Википеди cvwiki https://cv.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%C4%95%D0%BF_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter Медиа Ятарлă Сӳтсе явасси Хутшăнакан Хутшăнаканăн канашлу страници Википеди Википеди сӳтсе явмалли Ӳкерчĕк Ӳкерчĕке сӳтсе явмалли MediaWiki MediaWiki сӳтсе явмалли Шаблон Шаблона сӳтсе явмалли Пулăшу Пулăшăва сӳтсе явмалли Категори Категорине сӳтсе явмалли TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 9647 875873 871123 2026-07-27T15:38:19Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875873 wikitext text/x-wiki [[File:Emblem of Syria (2025–present).svg|right|150px]] [[File:Flag of Syria (2025-).svg|right|200px]] [[Image:Syria in its region (claimed).svg|thumb|]] '''Сири''' ({{lang-ar|سُورِيَا‎‎}} {{IPA|[suː.ri.jaː]}}), официаллӑ ячӗ '''Сири Арап Республики''' ({{lang-ar|ٱلْجُمْهُورِيَّةُ ٱلْعَرَبِيَّةُ ٱلسُّورِيَّةُ‎‎}}), — Ҫывӑх Тухӑҫри патшалӑх. Тӗп хули — [[Дамаск]]. == Тавралӑхӗ == Сири кӑнтӑр-анӑҫра [[Ливан]]па, [[Израиль]]пе, кӑнтӑрта [[Иордани]]пе, тухӑҫра [[Ирак]]па тата ҫурҫӗрте [[Турци]]пе чикӗленет. Анӑҫ енче — [[Вӑтаҫӗр тинӗсӗ]] Сири ҫыранӗсене хумӗсемпе ҫапать. == Кун-ҫулӗ == === Авалхи Сири === === Ислам самани === === Франци мандачӗ === === Хальхи самана === == Сирири пурăнан халăх == {{main|Сирири пурăнан халăх}} [[File:Syria-demography.png|thumb|right|Сирири демографи. Вертикаллĕ тĕнĕлĕпе — пурăнан халăх, пин çын. Горизонталлипе — çул.]] [[File:Syria pop.jpg|thumb|right|Пурăнан халăх йышлăхĕ]] [[File:Syria_single_age_population_pyramid_2020.png|thumb|right|Сирири пурăнан халăх [[çул ӳсĕм-арлăх пирамиди]], 2020 çул.]] Пĕрлешĕннĕ Нацисен Орнанизацийĕ пурăнан халăх облаçĕңчи панисемпе, Сирире пурăнан пĕтĕм халăх йышĕ 2011 çулта 20,8 млн çын пулнă, çав шутра 10,5 млн арçын тата 10,3 млн хĕрарам; хулара пурăнан халăх пайĕ — 56 %, 2010—2015 çулсенче халăх йышĕ ӳссе пынă темпĕ — 1,7 %, пурнăç вăрăммăшĕн кĕтĕмĕ 74 çул (арçынсемшĕн) тата 78 çул (хĕрарăмсемшĕн)<ref>{{cite web |url = https://www.un.org/ru/development/surveys/docs/population2011.pdf |url-status = dead |title = Народонаселение мира в 2011 году |access-date = 2019-11-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20151123063646/http://www.un.org/ru/development/surveys/docs/population2011.pdf |archive-date = 2015-11-23 }}</ref>. Халăх ытларахăшĕ [[Вăтаçĕр тинĕсĕ]]н хĕрринче тата [[Евфрат]] çыранĕсенче вырнаçнă. Пурăнан халăх йышлăхĕ — 103 çын/км². Сирире 6 çултан 11 çула çити тӳлевсĕр пĕлӳ параççĕ, ăна пурин те илмелле. Шкулта 12 çул вĕренĕвĕнче 6 çул пуçламăш шкул, виçĕ çул пĕтĕмĕшле пĕлӳ лесси тата тепĕр виçĕ çул университета вĕренме кĕмешкĕн ятарлă хатĕрленесси. Сири гражданĕсен 15 çултан аслăраххисем хушшинче хута пĕлни арçынсен 86 %, хĕрарăмсен 73,6 % шутланать. === Шĕкĕр хуласем === {| class="wikitable" |+ |----- ! colspan="7" align="center" | '''Сири хулисем''' |----- ! rowspan="2" align="center" | || colspan="2" align="center" | '''Ячĕ''' || colspan="2" align="center" | '''Пурăнан халăх''' || rowspan="2" align="center" | '''Мухафаза''' |----- ! align="center" | '''Вырăсли''' || align="center" | '''Арабли''' || align="center" | '''Çырав: [[1981]]''' || align="center" | '''Çырав: [[2006]]''' |----- | align="right" | 1. || [[Алеппо]] || align="right" | حلب || align="right" | 985 413 || align="right" | 2 132 100|| [[Халеб (мухафаза)|Халеб (Алеппо)]] |----- | align="right" | 2. || [[Дамаск]] || align="right" | دمشق || align="right" | 1 112 214 || align="right" | 1 580 909 || [[Дамаск]] |----- | align="right" | 3. || [[Хомс]] || align="right" | حمص || align="right" | 346 871 || align="right" | 798 781 || [[Хомс (мухафаза)|Хомс]] |----- | align="right" | 4. || [[Хама]] || align="right" | حماه || align="right" | 177 208 || align="right" | 477 812 || [[Хама (мухафаза)|Хама]] |----- | align="right" | 5. || [[Латакия]] || align="right" | اللاذقية || align="right" | 196 791 || align="right" | 347 026 || [[Латакия (мухафаза)|Латакия]] |----- | align="right" | 6. || [[Дейр-эз-Зор]] || align="right" | دير الزور || align="right" | 92 091 || align="right" | 252 588 || [[Дейр-эз-Зор (мухафаза)|Дейр-эз-Зор]] |----- | align="right" | 7. || [[Ракка]] || align="right" | الرقة || align="right" | 87 138 || align="right" | 182 394 || [[Ракка (мухафаза)|Ракка]] |----- | align="right" | 8. || [[Эль-Баб]] || align="right" | الباب || align="right" | 30 008 || align="right" | 137 565 || [[Халеб (мухафаза)|Халеб (Алеппо)]] |----- | align="right" | 9. || [[Идлиб]] || align="right" | إدلب || align="right" | 51 682 || align="right" | 135 619 || [[Идлиб (мухафаза)|Идлиб]] |----- | align="right" | 10. || [[Дума (Сирия)|Дума]] || align="right" | دوما || align="right" | 51 337 || align="right" | 114 761 || [[Риф Дамаск]] |} === Этнос йышĕ === [[File:Syria Ethno-religious Map.svg|thumb|right|Сирири пурăнан халăхăн этнос-тĕн йышĕн картти 1976 çул тĕлне.]] Сири [[арабсем|арабĕсем]] (çав шутра 400 пине яхăн [[Палестинăри таракансем|палестинăри таракансем]]) çĕршывра пурăнакан 80 % яхăн шутланать<ref name="krugosvet">{{Кругосвет|url=https://www.krugosvet.ru/enc/strany_mira/SIRIYA.html?page=0,3#part-15|title=Население Сирии}}</ref><ref name="брук-1981-516">Раздел второй. Этнодемографический обзор регионов и стран мира. — Глава пятая. Зарубежная Азия. — Сирия, стр. 516. // Население мира. Этнодемографический справочник. Автор: Соломон Ильич Брук. Ответственный редактор: доктор исторических наук, профессор П. И. Пучков. Академии наук СССР. Институт этнографии имени Н. Н. Миклухо-Маклая. Москва: Издательство «Наука», 1981, 880 стр.{{oq|ru|Пурăнан халăх этнос йышĕпе: <br>Сири арабĕсем (сирийсем) — 7000 пин — 86,5 % <br>Палестинăри варабсем (палестинсем) — 250 пин — 3,1 % <br>Урăх çĕршывсен арабĕсем — 40 пин — 0,5 % <br>Ассирисем — 20 пин — 0,2 % <br>Еврейсем — 5 пин — 0,1 % <br>Курдсем — 500 пин — 6,2 % <br>Эрменсем — 180 пин — 2,2 % <br>Черкессем — 35 пин — 0,4 % <br>Туркменсем — 35 пин — 0,4 % <br>Чикансем — 10 пин — 0,1 % <br>Турккăсем — 5 пин — 0,1 % <br>Урăххисем тата паллă маррисем — 10 пин — 0,2 % <br>Пурĕпе — 8090 пин — 100,00 %}}</ref>. === Тĕн йышĕпе === [[File:Umayyad mosque of aleppo 2.jpg|left|thumb|[[Алеппăри Аслă мечет]]е пуççапни.]] {{catmain|Сирии тĕн}} {{catmain|Сирири христианлăх}} {{catmain|Сирири католицизм}} {{catmain|Сирири протестантизм}} {{catmain|Сирири ислам}} Сирири тĕне тытвссипе чи йышли ислам пулать; 2010 çулта мăсăльмансем çĕршыври 93 % халăхĕ шутланаççĕ<ref name="religion">{{cite web|url=https://www.pewforum.org/files/2014/01/global-religion-full.pdf|title=The Global Religious Landscape|subtitle=A Report on the Size and Distribution of the World’s Major Religious Groups as of 2010|author=|author-link=|coauthors=|quote=|date=2012-12|format=pdf|website = |publisher=[[Pew Research Center]]|access-date=2017-05-29|lang=en|description=|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924113632/http://www.pewforum.org/files/2014/01/global-religion-full.pdf#|archive-date=2015-09-24}}</ref>. Мăсăльмансен чылайрахăшĕ — [[суннитсем]] (74 %<ref name="gov">{{cite web|url= https://www.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2015&dlid=256289|title= International Religious Freedom Report for 2015. Syria|author= Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor|date= |website = 2015 Report on International Religious Freedom|publisher= [[АПШ патшалăх департаменчĕ|U.S. State Department]]|access-date= 2017-05-29|lang= en|archive-url= https://web.archive.org/web/20170528204000/https://www.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2015&dlid=256289|archive-date= 2017-05-28|url-status= dead}}</ref>), ытларах [[Ханафит мазхабĕ]] йăлипе. Çĕршывра çаплах исламăн [[Шиитсем|шиит]] тĕлĕшĕпе пурăнакан çын нумай (13 %<ref name="gov" />), вĕсем [[алавитсем]], [[исмаилитсем]] тата [[вуниккĕллĕ шиитсем]]. Сири 3 % яхăн халăх — [[друзсем]]<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html|title=People and Society ::Syria|author=|date=|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|access-date=2017-05-29|lang=en|archive-date=2017-12-29|archive- url=https://web.archive.org/web/20171229122345/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html|url-status=dead}}</ref>, вĕсен тĕнри вырăнне классификацилеме йывăр. [[File:Saint Elijah Maronite Cathedral, Aleppo (4).jpg|thumb|250px|[[Алеппо|Алеппăри]] сăв. Илия [[Маронит чиркĕвĕ]]]] [[Христианлăх|Христиансен]] йышĕ 2010 çул тĕлне халăхăн 5 % — 6 % тесе хакланă<ref name="features">{{cite web|url=http://features.pewforum.org/global-christianity/total-population-percentage.php|url-status=dead|title=Christian Population as Percentages of Total Population by Country|author=|date=2011-12-19|website = |publisher=The Pew Research Center's Religion and Public Life Project|access-date=2017-05-29|lang=en|archive- url=https://web.archive.org/web/20120107191939/http://features.pewforum.org/global-christianity/total-population-percentage.php#|archive-date=2012-01-07}}</ref><ref name="encyc">{{кĕнеке |автор= [[Мелтон Джон Гордон|J. Gordon Melton]]|пайĕ= Syria|пуçелĕк= Religions of the World, Second Edition A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices|яваплă = [[Мелтон Джон Гордон|J. Gordon Melton]], [[Бауманн Мартин]]|кăларăм = 2-е|вырăн= Santa Barbara, California|издательство= [[ABC-CLIO]]|çул= 2010|volume= |pages= 2788—2793|columns= |allpages= 3200 |isbn= 978-1-59884-203-6|тираж=}}</ref>. XX ĕмĕр тăршшипех христиансен пайĕ пĕрмаях сахалланса пынă — ĕмĕр пуçламăшĕнче 16 %, 2000 çулта — 7,8 %<ref>{{кĕнеке |автор= David B. Barrett, George Thomas Kurian, Todd M. Johnson |пайĕ= Syria |пуçелĕк= World Christian Encyclopedia: A Comparative Survey of Churches and Religions in The Modern World |каçă= https://books.google.md/books/about/World_Christian_encyclopedia.html?id=DTEOAQAAMAAJ&redir_esc=y |яваплă= David B. Barrett (Editor), George T. Kurian (Editor), Todd M. Johnson (Editor) |кăларăм= 2-е изд |вырăн = [[Нью-Йорк|New York]] |издательство= [[Оксфорд университечĕн кăларавăшĕ|Oxford University Press]] |çул = 2001 |том= 1 |volume= |pages= 719—722 |columns= |allpages= 876 |isbn= 0-19-510318-1 |тираж= |ref= Barrett |чĕлхе = en |archive-date= 2021-06-18 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210618232342/https://books.google.md/books/about/World_Christian_encyclopedia.html?id=DTEOAQAAMAAJ&redir_esc=y }}</ref>. [[Католицизм|Католиксен]] йышне 2010 çулта 430 пин çын тесе хакланă<ref name="pew">{{cite web|url=https://www.pewresearch.org/wp-content/uploads/sites/20/2011/12/Christianity-fullreport-web.pdf|url-status=live|title=Global Christianity|author=|date=2011-12-19|website = |publisher=The Pew Forum on Religion & Public Life|access-date=2025-03-13|lang=en}}</ref>. Вĕсенчен чылайрахăшĕ — тухăç католицин пиллĕк чиркĕвĕнчисем ([[мелькитсем]], [[сиро-католиксем]], [[маронитсем]], [[эрмен-католиксем]] тата [[халдо-католиксем]]). [[Православи|Православсен]] шутне [[Антиохи православи чиркĕвĕ]] (260 пин çын, 2010 çул кĕрет<ref name="Mandryk">{{кĕнеке |автор= Jason Mandryk |пайĕ= Syria|пуçелĕк= Operation World: The Definitive Prayer Guide to Every Nation |каçă = https://archive.org/details/operationworld0000mand|пуçелĕк = 7-е изд|вырăн = |издательство=InterVarsity Press | çул = 2010 |volume= |pages= 802—803|columns= |allpages=978 |сери= Operation World Set|isbn=0-8308-5724-9 |тираж=|ref=}}</ref>). Çĕршывра авалхи тухăç чиркĕвĕсене çӳрекенсем — [[Сирири православи чиркĕвĕ]] (195 пин<ref name="Mandryk" />), [[Эрмен апостол чиркĕвĕ]] (150 пин<ref name="Mandryk" />) тата [[Тухăçри Ассири чиркĕвĕ]] (70 пин<ref name="Mandryk" />) — çӳрекенсем те сахал мар. [[Протестантизм|Протестантсен]] çурри тенĕ пекех (40 пин<ref name = "pew" />) [[Реформацилĕх|реформатсем]] шутланаççĕ, ыттисем — [[Англикансем|англикан]], [[Сăваплăх юхăмĕ|перфекционизм]], [[баптизм]] тата [[Пятидесятничество|пятидесятнических]] общинисен ĕненекенĕсем. 2011 çулта Сирири [[Езидсем|езидсен]] ушкăнĕнче 80 пин çын пулнă<ref name="gov" />. Кунчен асăннисемсĕр пуçне, çĕршывра [[бахайсем]]пе [[сăртăшсем]] та пур. === Чĕлхисем === Патшалăх, çаплах чи саралнă чĕлхи — [[Араб чĕлхи|араб]]. == Культура == {{main|Сирири культура}} === Пĕлӳ илни === == МИХ == === Спорт === {{main|Сирири спорт}} == Литература == * {{Кĕнеке|пуçелĕк=Ancient Syria: A Three Thousand Year History|автор=[[Брайс Тревор Роберт|Bryce T. R.]]|каçă=https://archive.org/details/ancientsyriathre0000bryc|вырăн=N. Y.|издательство=[[Oxford University Press]]|çул=2014|isbn=9780199646678|чĕлхе=en|allpages=379}} * {{Кĕнеке|чĕлхе=ru|ref=Барабанов и др.|автор=Барабанов М. С. и др.|пуçелĕк=Сирийский рубеж|яваплă = под ред. М. Ю. Шеповаленко|вырăн=Москва|издательство=Центр анализа стратегий и технологий|çул=2016|страниц=183|ISBN=978-5-9902620-8-9}} * {{статья|чĕлхе=ru|ref=Глушкова и др.|автор=Глушкова О. В., Гелашвили Е. Н., Анджила К.|пуçелĕк= Современные особенности системы здравоохранения Сирии|каçă=https://new.vestnik-surgery.com/index.php/2415-7805/article/view/6960|кăларăм=Молодежный инновационный вестник|çул=2021|номер=52|том=10|страницы= 131—133}} * {{статья|чĕлхе=ru|ref=Зиядех, Фомина|автор=Зиядех М., Фомина Н. Н.