 17 . * Ильминский Н.И. Православное богослужение на татарском языке в Казанской школе для детей крещеных татар // Православное обозрение. 1869 . * Ильминский Н.И. Школа для первоначального обучения детей крещеных татар в Казани // Православное обозрение. 1864. Т. *Смоленский С.В. В защиту просвещения восточно-русских инородцев по системе Н.И. Ильминского. СПб., 1905. С. 37 . * Понятов А.Н. Переход крещеных татар из православия в ислам в Казанской губернии во второй половине XIX - начале XX вв. // Религиоведение. 2007. № 1. С. 35-49. * Кузнецова Л.О.[http://www.missiakryashen.ru/today/documents/conference-2000/Kuznecova/ Казанская центральная крещено-татарская школа как форпост интеграции кряшен в общероссийскую цивилизацию.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200102192630/http://www.missiakryashen.ru/today/documents/conference-2000/Kuznecova/ |date=2020-01-02 }} *Соловьёв И. [https://vk.com/doc89287394_520617550?hash=e06d6a02f2f4783cfa&dl=2b7118bcbc4d55ceff Самарти чăваш шкулĕ.] —Листовка.Гублит № 3925, 11 декабря 1825 г. Тираж 1000 экз». Самара, тип. № 1 им. т. Маги «Полиграфа, ома» ул. Венцека и Галактион, * Демидов В. Вăл чăн-чăн коммунист пулнă. // Тăван Атăл журнал, 1987, 6№ (июнь) — С.57-59. (И.В.Соловьёв тата унăн ĕç-хĕлĕпе кунçулĕ çинчен çырнă хайлав). * Паймен, Влас. Самар чăвашĕсем. (ку хайлав темиçе хут та тĕрлĕ çĕрте тата тĕрлĕ [[вăхăт]]ра пичетленсе тухнă). *СОРОЧАЙКИН, АНДРЕЙ НИКОНОВИЧ. [https://elibrary.ru/item.asp?id=38309524 ДИАСПОРА АВЕРКИНСКО-ИБРЯЙКИНСКИХ ЧУВАШ: ВОПРОСЫ И ОТВЕТЫ.] Тип: брошюра Язык: русский ISBN: 978-5-906741-12-7 Год издания: 2015 Место издания: Самара Число страниц: 42 Издательство: Институт анализа экономики города и региона (Самара) УДК: 94 (47): 392.91 ==Асăрхавсем== {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [https://kazpds.ru/otets-vasiliy-timofeev-i-tsentralnaya-kreshheno-tatarskaya-shkola/#_ftn13 Отец Василий Тимофеев и центральная крещено-татарская школа] *[http://www.museum.ru/m2188 "Чĕмпĕрти чăваш шкулĕ". Музей.] * [https://vk.com/club175262030?w=wall-175262030_296 Похвистневский чувашский сельскохозяйственный техникум.] — ВК, 26, январь, [[2019]], 21:23 * [http://www.ulzapovednik.ru/museum/chuvash_school/index.php Симбирская чувашская школа. Квартира И.Я. Яковлева]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141007154845/http://www.ulzapovednik.ru/museum/chuvash_school/index.php |date=2014-10-07 }} * [http://ulkul.ru/museum/34/ Музей «Симбирская чувашская школа. Квартира И.Я. Яковлева»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190327191914/http://ulkul.ru/museum/34/ |date=2019-03-27 }} * [http://www.welcometoulyanovsk.ru/index.php?section=155 Музей «Симбирская чувашская школа. Квартира И.Я. Яковлева»] * [http://www.esosedi.ru/onmap/muzey_simbirskaya_chuvashskaya_shkola_kvartira_i_ya_yakovleva_/8068827/index.html#lat=54316548&lng=48377138&z=17&mt=1&v=1 Музей "Симбирская чувашская школа. Квартира И.Я. Яковлева"]{{Ĕçлемен каçă|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://gov.cap.ru/hierarhy.asp?page=./299/2899/423466/426581/472345/472400 Симбирской чувашской учительской школе - 140 лет] [[Категори:Тутарстан]] [[Категори:Хусан кĕпĕрни]] [[Категори:1864 çулта уçăлнисем]] [[Категори:Раççейре педагогика пĕлĕвне илни]] [[Категори:Чăваш Енре пĕлӳ илни]] [[Категори:Шкулсем]] [[Категори:Н.И.Ильминскийĕн педагогика системи]] [[Категори:Крешшĕнсем]] cagr0bnj1glyu7m49lm378be3cdxont Тĕттĕмчĕмлĕх 0 82145 874939 673302 2026-06-21T15:07:25Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874939 wikitext text/x-wiki '''Тĕттĕмчĕмлĕх''' ({{lang-ru|мракобесие}} «») — [[çутĕç]]е, [[ăслăх]]а тата [[прогресс]]а хирĕç тăшманла тăни<ref>[http://gramota.ru/slovari/dic/?word=Обскурантизм+&all=x Обскурантизм] // Большой толковый словарь русского языка. Гл. ред. [[Кузнецов Сергей Александрович (филолог)|С. А. Кузнецов]]. — СПб.: Норинт, 1998. Публикуется в авторской редакции 2009 года (цитируется по [[Грамота.ру]])</ref><ref>{{кĕнеке|пуçелĕк=Современная энциклопедия|пай=Обскурантизм|çул=2000|автор=|чĕлхе=ru}} // Современная энциклопедия, 2000</ref>. == Пулăм историйĕ == Тĕттĕмчĕмлĕх («обскурантизм») пĕлӳсене сарма чаракан политикăна палăртать. Çакнашкал «ырлă суя» ([[:en:Noble lie]]) политикишĕн [[Платон]] та пулнă. Хăйĕн «[[Патшалăх (Платон)|Патшалăх]]» ĕçĕнче вăл идеал патшалăхĕнче философ-патшасем пурне те ырă пултăр тесе суя-ултава сармалла тенĕ. Хальхи тĕнчере çакăн пек философие [[Штраус Лео|Лео Штраус]] тата [[неоконсерватизм]] майлисем пропагандăланă<ref name=autogenerated1>[[Сеймур Херш]], [https://web.archive.org/web/20061016182435/http://www.newyorker.com/fact/content/?030512fa_fact «Selective Intelligence»], ''[[The New Yorker]]'', [[çу, 12]], [[2003]]. Тĕрĕсленĕ: [[çурла, 8]], [[2007]].</ref>. == Çав. пекех == {{col-begin}} {{col-3}} * [[Антиинтеллектуализм]] * [[Антисциентизм]] * [[Антимодернизм]] * [[Неолуддизм]] {{col-3}} * [[Анархо-примитивизм]] * [[Знахарство]] * [[Инквизици]] * [[Фанатизм]] {{col-3}} * [[Суя ăслăх]] * [[Суя ăслăхпа кĕрешекен комисси]] {{col-end}} == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * ''Виноградов В. В.'' История слов. [http://wordhist.narod.ru/mrakobesie_mrakobes.html Мракобесие, мракобес] // Виноградов В. В. История слов: Около 1500 слов и выражений и более 5000 слов, с ними связанных] / Отв. ред. Н. Ю. Шведова; Отделение литературы и языка РАН; Научный совет «Русский язык: История и современное состояние». — {{М.}}: Толк, 1994. — 1138 с. — ISBN 5-87607-002-5. * ''Мартов А.'' [https://web.archive.org/web/20060624045114/http://www.situation.ru/app/j_art_544.htm О мракобесии] // Альманах «Восток». — 2004. — Август. — Выпуск № 8 (20). * [http://avianua.com/info/faq.php?p=mrakobesie Пять признаков научного мракобесия]. [[Категори:Тĕнче курăмĕ]] [[Категори:Харпăр çын уйрăмлăхĕсем]] [[Категори:Ăслăх философийĕ]] os32kzsu0k8cvkj2ltk424o6by4nwhj Токкоми 0 82533 874949 840532 2026-06-21T18:05:25Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874949 wikitext text/x-wiki [[File:Mashed potatoes (2).jpg|thumb|Токкоми]] '''Токкоми''' е '''улма пăтти''' ('''çĕрулми пăтти''') — [[çĕрулми]]рен тунă апат-çимĕç. Токкоми тесе ытларах Куславкка, Вăрмар таврашĕнче калаççĕ (Алексей Аливанов çырнисенче тĕл пулать). == Вуламалли == *Пюре // Краткая энциклопедия домашнего хозяйства / под ред. А. И. Ревина. — М.: Советская энциклопедия, 1960. — Т. 2. — С. 508. — 770 с. ==Каçăсем== * [http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/food_and_drink/heston_blumenthal/article542776.ece The ultimate chip and perfect mash]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100531072835/http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/food_and_drink/heston_blumenthal/article542776.ece |date=2010-05-31 }} -- [[Heston Blumenthal]] recipes {{Апат-çимĕç}} [[Категори:Апат-çимĕç]] [[Категори:Çĕрулми]] [[Категори:Чăваш апат-çимĕçĕ]] 0jku9xr02s4139ckcthesiuxc6ksk4o Хуплу 0 82534 874980 840544 2026-06-22T03:57:47Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874980 wikitext text/x-wiki [[File:Хуплу.jpg|thumb|Хуплу]] '''Хуплу''' — [[чăваш апат-çимĕçĕ]]. Кукăль теме пулать. Анчах та кашни кукăлех хуплу теейместĕн. Тата хуплун нацилле хăйевĕрлĕхĕсем пур. Ăшĕ вырăнĕнче — аш-какай (вăл яланах пур). Çавăн пекех ытти ингридиентсем те пулма пултараççĕ. *Кĕрпепе пĕçĕрнĕ хуплу *Çĕрулмипе пĕçернĕ хуплу == Вуламалли == *Краткая энциклопедия домашнего хозяйства / под ред. А. И. Ревина. — М.: Советская энциклопедия, 1960. — Т. 2. — С. 508. — 770 с. ==Каçăсем== * [http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/food_and_drink/heston_blumenthal/article542776.ece The ultimate chip and perfect mash]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100531072835/http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/food_and_drink/heston_blumenthal/article542776.ece |date=2010-05-31 }} -- [[Heston Blumenthal]] recipes {{Апат-çимĕç}} [[Категори:Апат-çимĕç]] [[Категори:Çĕрулми]] [[Категори:Чăваш апат-çимĕçĕ]] 09ta77iq6f04sblzmkka75pgoa3bxej Тултармăш 0 82538 874954 840533 2026-06-21T19:25:11Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874954 wikitext text/x-wiki '''Тултармăш''' — апат-çимĕç. == Вуламалли == *Матвеев Г. Б. [http://enc.cap.ru/?t=publ&lnk=3465 Тултармăш] — электронла чăваш энциклопедийĕнчи статья *Краткая энциклопедия домашнего хозяйства / под ред. А. И. Ревина. — М.: Советская энциклопедия, 1960. — Т. 2. — С. 508. — 770 с. ==Каçăсем== * [http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/food_and_drink/heston_blumenthal/article542776.ece The ultimate chip and perfect mash]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100531072835/http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/food_and_drink/heston_blumenthal/article542776.ece |date=2010-05-31 }} -- [[Heston Blumenthal]] recipes {{Апат-çимĕç}} [[Категори:Апат-çимĕç]] [[Категори:Аш-какай]] [[Категори:Чăваш апат-çимĕçĕ]] 2fx7g3cpegg876ma3fqo3clzihl55uk Тарново 0 88246 874942 869246 2026-06-21T16:13:03Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874942 wikitext text/x-wiki {{урăх пĕлтерĕшсем|Тарново}} {{ПВ-Беларуç |статус = Агрохула |чăвашла ят = Тарново |тăван ят = Тарнова |пăхăну = |герб = |ялав = <!-- Название изображения и {{!}}border если необходима рамка--> |ялав анлăшĕ = <!-- Параметр для возможности изменения ширины изображения флага--> |герб анлăшĕ = <!-- Параметр для возможности изменения ширины изображения герба--> |lat_deg =53 |lat_min =47 |lat_sec =37 |lon_deg =25 |lon_min =8 |lon_sec =49 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарттă = |патшалăх карттин пысăкăшĕ = |регион карттин пысăкăшĕ = |район карттин пысăкăшĕ = |регион тĕсĕ = Беларуçĕн администрациллĕ пайланăвĕ{{!}}Облаç |регион = Гродно облаçĕ |регион тапăлра = |район тĕсĕ=Район |район = Лида районĕ |район тапăлра = |община тĕсĕ = Ял канашĕ |община = Тарново ял канашĕ |община тапăлра = |шалти пайлану = |пуçлăх тĕсĕ = |пуçлăх = |никĕсленĕ = |пĕрремĕш асăну = |малтанхи ятсем = |статус = |лаптăк = |çӳллĕш тĕсĕ = |ПВ центрĕн çӳллĕшĕ = |климат = |пурăнан халăх = 578 |çырав çулĕ = 2009 |йышлăх = |агломераци = |наци йышĕ = |конфесси йышĕ= |этнохороним = |телефон кочĕ = |почтă индексĕ = |идентификатор тĕсĕ = |цифрăллă идентификатор= |категори Commons-ра = Tarnova }}[[File:Тарнова._Сядзіба_Грабоўскіх_(02).jpg|300px|thumb]] ''' Тарново''' ({{lang-be|Тарнова}}) — [[Беларуç]]ри [[агрохула]], [[Гроднено облаçĕ]]н [[Лида районĕ]]нчи [[Тарново ял канашĕ]]н центрĕ. 578 çын пурăннă (2009)<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/hrodzienskaja.htm Данные переписи 2009 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210509042828/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/hrodzienskaja.htm |date=2021-05-09 }}</ref>. == Кун-ҫулӗ == * == Паллӑ ҫынсем == * == Тӑванлӑ хуласем == * == Вуламалли == * Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 4: Кадэты — Ляшчэня / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1997. — 432 с.: іл. ISBN 985-11-0041-2 == Каҫӑсем == * [https://globustut.by/tarnovo/ Тарново на сайте globustut.by] * [http://radzima.org/be/miesca/tarnova.html Тарново на сайте radzima.org] [[Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа]] [[Категори:Лида районĕнчи агрохуласем]] 3goqxa9hbzja2acwc2ujn0qhxfrjfew Хура ураллӑ кушак 0 88417 874981 694990 2026-06-22T04:10:55Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874981 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Хура ураллӑ кушак | image file = Zoo Wuppertal Schwarzfusskatze.jpg | regnum = | phylum = | classis = [[Сĕтпе ӳсекенсем]] | ordo = | familia = | genus = | species = | subspecies = | latin = Felis nigripes | wikispecies = | commons = | itis = | ncbi = | range map = }} [[Ӳкерчĕк:Felis nigripes 5.JPG|мини]] '''Хура ураллӑ кушак''' (лат. Felis nigripes, тата «кӑткӑ тигрӗ», пӗчӗк ула кушак) — [[Кушак йышшисем|кушак йышшисен]] [[Сĕтпе ӳсекенсем|сĕтпе ӳсекенсен]] тӗсӗ, йышӑн хальхи пайташӗсенчен чи пӗчӗкки (вӑтам йывӑрӑшӗ — 1,6 кг, тӑршшӗ 36‒52 см, хӳри тӑршши — 13‒20 см). Ҫӑмӗн тӗсӗ — хӑйӑр-сарӑ ҫийӗн тӗксӗм пӑнчӑллӑ. == Ӑҫта пурӑнни == Кӑнтӑр Африка пушхирлӗ вырӑнӗсенче пурӑнать. == Вуламалли == * Соколов В. Е. Пятиязычный словарь названий животных. Млекопитающие. Латинский, русский, английский, немецкий, французский. / под общей редакцией акад. В. Е. Соколова. — М.: Рус. яз., 1984. — С. 108. — 352 с. — 10 000 экз. == Каҫӑсем == * [https://web.archive.org/web/20120819022634/http://www.bbc.co.uk/nature/wildfacts/factfiles/25.shtml Описание на сайте BBC] [[Категори:1824 çулта çырнă чĕрчунсем]] [[Категори:Африкăри сĕтпе ӳсекенсем| ]] [[Категори:Кушаксем (йăх)]] [[Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа]] [[Категори:Теветкел тĕссем]] rdbje6o89kywhqavchwaewqhppbq155 Хĕвел талăкĕ 0 89556 874973 699111 2026-06-22T01:23:47Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874973 wikitext text/x-wiki [[File:Rotating earth (large).gif|thumb|Вăхăт талăксенчен тăни Çĕр хăйĕн тĕнĕлĕ тавра çаврăннипе çыхăннă]] [[File:Jour sidéral.png|thumb|Хĕвел талăкĕ тата Çĕр çаврăннин периочĕ мĕншĕн уйрăлса тăнине кăтартакан ÿкерчĕк]] '''Хĕвел талăкĕ''' — [[Çĕр]] çинче вăхăт шутламалли меслетсенчен пĕри, [[Хĕвел]]ĕн центрĕ çÿлти е аялти [[кульминаци (астрономи)|кульминацийĕ]] тĕлне, Çĕр çинчи палăртнă вырăнта, тепре çаврăнса çитнĕ вăхăтпа танлашать. Çывхартса-çавракалатса пăхсан, çакă Çĕр хăй тĕнĕлĕ тавра пĕрре çаврăнса илнĕ вăхăтпа тан теме пулать. Мĕншĕн-ха çывхартса пăхсан çеç? Мĕншĕн тесен Çĕр, кунсăр пуçне, тата Хĕвел тавра та çаврăнать. Талăк тени Çĕр çинче çеç мар, тÿпери ытти объектсем çинче те пур. Анчах та вĕсен тăршшĕ, паллах, тĕрлĕрен. == Вуламалли == * AM. In: American Heritage® Dictionary of the English Language. 5. Auflage. Houghton Mifflin Harcourt, 2011 (ahdictionary.com). * BGH, Beschluss des VI. Zivilsenats vom 8. Mai 2007 – VI ZB 74/06 – = NJW 2007, 2045 = MDR 2007, 1093. * Jörg Meyer: Die Sonnenuhr und ihre Theorie. Harry Deutsch, 2008, ISBN 978-3-8171-1824-3, S. 100. * Karl Walbrach: Eine Frage der Zeit. In: Lok Magazin. 7/2002, S. 114–117. * Übersicht über die Geschichte der deutschen Eisenbahnen 1835–1999 auf railforum.de Walbrach, S. 116. == Каçăсем == * [http://astronom-us.ru/solnechnye-i-zvezdnye-sutki.html Солнечные и звездные сутки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125164802/http://astronom-us.ru/solnechnye-i-zvezdnye-sutki.html |date=2021-01-25 }} * [https://www.popmech.ru/science/622853-dva-sposoba-izmerit-dlinu-sutok-na-zemle-v-chem-raznica/ Два способа измерить длину суток на Земле: в чем разница] * [https://naukatv.ru/news/uchenyj_pokazal_chto_est_dva_sposoba_izmerit_prodolzhitelnost_dnya_na_zemle Разницу между солнечным и звездным днями на Земле объяснили с помощью анимации] * [http://clock24.nfshost.com/counting-time.html ''Counting Time: a brief history of the 24-hour clock'' (free e-book)] {{Commons category|24-hour clocks}} {{Талăк}} {{Вăхăт}} [[Категори:Вăхăта виçни]] [[Категори:Талăк]] [[Категори:Вăхăта шутлани]] [[Категори:Хĕвел]] odlsia6m6ywoqoa5xu61ggfes26rn4a Феодор Философ Пăлхарсем (Шуратăлсем) 0 89940 874968 785123 2026-06-21T23:48:41Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874968 wikitext text/x-wiki '''Феодор Философ Бо́лгарский (Камский)''' (çулçыравĕнче – ''Феодор Иерусалимлянин''; ? — [[ака, 21]], [[1323]], [[Пăлхар]]) — купса, [[Вырăс православи чиркĕвĕ]]н [[сăвапли]], асапланçă. Акан 21-мĕшĕнче (Юлий календарĕпе) — вилнĕ кунĕнче — асăнаççĕ. == Пулса тухни, ĕçлени == Пуян купса пулнă, Атăлçи хулисенче сутă-илӳ тунă. ''Феодорăн'' витлев ячĕ – Иерусалим çынĕ ({{lang-ru|Иерусалимлянин}}). Вăл [[Сăваплă Çĕр]]те е [[Висанти империйĕя|Висантире]] çуралнă, пулас. Витлев урăх ячĕ – Философ – ''Феодор'' ăслă, пĕлӳллĕ çын пулнине, [[Православи|христос тĕнне]] çирĕп тытнине, Сăваплă Çырнине пĕлнине кăтартнă. == Асапланса вилни == [[1323]] çулхи акан 21-мĕшĕнче ''Феодор Иерусалимлянин'' [[Пăлхар]]а сутăç ĕçĕпе çитнĕ, унта ĕненӳ пирки вырăнти [[Мăсăльмансем|мăсăльманпа]] тавлашăва кĕнĕ. [[Ислам]] тĕнне тытакан çын сăмахпа çĕнтерейменнипе купсана вĕлернĕ. {{цитата пуçламăшĕ}}Того же лета в [[Болгар]]ех, иже на [[Волга|Волзе]] и [[Кама|Каме]], замучиша некоего христианина Иерусолимлянина, гостя суща, много богатьства имуще, и много философии изучена, именем Феодора; и пряшеся с ними о вере, они же окаании не стерпеша своего поругания, замучиша его за [[Православие|православную веру христьаньскую]], месяца Апреля 21 день.{{цитата вĕçĕ|çăлкуç=[http://dlib.rsl.ru/viewer/01004161932#page3 Летописный сборник, именуемый Патриарщею или Никоновскою летописью]}} Пĕр версипе, [[ислам]] тĕнне йышăннă [[Ылтăн Урта]] ханĕ [[Узбек-хан|Узбек]] христиансене хĕстерме тытăннă, ислама патшалăхри тĕн тума тытăннă, çавăнпа та вырăнти халăх тĕне пирки хĕрсе кайнă. Çакăнпа хавхаланнă [[пăлхарсем]] ''Феодора'' ярса илнĕ те [[Иисус Христос|Христосран]] хăтăлма ыйтнă, анчах та килĕшменнине пула тата [[Ислам|мăсăльмансене]] хирĕç каланипе, ăна асаплантарса вĕлернĕ.<ref>[https://web.archive.org/web/20070326003029/http://kazan.eparhia.ru/holly/all_russia/feodor/ Житие святого мученика Феодора Философа, Болгарского (Камского)// Православие в Татарстане (Информационно-просветительский сайт Казанской епархии Московского Патриархата Русской Православной Церкви)]</ref> == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Çăлкуçсем тата литература == * [http://dlib.rsl.ru/viewer/01004161932#page3 Летописный сборник, именуемый Патриарщею или Никоновскою летописью// Полное собрание русских летописей, изданное по Высочайшему повелению Археографическою коммиссиею. – Том десятый. – Санкт-Петербург: Типография министерства внутренних дел, 1885. – С.с. 188 – 189.] * Борисов Н. С. [http://modernlib.ru/books/borisov_nikolay_sergeevich/ivan_kalita/read_17/ Иван Калита] * Евсеева Л. М., Кочетков И. А., Сергеев В. Н. [https://web.archive.org/web/20100429173858/http://lib.eparhia-saratov.ru/books/06e/evs_koch_ser/tver/3.html Живопись древней Твери// Православие и современность (Информационно-аналитический портал Саратовской епархии Русской Православной Церкви)] * [https://web.archive.org/web/20070326003029/http://kazan.eparhia.ru/holly/all_russia/feodor/ Житие святого мученика Феодора Философа, Болгарского (Камского)// Православие в Татарстане (Информационно-просветительский сайт Казанской епархии Московского Патриархата Русской Православной Церкви)] [[Категори:Вырăс православи сăваплисем]] [[Категори:XIV ĕмĕрти христиан сăваплисем]] [[Категори:Атăлçи Пăлхар]] [[Категори:Пайăр çынсем:Ылтăн Урта]] [[Категори:Тĕвер кнеçлĕхĕ]] [[Категори:1323 çулта вилнисем]] [[Категори:Акан 21-мĕшĕнче вилнисем]] is3xe5pzxwj6boslou4ihuhote466j4 Тетраэдр 0 95788 874946 726269 2026-06-21T17:13:14Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874946 wikitext text/x-wiki '''Тетраэдр''' (''тăватхысаклăх'') — тăватă хысаклă [[нумайхысаклăх]]. {| border style="margin: 1em auto; text-align: center; border-collapse: collapse; border: 1pt solid #aaa;" | [[Тетраэдр]]<br />(тăватхысаклăх)<br /> |- style="vertical-align: bottom;" | width=120| [[Image:Tetrahedron.svg|200px]]<br /> |} == Çавăн пекех == * [[Тĕрĕс тетраэдр]] == Вуламалли == * Ибатуллина Л. З., Нуруллин Р. Г. Математикадан кыскача белешмәлек. Геометриянең төп формулалары = Краткий справочник по математике. Основные формулы геометрии. – Казан: Яз, 2011. – 140 б. – Библиогр.: 140 б. (10 исем.). – 2000 д. * Матизен В. Э., Дубровский. Из геометрии тетраэдра [[Квант (журнал)|«Квант»]], № 9, 1988 г. С.66. * Понарин Я. П. Элементарная геометрия. Том 3. Треугольники и тетраэдры.2009 г. == Каçăсем == * Заславский А. А. [http://mi.mathnet.ru/mp141 Сравнительная геометрия треугольника и тетраэдра]{{Ĕçлемен каçă|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Математическое просвещение, сер. 3 (2004), № 8, стр. 78-92. {{Нумайхысаклăхсем}} [[Категори:Призмăлла нумайхысаклăхсем]] [[Категори:Тетраэдрсем]] [[Категори:Нумайхысаклăхсем]] 14ej9vidfuu1byhg1kd1d6nb2jhr92m Чавкалла майра (фильм, 1916) 0 97418 874991 870600 2026-06-22T07:01:01Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874991 wikitext text/x-wiki {{Пĕлтерĕшсем|Чавкалла майра (пĕлтерĕшсем)}} {{Фильм |ЧăвЯчĕ = Чавкалла майра |ТăвЯчĕ = Чавкалла майра |Ӳкерчĕк = Постер к фильму «Пиковая дама» (1916).jpg |Жанр = [[драма]] |Режиссёр = [[Яков Протазанов]] | Продюсер = [[Ермольев Иосиф Николаевич|Иосиф Ермольев]] | Сценарист = [[Протазанов Яков Александрович|Яков Протазанов]]<br/>[[Оцеп Фёдор Александрович|Фёдор Оцеп]] | Актёрсем = [[Мозжухин Иван Ильич|Иван Мозжухин]]<br/>[[Орлова Вера Георгиевна|Вера Орлова]]<br/>[[Шебуева Елизавета Павловна|Елизавета Шебуева]]<br/>[[Павлов Поликарп|Поликарп Павлов]] | Композитор = | Оператор = [[Славинский Евгений Иосифович|Евгений Славинский]] |Патшалăх = {{RUS}} |Çул = 1916 |Компани = [[Товарищество И. Ермольева]] |Вăхăт = | imdb_id = 0007183 }} '''Чавкалла майра''' ({{lang-ru|Пиковая дама}}) — [[Товарищество И. Ермольева]] киностудире [[Яков Протазанов]] режиссёр 1916 çулта ӳкернĕ рус мусăк илемлĕ камичĕ. == Сюжет == {{Çырмалла}} == Рольсенче == * [[Мозжухин Иван Ильич|Иван Мозжухин]] * [[Орлова Вера Георгиевна|Вера Орлова]] * [[Шебуева Елизавета Павловна|Елизавета Шебуева]] * [[Павлов Поликарп|Поликарп Павлов]] == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * {{imdb title | id=0007183 | title=«Чавкалла майра»}} * [https://web.archive.org/web/20041231104655/http://mega.km.ru/cinema/encyclop.asp?TopicNumber=3573 Рецензия Сергея Кудрявцева] * [http://kino.websib.ru/article.htm?1129 Рецензия В. Распопина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111231211/http://kino.websib.ru/article.htm?1129 |date=2012-01-11 }} {{Яков Протазановăн фильмĕсем}} bhp7il3u620mv20v9j1v9j3wlnegc6i Формаллĕ капашла рет 0 98460 874969 768293 2026-06-22T00:16:15Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874969 wikitext text/x-wiki '''Формаллĕ капашла рет''' — формаллĕ алгебрăлла сăнарлăх, ăна ак çапла çырма пулать: : <math>F(X) = \sum\limits_{n=0}^{\infty}a_nX^n,</math> кунта <math>a_n</math> коэффициентсем пĕр-пĕр <math>R</math> [[ункă (алгебра)|ункăран]]. [[Математикăлла анализ]]ри ахаль [[капашла рет]]семпе танлаштарсан, формаллĕ капашла ретсен хисепле пĕлтерĕшесем çук темелле тата вĕсен [[Умлăн-хыçлăнлăх чикки|пĕрĕнеслĕхне]] пăхса тухмаççĕ. == Çавăн пекех == * [[Капашла рет]] * [[Умлăн-хыçлăнлăхăн тăвăмла функцийĕ]] == Каçăсем == * [http://planetmath.org/encyclopedia/FormalPowerSeries.html Формальные степенные ряды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100615171303/http://planetmath.org/encyclopedia/FormalPowerSeries.html |date=2010-06-15 }} на сайте [[PlanetMath]]. * ''Павлова Н. Г., Ремизов А. О.'' [http://www.mathnet.ru/links/b5da7003103b2c2c0644b2925a91bf9c/mo579.pdf Гладкие функции, формальные ряды и теоремы Уитни]{{Ĕçлемен каçă|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Математическое образование. — 2016. — № 3 (79). — стр. 49—65. == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} [[Категори:Ункăсен теорийĕ]] [[Категори:Ретсем]] [[Категори:Пĕтĕмĕшле алгебра]] [[Категори:Рет]] ha5l9miqc0mujcvdnoginl3qqd4r967 Функци (ĕç) 0 101703 874972 768301 2026-06-22T00:38:24Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874972 wikitext text/x-wiki Функци - периодла майпа тăтăш сиксе тухакан тĕллевчĕк.