Википеди cvwiki https://cv.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%C4%95%D0%BF_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter Медиа Ятарлă Сӳтсе явасси Хутшăнакан Хутшăнаканăн канашлу страници Википеди Википеди сӳтсе явмалли Ӳкерчĕк Ӳкерчĕке сӳтсе явмалли MediaWiki MediaWiki сӳтсе явмалли Шаблон Шаблона сӳтсе явмалли Пулăшу Пулăшăва сӳтсе явмалли Категори Категорине сӳтсе явмалли TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk Хусан кĕпĕрни 0 2438 875925 873650 2026-07-29T03:39:56Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875925 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе | Чăвашла ячĕ = Хусан кĕпĕрни | Тăван ячĕ = {{lang-ru|Казанская губерния}}, {{lang-tt|Казан вилаяте}} | статус = Кĕпĕрне | Герб = Coat of arms of Kazan Governorate 1856.svg | Карттă = Kazan in Russian Empire (1914).svg | Центр = Хусан | Йĕркеленĕ = 1796 çул | Лаптăк = 55 954,8 | Пурăнан халăх = 2 170 665<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=14|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г.|access-date=2011-07-14|archive-date=2014-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20140728212014/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=14|deadlink=no}}</ref> | Халăха çырнă çул = 1897 | Унчен = Хусан енлĕхĕ | Хыççăн = Тутар АССР | п2 = Чăваш автономи облаçĕ }} [[Ӳкерчĕк:Coat of Arms of Kazan gubernia (Russian empire).png|thumb|200px|Хусан кĕпĕрни гербĕ]] '''Хусан кĕпĕрнине''' [[1708]] çулта [[Пётр I]] хутайĕпе туса хунă. Малтан Хусан кĕперни [[Чулхула]]па [[Аçтăрхан]]а çити сарăлса выртнă. Унăн çĕрĕсене [[Атăл]]ăн сылтăмпа сулахай енчи çĕрĕсем кĕнĕ. Хусан, Сĕве, Пенза, Чĕмпĕр, Ĕпхӳ, Аçтăрхан тата ытти вăйпутлăхсенчен тытăнса тăнă. [[Вăйпутлăх]]сене [[1719]] çултан пуçласа провинцисем теме пуçланă. [[XVIII]] ĕмĕрте Хусан кĕпернинчен çĕнĕ тăватă кĕпĕрнене - [[Чулхула кĕпĕрни|Чулхула]], [[Пенза кĕпĕрни|Пенза]], [[Чĕмпĕр кĕпĕрни|Чĕмпĕр]], [[Аçтăрхан кĕпĕрни|Аçтăрхан]] - уйăрнă. == Администрациллĕ пайлану == [[File:Kazanskaya gubernia.png|thumb|300px|Хусан кĕпĕрнин администрациллĕ пайланăвĕ]] [[1781]] çулта Хусан кĕпĕрнинчен Хусан енлĕхне туса хунă. [[1796]] çулта вара каллех кĕпĕрне ятне панă. Ку вăхăтра кĕпĕрнене çак уессем кĕнĕ: [[Хусан уесĕ]], [[Арча уесĕ]], [[Чикмĕ уесĕ]], [[Лайăш уесĕ]], [[Маматăш уесĕ]], [[Сĕве уесĕ]], [[Сăпас уесĕ (Хусан кĕперни)|Сăпас уесĕ]], [[Теччĕ уесĕ]], [[Царевококшайск уесĕ]], [[Çĕрпӳ уесĕ]], [[Шупашкар уесĕ]], [[Чистай уесĕ]], [[Етĕрне уесĕ]]. 1795 çулта Арча, Сăпас тата Теччĕ уесĕсем çухалнă, 1802 çулта вара вĕсене каллех туса хунă. Çапла, 1802 çултанпа кĕпĕрнене пĕтеричченех 12 [[Раççей уесĕсем|уес]] пулнă: {| class="wikitable" border="1" |- ! № п/п ! [[Раççей уесĕсем|Уес]] ! [[Уес хули]] ! Лаптăк, <br />[[тӑваткал ҫухрӑм|ҫух²]] ! Пурăнан халăх<ref name="Демоскоп Weekly"/> <br /> ([[1897]]), çын |- | 1 | [[Хусан уесĕ|Хусан]] | [[Хусан]] (129 959 çын) | style="text-align:right" |5012,4 | style="text-align:right" |350 719 |- | 2 | [[Чикмĕ уесĕ|Чикмĕ]] | [[Чикмĕ]] (5284 çын) | style="text-align:right" |4610,7 | style="text-align:right" |105 633 |- | 3 | [[Лайăш уесĕ|Лайăш]] | [[Лайăш|Лайăш]] (3743 çын) | style="text-align:right" |5033,1 | style="text-align:right" |172 460 |- | 4 | [[Маматăш уесĕ|Маматăш]] | [[Маматăш]] (4195 çын) | style="text-align:right" |4887,9 | style="text-align:right" |189 795 |- | 5 | [[Сĕве уесĕ|Сĕве]] | [[Сĕве]] (2365 çын) | style="text-align:right" |2774,2 | style="text-align:right" |126 603 |- | 6 | [[Сăпас уесĕ (Хусан кĕпĕрни)|Сăпас]] | [[Пăлхар|Сăпас]] (2770 çын) | style="text-align:right" |5247,2 | style="text-align:right" |175 198 |- | 7 | [[Теччĕ уесĕ|Теччĕ]] | [[Теччĕ]] (4754 çын) | style="text-align:right" |3480,2 | style="text-align:right" |185 865 |- | 8 | [[Чархула уесĕ|Чархула]] | [[Йошкар-Ола|Чархула]] (1658 çын) | style="text-align:right" |7118,4 | style="text-align:right" |112 631 |- | 9 | [[Çĕрпӳ уесĕ|Çĕрпӳ]] | [[Çĕрпӳ]] (2336 çын) | style="text-align:right" |3044,9 | style="text-align:right" |164 284 |- | 10 | [[Шупашкар уесĕ|Шупашкар]] | [[Шупашкар]] (4738 çын) | style="text-align:right" |3696,7 | style="text-align:right" |127 273 |- | 11 | [[Чистай уесĕ|Чистай]] | [[Чистай]] (20 104 çын) | style="text-align:right" |8167,2 | style="text-align:right" |305 711 |- | 12 | [[Етĕрне уесĕ|Етĕрне]] | [[Етĕрне]] (2454 çын) | style="text-align:right" |2881,9 | style="text-align:right" |154 493 |} == Литература == * [http://chigirin.narod.ru/book7.html Адрес-календарь служащих в Казанской губернии лиц 1871 год]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg:/numbers/1997_1_2/02/02_3/&searched=1 Татарское дворянство Казанской губернии (2-я половина XVI—XVII вв.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402194307/http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg%3A%2Fnumbers%2F1997_1_2%2F02%2F02_3%2F&searched=1 |date=2019-04-02 }} * [http://www.blacksearcher.ru/forum/viewtopic.php?t=133 Списки населенных мест Казанской губернии 1866, JPG] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130521145704/http://blacksearcher.ru/forum/viewtopic.php?t=133 |date=2013-05-21 }} == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://www.ite.antat.ru/articles/kazanskaya_guberniya.html Статья из Татарской энциклопедии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120419003417/http://www.ite.antat.ru/articles/kazanskaya_guberniya.html |date=2012-04-19 }} * [http://new.runivers.ru/maps/podratlas/25 Карта Казанской губернии из «Атласа» А. А. Ильина 1876 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926235417/https://new.runivers.ru/maps/podratlas/25/ |date=2020-09-26 }} (просмотр на движке Google на сайте runivers.ru) * [http://oldbooks.ax3.net/BookLibrary/14000-Kazanskaya-guberniya.html Библиотека Царское Село, книги по истории Казанской губернии (Памятные книжки), PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209080913/http://oldbooks.ax3.net/BookLibrary/14000-Kazanskaya-guberniya.html |date=2015-02-09 }} {{Хусан кĕпĕрнин уесĕсем}} {{Чăваш Енĕн историйĕ}} {{Раççей империн администрациллĕ-территориллĕ пайланăвĕ}} {{Раççей империн Патшалăх думинчи Хусан кĕпĕрнин депутачĕсем|nocat=1}} [[Категори:Хусан кĕпĕрни| ]] [[Категори:Тутарстан историйĕ]] [[Категори:Чăваш Енĕн историйĕ]] 6jeid7ob25qc2dyzykuin1v9kzd6sx1 Улицкая Людмила Евгеньевна 0 3340 875904 835415 2026-07-28T15:22:57Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875904 wikitext text/x-wiki [[Ӳкерчĕк:Lyudmila Ulitskaya asv2023-02.jpg|thumb|Улицкая Людмила Евгеньевна (2023)]] '''Улицкая Людмила Евгеньевна''', — вырăс çыравçи. [[1943]] çулхи [[нарăс, 21|нарăсăн 21]] [[Пушкăрт Республики]]нче [[Давлеканово]] хулара çуралнă. Упăшки — [[Красулин Андрей Николаевич|Андрей Красулин]] скульптор. [[1991]] çулта «Казус Кукоцкого» романĕшĕн Букер премине тивĕçлĕ пулнă. [[1997]] çултанпа Вырăс ПЕН-Центрĕн пайташĕ. == Пурнăçĕ == Пĕрремĕш ĕçĕсене [[1980]] çулсенче журналсенче пичетленĕ. Унăн кĕнекисене 17 [[чĕлхе]] çине куçарнă. Людмила Улицкая Пушкăртстанра, эвакуацире, çуралнă. Вăрçă