|пуçелĕк=Здравоохранение Сирии: прошлое и настоящее|каçă=https://new.vestnik-surgery.com/index.php/2415-7805/article/view/103|издание=Молодежный инновационный вестник|çул=2019|номер=1|том=8|страницы=16—18}} * {{Кĕнеке|ref=Хитти|автор=Хитти Филип Хури|пуçелĕк=История Сирии. Древнейшее государство в сердце Ближнего Востока|издательство=Центрполиграф |çул=2022|страниц=606|isbn=978-5-9524-5661-7|чĕлхе=ru|тираж=2000}} * {{статья|чĕлхе=ru|ref=Шкваря|автор=Шкваря Л. В.|пуçелĕк=Экономическое значение внешней торговли Сирии и классификация влияющих на неё факторов|каçă=https://theoreticaleconomy.ru/en/storage/download/176466|кăларăм=Теоретическая экономика|çул=2024|номер=10|страницы=106—115|doi=10.52957/2221-3260-2024-10-106-115|уйăх=10|кун=10}} * {{Кĕнеке|пуçелĕк=Ancient Syria: A Three Thousand Year History|автор=[[Брайс Тревор Роберт|Bryce T. R.]]|каçă= https://archive.org/details/ancientsyriathre0000bryc|вырăн=N. Y.|издательство=[[Oxford University Press]]|çул=2014|isbn=9780199646678|чĕлхе=en|allpages=379}} * {{Кĕнеке|ref=Collelo|автор=Collelo, Thomas|пуçелĕк=Syria: a country study|вырăн=Washington, DC|издательство=GPO for the Library of Congress|çул=1988|страниц=|язык=en}} * {{Кĕнеке|ref=Paul|автор=James A. Paul|пуçелĕк=Human rights in Syria|каçă=https://archive.org/details/bub_gb_N-xjxWYWnlwC|издательство=Human Rights Watch|çул=1990|чĕлхе=en|isbn=9780929692692|страниц=254}} == Асӑрхавсем == {{асӑрхавсем}} == Каҫӑсем == * {{wikiatlas|Syria}} * {{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Ближний_Восток/Сирия/}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Сирия|[[Придик, Александр Мартынович|Придик А. М.]]}} * [http://www.travelled.ru/syria/ Сирия на сайте «Путешествия. Впечатления. Фотографии»] * [http://www.syria-travel.ru/ Фотографии и описание городов, памятников, достопримечательностей Сирии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221203115051/http://www.syria-travel.ru/ |date=2022-12-03 }} * ''[[Густерин Павел Вячеславович|Густерин П. В.]]'' [http://arabinform.com/publ/sirija_bez_asada_sirija_bez_suvereniteta/37-1-0-1117 Сирия без Асада — Сирия без суверенитета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714191812/http://arabinform.com/publ/sirija_bez_asada_sirija_bez_suvereniteta/37-1-0-1117 |date=2014-07-14 }} * [https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14703856 Syria profile] from the [[BBC News]]{{ref-en}} {{stub}} {{Тулаш каçăсем}} {{Сири темăсенче}} {{Ази}} {{Вăтаçĕр тинĕс пĕрлешĕвĕ}} {{ИПО}} {{ШОС}} {{Agadir}} {{Мандатлă территорисем пулнисем}} {{Арап патшалăхĕсен лигийĕ}} {{Социализм çĕршывĕсем}} [[Категори:Сири| ]] [[Категори:Унитарлă республикăсем]] [[Категори:Хутăш республикăсем]] [[Категори:Францире пулнă колонисем]] [[Категори:Патшалăхсем — ПНО пайташĕсем]] [[Категори:Азири патшалӑхсем]] [[Категори:Сири|*]] [[Категори:Патшалӑхсем, алфавитпа]] 3m0tq1tsopmdd9qhrzgzgpwt2f13eig 0 13331 875890 810268 2026-07-28T06:03:17Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875890 wikitext text/x-wiki {{Элементсен периодикăллă системи2}} {{Хими элеменчĕ|Тимĕр / Ferrum (Fe)<!-- Symbol-->|26<!-- Atomic Number-->|[[Ӳкерчĕк:Iron_electrolytic_and_1cm3_cube.jpg|150px|Питĕ таса тимĕр (99,97 %)]] туптанакан çыхланакан шурă-кĕмĕл тĕслĕ метал<!-- Appearance-->|55,847<!-- Atomic Weight (u.m)-->|126<!-- Atomic Radius (pm)-->|759,1(7.87)<!-- First Ionizing Energy (kJ/mol)-->|[Ar] 3d⁶ 4s^{<nowiki>2</nowiki>}<!-- Electronic Configuration-->|117<!-- Covalent Radius (pm)-->|(+3e) 64 (+2e)74 <!-- Ionic Radius (pm)-->|1.83<!-- Pauling Negativity Number-->|Fe←Fe³⁺ -0,04 В <br />Fe←Fe²⁺ -0,44 В<!--Electrode potential30-->|6, 3, 2, 0, -2<!-- Oxidation states-->|7,874<!-- Density (g/cm³) -->|25,14<ref name="ХЭ">{{кĕнеке |автор = Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.) |пай = |пуçелĕк = Химическая энциклопедия: в 5 т |тăван ят = |каçă = |яваплă = |кăларăм = |вырăн = Мускав |издательство = Советская энциклопедия |çул = 1990 |том = 2 |страницăсем = 140 |страниц = 671 |сери = |isbn = |тираж = 100 000 }} </ref>|80,4<!-- Termal Conductivity (@25°C W/m K)-->|1 812<!-- Melting Point (K)-->|247,1 кДж/кг 13,8<!-- Fusion Heat (kJ/mol)-->|3134<!-- Boiling Point (K)-->|~6088 кДж/кг ~340<!-- Evaporation Heat (kJ/mol)-->|7,1<!-- Atomic Volume (cm³/mol)-->|кубла калăпăшĕпе центрланă<!-- Lattice structure-->|2,866<!-- Lattice constant (Å)-->||23=—<!-- Lattice c/a ratio-->|460<!-- Debye temperature (K)-->}} {| style="text-align: left; background-color: pink; width: 100px; height: 100px;" border="0" cellpadding="4" cellspacing="0" | style="width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>Fe</big></big> | style="width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>26</big></big> |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="right" | colspan="2" | '''55,847''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" | colspan="2" | '''[Ar]3d⁶4s^{<nowiki>2</nowiki>}''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="center" | colspan="2" | <big>'''Тимĕр'''</big> |} '''Тимĕр''' — [[Элементсен периодикăллă системи]]н [[хими элеменчĕ]] [[авăр хисепĕ]] 26, символĕ Fe ({{lang-la|Ferrum}}), шурă-кĕмĕл тĕслĕ. Тап-таса чух [[туптануллăх|туптануллă]] [[куçăмлă металл]], авалтанах çын унпа анлă усă курать. == Кун-çулĕ == [[Пирĕн эрăччен IV пинçуллăхра]] авалхи тимĕртен тунă япаласене [[шумерсем|авалхи шумерсен]] тата [[Авалхи Икĕпат]] тĕнчин вырăнĕсенче археологи ĕçĕсемпе çĕр чавса тупнă. Çав тапхăрта тимĕртен тунă хатĕрсем — çĕмренсен тăррисем (вĕçĕсем) тата илемлĕ капăрлăхсем пулаççĕ. Вĕсене тунă чухне [[метеорит]] тимĕрĕпе, тĕплĕнрех, тимĕр-никĕл пĕрлĕ хутăш шăранчăкĕпе усă курнă. Пирĕн эрăччен [[пирĕн эрăччен II пинçуллăх|иккĕмĕшпе]] [[пирĕн эрăччен III пинçуллăх|виççĕмĕш пинçуллахсем]] хушшинчи тапхăрта [[Месопотами]]ре, [[Анатоли]]ре тата [[Авалхи Икĕпат|Икĕпатра]] тимĕртен шăратса тунă пĕрремĕш япала хатĕрĕсĕм (вĕсенче [[никкĕл]] çуккипе палăртаççĕ). Çапла пулсан та, этеплĕх япалисене хатерленĕ чухне тимĕрпе усă курнă. Çавăнпа ĕнтĕ, тимĕр çав чухне питĕ хаклă — [[ылтан]]ран та пысăк пĕлтерĕшлĕ — шутланнă. [[Илиада|«Илиада»]] тапхăрĕнче хĕçпăшала бронзăран тунă, çапах та Гомер («Илиадăн» 23-мĕш юрринче) çапла çырать: лаптак çаврашкана (диск) инçе ывăтас ăмăрту çĕнтерӳçне — Ахилла — тимĕр диск парнине панă. Пирĕн эрăччен [[Пирĕн эрăччен XVI ĕмĕр|1600]] — [[пирĕн эрăччен XIII ĕмĕр|1200]] çулсенче тимĕрçĕ ĕçĕ [[Çывăх Тухăç]]ра та саралнă, анчах та [[бронза|бронзăна]] хуса çитеймен. Пирĕн эрăчченхи [[пирĕн эрăччен XII ĕмĕр|XII-ре]] [[пирĕн эрăччен X ĕмĕр|X]] ĕмĕрсем хушшинче Çывăх Тухăçра хатĕрпе хĕçпăшал тăвас ĕç-пăшлăх питĕ хăвăрт ӳссе пырать — кулленхи пурнăçа бронзăна тимĕр улăштарсах пырать. Ахăртнех, çакă хăвăрт улшăну бронзăна шăратса тумаллин пайĕ — [[тăхлан]]ĕ — çителĕксĕррипе пулнă. Тимĕрпе пур çĕрте те усă курма пуçланă тапхăра [[тимĕр ĕмĕрĕ]] теççĕ. Авалхи саманара тимĕре чĕрĕ сывлăшпа вĕртерсе тунă. Çак мелпе [[тимĕр тăпри]]пе йывăç кăмрăкĕн пĕтĕрĕнсе хутăшакан сийĕсем ятарлă курнăра шăранаççĕ. Тăпрана хĕртнĕ май чуста евĕр купккăллă тимĕр, çунăк каяшран туптаса тасатаççĕ. Пĕрремĕш курнари температура çав тери хĕрӳ пулман — [[чукун]]ăн шăрату температуринчен сивĕрех, çапла тимĕр сахал углеродлă пулса тухнă пулнă. Çавăнпа та хăш чух тимĕр япалан çиелти сийĕсене углеродпа тачăлатса кăмрăкпа тепĕр хут хĕртсе çирĕплетнĕ. Çакăн пек тунă тимĕр хатĕрсем бронзăран шанчăклăрах пулнă. Малашнелле тимĕр шăратма курнăсене лайăхрах ăсталанă (вырăсла [[домна]] тенĕ), вĕсен хĕрӳ температури тимĕре чукуна куçарма виçене çитнĕ. Пĕрмĕш чукуна сиен çум тупăçĕ вырăнне хунă ({{lang-en|pig iron}}, вырăсла сысна тимĕрĕ, чушка (çак сăмахран, ĕнтĕ, «чукун» пулса тухать) тенĕ. Каярах, курнара сывлăшпа хытă вĕрсе тепĕр хут хĕртсе шăрантарсан чукунран паха тимĕр тулса тăрать. Çак икĕ хушă куçăмпа тимĕре шăратасси чи тупăçлă меслет шутланать. Çак мелпе тимĕре темиçе ĕмĕр шăратнă. Метеорит тимĕрĕпе Китайра, Европăри пекех, пĕр вăхăталлах усă курма тытăннă. Тимĕр тăвас промăçлă, ахăртнех, унта [[пирĕн эрăччен VIII ĕмĕр|п.э. VIII]] ĕмĕрте пуçланнă. Чукун тума [[пирĕн эрăччен I ĕмĕр|п.э I ĕмĕрте]] тытăннă. Пĕр шухăшпа, хурçăпа чукуна шăратас ĕçе Европăна монголсем Раççей урлă илсе çитернĕ. Тĕплĕнрех [[Тимĕр кун-çулĕ]] статьяна вулăр. == Тимĕр геохимийĕ == [[Ӳкерчĕк:IronInRocksMakeRiverRed.jpg|thumb|Тимĕрлĕ шывлă гидротермал çăлкуçĕ. Тимĕр йӳçĕкленĕвĕсем шыва хăмăрлатаççĕ.]] ⁵⁶Fe тимĕр изотопĕ тăнăç тĕшĕлли шутланнă: === Тимĕр минералĕсем === == Тупăçлани == Промăçлăхра тимĕре тимĕр тăпринчен, ытларах гематитпа (Fe₂O₃) тата магнетитран (Fe₃O₄) тăваççĕ. Тимĕр тăпринчен тимĕре çитерес темиçе меслет пур. Чи анлă усă курмалли домнăра шăратасси. Ӗç пулăмĕн пĕрремĕш пайĕ — тимĕре [[углерод]]па 2000 [[Цельси градусĕ|°C]] температурăллă домна кăмакинче çĕнетни. Домна кăмакине [[кокс]] ăшĕнчи углерод, агломерат е окатышпа флюслă (тĕслĕх, [[акшар]]) тимĕр тăприне çӳлтен яраççĕ, аялтан вĕри сывлăша хăвалаççĕ. Кăмакара кокс углерочĕ сывлăшри йӳçлĕкпе углеродăн монооксичĕ (сĕрĕм) пуличчен йӳçет: <Center>2C + O₂ → 2CO↑.</Center> Хăй енчен, тимĕре тăпраран сĕрĕм те çĕнетет: <Center>3CO + Fe₂O₃ → 2Fe + 3CO₂↑.</Center> == Усă курни == [[Ӳкерчĕк:LightningVolt Iron Ore Pellets.jpg|thumb|Тимĕрĕн чĕрĕ тăпри]] Тимĕр — чи усă курмалли [[металл]], тĕнче металлургинче 95 % яхăн ĕçе кĕрет. * Тимĕр — [[конструкциллĕ материал]]сен йышне кĕрекен [[хурçă]]пе чукунăн тĕп компоненчĕ. * Тимĕр хутăш шăранчăксене кĕрет — сăмахран, никĕллисене. * Тимĕрĕн магнитлă йӳçĕкĕ === Физика пахалăхĕсем === ==Изотопĕсем== {{main|Тимĕр изотопĕсем}} == Çавăн пекех пăхăр == * [[Тимĕр оксичĕсем]] * [[Тимĕр гидроксичĕсем]] == Асăрхатарусем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Fe/key.html Тимĕр Webelements çинче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080406050327/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Fe/key.html |date=2008-04-06 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb026.htm Тимĕр Хими элеменчĕсен халăх вулавăшĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722204314/http://n-t.ru/ri/ps/pb026.htm |date=2011-07-22 }} * [http://www.uralgold.ru/otherPI_Fe.html Тимĕр çĕр управĕсенче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928011901/http://www.uralgold.ru/otherPI_Fe.html |date=2007-09-28 }} * [http://nauka.relis.ru/08/0412/08412112.htm Çын органисăмĕнче çитмен е ытлашши тимĕр пулнипе пулакан амаксем] [[Категори:Хими элеменчĕсем]] [[Категори:Тимĕр]] [[Категори:Металлсем]] h958e217g57d7ue4gu5a520zanz4217 0 18413 875892 848242 2026-07-28T08:05:49Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875892 wikitext text/x-wiki {{Хими_элеменчĕ|Тори / Thorium (Th)<!--Ячĕ-->|90<!--Атом номерĕ-->|căрă,çемçе,<br />туптанакан, çыпçăнакан,<br />радиохастар металл ]<!-- Тулаш сăнĕ-->|232,0381<!--Атом йывăрăшĕ-->|180<!-- Атом радиусĕ-->|670,4 (6,95))<!-- Ионизаци хăвачĕ-->|[Th] 6d² 7s²<!--Электрон конфигурацийĕ-->|165<!--Ковалент радиусĕ-->|(+4e) 102<!--Ион радиусĕ -->|1,3<!--Электроотрицательность-->|<!--Электрод потенциалĕ-->|4<!--Окислени шайĕсем-->|11,78<!--Плотность-->|0,113<!--Уделлă ăшăпухăвĕ-->|(54,0)<!--Ăшă иртересси-->|2028<!--Ирĕлекен температура-->|16,11<!--Ирĕлекен ăшăлăх-->|5060<!--Вĕрекен температура -->|513,7<!--Пăсланакан ăшăллăх-->|19,8<!--Моль калăпăшĕ-->|кубла<br />граньцентăрла<!--Решётка структури -->|5,080!--Решётка периочĕ-->|n/a<!--Отношение c/a-->|100,00<!--Дебай температури -->}} {{Элементсен периодикăллă системи2}} {| style="text-align: left; background-color: #ef99cc; width: 100px; height: 100px;" border="0" cellpadding="4" cellspacing="0" | style="width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>Th</big></big> | style="width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>90</big></big> |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="right" | colspan="2" | '''232,0381''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" | colspan="2" | '''6d² 7s²''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="center" | colspan="2" | <big>'''Тори'''</big> |} '''Тори''' — 90 [[Атом номерĕ|атом номерлĕ]] [[Хими элеменчĕсем|хими элеменчĕ]]. Атом масси 238,029; Th тесе паллă тăваççĕ({{lang-la|Thorium}}), [[Актиноидсем|актиноидсен]] шутне кĕрет. Çутçанталăкра анлă сарăлнă радиохастар элементсенчен пĕри. == Истори == [[Берцелиус]] [[1828]] çулта кайран [[торит]] (тори сульфатне усрать) ят панă минералтан кăларнă. ==Изотопĕсем== {{main|Тори изотопĕсем}} == Туса кăларни == [[Ӳкерчĕк:MonaziteUSGOV.jpg|thumb|left|Монацит, сайра çĕр металлĕсемпе торий фосфачĕ, тĕнчери торин пĕрремĕш çăлкуçĕ]] Тори, ытти сайра çĕр металлĕсем пекех, хлоридсенчен е оксидсенчен металлотермипе е кальцитермипе кăлараççĕ. <math>\mbox{Th}\,\mbox{F}_4 + 2\mbox{Ca} \rightarrow \mbox{Th} + 2\mbox{Ca}\,\mbox{F}_2.</math> == Каçăсем == * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Th/key.html Тори Webelements çинче (вырăсла)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080409133608/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Th/key.html |date=2008-04-09 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb090.htm Тори хими элеменчĕсен вулавăшĕнче] {{Актиноидсем}} [[Категори:Хими элеменчĕсем]] [[Категори:Актиноидсем]] [[Категори:Металсем]] [[Категори:Радиохастар элементсем]] sjy8e22kq48jpmtj5p77neyby7j51ap 0 21192 875879 771318 2026-07-27T20:50:35Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875879 wikitext text/x-wiki {{Элементсен периодикăллă системи2}} {{Хими_элеменчĕ| Стронций / Strontium (Sr)<!