{{Пĕлтерĕшсем|функци (пĕлтерĕшсем)}} '''Фу́нкци (ĕç)''' ({{lang-lat|functio}} — туни, пушкарни) — [[ĕçлев]], [[Объект (философи)|объектăн]] пĕр-пĕр [[тытăм]]ри ролĕ, пĕр-пĕр [[Орган (биологи)|орган]], [[организм]] тăвакан [[ĕç]]; роль, мĕнĕн те пулин [[пĕлтерĕш]]ĕ (тивĕçĕ, енĕ). <!--В [[техника|технике]] и в области психологии, выражаясь обычным языком, ''функция'' обозначает принадлежность к чему-либо, что используется/применяется для устремлений, решения задач, намерений, достижения цели. Фактически это может быть реализовано использованием различных физических процессов, и один процесс может реализовывать множество функций<ref>Adam Maria Gadomski, 1987</ref>. Например, основная функция часов — показывать время, может быть реализована различными физическими процессами, такими как атомным, электронным или механическим процессами. Во многих случаях это понятие может быть использовано в переносном смысле, например, отнесением цели к процессам природного [[Естественный отбор|естественного отбора]].--> * [[Физика|физикăра]] кунашкал (техникăлла) пĕлтерĕшпе функци çук, мĕншĕн тесен «тĕллев» мĕн иккенне палăртман (TOGA meta-theory). == Каçăсем == {{Викисловарь|функци}} * [http://slovari.yandex.ru/dict/sociology/article/soc/soc-1060.htm?text=%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C%20%D0%B8%20%D1%84%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F Энциклопедический словарь]{{ĕçлемен каçă|date=Июнь 2019 |bot=InternetArchiveBot }} * Adam M.Gadomski. TOGA: A Methodological and Conceptual Pattern for modeling of Abstract Intelligent Agent. Proceedings of the «First International Round-Table on Abstract Intelligent Agent». A.M. Gadomski (editor), 25-27 Jan.1993, Rome, Published by ENEA, Feb. 1994. * [http://erg4146.casaccia.enea.it/wwwerg26701/Gad-toga.htm Adam M.Gadomski, Global TOGA Meta-Theory: Top-down Object-based Goal-oriented Approach. 1997]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190831203515/http://erg4146.casaccia.enea.it/wwwerg26701/Gad-toga.htm |date=2019-08-31 }} == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} [[Категори:Методологи]] [[Категори:Философи]] [[Категори:Психологи ăнлавĕсем]] [[Категори:Функци]] hz60sozk5mplvpcj0s3rzy8evpeuzpf Татищево районӗ 0 103461 874957 874613 2026-06-21T20:03:46Z Max Tenche 25572 кириллетӳ 874957 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|Раççей}} |Тĕс2 = |Чăвашла ячĕ = Татищево районӗ |Тăван ячĕ = [[File:Полчаниновский приусадебный парк.jpg|300px]] |Герб = ГербТатищевскогоРайона.jpg |Ялав = Flag_of_Tatishchevsky_rayon_(Saratov_oblast).png |Ялава ăнлантарни = Татищево районӗн ялавӗ |Герба ăнлантарни = Татищево районӗн гербӗ |Патшалăх = {{RUS}} |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |Гимн = |Статус = [[муниципаллӑ район]] |Кĕрет = [[Сарӑту облаҫӗ]] |Тытăмĕ = {{nobr|7 муниципаллӑ йӗркеленӳ}} |Тĕп хула = [[Татищево]] [[хеп|хула евӗр посёлокӗ]] |Вăхăт = [[1928]], [[утӑ, 23]] |Пуçлăх = Мордвинцев Александр Владимирович<ref name=puclox>[http://tatishevo.saratov.gov.ru/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=36&Itemid=64 Глава Татищевского муниципального района]</ref> |Пуçлăх тĕсĕ = Муниципаллӑ район пуҫлӑхӗ |Пуçлăх2 = |Пуçлăх тĕсĕ2 = |ШВП = |ШВП çулĕ = |ШВП вырăнĕ = |ШВП пурăнан кашни çынна = |ШВП пурăнан кашни çынна вырăнĕ = |Чĕлхе = [[вырӑс чӗлхи|вырӑс]] |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = {{ Пурăнан халăх | Татищевский район | тс }} |Çырав çулĕ = {{ Пурăнан халăх | Татищевский район | г }} |Пурăнан халăх проценчĕ = {{ #expr: ( {{ Пурăнан халăх | Татищевский район | ч }} * 100 / {{ Пурăнан халăх | Саратовская область | ч }} round 2 ) }} |Пурăнан халăх вырăнĕ = |Йышлăх = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Пурăнан халăх | Татищевский район | ч }} / 2077.10 round 2 ) }} }} |Йышлăх вырăнĕ = |Наци йышĕ = |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 2077,10<ref name="63_8006001">{{Cite web |url=https://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst63/DBInet.cgi?pl=8006001 |title=Саратовская область. Общая площадь земель муниципального образования |access-date=2019-11-28 |archive-date=2020-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803092744/https://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst63/DBInet.cgi?pl=8006001 |url-status=live }}</ref> |Лаптăк проценчĕ = |Лаптăк вырăнĕ = |Максималлă çӳллĕш = |Вăтам çӳллĕшĕ = |Минималлă çӳллĕш = |Карттă = Tatishchevsky district locator map.svg |Администрациллĕ виçен картти = |АВ карттин пысăкăшĕ = 500px |ВăхăтТăрăхĕ = [[Самар вӑхӑчӗ]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон кочĕ = +74549 |Почтă индексĕсем = |Тетел-домен = |Автомобиль номерĕсен кочĕсем = 64, 164 |Сайт = http://tatishevo.saratov.gov.ru |Commons-ри категори = |Асăрхавсем = }} '''Татищево районӗ''' ({{lang-ru|Тати́щевский район}}) — [[Сарӑту облаҫӗ|Сарӑту облаҫӗн]] ([[РФ]]) [[Сарӑту облаҫӗн администрациллӗ-территориллӗ пайланӑвӗ|администрациллӗ-территориллӗ виҫи]] ([[Раҫҫейӗн субъекчӗсен районӗсем|район]]) тата [[Муниципаллӑ йӗркеленӳ|муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] ([[Муниципаллӑ район (Раҫҫей)|муниципаллӑ район]]). [[Администрациллӗ центр]] — [[Татищево]] [[хула евӗр поселок]]ӗ. == Географи == Район [[Атӑл сӑртлӑхӗ|Атӑл сӑртлӑхӗн]] сылтӑм хӗрринче, [[Сарӑту|Сарӑтуран]] ҫурҫӗр-анӑҫалла вырнаҫнӑ. Рельеф [[Уй|уйлӑ]], [[Вӑрман|вӑрманлӑ]]. [[Чукун ҫул]] айккипе [[Дача поселокӗ|дача]] массивӗ итрет. Ҫулталӑкри вӑтам [[Атмосфера нӳрӗкӗ|нӳрӗклӗхӗн]] шучӗ 375-360 [[Миллиметр|мм]]/[[ҫулталӑк|ҫул]]. Район центрӗ [[Татищево]] ([[1965|1965 ҫулччен]] [[Ял|ял]] пек) [[Медведица (Тан юппи)|Медведицӑн]] сулахай юппин [[Идолга (юханшыв)|Идолга юханшывӗн]] хӗрринче лартнӑ. Районӑн кӑнтӑр енче унӑн йышне кӗмен [[Светлый (ХАТЙ)|Светлый]] [[поселок]]ӗ вырнаҫнӑ, вӑл [[Хупнӑ администрациллӗ-территориллӗ йӗркеленӳ|хупнӑ администрациллӗ-территориллӗ йӗркеленӳ]] шутланать. Пӗтӗм усӑ курнин [[Автомагистраль|автоҫулӗсен]] вӑрӑмӑшӗ — 242 километр. === Чикӗсем === {| class="wikitable" ! Ен ! Район е облаҫ |- |Ҫурҫӗр | [[Петровск районӗ]] |- |Ҫурҫӗр-Тухӑҫ | [[Ҫӗнӗ Пурас районӗ]] |- |Кӑнтӑр-Тухӑҫ | [[Гагарин районӗ (Сарӑту облаҫӗ)|Гагарин районӗ]] |- |Кӑнтӑр-Анӑҫ | [[Лысые Горы районӗ]] |- |Анӑҫ | [[Аткарск районӗ]] |} == Истори == {{Тулли дата|1928|07|23}} [[Анатри Атӑл крайӗ|Анатри Атӑл крайӗнчи]] [[Сарӑту округӗ|Сарӑту округӗн]] йышӗнчи Сарӑту тата Аткарск уесӗсенчен 4 пая уйӑрса ''Татищево районӗ'' туса хунӑ. Унӑн йышне [[Курдюм (сала, Сарӑту облаҫӗ)|Курдюм]] вулӑсӗнчен 15, [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] вулӑсӗнчен 8, [[Кологривовка (сала, Сарӑту облаҫӗ)|Кологривовка]] вулӑсӗнчен 5, [[Лысые Горы (Сарӑту облаҫӗ)|Лысые Горы]] вулӑсӗнчен 2 ял канашӗ кӗнӗ. Туса хуни хыҫҫӑн ҫӗнӗ районта 106,95 пин ҫӗр [[гектар]]ӗ, 38 пин пурӑнан халӑх, 125 пурӑнан вырӑн, 42 шкул, 27 ял канашӗ, 22 колхоз, 4 арман, 5 хӗрлӗ вулавӑш, 5 вуламалли ҫурт, 10 халӑх ҫурчӗ (сов. нардом), 6 медицина ҫурчӗ, 3 амбулатори, 3 сывлӑх ҫурчӗ. 8-тан 50-ччен ҫуллӑ вулама-ҫырма пӗлмен ҫынсен йышӗ 10 пин ытла. Ака лаптӑк — 42,235 пин гектар. Районта ӗне выльӑх йышӗ — 11 пин, сурӑх — 50 пин, сысна — 2,8 пин, утар — 101. Телефон ҫыхӑнӑвӗ 5 ял канашӗнче кӑна пулнӑ — [[Кувыка|Кувыкӑра]], [[Идолга (сала)|Идолгӑра]], [[Широкое (Сарӑту облаҫӗ)|Широкойӗре]], [[Курдюм (сала, Сарӑту облаҫӗ)|Курдюмра]], [[Татищево|Татищевӑра]]. Мещановкӑри (Татищевӑри) влаҫ ҫурчӗшӗн вырӑн ҫука пула райӗҫтӑвком [[Октябрьский Городок]]ра икӗ ҫул вырнаҫрӗ. [[1934|1934 ҫултан]] [[Сарӑту крайӗ|Сарӑту крайӗн]], [[1936|1936 ҫултан]] [[Сарӑту облаҫӗ]]н йышне кӗрет. {{Тулли дата|1959|06|10}} пӑрахӑҫланӑ [[Вязовка районӗ (Сарӑту облаҫӗ)|Вязовка районӗн]]<ref>Ведомости Верховного Совета СССР. № 24 (956), 1959 г.</ref> территорийӗн пайӗ, {{Тулли дата|1960|05|19}} пӑрахӑҫланӑ [[Широкий Карамыш районӗ|Анлӑ Карамыш районӗн]]<ref>Ведомости Верховного Совета СССР. № 20 (1004), 1960 г.</ref> территорийӗсен пайӗсем район йышне кӗнӗ. [[1963|1963 ҫулта]] район пӑрахӑҫланӑ, [[1965|1965 ҫулта]] тепре туса хунӑ<ref>{{cite web |url = http://wwhp.ru/sarat.htm |title = Саратовская область на сайте «Всемирный исторический проект» |archiveurl = https://web.archive.org/web/20101203192830/http://wwhp.ru/sarat.htm |archivedate = 2010-12-03 }}</ref>. == Халӑх == {{Пурӑнан халӑх|Татищевский район}} {{Кӗске дата|2023|01|1}} пӗлӗмпе районта 30,1 пин ҫын пурӑнчӗ, вӗсенчен 7,6 пин ҫын (25,6 %) — [[Татищево|Татищево]] [[хула евӗр поселок|ӗҫ поселокӗнче]], 22,5 пин ҫын — ял пурӑнан вырăнӗсенче<ref name = terpop>[http://tatishevo.saratov.gov.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=79&Itemid=60 Халӑхпа территори ҫинчен районӑн официаллӑ сайтӗнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231223203130/http://tatishevo.saratov.gov.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=79&Itemid=60 |date=2023-12-23 }}</ref>. === Халӑх йышӗ === {{Кӗске дата|2023|01|1}} пӗлӗмпе районта 43 халӑх пурӑнать<ref name = terpop/>: {| class='standard' style='text-align: center;' | colspan=4 | '''Татищево районӗн халӑхӗсем''' |--- class='bright' | colspan=1 | № || colspan=1 | Халӑх || colspan=1 | % |--- | 1 || [[Вырӑссем]] || 83,2 |--- | 2 || [[Украинсем]] || 3 |--- | 3 || [[Мордвасем]] ([[Ирҫесем|Ирҫесемпе]] [[Мӑкшӑсем|мӑкшӑсем]]) || 2,1 |--- | 4 || [[Эрменсем]] || 2 |--- | 5 || [[Чӑвашсем]],<br> [[Тутарсем]],<br> [[Чеченсем]] || 1,3 |--- class='shadow' | || Ыттисем || 8,4 |} Районти ялсенче тӗрлӗрен халӑхсен ушкӑнӗсем пур, вӗсенчен эрменсем ([[Агаревка (Татищево районӗ)|Агаревка]]), мордвасем ([[Беседка (Сарӑту облаҫӗ)|Беседка]]). === Ҫул-Ӳсӗм йышӗ === {{Кӗске дата|2023|01|1}} пӗлӗмпе район [[Ҫул-ӳсӗм|ҫул-ӳсӗм]] йышӗ<ref name = terpop/>: * 14 — 18 ҫулсенче 1433 ҫын * 19 — 34 ҫулсенче 5662 ҫын * 35 — 60 ҫулсенче 10 652 ҫын * 60 тата ватӑрах 7443 ҫын ;Вӗсенчен: * 5488 ҫын — ӗҫлеме пултаракан ҫул-ӳсӗмӗн ҫамрӑкрах * 16879 ҫын — ӗҫлеме пултаракан ҫул-ӳсӗмре * 7689 ҫын — ӗҫлеме пултаракан ҫул-ӳсӗмӗн ватӑрах == Муниципаллӑ тытӑмлӑх == Татищево [[Муниципаллӑ район|муниципаллӑ районне]] 7 [[муниципаллӑ йӗркеленӳ]] кӗрет: 1 [[Хула тӑрӑхӗ|хула тӑрӑхӗ]] тата 5 [[ял тӑрӑхӗ]]<ref name="МО">{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933006800 |title=Закон Саратовской области от 27 декабря 2004 года № 108-ЗСО «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2018-09-28 |archive-date=2015-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926131510/http://docs.cntd.ru/document/933006800 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url = http://tatishevo.sarmo.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=106&Itemid=174 |title = Устав Татищевского муниципального района |url-status = dead }}</ref>. {{Автонумераци | Оформление = standard sortable | Столбцов = 6 | Заголовок2 = Муниципаллӑ йӗркеленӳ | Заголовок3 = Администрациллӗ центр | Заголовок4 = Пурӑнан<br />вырӑнсен<br />йышӗ | Заголовок5 = Пурӑнан халӑх | Заголовок6 = Лаптӑк,<br />ҫм<sup>2</sup> | Выравнивание4 = right | Выравнивание5 = right | Выравнивание6 = right | Сортировка4 = число | Сортировка5 = число | Сортировка6 = число |A-%| '''Хула тӑрӑхӗ:''' | | | | |А|[[Татищево|Татищево муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] | [[Татищево]] ӗҫ поселокӗ | 1 | {{ Пурăнан халăх | Татищевское муниципальное образование | тс }} | 59,16<ref name="63_8006001"/> |Б-%| '''Ял тӑрӑхӗсем:''' | | | | |Б|[[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] | [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] сали | 17 | {{ Пурăнан халăх | Вязовское муниципальное образование (Татищевский район) | тс }} | 541,65<ref name="63_8006001"/> |Б|[[Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] | [[Идолга (ял)|Идолга]] сали | 8 | {{ Пурăнан халăх | Идолгское муниципальное образование | тс }} | 404,62<ref name="63_8006001"/> |Б|[[Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] | [[Октябрьский Городок]] сали | 8 | {{ Пурăнан халăх | Октябрьское муниципальное образование (Татищевский район) | тс }} | 379,31<ref name="63_8006001"/> |Б|[[Садовый муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Садовый муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] | [[Садовый (Татищево районӗ)|Садовый]] поселокӗ | 8 | {{ Пурăнан халăх | Садовское муниципальное образование (Татищевский район) | тс }} | 74,08<ref name="63_8006001"/> |Б|[[Ягодная Поляна муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] | [[Ягодная Поляна (Сарӑту облаҫӗ)|Ягодная Поляна]] сали | 5 | {{ Пурăнан халăх | Ягодно-Полянское муниципальное образование | тс }} | 394,69<ref name="63_8006001"/> }} === Муниципаллӑ пайланӑвӑн историйӗ === [[2005|2005 ҫулта]] [[вырӑнти хӑйтытӑмлӑх]] тунишӗн муниципаллӑ районта 1 хула тата 10 ял тӑрӑхӗ йӗркеленӗ. [[2013|2013 ҫулта]] вӗсенчен малалла муниципаллӑ йӗркеленӳсем (МЙ) пӑрахӑҫланӑ: [[Мӑн Ивановка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Мӑн Ивановка МЙ]] ([[Ҫырла Уҫланки муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Ҫырла Уҫланки МЙ-н]] йышне кӗнӗ)<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933021841 |title=Закон Саратовской области от 16 мая 2013 г. N 79-ЗСО «О преобразовании Большеивановского и Ягодно-Полянского муниципальных образований Татищевского муниципального района Саратовской области и внесении изменений в Закон Саратовской области "О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района"» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925112753/http://docs.cntd.ru/document/933021841 |url-status=live }}</ref>, [[Карамышка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Карамышка МЙ]] ([[Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Октябрьский МЙ-н]] йышне кӗнӗ)<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933021849 |title=Закон Саратовской области от 16 мая 2013 г. N 87-ЗСО «О преобразовании Карамышского и Октябрьского муниципальных образований Татищевского муниципального района Саратовской области и внесении изменений в Закон Саратовской области „О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района”» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925111523/http://docs.cntd.ru/document/933021849 |url-status=live }}</ref>, [[Мизино-Лапшиновка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Мизино-Лапшиновка МЙ]] ([[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка МЙ-н]] йышне кӗнӗ)<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933021842 |title=Закон Саратовской области от 16 мая 2013 г. N 80-ЗСО «О преобразовании Вязовского и Мизино-Лапшиновского муниципальных образований Татищевского муниципального района Саратовской области и внесении изменений в Закон Саратовской области „О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района”» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925102951/http://docs.cntd.ru/document/933021842 |url-status=live }}</ref>, [[Широкое муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Широкое МЙ]] ([[Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Идолга МЙ-н]] йышне кӗнӗ)<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933021837 |title=Закон Саратовской области от 16 мая 2013 г. N 75-ЗСО «О преобразовании Идолгского и Широкинского муниципальных образований Татищевского муниципального района Саратовской области и внесении изменений в Закон Саратовской области „О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района”» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925114252/http://docs.cntd.ru/document/933021837 |url-status=live }}</ref>. {{Тулли дата|2025|01|1}} [[Сторожёвка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] пӑрахӑҫланӑ тата унӑн территори [[Сарӑту|Сарӑту]] [[Сарӑту (хула округӗ)|хула округӗнчи]] [[Гагарин районӗ (Сарӑту облаҫӗ)|Гагарин районӗн]] йышне кӗрет<ref name="Сторожевское">{{Cite web |url=http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/6400202204010001 |title=Закон Саратовской области от 28.03.2022 № 43-ЗСО "О преобразовании Сторожевского муниципального образования Татищевского муниципального района Саратовской области, муниципального образования "Город Саратов" и внесении изменений в некоторые законодательные акты Саратовской области" |access-date=2022-04-11 |archive-date=2022-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401201021/http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/6400202204010001 |url-status=live }}</ref><ref name="Сторожевское24">{{Cite web |url= http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/6400202212210001 |title= Закон Саратовской области от 15.12.2022 № 155-ЗСО «О внесении изменений в закон Саратовской области "О преобразовании Сторожевского муниципального образования Татищевского муниципального района Саратовской области, муниципального образования "Город Саратов" и внесении изменений в некоторые законодательные акты Саратовской области"» |access-date= 2022-12-21 |url-status= live |archive-date= 2022-12-21 |archive-url= https://web.archive.org/web/20221221115029/http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/6400202212210001 }}</ref><ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=https://srd.ru/documents/zaks/88-ZSO-26072023.pdf |title=Закон Саратовской области № 88-ЗСО от 26.07.2023 г. «О внесении изменений в Закон Саратовской области «О преобразовании Сторожевского муниципального образования Татищевского муниципального района Саратовской области, муниципального образования «Город Саратов» и внесении изменений в некоторые законодательные акты Саратовской области» |access-date=2024-01-08 |archive-date=2024-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240108094402/https://srd.ru/documents/zaks/88-ZSO-26072023.