вĕçленсен Улицкисем Мускава таврăнаççĕ, унта Людмила шкулран вĕренсе тухать. Биолог-генетик ăстаçăлăхпа [[Мускав патшалăх университечĕ|Мускав патшалăх университетĕ]]нчен вĕренсе тухнă. Людмила Евгеньевна икĕ çул СССР ĂА пĕрлĕ генетика институтĕнче ĕçлет, унтан ăна самиздата пичетлесе илнĕшĕн çитмĕлмĕш çулсенче ĕçрен кăларса яраççĕ. Çакăнтанпа Улицкая пĕртте патшалăх хĕсметĕнгче тăман: вăл Камера еврей мусăк театрĕн литература ертӳçи пулса ĕçлет, очерксем, ача-пăча пьесисем çырать, ача-пăча тата пукане театрĕ валли радио инсценировкă хатĕрлет, пьесăсене рецензилет тата монгол чĕлхинчен сăвăсене куçарать. Хăйĕн калавĕсене журналсенче пичетлеме Улицкая сакăрвуннăмĕш çулсен вĕçĕнче тытăнать. «Сестрички Либерти» ([[1990]], режиссерĕ — [[Грамматиков Владимир Александрович|Владимир Грамматиков]]) тата «Женщина для всех» ([[1991]], режиссерĕ — [[Матешко, Анатолий Николаевич|Анатолий Матешко]]) фильмсем валли сценари çырнă, «Новый мир» журналра «Сонечка» повеçĕ ([[1992]]) пичетленнĕ хыççăн паллăлăха тухать. [[1994]] çулта çак ĕç Францире çулти чи паха куçару кĕнеки пулса тăрать, авторĕ хисеплĕ франци Медичи парнине тивĕç пулать. Францирех Людмила Улицкин пĕрремĕш кĕнеки («Бедные родственники» пуххи, [[1993]]) франци чĕлхипе пичетрен тухать. == Паллă ĕçĕсем == * «Казус Кукоцкого» (роман) (2001) * «Искренне ваш Шурик» (роман) (2003) * «Весёлые похороны» (повеç) (1997) * «Сонечка» (повеç) (1995) * «Бедные родственники» (калавсен пуххи) * «Девочки» (калавсен пуххи) * «Медея и её дети» (çемье хроники, [[1996]]) * «История про кота Игнасия, трубочиста Федю и одинокую Мышь» (юмах) (2004) * «История о старике Кулебякине, плаксивой кобыле Миле и жеребёнке Равкине» (юмах, [[2004]]) * Сборник пьес «Русское варенье и другое» (2008) * Роман «[[Даниэль Штайн, переводчик]]» (2006) * Сборник рассказов «Люди нашего царя» (2005) == Улицкая сценарипе ӳнерленĕ фильмсем == * «[[Сестрички Либерти (фильм)|Сестрички Либерти]]» * «[[Женщина для всех (фильм)|Женщина для всех]]» * «[[Казус Кукоцкого (фильм)|Казус Кукоцкого]]» * «[[Седьмое Небо(фильм)|Седьмое Небо]]» * «[[Ниоткуда с любовью, или Веселые похороны(фильм)|Ниоткуда с любовью, или Веселые похороны]]» == Чысĕсем, парнисем == * [[Букер парни (Раççей)|Букер парни]] ([[2001]]) * [[Мăн кĕнеке]] парне ([[2007]]) — «Даниэль Штайн, роман, куçаруçă» * Литература [[Гринцане Кавур парни]] ([[2008]], [[Итали]]) — «Искренне Ваш, Шурик» романшăн == Вуламалли == == Каçăсем == * [http://www.elkost.com/authors/ulitskaya Страница Людмилы Улицкой на сайте ее литературного агентства ELKOST] * [http://ryndyk.info/video/lyudmila-ulitskaya-2001.html Людмила Улицкая в программе «Без антракта»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090825030025/http://ryndyk.info/video/lyudmila-ulitskaya-2001.html |date=2009-08-25 }} * {{Альдебаран|http://lib.aldebaran.ru/author/ulickaya_lyudmila/}} * [http://eldb.net/name/nm003021/ Творчество Людмилы Улицкой на сайте The Electronic Literary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080106032531/http://eldb.net/name/nm003021/ |date=2008-01-06 }} * [http://www.booknik.ru/context/?id=13170&type=BigContext Статья «Даниэль Штайн, переводчик» и его прототип.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080926110309/http://www.booknik.ru/context/?id=13170&type=BigContext |date=2008-09-26 }} * [http://www.booknik.ru/context/?id=25317&type=BigContext Статья "Вокруг «Даниэля Штайна».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080926110717/http://www.booknik.ru/context/?id=25317&type=BigContext |date=2008-09-26 }} * [http://www.booknik.ru/context/?id=25158&type=BigContext&articleNum=1 Людмила Улицкая: Я дорожу своей свободой и чужую уважаю. Интервью.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081009223413/http://www.booknik.ru/context/?id=25158&type=BigContext&articleNum=1 |date=2008-10-09 }} * [http://www.booknik.ru/reviews/non-fiction/?id=25165 Рецензия на книги Детского проекта Людмилы Улицкой «Другой, другие, о других».] * [http://www.vz.ru/news/2008/6/15/177377.html Людмила Улицкая получила итальянскую литературную премию] * [http://www.bigbook.ru/win/ulitskaya.php Национальная литературная премия «Большая Книга»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090601001906/http://www.bigbook.ru/win/ulitskaya.php |date=2009-06-01 }} * [http://www.politsovet.info/news/29574.html Рецензия: Людмила Улицкая. Искренне ваш, Шурик] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211121012851/http://www.politsovet.info/news/29574.html |date=2021-11-21 }} * [http://lu-mon.ru/brandiman?uid=9 Азбука людей-брендов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110711214904/http://lu-mon.ru/brandiman?uid=9 |date=2011-07-11 }} {{Мăн кĕнеке}} {{stub}} [[Категори:Вырăс çыравçисем]] [[Категори:Людмила Улицкая| ]] [[Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа]] [[Категори:Нарăсăн 21-мĕшĕнче çуралнисем]] [[Категори:1943 çулта çуралнисем]] [[Категори:«Вырăс Букер» лауреачĕсем]] [[Категори:XXI ĕмĕрти Раççей çыравçисем]] [[Категори:XX ĕмĕрти Раççей çыравçисем]] 5c4jxea3xhwdckcur2gz12k8typltrj Чĕмпĕр кĕпĕрни 0 5425 875933 873419 2026-07-29T07:46:54Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875933 wikitext text/x-wiki '''Чĕмпĕр кĕпĕрни''', — хальхи [[Чĕмпĕр облаçĕ]]н, [[Чăваш Ен]]ĕн çĕрĕсем çинче вырнаçнă [[кĕпĕрне]]. Çурçĕр енче [[Хусан кĕпĕрни]], тухăç енче [[Самар кĕпĕрни]] (вĕсене [[Атăл]] уйăрнă), кăнтăр енче [[Сарăту кĕпĕрни]], анăç енче [[Чулхула кĕпĕрни|Чулхулапа]] [[Пенза кĕпĕрни]]сем юнашар вырнаçнă пулнă. ==Халăхсем== Кĕпĕрнере [[чăвашсем]], [[вырăссем]], [[тутарсем]], [[ирçĕсем]]пе [[мăкшăсем]] пурăннă. Ирçĕсемпе мăкшăсем пĕтĕм халăх йышĕнчен 1/9-мĕш пайĕ, чăвашсем 1/11-мĕш пайĕ, тутарсемпе мишерсем — 1/12 пайĕ. ==Культура== [[1898]] çулта кĕпĕрнере 944 вĕренӳ шкулĕ шутланнă. Вĕсен шутĕнче арçын ачасем валли 4 вăтам шкул, хĕрачасем валли 3 вăтам шкул, 5 хулари училищи, 3 уесри училище, 3 ăс-хакăл училищи, вĕрентекенсен семинарийĕ, чăваш вĕрентекенĕсен шкулĕ, 7 ал-ĕç училищи, 914 пуçламăш шкул пулнă. Пурĕ 39 221 арçын ача, 11 156 хĕрача вĕреннĕ. [[Ял]]сенче 853 училище пулнă. == Кĕпĕрне уесĕсем == * [[Кăрмаш уесĕ]] * [[Пăва уесĕ]] * [[Улатăр уесĕ]] * [[Чĕмпĕр уесĕ]] == Истори == [[Ӳкерчĕк:Carrick, Wood-scene in Simbirsk.jpg|thumb|right|215px|Чĕмпĕр çĕр ĕçченĕсем вăрманта ([[1878]])]] Чĕмпĕр кĕпĕрни — [[Чĕмпĕр енлĕхĕ]]н [[1796]] çулта туса хунă администрациллĕ-территориллĕ йĕркелĕвĕ. [[Совет влаçĕ]] тапхăрĕнче, [[ССРП]] экономикăна районланă чухне, [[1943]] çулхи [[кăрлач, 19]] ятне [[Ульяновск облаçĕ|Ульяновск облаçне]] куçарнă. == Паллă çынсем == * [[Керенский Александр Фёдорович]] (1881—1970) — раççей политика тата пĕрлĕх ĕçченĕ. * [[Ленин Владимир Ильич]] (1870—1924). * [[Федотов Владимир Иванович]] (1924—2011) — [[Социализм Ĕçĕн Паттăрĕ]], [http://towiki.ru/view/Владимир_Иванович_Федотов атом промăçлăхенче ĕçленĕскер]. [[Сызрань уесĕ]]ĕнче çуралса ӳснĕ, [[Сызрань|Сызраньре]] пĕлӳ илнĕ. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Литература == * {{ВТ-ЭСБЕ|Симбирская губерния|[[Селиванов, Александр Фёдорович|Селиванов А. Ф.]]