--Название-->| 38<!--Атомный номер-->|[[Ӳкерчĕк:Sr,38.jpg|150px|Строци пробиркăра]] <br />туптанакан шурă-кĕмĕл тĕслĕ металл <!--Внешний вид-->| 87,62<!--Атомный вес-->| 215<!--Радиус атома-->| 549,0 (5,69)<!--Энергия ионизации-->| [Kr] 5s^{<nowiki>2</nowiki>}<!--Электронная конфигурация-->| 191<!--Ковалентный радиус-->| (+2e) 112<!--Радиус иона-->| 0,95<!--Электроотрицательность-->| 0<!--Электродный потенциал-->| 2<!--Степени окисления-->| 2,54<!--Плотность-->| 26,79<ref name="ХЭ">{{кĕнеке |автор = Редкол.:Зефиров Н. С. (гл. ред.) |часть = |пуçелĕк = Химическая энциклопедия: в 5 т |оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Москва |издательство = Большая Российская энциклопедия |год = 1995 |том = 4 |страницы = 441 |страниц = 639 |серия = |isbn = 5—85270—092—4 |тираж = 20 000 }} </ref><!--Молярная теплоёмкость-->| (35,4)<!--Теплопроводность-->| 1 042<!--Температура плавления-->| 9,20<!--Теплота плавления-->| 1657<!--Температура кипения-->| 144<!--Теплота испарения-->| 33,7<!--Молярный объём-->| кубла гранцентрăрланă<!--Структура решётки-->| 6,080<!--Период решётки-->| |23=—<!--Отношение c/a-->| <ref>[http://www.qivx.com/ispt/elements/ptw_038.php Стронци Integral Scientist Modern Standard Periodic Table çинче]</ref> 147<!--Температура Дебая-->}} {| style="text-align: left; background-color: #FF9900; width: 100px; height: 100px;" border="0" cellpadding="4" cellspacing="0" | style="width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>Sr</big></big> | style="width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>38</big></big> |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="right" | colspan="2" | '''87,62''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" | colspan="2" | '''[Kr]5s^{<nowiki>2</nowiki>}''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="center" | colspan="2" | <big>'''Стронци'''</big> |} ''Стронци''' (лат. Strontium) [[Элементсен периодикăллă системи]]н 38-мĕш элеменчĕ, [[Сĕлтĕ çĕр металлĕсем|сĕлтĕ çĕр металлĕсен]] ушкăнне кĕрет. == Çут çанталăкра тĕл пулни == Çутçанталăкра метал евĕр тĕл пулмасть. 40 [[минерал]]а кĕрет, вĕсенчен чи пĕлтерĕшли - [[целестин]] SrSO₄ (51,2% Sr). Унсăр пуçне [[стронцианит]] SrCO₃ (64,4% Sr) тупăçлаççĕ. Стронци [[кальци]] минералĕсенче хутăш пек тĕл пулать. Тата ытти стронци минералĕсем: * SrAl₃(AsO₄)SO₄(OH)₆ — кеммлицит; * Sr₂Al(CO₃)F₅ — стенонит; * SrAl₂(CO₃)₂(OH)₄•Н₂О — стронциодрессерит; * SrAl₃(PO₄)₂(OH)₅•Н₂О — гойясит; * Sr₂Al(PO₄)₂OH — гудкенит; * SrAl₃(PO₄)SO₄(OH)₆ — сванбергит; * Sr(AlSiO₄)₂ — слосонит; * Sr(AlSi₃O₈)₂•5Н₂О — брюстерит; * Sr₅(AsO₄)₃F — ферморит; * Sr₂(B₁₄O₂₃)•8Н₂О — стронциоджинорит; * Sr₂(B₅O₉)Cl•Н₂О — стронциохильгардит; * SrFe₃(PO₄)₂(OH)₅•Н₂О — люсуньит; * SrMn₂(VO₄)₂•4Н₂О — сантафеит; * Sr₅(PO₄)₃OH — беловит; * SrV(Si₂O₇) — харадаит. Çĕр хуппинче сарăлнă тăрăх стронци 23-мĕш вырăнта, ун массăллă пайĕ 0,014% ( [[литосфера|литосферăра]] — 0,045%). Çĕр хуппинчи моль пайĕ - 0,0029%. Стронци тинĕс шывĕнче (8 мг/л)<ref>J.P. Riley and Skirrow G. Chemical Oceanography V. I, 1965 </ref> шайра сарăлнă. === Çĕруправĕсем === АПШри [[Калифорни|Калифорнипе]] [[Аризона (штат)|Аризонăра]], Раççейре тата ытти çĕршывсенче çĕруправĕсем пур <ref>[http://chem100.ru/elem.php?n=37 Рубидий — Свойства химических элементов]</ref> <ref>[http://www.nr2.com.ua/rus/16_11390.html NR2.Com.Ua: Пермская область. Пермские месторождения стронция могут вызвать снижение мировых цен на это полезное ископаемое / 22.08.00 / Новый Регион — Россия<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111109233312/http://www.nr2.com.ua/rus/16_11390.html |date=2011-11-09 }}</ref>. == Изотопĕсем == {{Main|Стронци изотопĕсем}} === Стронций-90 === {{Main|Стронци-90}} [[Ӳкерчĕк:Soviet RTG.jpg|thumb|left|Совет Союзĕнче [[маяк]]а хăватпа тивĕçтерме тунă РИТЭГ]] ⁹⁰Sr 28.9 çул [[çурма аркану тапхăрĕ|çурма аркану тапхăрĕллĕ]] изотоп. Вăл β-арканупа аркансан ⁹⁰Y (çурма аркану тапхăрĕ 64 сехет) изотоп пулать. ⁹⁰Sr ядерлда сирпçнусенче тата ядерла реактор ĕçленĕ вăхăтра пулать. Аварисем вăхăтĕнче Çутçанталăка лекет. Ку изотопппа çыхăннă чи пысăк авари [[Челепи облаçĕ|Челепи облаçĕнчи]] "Маяк" ПО 1957-мĕш çулта пулнă.Стронци çутçанталăка варлатнă вырăнта Хĕвелтухăç Урал заповедникне туса хунă. <br />РИТЭГсене тунă чухне усă кураççĕ. Хăватлăхĕ 0,9 Вт/г яхăн <ref>{{cite web|url=http://www.qrg.northwestern.edu/projects/vss/docs/Power/3-what-are-the-fuels-for-rtgs.html |title=What are the fuels for radioisotope thermoelectric generators?}}</ref>. == Асăрхатурусем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Sr/key.html Стронци Webelements çинче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240616093158/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Sr/key.html |date=2024-06-16 }} * [http://n-t.org/ri/ps/pb038.htm Стронци хими элеменчĕсен сайчĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060213012122/http://n-t.org/ri/ps/pb038.htm |date=2006-02-13 }} {{stub}} [[Категори:Хими элеменчĕсем]] [[Категори:Металсем]] [[Категори:Сĕлтĕ çĕр металлĕсем]] s4ew93q8d0lr9tj68m4gbvx48wf2f5a 0 21425 875888 809748 2026-07-28T05:08:47Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875888 wikitext text/x-wiki {{Элементсен периодикăллă системи2}} {{Хими элеменчĕ|Терби / Terbium (Tb)<!--Название-->|65<!--Атомный номер-->|[[Ӳкерчĕк:Terbium-croprotated.jpg|150px|Терби]] сăрă-кĕмĕл тĕслĕ çемçе çыхланакан сайра çер металĕ<!-- Внешний вид-->|158,92534<!--Атомный вес-->|180<!--Радиус атома-->|569,0 (5,90)<!--Энергия ионизации-->|[Xe] 4f⁹ 6s²<!--Электронная конфигурация-->|159<!--Ковалентный радиус-->|(+4e) 84 (+3e) 92,3<!--Радиус иона-->|1,2<!--Электроотрицательность-->|Tb←Tb³⁺ -2,31 В<!--Электродный потенциал-->|4, 3<!--Степени окисления-->|8,229<!--Плотность-->|29<ref name="ХЭ">{{кĕнеке |автор = |часть = |заглавие = Химическая энциклопедия: в 5-ти тт. |оригинал = |ссылка = |ответственный = Редкол.:Зефиров Н. С. (гл. ред.) |издание = |место = Москва |издательство = Советская энциклопедия |год = 1995 |том = 4 |страницы = 531 |страниц = 639 |серия = |isbn = 5—85270—039—8 |тираж = 20 000 }} </ref><!--молярная теплоёмкость-->|11,1<!--Теплопроводность-->|1 629<!--Температура плавления-->|n/a<!--Теплота плавления-->|3 296<!--Температура кипения-->|389<!--Теплота испарения-->|19,2<!--Молярный объём-->|гексагоналлă<!--Структура решётки-->|3,600<!--Период решётки-->|1,581<!--Отношение c/a-->|n/a<!--Температура Дебая-->}} {| style="text-align: left; background-color: #ffbfff; width: 100px; height: 100px;" border="0" cellpadding="4" cellspacing="0" | style="width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>Tb</big></big> | style="width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>65</big></big> |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="right" | colspan="2" | '''158,92534''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" | colspan="2" | '''[Xe]4f⁹6s²''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="center" | colspan="2" | <big>'''Терби'''</big> |} == Истори == 1843 çулта Швеци химикĕ [[Мосандер Карл Густав|К. Г. Мосандер]] Y₂O₃ концентратĕнчен [[иттри]], [[терби]] тата [[эрби]] оксидне уйăрнă. == Хими пахалăхĕсем == Нумайрах чухне +3 валентлă. +4 валентлă TbO₂ and TbF₄.<ref>{{cite journal|title=Higher Oxides of the Lanthanide Elements: Terbium Dioxide|author=D.M. Gruen, W.C. Koehler, and J.J. Katz|date=April 1951|pages=1475|journal=Journal of the American Chemical Society|format=PDF|url=http://pubs.acs.org/cgi-bin/abstract.cgi/jacsat/1951/73/i04/f-pdf/f_ja01148a020.pdf}}</ref> пурри паллă. Терби сывлăшра çунса хутăш оксид пулать: :8 Tb + 7 O₂ → 2 Tb₄O₇ Ирĕлчĕкре терби ялан +3 валентлă. Сивĕ шывпа майĕпен, вĕри шывпа хăвăрт хутшăнса терби гидрооксичĕ пулать: :2 Tb (s) + 6 H₂O (l) → 2 Tb(OH)₃ (aq) + 3H₂ (g) Терби пĕтĕм галогенсемпе реакцие кĕрет: :2 Tb (s) + 3 F₂ (g) → 2 TbF₃ (s) [шурă] :2 Tb (s) + 3 Cl₂ (g) → 2 TbCl₃ (s) [шурă] :2 Tb (s) + 3 Br₂ (g) → 2 TbBr₃ (s) [шурă] :2 Tb (s) + 3 I₂ (g) → 2 TbI₃ (s) Терби шĕветнĕ кӳкерт йӳçĕкĕнче ирĕлсе çутă кĕрен тĕслĕ ионсем пулаççĕ ( [Tb(OH₂)₉]³⁺ комплекср) <ref>{{cite web| url =https://www.webelements.com/terbium/chemistry.html| title =Chemical reactions of Terbium| publisher=Webelements| accessdate=2009-06-06}}</ref> :2 Tb (s) + 3 H₂SO₄ (aq) → 2 Tb³⁺ (aq) + 3 {{chem|SO|4|2-}} (aq) + 3 H₂ (g) ==Изотопĕсем== {{main|Терби изотопĕсем}} == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} {{Лантаноидсем}} == Каçăсем == {{commons|Terbium}} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Tb/key.html Терби Webelements сайт çинче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080402045156/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Tb/key.html |date=2008-04-02 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb065.htm Терби хими элеменчĕсен вулавăшĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091025075601/http://n-t.ru/ri/ps/pb065.htm |date=2009-10-25 }} {{stub}} [[Категори:Лантаноидсем]] [[Категори:Хими элеменчĕсем]] [[Категори:Лантаноидсем]] bixnsn467xomolmf36zbr71tisndtl3 0 22903 875870 863762 2026-07-27T12:34:40Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875870 wikitext text/x-wiki {{Хими элеменчĕ|prev=[[Мышьяк|As]]|next=[[Бром|Br]]|Селе́н / Selenium (Se)<!-- Symbol-->|34<!-- Atomic Number-->|[[Ӳкерчĕк:Selen 1.jpg|220px|Хура, сăрă тата хĕрлĕ аллотроплă модификацисем]]<!-- Appearance-->|78,96<!-- Atomic Weight (u.m)-->|140<!-- Atomic Radius (pm)-->|940,4 (9,75)<!-- First Ionizing Energy (kJ/mol)-->|[Ar] 3d¹⁰ 4s² 4p⁴<!-- Electronic Configuration-->|116<!-- Covalent Radius (pm)-->|(+6e) 42 (-2e) 191 <!-- Ionic Radius (pm)-->|2,55<!-- Pauling Negativity Number-->|0<!--Electrode potential30-->|6, 4, -2<!-- Oxidation states-->|4,79<!-- Density (g/cm³) -->|25,4<ref name="ХЭ">{{кĕнеке |автор = Редкол.:Зефиров Н. С. (гл. ред.) |часть = |заглавие = Химическая энциклопедия: в 5 т. |оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Москва |издательство = Советская энциклопедия |год = 1995 |том = 4 |страницы = 311 |страниц = 639 |серия = |isbn = 5—85270—039—8 |тираж = 20 000 }} </ref>|0,52<!-- Termal Conductivity (@25 °C W/m K)-->|490<!-- Melting Point (K)-->|5,23<!-- Fusion Heat (kJ/mol)-->|958,1<!-- Boiling Point (K)-->|59,7<!-- Evaporation Heat (kJ/mol)-->|16,5<!-- Atomic Volume (cm³/mol)-->|гексагоналлă<!-- Lattice structure-->||22=a=4,364 c=4,959<!-- Lattice constant (Å)-->|1,136<!-- Lattice c/a ratio-->|90<!-- Debye temperature (K)-->}} {| style="text-align: left; background-color: green; width: 100px; height: 100px;" border="0" cellpadding="4" cellspacing="0" | style="width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>Se</big></big> | style="width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>34</big></big> |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="right" | colspan="2" | '''78,96''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" | colspan="2" | '''4s^{<nowiki>2</nowiki>} 4p⁴''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="center" | colspan="2" | <big>'''Селен'''</big> |} '''Селен''' — [[Элементсен периодикăллă системи|периодикăллă системăри]] 34 [[атом номерĕ|атом номерлĕ]] [[Хими элеменчĕсем|хими элеменчĕ]], Se ({{lang-la|Selenium}}) символпа палăртаççĕ. Катăлакан, хуçнă вырăнта йăлтăртакан металмар элемент. == Истори == [[Ӳкерчĕк:Electron shell 034 Selenium.svg|thumb|left|150px|Селен атомĕн схеми]] Элемента [[Берцелиус Йёнс Якоб|Й. Я. Берцелиус]] [[1817]]-мĕш çулта уçнă. == Ячĕ пулни == Ячĕ грекла {{lang-el|σελήνη}} — [[Уйăх]] сăмахран пулнă. Çутçанталăкра вĕсем [[Теллур]]па пĕрле тĕл пулаççĕ, ун ячă вара Çĕрпе çыхăннă. == Хими пахалăхĕсем == Селенĕн икĕ тĕрлĕ оксид SeO₂ тата SeO₃:<br /> Se₈+8O₂ → 8 SeO₂. Вăл хытă полимер, унтан SeO₂ газ пулать. SeO₂ шывра ирĕлсен селен йӳçĕке (Н₂SeO₃) пулать. <ref name="wiberg_holleman">{{Кĕнеке | пуçелĕк = Inorganic chemistry | author1 = Egon Wiberg | author2 = Nils Wiberg | author3 = Arnold Frederick Holleman | publisher = Academic Press | year = 2001 | location = San Diego | isbn = 0123526515 | page = 583 }}</ref> :3 Se + 4 HNOO₃}} → 3 HO₂SeO₃ + 4 NO == Изотопĕсем == {{main|Селен изотопĕсем}} Çутçантлăкра селенăн 6 [[изотоп]] (⁷⁴Se, ⁷⁶Se, ⁷⁷Se, ⁷⁸Se, ⁸⁰Se тата ⁸²Se) пурри паллă, вĕсенчен пиллĕкĕшĕ стабиллă, пĕри вара(⁸²Se) [[йĕкĕр бета-арану]] майĕпе саланать. [[Çурма аркану тапхăрĕ]] 9,7×10¹⁹ çул. Унсăр пуçне тата 65-94 массă числиллĕ 24 изотоп искуствăллă майпа тунă (тата 9 тĕш изомерĕ). Селенăн хăшпĕр изотопĕсен çурма аркану тапхăрĕ: {| class="standard" style="text-align:center;" !Изотоп !Çутçанталăкра сарăлни, % !