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="автоссылка2">{{Cite web|url=http://publication.pravo.gov.ru/document/6400202307310019|title=Закон Саратовской области от 26.07.2023 № 88-ЗСО «О внесении изменений в Закон Саратовской области "О преобразовании Сторожевского муниципального образования Татищевского муниципального района Саратовской области, муниципального образования "Город Саратов" и внесении изменений в некоторые законодательные акты Саратовской области»|website=publication.pravo.gov.ru|access-date=2024-05-28|archive-date=2024-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20240528084913/http://publication.pravo.gov.ru/document/6400202307310019|url-status=live}}</ref>. == Пурӑнан вырӑнсем == Татищево районӗнче 47 пурӑнан вырӑн пур, вӗсенчен 1 хула (ӗҫ поселокӗ) тата 46 ял пурӑнан вырӑнӗ. {{Автонумераци | Оформление = standard sortable collapsible collapsed | Название = Районта пурӑнан вырӑнсен ят-йышӗ | Столбцов = 5 | Заголовок2 = Пурӑнан вырӑн | Заголовок3 = Тӗс | Заголовок4 = Пурӑнан халӑх | Заголовок5 = Муниципаллӑ<br> йӗркеленӳ | Выравнивание4 = right | Сортировка4 = число | | [[Агарёвка (Татищево районӗ)|Агарёвка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Агаревка (Татищевский район) | тс }} | [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка]] | | [[Беседка (Сарӑту облаҫӗ)|Беседка]] | хутӑр | {{ Пурăнан халăх | Беседка (Саратовская область) | тс }} | [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка]] | | [[Бурловино]] | хутӑр | {{ Пурăнан халăх | Бурловино | тс }} | [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка]] | | [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Вязовка (Татищевский район) | тс }} | [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка]] | | [[Гартовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Гартовка | тс }} | [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка]] | | [[Глядковка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Глядковка | тс }} | [[Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Идолга]] | | [[Губарёвка (Сарӑту облаҫӗ)|Губарёвка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Губаревка (Саратовская область) | тс }} | [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка]] | | [[Елшанка (Татищево районӗ)|Елшанка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Елшанка (Татищевский район) | тс }} | [[Садовый муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Садовый]] | | [[Идолга (ял)|Идолга]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Идолга (село) | тс }} | [[Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Идолга]] | | [[Карамышка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Карамышка | тс }} | [[Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Октябрьский]] | | [[Карякино (Сарӑту облаҫӗ)|Карякино]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Карякино (Саратовская область) | тс }} | [[Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Октябрьский]] | | [[Козий Лоб]] | хутӑр | {{ Пурăнан халăх | Козий Лоб | тс }} | [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка]] | | [[Кологривовка (сала, Сарӑту облаҫӗ)|Кологривовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Кологривовка (село, Саратовская область) | тс }} | [[Садовый муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Садовый]] | | [[Кологривовка (станци, Сарӑту облаҫӗ)|Кологривовка]] | станци | {{ Пурăнан халăх | Кологривовка (станция, Саратовская область) | тс }} | [[Садовый муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Садовый]] | | [[Кологривовка вӑрманлӑхӗ]] | поселок | {{ Пурăнан халăх | Кологривовское лесничество | тс }} | [[Садовый муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Садовый]] | | [[Коминтерн (Татищево районӗ)|Коминтерн]] | поселок | {{ Пурăнан халăх | Коминтерн (Татищевский район) | тс }} | [[Садовый муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Садовый]] | | [[Константиновка (Татищево районӗ)|Константиновка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Константиновка (Татищевский район) | тс }} | [[Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Октябрьский]] | | [[Корсаковка (Сарӑту облаҫӗ)|Корсаковка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Корсаковка (Саратовская область) | тс }} | [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка]] | | [[Кривопавловка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Кривопавловка | тс }} | [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка]] | | [[Кувыка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Кувыка | тс }} | [[Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Октябрьский]] | | [[Куликовка (Татищево районӗ)|Куликовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Куликовка (Татищевский район) | тс }} | [[Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Октябрьский]] | | [[Македоновка (Сарӑту облаҫӗ)|Македоновка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Македоновка (Саратовская область) | тс }} | [[Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Идолга]] | | [[Мӑн Ивановка (Сарӑту облаҫӗ)|Мӑн Ивановка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Большая Ивановка (Саратовская область) | тс }} | [[Ҫырла Уҫланки муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Ҫырла Уҫланки]] | | [[Мӑн Каменка (Татищево районӗ)|Мӑн Каменка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Большая Каменка (Татищевский район) | тс }} | [[Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Идолга]] | | [[Мӑн Фёдоровка (Сарӑту облаҫӗ)|Мӑн Фёдоровка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Большая Федоровка (Саратовская область) | тс }} | [[Ҫырла Уҫланки муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Ҫырла Уҫланки]] | | [[Мизино-Лапшиновка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Мизино-Лапшиновка | тс }} | [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка]] | | [[Нееловка (Сарӑту облаҫӗ)|Нееловка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Нееловка (Саратовская область) | тс }} | [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка]] | | [[Никольский (Сарӑту облаҫӗ)|Никольский]] | чукунҫул уйӑрӑшӗ | {{ Пурăнан халăх | Никольский (Саратовская область) | тс }} | [[Садовый муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Садовый]] | | [[Новополье (Сарӑту облаҫӗ)|Новополье]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Новополье (Саратовская область) | тс }} | [[Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Идолга]] | | [[Новоскатовка (Сарӑту облаҫӗ)|Новоскатовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Новоскатовка (Саратовская область) | тс }} | [[Ҫырла Уҫланки муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Ҫырла Уҫланки]] | | [[Октябрьский Городок]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Октябрьский городок | тс }} | [[Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Октябрьский]] | | [[Первомайская (Сарӑту облаҫӗ)|Первомайская]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Первомайская (Саратовская область) | тс }} | [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка]] | | [[Петров (Сарӑту облаҫӗ)|Петров]] | хутӑр | | [[Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Идолга]] | | [[Полчаниновка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Полчаниновка | тс }} | [[Ҫырла Уҫланки муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Ҫырла Уҫланки]] | | [[Полянское (Сарӑту облаҫӗ)|Полянское]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Полянское (Саратовская область) | тс }} | [[Садовый муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Садовый]] | | [[Садовый (Татищево районӗ)|Садовый]] | поселок | {{ Пурăнан халăх | Садовый (Татищевский район) | тс }} | [[Садовый муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Садовый]] | | [[Слепцовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Слепцовка | тс }} | [[Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Идолга]] | | [[Сокур (Сарӑту облаҫӗ)|Сокур]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Сокур (Саратовская область) | тс }} | [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка]] | | [[Ҫӗнӗ Тёпловка (Сарӑту облаҫӗ)|Ҫӗнӗ Тёпловка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Новая Тепловка (Саратовская область) | тс }} | [[Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Октябрьский]] | | [[Ҫырла Уҫланки (Сарӑту облаҫӗ)|Ҫырла Уҫланки]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Ягодная Поляна (Саратовская область) | тс }} | [[Ҫырла Уҫланки муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Ҫырла Уҫланки]] |%| [[Татищево]] | ӗҫ поселокӗ | {{ Пурăнан халăх | Татищево | тс }} | [[Татищево муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Татищево]] | | [[Тимирязевский (Сарӑту облаҫӗ)|Тимирязевский]] | поселок | {{ Пурăнан халăх | Тимирязевский (Саратовская область) | тс }} | [[Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Октябрьский]] | | [[Федуловка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Федуловка | тс }} | [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка]] | | [[Хлебновка (Татищево районӗ)|Хлебновка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Хлебновка (Татищевский район) | тс }} | [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка]] | | [[Ченыкаевка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Ченыкаевка | тс }} | [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка]] | | [[Широкое (Сарӑту облаҫӗ)|Широкое]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Широкое (Саратовская область) | тс }} | [[Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Идолга]] | | [[Шлыковка (Сарӑту облаҫӗ)|Шлыковка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Шлыковка | тс }} | [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка]] }} [[2025|2025 ҫулхи]] [[Кӑрлач, 1|кӑрлачӑн 1-мӗшӗнче]] пӑрахӑҫланӑ [[Сторожёвка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]]н пур пурӑнан вырӑнӗсем [[Сарӑту|Сарӑту хулин]] [[Сарӑту (хула округӗ)|хула округӗн]] йышне кӗнӗ<ref name="Сторожевское"/><ref name="Сторожевское24"/><ref name="автоссылка1" /><ref name="автоссылка2" />. == Вырӑнти хӑйтытӑмлӑх органӗсем == Муниципаллӑ пуху — [[Вырӑнти хӑйтытӑмлӑх|вырӑнти хӑйтытӑмлӑхӑн]] кӑтартакан органӗ. Муниципаллӑ районӑн пуҫлӑхӗ — Новикова Алефтина Сергеевна. Татищево муниципаллӑ районӗн администрацийӗ — вырӑнти хӑйтытӑмлӑхӑн ӗҫ тӑвакан органӗ. Район администрацийӗн пуҫлӑхӗ — Александр Владимирович Мордвинцев<ref name=puclox/>. == Экономика == Хулаҫум тӗсӗн ял хуҫалӑхӗ. Тӗп кӑларакан таварпа тивӗҫтерӳ: [[сӗт]], чӑх ашӗ, [[апат-ҫимӗҫ]]. Промышленоҫӑн тӗп пайӗ - тунишӗн материалсен (тимӗр бетонӗ, йывӑҫран тунишӗн материалсем, тавар бетонӗ, стена материалӗ) тата апат-ҫимӗҫ продукцийӗн кӑларни (ҫӑкӑр, аш, сӗт, кӑлпасси, кондитер япали). == Массӑллӑ информаци хатӗрӗсем == Район [[Массӑллӑ информаци хатӗрӗ|МИХ-ӗ]] — "Ял пурнӑҫӗ" ({{lang-ru|Сельская жизнь}}) хаҫат, вӑл Татищево районӗн официаллӑ пичет органӗ. Хаҫатӑн хӑйӗн сайчӗ пур — moyaokruga.ru/selskayazhizn<ref name="moyaokruga">[http://moyaokruga.ru/selskayazhizn/ «Сельская жизнь»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220401121232/https://moyaokruga.ru/selskayazhizn/ |date=2022-04-01 }}, унта юлашки район хыпарӗсем кӑлараҫҫӗ.</ref>. == Паллӑ вырӑнсем == [[File:Большеивановский приусадебный парк, поле.JPG|thumb|200px|right|[[Мӑн Ивановка (Сарӑту облаҫӗ)|Мӑн Ивановка]] улпут ҫурчӗ ҫумӗнчи парк]] [[File:Губаревская усадьба дворян Шахматовых, табличка.JPG|thumb|200px|right|[[Губарёвка (Сарӑту облаҫӗ)|Губарёвкӑри]] Шахматовсен улпут ҫурчӗн астӑвӑм хӑми]] [[Истори|Историн]], [[Культура|культурӑн]], [[Ҫутҫанталӑк|ҫутҫанталӑкӑн]] паллӑ вырӑнӗсем: [[Мӑн Ивановка (Сарӑту облаҫӗ)|Мӑн Ивановка]] улпут ҫурчӗ ҫумӗнчи парк<ref>[https://www.tursar.ru/page-joy.php?j=139 Большеивановский приусадебный парк. Tursar]</ref>, [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] ӗмӗр юманлӑхӗ<ref>[https://www.tursar.ru/page-joy.php?j=1101 Вязовская вековая дубрава. Tursar]</ref>, Вязовка хура ҫирӗклӗхӗ<ref>[https://moyaokruga.ru/selskayazhizn/Articles.aspx?articleId=126852 Вязовские заповедники. Газета "Сельская жизнь"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171101031112/http://moyaokruga.ru/selskayazhizn/Articles.aspx?articleId=126852 |date=2017-11-01 }}</ref>, [[1902|1902 ҫулта]] тунӑ [[Сокур (Сарӑту облаҫӗ)|Сокурти]] [[Турӑ Амӑшӗн Пукрав чиркӗвӗ (Сокур)|Турӑ Амӑшӗн Пукрав чиркӗвӗ]]<ref>[https://eparhia-saratov.ru/Articles/hram-pokrova-bozhiejj-materi-sokur-tatishhevskogo-rajjona Храм Покрова Божией Матери с. Сокур Татищевского р-на. Саратовская епархия]</ref>, [[Губарёвка (Сарӑту облаҫӗ)|Губарёвкӑри]] Шахматовсен улпут ҫурчӗ<ref>[https://www.tursar.ru/page-joy.php?j=128 Приусадебный парк усадьбы Шахматовых. Tursar]</ref> — Раҫҫей академикӗн, лингвисчӗн [[Шахматов Алексей Александрович|Алексей Шахматовӑн]] мемориалӗ, [[Полчаниновка|Полчаниновкӑри]] Сарӑтӑвӑн паллӑ ен пӗлӳҫин, кунҫулҫин, халӑх пӗлӳҫин [[Минх Александр Николаевич|А. Н. Минхӗн]] улпут ҫурчӗ<ref>[https://www.tursar.ru/page-joy.php?j=1396 Полчаниновский приусадебный парк. Tursar]</ref>, [[Побочное]] вӑрман дачи (кивӗ ял вырӑнӗнче)<ref>[https://www.tursar.ru/page-joy.php?j=1033 Побочинская дача. Tursar]</ref>. == Паллӑ ентешсем == * [[Васильев Владимир Андреевич]] (1925—1945) — [[ССРП|Совет]] ҫар ӗҫченӗ, лейтенант, [[Совет Пӗрлешӗвӗн Паттӑрӗ]] (1945). * [[Григорьев Дмитрий Яковлевич]] (1897—1970) — [[ССРП|Совет]] ҫар ӗҫченӗ, генерал-майор (1942). * [[Евтеев Иван Алексеевич]] (1918—1944) — [[ССРП|Совет]] ҫар ӗҫченӗ, хӗрлӗ флотҫӑ, [[Совет Пӗрлешӗвӗн Паттӑрӗ]] (1945). * [[Князевская Ольга Александровна]] (1920—2011) — [[РФ|Раҫҫей]] [[филологи|филологӗ]], археографӗ тата кӗнеке кунҫулӗн ӑстаҫи. * [[Коннов Василий Дмитриевич]] (1913—1945) — [[ССРП|Совет]] ҫар ӗҫченӗ, капитан, [[Совет Пӗрлешӗвӗн Паттӑрӗ]] (1944). * [[Мясников Евгений Александрович]] (1920—1991) — [[Совет Пӗрлешӗвӗн Паттӑрӗ]] (1945), [[полковник]] (1957), 1 класслӑ ҫар вӗҫевҫӗ (1959). * [[Лапшёв Анатолий Алексеевич]] (1924—1945) — лейтенант, [[Совет Пӗрлешӗвӗн Паттӑрӗ]] (1945). * [[Передреев Анатолий Константинович]] (1932—1987) — [[вырӑссем|вырӑс]] [[сӑвӑҫ]]ӗ, куҫаруҫӑ. * [[Пономарёв Пётр Тихонович]] (1924—1943) — [[ССРП|Совет]] ҫар ӗҫченӗ. [[Совет Пӗрлешӗвӗн Паттӑрӗ]] (1944, вилни хыҫҫӑн). Хӗрлӗ гвардин ҫар ҫынни. * [[Пресняков Иван Васильевич]] (1916—1988) — [[ССРП|Совет]] ҫар ӗҫченӗ, лейтенант. [[Совет Пӗрлешӗвӗн Паттӑрӗ]] (1944). * [[Путилин Николай Георгиевич]] (ҫур. 1954) — [[ССРП|Совет]] тата [[Раҫҫей]] [[опера]] юрӑҫи, [[Тутар АССР]] халӑх артисчӗ (1986) тата [[РФ халӑх артисчӗ]] (2003). * [[Семихатов Николай Александрович]] (1918—2002) — [[ССРП|Совет]] инженер-конструкторӗ тата ӑслӑхҫи. ССРП Ӑслӑхсен Академийӗн академикӗ. * [[Ульянов Пётр Лаврентьевич]] (1928—2006) — [[ССРП|Совет]] тата [[РФ|Раҫҫей]] математикӑҫи, ССРП Ӑслӑлӑхсен Академийӗн корреспондент пайташӗ тата Раҫҫей Ӑслӑлӑхсен Академийӗн академикĕ, профессор. * [[Хохлачёв Василий Фёдорович]] (1918—1983) — [[ССРП|Совет]] ҫар ӗҫченӗ, авиаци генерал-лейтенанчӗ, [[Совет Пӗрлешӗвӗн Паттӑрӗ]]. * [[Фомичёв Василий Осипович]] (1924—1992) — [[вырӑссем|вырӑс]] [[Ӳкерӳҫӗ|ӳкерӳҫи]], [[Реализм|реалисчӗ]], пейзажист. == Ҫар объекчӗсем == Районӑн территорийӗнче [[РФ стратеги ракет вӑйӗсем|РФ стратеги ракет вӑйӗсен]] [[60-мӗш ракет дивизийӗ]], [[Татищево (аэродром)|Татищево аэродромӗ]] (ӑҫта 69 [[УР-100Н]] тата 40 [[Тополь-М]] пур) вырнаҫнӑ<ref name=":0">{{Cite web |title=60-я ракетная Таманская ордена Октябрьской Революции Краснознамённая дивизия имени 60-летия СССР (в/ч 89553) |url=https://rvsn.info/divisions/div_060.html |access-date=2023-07-20 |website=rvsn.info}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |title=60-я Таманская ракетная дивизия (в/ч 89553) |url=https://armius.ru/rvsn/vch89553 |access-date=2023-07-20 |website=armius.ru}}</ref><ref>{{Cite web |title=60-я ракетная дивизия (г. Татищево) |url=https://rvsn.ruzhany.info/60rd/index.html |access-date=2023-07-20 |website=rvsn.ruzhany.info}}</ref>. == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем|2}} == Вуламалли == *Атлас автомобильных дорог Саратовской области. Саратов, 2000. *Татищевский муниципальный район. История и современность. Саратов, 2008. == Каҫӑсем == * [http://www.tatishevo.saratov.gov.ru Официальный сайт администрации Татищевского муниципального района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220401135339/http://tatishevo.saratov.gov.ru/ |date=2022-04-01 }} * [https://web.archive.org/web/20100214185245/http://tatishevo.sarmo.ru/ Сайт муниципального района] * [http://moyaokruga.ru/selskayazhizn/ Официальный сайт газеты «Сельская жизнь» Татищевского муниципального района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220401121232/https://moyaokruga.ru/selskayazhizn/ |date=2022-04-01 }} * [http://tatiskray.ru/ Татищевский край (сайт, посвящённый истории района)] * {{cite web |title = Информация о районе на сайте правительства Саратовской области |url = http://saratov.gov.ru/region/municipal_areas/tatischevo.php |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110826173240/http://saratov.gov.ru/region/municipal_areas/tatischevo.php |archivedate = 2011-08-26 |deadlink = yes }} * [http://www.tatishevo.ru Неофициальный сайт р.п. Татищево] {{Татищево районӗн муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем}} {{Татищево районӗ}} {{Сарӑту облаҫӗ}} [[Категори:Татищево районӗ|*]] [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] 5qyrnk0eqnkml71zex1zrhf4xg4ok1l 874958 874957 2026-06-21T20:09:25Z Max Tenche 25572 /* Тӗн */ хушни 874958 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|Раççей}} |Тĕс2 = |Чăвашла ячĕ = Татищево районӗ |Тăван ячĕ = [[File:Полчаниновский приусадебный парк.jpg|300px]] |Герб = ГербТатищевскогоРайона.jpg |Ялав = Flag_of_Tatishchevsky_rayon_(Saratov_oblast).png |Ялава ăнлантарни = Татищево районӗн ялавӗ |Герба ăнлантарни = Татищево районӗн гербӗ |Патшалăх = {{RUS}} |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |Гимн = |Статус = [[муниципаллӑ район]] |Кĕрет = [[Сарӑту облаҫӗ]] |Тытăмĕ = {{nobr|7 муниципаллӑ йӗркеленӳ}} |Тĕп хула = [[Татищево]] [[хеп|хула евӗр посёлокӗ]] |Вăхăт = [[1928]], [[утӑ, 23]] |Пуçлăх = Мордвинцев Александр Владимирович<ref name=puclox>[http://tatishevo.saratov.gov.ru/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=36&Itemid=64 Глава Татищевского муниципального района]</ref> |Пуçлăх тĕсĕ = Муниципаллӑ район пуҫлӑхӗ |Пуçлăх2 = |Пуçлăх тĕсĕ2 = |ШВП = |ШВП çулĕ = |ШВП вырăнĕ = |ШВП пурăнан кашни çынна = |ШВП пурăнан кашни çынна вырăнĕ = |Чĕлхе = [[вырӑс чӗлхи|вырӑс]] |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = {{ Пурăнан халăх | Татищевский район | тс }} |Çырав çулĕ = {{ Пурăнан халăх | Татищевский район | г }} |Пурăнан халăх проценчĕ = {{ #expr: ( {{ Пурăнан халăх | Татищевский район | ч }} * 100 / {{ Пурăнан халăх | Саратовская область | ч }} round 2 ) }} |Пурăнан халăх вырăнĕ = |Йышлăх = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Пурăнан халăх | Татищевский район | ч }} / 2077.10 round 2 ) }} }} |Йышлăх вырăнĕ = |Наци йышĕ = |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 2077,10<ref name="63_8006001">{{Cite web |url=https://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst63/DBInet.cgi?pl=8006001 |title=Саратовская область. Общая площадь земель муниципального образования |access-date=2019-11-28 |archive-date=2020-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803092744/https://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst63/DBInet.cgi?pl=8006001 |url-status=live }}</ref> |Лаптăк проценчĕ = |Лаптăк вырăнĕ = |Максималлă çӳллĕш = |Вăтам çӳллĕшĕ = |Минималлă çӳллĕш = |Карттă = Tatishchevsky district locator map.svg |Администрациллĕ виçен картти = |АВ карттин пысăкăшĕ = 500px |ВăхăтТăрăхĕ = [[Самар вӑхӑчӗ]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон кочĕ = +74549 |Почтă индексĕсем = |Тетел-домен = |Автомобиль номерĕсен кочĕсем = 64, 164 |Сайт = http://tatishevo.saratov.gov.ru |Commons-ри категори = |Асăрхавсем = }} '''Татищево районӗ''' ({{lang-ru|Тати́щевский район}}) — [[Сарӑту облаҫӗ|Сарӑту облаҫӗн]] ([[РФ]]) [[Сарӑту облаҫӗн администрациллӗ-территориллӗ пайланӑвӗ|администрациллӗ-территориллӗ виҫи]] ([[Раҫҫейӗн субъекчӗсен районӗсем|район]]) тата [[Муниципаллӑ йӗркеленӳ|муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] ([[Муниципаллӑ район (Раҫҫей)|муниципаллӑ район]]). [[Администрациллӗ центр]] — [[Татищево]] [[хула евӗр поселок]]ӗ. == Географи == Район [[Атӑл сӑртлӑхӗ|Атӑл сӑртлӑхӗн]] сылтӑм хӗрринче, [[Сарӑту|Сарӑтуран]] ҫурҫӗр-анӑҫалла вырнаҫнӑ. Рельеф [[Уй|уйлӑ]], [[Вӑрман|вӑрманлӑ]]. [[Чукун ҫул]] айккипе [[Дача поселокӗ|дача]] массивӗ итрет. Ҫулталӑкри вӑтам [[Атмосфера нӳрӗкӗ|нӳрӗклӗхӗн]] шучӗ 375-360 [[Миллиметр|мм]]/[[ҫулталӑк|ҫул]]. Район центрӗ [[Татищево]] ([[1965|1965 ҫулччен]] [[Ял|ял]] пек) [[Медведица (Тан юппи)|Медведицӑн]] сулахай юппин [[Идолга (юханшыв)|Идолга юханшывӗн]] хӗрринче лартнӑ. Районӑн кӑнтӑр енче унӑн йышне кӗмен [[Светлый (ХАТЙ)|Светлый]] [[поселок]]ӗ вырнаҫнӑ, вӑл [[Хупнӑ администрациллӗ-территориллӗ йӗркеленӳ|хупнӑ администрациллӗ-территориллӗ йӗркеленӳ]] шутланать. Пӗтӗм усӑ курнин [[Автомагистраль|автоҫулӗсен]] вӑрӑмӑшӗ — 242 километр. === Чикӗсем === {| class="wikitable" ! Ен ! Район е облаҫ |- |Ҫурҫӗр | [[Петровск районӗ]] |- |Ҫурҫӗр-Тухӑҫ | [[Ҫӗнӗ Пурас районӗ]] |- |Кӑнтӑр-Тухӑҫ | [[Гагарин районӗ (Сарӑту облаҫӗ)|Гагарин районӗ]] |- |Кӑнтӑр-Анӑҫ | [[Лысые Горы районӗ]] |- |Анӑҫ | [[Аткарск районӗ]] |} == Истори == {{Тулли дата|1928|07|23}} [[Анатри Атӑл крайӗ|Анатри Атӑл крайӗнчи]] [[Сарӑту округӗ|Сарӑту округӗн]] йышӗнчи Сарӑту тата Аткарск уесӗсенчен 4 пая уйӑрса ''Татищево районӗ'' туса хунӑ. Унӑн йышне [[Курдюм (сала, Сарӑту облаҫӗ)|Курдюм]] вулӑсӗнчен 15, [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] вулӑсӗнчен 8, [[Кологривовка (сала, Сарӑту облаҫӗ)|Кологривовка]] вулӑсӗнчен 5, [[Лысые Горы (Сарӑту облаҫӗ)|Лысые Горы]] вулӑсӗнчен 2 ял канашӗ кӗнӗ. Туса хуни хыҫҫӑн ҫӗнӗ районта 106,95 пин ҫӗр [[гектар]]ӗ, 38 пин пурӑнан халӑх, 125 пурӑнан вырӑн, 42 шкул, 27 ял канашӗ, 22 колхоз, 4 арман, 5 хӗрлӗ вулавӑш, 5 вуламалли ҫурт, 10 халӑх ҫурчӗ (сов. нардом), 6 медицина ҫурчӗ, 3 амбулатори, 3 сывлӑх ҫурчӗ. 