}} {{v|2|12|2010}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Симбирская земская газета|}} {{v|2|12|2010}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Симбирские губернские ведомости|}} {{v|2|12|2010}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Симбирские епархиальные ведомости|}} {{v|2|12|2010}} == Каçăсем == * [[s:Категория:ЭСБЕ:Симбирская губерния|ЭСБЕ:Симбирская губерния]] * [http://kvv.mv.ru/simbirsk/p6.html История администрративно-территориального деления Симбирского края] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304082145/http://kvv.mv.ru/simbirsk/p6.html |date=2016-03-04 }} на сайте [http://kvv.mv.ru/ В. В. Кропотина] * [http://chigirin.narod.ru/book.html#simb Памятная книжка Симбирской губернии на 1869 год. Симбирск, 1869] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180913195553/http://chigirin.narod.ru/book.html#simb |date=2018-09-13 }} * [http://blacksearcher.ru/forum/viewtopic.php?t=259 Списки населенных мест Симбирской губернии 1863,1884, JPG,DJVU] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130423042938/http://blacksearcher.ru/forum/viewtopic.php?t=259 |date=2013-04-23 }} * [http://new.runivers.ru/maps/podratlas/52 Карта Симбирской губернии из «Атласа» А. А. Ильина 1876 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127120045/https://new.runivers.ru/maps/podratlas/52/ |date=2022-01-27 }} (просмотр на движке Google на сайте runivers.ru) * [http://oldbooks.ax3.net/BookLibrary/40000-Simbirskaya-gub.html Библиотека Царское Село, книги по истории Симбирской губернии (Памятные книжки), PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209095459/http://oldbooks.ax3.net/BookLibrary/40000-Simbirskaya-gub.html |date=2015-02-09 }} * [http://boxpis.ru/gk-g/www_1si_men.htm?l=47.274169&b=54.361357&m=7 Одноверстная карта Симбирской губернии]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Просмотр архивных и современных данных. {{Чĕмпĕр кĕпĕрнин уесĕсем}} {{Чăваш Енĕн историйĕ}} {{Раççей империн администрациллĕ-территориллĕ пайланăвĕ}} [[Категори:Раççей кĕпĕрнисем]] rwrg5aj4ae4qyc78u4wuw6jxqx0ouk9 Хлор 0 13303 875921 809375 2026-07-29T01:49:46Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875921 wikitext text/x-wiki {{Элементсен периодикăллă системи2}} {{Хими элеменчĕ|Хлор / Chlorum (Cl)<!-- Symbol-->|17<!-- Atomic Number-->|Сарă-симĕс тĕслĕ вичкĕн шăршăллă газ. Наркăмăшлă.<!-- Appearance-->|35,4527<!-- Atomic Weight (u.m)-->|100<!-- Atomic Radius (pm)-->|1254.9(13.01)<!-- First Ionizing Energy (kJ/mol)-->|[Ne] 3s<sup><nowiki>2</nowiki></sup> 3p<sup>5</sup><!-- Electronic Configuration-->|99<!-- Covalent Radius (pm)-->|(+7e)27 (-1e)181 <!-- Ionic Radius (pm)-->|3.16<!-- Pauling Negativity Number-->|0<!--Electrode potential30-->|7, 6, 5, 4, 3, 1, −1<!-- Oxidation states-->|(при −33.6&nbsp;°C)1,56 <!-- Density (g/cm³) -->|21.838<ref name="ХЭ">{{кĕнеке |автор = Редкол.:Зефиров Н. С. (гл. ред.) |пай = |пуçелĕк = Химическая энциклопедия: в 5 т |тăван ят = |каçă = |яваплă = |кăларăм = |вырăн = Мускав |издательство = Большая Российская энциклопедия |çул = 1999 |том = 5 |страница = 280 |страницăсем = |сери = |isbn = |тираж = }} </ref>|0.009<!-- Termal Conductivity (@25°C W/m K)-->|172.2<!-- Melting Point (K)-->|6.41 <!-- Fusion Heat (kJ/mol)-->|238.6<!-- Boiling Point (K)-->|20.41 <!-- Evaporation Heat (kJ/mol)-->|18.7<!-- Atomic Volume (cm³/mol)-->|орторомбла<!-- Lattice structure-->||22=a=6,29 b=4,50 c=8,21<!-- Lattice constant (Å)-->||23=—<!-- Lattice c/a ratio-->|n/a<!-- Debye temperature (K)-->}} {| style="text-align: left; background-color: #FFCC00; width: 100px; height: 100px;" border="0" cellpadding="4" cellspacing="0" | style="width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>CI</big></big> | style="width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>17</big></big> |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="right" | colspan="2" | '''35,4527''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" | colspan="2" | '''3s²3p<sup>5</sup>''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="center" | colspan="2" | <big>'''Хлор'''</big> |} '''Хлор''' (''Cl'') (({{lang-el|χλωρός}}) — «симĕс») — хими элеменчĕсен периодика системин 17-мĕш элеменчĕ. [[Галогенсем|Галогенсен]] (малтанах «галоген» ятне нимĕç химикĕ Швейгер хлора валли хатĕрлесе хунă («галоген» сăмах тăвар тăвакан тени пулать) пулнă, вăл VII ушкăнĕн ячĕ шутланать, çак ушкăнах хлор та кĕрет). == Истори == Хлора пĕрремĕш [[1772]] çулта [[Карл Вильгельм Шееле|Шееле]] [[пиролюзит]]а [[Соляная кислота]]па хутăштарса тупăçлать: 4HCl + MnO<sub>2</sub> = Cl<sub>2</sub> + MnCl<sub>2</sub> + 2H<sub>2</sub>O Шееле хлорăн [[Патша водки]] пек шăршине туять, вăл [[ылтăн]]па тата [[киноварь]]пе çыхăнма пултарнине тĕпчет, çаплах унăн шуратакан хевтине асăрхать . Çапах Шееле, çав вăхăтри [[хими]] ăслăлăхĕнчи [[флогистон]] теорине пăхăнса, хлор хăйпе дефлогистиленĕ [[соляная кислота]] (тепĕр сăмахпа [[соляная кислота|соляная кислотин]] йӳçлĕкĕ) тесе шутланă. [[Клод Луи Бертолле|Бертоллепе]] [[Антуан Лоран Лавуазье|Лавуазье]] хлор ''мури'' [[элемент]] оксичĕ тесе каланă, анчах та вĕсен ĕçĕсем ăнăçлă тухман, [[Гемфри Дэви|Дэви]] вара [[электролиз]] меслечĕпе [[натри хлоричĕ|апат-çимĕç тăварне]] [[натри]]пе хлор уйăрса кăларать. == Тупăшлас меслетсем == == Хлор пасарĕ == <center>'''2005—2006 ç. Раççей хуçалăх пасарĕн шĕвек хлор кăтартăвĕсем'''</center> {| align="center" class="standard" |+ ! |Завод ячĕ ! |2005 ç. тоннă ! |2006 ç. тоннă ! |2005 ç. пайĕ % ! |2006 ç. пайĕ % |----- ! [http://kaustik.ru ОАО «Каустик»], [[Волгоград]] | 60016 | 48623 | 29,7 | 25,4 |----- ! НАК «АЗОТ», Новомосковск | 28934 | 25441 | 14,3 | 13,3 |----- ! ОАО «Химпром», Кемерово | 23556 | 24744 | 11,7 | 12,9 |----- ! ОАО «Капролактам», Дзержинск | 8417 | 14445 | 4,2 | 7,5 |----- ! ООО «Сода-Хлорат», Березники | 6605 | 11479 | 3,3 | 6,0 |----- ! [http://www.himprom.com/ ОАО «Химпром»], Шупашкар | 12367 | 11411 | 6,1 | 6,0 |----- ! ООО «Усольехимпром», Усолье-Çĕпĕр | 2301 | 955 | 1,1 | 0,5 |----- ! ЗАО «Каустик», Стерлĕ | 1098 | 1105 | 0,5 | 0,6 |----- ! [http://www.vocco.ru/ ВОАО «Химпром»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080223103743/http://www.vocco.ru/ |date=2008-02-23 }}, Волгоград | 3388 | 2980 | 1,7 | 1,6 |----- ! ОАО «КЧХК», Кирово-Чепец | 156 | 117 | 0,1 | 0,1 |----- ! Пурĕпе: ! 202185 ! 