Çурма аркану тапхăрĕ |- | ⁷³Se | — | 7,1 [[сехет]]. |- | ⁷⁴Se | 0,87 | — |- |⁷⁵Se | — | 120,4 кун. |- |⁷⁶Se | 9,02 | — |- |⁷⁷Se | 7,58 | — |- |^77mSe | — | 17,5 çек. |- |⁷⁸Se | 23,52 | — |- |⁷⁹Se | — | 6,5·10⁴ çул |- |^79mSe | — | 3,91 мин. |- |⁸⁰Se | 49,82 | — |- |⁸¹Se | — | 18,6 мин. |- |^81mSe | — | 62 мин. |- |⁸²Se | 9,19 | — |- |^83mSe | — | 69 çек. |- |⁸³Se | — | 25 мин. |} == Каçăсем == {{commons|Selenium}} * [http://www.selen-dar.com/polez_infor/index.php Селен - система продукчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100218135827/http://www.selen-dar.com/polez_infor/index.php |date=2010-02-18 }} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Se/key.html Селен Webelements сайтра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509145904/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Se/key.html |date=2008-05-09 }} ^{{ref-ru}} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb034.htm Селен хими элеменчĕсен вулавăшĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141008140113/http://n-t.ru/ri/ps/pb034.htm |date=2014-10-08 }}^{{ref-ru}} * [http://elements.vanderkrogt.net/element.php?sym=Se Селен Петера ван дер Крогт сайтĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100123003434/http://elements.vanderkrogt.net/element.php?sym=Se |date=2010-01-23 }}^{{ref-en}} == Асăрхатарусем == {{асăрхавсем}} {{Элементсен периодикăллă системи2}} {{Халькогенсем}} [[Категори:Хими элеменчĕсем]] [[Категори:Металмаррисем]] [[Категори:Халькогенсем]] ghe761e1pohmwe5oy3ks63na4huy51s 0 22920 875886 848257 2026-07-28T04:42:42Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875886 wikitext text/x-wiki {{Хими элеменчĕ|prev=[[Сурьма|Sb]]|next=[[Иод|I]]|Теллур / Tellurium (Te)<!--Название3-->|52<!--Атомный номер4-->|[[Ӳкерчĕк:Tellurium crystal.jpg|200px]]<!-- Внешний вид25-->|127,6<!--Атомный вес5-->|160<!--Радиус атома9-->|869,0 (9,01)<!--Энергия ионизации19-->|[Kr] 4d¹⁰ 5s² 5p⁴<!--Электронная конфигурация21-->|136<!--Ковалентный радиус10-->|(+6e) 56 211 (-2e)<!--Радиус иона11-->|2,4<!--Электроотрицательность18-->|0<!--Электродный потенциал30-->|+6, +4, +2<!--Степени окисления20-->|6,24<!--Плот ность6-->|25,8<ref name="ХЭ">{{кĕнеке |автор = Редкол.:Зефиров Н. С. (гл. ред.) |часть = |пуçелĕк = Химическая энциклопедия: в 5 т. |оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Москва |издательство = Советская энциклопедия |год = 1995 |том = 4 |страницы = 514 |страниц = 639 |серия = |isbn = 5—85270—039—8 |тираж = 20 000 }} </ref><!--молярная теплоёмкость13-->|14,3<!--Теплопроводность16-->|722,7<!--Температура плавления7-->|17,91<!--Теплота плавления14-->|1 263<!--Температу ра кипения8-->|49,8<!--Теплота испарения15-->|20,5<!--Молярный объём12-->|гексагоналлă<!--Структура решётки22-->|4,450<!--Период решётки23-->|1,330<!--Отношениес/a24--> |n/a<!--Температура Дебая17-->}} {{Элементсен периодикăллă системи2}} {| style="text-align: left; background-color: #CC9933; width: 100px; height: 100px;" border="0" cellpadding="4" cellspacing="0" | style="width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>Te</big></big> | style="width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>52</big></big> |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="right" | colspan="2" | '''127,60''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" | colspan="2" | '''5s^{<nowiki>2</nowiki>}5p⁴''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="center" | colspan="2" | <big>'''Теллур'''</big> |} '''Теллур''' — [[Элементсен периодикăллă системи|периодикăллă системăри]] 52 [[атом номерĕ|атом номерлĕ]] [[Хими элеменчĕсем|хими элеменчĕ]], 'Te''' ({{lang-la|Tellurium}} символпа палăртаççĕ. == Истори == Трансильванинчи (Австро-Венгрине кĕнĕ) ылтăн рудисенче Франц Иозеф Мюллер (каярах барон фон Рейхенштейн)ту инженерĕ [[1782]]-мĕш çулта тупнă. [[1798]]-мĕш çултаМартин Генрих Клапрот теллура уйăрса ун тĕп пахалăхĕсене тĕпченĕ. == Ячĕ пулни == {{lang-la|Tellus}} - Çĕр сăмахран. == Çутçантлăкра тĕл пулни == Çĕр хуппинче 1·10^-6 % массăпа. Теллурăн 100 яхăн [[минерал]] паллă. [[Пăхăр]], [[хура тăхлан]], [[цинк]], [[кĕмĕл]] тата [[ылтăн]] теллуричĕсем тĕл пулаççĕ. Теллур минералĕсен чи пысăк пĕлтерĕшлисем: алтаит PbTe, сильванит AgAuTe₄, калаверит AuTe₂, гессит Ag₂Te, креннерит (Au, Ag)Te, петцит Ag₃AuTe₂, мутманнит (Ag, Au)Te, монбрейит Au₂Te₃, нагиагит [Pb₅Au(Te, Sb)]₄S₅, тетрадимит Bi₂Te₂S. ==Изотопĕсем== {{main|Теллур изотопĕсем}} == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == {{commons|Tellurium}} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Te/key.html Webelements сайтра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240417092344/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Te/key.html |date=2024-04-17 }} ^{{ref-ru}} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb052.htm Теллур хими элеменчĕсен вулавăшĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091125205052/http://n-t.ru/ri/ps/pb052.htm |date=2009-11-25 }}^{{ref-ru}} {{Элементсен периодикăллă системи2}} {{Халькогенсем}} {{Перевести|de|Tellur}} [[Категори:Хими элеменчĕсем]] [[Категори:Металмаррисем]] [[Категори:Халькогенсем]] 6ka7xfeke4i07kgavqdjd4p1thpx7kf 0 24620 875874 773277 2026-07-27T15:46:17Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875874 wikitext text/x-wiki {{Элементсен периодикăллă системи2}} {{Хими элеменчĕ|Сканди (Sc)<!--Назва-->|21<!--Атомний номер-->|вăтам çемçе кĕмĕл тĕслĕ сарăрах сайра çĕр металĕ [[Ӳкерчĕк:Scandium_sublimed_dendritic_and_1cm3_cube.jpg|150px]]<<!-- Зовнішній вигляд-->>|44.95591<!--Атомна маса-->|162<!--Радіус атома-->|630.8(6.54)<!--Енергія іонізації-->|[Ar] 3d¹ 4s²<!--Електронна конфігурація-->|144<!--Ковалентний радіус-->|(+3e)72.3<!--Радіус іона-->|1.36<!--Електровід'ємність-->|0<!--Електродний потенціал-->|3<!--Степені окислення-->|2.99<!--Густина-->|0.556<!-- Питома теплоємність-->|15.8<ref name="ХЭ">{{кĕнеке |часть = |пуçелĕк = Химическая энциклопедия: в 5 т |оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Москва |издательство = Советская энциклопедия |год = 1995 |том = 4 |страницы = 360 |страниц = 639 |серия = |isbn = 5—85270—039—8 |тираж = 20 000 }} </ref><!--Теплопровідність-->|1814<!--Температура плавлення-->|15.8<!--Теплота плавлення -->|3104<!--Температура кипіння-->|332.7<!--Теплота випаровування-->|15.0<!--Молярний об'єм-->|гексагоналлă<!--Структура решітки-->|3.310<!--Період решітки-->|1.594<!--Відношення c/a-->|n/a<!--Температура Дебая-->}} {| style="text-align: left; background-color: pink; width: 100px; height: 100px;" border="0" cellpadding="4" cellspacing="0" | style="width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>Sc</big></big> | style="width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>21</big></big> |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="right" | colspan="2" | '''44,95''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" | colspan="2" | '''[Ar]3d^{<nowiki>1</nowiki>}4s^{<nowiki>2</nowiki>}''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="center" | colspan="2" | <big>'''Сканди'''</big> |} '''Сканди''' (Sc), — [[Элементсен периодикăллă системи|хими таблицин]] 21-мĕш [[хими элеменчĕ]], атом йывăрăшĕ 44,95. == Истори == [[Менделеев Дмитрий Иванович|Менделеев Д.И.]] çак элемент (эка-бор) пулассине палăртнă. [[1879]]-мĕш çулта Швеци химикĕ [[Нильсон Ларс Фредерик|Ларс Нильсон]] тупса [[Скандинави|Скандинавине]] асăнса ятне панă. == Геохими тата минералоги == Çĕр хуппинче сканди вăтамран г/т. Химипе физика пахалăхĕçемпе сканди [[иттри]], [[лантан]] тата лантаноидсене çывăх. Валентноçĕ яланах +3. Сапаланнă элемент пулнă май нумай минералсенче тупма пулать. Скандин икĕ мнералĕ паллă: [[тортвейтит]] (Sc, Y)₂ Si₂O₇ (Sc₂O₃ 53,5 % таран) тата [[стерреттит]] Sc[PO₄] • 2H₂O (Sc₂O₃ 39,2 % таран). Сканди тĕл пулакан тĕп минералсем: [[флюорит]] ( 1 % таран Sc₂O₃), [[касситерит]] (0,005-0,2 %), [[вольфрамит]] (0-0,4 %), [[ильменорутил]] (0,0015-0,3 %), [[торианит]] (0,46 % Sc₂O₃), [[самарскит]] (0,45 %), [[виикит]] (1,17 %), [[ксенотим]] (0,0015-1,5 %), [[берилл]] (0,2 %), [[баццит]] (сканди бериллĕ, 3-14,44 %). [[тинĕс шывĕ|Тин7с шывĕнче]] сканди 0,00004 мг/л<ref>J.P. Riley and Skirrow G. Chemical Oceanography V. 1, 1965</ref>. == Туса кăларни == [[1988]]-мĕш çулта сканди оксичне тунă: {| class="standard sortable" |- Çĕршыв||Кăларнин калăпăшĕ,<br />сахалрах мар,кг/çул |- |[[Китай]]||50 |- |[[Франци]]||100 |- |[[Норвеги]]||120 |- |[[США]]||500 |- |[[Япони]]||30 |- |[[Казахстан]]||700 |- |[[Украина]]||610 |- |[[Раççей]]||958 |} ==Изотопĕсем== {{main|Сканди изотопĕсем}} == [[Люминофорсем]] == Сканди борачĕ, иттри борачĕ пекех люминофорсем валли матирца тума кирлĕ. == Биологи ролĕ == Скандин нимĕнле биологи ролĕ те çук<ref name="lenntech">{{cite web|url=http://www.lenntech.com/periodic/elements/sc.htm|format=|author=|title=Scandium (Sc) - Chemical properties, Health and Environmental effects|work=|publisher=www.lenntech.com|datepublished=|accessdate=2009-09-19|lang=en|description=}}</ref>. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == {{commons|Scandium}} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Sc/key.html Сканди Webelements сайтра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240714192623/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Sc/key.html |date=2024-07-14 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb021.htm Сканди хими элеменчĕсен вулавăшĕнче]{{Ĕçлемен каçă|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Вуламалли == * Коган. Б. И., Названова. В. А. Скандий. М.,Изд-во АН УССР, 1963. 304 с с илл. [[Категори:Хими элеменчĕсем]] [[Категори:Металсем]] hx7277nyarlrzcpbnuc5ekmkz9ukpl9 0 24792 875880 875276 2026-07-27T22:07:52Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875880 wikitext text/x-wiki {{Элементсен периодикăллă системи2}} {{Хими элеменчĕ|Сурьма (Sb)<!--Назва-->|51<!--Атомний номер-->|[[Ӳкерчĕк:Antimony massive.jpg|210px|Сурьма]]<br />Çутă кĕмĕл тĕслĕ çурма металл<!-- Зовнішній вигляд-->|121.760<!--Атомна маса-->|159<!--Радіус атома-->|833.3(8.64)<!--Енергія іонізації-->|[Kr] 4d¹⁰ 5s² 5p³<!--Електронна конфігурація-->|140<!-- Covalent Radius (pm)-->|(+6e)62 (-3e)245 <!--Радіус іона-->|2.05<ref>{{cite web |url=http://www.webelements.com/antimony/electronegativity.html |title=Antimony: electronegativities |publisher=WebElements |lang=en |accessdate=2010-07-15}}</ref><!--Електровід'ємність-->|0<!--Електродний потенціал-->|5, 3, -3<!--Степені окислення-->|6.691<!--Густина-->|0.205<ref>{{кĕнеке |автор = Редкол.:Зефиров Н. С. (гл. ред.) |часть = |пуçелĕк = Химическая энциклопедия: в 5 т |оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Москва |издательство = Советская энциклопедия |год = 1995 |том = 4 |страницы = 475 |страниц = 639 |серия = |isbn = 5—85270—039—8 |тираж = 20 000 }} </ref> <!-- Питома теплоємність-->|24.43<!--Теплопровідність-->|903.9<!--Температура плавлення-->|20.08<!--Теплота плавлення -->|1908<!--Температура кипіння-->|195.2<!--Теплота випаровування-->|18.4<!--Молярний об'єм-->|тригональна<!--Структура решітки-->|4.510<!--Період решітки-->|n/a<!-- Lattice c/a ratio-->|200.00<!--Температура Дебая-->}} {| style="text-align: left; background-color: #CC9933; width: 100px; height: 100px;" border="0" cellpadding="4" cellspacing="0" | style="width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>Sb</big></big> | style="width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>71</big></big> |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="right" | colspan="2" | '''121.760''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" | colspan="2" | '''[Kr] 4d¹⁰ 5s² 5p³<nowiki>1</nowiki></sup>''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="center" | colspan="2" | <big>Сурьма'''</big> |} '''Сурьма''' ({{lang-la|Stibium}}) — [[элементсен периодикăллă системи]]н пилĕккĕмĕш тапхăрĕн IVА ушкăн хими элеменчĕ, атом йывăрăшĕ 121.760. == Истори == [[Ӳкерчĕк:antimony symbol.svg|left|70px|thumb|Алхимиксен сурьма символĕсен пĕри]]. == Изотопĕсем == {{Main|Сурьма изотопĕсем}} Çутçанталăкри хутăшра сурьман ик изотоп:[[Сурьма-121|¹²¹Sb]] ([[иизотоп сарăлни]] 57,36 %) тата [[Сурьма-123|¹²³Sb]] (42,64 %). Нумай пурăнакан пĕртер-пĕр изотопен [[Сурьма-125|¹²⁵Sb]] [[çурма аркану тапхăрĕ]] 2,76 çул. Ытти изотопĕсен [[çурма аркану тапхăрĕ]] ик уйхран пĕчĕкрех. Пĕрремĕш нейтрон ирĕке тухмалли хăват: * ¹²¹Sb — 9,248 Мэв, * ¹²³Sb — 8,977 Мэв, * ¹²⁵Sb — 8,730 Мэв. == Туса илни == [[Ӳкерчĕк:Antimony (mined)2.PNG|thumb|right|2005 сурьма туса илни]] [[Ӳкерчĕк:Antimony - world production trend.svg|thumb|Тĕнчери сурьма туса илнин тренчĕ]] Оксичĕнчен таса металл тума хĕртнĕ кăмрăкпа усă кураççĕ:<ref name='webelsb'>{{cite web | url = http://www.webelements.com/antimony/ | title = WebElements: Antimony: Essential Information | accessdate = 2010-07-09 | publisher = [[Webelements.com]]}}</ref> :2Sb₂O₃ + 3 C → 4 Sb + 3 CO₂ {| class="wikitable" ! Çĕршыв !! Тонна !! % пуринчен |- |{{flag|Китай}} |126,000 |84.0 |- |{{flag|Кăнтар Африка}} |6,000 |4.0 |- |{{flag|Боливи}} |5,225 |3.5 |- |{{flag|Таджикистан}} |4,073 |2.7 |- |{{flag|[[Раççей Патшалăхĕ|Раççей]]}} |3,000 |2.0 |- |''Малти 5'' |''144,298'' |''96.2'' |- !Пĕтĕм тенчипе !150,000 !100.0 |} <small>''Chiffres de 2003, métal contenue dans les minerais et concentrés, source: L'état du monde 2005'' {{fr}}</small> == Вуламалли == * {{cite journal|author=Endlich, F.M.