8-тан 50-ччен ҫуллӑ вулама-ҫырма пӗлмен ҫынсен йышӗ 10 пин ытла. Ака лаптӑк — 42,235 пин гектар. Районта ӗне выльӑх йышӗ — 11 пин, сурӑх — 50 пин, сысна — 2,8 пин, утар — 101. Телефон ҫыхӑнӑвӗ 5 ял канашӗнче кӑна пулнӑ — [[Кувыка|Кувыкӑра]], [[Идолга (сала)|Идолгӑра]], [[Широкое (Сарӑту облаҫӗ)|Широкойӗре]], [[Курдюм (сала, Сарӑту облаҫӗ)|Курдюмра]], [[Татищево|Татищевӑра]]. Мещановкӑри (Татищевӑри) влаҫ ҫурчӗшӗн вырӑн ҫука пула райӗҫтӑвком [[Октябрьский Городок]]ра икӗ ҫул вырнаҫрӗ. [[1934|1934 ҫултан]] [[Сарӑту крайӗ|Сарӑту крайӗн]], [[1936|1936 ҫултан]] [[Сарӑту облаҫӗ]]н йышне кӗрет. {{Тулли дата|1959|06|10}} пӑрахӑҫланӑ [[Вязовка районӗ (Сарӑту облаҫӗ)|Вязовка районӗн]]<ref>Ведомости Верховного Совета СССР. № 24 (956), 1959 г.</ref> территорийӗн пайӗ, {{Тулли дата|1960|05|19}} пӑрахӑҫланӑ [[Широкий Карамыш районӗ|Анлӑ Карамыш районӗн]]<ref>Ведомости Верховного Совета СССР. № 20 (1004), 1960 г.</ref> территорийӗсен пайӗсем район йышне кӗнӗ. [[1963|1963 ҫулта]] район пӑрахӑҫланӑ, [[1965|1965 ҫулта]] тепре туса хунӑ<ref>{{cite web |url = http://wwhp.ru/sarat.htm |title = Саратовская область на сайте «Всемирный исторический проект» |archiveurl = https://web.archive.org/web/20101203192830/http://wwhp.ru/sarat.htm |archivedate = 2010-12-03 }}</ref>. == Халӑх == {{Пурӑнан халӑх|Татищевский район}} {{Кӗске дата|2023|01|1}} пӗлӗмпе районта 30,1 пин ҫын пурӑнчӗ, вӗсенчен 7,6 пин ҫын (25,6 %) — [[Татищево|Татищево]] [[хула евӗр поселок|ӗҫ поселокӗнче]], 22,5 пин ҫын — ял пурӑнан вырăнӗсенче<ref name = terpop>[http://tatishevo.saratov.gov.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=79&Itemid=60 Халӑхпа территори ҫинчен районӑн официаллӑ сайтӗнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231223203130/http://tatishevo.saratov.gov.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=79&Itemid=60 |date=2023-12-23 }}</ref>. === Халӑх йышӗ === {{Кӗске дата|2023|01|1}} пӗлӗмпе районта 43 халӑх пурӑнать<ref name = terpop/>: {| class='standard' style='text-align: center;' | colspan=4 | '''Татищево районӗн халӑхӗсем''' |--- class='bright' | colspan=1 | № || colspan=1 | Халӑх || colspan=1 | % |--- | 1 || [[Вырӑссем]] || 83,2 |--- | 2 || [[Украинсем]] || 3 |--- | 3 || [[Мордвасем]] ([[Ирҫесем|Ирҫесемпе]] [[Мӑкшӑсем|мӑкшӑсем]]) || 2,1 |--- | 4 || [[Эрменсем]] || 2 |--- | 5 || [[Чӑвашсем]],<br> [[Тутарсем]],<br> [[Чеченсем]] || 1,3 |--- class='shadow' | || Ыттисем || 8,4 |} Районти ялсенче тӗрлӗрен халӑхсен ушкӑнӗсем пур, вӗсенчен эрменсем ([[Агаревка (Татищево районӗ)|Агаревка]]), мордвасем ([[Беседка (Сарӑту облаҫӗ)|Беседка]]). === Ҫул-Ӳсӗм йышӗ === {{Кӗске дата|2023|01|1}} пӗлӗмпе район [[Ҫул-ӳсӗм|ҫул-ӳсӗм]] йышӗ<ref name = terpop/>: * 14 — 18 ҫулсенче 1433 ҫын * 19 — 34 ҫулсенче 5662 ҫын * 35 — 60 ҫулсенче 10 652 ҫын * 60 тата ватӑрах 7443 ҫын ;Вӗсенчен: * 5488 ҫын — ӗҫлеме пултаракан ҫул-ӳсӗмӗн ҫамрӑкрах * 16879 ҫын — ӗҫлеме пултаракан ҫул-ӳсӗмре * 7689 ҫын — ӗҫлеме пултаракан ҫул-ӳсӗмӗн ватӑрах == Муниципаллӑ тытӑмлӑх == Татищево [[Муниципаллӑ район|муниципаллӑ районне]] 7 [[муниципаллӑ йӗркеленӳ]] кӗрет: 1 [[Хула тӑрӑхӗ|хула тӑрӑхӗ]] тата 5 [[ял тӑрӑхӗ]]<ref name="МО">{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933006800 |title=Закон Саратовской области от 27 декабря 2004 года № 108-ЗСО «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2018-09-28 |archive-date=2015-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926131510/http://docs.cntd.ru/document/933006800 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url = http://tatishevo.sarmo.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=106&Itemid=174 |title = Устав Татищевского муниципального района |url-status = dead }}</ref>. {{Автонумераци | Оформление = standard sortable | Столбцов = 6 | Заголовок2 = Муниципаллӑ йӗркеленӳ | Заголовок3 = Администрациллӗ центр | Заголовок4 = Пурӑнан<br />вырӑнсен<br />йышӗ | Заголовок5 = Пурӑнан халӑх | Заголовок6 = Лаптӑк,<br />ҫм<sup>2</sup> | Выравнивание4 = right | Выравнивание5 = right | Выравнивание6 = right | Сортировка4 = число | Сортировка5 = число | Сортировка6 = число |A-%| '''Хула тӑрӑхӗ:''' | | | | |А|[[Татищево|Татищево муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] | [[Татищево]] ӗҫ поселокӗ | 1 | {{ Пурăнан халăх | Татищевское муниципальное образование | тс }} | 59,16<ref name="63_8006001"/> |Б-%| '''Ял тӑрӑхӗсем:''' | | | | |Б|[[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] | [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] сали | 17 | {{ Пурăнан халăх | Вязовское муниципальное образование (Татищевский район) | тс }} | 541,65<ref name="63_8006001"/> |Б|[[Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] | [[Идолга (ял)|Идолга]] сали | 8 | {{ Пурăнан халăх | Идолгское муниципальное образование | тс }} | 404,62<ref name="63_8006001"/> |Б|[[Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] | [[Октябрьский Городок]] сали | 8 | {{ Пурăнан халăх | Октябрьское муниципальное образование (Татищевский район) | тс }} | 379,31<ref name="63_8006001"/> |Б|[[Садовый муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Садовый муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] | [[Садовый (Татищево районӗ)|Садовый]] поселокӗ | 8 | {{ Пурăнан халăх | Садовское муниципальное образование (Татищевский район) | тс }} | 74,08<ref name="63_8006001"/> |Б|[[Ягодная Поляна муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] | [[Ягодная Поляна (Сарӑту облаҫӗ)|Ягодная Поляна]] сали | 5 | {{ Пурăнан халăх | Ягодно-Полянское муниципальное образование | тс }} | 394,69<ref name="63_8006001"/> }} === Муниципаллӑ пайланӑвӑн историйӗ === [[2005|2005 ҫулта]] [[вырӑнти хӑйтытӑмлӑх]] тунишӗн муниципаллӑ районта 1 хула тата 10 ял тӑрӑхӗ йӗркеленӗ. [[2013|2013 ҫулта]] вӗсенчен малалла муниципаллӑ йӗркеленӳсем (МЙ) пӑрахӑҫланӑ: [[Мӑн Ивановка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Мӑн Ивановка МЙ]] ([[Ҫырла Уҫланки муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Ҫырла Уҫланки МЙ-н]] йышне кӗнӗ)<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933021841 |title=Закон Саратовской области от 16 мая 2013 г. N 79-ЗСО «О преобразовании Большеивановского и Ягодно-Полянского муниципальных образований Татищевского муниципального района Саратовской области и внесении изменений в Закон Саратовской области "О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района"» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925112753/http://docs.cntd.ru/document/933021841 |url-status=live }}</ref>, [[Карамышка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Карамышка МЙ]] ([[Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Октябрьский МЙ-н]] йышне кӗнӗ)<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933021849 |title=Закон Саратовской области от 16 мая 2013 г. N 87-ЗСО «О преобразовании Карамышского и Октябрьского муниципальных образований Татищевского муниципального района Саратовской области и внесении изменений в Закон Саратовской области „О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района”» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925111523/http://docs.cntd.ru/document/933021849 |url-status=live }}</ref>, [[Мизино-Лапшиновка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Мизино-Лапшиновка МЙ]] ([[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка МЙ-н]] йышне кӗнӗ)<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933021842 |title=Закон Саратовской области от 16 мая 2013 г. N 80-ЗСО «О преобразовании Вязовского и Мизино-Лапшиновского муниципальных образований Татищевского муниципального района Саратовской области и внесении изменений в Закон Саратовской области „О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района”» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925102951/http://docs.cntd.ru/document/933021842 |url-status=live }}</ref>, [[Широкое муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Широкое МЙ]] ([[Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Идолга МЙ-н]] йышне кӗнӗ)<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933021837 |title=Закон Саратовской области от 16 мая 2013 г. N 75-ЗСО «О преобразовании Идолгского и Широкинского муниципальных образований Татищевского муниципального района Саратовской области и внесении изменений в Закон Саратовской области „О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района”» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925114252/http://docs.cntd.ru/document/933021837 |url-status=live }}</ref>. {{Тулли дата|2025|01|1}} [[Сторожёвка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] пӑрахӑҫланӑ тата унӑн территори [[Сарӑту|Сарӑту]] [[Сарӑту (хула округӗ)|хула округӗнчи]] [[Гагарин районӗ (Сарӑту облаҫӗ)|Гагарин районӗн]] йышне кӗрет<ref name="Сторожевское">{{Cite web |url=http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/6400202204010001 |title=Закон Саратовской области от 28.03.2022 № 43-ЗСО "О преобразовании Сторожевского муниципального образования Татищевского муниципального района Саратовской области, муниципального образования "Город Саратов" и внесении изменений в некоторые законодательные акты Саратовской области" |access-date=2022-04-11 |archive-date=2022-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401201021/http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/6400202204010001 |url-status=live }}</ref><ref name="Сторожевское24">{{Cite web |url= http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/6400202212210001 |title= Закон Саратовской области от 15.12.2022 № 155-ЗСО «О внесении изменений в закон Саратовской области "О преобразовании Сторожевского муниципального образования Татищевского муниципального района Саратовской области, муниципального образования "Город Саратов" и внесении изменений в некоторые законодательные акты Саратовской области"» |access-date= 2022-12-21 |url-status= live |archive-date= 2022-12-21 |archive-url= https://web.archive.org/web/20221221115029/http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/6400202212210001 }}</ref><ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=https://srd.ru/documents/zaks/88-ZSO-26072023.pdf |title=Закон Саратовской области № 88-ЗСО от 26.07.2023 г. «О внесении изменений в Закон Саратовской области «О преобразовании Сторожевского муниципального образования Татищевского муниципального района Саратовской области, муниципального образования «Город Саратов» и внесении изменений в некоторые законодательные акты Саратовской области» |access-date=2024-01-08 |archive-date=2024-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240108094402/https://srd.ru/documents/zaks/88-ZSO-26072023.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="автоссылка2">{{Cite web|url=http://publication.pravo.gov.ru/document/6400202307310019|title=Закон Саратовской области от 26.07.2023 № 88-ЗСО «О внесении изменений в Закон Саратовской области "О преобразовании Сторожевского муниципального образования Татищевского муниципального района Саратовской области, муниципального образования "Город Саратов" и внесении изменений в некоторые законодательные акты Саратовской области»|website=publication.pravo.gov.ru|access-date=2024-05-28|archive-date=2024-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20240528084913/http://publication.pravo.gov.ru/document/6400202307310019|url-status=live}}</ref>. == Пурӑнан вырӑнсем == Татищево районӗнче 47 пурӑнан вырӑн пур, вӗсенчен 1 хула (ӗҫ поселокӗ) тата 46 ял пурӑнан вырӑнӗ. {{Автонумераци | Оформление = standard sortable collapsible collapsed | Название = Районта пурӑнан вырӑнсен ят-йышӗ | Столбцов = 5 | Заголовок2 = Пурӑнан вырӑн | Заголовок3 = Тӗс | Заголовок4 = Пурӑнан халӑх | Заголовок5 = Муниципаллӑ<br> йӗркеленӳ | Выравнивание4 = right | Сортировка4 = число | | [[Агарёвка (Татищево районӗ)|Агарёвка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Агаревка (Татищевский район) | тс }} | [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка]] | | [[Беседка (Сарӑту облаҫӗ)|Беседка]] | хутӑр | {{ Пурăнан халăх | Беседка (Саратовская область) | тс }} | [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка]] | | [[Бурловино]] | хутӑр | {{ Пурăнан халăх | Бурловино | тс }} | [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка]] | | [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Вязовка (Татищевский район) | тс }} | [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка]] | | [[Гартовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Гартовка | тс }} | [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка]] | | [[Глядковка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Глядковка | тс }} | [[Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Идолга]] | | [[Губарёвка (Сарӑту облаҫӗ)|Губарёвка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Губаревка (Саратовская область) | тс }} | [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка]] | | [[Елшанка (Татищево районӗ)|Елшанка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Елшанка (Татищевский район) | тс }} | [[Садовый муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Садовый]] | | [[Идолга (ял)|Идолга]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Идолга (село) | тс }} | [[Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Идолга]] | | [[Карамышка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Карамышка | тс }} | [[Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Октябрьский]] | | [[Карякино (Сарӑту облаҫӗ)|Карякино]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Карякино (Саратовская область) | тс }} | [[Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Октябрьский]] | | [[Козий Лоб]] | хутӑр | {{ Пурăнан халăх | Козий Лоб | тс }} | [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка]] | | [[Кологривовка (сала, Сарӑту облаҫӗ)|Кологривовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Кологривовка (село, Саратовская область) | тс }} | [[Садовый муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Садовый]] | | [[Кологривовка (станци, Сарӑту облаҫӗ)|Кологривовка]] | станци | {{ Пурăнан халăх | Кологривовка (станция, Саратовская область) | тс }} | [[Садовый муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Садовый]] | | [[Кологривовка вӑрманлӑхӗ]] | поселок | {{ Пурăнан халăх | Кологривовское лесничество | тс }} | [[Садовый муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Садовый]] | | [[Коминтерн (Татищево районӗ)|Коминтерн]] | поселок | {{ Пурăнан халăх | Коминтерн (Татищевский район) | тс }} | [[Садовый муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Садовый]] | | [[Константиновка (Татищево районӗ)|Константиновка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Константиновка (Татищевский район) | тс }} | [[Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Октябрьский]] | | [[Корсаковка (Сарӑту облаҫӗ)|Корсаковка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Корсаковка (Саратовская область) | тс }} | [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка]] | | [[Кривопавловка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Кривопавловка | тс }} | [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка]] | | [[Кувыка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Кувыка | тс }} | [[Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Октябрьский]] | | [[Куликовка (Татищево районӗ)|Куликовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Куликовка (Татищевский район) | тс }} | [[Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Октябрьский]] | | [[Македоновка (Сарӑту облаҫӗ)|Македоновка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Македоновка (Саратовская область) | тс }} | [[Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Идолга]] | | [[Мӑн Ивановка (Сарӑту облаҫӗ)|Мӑн Ивановка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Большая Ивановка (Саратовская область) | тс }} | [[Ҫырла Уҫланки муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Ҫырла Уҫланки]] | | [[Мӑн Каменка (Татищево районӗ)|Мӑн Каменка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Большая Каменка (Татищевский район) | тс }} | [[Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Идолга]] | | [[Мӑн Фёдоровка (Сарӑту облаҫӗ)|Мӑн Фёдоровка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Большая Федоровка (Саратовская область) | тс }} | [[Ҫырла Уҫланки муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Ҫырла Уҫланки]] | | [[Мизино-Лапшиновка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Мизино-Лапшиновка | тс }} | [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка]] | | [[Нееловка (Сарӑту облаҫӗ)|Нееловка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Нееловка (Саратовская область) | тс }} | [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка]] | | [[Никольский (Сарӑту облаҫӗ)|Никольский]] | чукунҫул уйӑрӑшӗ | {{ Пурăнан халăх | Никольский (Саратовская область) | тс }} | [[Садовый муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Садовый]] | | [[Новополье (Сарӑту облаҫӗ)|Новополье]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Новополье (Саратовская область) | тс }} | [[Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Идолга]] | | [[Новоскатовка (Сарӑту облаҫӗ)|Новоскатовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Новоскатовка (Саратовская область) | тс }} | [[Ҫырла Уҫланки муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Ҫырла Уҫланки]] | | [[Октябрьский Городок]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Октябрьский городок | тс }} | [[Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Октябрьский]] | | [[Первомайская (Сарӑту облаҫӗ)|Первомайская]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Первомайская (Саратовская область) | тс }} | [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка]] | | [[Петров (Сарӑту облаҫӗ)|Петров]] | хутӑр | | [[Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Идолга]] | | [[Полчаниновка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Полчаниновка | тс }} | [[Ҫырла Уҫланки муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Ҫырла Уҫланки]] | | [[Полянское (Сарӑту облаҫӗ)|Полянское]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Полянское (Саратовская область) | тс }} | [[Садовый муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Садовый]] | | [[Садовый (Татищево районӗ)|Садовый]] | поселок | {{ Пурăнан халăх | Садовый (Татищевский район) | тс }} | [[Садовый муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Садовый]] | | [[Слепцовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Слепцовка | тс }} | [[Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Идолга]] | | [[Сокур (Сарӑту облаҫӗ)|Сокур]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Сокур (Саратовская область) | тс }} | [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка]] | | [[Ҫӗнӗ Тёпловка (Сарӑту облаҫӗ)|Ҫӗнӗ Тёпловка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Новая Тепловка (Саратовская область) | тс }} | [[Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Октябрьский]] | | [[Ҫырла Уҫланки (Сарӑту облаҫӗ)|Ҫырла Уҫланки]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Ягодная Поляна (Саратовская область) | тс }} | [[Ҫырла Уҫланки муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Ҫырла Уҫланки]] |%| [[Татищево]] | ӗҫ поселокӗ | {{ Пурăнан халăх | Татищево | тс }} | [[Татищево муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Татищево]] | | [[Тимирязевский (Сарӑту облаҫӗ)|Тимирязевский]] | поселок | {{ Пурăнан халăх | Тимирязевский (Саратовская область) | тс }} | [[Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Октябрьский]] | | [[Федуловка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Федуловка | тс }} | [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка]] | | [[Хлебновка (Татищево районӗ)|Хлебновка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Хлебновка (Татищевский район) | тс }} | [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка]] | | [[Ченыкаевка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Ченыкаевка | тс }} | [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка]] | | [[Широкое (Сарӑту облаҫӗ)|Широкое]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Широкое (Саратовская область) | тс }} | [[Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Идолга]] | | [[Шлыковка (Сарӑту облаҫӗ)|Шлыковка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Шлыковка | тс }} | [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Вязовка]] }} [[2025|2025 ҫулхи]] [[Кӑрлач, 1|кӑрлачӑн 1-мӗшӗнче]] пӑрахӑҫланӑ [[Сторожёвка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]]н пур пурӑнан вырӑнӗсем [[Сарӑту|Сарӑту хулин]] [[Сарӑту (хула округӗ)|хула округӗн]] йышне кӗнӗ<ref name="Сторожевское"/><ref name="Сторожевское24"/><ref name="автоссылка1" /><ref name="автоссылка2" />. == Вырӑнти хӑйтытӑмлӑх органӗсем == Муниципаллӑ пуху — [[Вырӑнти хӑйтытӑмлӑх|вырӑнти хӑйтытӑмлӑхӑн]] кӑтартакан органӗ. Муниципаллӑ районӑн пуҫлӑхӗ — Новикова Алефтина Сергеевна. Татищево муниципаллӑ районӗн администрацийӗ — вырӑнти хӑйтытӑмлӑхӑн ӗҫ тӑвакан органӗ. Район администрацийӗн пуҫлӑхӗ — Александр Владимирович Мордвинцев<ref name=puclox/>. == Экономика == Хулаҫум тӗсӗн ял хуҫалӑхӗ. Тӗп кӑларакан таварпа тивӗҫтерӳ: [[сӗт]], чӑх ашӗ, [[апат-ҫимӗҫ]]. Промышленоҫӑн тӗп пайӗ - тунишӗн материалсен (тимӗр бетонӗ, йывӑҫран тунишӗн материалсем, тавар бетонӗ, стена материалӗ) тата апат-ҫимӗҫ продукцийӗн кӑларни (ҫӑкӑр, аш, сӗт, кӑлпасси, кондитер япали). == Массӑллӑ информаци хатӗрӗсем == Район [[Массӑллӑ информаци хатӗрӗ|МИХ-ӗ]] — "Ял пурнӑҫӗ" ({{lang-ru|Сельская жизнь}}) хаҫат, вӑл Татищево районӗн официаллӑ пичет органӗ. Хаҫатӑн хӑйӗн сайчӗ пур — moyaokruga.ru/selskayazhizn<ref name="moyaokruga">[http://moyaokruga.ru/selskayazhizn/ «Сельская жизнь»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220401121232/https://moyaokruga.ru/selskayazhizn/ |date=2022-04-01 }}, унта юлашки район хыпарӗсем кӑлараҫҫӗ.