191636 | 100 | 100 |+ |} <center>'''Раççей завочĕсем 2005—2006 ç. хлора ют çĕрсене сутни'''</center> {| align="center" class="standard" |+ ! |Завод ячĕ ! |2005 ç. тоннă ! |2006 ç. тоннă ! |2005 ç. пайĕ % ! |2006 ç. пайĕ % |----- ! [http://kaustik.ru ОАО «Каустик»], [[Волгоград]] | 5434.8 | 89.25 | 47.4 | 92.2 |----- ! НАК «АЗОТ», Новомосковск | 6000 | 750 | 52.3 | 7.8 |----- ! ООО «Усольехимпром», Усолье-Çĕпĕр | 33.1 | 0.0 | 0.3 | 0,0 |+ |} <center>'''2006 ç. Раççейре хлорпа усă курни кăтартăвĕсем'''</center> == Çавăн пекех пăхăр == * [[Ылтăн хлоричĕ]] * [[Хлор шывĕ]] * [[Хлор акшарĕ]] ==Изотопӗсем== {{main|Хлор изотопĕсем}} == Усă курни == Хлорпа промăçлăхăн тĕрлĕ уйрăмĕсенче, тĕпчевсенче тата кулленхи пурнăçра усă кураççĕ: [[Ӳкерчĕк:Okno.jpg|right|130px]][[Ӳкерчĕк:Белизна 3.jpg|right|130px]] == Усă курнă чух ĕçсенче асăрханса тытмалли виçе йĕркисем == == Вуламалли == * Основы общей химии, т. 3, Б. В. Некрасов. — М.: Химия, [[1970]]; * Якименко Л. М., Производство хлора, каустической соды и неорганических хлорпродуктов, М., [[1974]]; == Асăрхатарусем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Cl/key.html Хлор Webelements çинче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240522132711/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Cl/key.html |date=2024-05-22 }} {{ref-ru}} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb017.htm Хлор в Популярной библиотеке химических элементов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161209094646/http://n-t.ru/ri/ps/pb017.htm |date=2016-12-09 }} {{ref-ru}} * [http://www.eurochlor.org Euro Chlor] {{ref-ru}} * [http://fas.gov.ru/news/n_1097.shtml?print Справка о состоянии «хлорной» отрасли химической промышленности России, Федераллă Монополине хирĕçле Хĕсмечĕ, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071203125806/http://fas.gov.ru/news/n_1097.shtml?print |date=2007-12-03 }} {{ref-ru}} {{Галогенсем}} {{Шалкăм наркăмăш япалалăхсем}} [[Категори:Хими элеменчĕсем]] [[Категори:Галогенсем]] [[Категори:Металмаррисем]] [[Категори:Наркăмăшлă япалалăхсем]] tbu0mv3ga6hyqyg4ijavrtdn0j7wn5l Цинк 0 13305 875928 713785 2026-07-29T04:50:48Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875928 wikitext text/x-wiki {{Элементсен периодикăллă системи2}} {{Хими элеменчĕ|Цинк / Zincum (Zn)<!-- Symbol-->|30<!-- Atomic Number-->|[[Ӳкерчĕк:Zinc_fragment_sublimed_and_1cm3_cube.jpg|150px|Цинк татăкĕсем]]<br />шурă-кăвак тĕслĕ метал<!-- Appearance-->|65,39<!-- Atomic Weight (u.m)-->|138<!-- Atomic Radius (pm)-->|905,8(9,39)<!-- First Ionizing Energy (kJ/mol)-->|[Ar] 3d<sup>10</sup> 4s<sup>2</sup><!-- Electronic Configuration-->|125<!-- Covalent Radius (pm)-->|(+2e) 74 <!-- Ionic Radius (pm)-->|1,65<!-- Pauling Negativity Number-->|-0,763<!--Electrode potential30-->|2<!-- Oxidation states-->|7,133<!-- Density (g/cm³) -->|25,4<ref name="ХЭ">{{кĕнеке |автор = Редкол.:Зефиров Н. С. (гл. ред.) |часть = |пуçелĕк = Химическая энциклопедия: в 5 т |оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Москва |издательство = Большая Российская энциклопедия |год = 1999 |том = 5 |страницы = 378 |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }} </ref>|116<!-- Termal Conductivity (@25°C W/m K)-->|692,73<!-- Melting Point (K)-->|7,28<!-- Fusion Heat (kJ/mol)-->|1180<!-- Boiling Point (K)-->|114,8<!-- Evaporation Heat (kJ/mol)-->|9,2<!-- Atomic Volume (cm³/mol)-->|гексагоналлă<!-- Lattice structure-->||22=a=2,665 c=4,947<!-- Lattice constant (Å)-->|1,856<!-- Lattice c/a ratio-->|234<!-- Debye temperature (K)-->}} {| style="text-align: left; background-color: pink; width: 100px; height: 100px;" border="0" cellpadding="4" cellspacing="0" | style="width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>Zn</big></big> | style="width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>30</big></big> |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="right" | colspan="2" | '''65,39''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" | colspan="2" | '''[Ar]3d<sup>10</sup>4s<sup>2</sup>''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="center" | colspan="2" | <big>'''Цинк'''</big> |} == Физика уйрăмлăхĕсем == Тап-таса тĕсĕнче — тăсăлăвлă кĕмĕл-шурă [[металл]]. Пӳлĕмри температурă чух мăртăк, хуçнă чух [[кристалл]]итсем сĕрĕннипе çăтăртатать. 100—150&nbsp;°C цинк тăсăлăвлă. Хутăшăвĕсем цинка хытă патраклантараççĕ. ==Изотопĕсем== {{main|Цинк изотопĕсем}} == Хими пахалăхĕсем == Кăтартуллă амфотерлă металл. Çирĕплетнĕ тĕслĕхлĕ электрод потенциалĕ −0,76 В, стандартлă потенциалсен ĕретĕнче тимĕртен маларах вырнаçнă. Сывлăшра цинк хăйĕн оксичĕн (ZnO) çинçе витĕмĕпе пĕркенет. Питĕ вĕрентерсен çунса каять, шурă амфотерлă оксид ZnO çеç юлать: 2Zn + O<sub>2</sub> = 2ZnO. Цинк оксичĕ кислота шĕвекĕсемпе хутшăнать: ZnO + [[азотлă кислота|2HNO<sub>3</sub>]] = Zn(NO<sub>3</sub>)<sub><sub>2</sub></sub> + H<sub>2</sub>O Çаплах сĕлтĕсемпе те: ZnO + [[натрийĕн гидроксичĕ|2NaOH]] = Na<sub>2</sub>ZnO<sub>2</sub> + Н<sub>2</sub>О, Яланхиллĕ таса цинк хастар кислотасен шĕвекĕсемпе хутшăнать: Zn + [[тăварлă кислота|2HCl]] = ZnCl<sub>2</sub> + H<sub>2</sub>↑, Zn + [[серăллă кислота|H<sub>2</sub>SO<sub>4</sub>]] = ZnSO<sub>4</sub> + H<sub>2</sub>↑ Тата сĕлтĕ шĕвекĕсемпе: Zn + 2NaOH + 2H<sub>2</sub>O = Na<sub>2</sub>[Zn(OH)<sub>4</sub>] + H<sub>2</sub>↑, Гидроксоцинкатсене тăвать. Кислотасемпе сĕлтĕсен шĕвекĕсемпе çав тери таса цинк хутшăнмасть. [[пăхăрăн сульфачĕ|пăхăрăн сульфачĕн CuSO<sub>4</sub>]] шĕвекĕн темиçе тумламне ярсан тин хутшăнăва кĕрсе каять. Вĕрилентерсен цинк [[галоген]]семпе галогенидсем ZnHal<sub>2</sub> туса хутшăнать. Фосфорпа цинк [[фосфид]]сене куçать Zn<sub>3</sub>P<sub>2</sub> и ZnP<sub>2</sub>. [[Сера|Серăпа]] тата унăн аналогĕсемпе — [[селен]]па тата [[теллур]]па — тĕрлĕ халькогенидсем, ZnS, ZnSe, ZnSe<sub>2</sub> и ZnTe тăвать. [[Водород]]па, [[азот]]па, [[углерод]]па, [[кремни]]пе тата [[бор]]па цинк тӳррĕнех хăй хутшăнмасть. Нитрида Zn<sub>3</sub>N<sub>2</sub> цинка [[аммиак]]па хутăштарса 550—600&nbsp;°C вĕри чухне çитереççĕ. Шыв шĕвекĕсенче цинк [[ион]]ĕсем Zn<sup>2+</sup> аквакомплекссем туса хураççĕ [Zn(H<sub>2</sub>O)<sub>4</sub>]<sup>2+</sup> тата [Zn(H<sub>2</sub>O)<sub>6</sub>]<sup>2+</sup>. == Асăрхатарусем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Zn/key.html Цинк Webelements çинче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240228095412/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Zn/key.html |date=2024-02-28 }} * [http://n-t.org/ri/ps/pb030.htm Цинк в Популярной библиотеке химических элементов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060808043226/http://n-t.org/ri/ps/pb030.htm |date=2006-08-08 }} * [http://www.admmetal.com.ua/info_spravka_zinc.php Цинк тата цинк аночĕсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070602150223/http://www.admmetal.com.ua/info_spravka_zinc.php |date=2007-06-02 }} * [http://www.nutrifarm.ru/microelements_6.htm Цинк микроэлеменчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080217021409/http://www.nutrifarm.ru/microelements_6.htm |date=2008-02-17 }} [[Категори:Хими элеменчĕсем]] [[Категори:Металcсем]] oog36bt06bgskpf7qn09uxmmm6cdzaq Хром 0 13309 875922 809753 2026-07-29T02:25:08Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875922 wikitext text/x-wiki {{Элементсен периодикăллă системи2}} [[File:Chromium crystals and 1cm3 cube.jpg|thumb|200px|right|Хром]] {{Хими элеменчĕ|Хром / Chromium (Cr)<!-- Symbol-->|24<!-- Atomic Number-->|[[Файл:Chrom 1.jpg|200px]] <br />кăвакрах шурă тĕслĕ хытă метал<!-- Appearance-->|51,9961<!-- Atomic Weight (u.m)-->|130<!-- Atomic Radius (pm)-->|652,4 (6,76)<!-- First Ionizing Energy (kJ/mol)-->|[Ar] 3d<sup>5</sup> 4s<sup>1</sup><!