|url=http://links.jstor.org/sici?sici=0003-0147%28188801%2922%3A253%3C21%3AOSIDOM%3E2.0.CO%3B2-W|title=On Some Interesting Derivations of Mineral Names|journal=The American Naturalist|volume=22|issue=253|year=1888|page=28}} * [[Edmund Oscar von Lippmann]] (1919) Entstehung und Ausbreitung der Alchemie, teil 1. Berlin: Julius Springer. In German. * [http://www.atsdr.cdc.gov/toxprofiles/phs23.html Public Health Statement for Antimony] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090115095847/http://www.atsdr.cdc.gov/toxprofiles/phs23.html |date=2009-01-15 }} == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == {{Commons|Antimony}} {{wiktionary|antimony}} * [http://www.npi.gov.au/database/substance-info/profiles/10.html National Pollutant Inventory – Antimony and compounds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308161114/http://www.npi.gov.au/database/substance-info/profiles/10.html |date=2008-03-08 }}{{ref-en}} * [http://www.rsc.org/chemistryworld/podcast/element.asp Chemistry in its element podcast] (MP3) from the [[Royal Society of Chemistry]]'s [[Chemistry World]]: [http://www.rsc.org/images/CIIE_antimony_48kbps_tcm18-128033.mp3 Antimony]{{ref-en}} ** [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Sb/key.html Сурьма Webelements сайтра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061231132730/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Sb/key.html |date=2006-12-31 }}{{ref-en}} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb051.htm Сурьма хими элеменчĕсен вулавăшенче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161205085315/http://n-t.ru/ri/ps/pb051.htm |date=2016-12-05 }}{{ref-ru}} * [http://wiki.web.ru/wiki/_Месторождение_Сеннайоки Сеннайоки (Финляндия) — уникальное месторождение самородной сурьмы] [[Категори:Çурма металсем]] [[Категори:Питĕ хăрушăллă япаласем]] oa7z9od0hd65zkjg6ubkrhsxembynr8 0 24944 875884 848259 2026-07-28T02:25:59Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875884 wikitext text/x-wiki {{Элементсен периодикăллă системи2}} {{Хими_элеменчĕ|Талли / Thallium (Tl)<!--Название-->|81<!--Атомный номер-->|шурă-кĕмĕл тĕслĕ металл<br />[[Ӳкерчĕк:Thallium-croprotated.jpg|150px|left]] <!-- Внешний вид-->|204,3833<!--Атомный вес-->|171<!--Радиус атома-->|588,9 (6,10)<!--Энергия ионизации-->|[Xe] 4f¹⁴ 5d¹⁰ 6s^{<nowiki>2</nowiki>} 6p¹<!--Электронная конфигурация-->|148<!--Ковалентный радиус-->|((+3e) 95 (+1e) 147<!--Радиус иона-->|1,62<!--Электроотрицательность-->|Tl←Tl⁺ −0,338 В<br /> Tl←Tl³⁺ 0,71 В<!--Электродный потенциал-->|3, 1<!--Степени окисления-->|11,85<!--Плотность-->|26,3 <ref name="ХЭ">{{кĕнеке |автор = Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.) |часть = |заглавие = Химическая энциклопедия: в 5 т |оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Москва |издательство = Советская энциклопедия |год = 1995 |том том = 4 |страницы = 491 |страниц = 639 |серия = |isbn = 5—85270—039—8 |тираж = 100 000 }} </ref>|(46,1)<!--Теплопроводность-->|576,6<!--Температура плавления-->|4,31<!--Теплота плавления-->|1730<!--Температура кипения-->|162,4<!--Теплота испарения-->|17,2<!--Молярный объём-->|гексагоналлă<!--Структура решётки-->|a=3,456 c=5,525<ref>[http://www.webelements.com/thallium/crystal_structure.html WebElements Periodic Table of the Elements | Thallium | crystal structures</ref>|1,599<!--Период решётки-->|1,588<!--Отношение c/a-->|96,00<!--Температура Дебая-->}} {| style="text-align: left; background-color: grey; width: 100px; height: 100px;" border="0" cellpadding="4" cellspacing="0" | style="width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>Tl</big></big> | style="width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>81</big></big> |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="right" | colspan="2" | '''204,3833''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" | colspan="2" | '''[Xe] 4f¹⁴ 5d¹⁰ 6s^{<nowiki>2</nowiki>} 6p¹''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="center" | colspan="2" | <big>'''Талли'''</big> |} '''Талли''' —[[Элементсен периодикăллă системи]]н [[Хими элеменчĕсем|хими элеменчĕ]], 81, символĕ Ir({{lang-la|Thallium}}), щурă кĕмĕл тĕслĕ металл. CAS номер 7440-28-0. == Истори == 1861-мĕш çулта Англи асчахĕ Уильям Крукс Гарц хулинчи кӳкĕрт йӳçĕкĕн заваочĕн хура тăхлан камерисен шламĕнче спектр меслечĕпе уçнă. Таса талли металне пĕр пĕринчен уйрăм Крукспа франци ăсчахĕ Клод-Огюст Лами [[1862]]-мĕш çулта уйăрнă. ==Ячĕ пулни== Элемент ячĕ спектăрти характерлă симĕс йĕрсем пулнипе тата çулăма симĕс тĕс панипе ({{lang-grc|θαλλός}} — çамрăк ешĕл турат) панă. == Çĕр çинче сарăлни == Талли- питĕ сапаланнă элемент. [[Цинк]], [[пăхăр]] тата [[тимĕр]] обманкăсемпе колчедансенче, [[кали]] тăварĕсемпе [[слюда]]сенче тĕл пулать. Таллин 7 минералĕ паллă:([[круксит]] (Cu, Tl, Ag)₂Se, [[лорандит]] TlAsS₂, [[врбаит]] Tl₄Hg₃Sb₂As₈S₂₀, [[гутчинсонит]] (Pb, Tl)S • Ag₂S • 5As₂S₅, [[авиценнит]] Tl₂O₃, [[талли азичĕ]] TlN₃, талли пикрачĕсем C₆H₂(NO₂)₃OTl), вĕсем пурте питĕ сайра тĕл пулаççĕ. Массăпа сарăлни (вăтамран): * çер хуппинче 4,5{{e|−5}} % * ультраосновной породăсенче 10⁻⁶ % * в основной породăсенче 2{{e|−5}} % *тинĕс шывĕнче 10⁻⁹ % ==Изотопĕсем== {{main|Талли изотопĕсем}} == Физиологи == [[Ӳкерчĕк:Skull and Crossbones.svg|left|80px]] Таллипе ун çыхăнăвĕсем питĕ наркăмăшлă. Нерв системи, [[пĕвер]], [[пӳре]], вар-[[хырăм]] пусмăрланать, çӳçсем тăкăнаççĕ (пĕтĕмĕшле а[[ллопеци]]). Ĕçмелли шыври ПДК - 0,0001 мг/м³, ĕç вырăнĕнчи сывлăшра йодид, бромид, карбонатăн (ьтаса таллипе шутласан)0,01 мг/м³, атмосфера сывлăшĕчне - 0,004 мг/м³. Çынна вĕлĕрмелли доза - 600 мг яхăн. Талли тăварĕсемпе наркăмăшлансан антидот вырăннĕ [[берлин лазурĕ|берлин лазурне]] усă кураççĕ. == Асăрхатарусем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == {{commons|Thallium}} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Tl/key.html Талли Webelements сайтра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240423180803/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Tl/key.html |date=2024-04-23 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb081.htm Талли хими элеменчĕсен вулавăшĕнчеов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116041455/http://n-t.ru/ri/ps/pb081.htm |date=2013-01-16 }} * [http://newsru.com/background/20nov2006/thal.html Талли тата ăна ятарлă службăсем усă курни] } {{stub}} [[Категори:Металсем]] [[Категори:Пысăк хăрушăллă япаласем]] 29ben2zxhyeg7x3i91ukqoro22nzz9t 0 25098 875871 799617 2026-07-27T14:27:30Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875871 wikitext text/x-wiki {{Хими_элеменчĕ|Сиборги/Seaborgium (Sg)<!--Ят-->|106<!--Атомный номер-->| <!-- Тулаш ĕлки-->|[271]<!--Атом йывăрăшĕ-->|<!--Атом радиусĕ-->|<!--Ионизаци хăвачĕ-->|<nowiki>[</nowiki> <nowiki>[</nowiki>[[радон|Rn]]<nowiki>]</nowiki>5f¹⁴6d⁴7s²<!--Электрон конфигурацийĕ-->|<!--Ковалент радиусĕ-->|<!--Ион радиусĕ-->|<!--Электроçуклăх-->|<!--Электрод потенциалĕ-->|<!--Степени окисления-->|<!--Тачăлăх-->||<!--Теплопроводность-->|<!--Шăрану температури-->|<!--Теплота плавления-->|<!--Вĕрӳ температури-->|<!--Пăслану теплоти-->|<!--Моль калăпăшĕ-->|<!--Чĕнтĕр тытăмĕ-->|<!--Чĕнтĕр тапхăрĕ-->|n/a<!--Отношение c/a-->|<!--Дебай температури-->}} {{Элементсен периодикăллă системи2}} {| style="text-align: left; background-color: pink; width: 100px; height: 100px;" border="0" cellpadding="4" cellspacing="0" | style="width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>Sg</big></big> | style="width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>106</big></big> |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="right" | colspan="2" | '''[271]''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" | colspan="2" | '''[[радон|Rn]]<nowiki>]</nowiki>5f¹⁴6d⁴7s²''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="center" | colspan="2" | <big>'''Сиборги'''</big> |} '''Сиборги''' ({{lang-la|Seaborgium}}), '''Sg''', — 106-мĕш [[хими элеменчĕ]]. == Истори == Элемента пĕрремĕш хут [[1974]]-мĕш çулти [[Беркли]]ри Лоуренс ячĕллĕ наци лабораторинче ²⁴⁹Cf+¹⁸O→²⁶³106+4n. реакципе синтезленĕ <ref name="gh1974">{{статья |автор = A. Ghiorso et al. |пуçелĕк = Element 106 |оригинал = |ссылка = http://link.aps.org/abstract/PRL/v33/p1490 |издание = [http://prl.aps.org/ Physical Review Letters] |тип = |место = |год = 1974 |том = 33 |номер = 25 |страницы = 1490 - 1493}}</ref>. ²⁵⁹Rf тата малалла ²⁵⁵No α-арканупа изотопа уйăрнă. Çав вăхăтрах, анчах уйрăм ĕçлесе, [[Дубна|Дубнăри]] [[Флёров Георгий Николаевич|Г. Н. Флеровпа]] [[Оганесян Юрий Цолакович|Ю. Оганесян]] ушкăнĕ 106-мĕш элемента [[хура тăхлан|хура тăхланпа]] [[хром]] тĕшĕсене пĕрлештерсе синтезлани çинчен пĕлтернĕ<ref name="og1974">{{статья |автор = Ю. Ц. Оганесян и др. |пуçелĕк = Синтез нейтронодефицитных изотопов фермия, курчатовия и элемента с атомным номером 106 |оригинал = |ссылка = http://www.jetpletters.ac.ru/ps/876/article_13485.shtml |издание = [http://www.jetpletters.ac.ru/ Письма в ЖЭТФ] |тип = |место = |год = 1974 |том = 20 |номер = 8 |страницы = 580-585}}</ref>. Тĕпчевçĕсем асăрханă спонталлă пайлануне ²⁵⁹106 изотопăн тĕшĕ арканнипе çыхăнтарнă (çурма аркану тапхăрĕ темиçе милли çеккунт) <ref name="hof1998">В обзорной работе Хофманна ({{статья |автор = S. Hofmann |пуçелĕк = New elements - approaching Z=114 |оригинал = |ссылка = http://www.iop.org/EJ/abstract/0034-4885/61/6/002/ |издание = [http://www.iop.org/EJ/journal/RoPP Reports on Progress in Physics] |тип = |место = |год = 1998 |том = 61 |номер = 6 |страницы = 639-689}}) хальхи пĕлӳпе килĕшӳллĕн вĕсем ²⁶⁰Sg тата ²⁵⁶Rf изотопĕсен спонталлă пайлануне асăрханă</ref>. 1993-мĕш çулта ИЮПАК ĕç ушкăнĕ Дубна ушкăнĕн ĕçĕ малалли тĕпчевсем валли пысăк пĕлтерĕшлĕ, анчах беркли ушкăнĕпе танлаштарсан, çĕнĕ элемента синтезланине уçăмлă çирĕплетеймен <ref name="iupac1993">{{статья |автор = R. C. Barber et al. |пуçелĕк = Discovery of the transfermium elements |оригинал = |ссылка = http://www.iupac.org/publications/pac/1993/pdf/6508x1757.pdf |издание = [http://www.iupac.org/publications/pac/index.html Pure and Applied Chemistry] |тип = |место = |год = 1993 |том = 65 |номер = 8 |страницы = 1757-1814}}</ref>. Çавăнпа 1997-мĕш çулхине ИЮПАК (хăйĕн малтанхи сĕнӳпе, совет ăсчахĕсем сĕннĕ пек резерфорди ятпа килĕшмесĕр)<ref name="iupac1994">{{статья |автор = Commission on Nomenclature of Inorganic Chemistry |пуçелĕк = Names and symbols of transfermium elements (IUPAC Recommendations 1994) |оригинал = |ссылка = http://www.iupac.org/publications/pac/1994/pdf/6612x2419.pdf |издание = [http://www.iupac.org/publications/pac/index.html Pure and Applied Chemistry] |тип = |место = |год = 1994 |том = 66 |номер = 12 |страницы = 2419-2421}}</ref>) америка тĕпчевçисем сĕннипе [[Гленн Сиборг]] ятне çирĕплетет <ref name="iupac1997">{{статья |автор = Commission on Nomenclature of Inorganic Chemistry |пуçелĕк = Names and symbols of transfermium elements (IUPAC Recommendations 1997) |оригинал = |ссылка = http://www.iupac.org/publications/pac/1997/pdf/6912x2471.pdf |издание = [http://www.iupac.org/publications/pac/index.html Pure and Applied Chemistry] |тип = |место = |год = 1997 |том = 69 |номер = 12 |страницы = 2471-2473}}</ref>. Сиборг плутони тата тăхăр трансуран элеменчĕсен синтезланине хутшăннă. Çавăн хыççăн хăй пурăннă вăхăтрах хими элеменчĕн ятне тивĕçлĕ пĕрремĕш ăсчах пулса тăнă<ref name="koppenol">{{статья |автор = Willem H. Koppenol |пуçелĕк = Paneth, IUPAC, and the Naming of Elements |оригинал = |ссылка = http://dx.doi.org/10.1002/hlca.200490300 |издание = [http://www3.interscience.wiley.com/cgi-bin/jhome/5007133 Helvetica Chimica Acta] |тип = |место = |год = 2005 |том = 88 |номер = 1 |страницы = 95 - 99}}</ref>. Синтезланă элемент питĕ радиохастар, часах арканать. Сиборгий принадлежит к числу трансактиноидов, предположительно расположен в группе VIB, в седьмом периоде системы Менделеева. Формула трёх внешних электронных слоев атома сиборгия предположительно такова: Асчахсем элементăн темиçе изотопне (258—266 тата 271) синтезленĕ. ²⁷¹Sg изотопăн çурма аркану тапхăрĕ чи пысăкки, 2,4 мин. 298 К металл хытă пулмалла. Тĕсĕ паллă мар, шурă-кĕмĕл е сăрă тĕслĕ пуль. == Изотопĕсем == {{main|Сиборги изотопĕсем}} {| class="standard" |- ! Изотоп ! Масса ! [[Çурма аркану тапхăрĕ]]<ref name="nudat">[http://www.nndc.bnl.gov/nudat2/ Nudat 2.3]</ref> ! Аркану меслечĕ |- | ²⁵⁸Sg | 258 | 2,9+1,3−0,7 мç | спонталлă пайлану |- | ²⁵⁹Sg | 259 | 0,48+0,28−0,13 ç | α-аркану ²⁵⁵Rf (90 %);<br />спонталлă пайлану |- | ²⁶⁰Sg | 260 | 3,6±0,9 мç | α-аркану²⁵⁶Rf;<br />спонталлă пайлану |- | ²⁶¹Sg | 261 | 0,23±0,06 ç | α-аркану ²⁵⁷Rf |- | ²⁶²Sg | 262 | 6,9+3,8−1,8 мç | спонталлă пайлану;<br />α-аркану ²⁵⁸Rf (<&nbsp;22 %) |- | ²⁶³Sg | 263 | 1,0±0,2 ç | α-аркану ²⁵⁹Rf;<br />спонталлă пайлану (<&nbsp;30 %) |- | ²⁶⁴Sg | 264 | 37+12−11 мç | спонталлă пайлану |- | ²⁶⁵Sg | 265 | 8±3 ç | спонталлă пайлану;<br />α-аркану ²⁶¹Rf |- | ²⁶⁶Sg | 266 | 21+20−12 с | спонталлă пайлану;<br />α-аркану ²⁶²Rf |- | ²⁷¹Sg | 271 | 2,4+4,3−1,0 мин | α-аркану ²⁶⁷Rf;<br />спонталлă пайлану |} == Хими çыхăнăвĕсем == Наука пĕлĕкен пĕртен пĕр сиборги çыхăнăвĕ - сиборги (VI) фторичĕ. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} {{stub}} == Каçăсем == {{commons|Seaborgium}} * [http://www.apsidium.com/elements/106.htm Apsidium — Seaborgium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111112165419/http://www.apsidium.com/elements/106.htm |date=2011-11-12 }} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Sg/key.html Сиборги Webelements сайтра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509082200/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Sg/key.html |date=2008-05-09 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb106.htm Сиборги хими элеменнчĕсен вулавăшĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823090114/http://n-t.ru/ri/ps/pb106.htm |date=2011-08-23 }} * [http://flerovlab.jinr.ru/linkc/106/index.html ОИЯИ сайчĕнче элемента синтезлани çинчен] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118034207/http://flerovlab.jinr.ru/linkc/106/index.html |date=2012-01-18 }} <!