</ref>. == Паллӑ вырӑнсем == [[File:Большеивановский приусадебный парк, поле.JPG|thumb|200px|right|[[Мӑн Ивановка (Сарӑту облаҫӗ)|Мӑн Ивановка]] улпут ҫурчӗ ҫумӗнчи парк]] [[File:Губаревская усадьба дворян Шахматовых, табличка.JPG|thumb|200px|right|[[Губарёвка (Сарӑту облаҫӗ)|Губарёвкӑри]] Шахматовсен улпут ҫурчӗн астӑвӑм хӑми]] [[Истори|Историн]], [[Культура|культурӑн]], [[Ҫутҫанталӑк|ҫутҫанталӑкӑн]] паллӑ вырӑнӗсем: [[Мӑн Ивановка (Сарӑту облаҫӗ)|Мӑн Ивановка]] улпут ҫурчӗ ҫумӗнчи парк<ref>[https://www.tursar.ru/page-joy.php?j=139 Большеивановский приусадебный парк. Tursar]</ref>, [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] ӗмӗр юманлӑхӗ<ref>[https://www.tursar.ru/page-joy.php?j=1101 Вязовская вековая дубрава. Tursar]</ref>, Вязовка хура ҫирӗклӗхӗ<ref>[https://moyaokruga.ru/selskayazhizn/Articles.aspx?articleId=126852 Вязовские заповедники. Газета "Сельская жизнь"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171101031112/http://moyaokruga.ru/selskayazhizn/Articles.aspx?articleId=126852 |date=2017-11-01 }}</ref>, [[1902|1902 ҫулта]] тунӑ [[Сокур (Сарӑту облаҫӗ)|Сокурти]] [[Турӑ Амӑшӗн Пукрав чиркӗвӗ (Сокур)|Турӑ Амӑшӗн Пукрав чиркӗвӗ]]<ref>[https://eparhia-saratov.ru/Articles/hram-pokrova-bozhiejj-materi-sokur-tatishhevskogo-rajjona Храм Покрова Божией Матери с. Сокур Татищевского р-на. Саратовская епархия]</ref>, [[Губарёвка (Сарӑту облаҫӗ)|Губарёвкӑри]] Шахматовсен улпут ҫурчӗ<ref>[https://www.tursar.ru/page-joy.php?j=128 Приусадебный парк усадьбы Шахматовых. Tursar]</ref> — Раҫҫей академикӗн, лингвисчӗн [[Шахматов Алексей Александрович|Алексей Шахматовӑн]] мемориалӗ, [[Полчаниновка|Полчаниновкӑри]] Сарӑтӑвӑн паллӑ ен пӗлӳҫин, кунҫулҫин, халӑх пӗлӳҫин [[Минх Александр Николаевич|А. Н. Минхӗн]] улпут ҫурчӗ<ref>[https://www.tursar.ru/page-joy.php?j=1396 Полчаниновский приусадебный парк. Tursar]</ref>, [[Побочное]] вӑрман дачи (кивӗ ял вырӑнӗнче)<ref>[https://www.tursar.ru/page-joy.php?j=1033 Побочинская дача. Tursar]</ref>. == Тӗн == Татищево районӗнче тӗрлӗрен тӗн йӗркелевӗсем пур, нумайрахӑш — [[христианлӑх|христианлӑ]] ([[Православи|православлӑ]]). * [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] салинче — [[Христос Раштавӗн чиркӗвӗ (Вязовка)|Христос Раштавӗн чиркӗвӗ]]; * [[Корсаковка (Сарӑту облаҫӗ)|Корсаковка]] салинче: ** Кӗлӗ пӳлӗмӗ ([[Православи|православлӑ]] [[христианлӑх]]ӗ); ** [[Сӑваплӑ Никола кивӗ йӑлаллӑ чиркӗвӗ (Корсаковка)|Сӑваплӑ Никола кивӗ йӑлаллӑ чиркӗвӗ]] ([[кивӗ йӑлалӑх]]); * [[Сокур (Сарӑту облаҫӗ)|Сокур]] салинче — [[Турӑ Амӑшӗн Пукрав чиркӗвӗ (Сокур)|Сӑваплӑ Турӑ Амӑшӗн Пукрав чиркӗвӗ]]; * [[Октябрьский Городок]] салинче — [[Асамлакан сӑваплӑ Микулай чиркӗвӗ (Октябрьский Городок)|Асамлакан сӑваплӑ Микулай чиркӗвӗ]]; == Паллӑ ентешсем == * [[Васильев Владимир Андреевич]] (1925—1945) — [[ССРП|Совет]] ҫар ӗҫченӗ, лейтенант, [[Совет Пӗрлешӗвӗн Паттӑрӗ]] (1945). * [[Григорьев Дмитрий Яковлевич]] (1897—1970) — [[ССРП|Совет]] ҫар ӗҫченӗ, генерал-майор (1942). * [[Евтеев Иван Алексеевич]] (1918—1944) — [[ССРП|Совет]] ҫар ӗҫченӗ, хӗрлӗ флотҫӑ, [[Совет Пӗрлешӗвӗн Паттӑрӗ]] (1945). * [[Князевская Ольга Александровна]] (1920—2011) — [[РФ|Раҫҫей]] [[филологи|филологӗ]], археографӗ тата кӗнеке кунҫулӗн ӑстаҫи. * [[Коннов Василий Дмитриевич]] (1913—1945) — [[ССРП|Совет]] ҫар ӗҫченӗ, капитан, [[Совет Пӗрлешӗвӗн Паттӑрӗ]] (1944). * [[Мясников Евгений Александрович]] (1920—1991) — [[Совет Пӗрлешӗвӗн Паттӑрӗ]] (1945), [[полковник]] (1957), 1 класслӑ ҫар вӗҫевҫӗ (1959). * [[Лапшёв Анатолий Алексеевич]] (1924—1945) — лейтенант, [[Совет Пӗрлешӗвӗн Паттӑрӗ]] (1945). * [[Передреев Анатолий Константинович]] (1932—1987) — [[вырӑссем|вырӑс]] [[сӑвӑҫ]]ӗ, куҫаруҫӑ. * [[Пономарёв Пётр Тихонович]] (1924—1943) — [[ССРП|Совет]] ҫар ӗҫченӗ. [[Совет Пӗрлешӗвӗн Паттӑрӗ]] (1944, вилни хыҫҫӑн). Хӗрлӗ гвардин ҫар ҫынни. * [[Пресняков Иван Васильевич]] (1916—1988) — [[ССРП|Совет]] ҫар ӗҫченӗ, лейтенант. [[Совет Пӗрлешӗвӗн Паттӑрӗ]] (1944). * [[Путилин Николай Георгиевич]] (ҫур. 1954) — [[ССРП|Совет]] тата [[Раҫҫей]] [[опера]] юрӑҫи, [[Тутар АССР]] халӑх артисчӗ (1986) тата [[РФ халӑх артисчӗ]] (2003). * [[Семихатов Николай Александрович]] (1918—2002) — [[ССРП|Совет]] инженер-конструкторӗ тата ӑслӑхҫи. ССРП Ӑслӑхсен Академийӗн академикӗ. * [[Ульянов Пётр Лаврентьевич]] (1928—2006) — [[ССРП|Совет]] тата [[РФ|Раҫҫей]] математикӑҫи, ССРП Ӑслӑлӑхсен Академийӗн корреспондент пайташӗ тата Раҫҫей Ӑслӑлӑхсен Академийӗн академикĕ, профессор. * [[Хохлачёв Василий Фёдорович]] (1918—1983) — [[ССРП|Совет]] ҫар ӗҫченӗ, авиаци генерал-лейтенанчӗ, [[Совет Пӗрлешӗвӗн Паттӑрӗ]]. * [[Фомичёв Василий Осипович]] (1924—1992) — [[вырӑссем|вырӑс]] [[Ӳкерӳҫӗ|ӳкерӳҫи]], [[Реализм|реалисчӗ]], пейзажист. == Ҫар объекчӗсем == Районӑн территорийӗнче [[РФ стратеги ракет вӑйӗсем|РФ стратеги ракет вӑйӗсен]] [[60-мӗш ракет дивизийӗ]], [[Татищево (аэродром)|Татищево аэродромӗ]] (ӑҫта 69 [[УР-100Н]] тата 40 [[Тополь-М]] пур) вырнаҫнӑ<ref name=":0">{{Cite web |title=60-я ракетная Таманская ордена Октябрьской Революции Краснознамённая дивизия имени 60-летия СССР (в/ч 89553) |url=https://rvsn.info/divisions/div_060.html |access-date=2023-07-20 |website=rvsn.info}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |title=60-я Таманская ракетная дивизия (в/ч 89553) |url=https://armius.ru/rvsn/vch89553 |access-date=2023-07-20 |website=armius.ru}}</ref><ref>{{Cite web |title=60-я ракетная дивизия (г. Татищево) |url=https://rvsn.ruzhany.info/60rd/index.html |access-date=2023-07-20 |website=rvsn.ruzhany.info}}</ref>. == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем|2}} == Вуламалли == *Атлас автомобильных дорог Саратовской области. Саратов, 2000. *Татищевский муниципальный район. История и современность. Саратов, 2008. == Каҫӑсем == * [http://www.tatishevo.saratov.gov.ru Официальный сайт администрации Татищевского муниципального района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220401135339/http://tatishevo.saratov.gov.ru/ |date=2022-04-01 }} * [https://web.archive.org/web/20100214185245/http://tatishevo.sarmo.ru/ Сайт муниципального района] * [http://moyaokruga.ru/selskayazhizn/ Официальный сайт газеты «Сельская жизнь» Татищевского муниципального района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220401121232/https://moyaokruga.ru/selskayazhizn/ |date=2022-04-01 }} * [http://tatiskray.ru/ Татищевский край (сайт, посвящённый истории района)] * {{cite web |title = Информация о районе на сайте правительства Саратовской области |url = http://saratov.gov.ru/region/municipal_areas/tatischevo.php |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110826173240/http://saratov.gov.ru/region/municipal_areas/tatischevo.php |archivedate = 2011-08-26 |deadlink = yes }} * [http://www.tatishevo.ru Неофициальный сайт р.п. Татищево] {{Татищево районӗн муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем}} {{Татищево районӗ}} {{Сарӑту облаҫӗ}} [[Категори:Татищево районӗ|*]] [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] 167zwhmj8hah2ebpkhnyv6l59b16jl7 Туфли 0 104294 874960 791052 2026-06-21T20:37:45Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874960 wikitext text/x-wiki {{Пĕлтерĕшсем|Пушмак (пĕлтерĕшсем)}} [[File:Mens' ballroom shoes, Eurodance CZ.jpg|thumb|]] [[File:Skor från 1700- till 1960-talet - Nordiska Museet - NMA.0056302.jpg|thumb|]] '''Туфли''' — пакăлчакран çÿлерех хуплайман [[атă-пушмак]]. Çапла вара вăл [[çурма пушмак]]а çывăх темелле. Туфлипе çурма пушмак хушшинчи уйрăмлăхсене халлĕхе ку статьяра пăхса тухман. Кулленхи калаçура апла та, капла та калама пултараççĕ пĕр япаланах. Арçын туфлийĕ тата хĕрарăм туфлийĕ пулать. == Каçăсем == * [http://www.allaboutshoes.ca/en/ All About Shoes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221005164952/http://www.allaboutshoes.ca/en/ |date=2022-10-05 }}—the [[Bata Shoe Museum]]'s online exhibits on the history and variety of footwear * [https://web.archive.org/web/20060813085112/http://www.footwearhistory.com/ Footwear History] * [http://www.i18nguy.com/l10n/shoes.html International Shoe Size Conversion Charts], from i18nguy's website, offers more information. * [https://web.archive.org/web/20130301225541/http://www.schuh-lexikon.de/en/shoe-care.html Shoe Care] * [https://www.candefashions.com/about/glossary-of-shoe-terms/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220319083936/https://www.candefashions.com/about/glossary-of-shoe-terms/ |date=2022-03-19 }} - an illustrated glossary of shoe parts and styles {{пушмак}} e9fqg7lnkgo8dhw931u0qkj9q9449pa Сулахайча (мультфильм) 0 104692 874932 856215 2026-06-21T12:49:52Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874932 wikitext text/x-wiki {{Мультфильм |Ячĕ = Сулахайча |Оригинал = Левша |Ӳкерчĕк = |Жанр = [[юмах]] |Режиссёр = [[Иван Иванов-Вано]] |Сценарист = [[Иванов-Вано Иван Петрович|Иван Иванов-Вано]] |Рольсем = [[Журавлёв Дмитрий Николаевич|Дмитрий Журавлёв]] |Композитор = [[Александров Анатолий Николаевич|Анатолий Александров]] |Оператор = [[Голомб Иосиф Эммануилович|Иосиф Голомб]] |Патшалăх = {{USSR}} |Çул = 1964 |Студи = [[Союзмультфильм]] |Вăхăт = | imdb_id = 0487694 }} {{пĕлтерĕшсем|Сулахайча (пĕлтерĕшсем)}} '''Сулахайча''' ({{lang-ru|Левша}}) — [[Союзмультфильм]] киностудире [[Иван Иванов-Вано]] режиссёр 1964 çулта ӳкернĕ совет мусăк илемлĕ камичĕ. == Сюжет == {{Çырмалла}} == Ӳнерлекен ушкăн == * Сценарий тата лартнă — [[Иванов-Вано Иван Петрович|Иван Иванов-Вано]] * Режиссёр — [[Данилевич Владимир Петрович|Владимир Данилевич]] * Композитор — [[Александров Анатолий Николаевич|Анатолий Александров]] * Лартакан ӳкерçĕсем: [[Тюрин Аркадий Георгиевич|Аркадий Тюрин]], [[Соколова Марина Алексеевна|Марина Соколова]], [[Курицын Анатолий Петрович|Анатолий Курицын]] * Оператор — [[Голомб Иосиф Эммануилович|Иосиф Голомб]] * Сасă операторĕ — [[Фильчиков Борис Павлович|Борис Фильчиков]] * Мультипликаторсем: [[Норштейн Юрий Борисович|Юрий Норштейн]], [[Малянтович Кирилл Георгиевич|Кирилл Малянтович]], [[Жданов Лев Львович|Лев Жданов]], [[Золотовская Галина Владимировна|Галина Золотовская]], [[Ботов Михаил Алексеевич|Михаил Ботов]] * Ӳкерçĕ-декораторсем: [[Горбачев Александр Михайлович|Александр Горбачев]], Г. Невзорова, [[Алисов Владимир Павлович|Владимир Алисов]], Вера Роджеро, Т. Зуйкова, А. Волков, [[Соболев Владимир Иосифович|Владимир Соболев]] * Ӳкерçĕ-конструкторсем: [[Масаинов Олег Пантелеймонович|Олег Масаинов]], Ю. Бенкевич, Светлана Знаменская, [[Лютинская Лилианна Викторовна|Лилианна Лютинская]], Н. Будылова, Владимир Аббакумов, [[Черкинская Вера Александровна|Вера Черкинская]], М. Спасская * Редактор — [[Абрамова Наталья Николаевна|Наталья Абрамова]] * Монтажёр — Нина Майорова * Патшалăхăн кинематографи симфони оркестрĕ, дирижёр — [[Гамбург Герман Семенович|Герман Гамбург]] * Текста вулать — [[Журавлёв Дмитрий Николаевич|Дмитрий Журавлёв]] * Фильм директорĕ — [[Битман Натан Михайлович|Натан Битман]] == Литература == * Асенин С.В. [https://web.archive.org/web/20140213175606/http://3d-master.org/kino/2.htm «Пути советской мультипликации».] «Мир Мультфильма», 3d-master.org. * {{кĕнеке |автор=Василькова А. и др. |пуçелĕк= Наши мультфильмы: лица, кадры, эскизы, герои, воспоминания, интервью, статьи, эссе|яваплă= |каçă=https://web.archive.org/web/20070828173842/http://books.interros.ru/index.php?book=mult&id=2&mode=print|вырăн=М. |издательство= Интеррос|çул= 2006|том= |страниц= |страницы=20—21 |isbn= |ref= }} * Асенин С.В. Волшебники экрана: [https://web.archive.org/web/20140226070108/http://3d-master.org/volshebniki/18.htm Направления поисков. Многообразие самобытных стилей] 3d-master.org. * [https://books.google.ru/books?id=ZAkglgEACAAJ&dq=%D0%9B%D0%B5%D0%B2%D1%88%D0%B0&hl=ru&sa=X&ei=itaMUp_zLceEtAaA34DQDg&ved=0CFIQ6AEwBw «Левша»], автор [[Лесков Николай Семёнович|Николай Семёнович Лесков]], издательство «Детская Литература», 1974 — страниц: 94. * «Искусство кино» № 2, 1964. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * {{imdb title | id=0487694 | title=«Левша»}} * {{Animator.ru|2143|«Левша»}} * [https://web.archive.org/web/20160406131331/http://2011.russiancinema.ru/index.php?e_dept_id=2&e_movie_id=3137 «Левша»] на сайте «Энциклопедия отечественного кино» {{Николай Лесковăн хайлавĕсене экранизациленисем}} {{Иван Иванов-Вано мультфильмĕсем}} {{«Союзмультфильм» студин ачасен мультфильмĕсем}} [[Категори:ССРП тулли мультфильмĕсем]] [[Категори:ССРП сатира мультфильмĕсем]] [[Категори:Владимир Данилевичăн мультфильмĕсем]] pgqe7ph3bdi9j2x9opipd4sae6t71ej Тĕрĕс çичкĕтеслĕх 0 106827 874937 778439 2026-06-21T14:58:17Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874937 wikitext text/x-wiki [[File:Yuyuan ventana heptagonal.JPG|thumb|Çичĕ кĕтеслĕ чÿрече (Шанхай, Китай)]] '''Тĕрĕс çичкĕтеслĕх''' — çичĕ тан кĕтесрен тата çавăн чухлех тан енрен тăракан мăкăрăлчăк [[нумайкĕтеслĕх]]. == Каçăсем == {{commonscat|Heptagons}} * [http://www.mathopenref.com/heptagon.html Definition and properties of a heptagon - визначення і властивості] * Weisstein, Eric W. Heptagon(акăлч.) [https://mathworld.wolfram.com/Heptagon.html Wolfram MathWorld. сайтра] * [https://web.archive.org/web/20200917023109/https://toon.macharis.be/heptagon/ Another approximate construction method - побудова наближеного семикутника] * [https://web.archive.org/web/20120517155805/http://www.coolmath.com/reference/polygons-07-heptagons.html Polygons - Heptagons] * [http://precedings.nature.com/documents/2153/version/1 Recently discovered and highly accurate approximation for the construction of a regular heptagon - Нове точніше наближення] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200226022808/http://precedings.nature.com/documents/2153/version/1 |date=2020-02-26 }} {{geometry-stub}} {{Нумай кĕтеслĕхсем}} [[Категори:Тĕрĕс нумайкĕтеслĕхсем|7]] [[Категори:Планиметри]] 9b9ixegpljh9rsxv4sngcrbm0d8t7qy Шлефли символĕ 0 112894 874998 874681 2026-06-22T09:53:41Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874998 wikitext text/x-wiki [[File:Dodecahedron.png|thumb|Dodecahedron</br>Ку нумайхысаклăхăн Шлефли символĕ {5,3} пек çырăнать]] '''Шлефли символĕ''' — [[тĕрĕс нумайхысаклăх]]сен [[комбинаторика|комбинаторикăлла]] палăрăмлăхĕ, унпа Евклид уçлăхĕнчи мĕнпур [[уçлăх|виçелĕхсенчи]] тĕрĕс нумайхысаклăхсене çырса кăтартма май пур. Швейцари математикĕ [[Шлефли, Людвиг|Людвиг Шлефли]] ячĕпе каланă. == Çавăн пекех== * [[Шлефли формули]] * [[Эйлерла палăрăмлăх]] * [[N-виçеллĕ тĕрĕс нумайхысаклăхсем]] == Литература == * ''Николай Вавилов'' [http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf КОНКРЕТНАЯ ТЕОРИЯ ГРУПП I. ОСНОВНЫЕ ПОНЯТИЯ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Wayback|url=http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} |date=20200331155805 } {{Нумайхысаклăхсем}} d6y0byfcqo0oxy26hdp6zf1g61k414z Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ) 0 114631 874948 874570 2026-06-21T18:00:53Z Max Tenche 25572 /* Географи */ 874948 wikitext text/x-wiki {{Пӗлтерӗшсем|Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ}} {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|РФ}} |Чăвашла ячĕ = Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ |Герб = ГербТатищевскогоРайона.jpg |Ялав = Flag_of_Tatishchevsky_rayon_(Saratov_oblast).png |Патшалăх = [[РФ]] |Статус = {{nobr|[[ял тӑрӑхӗ]]}} |Гимн = |Кĕрет = [[Сарӑту облаҫӗ]]н [[Татищево районӗ]] |Тĕп хула = [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] |Пуçлăх = Пистов Иван Васильевич<ref name="ВМЙ">[https://vyazovskoe-r64.gosweb.gosuslugi.ru/ Официальный сайт] органов местного самоуправления Вязовского муниципального образования Татищевского муниципального района Саратовской области</ref> |Пуçлăх ячĕ = |Пуçлăх2 = |Пуçлăх ячĕ2 = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = 5274<ref name="ВМЙпас">[https://vyazovskoe-r64.gosweb.gosuslugi.ru/netcat_files/215/2057/PASPORT_na_01.02.2026.pdf ПАСПОРТ] Вязовского муниципального образования Татищевского муниципального района Саратовской области на 01.02.2026</ref> |Çырав çулĕ = 2026 |Йышлăх = {{ formatnum: {{ #expr: ( 5274 / 541.65 round 2 ) }} }} |Наци йышĕ = |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 539,64<ref name="ВМЙ"/><ref name="ВМЙпас"/> |Карттă = |Вăхăт тăрăхĕ = [[Самар вӑхӑчӗ]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Автомобиль номер кочĕсем = 64 |Сайт = }} '''Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ({{lang-ru|Вязовское муниципальное образование}}) — [[Сарӑту облаҫӗ]]н ([[РФ]]) [[Татищево районӗ]]нчи [[ял тӑрӑхӗ]]. [[Администрациллӗ центр]] — [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] [[сала|сали]]. == Географи == Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн адмиистраци центрӗ [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка салинче]] вырнаҫнӑ. Муниципаллӑ йӗркеленӳ центрӗнчен район центрӗччен ([[Татищево|Татищевӑччен]]) тата чи юнашар чукунҫул станцийӗччен инҫӗш — 23 километр. Муниципаллӑ йӗркеленӳ лаптӑкӗ — 539,64 км². Муниципаллӑ йӗркеленӳ территоринчи малалла юханшысем пур — [[Вязовка (Чекуриха юппи)|Вязовочка]], [[Кивӗ Курдюм]], [[Сокурка]]<ref name="ВМЙ"/><ref name="ВМЙпас"/>. === Автоҫулсем === Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗнчи [[Автомагистраль|автоҫулсен]] пӗтӗм вӑрӑмӑшӗ: 138,88 километр, вӗсенчен йывӑр витӗмли 44,48 километр (32,07%) кӑна<ref name="ВМЙпас"/>. == Истори == [[2004|2004 ҫулхи]] [[Раштав, 27|раштавӑн 27-мӗшӗнче]] [[Сарӑту облаҫӗ]]н № 108-ЗСО "О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района" саккунӗпе туса хунӑ<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933006800 |title=Закон Саратовской области от 27 декабря 2004 года № 108-ЗСО «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926131510/http://docs.cntd.ru/document/933006800 |deadlink=no }}</ref>. [[2013|2013 ҫулхи]] [[Ҫу, 15|ҫӑвӑн 15-мӗшӗнче]] [[Мизино-Лапшиновка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Мизино-Лапшиновка]] тата Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем пӗрлештерсе тепре йӗркеленӗ. Ҫӗнӗ [[муниципаллӑ йӗркеленӳ|муниципалитет]] '''Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ятлӑ, унӑн [[администрациллӗ центр]] — [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] сали, унӑн статус — [[ял тӑрӑхӗ]]<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933021842 |title=О преобразовании Вязовского и Мизино-Лапшиновского муниципальных образований Татищевского муниципального района Саратовской области и внесении изменений в Закон Саратовской области «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925102951/http://docs.cntd.ru/document/933021842 |deadlink=no }}</ref>. [[Ӳкерчĕк:Я люблю Вязовку (Татищевский район).jpg|280 px|right|thumb|Эпӗ Вязовкӑна юрататӑп (Татищево районӗ)]] == Халӑх == {{Пурăнан халăх|Вязовское муниципальное образование (Татищевский район)}} === Халӑх йышӗ === Вязовка муниципаллӑ йӗкленӗвӗн паспорчӗ тӑрӑх {{тулли дата|2026|02|1}} муниципаллӑ йӗркеленӳре 5274 ҫын пурӑнать, вӗсенчен<ref name="ВМЙпас"/>: * Ӗҫлеме пултаракан — 3012 ҫын; * Ҫул-ӳсӗмлӗ пенсионер — 1176 ҫын; * 0-17 ҫулта ачасем — 1086 ҫын. == Пурӑнан вырӑнсем == {{Автонумераци | Столбцов = 4 | Оформление = standard sortable | Заголовок2 = Пурӑнан вырӑн | Заголовок3 = Тӗс | Заголовок4 = Пурӑнан халӑх | Сортировка4 = число | Выравнивание4 = right | | [[Агарёвка (Татищево районӗ)|Агарёвка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Агаревка (Татищевский район) | тс }} | | [[Беседка (Сарӑту облаҫӗ)|Беседка]] | хутор | {{ Пурăнан халăх | Беседка (Саратовская область) | тс }} | | [[Бурловино]] | хутор | {{ Пурăнан халăх | Бурловино | тс }} |%| [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] | сала, администрациллӗ центр | {{ Пурăнан халăх | Вязовка (Татищевский район) | тс }} | | [[Гартовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Гартовка | тс }} | | [[Губарёвка (Сарӑту облаҫӗ)|Губарёвка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Губаревка (Саратовская область) | тс }} | | [[Козий Лоб]] | хутор | {{ Пурăнан халăх | Козий Лоб | тс }} | | [[Корсаковка (Сарӑту облаҫӗ)|Корсаковка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Корсаковка (Саратовская область) | тс }} | | [[Кривопавловка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Кривопавловка | тс }} | | [[Мизино-Лапшиновка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Мизино-Лапшиновка | тс }} | | [[Нееловка (Сарӑту облаҫӗ)|Нееловка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Нееловка (Саратовская область) | тс }} | | [[Первомайская (Сарӑту облаҫӗ)|Первомайская]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Первомайская (Саратовская область) | тс }} | | [[Сокур (Сарӑту облаҫӗ)|Сокур]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Сокур (Саратовская область) | тс }} | | [[Федуловка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Федуловка | тс }} | | [[Хлебновка (Татищево районӗ)|Хлебновка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Хлебновка (Татищевский район) | тс }} | | [[Ченыкаевка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Ченыкаевка | тс }} | | [[Шлыковка (Сарӑту облаҫӗ)|Шлыковка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Шлыковка | тс }} }} == Пуҫлӑх == {{Тулли дата|2025|07|17}} Пистов Иван Васильевич ({{Кӗске дата|1991|10|22}} ҫуралнӑ) Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн пуҫлӑхӗн ӗҫӗсене вӑхӑтлӑха тӑваканӗ пулса тӑнӑ<ref name="ВМЙпас"/>. == Тӗн == Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗнче малалла тӗнлӗ вырӑнсем пур<ref name="ВМЙпас"/>: * [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] салинче [[Христос Раштавӗн чиркӗвӗ (Вязовка)|Христос Раштавӗн чиркӗвӗ]]; * [[Сокур (Сарӑту облаҫӗ)|Сокур]] салинче [[Турӑ Амӑшӗн Пукрав чиркӗвӗ (Сокур)|Сӑваплӑ Турӑ Амӑшӗн Пукрав чиркӗвӗ]]; * [[Корсаковка (Сарӑту облаҫӗ)|Корсаковка]] салинче: ** Кӗлӗ пӳлӗмӗ ([[Православи|православлӑ]] [[христианлӑх]]ӗ); ** [[Сӑваплӑ Никола кивӗ йӑлаллӑ чиркӗвӗ (Корсаковка)|Сӑваплӑ Никола кивӗ йӑлаллӑ чиркӗвӗ]] ([[кивӗ йӑлалӑх]]). == Транспорт == Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвне облаҫ центрӗпе ([[Сарӑту]]па) малалла [[автобус]] маршручӗсем ҫыхӑнтараҫҫӗ<ref name="ВМЙпас"/>: * Сарӑту — [[Корсаковка (Сарӑту облаҫӗ)|Корсаковка]] - 3 рейс/кун; * Сарӑту — [[Хлебновка (Татищево районӗ)|Хлебновка]] - 3 рейс/кун; * Сарӑту — [[Сокур (Сарӑту облаҫӗ)|Сокур]] - 1 рейс/кун. == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} == Каҫӑсем == * [https://vyazovskoe-r64.gosweb.gosuslugi.ru/ Официаллӑ сайт] * vyazovskoemo@mail.ru - Почта {{Татищево районӗн муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Татищево районӗнчи муниципаллӑ йӗркеленӳсем]] [[Категори:Сарӑту облаҫӗнчи ял тӑрӑхӗсем]] m2pbnx57e7zvqqd28ju8ndyp59gl261 874956 874948 2026-06-21T19:53:17Z Max Tenche 25572 /* Халӑх йышӗ */ хушни 874956 wikitext text/x-wiki {{Пӗлтерӗшсем|Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ}} {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|РФ}} |Чăвашла ячĕ = Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ |Герб = ГербТатищевскогоРайона.jpg |Ялав = Flag_of_Tatishchevsky_rayon_(Saratov_oblast).png |Патшалăх = [[РФ]] |Статус = {{nobr|[[ял тӑрӑхӗ]]}} |Гимн = |Кĕрет = [[Сарӑту облаҫӗ]]н [[Татищево районӗ]] |Тĕп хула = [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] |Пуçлăх = Пистов Иван Васильевич<ref name="ВМЙ">[https://vyazovskoe-r64.gosweb.gosuslugi.ru/ Официальный сайт] органов местного самоуправления Вязовского муниципального образования Татищевского муниципального района Саратовской области</ref> |Пуçлăх ячĕ = |Пуçлăх2 = |Пуçлăх ячĕ2 = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = 5274<ref name="ВМЙпас">[https://vyazovskoe-r64.gosweb.gosuslugi.ru/netcat_files/215/2057/PASPORT_na_01.02.2026.pdf ПАСПОРТ] Вязовского муниципального образования Татищевского муниципального района Саратовской области на 01.02.2026</ref> |Çырав çулĕ = 2026 |Йышлăх = {{ formatnum: {{ #expr: ( 5274 / 541.65 round 2 ) }} }} |Наци йышĕ = |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 539,64<ref name="ВМЙ"/><ref name="ВМЙпас"/> |Карттă = |Вăхăт тăрăхĕ = [[Самар вӑхӑчӗ]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Автомобиль номер кочĕсем = 64 |Сайт = }} '''Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ({{lang-ru|Вязовское муниципальное образование}}) — [[Сарӑту облаҫӗ]]н ([[РФ]]) [[Татищево районӗ]]нчи [[ял тӑрӑхӗ]]. [[Администрациллӗ центр]] — [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] [[сала|сали]]. == Географи == Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн адмиистраци центрӗ [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка салинче]] вырнаҫнӑ. Муниципаллӑ йӗркеленӳ центрӗнчен район центрӗччен ([[Татищево|Татищевӑччен]]) тата чи юнашар чукунҫул станцийӗччен инҫӗш — 23 километр. Муниципаллӑ йӗркеленӳ лаптӑкӗ — 539,64 км². Муниципаллӑ йӗркеленӳ территоринчи малалла юханшысем пур — [[Вязовка (Чекуриха юппи)|Вязовочка]], [[Кивӗ Курдюм]], [[Сокурка]]<ref name="ВМЙ"/><ref name="ВМЙпас"/>. === Автоҫулсем === Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗнчи [[Автомагистраль|автоҫулсен]] пӗтӗм вӑрӑмӑшӗ: 138,88 километр, вӗсенчен йывӑр витӗмли 44,48 километр (32,07%) кӑна<ref name="ВМЙпас"/>. == Истори == [[2004|2004 ҫулхи]] [[Раштав, 27|раштавӑн 27-мӗшӗнче]] [[Сарӑту облаҫӗ]]н № 108-ЗСО "О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района" саккунӗпе туса хунӑ<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933006800 |title=Закон Саратовской области от 27 декабря 2004 года № 108-ЗСО «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926131510/http://docs.cntd.ru/document/933006800 |deadlink=no }}</ref>. [[2013|2013 ҫулхи]] [[Ҫу, 15|ҫӑвӑн 15-мӗшӗнче]] [[Мизино-Лапшиновка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ|Мизино-Лапшиновка]] тата Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем пӗрлештерсе тепре йӗркеленӗ. Ҫӗнӗ [[муниципаллӑ йӗркеленӳ|муниципалитет]] '''Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ''' ятлӑ, унӑн [[администрациллӗ центр]] — [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] сали, унӑн статус — [[ял тӑрӑхӗ]]<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/933021842 |title=О преобразовании Вязовского и Мизино-Лапшиновского муниципальных образований Татищевского муниципального района Саратовской области и внесении изменений в Закон Саратовской области «О муниципальных образованиях, входящих в состав Татищевского муниципального района» |access-date=2015-09-23 |archive-date=2015-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925102951/http://docs.cntd.ru/document/933021842 |deadlink=no }}</ref>. [[Ӳкерчĕк:Я люблю Вязовку (Татищевский район).jpg|280 px|right|thumb|Эпӗ Вязовкӑна юрататӑп (Татищево районӗ)]] == Халӑх == {{Пурăнан халăх|Вязовское муниципальное образование (Татищевский район)}} === Халӑх йышӗ === ;Ҫул-ӳсӗм тытӑмӗ Вязовка муниципаллӑ йӗкленӗвӗн паспорчӗ тӑрӑх {{тулли дата|2026|02|1}} муниципаллӑ йӗркеленӳре 5274 ҫын пурӑнать, вӗсенчен<ref name="ВМЙпас"/>: * Ӗҫлеме пултаракан — 3012 ҫын; * Ҫул-ӳсӗмлӗ пенсионер — 1176 ҫын; * 0-17 ҫулта ачасем — 1086 ҫын. ;Пурӑнан вырӑнсенчи халӑх йышӗ Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн паспорчӗ тӑрӑх {{тулли дата|2026|02|1}} муниципаллӑ йӗркеленӳри пурӑнан вырӑнсенчи пурӑнакан ҫынсен йышӗ: *Агарёвка сали - 15; *Беседка хуторӗ - 0; *Бурловино хуторӗ - 0; *Вязовка сали - 2480; *Гартовка ялӗ - 0; *Губарёвка ялӗ - 22; *Козий Лоб хуторӗ - 0; *Корсаковка сали - 241; *Кривопавловка ялӗ - 7; *Мизино-Лапшиновка сали - 1091; *Нееловка сали - 412; *Первомайская ялӗ - 2; *Сокур сали - 800; *Федуловка ялӗ - 0; *Хлебновка ялӗ - 196; *Ченыкаевка ялӗ - 6; *Шлыковка ялӗ - 2. == Пурӑнан вырӑнсем == {{Автонумераци | Столбцов = 4 | Оформление = standard sortable | Заголовок2 = Пурӑнан вырӑн | Заголовок3 = Тӗс | Заголовок4 = Пурӑнан халӑх | Сортировка4 = число | Выравнивание4 = right | | [[Агарёвка (Татищево районӗ)|Агарёвка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Агаревка (Татищевский район) | тс }} | | [[Беседка (Сарӑту облаҫӗ)|Беседка]] | хутор | {{ Пурăнан халăх | Беседка (Саратовская область) | тс }} | | [[Бурловино]] | хутор | {{ Пурăнан халăх | Бурловино | тс }} |%| [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] | сала, администрациллӗ центр | {{ Пурăнан халăх | Вязовка (Татищевский район) | тс }} | | [[Гартовка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Гартовка | тс }} | | [[Губарёвка (Сарӑту облаҫӗ)|Губарёвка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Губаревка (Саратовская область) | тс }} | | [[Козий Лоб]] | хутор | {{ Пурăнан халăх | Козий Лоб | тс }} | | [[Корсаковка (Сарӑту облаҫӗ)|Корсаковка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Корсаковка (Саратовская область) | тс }} | | [[Кривопавловка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Кривопавловка | тс }} | | [[Мизино-Лапшиновка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Мизино-Лапшиновка | тс }} | | [[Нееловка (Сарӑту облаҫӗ)|Нееловка]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Нееловка (Саратовская область) | тс }} | | [[Первомайская (Сарӑту облаҫӗ)|Первомайская]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Первомайская (Саратовская область) | тс }} | | [[Сокур (Сарӑту облаҫӗ)|Сокур]] | сала | {{ Пурăнан халăх | Сокур (Саратовская область) | тс }} | | [[Федуловка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Федуловка | тс }} | | [[Хлебновка (Татищево районӗ)|Хлебновка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Хлебновка (Татищевский район) | тс }} | | [[Ченыкаевка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Ченыкаевка | тс }} | | [[Шлыковка (Сарӑту облаҫӗ)|Шлыковка]] | ял | {{ Пурăнан халăх | Шлыковка | тс }} }} == Пуҫлӑх == {{Тулли дата|2025|07|17}} Пистов Иван Васильевич ({{Кӗске дата|1991|10|22}} ҫуралнӑ) Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн пуҫлӑхӗн ӗҫӗсене вӑхӑтлӑха тӑваканӗ пулса тӑнӑ<ref name="ВМЙпас"/>. == Тӗн == Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗнче малалла тӗнлӗ вырӑнсем пур<ref name="ВМЙпас"/>: * [[Вязовка (Татищево районӗ)|Вязовка]] салинче [[Христос Раштавӗн чиркӗвӗ (Вязовка)|Христос Раштавӗн чиркӗвӗ]]; * [[Сокур (Сарӑту облаҫӗ)|Сокур]] салинче [[Турӑ Амӑшӗн Пукрав чиркӗвӗ (Сокур)|Сӑваплӑ Турӑ Амӑшӗн Пукрав чиркӗвӗ]]; * [[Корсаковка (Сарӑту облаҫӗ)|Корсаковка]] салинче: ** Кӗлӗ пӳлӗмӗ ([[Православи|православлӑ]] [[христианлӑх]]ӗ); ** [[Сӑваплӑ Никола кивӗ йӑлаллӑ чиркӗвӗ (Корсаковка)|Сӑваплӑ Никола кивӗ йӑлаллӑ чиркӗвӗ]] ([[кивӗ йӑлалӑх]]). == Транспорт == Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвне облаҫ центрӗпе ([[Сарӑту]]па) малалла [[автобус]] маршручӗсем ҫыхӑнтараҫҫӗ<ref name="ВМЙпас"/>: * Сарӑту — [[Корсаковка (Сарӑту облаҫӗ)|Корсаковка]] - 3 рейс/кун; * Сарӑту — [[Хлебновка (Татищево районӗ)|Хлебновка]] - 3 рейс/кун; * Сарӑту — [[Сокур (Сарӑту облаҫӗ)|Сокур]] - 1 рейс/кун. == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} == Каҫӑсем == * [https://vyazovskoe-r64.gosweb.gosuslugi.ru/ Официаллӑ сайт] * vyazovskoemo@mail.ru - Почта {{Татищево районӗн муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Татищево районӗнчи муниципаллӑ йӗркеленӳсем]] [[Категори:Сарӑту облаҫӗнчи ял тӑрӑхӗсем]] jd5myfupp7dut37pgla7w4499l0xin9 Федераллӑ Тӗпчев Бюровӗ 0 120800 874967 843951 2026-06-21T23:41:16Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874967 wikitext text/x-wiki {{Ятарлă хĕсмет | Ячĕ = Федераллӑ Тӗпчев Бюровӗ | тăван ячĕ = Federal Bureau of Investigation | эмблема = Seal of the Federal Bureau of Investigation.svg | ăнлантарни =<div class="center">[[ФБР пичечӗ|Бюро эмблеми]]</div> | патшалăх = {{USA}} | йĕркеленĕ = {{date|26|7|1908|1}} | юрисдикци = [[АПШ юстици министерстви]] | штаб-хваттерĕ = [[Эдгар Гувер ячӗллӗ ҫурт]], [[Вашингтон (Колумби тавралӑхӗ)]], [[АПШ]] | бюджет = 8,7 миллиард $ (2016) | йышĕ = 35 902 ӗҫтеш (вӗсенчен 13 785 агенчӗсем)<ref name=FBI>{{cite web|url=http://www.fbi.gov/about-us/quick-facts/quickfacts|title=Quick Facts|accessdate=2013-08-22|publisher=Federal Bureau of Investigation|archiveurl=https://www.webcitation.org/6J71xgB8t?url=http://www.fbi.gov/about-us/quick-facts/quickfacts|archivedate=2013-08-24|deadlink=no}}</ref> | ертӳçĕ = [[Рэй, Кристофер|Кристофер Рэй]] | çумĕ = Пол Аббате<ref>{{cite web|url=https://www.fbi.gov/about/leadership-and-structure/fbi-executives/abbate|title=Paul M. Abbate|publisher=FBI|access-date=2021-10-07|archive-date=2021-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20211007073502/https://www.fbi.gov/about/leadership-and-structure/fbi-executives/abbate|deadlink=no}}</ref> | сайт = [http://www.fbi.gov/ www.fbi.gov] }} [[Ӳкерчĕк:Seal of the Federal Bureau of Investigation.svg|мини|206x206пкс|ФТБ элеменчӗ]] '''Федераллӑ Тӗпчев Бюровӗ''' ('''ФТБ)''' е '''Пӗтӗм Патшалӑх Тӗпчев Пӗрӗвӗ (ППТП)''' ([[Акăлчан чĕлхи|акӑл]]. Federal Bureau of Investigation, '''FBI''') — федерацин право сыхлавӗн агентстви тата, пӗр вӑхӑтрах, шалти разведкӑпа контрразведка органӗ, Пӗрлешӳллӗ Штатсен антитеррор ӗҫ-хӗлӗн органӗ. ФТБ АПШ юстици министерствин тата АПШ разведка пӗрлӗхӗн тӗп пайӗ шутланать. Тӗпчевсен федераллӑ бюровӗ Генеральнӑй прокурора тата Наци разведкин Директорне пӑхӑнать. [[Америкăри Пĕрлешĕннĕ Штатсем|АПШ]] контрразведкӑпа антитеррор ӗҫ-хӗлӗн тӗп органӗ шутланать. Унӑн полномочийӗ шутне федераци патшалӑхӗн саккунне пӑснине тӗпчесси тата патшалӑхӑн, нацин тата президентӑн хӑрушсӑрлӑхне тивӗҫтересси, ҫав шутра разведка даннӑйӗсене агентура тата техника хатӗрӗсемпе пухасси кӗрет. [[Америкăри Пĕрлешĕннĕ Штатсем|АПШ]] гражданӗсене патшалӑх хӗсметне илме заявлени паракансене пӗтӗмӗшле тӗрӗслев ирттерекен тытӑм пек паллӑ. ФТБ юрисдикцийӗ айне федераллӑ преступленисен 200 тӗсӗнчен кая мар лекеҫҫӗ. [[1908|1908 ҫулта]] никӗсленӗ. == Тӗп задачӑсем == Официаллӑ сайт пӗлтернӗ тӑрӑх, ФТБ ӗҫ-хӗлӗ ҫак приоритетсем ҫинче никӗсленет: * Пӗрлешӳллӗ Штатсене террор атакӗсенчен хӳтӗлени. * Пӗрлешӳллӗ Штатсене ют ҫӗршыв разведкисенчен, шпионажран тата кибероперацисенчен хӳтӗлесси. * Чылай киберпреступлени ӗҫӗ-хӗлӗпе кӗрешеҫҫӗ. * Патшалӑх коррупцийӗпе пур шайра та кӗрешеҫҫӗ. * Граждан прависене хӳтӗлени. * Транснаци криминал предприятийӗсемпе кӗрешеҫҫӗ. * Чылай шурӑ ҫухаллӑ преступленипе кӗрешеҫҫӗ. * Чылай пусмӑрланӑ преступленипе кӗрешеҫҫӗ. == Пӗтӗмӗшле ҫырса кӑтартни == [[2013|2013 ҫулхи]] [[Çурла, 22|ҫурлан 22-мӗшӗ]] тӗлне ФТБ-ра 35 902 сотрудник ӗҫлет. Вӗсенчен — 13 785 «ятарлӑ агентовка» (урӑхла каласан, кадр оперативлӑ йыш) тата 22 117 ҫын пӑхса тӑракан персонал: аналитиксем, [[Чĕлхе тĕпчевçи|лингвистсем]], ӑсчахсем, ИТ-специалистсем тата ыттисем те. Вӗсем профессиллӗ, административлӑ, техника, канцеляри, ремесла, суту-илӳ тата пулӑшса пыракан функцисене пурнӑҫлаҫҫӗ. 9 800 яхӑн сотрудника ФТБ штаб-хваттерӗ валли (FBIHQ) тата вырӑнсенчи 18 000 яхӑн сотрудника палӑртнӑ. ФТБ темиҫе оперативлӑ пайран тӑрать, вӗсенчен чи пысӑкки — Криминаллӑ следстви уйрӑмӗ (Criminal Investigative Division, CID). Лаборатори уйрӑмӗ, чи пысӑк криминалистика подразделенийӗ шутланать — нейтронлӑ анализ валли [[Нуклонсарла реактор|ядерлӑ реакторпа]] усӑ курмалли практика пур. Ытти пайӗсен шалти ыйтусене йӗркелесси шутне кӗрекен административлӑ функцисем ҫеҫ пур: кадр, финанс, управлени т. ыт. те. == Кун-Ҫул == ФТБ [[1908]] ҫулхи [[Утă, 22|утӑн 26-мӗшӗнче]] АПШ Генеральнӑй прокурорӗ Чарльз Джозеф Бонапарт пуҫарӑвӗпе [[Теодор Рузвельт]] президентлӑхӗ вӑхӑтӗнче Ятарлӑ агентсен организацийӗ пулса тӑнӑ. Малтан йӗркелӳ '''Бюро Тӗпчев''' (BOI) ятне панӑ, [[1932|1932 ҫулта]] '''Пӗрлешӗннӗ Штатсен Тӗпчевӗсен Бюро''' ята куҫарнӑ. Ҫитес ҫул вӑл '''Чару Пӳлерӗпе''' ("типӗ" саккуна пурнӑҫланине тӗрӗслесе тӑракан бюро) пӗрлешсе тӗпчев пайӗ (DOI) ҫӗнӗ ят илнӗ. [[1935|1935 ҫулта]] кӑна бюро хальхи ята илнӗ — Федерацин тӗпчев бюровӗ. Унчченхи BOI директорӗ — Эдгар Гувер — ФТБ пӗрремӗш директорӗ пулса тӑнӑ, ҫак постра 37 ҫул тӑнӑ. Гувер вилнӗ хыҫҫӑн саккун кӑларакансем пулас директорсем 10 ҫул максималлӑ тапхӑрпа пурӑннине чакарса саккуна улӑштарнӑ. Эдвардӑн ятарлӑ агенчӗ Этертон Бюро ӗҫленине пула неореволюционерсен мексика ҫарне Калифорни чикки урлӑ 1920 ҫулта витермелли плансем ҫинчен пӗлнӗ. 1930-мӗш ҫулсенчи "криминаллӑ вӑрҫӑ" тенинче ФТБ агенчӗсем ҫаратнипе, ҫынсене вӑрланипе тата вӗлернипе паллӑ преступниксене арестленӗ е вӗлернӗ, вӗсен хушшинче: Джон Диллинджер, Малыш Нельсон, Элвин Карпис тата Джордж "Автомат" Келли, Красавчик Флойлойд, Банда Баркеров-Карписа. Ҫак эффективлӑ операцисем ФТБ тухнин сӑлтавӗ пулса тӑнӑ, капланса килнӗ криминаллӑ вӑрҫа пысӑк хурав панӑ, вӑл уйрӑмах "Аслӑ депресси" вӑхӑтӗнче сисӗнет. ФТБ ҫаплах Кӳ-клукс-клан витӗмне чакарас ӗҫре ертсе пыракан вырӑн йышӑннӑ. Криминалистикӑн ӑслӑх детективлӑ лабораторийӗ, ФТБ Лабораторийӗ ятпа паллӑскер, официаллӑ 1932 ҫулта уҫӑлнӑ, ку Гуверӑн чи пысӑк ҫитӗнӗвӗ пулнӑ. [[1940|1940 ҫултан]] пуҫласа [[1970|1970-мӗш]] ҫулччен Бюро АПШпа союзниксене хирӗҫ шпионаж пулнӑ тӗслӗхсене тӗпчесе пӗлнӗ. [[Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи|Иккӗмӗш Тӗнче вӑрҫи]] ҫулӗсенче саботаж акчӗсене хатӗрлекен 8 нацист агентне ярса тытнӑ. ФТБ ҫумӗнче йӗркеленнӗ Ятарлӑ разведка служби Ҫурҫӗр, Тӗп тата Кӑнтӑр Америкӑсенче пронацистсен ушкӑнӗсен ӗҫ-хӗлне йӗрлесе пынӑ. [[1971|1971 ҫулта]] ФТБ— COINTELPRO [[1956|1956 ҫултанпа]] ӗҫленӗ вӑрттӑн программине огласка панӑ. Ун шайӗнче ведомствӑра ӗҫлекенсем АПШ обществӑлла юхӑмӗсен тӗлӗшпе саккунсӑр провокацисемпе ӗҫленӗ. [[1983|1983 ҫулхи]] кӑрлач уйӑхӗнче ФТБ-ра заложниксене ирӗке кӑларакан наци ушкӑнне — спецподразделение — туса хунӑ, унӑн тӗп функцийӗ заложниксене ирӗке кӑларакан операцисене ирттересси шутланнӑ. Ҫӗнӗ Йорк ФТБ агенчӗсем ФТБ уйрӑмах пӑшӑрханнин тӗшши — чӗрчунсен прависемшӗн кӗрешекенсен ӗҫӗ-хӗлӗ. Агентство пӗлтернӗ тӑрӑх, чӗрчунсене ирӗке кӑларма чӗнекен тата ҫавна май ӑслӑлӑх лабораторийӗсене тапӑнакан тата вут тивертме ертсе пыракан тӗрлӗ экстремистла ушкӑнсен ӗҫӗ-хӗлӗнчен сиен кӳни [[1979|1979 ҫултан]] пуҫласа [[2009|2009 ҫулччен]] АПШ 110 миллион ытла долларпа танлашнӑ. Хӑйӗн докладӗнче терроризмпа кӗрешекен пайӗн секци пуҫлӑхӗ Дж. Джарбо [[2006|2006 ҫулта]] кунашкал организацисен ӗҫ-хӗлне террорла хӑрушлӑх тесе ят панӑ. ФТБ чи пысӑк операцийӗпе ӗҫлеттернӗ агентсен шучӗпе [[Пуэрто-Рико]] полици сотрудникӗсене [[2010|2010 ҫулхи]] юпа уйӑхӗнче арестленӗ, коррупципе наркотикпе усӑ курма шанман. Операци вӑхӑтӗнче 130 яхӑн ҫынна арестленӗ, унта ФТБ пин яхӑн агенчӗ хутшӑннӑ. [[2020|2020 ҫулхи]] утӑ уйӑхӗнче, Гудзоновсен институтӗнче ФТБ директорӗ Кристофер Рэй [[Китай Халăх Республики|Китай]] енчен контрразведка хӑрушлӑхӗ пурри ҫинчен пӗлтернӗ. Ун сӑмахӗсемпе, ФТБ вӑйра тӑракан контрразведка тӗпчевӗсен ҫуррине яхӑн апла-капла Китайпа ҫыхӑннӑ. Ҫав вӑхӑтрах ФТБ контрразведкин тӗп приоритечӗ шӑпах "китай хӑрушлӑхне" хирӗҫ тӑни пулса тӑрать. == Тытăм == ФТБ нумай функциллӗ тата пулӑшу подразделенийӗсенчен тӑрать. Пысӑк пайӗсене (branches) директорӑн ӗҫ тӑвакан пулӑшуҫисем, ытти пайӗсене, управленине, ушкӑнӗсене тата офисӗсене — директор пулӑшуҫисем ертсе пыраҫҫӗ. Штаб-хваттерсӗр пуҫне ФТБ АПШ территоринче 56 регион офисӗ (field offices) пур. * Директор офисӗ (Office of the Director). * Финанссемпе объектсен пайӗ (Finance and Facilities Division, FD). * Информаци менеджменчӗн пайӗ (Information Management Division, IMD). * Инспекци уйрӑмӗ (Inspection Division, INSD). ФТБ подразделенийӗсен инспекци тӗрӗслевӗсене пурнӑҫлать, шалти тӗпчевсене илсе пырать. * Insider Threat Office, InTO) * Информаци технологисемпе ӗҫлекен ертӳҫӗн офисӗ (Office of the Chief Information Officer, OCIO). * Тулли праваллӑ ӗҫ йӗркелӗвӗн ыйтӑвӗсемпе ӗҫлекен офис (Office of Equal Employment Opportunity Affairs, OEEOA). Бюро тата соискательсем валли пур рабочи валли те тулли праваллӑ ӗҫ хатӗрӗ гарантилет, ҫапла вара федераци директивисемпе килӗшӳллӗн предвзятость никӗсӗпе кӑларса пӑрахать: расӑ, тӗне ӗненни, ӳт тӗсӗ, ӗҫлейменни е наци йӑхӗнчен тухни. * Офис генерального юрисконсульта (Office of the General Counsel, OGC). Юридический персонал Бюро, дает юридическую консультацию директору и других служащим ФТБ. Юридици тӗпчевҫисем (акӑлч. legal researchers) тата OGC юридици каркасӗпе саккунсене тата наци хӑрушсӑрлӑхне пӑхӑннине сӑнаса тӑмалли административлӑ условисемпе тивӗҫтереҫҫӗ. * Профессиллӗ яваплӑх управленийӗ (Office of Professional Responsibility, OPR). ФТБ служащийӗсем тунӑ преступленишӗн должноҫри пӑтӑрмахсене е айӑплава тӗпченӗ хыҫҫӑн йышӑнусем тӑвать. Асӑннӑ Бюро политики — вӗсем, ҫапла вара, АПШ Юстици министерстви енчен шалти тӗрӗслеве пурнӑҫлани. * Офис общественных отношений (Office of Public Affairs, OPA). Прессӑпа тата общественноҫпа хутшӑнас енӗпе ӗҫлекен