-- Electronic Configuration-->|118<!-- Covalent Radius (pm)-->|(+6e)52 (+3e)63 <!-- Ionic Radius (pm)-->|1,66<!-- Pauling Negativity Number-->|-0.74<!--Electrode potential30-->|6, 3, 2, 0<!-- Oxidation states-->|7,18<!-- Density (g/cm³) -->|23,3<ref name="ХЭ">{{кĕнеке |автор = Редкол.:Зефиров Н. С. (гл. ред.) |пай = |пуçелĕк = Химическая энциклопедия: в 5 т |тăван ят = |каçă = |яваплă = |кăларăм = |вырăн = Мускав |издательство = Большая Российская энциклопедия |çул = 1999 |том = 5 |страницăсем = 308 |страниц = |сери = |isbn = |тираж = }} </ref>|93,9<!-- Termal Conductivity (@25°C W/m K)-->|2130<!-- Melting Point (K)-->|21<!-- Fusion Heat (kJ/mol)-->|2945<!-- Boiling Point (K)-->|342<!-- Evaporation Heat (kJ/mol)-->|7,23<!-- Atomic Volume (cm³/mol)-->|кубла калăпăшĕпе центрăрланă<!-- Lattice structure-->|2,885<!-- Lattice constant (Å)-->||23=—<!-- Lattice c/a ratio-->|460<!-- Debye temperature (K)-->}} <!-- Ячĕ|Атом номерĕ| Тулаш ĕлки|Атом йывăрăшĕ|Атом радиусĕ|Ионизаци хăвачĕ|Электронлă конфигураци|Ковалент радиусĕ|Ион радиусĕ|Электроçуклăх|Электрод потенциалĕ|Йӳçĕклев степенĕсем|Тачăлăх|Удель ăшăлăх калăпăшĕ|Ăшă куçарулă|Шăрану температури|Шăрану ăшăлăхĕ|Вĕрев температури|Пăслав ăшăлăхĕ|Моль калăпăшĕ|Чĕнтĕр тытăмĕ|Чĕнтĕр тапхăрĕ|c/a танлашăнни|Дебай температури--> {| style="text-align: left; background-color: pink; width: 100px; height: 100px;" border="0" cellpadding="4" cellspacing="0" | style="width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>Cr</big></big> | style="width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>24</big></big> |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="right" | colspan="2" | '''51,9961''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" | colspan="2" | '''[Ar]3d<sup>5</sup>4s<sup><nowiki>1</nowiki></sup>''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="center" | colspan="2" | <big>'''Хром'''</big> |} '''Хром''' — [[Элементсен периодикăллă системи|хими элеменчĕсен таблицин]] 24-мĕш элеменчĕ, атăм йывăрăшĕ 51,996, синкер-хурçă тĕслĕ [[металл]]. == Кун-çулĕ == [[1766]] çулта [[Екатеринбург]] çывăхĕнче минерал тупнă, ăна «çĕпер хĕрлĕ тăхланĕ» ят панă, PbCrO<sub>4</sub>. Хальхи ячĕ&nbsp;— [[крокоит]]. [[1797]] çулта франци химикĕ [[Воклен Луи Никола|Л.&nbsp;Н.&nbsp;Воклен]] унтан çĕнĕ йывăр шăранакан [[металл]]а (Воклен ун чухне [[хром карбичĕ|хром карбидне]] кăларнă пулмалла) уйăрса кăларнă пулнă. == Этимологи == [[Элемент (хими)|Элеменчĕ]] ятне {{lang-el|χρῶμα}}&nbsp;— [[тĕс]], сăрă палăртусенчен илнĕ пулас&nbsp;— хăйĕн сыпăнăвĕсем тĕрлĕ сăрлă пулнирен. == Физикăпа хими пахалăхĕсем == Ирĕклĕхре — çутă кăвак [[металл]] кубăллă калăпăш-тĕпĕленнĕ чĕнтĕрлĕ, а = 0,28845&nbsp;нм. 39&nbsp;°C температуринче парамагнитлă тăрăмрен антиферромагнитлă ([[Неель пăнчи]]) тăрăма куçать. Сывлăшра тăнăç. 300&nbsp;°C чух [[амфотерлăх|амфотерлă пахалăхсемлĕ]] симĕс тĕслĕ хром (III) оксидне Cr<sub>2</sub>O<sub>3</sub> хăварса çунать. Cr<sub>2</sub>O<sub>3</sub> селтĕсемпе шăрантарса [[хромит]]сем тăваççĕ: :Cr<sub>2</sub>O<sub>3</sub> + 2NaOH → 2NaCrO<sub>2</sub> + H<sub>2</sub>O. Хĕртмен хром(III) оксичĕ çăмăллăн сĕлтĕллĕ тата [[кислота]]ллă шĕвексенче арканать: :Cr<sub>2</sub>O<sub>3</sub> + 6НСl → 2CrСl<sub>3</sub> + 3Н<sub>2</sub>О. ==Изотопĕсем== {{main|Хром изотопĕсем}} == Тупăçĕ == РФ хромăн тĕп çĕруправĕсем [[Урал]]та (Донские тата Сарановское). == Туса кăларни == Хром çутçанталăкра ытларах хромлă тимĕрлĕх пек тĕл пулать Fe(CrO<sub>2</sub>)<sub>2</sub> (тимĕр хромичĕ). Ăна [[феррохром]]ран электрокăмакасенче [[кокс]]па çĕнетсе тăваççĕ: :FeO•Cr<sub>2</sub>O<sub>3</sub> + 4C → Fe + 2Cr + 4CO↑ [[Феррохром]]а легированных хурçă тунă чух усă кураççĕ. Тап-таса хром тăвас тесе, çакăн пек хутăштарса япаласене çыхăнтараççĕ: 1) тимĕр хромитне натри карбоначĕпе хутăштарса сывлăшра шăрантараççĕ (кальциленнĕ сода): <DIV STYLE="margin-left:3em;">4[[тимĕр хромичĕ|Fe(CrO<sub>2</sub>)<sub>2</sub>]] + 8[[натри карбоначĕ|Na<sub>2</sub>CO<sub>3</sub>]] + 7O<sub>2</sub> → 8[[натри хромачĕ|Na<sub>2</sub>CrO<sub>4</sub>]] + 2[[йӳçлĕклĕ тимĕр(III)|Fe<sub>2</sub>O<sub>3</sub>]] + 8[[йӳçĕклĕ кăмрăк газĕ|CO<sub>2</sub>]]↑</DIV> 2) натри хроматне (шывра) ирĕлтереççĕ те ăна йӳçĕелĕ тимĕртен уйăраççĕ; 3) йӳçĕклесе тата хытаркаласа (кристаллизацилесе)хромата дихромата куçараççĕ; 4) таса хром оксидне дихромата кăмракпа çĕнелетсе тăваççĕ: :[[натри дихромачĕ|Na<sub>2</sub>Cr<sub>2</sub>O<sub>7</sub>]] + 2C → [[хром оксичĕ(III)|Cr<sub>2</sub>O<sub>3</sub>]] + [[натри карбоначĕ|Na<sub>2</sub>CO<sub>3</sub>]] + [[углерод монооксичĕ|CO]]↑ * ултă валентлă хрома виç валентлине çитиччен шĕвеке куçарса çĕнетесси; * водородăн ионĕсем хĕлхемленсе газ евĕр водорода тухни; * ултă валентлă хромлă ионсем хĕлхемленсе металлă хрома тухни; :Cr<sub>2</sub>O<sub>7</sub><sup>2−</sup> + 14Н<sup>+</sup> + 12е<sup>−</sup> = 2Сr + 7[[шыв|H<sub>2</sub>O]] 5) [[алюминотерми]] меслечĕпе металлă хром туса кăлараççĕ: :Cr<sub>2</sub>O<sub>3</sub> + 2Al → [[йӳçĕклĕ алюмини|Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub>]] + 2Cr + 130 ''[[калори|ккал]]'' 6) [[электролиз]] меслечĕпе электролитикăллă хрома [[хром ангидричĕ]]нчен [[кӳкĕрт йӳçĕкĕ]]ллĕ шывра туса кăлараççĕ. Çакăн чух катодсем çинче 3 ĕç пулăмĕсем иртеççĕ: == Усă курни == == Çавăн пекех пăхăр == * [[Хромтау]] == Асăрхатурусем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Cr/key.html Хром Webelements çинче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240524113210/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Cr/key.html |date=2024-05-24 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb024.htm Хром хими элеменчĕсен вулавăшĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120144610/http://n-t.ru/ri/ps/pb024.htm |date=2016-11-20 }} * [http://www.uralgold.ru/otherPI_Cr.html Хром çĕруправĕсенче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122064103/http://www.uralgold.ru/otherPI_Cr.html |date=2011-11-22 }} [[Категори:Хими элеменчĕсем]] [[Категори:Металсем]] r0a682swy9pb6kmivnvs6gun38fuw7e Химилле элементсен периодла тытăмĕ 0 13313 875919 843897 2026-07-29T01:14:14Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875919 wikitext text/x-wiki :{{redirect|Периодла тытăм}} '''Химилле элементсен периодла тытăмĕ'' ('''Менделе́ев тапăлĕ''') — [[Химилле элемент|химилле элементсен]] [[классификаци]]йĕ, çав элементсен тĕрлĕ [[палăрăм]]ĕсем вĕсен атомĕсен [[нуклонсар]]ĕсен (тĕшĕсен) [[электро каплам]]ĕнчен килнине кăтартаканскер. ............................................................................................................................................................. '''Элементсен тапхăр системи''' (''Менделеев тапăлĕ'') — тĕрлĕ атомлă элементсен (водородăн) системи. Атом йĕтринчи [[протон]]сен шучĕпе элементсен пахалăхĕ пĕр-пĕринчен пăхăнса тăнине кăтартакан хими элеменчĕсен йĕркеленĕвĕ (классификацийĕ). [[Ӳкерчĕк:Medeleeff by repin.jpg|thumb|Менделеев]] Чи малтанах йĕркене вырăс химикĕ [[Менделеев Дмитрий Иванович|Д. И. Менделеев]] [[1869]]—[[1871]] çулсенче тĕпчесе куçнă. Çак система вăл хăйех 1869 çулта тĕпчесе танлаштарнă хими элеменчĕсен пахалăхĕсем атом йывăрăшĕсенчен пăхăнса тăнине тĕпченĕ [[тапхăр саккунĕ]]н тĕпĕнчен туртса кăларнă; вăлах çав саккунăн графиллĕ кăтартăвĕ шутланать. Çак саккуна графиллĕ палăртмалли темиçе çĕр вариаци (аналитика кукăрĕсем, тапăлсем, геометриллĕ кĕлеткесем т.