--Categories--> [[Категори:Хими элеменчĕсем]] [[Категори:Металсем]] [[Категори:Радиохастар элементсем]] [[Категори:Трансактиноидсем]] nf2bspkuz6bbtcn6t4mtooqwd392awd 0 25789 875887 860031 2026-07-28T04:54:58Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875887 wikitext text/x-wiki {{Хими_элеменчĕ|Теннесин/ Tennessine<!--Ят-->|117<!--Атомный номер-->| <!-- Тулаш ĕлки-->|[293]<!--Атом йывăрăшĕ-->|<!--Атом радиусĕ-->|<!--Ионизаци хăвачĕ-->|<nowiki>[</nowiki>[[радон|Rn]]<nowiki>]</nowiki>5f¹⁴ 6d² 7s²7p⁵<!--Электрон конфигурацийĕ-->|<!--Ковалент радиусĕ-->|<!--Ион радиусĕ-->|<!--Электроçуклăх-->|<!--Электрод потенциалĕ-->|4<!--Степени окисления-->|<!--Тачăлăх-->||<!--Теплопроводность-->|<!--Шăрану температури-->|<!--Теплота плавления-->|<!--Вĕрӳ температури-->|<!--Пăслану теплоти-->|<!--Моль калăпăшĕ-->|<!--Чĕнтĕр тытăмĕ-->|<!--Чĕнтĕр тапхăрĕ-->|n/a<!--Отношение c/a-->|<!--Дебай температури-->}} {{Элементсен периодикăллă системи2}} {| style="text-align: left; background-color: #FFCC00; width: 100px; height: 100px;" border="0" cellpadding="4" cellspacing="0" | style="width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>Ts</big></big> | style="width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>117</big></big> |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="right" | colspan="2" | '''[294]''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" | colspan="2" | '''5f¹⁴6d¹⁰7s²7p⁵''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="center" | colspan="2" | <big>'''Теннесин'''</big> |} '''Теннесин''' ({{lang-en|Tennessine}} е эка-астат - 117-мĕш [[хими элеменчĕ]]. Теннесин — питĕ радиохастар юрилле синтезленĕ элемент. CAS=87658-56-8. == Ячĕ == ==Изотопĕсем == {{main|Теннесин изотопĕсем}} == Туса илни == Дубнăри ОИЯИ 2009-2010-мĕш çулсенче синтезленĕ. Реакцине америкăри Окридж наци лабораторинчен илнĕ [[беркли]]-249 [[изотоп]]не [[кальци]]-48 ионĕсемпе У-400 хăвăртлатакнта пенĕ. <ref>[http://www.rian.ru/science/20100407/218915199.html Российские и американские физики впервые синтезировали 117-й элемент — РИА Новости]</ref>. 2010 çулхи ака уйăхĕн 5-мĕшĕнче 117-мĕш элемента уçни çинчен калакан статьяна «[[Physical Review Letters]]» журнала илнĕ<ref name=prl> Yu. Ts. Oganessian et al., [http://prl.aps.org/abstract/PRL/v104/i14/e142502 ''Synthesis of a New Element with Atomic Number Z=117''], «Physical Review Letters», Vol. 104 (2010) P. 142502. DOI: 10.1103/PhysRevLett.104.142502.</ref> Синтезе çак реакцисемпе ирттернĕ: : <math>\,^{48}_{20}\mathrm{Ca} + \,^{249}_{97}\mathrm{Bk} \to \,^{297}_{117}\mathrm{Ts} ^{*} \to \,^{294}_{117}\mathrm{Ts} + 3\,^{1}_{0}\mathrm{n}</math> : <math>\,^{48}_{20}\mathrm{Ca} + \,^{249}_{97}\mathrm{Bk} \to \,^{297}_{117}\mathrm{Ts} ^{*} \to \,^{293}_{117}\mathrm{Ts} + 4\,^{1}_{0}\mathrm{n}</math> Çĕнĕ элементăн 6 тĕшне сăнанă – пилĕк ²⁹³Ts тата пĕр ²⁹⁴Ts. == Усă курни == Теннесин — искусствела синтезланă элемент, çутçанталăкра тĕл пулмасть. Ниçта та усă курмаççĕ. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == {{Commons|Ununseptium}} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Uus/key.html Теннесин Webelements сайтра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080409133618/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Uus/key.html |date=2008-04-09 }} * [http://www.jinr.ru/plan/ptp-2007/plan07-09.htm О ОИЯИ сайчĕнче элемента синтезлес плансем çинчен] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071230063939/http://www.jinr.ru/plan/ptp-2007/plan07-09.htm |date=2007-12-30 }} * [http://www.inauka.ru/news/article91691.html Известия Наука: Июльте çĕнĕ элемент пулать] * [http://www.svobodanews.ru/content/article/1790702.html Радио Свобода: Цена прописки в таблице Менделеева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101210125644/http://www.svobodanews.ru/content/article/1790702.html |date=2010-12-10 }} * [http://www.sciencenews.org/view/generic/id/57964/title/Superheavy_element_117_makes_debut_ Superheavy element 117 makes debut] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100409094809/http://www.sciencenews.org/view/generic/id/57964/title/Superheavy_element_117_makes_debut_ |date=2010-04-09 }} * [http://www.rian.ru/science/20100407/218915199.html РИА Новости: Российские и американские физики впервые синтезировали 117-й элемент] {{stub}} <!--Categories--> [[Категори:Хими элеменчĕсем]] [[Категори:Галогенсем]] [[Категори:Радиохастар элементсем]] [[Категори:Синтезланă хими элеменчĕсем]] [[Категори:Трансактиноидсем]] 5q5jmufiq0ue7zs3eysmop9b13sam1t 0 59965 875876 777333 2026-07-27T17:35:10Z Ellodanis5 17302 875876 wikitext text/x-wiki {{Пĕлтерĕшсем|Помидор (пĕлтерĕшсем)}} {{Литература хайлавĕ |Ячĕ= Помидор |Тăван ячĕ = Помидор |Ӳкерчĕк = |Алпусни = |Жанр = [[Калав]] |Автор = [[Илле Тăхти]] |Тăван чĕлхи = чăваш |Хайланă = [[1935]] |Пичетленĕ = [[1979]], [[2011]] ("Тăван Атăл", 9№) |Уйрăм кăларăм = уйрăм кăларăмпа тухман |Куçару = [[Вырăс чĕлхи|вырасла]] |Викивулавăш-текст= }} '''Помидор''' — [[Илле Тăхти]] [[1935]]-мĕш çулта [[чăваш чĕлхи|чăвашла]] çырнă [[калав]]. == Истори == Калав пĕрремĕш хут [[1979]]-мĕш çулта пичетленнĕ<ref>Тăхти, Илле. Поэзи. Проза. Публицистика. Шупашкар, 1979. — 278-286 С.</ref>. Хăлăпкасемпе палăртнисене шута илсен, унта та сиктерсе хăварнă вырăнсем пур. Унччен [[архив|архивра]] упраннă<ref>Чăваш Гуманитари Ăславĕсен Ăслав Архивĕ. V, 7. 379-392 лл.; V, 208, 78-92 лл.</ref>. == Хаклавсем == Калава [[Артемьев Юрий Михайлович|Юрий Артемьев]], [[Родионов Виталий Григорьевич|Виталий Родионов]] тата [[Фёдоров Георгий Иосифович|Георгий Фёдоров]] "шедевр" тесе хакланă<ref name="Чиндыков">[[Чиндыков Борис Борисович|Борис Чиндыков]]. [http://hypar.ru/ru/node/15117 Интервью.]</ref>. [[Чиндыков Борис Борисович|Борис Чиндыков]] çапла хак панă: {{цитата пуçламăшĕ}} Питĕ интереслĕ калав. Тăхти çырнисене куçарма питĕ йывăр. Минимализмла проза тетчĕ Тăхти калавĕсем пирки Геннадий Айхи. Аристарх Дмитриев ятарласа куçарчĕ çак калава «Вăрман ачисем» валли, вырăсла вăл пĕрремĕш хут пичетленчĕ.<ref name="Чиндыков" /> {{цитата вĕçĕ}} В.Г.Родионов çырнинчен<ref>Родионов В.Г. [http://elbib.nbchr.ru/lib_files/0/kkni_0_0001000.pdf <Чăваш литератури>] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180619190148/http://elbib.nbchr.ru/lib_files/0/kkni_0_0001000.pdf |date=2018-06-19 }} — С. 341</ref>: {{Цитата|Халĕ маларах çырнисене çапларах пĕтĕмлетсе тухар: 1. «Помидор» калавра виçĕ хаклăхлă куç пур: Улю кӳршин малтанхи куçĕ-курăмĕ; унăн çĕрлехи хăна сăмахĕсене илтнĕ хыççăн çирĕпленнĕ çĕнĕ хаклăхлă куçĕ; авторăн çын пурнăçне космос шайĕнчен пăхса хаклакан куçĕ. 2. Ашак Иванĕн тĕнче туйăмĕ, çавна май куçкурăмĕ те аталануллă, çав хушăрах вăл çĕннине традициллипе танлаштарса кăна йышăнать. Чăннипе каласан, çĕннинче киввине, улшăнманнине курма хăнăхнă çав чăваш çынни. 3. И.Тăхти «Помидор» калава тĕрлĕ поэтика мелĕсемпе усă курса çырса пăхнă. Харкамçă çырăвĕ пек йĕркелени автора çырлахтарман. Çав мел аталануллă куçкурăмшăн, нумай сийлĕ сăнарлă шухăшлавшăн тăвăр та ăнăçсăр пулнине ăнланса илнĕ вăл. Социологи енне сулăннă ВП редакцие те вĕçлеймен автор. 4. Хайлаври калăва çыравçă монтажлă тата параллельлĕ композицисемпе ăнăçлă усă курса йĕркеленĕ. Малтанхи мелĕ курăм проекцине космос шайĕнчен пӳртри кăмака хыçĕ таран пĕчĕклетсе кăтартма май панă. Тепĕр мелĕ вара калăва ăшри монолог çулĕпе яма, харкамçăн улшăнса пыракан чунне-чĕрине туйса ăнлантарма пулăшнă. 5. «Помидорти» кулăш çыру евĕрлĕ хайланă калаврисенчен урăхларах пулса тухнă. Кунта çыравçă «Колчак» поэма-памфлетри, «Шерхулла» калаври ăсталăха (камитле лару-тăру, ĕç-пуç, хускану) малалла ăнăçлă |аталантарма пултарнă. 6. «Помидор» евĕрлĕ темиçе куçкурăмлă тата хаклăхлă хайлавсене Б.Успенский тĕпчевçĕ анекдотпа танлаштарнă. Кунта М.Бахтин палăртнă нумай саслăх (полифони) паллисем та аванах сисĕнеççĕ. Вĕçĕнче çапла каламалла: И.Тăхти – чăваш литературин чăн-чăн классикĕ. Унăн «Помидор» ятлă калавĕ вара çыравçăн чи паха та вулавçа антăхтарма пултаракан вилĕмсĕр хайлавĕ. Ун йышшисемпе тăван сăмахлăхăмăрăн тӳпине виçеççĕ! == [[Ассоциаци (психологи)|Ассоциацисем]] == Ашак Иванĕн сăнарĕ вырăс литературинче нумай каярах çуралнă Кузьма Матвеевич Гладышев сăнарне аса илтерет ([[Войнович Владимир Николаевич|Владимир Войнович]], [[Иван Чонкин салтакăн пурнăçĕ тата тĕлĕнмелле темтепĕрлевĕсем|«Жизнь и необычайные приключения солдата Ивана Чонкина» (Иван Чонкин салтакăн пурнăçĕ тата тĕлĕнмелле темтепĕрлевĕсем)]] роман-анекдот). == Вуламалли == Виталий РОДИОНОВ. «Помидор» калав историйĕ. — "Тăван Атăл" журнал, 9 №, 2014 çул. == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Каçăсем == {{book-stub}} [[Категори:Чăваш литератури]] [[Категори:Паллă чăваш литература ĕçĕсем]] iebbiaby5bm097k1zkwhwwf8fci7vr1 875877 875876 2026-07-27T17:36:53Z Ellodanis5 17302 875877 wikitext text/x-wiki {{Пĕлтерĕшсем|Помидор (пĕлтерĕшсем)}} {{Литература хайлавĕ |Ячĕ= Помидор |Тăван ячĕ = Помидор |Ӳкерчĕк = |Алпусни = |Жанр = [[Калав]] |Автор = [[Илле Тăхти]] |Тăван чĕлхи = чăваш |Хайланă = [[1935]] |Пичетленĕ = [[1979]], [[2011]] ("Тăван Атăл", 9№) |Уйрăм кăларăм = уйрăм кăларăмпа тухман |Куçару = [[Вырăс чĕлхи|вырасла]] |Викивулавăш-текст= }} '''Помидор''' — [[Илле Тăхти]] [[1935]]-мĕш çулта [[чăваш чĕлхи|чăвашла]] çырнă [[калав]]. == Истори == Калав пĕрремĕш хут [[1979]]-мĕш çулта пичетленнĕ<ref>Тăхти, Илле. Поэзи. Проза. Публицистика. Шупашкар, 1979. — 278-286 С.</ref>. Хăлăпкасемпе палăртнисене шута илсен, унта та сиктерсе хăварнă вырăнсем пур. Унччен [[архив|архивра]] упраннă<ref>Чăваш Гуманитари Ăславĕсен Ăслав Архивĕ. V, 7. 379-392 лл.; V, 208, 78-92 лл.</ref>. == Хаклавсем == Калава [[Артемьев Юрий Михайлович|Юрий Артемьев]], [[Родионов Виталий Григорьевич|Виталий Родионов]] тата [[Фёдоров Георгий Иосифович|Георгий Фёдоров]] "шедевр" тесе хакланă<ref name="Чиндыков">[[Чиндыков Борис Борисович|Борис Чиндыков]]. [http://hypar.ru/ru/node/15117 Интервью.]</ref>. [[Чиндыков Борис Борисович|Борис Чиндыков]] çапла хак панă: {{цитата пуçламăшĕ}} Питĕ интереслĕ калав. Тăхти çырнисене куçарма питĕ йывăр. Минимализмла проза тетчĕ Тăхти калавĕсем пирки Геннадий Айхи. Аристарх Дмитриев ятарласа куçарчĕ çак калава «Вăрман ачисем» валли, вырăсла вăл пĕрремĕш хут пичетленчĕ.<ref name="Чиндыков" /> {{цитата вĕçĕ}} В.Г.Родионов çырнинчен<ref>Родионов В.Г. [http://elbib.nbchr.ru/lib_files/0/kkni_0_0001000.pdf <Чăваш литератури>] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180619190148/http://elbib.nbchr.ru/lib_files/0/kkni_0_0001000.pdf |date=2018-06-19 }} — С. 341</ref>: {{Цитата|Халĕ маларах çырнисене çапларах пĕтĕмлетсе тухар: 1. «Помидор» калавра виçĕ хаклăхлă куç пур: Улю кӳршин малтанхи куçĕ-курăмĕ; унăн çĕрлехи хăна сăмахĕсене илтнĕ хыççăн çирĕпленнĕ çĕнĕ хаклăхлă куçĕ; авторăн çын пурнăçне космос шайĕнчен пăхса хаклакан куçĕ. 2. Ашак Иванĕн тĕнче туйăмĕ, çавна май куçкурăмĕ те аталануллă, çав хушăрах вăл çĕннине традициллипе танлаштарса кăна йышăнать. Чăннипе каласан, çĕннинче киввине, улшăнманнине курма хăнăхнă çав чăваш çынни. 3. И.Тăхти «Помидор» калава тĕрлĕ поэтика мелĕсемпе усă курса çырса пăхнă. Харкамçă çырăвĕ пек йĕркелени автора çырлахтарман. Çав мел аталануллă куçкурăмшăн, нумай сийлĕ сăнарлă шухăшлавшăн тăвăр та ăнăçсăр пулнине ăнланса илнĕ вăл. Социологи енне сулăннă ВП редакцие те вĕçлеймен автор. 4. Хайлаври калăва çыравçă монтажлă тата параллельлĕ композицисемпе ăнăçлă усă курса йĕркеленĕ. Малтанхи мелĕ курăм проекцине космос шайĕнчен пӳртри кăмака хыçĕ таран пĕчĕклетсе кăтартма май панă. Тепĕр мелĕ вара калăва ăшри монолог çулĕпе яма, харкамçăн улшăнса пыракан чунне-чĕрине туйса ăнлантарма пулăшнă. 5. «Помидорти» кулăш çыру евĕрлĕ хайланă калаврисенчен урăхларах пулса тухнă. Кунта çыравçă «Колчак» поэма-памфлетри, «Шерхулла» калаври ăсталăха (камитле лару-тăру, ĕç-пуç, хускану) малалла ăнăçлă |аталантарма пултарнă. 6. «Помидор» евĕрлĕ темиçе куçкурăмлă тата хаклăхлă хайлавсене Б.Успенский тĕпчевçĕ анекдотпа танлаштарнă. Кунта М.Бахтин палăртнă нумай саслăх (полифони) паллисем та аванах сисĕнеççĕ. Вĕçĕнче çапла каламалла: И.Тăхти – чăваш литературин чăн-чăн классикĕ. Унăн «Помидор» ятлă калавĕ вара çыравçăн чи паха та вулавçа антăхтарма пултаракан вилĕмсĕр хайлавĕ. Ун йышшисемпе тăван сăмахлăхăмăрăн тӳпине виçеççĕ!