коммуникаци центрӗ. Ҫак информаци центрӗ кӑна Бюро тӗлӗшпе панӑ ыйтусем ҫине хуравсем парать. * Конгреспа ҫыхӑннӑ офис (Office of Congressional Affairs, OCA). * Офис разнообразия и инклюзивности (Office of Diversity and Inclusion, ODI). * Тӳрӗлӗхпе тӳрӗ кӑмӑллӑх офисӗ (Office of Integrity and Compliance, OIC). * Шалти аудит офисӗ (Office of Internal Auditing). * Омбудсмен офисӗ (Office of the Ombudsman). * Вашингтонри ФТБ агенчӗсем Кадр планлас ӗҫ офисӗ (Resource Planning Office, RPO). ФТБ персоналне тытса пынӑшӑн тата вербовкӑшӑн яваплӑ. Бюро аппаратурин хӑрушсӑрлӑхӗшӗн ответ тытать. ФТБ уҫӑ тата вӑрттӑн банк счечӗсене тӗрӗслесе тӑрать. * Уголовлӑ тӗпчев, реагировани тата кибернетика уйрӑмӗ (Criminal, Cyber, Response, and Services Branch, CRSB). ** Уголовлӑ тӗпчев уйрӑмӗ (CID). Чи пысӑк подразделени. CID пӗтӗм федераллӑ преступленисен анлӑ спектӑрне тишкерет, сӑмахран: йӗркеленӗ преступность, раса тӑпри ҫинчи преступленисем, [[Суйлав|суйлавра]] улталанни, правительство коррупцийӗ, ҫынсене вӑрлани, банк ҫаратни, сериллӗ ҫын вӗлерни тата ытти те. ** Кибер-пай (Cyber Division, CyD). ** Чрезвычайлӑ пӑтӑрмахсем ҫине тимлӗх уйӑракан ушкӑн (Critical Incident Response Group, CIRG). ** Тӗнчери операцисен уйрӑмӗ (International Operations Division, IOD). ** Тӳсекенсене пулӑшакан уйрӑм (Victim Services Division, VSD). * Ӑслӑлӑхпа технологи пайӗ (Science and Technology Branch, STB). ** Криминаллӑ юстицин информаци хӗсмечӗсен уйрӑмӗ (Criminal Justice Information Services Division, CJIS). ** Лаборатори уйрӑмӗ (Laboratory Division, LD). ** Оперативлӑ технологисен уйрӑмӗ (Operational Technology Division, OTD). * Информаци технологисен пайӗ (Information and Technology Branch, ITB). ** IT Enterprise Services Division, ITESD) ** ИТ заявкӑсемпе даннӑйсен уйрӑмӗ (IT Applications and Data Division, ITADD). ** ИТ инфраструктура пайӗ (IT Infrastructure Division, ITID). * Наци хӑрушсӑрлӑхӗн пайӗ (National Security Branch, NSB). ** Контртеррор уйрӑмӗ (Counterrorism Division, CTD). ** Контрразведка уйрӑмӗ (Counterintelligence Division, CD). ** Weapons of Mass Destruction Directorate, WMDD) ** Террористсене палӑртакан центр (Terrorist Screening Center, TSC). ** Уйрӑммӑн тытса чарнисене тӗпчекен ушкӑн * Разведка пайӗ (Intelligence Branch, IB). ** Разведка управленийӗ (Directorate of Intelligence, DI). ** Партнёрсемпе хутшӑнса ӗҫлес офис (Office of Partner Engagement, OPE). ** Пайӑр сектор офисӗ (Office of Private Sector, OPS). * Кадрсен пайӗ (Human Resources Branch, HRB). ** Кадрсен пайӗ (Human Resources Division, HRD). ** Хатӗрленӳ пайӗ (Training Division, TD). ** Хӑрушсӑрлӑх пайӗ (Security Division, SecD). === Ведомствӑсем хушшинчи оперативлӑ ушкӑнсем === ФТБ тата ытти федераци, регион, ҫаплах вырӑнти правӑна сыхлакан органсем хушшинчи партнёрлӑха кӑтартаҫҫӗ. Оперативлӑ ушкӑнсен йышне пӑхса тӑракан территорие тата яваплӑх сферине пӑхӑнса пӗҫереҫҫӗ. Тӗслӗхрен, Нью-Йорк контртерроризм енӗпе пӗрлештернӗ оперативлӑ ушкӑн шутне ФТБ, Шалти хӑрушсӑрлӑх министерствин, Хӳтӗлев министерствин, Нью-Йорк полици департаменчӗн, Нью-Йорк тата Нью-Джерси порт управленийӗн полицин, Нью-Йорк штачӗн полицин, ҫавӑн пекех ытти хӑш-пӗр органсен представителӗсем кӗреҫҫӗ. * Контртерроризм енӗпе пӗрлештернӗ операци ушкӑнӗсем (Joint Terrorism Task Force, JTTF). * National Cyber Investigative Joint Task Force, NCIJTF) * Контрразведкӑн наци оперативлӑ ушкӑнӗ (National Counterintelligence Task Force, NCITF). * Оперативные группы по насильственному бандитизму и безопасности улиц (Violent Gang Safe Streets Task Force, VGSTF). == Тиркев == ФТБ хӑйӗн ӗҫӗсемшӗн пӗрре мар критикленӗ. ФТБ общественноҫа хӑй ҫине ытларах тимлӗх уйӑрать, терроризма хирӗҫ тӑма пулӑшакан ӗҫ-хӗле вӑйлатнӑ май. Ҫакӑнпа пӗрлех унччен Бюрона хытӑ критикленӗ тӗслӗхсем те пӗрре мар пулнӑ. Сӑмахран, Human Rights Watch Колумби университечӗн ҫын прависен институчӗпе пӗрле 2014 ҫулхи утӑ уйӑхӗнче нумаях пулмасть 27 суд процесне тӗпченипе доклад пичетленӗ, унта мӑсӑльмансем тӗрлӗ террор акчӗсене хӑтлӑлатма шухӑшланӑшӑн айӑпланӑ. Палӑртнӑ тӑрӑх, ҫак ҫынсенчен ҫуррине яхӑн тӗлӗшпе ФТБ подставка операцийӗсем ирттернӗ. "ФТБ ҫынсене террористла акцисем тума хӗтӗртнӗ" — тесе палӑртнӑ HRW заявленийӗнче. [[1993|1993 ҫулта]] ФТБ ӑнӑҫсӑр спецоперацине пула 51 кун хупӑрланӑ хыҫҫӑн кайнӑ "Давид Турачӗ." сектӑна хирӗҫ, Уэйко, [[Техас]] хулинче, 79 ҫын вилнӗ, вӗсенчен 21-шӗ ача пулнӑ. [[1996|1996 ҫулхи]] Ҫуллахи Олимпиадӑра Атлантӑра сирпӗннине тӗпченӗ, ӑна пула 2 ҫын вилнӗ тата 100 ытла аманнӑ, нумай нарекани кӑларнӑ. [[2001|2001 ҫулта]] ФТБ агенчӗ Роберт Ханссен [[Совет Социализм Республикисен Пĕрлешĕвĕ|СССП]] шпионажӗнче, кайран [[Раççей Федерацийĕ|Раҫҫей]] шайне кӗртнӗ, ҫакӑншӑн ӑна ӗмӗрлӗхе хупма приговор йышӑннӑ. Ҫакӑ пысӑк харкашу ҫуратрӗ, ФТБ-ра практикӑра пулакан хӑрушсӑрлӑх системине ыйтупа тивӗҫтерме хистерӗ. [[2001|2001 ҫулхи]] авӑнӑн 11-мӗшӗнче пулса иртнӗ ӗҫсене тӗпченӗ Комиссин 9/11-мӗш пӗлтерӗвӗ ФТБ тата ЦРУ хӑйсен тивӗҫӗсене тӳрӗ кӑмӑлпа пурнӑҫламанни, террористла атакӑна сирсе яма пулӑшакан сведенисене тимлӗх уйӑрманни ҫинчен пӗлтернӗ. Ытти-хыттисӗр пуҫне ФТБ ӑшӗнче улшӑнусем тумалли нумай рекомендацие асӑнса тухнӑ. ФТБ полномочисене чикӗленӗ тавлашуллӑ тӗслӗхсенче йышӑнусем тӑвас тата МИХсенче хӑйсен ӗҫ-хӗлне ҫутатма витӗм кӳме хӑтланнӑшӑн вырӑнти, патшалӑх тата ытти федераллӑ агентствӑсене те тӑтӑшах критиклеҫҫӗ. ФТБ-ра [[2007|2007 ҫулта]] ирттернӗ шалти тӗпчев килти телефон калаҫӑвӗсем, e-mail тата финанс операцийӗсем ҫинчен калакан даннӑйсене пухнӑ чухне правилӑсен бюровӗн сотрудникӗсем йӗркене пӑснӑ пин ытла тӗслӗхе палӑртнӑ. Тӗрӗслев ФТБ [[2002|2002 ҫултанпа]] тӗпченӗ ӗҫсен вунӑ процентне кӑна ярса илнӗ тесе пӗлтереҫҫӗ. Анчах ҫак пысӑках мар калӑпӑш та саккунпа палӑртнӑ процедурӑсене, наци хӑрушсӑрлӑхне (National Security Letter — NSL) тытса тӑманнине кӑтартса панӑ. Ку ыйтусем ҫирӗп вӑрттӑнлӑхлӑ, пурнӑҫлама тивӗҫ, суда ырлама хушмаҫҫӗ. Вӗсемпе усӑ курмалли практикӑна [[2001|2001 ҫулхи]] авӑнӑн 11-мӗшӗнче терактсем хыҫҫӑн кӗртнӗ. Паллӑ ӗнтӗ, ФТБ сотрудникӗсенчен нумайӑшӗ вӗсем патне кирек мӗнле, пӗчӗк сӑлтавпа та чупса пырать. [[2005|2005 ҫулта]] кӑна ҫакӑн пек 19 пин ытла ыйту панӑ. 700 тӗслӗхре ҫырусене телефон компанийӗсене тата ҫыхӑну пулӑшӑвӗ паракан ытти фирмӑсене янӑ. 14 тӗслӗхре ФТБ NSL пулӑшнипе финанс институчӗсен ӗҫ-хӗлӗ пирки тулли отчет илнӗ, ҫакна террористла хӑрушлӑх сиксе тухас хӑрушлӑх сиксе тухсан кӑна патриотизм ҫинчен калакан саккун ирӗк панӑ. Вунӑ тӗслӗхре ФТБ ӗҫченӗсем NSL-па усӑ курнӑ, вӗсем ҫак ыйтусен витӗмне лекмеҫҫӗ, сӑмахран, ФТБ ӑна ҫыру содержанийӗ ҫинчен е-mail информаци пама ыйтнӑ, ҫав вӑхӑтрах NSL-па усӑ курса илекенсемпе ӑсатакансем ҫинчен ҫеҫ даннӑйсем илме ирӗк панӑ. == Пуҫлӑхсем == '''АПШ тӗпчевӗсен бюровӗ''' * Стенли Финч (1908 ҫулхи утӑн 26-мӗшӗ — 1912 ҫулхи акан 30-мӗшӗ) * Александр Бьеласки (1912 ҫулхи акан 30-мӗшӗ — 1919 ҫулхи нарӑсӑн 10-мӗшӗ) * Уильям Аллен (1919 ҫулхи нарӑсӑн 10-мӗшӗ — 1919 ҫулхи ҫӗртмен 30-мӗшӗ) * Уильям Флинн (1919 ҫулхи утӑ, 1 — 1921 ҫулхи ҫурла, 21) * Уильям Бёрнс (1921 ҫулхи ҫурлан 22-мӗшӗ — 1924 ҫулхи ҫӗртмен 14-мӗшӗ) * Джон Эдгар Гувер (ҫу, 10 1924 ҫул — 1935 ҫул) '''АПШ тӗпчевӗсен федераци бюровӗ''' * Джон Эдгар Гувер (1935 — 1972) * Луис Патрик Грей III (1972 ҫулхи ҫӑвӑн 3-мӗшӗ — 1973 ҫулхи акан 27-мӗшӗ) * Уильям Ракелcхаус (1973 ҫулхи акан 30-мӗшӗ — 1973 ҫулхи утӑн 9-мӗшӗ) * Кларенс Келли (1973 ҫулхи утӑн 9-мӗшӗ — 1978 ҫулхи нарӑсӑн 15-мӗшӗ) * Джеймс Б. Адамс (1978 ҫулхи нарӑсӑн 15-мӗшӗ — 1978 ҫулхи нарӑсӑн 23-мӗшӗ) * Уильям Х. Уэбстер (1978 ҫулхи нарӑсӑн 23-мӗшӗ — 1987 ҫулхи ҫӑвӑн 25-мӗшӗ) * Джон Е. Отто (1987 ҫулхи ҫӑвӑн 26-мӗшӗ — 1987 ҫулхи чӳкӗн 2-мӗшӗ) * Уильям С. Сэшшнс (1987 ҫулхи чӳкӗн 2-мӗшӗ — 1993 ҫулхи утӑн 19-мӗшӗ) * Флойд И. Кларк (1993 ҫулхи утӑн 19-мӗшӗ — 1993 ҫулхи авӑнӑн 1-мӗшӗ) * Луи Дж. Фри (1993 ҫулхи авӑнӑн 1-мӗшӗ — 2001 ҫулхи ҫӗртмен 25-мӗшӗ) * Томас Дж. Пиккард (2001 ҫулхи ҫӗртмен 25-мӗшӗ — 2001 ҫулхи авӑнӑн 4-мӗшӗ) * Роберт Мюллер (2001 ҫулхи авӑнӑн 4-мӗшӗ — 2013 ҫулхи авӑнӑн 4-мӗшӗ) * Джеймс Коми (2013 ҫулхи авӑнӑн 4-мӗшӗ — 2017 ҫулхи ҫӑвӑн 9-мӗшӗ) * Эндрю Маккейб (2017 ҫулхи ҫӑвӑн 9-мӗшӗ — 2017 ҫулхи ҫурлан 2-мӗшӗ) * Рэй Кристофер (2017 ҫулхи ҫурлан 2-мӗшӗ — х.в.) == Асӑрхаттарусем == # [https://www.fbi.gov/about-us/quick-facts/quickfacts Quick Facts]. Federal Bureau of Investigation. Хӑтлав дати: 2013, ҫурла, 22. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160529042416/https://www.fbi.gov/about-us/quick-facts/quickfacts/ |date=2016-05-29 }} 24 Ҫурла уйӑхӗн 2013. # [https://www.fbi.gov/about/leadership-and-structure/fbi-executives/abbate Paul M. Abbate]. FBI. Хӑтлав дати: 2021 ҫулхи юпан 7-мӗшӗ. 2021 ҫулхи юпан 7-мӗшӗнче [https://web.archive.org/web/20211007073502/https://www.fbi.gov/about/leadership-and-structure/fbi-executives/abbate архивланӑ]. # [https://www.fbi.gov/about-us/faqs FBI-Frequently Asked Questions]. Хӑтлав дати: 2013 ҫулхи ҫурлан 22-мӗшӗ. 2013 ҫулхи ҫурлан 24-мӗшӗнче {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160619081430/https://www.fbi.gov/about-us/faqs |date=2016-06-19 }}. # [https://www.fbi.gov/about/mission Mission & Priorities] (акӑл.). FBI.gov. Хӑтлав дати: 2021 ҫулхи нарӑсӑн 10-мӗшӗ. 2020 ҫулхи ака уйӑхӗн 17-мӗшӗнче [https://web.archive.org/web/20200417224033/https://www.fbi.gov/about/mission архивланӑ]. # Charles Piller, Robin Mejia. [https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2003-feb-03-sci-bullets3-story.html Science Casts Doubt on FBI’s Bullet Evidence] (акӑл.). Los Angeles Times (2003 ҫулхи нарӑсӑн 3-мӗшӗ). Хӑтлав дати: 2020 ҫулхи кӑрлачӑн 12-мӗшӗ. 2020 ҫулхи кӑрлачӑн 12-мӗшӗнче [https://web.archive.org/web/20200112141944/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2003-feb-03-sci-bullets3-story.html архивланӑ]. # [http://www.foxnews.com/story/0,2933,525039,00.html Animal Rights Terrorism on the Rise in U. S.] 2009 ҫулхи утӑн 23-мӗшӗнчи [https://web.archive.org/web/20090723002943/http://www.foxnews.com/story/0,2933,525039,00.html архив копийӗ] [[Wayback Machine]] // FOX News ҫинче (акӑл.). # [https://www.fbi.gov/congress/congress02/jarboe021202.htm Federal Bureau of Investigation — Congressional Testimony] [https://web.archive.org/web/20021002120937/http://www.fbi.gov/congress/congress02/jarboe021202.htm Архив копийӗ] 2002 ҫулхи юпан 2-мӗшӗнче Wayback Machine ҫинче (акӑл.). # [http://www.buenolatina.ru/news.php?id=471 BuenoLatina. ФТБ хӑйӗн чи пысӑк спецоперацине ирттернӗ]. Хӑтлав дати: 2010 ҫулхи юпан 24-мӗшӗ. 2014 ҫулхи авӑнӑн 1-мӗшӗнче [https://web.archive.org/web/20140901101448/http://buenolatina.ru/news.php?id=471 архивланӑ]. # [https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/8906457 ФТБ кашни 10 сехетре Китай тӗлӗшпе ҫӗнӗ тӗпчев уҫать]. [[ИТАР-ТАСС|ТАСС]]. Хӑтлав дати: 2020 ҫулхи утӑн 12-мӗшӗ. 2020 ҫулхи утӑ уйӑхӗн 15-мӗшӗнче [https://web.archive.org/web/20200715012008/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/8906457 архивланӑ]. # [https://www.fbi.gov/investigate/counterintelligence/the-china-threat The China Threat] (акӑл.). FBI.gov. Хӑтлав дати: 2020 ҫулхи утӑн 12-мӗшӗ. 2020 ҫулхи утӑн 12-мӗшӗнче [https://web.archive.org/web/20200712220551/https://www.fbi.gov/investigate/counterintelligence/the-china-threat архивланӑ]. # [https://www.fbi.gov/about/faqs/do-fbi-agents-work-with-state-local-or-other-law-enforcement-officers-on-task-forces Do FBI agents work with state, local, or other law enforcement on «task forces»?] (акӑл.) FBI.gov. Хӑтлав дати: 2020 ҫулхи кӑрлачӑн 22-мӗшӗ. 2020 ҫулхи кӑрлачӑн 24-мӗшӗнче [https://web.archive.org/web/20200124230548/https://www.fbi.gov/about/faqs/do-fbi-agents-work-with-state-local-or-other-law-enforcement-officers-on-task-forces архивланӑ]. # Human Rights Watch. [https://www.hrw.org/news/2014/07/21/us-terrorism-prosecutions-often-illusion US: Terrorism Prosecutions Often An Illusion]. [[:ru:Human_Rights_Watch|Human Rights Watch]] (2014, утӑ, 21). Хӑтлав дати: 2014 ҫулхи авӑнӑн 17-мӗшӗ. 2014 ҫулхи авӑнӑн 10-мӗшӗнче [https://web.archive.org/web/20140910001457/http://www.hrw.org/news/2014/07/21/us-terrorism-prosecutions-often-illusion архивланӑ] (акӑл.). # [https://web.archive.org/web/20071104002756/http://www.agentura.ru/timeline/2001/fbiruss/ Шпионажра Раҫҫее ФТБ сотрудникӗ Ханссен айӑплаҫҫӗ]. Хӑтлав дати: 2007 ҫулхи ҫӗртмен 30-мӗшӗ. 2007 ҫулхи чӳкӗн 4-мӗшӗнче оригиналтан [http://www.agentura.ru/timeline/2001/fbiruss/ архивланӑ]. # [http://www.abc.net.au/am/content/2004/s1160100.htm 9/11 Commission finds ' deep institutional failings] Хӑтлав дати: 2007, ҫӗртме, 30. 2006 ҫулхи нарӑсӑн 21-мӗшӗнче [https://web.archive.org/web/20060221224609/http://www.abc.net.au/am/content/2004/s1160100.htm архивланӑ]. # Артем Величко. [https://archive.today/20070928094303/http://www.nrs.com/news/strana/usa/150607_174447_70322.html ФТБ: пин те пӗр пӑтӑрмах]. "Ҫӗнӗ вырӑс сӑмахӗ" (2007 ҫулхи авӑнӑн 28-мӗшӗ). Статьяна хаҫатра № 33 703 номерпе пичетлесе кӑларнӑ. Хӑтлав дати: 2018 ҫулхи чӳкӗн 28-мӗшӗ. 2007 ҫулхи авӑнӑн 28-мӗшӗнче оригиналтан [http://www.nrs.com/news/strana/usa/150607_174447_70322.html архивланӑ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080213032827/http://www.nrs.com/news/strana/usa/150607_174447_70322.html |date=2008-02-13 }}. # [https://web.archive.org/web/20070928094029/http://www.nrs.com/news/usa/usa/280707_205505_82876.html The Search Engine that Does at InfoWeb.net]. Хӑтлав дати: 2007 ҫулхи ҫурлан 16-мӗшӗ. 2007 ҫулхи авӑнӑн 28-мӗшӗнче оригиналтан [http://www.nrs.com/news/usa/usa/280707_205505_82876.html архивланӑ]. [[Категори:Федераллӑ Тӗпчев Бюровӗ]] [[Категори:АПШ ятарлă хĕсмечĕсем]] at0tpf5xlp762sjm6jv6ggbjbgf8wtr Тула пĕремĕкĕ 0 121475 874953 836821 2026-06-21T19:20:13Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874953 wikitext text/x-wiki :''Ку ăнлава '''[[Тулă пĕремĕкĕ]]''' тенипе пăтраштармалла мар'' [[File:Тульский пряник.jpg|thumb|250 px|Тулă пĕремĕкĕ]] [[File:Big Tula Gingerbread.JPG|thumb|250px|Тулă парне 1 кг йывăрăшлĕ пĕремĕкĕ]] '''Ту́ла пĕремĕкĕ''' — регионăн пичетленĕ [[пĕремĕк]]ĕсен паллă тĕсĕ. Яланхилле, тулă пĕремĕкĕ лаптак тăваткал е кĕлетке ĕлкиллĕ. Халĕ тăтăшах ăшне [[панулми пĕçерни|повидлă]] е [[тачăлатнă пылак сĕт]] хураççĕ. Пĕремĕксене [[Тулă (хула)|Тулăра]] [[XVII ĕмĕр]]тенпе пĕçерни паллă. Пĕрремĕш хут çакăн пирки [[1685]] çулта кĕнекере кăтартнă.<ref>[http://russia.worlds.ru/articles/russia_article_1642.shtml Тулă пĕремĕкĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101027111335/http://russia.worlds.ru/articles/russia_article_1642.shtml |date=2010-10-27 }}</ref> Халĕ тулă пĕремĕкĕсене «Старая Тула» тата «Ясная поляна» комбиначĕсенче хатĕрлеççĕ, çаплах хăшпĕр пĕчĕк йĕркелӳсем те тăваççĕ. Тулă пĕремĕкĕн [[«Тулă пĕремĕкĕ» музей|музейне]] [[Тулă (хула)|Тулăра]] [[1996]] çулта уçнă.<ref>[http://www.oldtula.ru/040000.html УАО КФ «Тульский пряник»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090315065438/http://oldtula.ru/040000.html |date=2009-03-15 }}</ref> «Сельхозпродукты» [[Тулă]] лавккин сутă-илӳ залĕнче чи чаплă вырăнта кантăк айĕнче 1000 тенкĕ хут укçи упранать, унпа 2009 çулхи кăрлачăн 11-мĕшĕнче Раççей президенчĕ Дмитрий Медведев хăйех çакăнта тулă пĕремĕкне туяннă<ref>[http://www.pryaniki.org/view/article/7316/ Пряников сладких…]{{Ĕçлемен каçă|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // «Тульские пряники» 04.06.2009 ç.</ref>. == Рецепт == Тулă пĕремĕкне çапла хатĕрлеççĕ: # Çемçетнĕ [[ĕне çăвĕ|ĕне çăвне]] [[пыл]], [[çăмăрта (апат)|çăмарта]] хушса çăраççĕ. # Алăланă [[çăнăх]]а [[сода]] ярса пăр шăвĕнче çăрса [[чуста]] тăваççĕ. # Ăшлăхĕ: [[повидлă]]на [[пылак]]па çăра та юхайми пуличчен пĕçереççĕ. # Чустана йăваласа икĕ сийлĕ хураççĕ, варрине пылак çимĕçне хураççĕ. # Питĕ вĕри духовкăна 1–2 [[Минута|минутлăх]] лартаççĕ. # Кăларса сивĕнтереççĕ, тепĕр 5 минут вĕри духовкăра пĕçереççĕ. # Кăларса каллех сивĕтеççĕ те щеткăпа [[пылак тираж]]не сĕреççĕ. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Çавăн пекех == {{commonscat|Tula gingerbread}} * [[Пĕремĕк]] * [[Торунь пĕремĕкĕ]] * [[Вязьма пĕремĕкĕ]] * [[Корень пĕремĕкĕ]] * [[Нюрнберг пĕремĕкĕ]] * [[Пардубица пĕремĕкĕ]] * [[Городец пĕремĕкĕ]] == Каçăсем == * {{youtube|gkVQRvDIYw8| Тулă пĕремĕкĕ пирки «Хочу всё знать» киножурналра}} [[Категори:Раççей регионĕсен гастрономи апачĕсем]] [[Категори:Пĕремĕк]] [[Категори:Тула символĕсем]] [[Категори:Тула]] afa9t7o64re1sqbzx2vq8j27sul71bl Тĕрĕсленсе тăракан термонуклонсарла синтез 0 122910 874938 842094 2026-06-21T15:00:00Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874938 wikitext text/x-wiki [[File:1987 CPA 5891.jpg|thumb|]] '''Тĕрĕсленсе тăракан термонуклонсарла синтез''' ('''УТС''') — çăмăлтарах [[нуклонсар]]сене синтезласа йывăртараххисене пушкарнă майăн, тĕрĕсленсе тăракан энерги тупни, çапла вара, асăннă энерги, [[термонуклонсар хĕçпăшалĕ]]нчи пек, тÿрех мĕнпур тавралăха сирпĕтсе ямасть, ăна кирлĕ тĕлелле майĕпен валеçсе тăма май пур. Ку тĕлĕшпе экспериментсем ирттернĕ, анчах тĕллевсем патне тĕппипех çитеймен темелле. == Çавăн пекех == {{columns-list|4| * [[Мюонла катализ]] * [[Нуклонсарла сивĕ синтез]] * [[Сонолюминесценци]] * [[Ультра сасăлла нуклонсарлăх]] * [[Нуклеосинтез]] * [[Нуклонсарла реакци]] * [[Ракетăн нуклонсаарла мăрăлкки]] * [[Адронла коллайдер]] * [[H-мода]] }} == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Литература == * {{cite web |last = [[Велихов, Евгений Павлович (физик)|Е.П. Велихов]] |coauthors = С.В. Мирнов |url = http://phns.mpei.ac.ru/articles/iter.pdf |title = Управляемый термоядерный синтез выходит на финишную прямую |format = [[PDF]] |work = Троицкий институт инновационных и термоядерных исследований. Российский научный центр «Курчатовский институт». |publisher = ac.ru |accessdate = 2007-08-08 |description = Популярное изложение проблемы. |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070104193251/http://phns.mpei.ac.ru/articles/iter.pdf |archivedate = 2007-01-04 |deadlink = yes }} * Арцимович Л. А. Управляемые термоядерные реакции. — М.: Физматлит, 1961. — 467 с. * ''Лукьянов С. Ю.'' «Горячая плазма и управляемый ядерный синтез» «Наука», Москва 1975 * ''Хеглер М., Кристиансен М.'' Введение в управляемый термоядерный синтез. — {{М.}}, [[Мир (издательство)|Мир]], 1980. — 230 c. == Каçăсем == {{Навигаци}} * [https://web.archive.org/web/20120518044336/http://www.h-tech-news.ru/nauka/grandiozniy-eksperiment-po-termoyadernomu-sintezu-provedut-v-ssha Грандиозный эксперимент по термоядерному синтезу проведут в США] — Статья про NIF // h-tech-news.ru, 31.03.2009 /вебархив/ * ''К. Ллуэллин-Смит.'' [http://elementy.ru/lib/430807 На пути к термоядерной энергетике] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140921190213/http://elementy.ru/lib/430807 |date=2014-09-21 }} — материалы лекции, прочитанной 17 мая 2009 года в [[ФИАН]]е // elementy.ru * ''Семенов И.'' [http://elementy.ru/video?pubid=431187 Энергетика будущего: управляемый термоядерный синтез. Что такое термоядерный реактор ИТЭР и почему так важно его создание?] — научно-популярная лекция, прочитанная в 2008 году в [[ФИАН]]е // elementy.ru * [https://www.popmech.ru/technologies/384372-vsya-moshch-termoyadernogo-topliva-revolyuciya-v-energetike-uzhe-na-poroge/ Европейские и американские ученые совместно разработали новый тип термоядерного топлива, на порядок превосходящего все существующие аналоги по энергетической эффективности] // [[Популярная механика]], 29 августа 2017 {{Энергетика}} [[Категори:Тĕрĕсленсе тăракан термонуклонсарла синтез| ]] [[Категори:Хальхи физикăн татса парайман ыйтăвĕсем]] [[Категори:Альтернативлă энергетика]] [[Категори:Энергетика]] a6fkhugl742pj0ylyd2ybu3daic0hff Турбулентлăх 0 124497 874955 850009 2026-06-21T19:43:58Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874955 wikitext text/x-wiki [[File:Vortex-street-animation.gif|thumb|Юхăмăн умри цилиндра хыçа хăварсан пулакан турбулентлăхĕ]] [[File:Los Angeles attack sub 2.jpg|thumb|Ламинарлăх (малти планра) тата турбулентлăх (кайри планра)]] '''Турбуле́нтлăх''', кивелнĕ вариант: '''турбуле́нци''' ({{lang-la|turbulentus}} — шавлă, тĕлли-паллисĕр), ''турбуле́нтлă юхăм'' — [[шĕвек]] (е [[газ]]) юхăмĕн [[хăвăртлăх]]ĕ ÿснĕ чухне линилле мар [[фрактал]]ла [[хум]]сем çуралнипе палăрса тăракан пулăм. == Çавăн пекех == * [[Ламинарлă юхăм]] * [[Фрактал]] * [[Гидравликăлла сикĕм]] * [[Индекс циклĕ]] == Литература == ; вырăсла * ''Лойцянский Лев Герасимович'', «Ламинарный пограничный слой» (1962) * ''Брэдшоу П.'' Введение в турбулентность и ее измерение. Перевод с английского В. Ф. Алымова, В. В. Альтова, В. С. Войтешонка, А. М. Дуюбинского, А. М. Кудина Под редакцией Г. С. Глушко, Издательство «МИР» Москва 1974. * ''[[Митчел Фейгенбаум|Фейгенбаум M.]]'', Успехи Физических наук, 1983, т.141, с. 343 [перевод Los Alamos Science,1980,v.1, p. 4] [http://ufn.ru/ufn83/ufn83_10/Russian/r8310e.pdf]. * ''Ландау Л. Д, Лифшиц Е. М.'' Гидродинамика, — М.: Наука, 1986. — 736 с. * ''[[Монин, Андрей Сергеевич|Монин А. С.]], [[Яглом, Акива Моисеевич|Яглом А. М.]]'', ''Статистическая гидромеханика.'' В 2-х ч. — Л: Гидрометеоиздат , Ч. 1, 1992. — 695 с;, М: Наука Ч. 2, 1967. — 720 с. * ''[[Обухов, Александр Михайлович|Обухов А. М.]]'' Турбулентность и динамика атмосферы. Л: Гидрометеоиздат 1988.