ыт.). Системăн паянкунхи варианчĕ — элементсен иккĕ виçеллĕ тапăлĕ, унта кашни юпи (юписен шучĕ - 8) тĕп физикăпа хими пахалăхĕсене палăртса кăтартаççĕ, йĕркесем - тапхăрĕсене. == Уçнин кунçулĕ == Чи малтанах Менделеев хăйĕн ĕçне ''«Опыт системы элементов, основанной на их атомном весе и химическом сходстве»'' статьяра çырнă. Хайлава шанса, çак системă пирки шухăш ун патне тĕлĕкре килнĕ, анчах та çакă паллă: пĕррехинче тапхăр системине мĕнле уçнă пирки Менделеев хуравланă: ''«Эпĕ ун çинчен, палах, çирĕм çул шутланă та, эсир шутланипе вара, эпĕ ларнă та тӳрех… хатĕрлĕ пулать»''. == Тапхăр системин йĕрки == {| border="0" width="750" cellpadding="0" cellspacing="0" bordercolor="#FFFFFF" align="center" |+ '''Элементсен тапхăр системи''' |----- |----- | align="center" bgcolor="#FFFFFF" width="8%" | | width="5%" align="center" bgcolor="#FFFFFF" | '''<span style="color:#000000;">IA</span>''' | width="5%" align="center" bgcolor="#FFFFFF" | '''<span style="color:#000000;">IIA</span>''' | width="5%" align="center" bgcolor="#FFFFFF" | '''<span style="color:#000000;">IIIB</span>''' | width="5%" align="center" bgcolor="#FFFFFF" | '''<span style="color:#000000;">IVB</span>''' | width="5%" align="center" bgcolor="#FFFFFF" | '''<span style="color:#000000;">VB</span>''' | width="5%" align="center" bgcolor="#FFFFFF" | '''<span style="color:#000000;">VIB</span>''' | width="5%" align="center" bgcolor="#FFFFFF" | '''<span style="color:#000000;">VIIB</span>''' | width="5%" align="center" bgcolor="#FFFFFF" | '''<span style="color:#000000;">----</span>''' | width="5%" align="center" bgcolor="#FFFFFF" | '''<span style="color:#000000;">VIIIB</span>''' | width="5%" align="center" bgcolor="#FFFFFF" | '''<span style="color:#000000;">----</span>''' | width="5%" align="center" bgcolor="#FFFFFF" | '''<span style="color:#000000;">IB</span>''' | width="5%" align="center" bgcolor="#FFFFFF" | '''<span style="color:#000000;">IIB</span>''' | width="5%" align="center" bgcolor="#FFFFFF" | '''<span style="color:#000000;">IIIA</span>''' | width="5%" align="center" bgcolor="#FFFFFF" | '''<span style="color:#000000;">IVA</span>''' | width="5%" align="center" bgcolor="#FFFFFF" | '''<span style="color:#000000;">VA</span>''' | width="5%" align="center" bgcolor="#FFFFFF" | '''<span style="color:#000000;">VIA</span>''' | width="5%" align="center" bgcolor="#FFFFFF" | '''<span style="color:#000000;">VIIA</span>''' | width="5%" align="center" bgcolor="#FFFFFF" | '''<span style="color:#000000;">VIIIA</span>''' |----- | align="center" bgcolor="#FFFFFF" width="8%" | '''[[Период (хими)|Тапхăрĕ]]''' | width="5%" align="center" | || width="5%" align="center" | | width="5%" align="center" | | width="5%" align="center" | || width="5%" align="center" | | width="5%" align="center" | | width="5%" align="center" | || width="5%" align="center" | | width="5%" align="center" | | width="5%" align="center" | || width="5%" align="center" | | width="5%" align="center" | | width="5%" align="center" | || width="5%" align="center" | | width="5%" align="center" | | width="5%" align="center" | || width="5%" align="center" | | width="5%" align="center" | |----- | align="center" bgcolor="#FFFFFF" width="8%" | '''<span style="color:#FF0000;">1</span>''' | width="5%" align="center" bgcolor="#a0ffa0" | 1<br /> [[водород|H]] | width="5%" align="center" | || width="5%" align="center" | | width="5%" align="center" | | width="5%" align="center" | || width="5%" align="center" | | width="5%" align="center" | | width="5%" align="center" | || width="5%" align="center" | | width="5%" align="center" | | width="5%" align="center" | || width="5%" align="center" | | width="5%" align="center" | | width="5%" align="center" | || width="5%" align="center" | | width="5%" align="center" | || width="5%" align="center" | | width="5%" align="center" bgcolor="#c0ffff" | 2<br /> [[гели|He]] |----- | align="center" bgcolor="#FFFFFF" width="8%" | '''<span style="color:#FF0000;">2</span>''' | width="5%" align="center" bgcolor="#FF6666" | 3<br /> [[лити|Li]] | width="5%" align="center" bgcolor="#FFDEAD" | 4<br /> [[берилли|Be]] | width="5%" align="center" | || width="5%" align="center" | | width="5%" align="center" | | width="5%" align="center" | || width="5%" align="center" | | width="5%" align="center" | | width="5%" align="center" | || width="5%" align="center" | | width="5%" align="center" | || width="5%" align="center" | | width="5%" align="center" bgcolor="#cccc99" | 5<br /> [[бор (элемент)|B]] | width="5%" align="center" bgcolor="#a0ffa0" | 6<br /> [[Кăмрăкамăш|C]] | width="5%" align="center" bgcolor="#a0ffa0" | 7<br /> [[азот|N]] | width="5%" align="center" bgcolor="#a0ffa0" | 8<br /> [[йӳçлĕк|O]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ffff99" | 9<br /> [[фтор|F]] | width="5%" align="center" bgcolor="#c0ffff" | 10<br /> [[неон|Ne]] |----- | align="center" bgcolor="#FFFFFF" width="8%" | '''<span style="color:#FF0000;">3</span>''' | width="5%" align="center" bgcolor="#ff6666" | 11<br /> [[натри|Na]] | width="5%" align="center" bgcolor="#FFDEAD" | 12<br /> [[магни|Mg]] | width="5%" align="center" | || width="5%" align="center" | | width="5%" align="center" | | width="5%" align="center" | || width="5%" align="center" | | width="5%" align="center" | | width="5%" align="center" | || width="5%" align="center" | | width="5%" align="center" | || width="5%" align="center" | | width="5%" align="center" bgcolor="#cccccc" | 13<br /> [[Алюмини|Al]] | width="5%" align="center" bgcolor="#cccc99" | 14<br /> [[Кремни|Si]] | width="5%" align="center" bgcolor="#a0ffa0" | 15<br /> [[Фосфор|P]] | width="5%" align="center" bgcolor="#a0ffa0" | 16<br /> [[Кӳкĕрт|S]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ffff99" | 17<br /> [[хлор|Cl]] | width="5%" align="center" bgcolor="#c0ffff" | 18<br /> [[аргон|Ar]] |----- | align="center" bgcolor="#FFFFFF" width="8%" | '''<span style="color:#FF0000;">4</span>''' | width="5%" align="center" bgcolor="#FF6666" | 19<br /> [[кали|K]] | width="5%" align="center" bgcolor="#FFDEAD" | 20<br /> [[кальци|Ca]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ffc0c0" | 21<br /> [[сканди|Sc]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ffc0c0" | 22<br /> [[титан (элемент)|Ti]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ffc0c0" | 23<br /> [[ванади|V]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ffc0c0" | 24<br /> [[хром|Cr]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ffc0c0" | 25<br /> [[марганец|Mn]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ffc0c0" | 26<br /> [[тимĕр|Fe]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ffc0c0" | 27<br /> [[кобальт|Co]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ffc0c0" | 28<br /> [[Никĕль|Ni]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ffc0c0" | 29<br /> [[пăхăр|Cu]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ffc0c0" | 30<br /> [[цинк|Zn]] | width="5%" align="center" bgcolor="#cccccc" | 31<br /> [[галли|Ga]] | width="5%" align="center" bgcolor="#cccc99" | 32<br /> [[германи|Ge]] | width="5%" align="center" bgcolor="#cccc99" | 33<br /> [[Маркăмăш|As]] | width="5%" align="center" bgcolor="#a0ffa0" | 34<br /> [[селен|Se]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ffff99" | 35<br /> [[бром|Br]] | width="5%" align="center" bgcolor="#c0ffff" | 36<br /> [[криптон|Kr]] |----- | align="center" bgcolor="#FFFFFF" width="8%" | '''<span style="color:#FF0000;">5</span>''' | width="5%" align="center" bgcolor="#FF6666" | 37<br /> [[рубиди|Rb]] | width="5%" align="center" bgcolor="#FFDEAD" | 38<br /> [[стронци|Sr]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ffc0c0" | 39<br /> [[иттри|Y]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ffc0c0" | 40<br /> [[циркони|Zr]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ffc0c0" | 41<br /> [[ниоби|Nb]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ffc0c0" | 42<br /> [[молибден|Mo]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ffc0c0" | (43)<br /> [[технеци|Tc]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ffc0c0" | 44<br /> [[рутени|Ru]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ffc0c0" | 45<br /> [[роди|Rh]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ffc0c0" | 46<br /> [[паллади (элемент)|Pd]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ffc0c0" | 47<br /> [[кĕмĕл|Ag]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ffc0c0" | 48<br /> [[кадми|Cd]] | width="5%" align="center" bgcolor="#cccccc" | 49<br /> [[инди|In]] | width="5%" align="center" bgcolor="#cccccc" | 50<br /> [[тăхлан|Sn]] | width="5%" align="center" bgcolor="#cccc99" | 51<br /> [[сурьма|Sb]] | width="5%" align="center" bgcolor="#cccc99" | 52<br /> [[теллур|Te]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ffff99" | 53<br /> [[иод|I]] | width="5%" align="center" bgcolor="#c0ffff" | 54<br /> [[ксенон|Xe]] |----- | align="center" bgcolor="#FFFFFF" width="8%" | '''<span style="color:#FF0000;">6</span>''' | width="5%" align="center" bgcolor="#FF6666" | 55<br /> [[цези|Cs]] | width="5%" align="center" bgcolor="#FFDEAD" | 56<br /> [[бари|Ba]] | width="5%" align="center" | * | width="5%" align="center" bgcolor="#ffc0c0" | 72<br /> [[гафни|Hf]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ffc0c0" | 73<br /> [[Тантал (элемент)|Ta]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ffc0c0" | 74<br /> [[вольфрам|W]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ffc0c0" | 75<br /> [[рени|Re]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ffc0c0" | 76<br /> [[осми|Os]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ffc0c0" | 77<br /> [[ириди|Ir]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ffc0c0" | 78<br /> [[платина|Pt]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ffc0c0" | 79<br /> [[ылтăн|Au]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ffc0c0" | 80<br /> [[ртуть|Hg]] | width="5%" align="center" bgcolor="#cccccc" | 81<br /> [[талли|Tl]] | width="5%" align="center" bgcolor="#cccccc" | 82<br /> [[хура тăхлан|Pb]] | width="5%" align="center" bgcolor="#cccccc" | 83<br /> [[висмут|Bi]] | width="5%" align="center" bgcolor="#cccc99" | 84<br /> [[полони|Po]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ffff99" | (85)<br /> [[астат|At]] | width="5%" align="center" bgcolor="#c0ffff" | 86<br /> [[радон|Rn]] |----- | align="center" bgcolor="#FFFFFF" width="8%" | '''<span style="color:#FF0000;">7</span>''' | width="5%" align="center" bgcolor="#FF6666" | (87)<br /> [[франци (элемент)|Fr]] | width="5%" align="center" bgcolor="#FFDEAD" | 88<br /> [[ради|Ra]] | width="5%" align="center" | ** | width="5%" align="center" bgcolor="#ffc0c0" | (104)<br /> [[резерфорди|Rf]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ffc0c0" | (105)<br /> [[дубни|Db]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ffc0c0" | (106)<br /> [[сиборги|Sg]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ffc0c0" | (107)<br /> [[бори|Bh]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ffc0c0" | (108)<br /> [[хасси|Hs]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ffc0c0" | (109)<br /> [[мейтнери|Mt]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ffc0c0" | (110)<br /> [[Дармштадти|Ds]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ffc0c0" | (111)<br /> [[Рентгени|Rg]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ffc0c0" | (112)<br /> [[Коперниций|Uub]] | width="5%" align="center" bgcolor="#cccccc" | 113<br /> [[Унунтри|Nh]] | width="5%" align="center" bgcolor="#cccccc" | (114)<br /> [[Унунквади|Uuq]] | width="5%" align="center" bgcolor="#cccccc" | 115<br /> [[Унунпенти|Mc]] | width="5%" align="center" bgcolor="#cccccc" | (116)<br /> [[Унунгекси|Uuh]] | width="5%" align="center" bgcolor="#fcfecc" | 117<br /> [[Унунсепти|Ts]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ecfefc" | 118<br /> [[Унунокти|Og]] <!-- /table --> |----- | <!-- table border="0" width="680" cellpadding="0" cellspacing="0" align="center" bordercolor="#FFFFFF" --> |----- | colspan="3" bgcolor="#FFFFFF" align="center" | '''[[Лантаноидсем|<span style="color:#FF0000;">Лантаноидсем</span>]]''' * | width="5%" align="center" bgcolor="#FFBFFF" | 57<br /> [[лантан|La]] | width="5%" align="center" bgcolor="#FFBFFF" | 58<br /> [[цери|Ce]] | width="5%" align="center" bgcolor="#FFBFFF" | 59<br /> [[празеодим|Pr]] | width="5%" align="center" bgcolor="#FFBFFF" | 60<br /> [[неодим|Nd]] | width="5%" align="center" bgcolor="#FFBFFF" | (61)<br /> [[промети|Pm]] | width="5%" align="center" bgcolor="#FFBFFF" | 62<br /> [[самари|Sm]] | width="5%" align="center" bgcolor="#FFBFFF" | 63<br /> [[европи|Eu]] | width="5%" align="center" bgcolor="#FFBFFF" | 64<br /> [[гадолини|Gd]] | width="5%" align="center" bgcolor="#FFBFFF" | 65<br /> [[терби|Tb]] | width="5%" align="center" bgcolor="#FFBFFF" | 66<br /> [[диспрози|Dy]] | width="5%" align="center" bgcolor="#FFBFFF" | 67<br /> [[гольми|Ho]] | width="5%" align="center" bgcolor="#FFBFFF" | 68<br /> [[эрби|Er]] | width="5%" align="center" bgcolor="#FFBFFF" | 69<br /> [[тули|Tm]] | width="5%" align="center" bgcolor="#FFBFFF" | 70<br /> [[иттерби|Yb]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ffbfff" | 71<br /> [[лютеци|Lu]] | width="5%" align="center" | || width="5%" align="center" | |----- | colspan="3" bgcolor="#FFFFFF" align="center" | '''[[Актиноидсем|<span style="color:#FF0000;">Актиноидсем</span>]]''' ** | width="5%" align="center" bgcolor="#ef99cc" | 89<br /> [[актини|Ac]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ef99cc" | 90<br /> [[тори|Th]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ef99cc" | 91<br /> [[протактини|Pa]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ef99cc" | 