}} == [[Ассоциаци (психологи)|Ассоциацисем]] == Ашак Иванĕн сăнарĕ вырăс литературинче нумай каярах çуралнă Кузьма Матвеевич Гладышев сăнарне аса илтерет ([[Войнович Владимир Николаевич|Владимир Войнович]], [[Иван Чонкин салтакăн пурнăçĕ тата тĕлĕнмелле темтепĕрлевĕсем|«Жизнь и необычайные приключения солдата Ивана Чонкина» (Иван Чонкин салтакăн пурнăçĕ тата тĕлĕнмелле темтепĕрлевĕсем)]] роман-анекдот). == Вуламалли == Виталий РОДИОНОВ. «Помидор» калав историйĕ. — "Тăван Атăл" журнал, 9 №, 2014 çул. == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Каçăсем == {{book-stub}} [[Категори:Чăваш литератури]] [[Категори:Паллă чăваш литература ĕçĕсем]] q9bfne5iwysomy719ky9gv80dkabsm1 0 74552 875883 768876 2026-07-28T00:49:34Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875883 wikitext text/x-wiki {{Раççей империн администрациллĕ виçи |ячĕ = Твер кĕпĕрни |статус = Кĕпĕрне |Герб = Coat_of_Arms_of_Tver_gubernia_(Russian_empire).png |карттă = |центр = Тĕвер |йĕркеленĕ = [[1796 çул|1796]] |пăрахăçланă = [[1929 çул|1929]], [[кăрлач, 14]] |лаптăк = 56 837,0 [[çухрăм]]² |пурăнан халăх = 1 769 135<ref name="Демоскоп Weekly">{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=43|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г.|archiveurl=http://www.webcitation.org/65c5ZctOB|archivedate=2012-02-21}}</ref> |çырав çулĕ = 1897 |умĕн = Тĕвер енлĕхĕ |хыççăн = Калинин облаçĕ }} '''Тĕвер кĕпĕрни''' — 1796—1917 çулсенче Раççей империнче, 1917—1929 çулсенче — [[РСФСР]] республикинче, 1922—1929 çулсенче — [[СССР]] çĕршывĕнче тăнă администрациллĕ-территориллĕ виçе. Раççейĕн варринче вырнаçнă пулнă, юнашар кĕпернесем: [[Мускав кĕпĕрни|Мускав]] тата [[Смулен кĕпĕрни|Смулен]] кĕпернирсемпе — кăнтăр енче, [[Чухула кĕпĕрни|Чулхулапа]] [[Вологда кĕпĕрни|Вологда]] кĕпĕрнисемпе — çурçĕр енче, [[Псков кĕпĕрни]]пе — анĕç енче тата [[Ярославль кĕпĕрни]]пе — тухăç енче чикĕ тытать. Лаптăкĕ — 56 837 çухрăм² (64 686 км²). Тĕвер кĕпернине [[1796 çул]]та [[Тĕвер енлĕхĕ]] ([[1775]], [[чӳк, 25]] йĕркеленĕ) вырăнне туса хунă. Кĕпĕрне центрĕ — [[Тĕвер]] хули пулнă. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Литература == * [http://blacksearcher.ru/forum/viewtopic.php?t=70 Списки населенных мест Тверской губернии 1862] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130422164751/http://blacksearcher.ru/forum/viewtopic.php?t=70 |date=2013-04-22 }}, [http://boxpis.ru/svg/?p=1590 Электронный геокодированный вариант СНМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140606230418/http://boxpis.ru/svg/?p=1590 |date=2014-06-06 }}, [http://boxpis.ru/gk-g/aesnmf.php?name=Спасс&p_name=0&p_name_and=0&pri_s=Волге&pri_p=0&obj_s=церковь&obj_p=0&kj_1=500&kj_2=100000&kj_p=0&p_user=0 База данных по СНМ в комплексе с архивной и современной картой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727000832/http://boxpis.ru/gk-g/aesnmf.php?name=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%81&p_name=0&p_name_and=0&pri_s=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B5&pri_p=0&obj_s=%D1%86%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8C&obj_p=0&kj_1=500&kj_2=100000&kj_p=0&p_user=0 |date=2021-07-27 }} == Карттăсем == * [http://new.runivers.ru/maps/eiler/08 Карта Тверского наместничества (1792 г)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250414140957/https://new.runivers.ru/maps/eiler/08/ |date=2025-04-14 }} * [[:File:Map of Tver Namestnichestvo 1796 (small atlas).jpg|Карта Тверского наместничества (1796 г). Малоформатный атлас Российской империи.]] * [[:File:RussianEmpireMap1800-14-TverskayaProvince.jpg|Карта Тверской губернии (1800 г). Лист 14. Атлас Российской империи.]] * [[:File:Tver governorate 1821.jpg|Карта Тверской губернии (1821 г). «Географический атлас Российской империи, Царства Польского и Великого Княжества Финляндского»]] * [http://runivers.ru/maps/AtlasRossiiskoyImperii51/8/ Карта Тверской Губернии (1835 г). «Атлас Российской Империи, содержащий в себе 51 губернию, 4 области, Царство Польское и Княжество Финляндское».] * [http://new.runivers.ru/maps/podratlas/56 Карта Тверской губернии из «Атласа» А. А. Ильина 1876 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250119090304/https://new.runivers.ru/maps/podratlas/56/ |date=2025-01-19 }} * [http://boxpis.ru/gk-g/v3_3vall_google.php?u=navigate&l=34.960211&b=57.039234&m=13&dl=-0.0005150&db=0.0034560&nm=osm&nm2=Tv2v&sw=2&em_ks=0&kml_n=1&kml_f=http://boxpis.ru/kml/t_u.kml&lang=ru Двухверстная топографическая межевая карта Тверской губернии съёмки А. И. Менде (Мендт)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161011094448/http://boxpis.ru/gk-g/v3_3vall_google.php?u=navigate&l=34.960211&b=57.039234&m=13&dl=-0.0005150&db=0.0034560&nm=osm&nm2=Tv2v&sw=2&em_ks=0&kml_n=1&kml_f=http%3A%2F%2Fboxpis.ru%2Fkml%2Ft_u.kml&lang=ru |date=2016-10-11 }}, 1853 г. (автоматизированный просмотр с современными картами и космическими снимками) == Каçăсем == * [http://oldbooks.ax3.net/BookLibrary/44000-Tverskaya-gub.html Библиотека Царское Село, книги по истории Тверской губернии (Памятные книжки), PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209094354/http://oldbooks.ax3.net/BookLibrary/44000-Tverskaya-gub.html |date=2015-02-09 }} {{Раççей империн администрациллĕ-территориллĕ пайланăвĕ}} [[Категори:Тĕвер кĕпĕрни|*]] fe84lgzvtiwli13bm7upx0iw9oi69sn 0 76931 875889 840531 2026-07-28T05:25:22Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875889 wikitext text/x-wiki {| align="right" class="image" |- | [[File:Terrarium2.jpg|center|250px]] | [[File:Hanging air plants terrarium.jpg|center|175px]] |- | [[File:Ball terrarium.jpg|center|250px]] | [[File:Terrarium-vase.jpg|center|250px]] |} '''Террариум''' ({{Lang-la|terra}} — çĕр) — ([[амфибисем|амфибисемпе]] [[рептилисем|рептилисене]] [[хурт-кăпшанкăсем|хурт-кăпшанкăсене]] тата урăх [[çурăмшăммисĕррисем|çурăмшăммисĕррисене]]), çаплах [[ӳсентăрансем|ӳсентăрансене]] усрамалли калăпăш. Чылай террариума кантăк, [[металл]] каркасĕнчен, пластмассăпа йывăç материалĕнчен тăваççĕ. Типçĕр çинче пурăнакан чĕрчунсем валли тĕпне хăйăр е тăпра сараççĕ, чул, мăк тата çерем татки хураççĕ, курăк акаççĕ. Йывăç çинче çӳрекен тĕссем валли террариума тункатасем лартаççĕ, лианăсем çакаççĕ. Террариумра шыв тултарнă савăт пур. Пĕр пек температурăпа нӳрĕке пĕрмай тытса тăни питĕ кирлĕ шутланать. Ятарлă хатĕр-хĕтĕрпе ăшăтаççĕ, юрилле çутă параççĕ == Террариумсен тĕсĕсем == Террариумсене çутçанталăкри [[экологи]] [[экосистема|системăсене]] уйăрнă пекех, тĕрлĕ майлă хатĕрлеççĕ. Вĕсем [[пушхир]]ти евĕр типĕ, вăта, [[субтропиксем|субтропик]], [[нӳрĕклĕх|нӳрĕк]], [[çумăрлă вăрман]], африкан [[саванна|саванни]] пеккисем пулаççĕ. == Флорариум == {{main|флорариум}} [[File:Hanging open ball terrarium.jpg|thumb|300px|Ӳсентăран валли уçă чăмăр евĕр çакмалли террариум.]] Террариумсем йышне кĕрекен флорариум килте ӳсентăрансене ӳстерме питĕ меллĕ шутланать. Тĕрлĕ формăллисем тĕл пулаççĕ, хваттерте вĕсене декораци атрибучĕ пек сĕтел, сентре, чӳрече янаххи çине лартаççĕ, çаплах чӳрече умне е мачча çине çакаççĕ. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем|2}} == Литература == * ''Гуржий А. Н.'' Ваш террариум. — М.: ООО «Аквариум-Принт», 2006. * ''Кочетов С. М.'' Акватеррариум. — М.: Вече, 2004. * ''Огнев А. В.'' Змеи в домашнем террариуме. — М.: «АКВАРИУМ ЛТД», 2001. * ''Хенкель Ф.-В., Шмидт В''. Террариум. Устройство, дизайн, оснащение. /Перев. с нем. ''Е. Болдырева''. — М.: «АКВАРИУМ ЛТД», 2001. * ''Шмитц З''. Ваш террариум. Содержание черепах, ящериц, тритонов, насекомых в домашних условиях. /Пер. с нем. ''Е. Мухиной''. — М.: Аквариум, 1998. * Как ухаживать за аквариумными рыбками и рептилиями /Авт.-сост. ''В. Т. Демянчик''. — Мн.: Литература, 1998. * Рептилии в аквариуме /Авт.-сост. А. В. Степура. — М.: ООО «Издательство АСТ», 2002. == Каçăсем == * [http://www.ekzotika.com/terra34 Устройство террариума] * [http://www.zooclub.ru/rept/1.shtml Устройство и технология изготовления террариума] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170930173028/http://www.zooclub.ru/rept/1.shtml |date=2017-09-30 }} * [http://www.stormthecastle.com/terrarium/ Как изготовить террариум (''примеры различных типов из личного опыта любителей с фотографиями'')] * [http://www.exo-terra.com/download/high_res/products/images/PT2614_Natural_Terrarium_Filled.jpg Заводской террариум горизонтального типа для домашних условий содержания животных от фирмы Exo-terra (фотография)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201010075630/http://www.exo-terra.com/download/high_res/products/images/PT2614_Natural_Terrarium_Filled.jpg |date=2020-10-10 }}, [http://www.exo-terra.com/en/products/terrariums.php Террариумы, приспособления для террариумов и различное оборудование (фотографии)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180822201258/http://www.exo-terra.com/en/products/terrariums.php |date=2018-08-22 }} [[Категори:Зоопарксем]] [[Категори:Хобби]] jmopet7s9mqyum70y2xcfyqutb42hgu 0 81966 875875 873381 2026-07-27T16:32:26Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875875 wikitext text/x-wiki '''Смулен кĕперни''' — [[Раççей империйĕ|Раççей империн]], [[Раççей республики]]н тата [[Раççей Социализм Федерацин Совет Республики|РСФСР]] [[1929]] çулчен пулнă кĕперни. Кĕперне хули — [[Смулен]]. == Истори == [[File:Subdivisions of Russia in 1708 (ru).svg|thumb|Смолен кĕперни 1708 çулта]] [[1654]] çулта Смулене Раççей йышне илсен, тавра çĕрсене вăйпутлăха кĕртнĕ те çак уессене туса хунă: Смулен, Дорогобуж, Бельск, Краснинский, Рославль, Вязьма, Ельня тата Поречье. [[Гжатск]], [[Сычёвка]], [[Духовщина]] тата Юхнов хуласем кайран никĕсленнĕ. [[1708]] çулта Смулен кĕпернине туса хунă, унăн шутне Калуга, Тĕвер тата Тулă кĕпернисен пайĕсем кĕнĕ. == Литература == * {{ВТ-ЭСБЕ|}} * Российские губернаторы, генерал-губернаторы и наместники 1776-1861 гг. / Данилов А. А. // Справочные материалы по истории России IX - XIX веков. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем|2}} == Каçăсем == * [https://web.archive.org/web/20101203185903/http://www.wwhp.ru/smole.htm Смоленская область] * [https://book-olds.ru/BookLibrary/41001-Pam-kn-Smolenskoy-gub.html Библиотека Царское Село, книги по истории Смоленской губернии (Памятные книжки), PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200509235342/http://book-olds.ru/BookLibrary/41001-Pam-kn-Smolenskoy-gub.html |date=2020-05-09 }} * [http://chigirin.narod.ru/book.html#smol Памятные книжки Смоленской губернии на 1857 год и на 1870 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180913195553/http://chigirin.narod.ru/book.html#smol |date=2018-09-13 }} * [http://kartolog.ru/2010/07/atlas-smolenskoj-gubernii/ «Атлас Смоленской губернии из 25 листов», 179? г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200501225340/http://kartolog.ru/2010/07/atlas-smolenskoj-gubernii/ |date=2020-05-01 }} * [http://new.runivers.ru/maps/podratlas/53 Карта Смоленской губернии из «Атласа» А. А. Ильина 1876 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220123051557/https://new.runivers.ru/maps/podratlas/53/ |date=2022-01-23 }} * [http://boxpis.ru/gk-g/v3_3vall_google.php?u=wig_smolensk&l=32.050059&b=54.794156&m=12&dl=00&db=00&nm=osm&nm2=ER3v&sw=2&em_ks=0&kml_n=1&kml_f=http://boxpis.ru/kml/t_u.kml&lang=ru Губерния на трёхверстной военно-топографической карте Европейской России.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220118163624/http://boxpis.ru/gk-g/v3_3vall_google.php?u=wig_smolensk&l=32.050059&b=54.794156&m=12&dl=00&db=00&nm=osm&nm2=ER3v&sw=2&em_ks=0&kml_n=1&kml_f=http%3A%2F%2Fboxpis.ru%2Fkml%2Ft_u.kml&lang=ru |date=2022-01-18 }} (автоматизированный просмотр с современными картами и космическими снимками) {{Раççей империн администрациллĕ-территориллĕ пайланăвĕ}} [[Категори:Смулен кĕпĕрни|*]] [[Категори:1708 çулта килнисем]] [[Категори:1929 çулта çухалнисем]] jxya623ui3qrw836yfnn2jkc6en3z5j 0 83755 875872 718536 2026-07-27T15:09:10Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875872 wikitext text/x-wiki {{Пайăр çын |ят = Симон Боливар |тăван ят = |портрет = El Libertador (Bolívar diplomático) 1860 000.jpg |анлăшĕ = |портрета ăнлантарни = Rita Matilde de la Peñuela ӗҫӗ пулма пултарать |çуралнă чухнехи ят = |ĕçлев тĕсĕ = |çуралнă вăхăт = |çуралнă вырăн = |гражданлăх = |пăхăнулăх = |вилнĕ вăхăт = |вилнĕ вырăн = |амăшĕ = |ашшĕ = |упăшка = |арăм = |ачасем = |парнесемпе чыславсем = |сайт = |викиампар = Category:Simón Bolívar }} [[Ӳкерчĕк:Simón Bolívar by José Gil de Castro.jpg|мини|Симон Боливар юлашки ҫулӗсенче, José Gil de Castro ӗҫӗ]] '''Симон Боливар''' (тулли ячӗ — Симо́н Хосе́ Анто́нио де ла Санти́сима Тринида́д Боли́вар де ла Консепсьо́н-и-По́нте Пала́сиос-и-Бла́нко ({{lang-es|Simón José Antonio de la Santísima Trinidad Bolívar de la Concepción y Ponte Palacios y Blanco}}), 24 утӑ 1783, [[Каракас]] — 17 раштав 1830, Санта-Марта, Колумби) — Америкари испани колонисенчен ирӗклӗхе тухас вӑрҫисен чи паллӑ та вӑйлӑ сӗм хунӑ ертӳҫӗвӗсенчен пӗри. Венесуэлан Халӑх паттӑрӗ. Генерал. Испани тытлӑхӗнчен [[Венесуэла]]на, Ҫӗнӗ Гранадана (хальхи [[Колумби]] тата Панама), Король Аудиенсийӗ Китона (хальхи Эквадор) ирӗке кӑларнӑ, 1819—1830 ҫҫ. ҫав ҫӗрсем ҫинче чӑмӑртаннӑ Аслӑ Колумбин президенчӗ. 1824 ҫ. [[Перу]]на ирӗке кӑларнӑ, Тури Перу Республики ҫӗрӗнче никӗсленӗ тата хӑйӗн ятне панӑ [[Боливи]]н (1825) юлашкин пуҫлӑхӗ пулса тӑнӑ. Венесуэлан Халӑх конгресӗ ӑна (1813) Хӑтаруҫӑ (El Libertador) ят панӑ. == Пурнӑҫӗ == == Ӗҫӗ-хӗлӗ == == Вуламалли == *Симон Боливар. Избранные произведения (речи, статьи, письма, воззвания) 1812—1830. — М.: Наука, 1983. — 9600 экз. *Авлиев В. Н., Авлиев С. Н. Симон Боливар как освободитель Америки: историографический аспект // Science Time. 2015. № 6(18). С.10-14 *Гусев В. И. Горизонты свободы: Повесть о Симоне Боливаре. — М.: Политиздат. Пламенные революционеры, 1972. — 383 с., ил. То же. — 2-е изд. — 1980. — 358 с., ил. *Боливар, Симон // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. *ACOSTA RODRÍGUEZ, LUIS JOSÉ. 1979: «Bolívar para todos». Sociedad Bolivariana de Venezuela. Caracas — Venezuela." 