- 414 с. ISBN 5-286-00059-2 * ''Проблемы турбулентности.'' Сборник переводных статей под ред. М. А. Великанова и Н. Т. Швейковского. М.-Л.: ОНТИ, 1936. — 332 с. * ''Гринвальд Д. И., Никора В. И.'' Речная турбулентность. Л.: Гидрометеоиздат. — 1988. — 152 с. * ''Фрик П. Г.'' Турбулентность: модели и подходы. Курс лекций. Часть I. Пермь, ПГТУ, 1998. — 108 с. Часть II. — 136 с. * ''Берже П., Помо И., Видаль К.'' Порядок в хаосе. О детерминистическом подходе к турбулентности, М.: Мир. — 1991. — 368 с. * ''[[Глейк, Джеймс|Глейк Д.]]'' [http://www.infanata.org/science/1146125509-xaos-sozdanie-novoj-nauki.html Хаос, Создание новой науки], Penguin books, 1988. — 354 с. (написана журналистом для школьников и студентов) * ''Голдстейн Г.'' Классическая механика. Кембридж, 1950. — 408 с. * ''Аджемян Л. Ц., Налимов М. Ю.'' Принцип максимальной хаотичности в статистической теории развитой турбулентности. II. Изотропная затухающая турбулентность, 1992 * http://www.mathnet.ru/php/getFT.phtml?jrnid=tmf&paperid=5578&what=fullt&option_lang=rus{{Ĕçлемен каçă|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://www.mathnet.ru/php/getFT.phtml?jrnid=tmf&paperid=1497&what=fullt&option_lang=rus{{Ĕçлемен каçă|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * * ''[[Миллионщиков, Михаил Дмитриевич|Миллионщиков М. Д.]]'' Основные закономерности турбулентного течения в пристеночных слоях. // журнал ,,Атомная энергия", т. 28, вып. 4, с. 317—320<ref>{{Cite web|url=http://elib.biblioatom.ru/text/atomnaya-energiya_t28-4_1970/go,33/|title=Атомная энергия. Том 28, вып. 4. — 1970 — Электронная библиотека «История Росатома»|publisher=elib.biblioatom.ru|accessdate=2019-12-10|archive-date=2019-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20191210050510/http://elib.biblioatom.ru/text/atomnaya-energiya_t28-4_1970/go,33/|deadlink=no}}</ref> * Миллионщиков М. Д., Турбулентные течения в пограничном слое и трубах. М.: Наука, 1969. * ''[[Шлихтинг, Герман|Г. Шлихтинг]]''. Теория пограничного слоя, 5-е изд, М.: Наука, 1974. * ''Шерстюк А.Н.'' Турбулентный пограничный слой. - М., Энергия, 1974. - 272 с. ; ытти чĕлхесемпе * ''Reynolds O.'', An experimental investigation of the circumstances which determine whether the motion of water shall be direct or sinuous, and of the law of resistance in parallel channels. Phil. Trans. Roy. Soc., London, 1883, v.174. * ''Feigenbaum M.'', Journal Stat. Physics, 1978, v.19, p. 25. * ''Feigenbaum M.'', Journal Stat. Physics, 1979, v.21, p. 669. * * ''Gustafson K.E.'' Introduction to partial differential equations and Hilbert space methods — 3rd ed.,1999 * Introducing Fractal Geometry, Nigel Lesmoir Gordon, Will Rood, Ralph Edney, Icon Books,Totem Books, 2000, 176 p. * Recent Advances in Engineering Science (Springer — Verlag, Berlin. 1989), V. N. Nikolaevskii. * http://www.lehigh.edu/~jdg4/publications/Ext_Chaos.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220422210136/https://www.lehigh.edu/~jdg4/publications/Ext_Chaos.pdf |date=2022-04-22 }} * Dan Tanaka, Chemical turbulence equivalent to Nikolavskii turbulence, PHYSICAL REVIEW E 70, 015202(R), 2004 == Каçăсем == * [https://www.youtube.com/watch?feature=plpp&v=9iS3o2ri3IQ Видеоролик, демонстрирующий на опыте ламинарное и турбулентное течения] == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} {{Внешние ссылки}} [[Категори:Турбулентлăх| ]] [[Категори:Хальхи физикăн татса паман ыйтăвĕсем]] [[Категори:Адаптивлă оптика]] 89h22efe82rugfcyukvc8w1yfbd3qxm Чумара (фольклорла сăнар) 0 128969 874994 871833 2026-06-22T08:20:40Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874994 wikitext text/x-wiki {{Пĕлтерĕшсем|Чумара (пĕлтерĕшсем)}} [[File:Pierre-Eugène-Emile Hébert, Amazon Preparing for Battle (Queen Antiope or Hippolyta?), or Armed Venus, model c. 1860-1872, cast by 1882, NGA 69968.jpg|thumb|Пьер-Эжен-Эмиль Эбер (Pierre Eugène Emile Hébert, 1828–1893). «Çапăçăва хатĕрленекен ама çын», çавăн пекех «Хĕçпăшалланнă Венера» ятпа та паллăскер, [[1860]], [[бронза]], Вашингтонри ÿнерсен галерейĕ (Washington, D.C., National Gallery of Art)]] '''Чумара''' (çавăн пекех, ахăртнех, '''Чумар''') — чăваш [[халаплăх]]ĕпе килĕшÿллĕн, [[çарпуç|хĕрарăм-çарпуç]], [[чăвашсем|чăваш]]; [[1000]] ([[1000|пин]]) [[çул]] каялла пурăннă<ref name="Д">Димитриев В. Д. Чувашские исторические предания. Чебоксары, 1993, 446 с.</ref>{{rp|35}}. Кунсăр пуçне, [[сăнар]]ăн тепĕр [[ят]] та пур: '''[[Юракка]]'''. Çапла вара, ку ят икĕ еннелле йÿпленсе каять темелле. Мĕншĕн иккенне тавçăрса илме те май пур. [[Халап]]ри сăнар [[ял]] ячĕпе çыхăннă та, ялĕн вара икĕ ят — чăвашла тата вырăсла ([[Чумкасси]] — Юраково); кашни ячех хайхи хĕрарăм-çарпуç сăнарĕпе çыхăннă имĕш. Ку [[статья]] «Чумара» çинчен. Ĕнтĕ сăнара [[Çуйăн Хĕветĕрĕ]] те хăй пухса майлаштарнă [[Улăп (эпос)|«Улăп» эпоса]] '''Юрекке''' ятпа кĕртнĕ<ref>Ҫуйӑн Хӗветӗрӗ. [http://библиотека.сувары.рф/books/ulahp.pdf Улӑп: Чӑваш эпосӗ]. — Шупашкар: Чӑваш кӗнеке изд-ви, 1996. — 573 с. (сăмахран, 59-мĕш страницăна пăхма пулать)</ref>. В. Д. Димитриев историк, Чумара тени те, Юракка тени те пĕр сăнарах пĕлтернĕ пек ăнлаантарать. Анчах та урăхларах ăнлантракансем те пур. Кун пирки аяларах вуласа пĕлме пулать («Юхма Мишши ăнлантарăвĕ» сеекцие пăхăр). == Пĕрлехи хыпарсем == Юракка е Чумар пирки чи малтан Е. Александров [[Хусан кĕпĕрни]]нчи [[Шупашкар уесĕ]]нчи [[Чучукасси]] ялĕнче [[1914]]-мĕш çулта çырса илнĕ<ref name="Д"/>{{rp|386}}<ref>Чăваш патшалăх гуманитари институчĕн ăслав архивĕ (малалла: ЧПГИ ĂА), 1-мĕш уйрăм, 265-мĕш том, 205-211-мĕш стр. (Е. Александровăн 1914-мĕш çулхи çырсаилĕвĕ)</ref>. В. Д. Димитриев ĕнетернĕ тăрăх, архиври ку хыпар пирки ăна чи малтан филологи ăславĕсен кандидачĕ [[Сидорова Ефросиния Сергеевна|Ефросиния Сергеевна Сидорова]] пĕлтернĕ<ref name="Д"/>{{rp|426}}. Çавăн пекех, каярах çырса илекенсем те пулнă<ref> ЧПГИ ĂА, 3-мĕш уйрăм, 374-мĕш управ пĕрчи, 8-мĕш листа, 376-мĕш управ пĕрчи, 74-75-мĕш листасем (тÿнтерĕ), 469-мĕш управ пĕрчи, 56-мĕш листа (пурне те [[1974]]-мĕш çулта çырса илнĕ).</ref>. Шăп çакнашкал ятлă авалхи хĕрарăм-çарçăсене асăнни чăваш фольклорĕнче урăх çук темелле. Анчах унашкал сăнарсене, ятне асăнмасăр е урăх ятсемп, кăтартса панисем татах пур. Вăл шутра Чемен пирки хайланă тата 1900-мĕш çулта çырса илнĕ халапра<ref>Православный благовестник. М., 1900, т. I, №3 (март), кн. 2, с.217-218.</ref><ref name="Д"/>{{rp|34,386}}. Чеменĕ хăй арçын-ха, хĕрарам мар. Анчах та вăл ертсе пыракан ушкăнра хĕрарăм-çарçăсем те пулнă иккен. Хальхи чăваш хĕрĕсем шĕвĕр тăрăллă тухьясемпе çÿрени те çавнашкал традиципех çыхăннă имĕш. Сăмах май каласан, [[Гарин-Михайловский Николай Георгиевич|Н. Г. Гарин-Михайловский]] [[çыравçă]]н та çавнашкал шухăшлларăшсемех пулнă, вăл чăваш хĕрĕсен тумĕ пирки, уйрăмах [[тухья]]сем çинче чарăнса тăрса, çапла çырнă: «... на голове были оригинальные уборы: металлические шапки вроде тех, что носили древние воины времён Владимира, с острой шапочкой на макушке; на грудь, вдоль щек, от шапочки падали длинные застежки, все обшитые мелкой и крупной серебряной монетой»<ref>Гарин-Михайловский Н. Г. Несколько лет в деревне. Очерки, драма. Чебоксары, 1980. с. 210-211.</ref><Куçару: ...пуç çинче хăйьевĕрлĕ калпаксем: Владимр вăхăтĕнчи [[çарçă]]сен шлемĕсем пек, металран тунăскерсем, шĕвĕр тăрăллă; кăкăр çинелле, питсем тăрăх, вĕтĕ тата шултра [[нухрат]]семпе майлаштарнă çыхăлла çаклаткăчсем анаççĕ.>. [[File:Girlish headdress. Chuvash. Collector T.E. Zavrazhnov.jpg|thumb|left|Тухья, авалхи çарçăсен çĕлемне аса илтерекенскер]] == Юхма Мишши ăнлантарăвĕ == Юхма Мишши çыравçă ăнлантарăвĕ тăрăх, Чумара тата Юракка тĕрлĕ сăпатсене пĕлтереççĕ<ref>[https://chuvash.org/lib/haylav/pay/2438.1.html Атăл шывĕ юха тăрать :: Амаçынсем Юхма Мишши | Историллĕ роман] — Электронла вулавăш.</ref> (малалла пăхăр). {{Цитата пуçламăшĕ}} Амаçынсем — пăлхар халăхĕн хăйне евĕрлĕ йăхĕ. Унта хĕрарăмсем кăна пурăнаççĕ. Вĕсен ку йăли-йĕрки сĕм авалтан пырать. Амаçынсем амаланса, хăйне еверлĕ йăх пулса каясси вăл тахçан-тахçан, [[Тамарислу]] хĕр-пике патшара ларнă чухне пуçланнă. Ун чухне пăлхарсен мăн аслашшĕсем кунта мар, питĕ аякра, кăнтăрти çĕрсенче пурăннă. Тамарислу хĕр-пике патша хăйсем çине тапăнса килнĕ тăшмансене ним юлми çĕмĕрсе тăкни ĕмĕрлĕхех чылай кĕнекесенче çырăнса юлнă. Амаçынсем вĕсем пин çул каялла та пулнă. Вĕсен ун чухне те пĕтĕм тĕнче пĕлекен маттуртан та маттур патши пулнă, ăна '''Чумара''' тесе чĕннĕ. Чумара ытарайми хитре те маттур хĕр пулнă. Пĕчекренех юланутпа çӳреме юратнă, ухăпа пеме, хĕçпе çапăçма, сăнă ывăтма пĕлнĕ. Амаçынсем ун чухне те ытти халăхран уйрăм, хăйсем кăна пурăннă. Вĕсен çемйи вунă çынран танă. Ăна, çемйине, вĕсем çар тенĕ. Çав вунă çыннăн хăйĕн çарпуçĕ пулнă. Çапла вара амаçынсен пĕтĕм ушкăнĕ пин-пин çартан та ытла пулнă. Амаçынсен тепĕр паллă патши пулнă. Ăна '''Юракке''' тесе чĕннĕ. {{Цитата вĕçĕ}} Кунашкал ăнлантарусене, тен, Юхма Мишшинни пек те мар, вăл çырнă романсен [[нарратор]]ĕ (калуçи) пек курмалла пулĕ. Анчах та çыравçă интервьюсенче, статьясенче те çавнах калать. == Тымарсем == В. Д. Димитриев шухăшĕпе, [[амазонсем]] евĕрлĕ хĕрарăм-паттăрсем, татах та сăм аваларахри матриархат тапхăрне шута илмесен, Хура тинĕсрен пуçласа Кăнтăр Урал таранчченхи талккăшра кивĕ эра тата çĕнĕ эра пуçламăшесенче пурăннă авалхи [[сарматсем|сарматсен]] пулнă. Çав сарматсен витĕмĕпе чăвашсем тата ытти халăхсем хушшиче те çавнашкал сюжетсем çуралма пултарнă<ref name="Д"/>{{rp|35}}. Сарматсен тата, çавăн пекех, вĕсемпе çыхăннă савроматсен амазонлăхĕ пирки авалхи авторсем те, хальтерехри ăславçăсем те пайтах çырнă<ref>Б.H. Граков [http://sno.pro1.ru/lib/vdi-sbornik/38.pdf Γυναικοκρατούμενοί (Пережитки матриархата у сарматов).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250123121503/http://sno.pro1.ru/lib/vdi-sbornik/38.pdf |date=2025-01-23 }} // ВДИ. [[1947]]. №3. С. 100-121.</ref>. == Хĕрарăм-çарçăсен сăнарĕ хальхи чăваш культуринче == Хальхи çыравçăсем, ÿнерçĕсем хăйсен хайлавĕсенче амазонсем евĕрлисене кăтартса панă темелле. Вăл шутра, сăмахран, Юхма Мишшин «Кăвак çĕмрен» роман-легендине (легендăлла романа) асăнма пулать. Чăваш халăх çыравçин Николай Терентьевăн «Çĕрпе хĕр» пьеса (трагеди) пур. Марина Карягина «Кĕмĕл тумлă çар» [[хайлав]] (вăл сăвăлла трагеди) ăсталанă. Хĕрарăм-çарçăсен, амазонсен витĕмĕпех, «ама çын» текен [[ăнлав]] та çуралнă. Праски Виччи ÿнерçĕн çакнашкал хайлавсем пур<ref>[http://www.nbchr.ru/virt_praski/ukas_alf.htm Алфавитный указатель произведений В. П. Петрова] — Праски Витти, Народный художник Чувашии.</ref>: Ама-ама çын. 1992. Б., тушь, акварель. 30х30; Ама çын. 1992. Хут, тушь. 30х40; Амазон. 1992. Хурçă, эмаль. 40х40; Амазон. (Уçлăхри композици). 1992. Хурçă, эмаль. 40х40; Амазон. 1992. Хурçă, эмаль. 40х50. Е тата Раиса Сарпи сăвăç, «Хĕвеллĕ, уйăхлă тухья...» сăввинче<ref>[https://ru.chuvash.org/wiki/Тухья%20низовых%20чувашек%20(АЗВ) Тухья низовых чувашек (АЗВ)] — Чувашский народный сайт.</ref>, паянхи чăваш хĕрне сăнарласа, çапла каланă: "Ама çын кĕмĕлĕ пекех / Ялтрать тĕнче ун тумĕнче." Кунтан та ытларах, сăвăç ак çапла çирĕплетет тата: "Çапăçура пĕтсен арсем, / Тухьяллă пикесем-хĕрсем, /Пухса хăюллă çĕн çарсем / Кĕрешнĕ тăшманпа хĕрсе." [[File:Dictionnaire raisonné du mobilier français de l’époque carlovingienne à la Renaissance, tome 6 - 111.png|thumb|Кунта А [[саспалли]]пе сарматсен Римри Траян колоннинче сăнарланнă çар шлемне кăтартнă (В саспаллипе кăтартни вĕсен мар, урăххисен). Авалхи сарматсен хушшинче хĕрарăмсем те [[çарçă]]сем шутланнă тесе шутлаççĕ. Кун пирки, самахран, [[Авалхи Греци]]ри [[Геродот]] тата Псевдо-[[Гиппократ]] çырса кăтартнă]] == Çавăн пекех == * [[Юракка]] * [[Амазонсем]] * [[Сарматсем]] * [[Савроматсем]] * [[Кăвак çĕмрен]] * [[Кĕмĕл тумлă çар]] == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Вуламалли == * Белов В. Е. Тăван Ен : Юраково - Чумкасси : (история деревни Юраково Чебоксарского района) / В. Е. Белов. - Кугеси : Кугесьский издательский дом, 2004. - 91 с. : ил * Павлов, Сергей Анатольевич. Деревня Юраково - Чумкассы. Страницы жизни наших предков / Сергей Павлов. - 1-е изд. - [Б. м.] : [Б. и.], 2015. - 292 с. : ил. - Библиогр.: с. 290. == Каçăсем == * Олеся ВОИ. [http://hypar.ru/cv/amazonsem Амазонсем] — Хыпар, 28 Пуш, 2014. * [https://artmuseum.ru/exposition/492f86fc-7cf6-4fa5-8b10-ac7a43b33135/?exponent=dc39d4da-9cb5-4caa-b9b4-1d78fc993ea1 автор: Мадуров Федор Иванович 24.04.1942КПВХ—25741 Ама сын. 1998 г. Бронза. 56 х 30 х 31] * Юхма Мишши, Чăваш халăх писателĕ, академик, Шупашкар хулин хисеплĕ гражданинĕ. [http://www.hypar.ru/cv/izdaniya/chavash-herarame/chavash-herarame-49-1277-no-15122022 Яланах савăнса вулатăп]. * Тафаев Г. И. [https://tafaj.blogspot.com/2012/01/blog-post_11.html ЧУВАШСКИЙ ЦИВИЛИЗАЦИОННЫЙ СИМВОЛИЗМ В ПРОИЗВЕДЕНИЯХ АНАТОЛИЯ МИТТОВА И ПРАСКИ ВИТТИ]. * [http://ljrate.ru/post/122889/66517 "Боевые" чувашки"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240215095647/http://ljrate.ru/post/122889/66517 |date=2024-02-15 }} [[Категори:Чăваш фольклорĕ]] [[Категори:Халаплăх]] 7jc4jz5a4z4zxjo0xsxpnmnagpm5hqb Шигильдеев Василий Викторович 0 130084 874997 874242 2026-06-22T09:46:04Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 874997 wikitext text/x-wiki {{Политик | Ят = Шигильдеев Василий Викторович | Тăван ят = | Ӳкерчĕк = Шигильдеев Василий (Вӑрмар районӗ).jpg | Анлăшĕ = 250px | Ӳкерчĕке ăнлантарни = | Çуралнă чухнехи ят = | Суя ятсем = | Çуралнă вăхăт = {{Кӗске дата|1966|01|2}}<ref name="хыпар-1">[https://www.aktualno21.ru/politika/item/11659-vykhodets-iz-organov?tmpl=component&print=1 Выходец из «органов»]</ref> | Çуралнă вырăн = [[ССРП]], [[РСФСР]], [[Чӑваш АССР]] | Вилнĕ вăхăт = | Вилнĕ вырăн = | Гражданлăх = {{USSR}}<br/>{{Ялавлани|РФ}} | Тĕне тытни = | Парти = [[Пӗрлехи Раҫҫей]]<ref name="хыпар-1"/> | Тĕп шухăшсем = | Ĕçлев тĕсĕ = [[Вӑрмар районӗ|Вӑрмар муниципаллӑ округӗн]] пуҫлӑхӗ<ref name="хыпар-1"/> | Чыславсем = | Сайт = [https://urmary.cap.ru Чӑваш Енӗн Вӑрмар районӗн официаллӑ сайчӗ] }} '''Шигильдеев Василий Викторович''' ({{Кӗске дата|1966|01|2}}, [[ССРП]], [[РСФСР]], [[Чӑваш АССР]]<ref name="хыпар-1"/>) — [[Чӑваш Ен]]ӗн [[политик]]ӗ, [[Вӑрмар районӗ|Вӑрмар муниципаллӑ округӗн]] пуҫлӑхӗ<ref name="вк">[https://vk.com/urmary_adm Администрация Урмарского муниципального округа ВКонтакте]</ref>, «[[Пӗрлехи Раҫҫей]]» [[парти]]н пайташӗ<ref name="хыпар-1"/>. Вӑрмар районӗн [[Чупай (Вӑрмар районӗ)|Чупай]] ялӗнче пурӑнать. {{Тулли дата|2022|12|20}}н Василий Шигильдеев Дмитрий Иванов вырӑнне Вӑрмар районӗн пуҫлӑхӗ пулса тӑнӑ<ref name="хыпар-2">[https://forum.na-svyazi.ru/?showtopic=3091710&st=0&p=19931788#entry19931788 Урмарский район возглавил выпускник Академии ФСБ]</ref>. == Пурнӑҫ == {{Тулли дата|1966|01|2}} Шигильдеев Василий Викторович ҫуралнӑ. [[2001|2001 ҫулта]] Василий Шигильдеев [[Мускав]]ра [[Хӳтӗленӗвӗн федераллӑ хӗсмечӗ (Раҫҫей)|ХФХ]] академине вӗренсе вӗҫлетнӗ<ref name="хыпар-2"/>. Район пуҫлӑхӗн ӗҫӗчченхи юлашки вӑхӑтра ООО «НПП «Каскад-ГРУП» компанин пӗтӗм ыйтусен директорӗ пулнӑ. [[Чупай (Вӑрмар районӗ)|Чупай]] ялӗнчен район депутачӗ пулнӑ. === Вӑрмар районӗн пуҫлӑхӗ пулса тӑни === {{Тулли дата|2020|08|21}} Дмитрий Иванов Вӑрмар районӗн администрацийӗн пуҫлӑхӗ пулса тӑнӑ. Вӑл [[2022|2022 ҫулхи]] район администрацийӗн пуҫлӑхне пулас тесе ӑмӑртӑва хутшӑнмантан [[Вӑрмар районӗ]]н депутачӗсем ҫӗнӗ пуҫлӑха суйламаллаччӗ. {{Тулли дата|2022|11|9}} район депутачӗсем ҫӗнӗ пуҫлӑх ӗҫне Василий Шигильдееве суйланӑ. {{Кӗске дата|2022|12|19}}-мӗшӗ Вӑрмар районӗн пуҫлӑхӗн ӗҫӗнче Дмитрий Ивановӑн юлашки кунӗ пулса тӑнӑ<ref name="вк-2">[https://vk.com/feed?w=wall10316372_1448 Дмитрий Иванов. ВК]</ref>. {{Тулли дата|2022|12|20}}н Василий Шигильдеев Вӑрмар районӗн пуҫлӑхӗ пулса тӑнӑ<ref name="хыпар-2"/>. == Ҫавӑн пек пӑхӑр == * [[Вӑрмар районӗ]] * [[Чӑваш Енӗн районӗсен хальхи пуҫлӑхӗсем]] == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} == Каҫӑсем == * [https://chuvash.er.ru/person/21d4c5a5-53a1-4fb1-9f2f-92fa37924a44 Пӗрлехи Раҫҫейӗн Чӑваш Енчи уйрӑмӗн сайчӗ] * [https://urmary.cap.ru Чӑваш Енӗн Вӑрмар районӗн официаллӑ сайчӗ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260118094319/https://urmary.cap.ru/ |date=2026-01-18 }} * [https://vk.com/vshigildeev Василий Шигильдеев Вконтакти] [[Категори:Кăрлачăн 2-мĕшĕнче çуралнисем]] [[Категори:1966 çулта çуралнисем]] [[Категори:Чăваш политикĕсем]] [[Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа]] [[Категори:Чăваш Енĕн Вăрмар районĕ]] [[Категори:Политиксем, алфавитпа]] kbgq2rn5w106nodu4pbbcpu98lklo4z Фотометри парадоксĕ 0 130221 874933 2026-06-21T13:09:51Z Ellodanis5 17302 Ҫӗнӗ страница: «[[File:Olbers' Paradox - All Points.gif|thumb|Olbers' Paradox - All Points]] '''Фотометри парадо́ксĕ''' ('''О́льберс парадоксĕ''', '''Шезо́ — О́льберс парадоксĕ''') — ĕлĕкхи космологири парадокс. Хальхи физикăра ку парадокс çăмăллăнах сирĕлет. == Каçăсем == * [http://elementy.ru/trefil/21182 Парадокс Ольберс...» 874933 wikitext text/x-wiki [[File:Olbers' Paradox - All Points.gif|thumb|Olbers' Paradox - All Points]] '''Фотометри парадо́ксĕ''' ('''О́льберс парадоксĕ''', '''Шезо́ — О́льберс парадоксĕ''') — ĕлĕкхи космологири парадокс. Хальхи физикăра ку парадокс çăмăллăнах сирĕлет. == Каçăсем == * [http://elementy.ru/trefil/21182 Парадокс Ольберса] // Элементы * ''[[Сурдин, Владимир Георгиевич|В. Г. Сурдин]].'' [http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/FOTOMETRICHESKI_PARADOKS_OLBERSA.html Фотометрический парадокс Ольберса] // [[Кругосвет|Энциклопедия Кругосвет]] * Глава 3. Чем дальше в пространство — тем глубже во времени. [http://cosmo-irk.ru/part3-4.html § 3.4. Фотометрический парадокс] / Д. Ю. Климушкин, С. В. Граблевский, Космология. 2001 * ''P. J. E. Peebles:'' [http://nedwww.ipac.caltech.edu/level5/Peebles1/frames.html THE STANDARD COSMOLOGICAL MODEL] / Joseph Henry Laboratories, Princeton University{{ref|en}} * P. Lutus, [http://www.arachnoid.com/sky Why is the Sky Dark at Night? A discussion of Olbers' Paradox, the Big Bang and related issues]{{ref|en}} * [http://www.astro.ucla.edu/~wright/cosmology_faq.html#OP Why is the sky dark at night?] / [http://www.astro.ucla.edu/~wright/cosmolog.htm Ned Wright’s Cosmology Tutorial]{{ref|en}} {{Тулаш каçăсем}} [[Категори:Астрофизика]] [[Категори:Космологи]] [[Категори:Физикăри парадокссем]] ky4kkwp1ldbsvsclbncd0kfm3r6cm6b 874978 874933 2026-06-22T03:25:39Z Ellodanis5 17302 874978 wikitext text/x-wiki [[File:Olbers' Paradox - All Points.gif|thumb|Olbers' Paradox - All Points]] '''Фотометри парадо́ксĕ''' ('''О́льберс парадоксĕ''', '''Шезо́ — О́льберс парадоксĕ''') — ĕлĕкхи космологири парадокс. Хальхи физикăра ку парадокс çăмăллăнах сирĕлет. Уйрăммн илсен, ку парадокса [[çутă хăвăртлăхĕ]] вĕçсĕр пулманни тата [[Çут Тĕнче]] пуçламăшĕ вĕçсĕрлĕхре марри сирсе яраççĕ. == Каçăсем == * [http://elementy.ru/trefil/21182 Парадокс Ольберса] // Элементы * ''[[Сурдин, Владимир Георгиевич|В. Г. Сурдин]].'' [http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/FOTOMETRICHESKI_PARADOKS_OLBERSA.html Фотометрический парадокс Ольберса] // [[Кругосвет|Энциклопедия Кругосвет]] * Глава 3. Чем дальше в пространство — тем глубже во времени. [http://cosmo-irk.ru/part3-4.html § 3.4. Фотометрический парадокс] / Д. Ю. Климушкин, С. В. Граблевский, Космология. 2001 * ''P. J. E. Peebles:'' [http://nedwww.ipac.caltech.edu/level5/Peebles1/frames.html THE STANDARD COSMOLOGICAL MODEL] / Joseph Henry Laboratories, Princeton University{{ref|en}} * P. Lutus, [http://www.arachnoid.com/sky Why is the Sky Dark at Night? A discussion of Olbers' Paradox, the Big Bang and related issues]{{ref|en}} * [http://www.astro.ucla.edu/~wright/cosmology_faq.html#OP Why is the sky dark at night?] / [http://www.astro.ucla.edu/~wright/cosmolog.htm Ned Wright’s Cosmology Tutorial]{{ref|en}} {{Тулаш каçăсем}} [[Категори:Астрофизика]] [[Категори:Космологи]] [[Категори:Физикăри парадокссем]] 0rvytklndxfk9ez812n5ipg22whm8tr Шаблон:Potd/2026-06-27 (cv) 10 130222 874950 2026-06-21T18:21:18Z Ymblanter 7764 Ҫӗнӗ страница: «Массив и ледник Джугутурлючат, Домбай, Карачаево-Черкесия, Россия» 874950 wikitext text/x-wiki Массив и ледник Джугутурлючат, Домбай, Карачаево-Черкесия, Россия g9e0qt0dgefw4evoskodxjr6hv7t304 Шаблон:Potd/2026-06-27 10 130223 874951 2026-06-21T18:21:43Z Ymblanter 7764 Ҫӗнӗ страница: «Dombay, Dzhuguturlyuchat massif and glacier, Caucasus Mountains, Karachay-Cherkessia.jpg» 874951 wikitext text/x-wiki Dombay, Dzhuguturlyuchat massif and glacier, Caucasus Mountains, Karachay-Cherkessia.jpg bj0kotithuut9b8ycr8zoiyd0kvq6a2 Категори:Физикăри парадокссем 14 130224 874979 2026-06-22T03:28:04Z Ellodanis5 17302 Ҫӗнӗ страница: «[[Категори:Физикăри парадокссем]]» 874979 wikitext text/x-wiki [[Категори:Физикăри парадокссем]] kqggzyp115xgscrgaq01mr2yfz9rtxw