2 volúmenes. ISBN 968-484-000-4 *ANÓNIMO. 2003: "«Bolívar, Grandes biografías», AAVV, febrero 1ra edición, Ediciones y Distribuciones Promo-libro S.A., Madrid-España. *ARCINIEGAS, GERMAN. 1979: «Héroe Vital. La Gran Colombia, garantía de la libertad sudamericana». En: «Bolívar. Hombre del presente, nuncio del porvenir». Auge, S. A. Editores. Lima — Perú. *BENCOMO BARRIOS, HECTOR. 1983: «Bolívar Jefe Militar». Cuadernos Lagoven. Serie Bicentenario. Lagoven S.A. Caracas — Venezuela.79p. == Каҫӑсем == * [https://web.archive.org/web/20110427062201/http://www.100greats.ru/pages/Simon_Hose_Antonio_BolivariPonte.html 100 великих аристократов] * [http://www.colombia.su/Historia/bolivar.html Русская страница о Симоне Боливаре — национальном герое Колумбии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004090231/http://www.colombia.su/Historia/bolivar.html |date=2013-10-04 }} * [http://www.vokrugsveta.ru/chronograph/2101/ Вокруг света. Хронограф] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814024917/http://www.vokrugsveta.ru/chronograph/2101/ |date=2011-08-14 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=ZCLflJUwFj4 Симон Боливар на YouTube] * [https://www.nytimes.com/2010/08/04/world/americas/04venez.html?hp "Building a New History by Exhuming Bolívar"] Simon Romero, ''[[The New York Times]]'', 3 August 2010{{ref-en}} [[Категори:Истори]] [[Категори:Боливи историйĕ]] akn825iggusaz8mvwx7qbqu1oox9xib 0 83781 875882 862374 2026-07-28T00:07:27Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875882 wikitext text/x-wiki [[File:Kohuke (Poznan).jpg|thumb|Kohuke (Poznan)]] '''Тăвара''' — тăпăрчăран, чăкăтран, — çавăн пекех ытти ингридиентсем те пулма пултараççĕ,— тунă апат-çимĕç. Вăл лавккара сутакан '''сырок''' текен япалана çывăх. Пĕчĕк чăмăрккасем евĕрлĕ. Енчен те çав чăмăрккасене ирĕлтернĕ [[сар çу]] çине ярса сивĕтсен, унашкал апат-çимĕçе вара '''тăвараллă çу''' теççĕ. == Каçăсем == * [http://hypar.ru/ru/node/23143 Мĕнпе апатланни мар, мĕн тăхăнни курăнать 24 Май, 2017] * [http://www.healthyeating.org/Portals/0/Documents/Health%20Wellness/White%20Papers/whey_monograph.pdf Whey Protein: Waste Product of the Past is Nutritional Powerhouse of the Future]{{Ĕçлемен каçă|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&id=180413 ГОСТ 31661-2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727044440/http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&id=180413 |date=2020-07-27 }}. Простокваша мечниковская. Технические условия {{Апат-çимĕç}} [[Категори:Чăваш апат-çимĕçĕ]] [[Категори:Йӳçĕхнĕ сĕт ĕçмисем]] [[Категори:Йӳçĕхнĕ сĕт ĕçми-çимисем]] [[Категори:Чăваш кухни]] b6ykfqxrp8tkef8c9l65svzd2kbhak9 0 85980 875885 850002 2026-07-28T03:25:40Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875885 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Таракан евӗрлисем | image file = Temnopteryx species Zebra Cockroach Uniondale South Africa 1435.jpg | regnum = | phylum = | classis = | ordo = | familia = | genus = | species = | subspecies = | latin = Dictyoptera | wikispecies = | commons = | itis = | ncbi = | range map = }} '''Таракан евӗрлисем''' ({{lang-lat|Dictyoptera}}) — ҫӗнӗ ҫунатлисен [[Хурт-кăпшанкă|хурт-кăпшанкăсен]] тӗппипех пулса тӑрайманнисен ушкӑнӗ. == Вуламалли == * Родендорф Б. Б., Расницын А. П. . Историческое развитие класса насекомых. — М.: Наука, 1980. — 268 с. — (Труды ПИН АН СССР, т. 175). * Синёв С. Ю. . Обзор современных представлений о системе класса насекомых // Современные проблемы биологической систематики / Под ред. А. Ф. Алимова и С. Д. Степаньянц. — СПб.: Т-во научн. изданий КМК, 2013. — 269 с. — (Труды ЗИН РАН, т. 317, приложение 2). — ISBN 978-5-87317-914-5. — С. 155—173. == Каҫӑсем == * [http://tolweb.org/Dictyoptera/8253 Maddison, David R. 2002. Dictyoptera in the Tree of Life] * [http://www.earthlife.net/insects/dictyopt.html The Dictyoptera] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201120194808/https://www.earthlife.net/insects/dictyopt.html |date=2020-11-20 }} * [http://www.kendall-bioresearch.co.uk/dicty.htm kendall-bioresearch.co.uk/dicty.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220809104802/http://www.kendall-bioresearch.co.uk/dicty.htm |date=2022-08-09 }} [[Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа]] [[Категори:Таракан евӗрлисем]] dbyygebhb471fcsstnsocfaqgxhmo1r 0 101348 875878 867340 2026-07-27T17:41:01Z Ellodanis5 17302 875878 wikitext text/x-wiki {{Пĕлтерĕшсем|Помидор (пĕлтерĕшсем)}} {{Taxobox | name = Томат | image file = Pomodorini sulla pianta.jpg | classis = | ordo = | familia = | genus = | species = | subspecies = | latin = Solánum lycopérsicum | wikispecies = | commons = | itis = | ncbi = | range map = }} '''Тома́т''' е '''помидóр ''' ({{lang-la|Solánum lycopérsicum}}) — [[пĕрçуллăх ӳсентăран|пĕр çул]] е [[нумайçуллăх ÿсентаран|нумай çул]] ÿсекен [[курăк]]ла ÿсентаран, {{bt-ruslat|Йытçырли|Solanum}} ретри, {{bt-ruslat|Йытçырли йышшисем|Solanaceae}} йышри тĕс<ref>Унччен томат ({{lang-la|Lycopersicon}}) ретри томат {{lang-la2|Lycopersicon esculentum}} тĕс.</ref> [[Пахчаçимĕç]] пек çитĕнтереççĕ; çимелле пайĕ çырла шутланать, ăна та томат е помидор теççĕ. == Литература == * Томат / А. А. Куленкамп // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017. * Томат // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. * Томаты // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. * Бернардино де Саагун, Куприенко С. А. Общая история о делах Новой Испании. Книги X—XI: Познания астеков в медицине и ботанике / Ред. и пер. С. А. Куприенко.. — К.: Видавець Купрієнко С. А., 2013. — 218 с. — (Месоамерика. Источники. История. Человек). — ISBN 978-617-7085-07-1. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://www.plantpro.timacad.ru/ill_demo/tomat.html Болезни томата] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331050902/http://www.plantpro.timacad.ru/ill_demo/tomat.html |date=2022-03-31 }} на сайте [http://www.plantpro.timacad.ru/index.html Лаборатория защиты растений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130509214921/http://www.plantpro.timacad.ru/index.html |date=2013-05-09 }} Российского государственного аграрного университета — МСХА имени К. А. Тимирязева * [https://www.youtube.com/watch?v=TZ5Zwrcvvaw&feature=emb_logo Люблю я помидоры] в исполнении [[Павоне, Рита|Риты Павоне]] (YouTube) [[Категори:Томатсем|*]] [[Категори:Йыт çырли]] [[Категори:Пахча-çимĕçсем]] [[Категори:Ӳсентăрансем, алфавитпа]] ed28t8ro767pigereu31oq52372df1y 0 108106 875881 785699 2026-07-27T23:10:33Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875881 wikitext text/x-wiki {{Пĕлтерĕшсем|Сыпăк (пĕлтерĕшсем)}} '''Сыпăк''' — чĕлхе пĕлĕвĕнчи ăнлав, сăмах пайĕ (е сăмахĕ хăй пĕр сыпăкран тăрать). == Çавăн пекех == * [[Мора (лингвистика)]] == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Каçăсем == * [https://www.HowManySyllables.com Syllable Dictionary: Look up the number of syllables in a word. <small>Learn to divide into syllables. Hear it pronounced.</small>] * [http://www.cunyphonologyforum.net/syllable.php Do syllables have internal structure? What is their status in phonology? <small>CUNY Phonology Forum</small>] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190330151519/http://www.cunyphonologyforum.net/syllable.php |date=2019-03-30 }} * [https://www.syllablewords.net/ Syllable Word Counter <small>A comprehensive database of words and their syllables</small>] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230224135950/https://syllablewords.net/ |date=2023-02-24 }} * [http://yuba.ch/translate/u5sys.content.php?c=erkennesilbe&l=en Syllable drill. <small>Listen to syllables and select its representation in Latin letters</small>] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210415034437/http://yuba.ch/translate/u5sys.content.php?c=erkennesilbe&l=en |date=2021-04-15 }} * [https://www.madeintext.com/syllable-counter/ Syllable counter: <small>Count the number of syllables for any word or sentence.</small>] == Литература == * Актуальные проблемы культуры речи / АН СССР, Ин-т рус. яз.; под ред.: В. Г. Костомарова, Л. И. Скворцова. — М.: Наука, 1970. — 403, [5] с. * * ''[[Трубецкой, Николай Сергеевич|Трубецкой Н. С]]''. Основы фонологии / Пер. с нем. А. А. Холодовича; Ред. С. Д. Кацнельсона; Послесл. А. А. Реформатского [с. 326—361]. — Москва: Изд-во иностр. лит., 1960. — 372 с. {{Фонетика тата фонологи}} [[Категори:Фонетика]] [[Категори:Фонологи]] [[Категори:Сыпăк]] ef2dddsz66nyydwrwimwcjdff3dlytc 0 109932 875891 834081 2026-07-28T06:26:02Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875891 wikitext text/x-wiki {{Çыравçă | Ят = Тамара Тинникова | Çуралнă чухнехи ят = | Ӳкерчĕк = | Çуралнă вăхăт = [[1986]], [[пуш, 27]] | Çуралнă вырăн = [[Красноярск]] хули, {{ÇВ|Красноярск Ен|Красноярск крайĕнче}}, [[СССР]] | Вилнĕ вăхăт = | Вилнĕ вырăн = | Ĕçлев тĕсĕ = [[çыравçă]] | Жанр = поэзи, проза | Ĕçсен чĕлхи = [[вырăс чĕлхи|вырăс]] | Гражданлăх = {{URS}} {{RUS}} | Чыславсем = Раççей Федерацийĕн Культура министăрлăхĕн патшалăх стипендиачĕ }} '''Тамара Тинникова''' (ашшĕ ечĕпе епле чĕнмелли паллă мар, мартăн 27-мĕшĕ<ref>[https://namebook.club/profile/tinnikova-tamara-1065527273 Поиск людей Россия Москва Тинникова Тамара]</ref>, [[1986]], Красноярск), — çыравçă, сăвăсем çырать, «Больше чем… Исповедь эмоционального мазохиста» кĕнекешĕн (2018) авторĕ<ref>Черепанова, Юлия. [https://smartafisha.ru/msk/trainer/tamara-tinnikova Авторские уроки писательского мастерства "Первозданное слово] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230604133056/https://smartafisha.ru/msk/trainer/tamara-tinnikova |date=2023-06-04 }}</ref>, Раççей çыравçисен пĕрлĕхĕ сĕнÿпе тухнă хыççăн, Раççей Федерацийĕн Культура министăрлăхĕн патшалăх стипендиачĕ пулса тăнă. 2004-2006-мĕш çулсенче Красноярскри çамрăксен МоПС поэзи студине (Красноярск) ертсе пынă. Хальхи вăхăтра [[Мускав]]ра пурăнать. Ăнланулăх академийĕн маçтăрĕ тата тĕп редакторĕ. ==Кунçул тата пултарулăх== Красноярск хулинче çуралса ÿснĕ. Амăшĕ Чăваш Енти Муркаш районĕнчи Калайкассинче çуралса ÿснĕ чăваш, ашшĕ хакас<ref>Ташней, Таисия. [https://chuvash.org/news/35150.html Персона: Хакас Республикинче ҫуралнӑ чӑваш хӗрӗ сӑвӑ ҫырать]</ref>. Красноярскрах В.П. Астафьев ячĕллĕ педагогика университетне пĕтернĕ (2008). Сăвăсем тата проза Красноярскра пичетленнĕ: «Первый шаг» (2004), «Нужные люди» (2006), «Студенческий коктейль» (2009) пухăсенче, «Русло» (2005) альманахра, «День и Ночь» литература журналĕнче (2005), «Литературный Красноярск» хаçатра (2006, 2007), çавăн пекех «Юрта» альманахра (Абакан хули, 2017, 2018, 2019, 2020). Ятран тухнă кĕнеке те пур: «Больше чем… Исповедь эмоционального мазохиста» (2018) == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Каçăсем == * [https://moskvam.ru/publications/publication_2598.html В драконьей коже и вне времени...] * [http://www.erfolg.ru/hall/nov20-v1.htm наш конкурс] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230604143521/http://www.erfolg.ru/hall/nov20-v1.htm |date=2023-06-04 }} * [https://журнальныймир.рф/avtor/tinnikova-tamara Тинникова Тамара] — Журнальный мир. [[Категори:Чăваш тĕнчипе çыхăннă вырăс çыравçисем]] 97ddvlhjze7xloldan9wsg9gj3yqw6f 0 130349 875897 875730 2026-07-28T11:51:35Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875897 wikitext text/x-wiki [[File:Kuruma zukushi.jpg|thumb|Kuruma zukushi]] '''Турттарав''' (çавăн пекех ''илсе çитересси'', ''транспорт''<ref name="Большой_толковый ">Транспорт // Большой толковый словарь русского языка. Гл. ред. С. А. Кузнецов. 2014.</ref><ref name="Ефремова">[https://www.efremova.info/word/transport.html Транспорт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230112215631/https://www.efremova.info/word/transport.html |date=2023-01-12 }} // Ефремова Т. Ф. Новый словарь русского языка. Толково-словообразовательный. – М.: Русский язык, 2000</ref>) == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} [[Категори:Турттарав]] [[Категори:Транспорт]] arej1tp8w14otbibauk6q92s3urkmdl 10 130394 875893 2026-07-28T10:00:44Z Ymblanter 7764 Ҫӗнӗ страница: «Благородные олени в лесу Фрер около Ан-сюр-Лесс, Намюр, Бельгия» 875893 wikitext text/x-wiki Благородные олени в лесу Фрер около Ан-сюр-Лесс, Намюр, Бельгия icqi439u21q2fug0g6tmpg1vrx9445s 875894 875893 2026-07-28T10:02:39Z Ymblanter 7764 875894 wikitext text/x-wiki Cervus elaphus Luc Viatour 2.jpg brccwts5oart6xriumyk4ac32m1lh1d 875895 875894 2026-07-28T10:03:29Z Ymblanter 7764 875894 хутшăнакан [[Ятарлă:Contributions/Ymblanter|Ymblanter]] ([[Хутшăнаканăн канашлу страници:Ymblanter|сӳтсе яв]]) кĕртнĕ № улшăнăва тавăрнă 875895 wikitext text/x-wiki Благородные олени в лесу Фрер около Ан-сюр-Лесс, Намюр, Бельгия icqi439u21q2fug0g6tmpg1vrx9445s 10 130395 875896 2026-07-28T10:03:46Z Ymblanter 7764 Ҫӗнӗ страница: «Cervus elaphus Luc Viatour 2.jpg» 875896 wikitext text/x-wiki Cervus elaphus Luc Viatour 2.jpg brccwts5oart6xriumyk4ac32m1lh1d