92<br /> [[уран (элемент)|U]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ef99cc" | (93)<br /> [[нептуни|Np]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ef99cc" | (94)<br /> [[плутони|Pu]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ef99cc" | (95)<br /> [[америци|Am]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ef99cc" | (96)<br /> [[кюри|Cm]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ef99cc" | (97)<br /> [[беркли|Bk]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ef99cc" | (98)<br /> [[калифорни|Cf]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ef99cc" | (99)<br /> [[эйнштейни|Es]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ef99cc" | (100)<br /> [[Фермий|Fm]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ef99cc" | (101)<br /> [[менделеви|Md]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ef99cc" | (102)<br /> [[нобели|No]] | width="5%" align="center" bgcolor="#ef99cc" | (103)<br /> [[лоуренси|Lr]] | width="5%" align="center" | || width="5%" align="center" | |} == Каçăсем == * [http://www.iupac.org/reports/periodic_table Элементсен периодикăллă системи, IUPAC сайчĕ çинче] * [http://www.chemport.ru/pertable/Хими элеменчĕсен пахалăхĕсен çырса кăтартнă Менделеевăн тапăле]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}} * [http://www.touchspin.com/chem/DisplayTable.html Элементсен интеракциллĕ тапхăр системи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080223073600/http://www.touchspin.com/chem/DisplayTable.html |date=2008-02-23 }} ([[Adobe Flash|Flash]]-верси) * [http://www.webelements.com/ www.webelements.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140104110225/http://webelements.com/ |date=2014-01-04 }} {{ref-en}} * [http://www.maths.ru/Pdf/table.pdf Элементсен тапхăр системи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161019193226/http://www.maths.ru/Pdf/table.pdf |date=2016-10-19 }} (pdf) * [http://compulenta.ru/285533/ Интерактивлă Менделеев тапăлĕ - Компьюлента] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080214112831/http://www.compulenta.ru/285533/ |date=2008-02-14 }} * [http://www.iprit.ru/periodic_table Менделеев тапăлĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081210131802/http://www.iprit.ru/periodic_table |date=2008-12-10 }} (pdf) * [https://web.archive.org/web/20040713211348/http://mgo-rksmb.narod.ru/Science/mendeleev.html Менделевăн виртуаллă тапăлĕ - альтернациллĕ версийĕ] == Çавăн пекех == * [[Хими элеменчĕсен шучĕсем, атом нумерĕсемпе]] * [[Элементсен пысăк тапхăр системи]] * [[Тапхăр саккунĕ]] [[Категори:Хими элеменчĕсем]] [[Категори:Классификаторсем]] lj4f994arp57xxv8ukenc0aofm9xv1q Чĕркĕмĕл 0 13330 875934 870063 2026-07-29T07:57:43Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875934 wikitext text/x-wiki {{Элементсен периодикăллă системи2}} {{Хими элеменчĕ|Чĕркĕмĕл / Hydrargyrum (Hg)<!--Название-->|80<!--Атомный номер-->|[[Ӳкерчĕк:РТУТЬ.jpg|150px|left]] <br />шурă-кĕмĕл тĕслĕ йывăр шĕвек метал<!-- Внешний вид-->|200,59<!--Атомный вес-->|157<!--Радиус атома-->|1 006,0 (10,43)<!--Энергия ионизации-->|[Xe] 4f<sup>14</sup> 5d<sup>10</sup> 6s<sup>2</sup><!--Электронная конфигурация-->|149<!--Ковалентный радиус-->|(+2e) 110 (+1e) 127<!--Радиус иона-->|2,00<!--Электроотрицательность-->|Hg←Hg<sup>2+</sup> 0,854 В<!--Электродный потенциал-->|+2, +1<!--Степени окисления-->|13,546 (@ +20&nbsp;°C)<!--Плотность-->|27,98<ref name="ХЭ">{{кĕнеке |автор = Редкол.:Зефиров Н. С. (гл. ред.) |пай = |пуçелĕк = Химическая энциклопедия: в 5 т. |тăван ят = |каçă = |яваплă = |кăларăм = |вырăн = Мускав |издательство = Советская энциклопедия |çул = 1995 |том = 4 |страницы = 278 |страниц = 639 |сери = |isbn = 5—85270—039—8 |тираж = 20 000 }} </ref>|8,3<!--Теплопроводность-->|234,28<!--Температура плавления-->|2,295<!--Теплота плавления-->|629,73<!--Температура кипения-->|58,5<!--Теплота испарения-->|14,8<!--Молярный объём-->|ромбоэдăрла<!--Структура решётки-->|2,990<!--Период решётки-->|n/a<!--Отношение c/a-->|100,00<!--Температура Дебая-->}} {| style="text-align: left; background-color: pink; width: 100px; height: 100px;" border="0" cellpadding="4" cellspacing="0" | style="width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>Hg</big></big> | style="width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>80</big></big> |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="right" | colspan="2" | '''200,59''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" | colspan="2" | '''[Xe]4f<sup>14</sup>5d<sup>10</sup>6s<sup>2</sup>''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="center" | colspan="2" | <big>'''Ртуть'''</big> |} '''Чĕркĕмĕл''' ({{lang-la|hydrargyrum}}, {{lang-ru|ртуть}}) — [[элементсен периодикăллă системи]]н II ушкăнăн хушма ушкăн айĕн [[хими элеменчĕ]], атăм нумерĕ 80, атăм йывăрăшĕ (масси) 200,59, символĕ '''Hg'''. Авалтанах ку элемента чăвашсем '''чĕркĕмĕл''' тенĕ. Тĕслĕхрен, «''Хĕр кăмăлĕ — чĕркĕмĕл''» каларăшра тĕл пулма пулать. == Тупăшлани == [[Раççей]]ре 23 чĕркĕмĕлĕн çĕруправĕсене палăртнă, промăçлă янтă пуррисем 15,6 пин тоннă ([[2002]]). == Физика пахалăхĕсем == Чĕркĕмĕл — пӳлĕмри температурăра пĕртен пĕр шĕвек металлĕ. Чĕркĕмĕлĕн [[магнетисăм]] пахалăвĕсем çук. ==Изотопĕсем== {{main|Чĕркĕмĕл изотопĕсем}} == Хими пахалăхĕсем == Чĕркĕмĕл — сахал хастар металл. 300&nbsp;°C çити вĕретсен чĕркĕмĕл йӳçлĕкпе хутăшса пĕрлешет: 2Hg + O<sub>2</sub> → 2HgO == Чӗркӗмӗл токсикологийӗ == Чӗркӗмӗл тата унӑн наркӑмӑшлӑ нумай сыпӑкӗсем. Чӗркӗмӗл витӗм кӳни — пысӑках мар шутра та — сывлӑх япӑхлантарма пултарать тата ачан малтанхи тапхӑрӗсенчи ҫимӗҫне тата аталанӑвне хӑрушлӑха кӗртсе ӳкерме пултарать. Чӗркӗмӗл нервӑсем, апат ирӗлтерекен тата иммуни системисем, ҫавӑн пекех ҫӑмӑл папкасем, ӳт-тир тата куҫсем ҫине токсла витӗм кӳме пултарать. ЛАВ общество сывлӑх сыхлавӗ валли чылай проблемӑна кӑтартакан хими веществоӗсен тата хими вещество ушкӑнӗсен вунӑ тӗп вещество шутӗнче чӗркӗмӗл тишкерет. Наркӑмӑшлӑ мӑшӑрсем тата чӗркӗмӗл пӗрлешӗвӗсем. Металл чӗркӗмӗлӗ те хӑрушӑ мар, ҫапах та вӑл пӳлӗм температуринче те пӑсланса пырать. Мӑшӑрсем йывӑр наркӑмӑш кӳме пултараҫҫӗ, ҫакӑ вара, сӑмахран, пӗр ҫӗмӗрӗлнӗ термометр ртути ҫителӗклӗ. Чӗркӗмӗлпе унӑн пӗрлешӗвӗсем (сулема, каломель, киноварь, ртути цианидӗ) нерв системине, пӗверне, папкасене, вар-хырӑм — пыршӑлӑх трактне, сывлав ҫулне (чӗркӗмӗл варкӑшӗ вара организма час-часах шӑршӑсӑр пӑссене шӑршланӑ чухне пырса кӗрет) тӗлӗнтереҫҫӗ. Чӗркӗмӗл хӑрушлӑхӗн класӗ тӑрӑх пӗрремӗш класс (калама ҫук хӑрушӑ хими япали) кӗрет. Тавралӑха тасамарлантарни, уйрӑмах шыва кӑларни хӑрушӑ, мӗншӗн тесен унта пурӑнакан микроорганизмсен ӗҫ-хӗлне пула шывра тата пулӑра пухӑнса тӑракан токсин метилтртутӗнче ирӗлтерекен пӗлӳ пулса пырать. Чӗркӗмӗл — кумулятивлӑ наркӑмӑшсен чӑн-чӑн представителӗ<ref>[http://www.разбился-градусник.kiev.ua/info/otravlenie.html Чӗркӗмӗл наркӑмӑшӗн симптомӗсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211202093728/http://www.xn----7sbbclhqjeuf2a3ahmf7a4s.kiev.ua/info/otravlenie.html |date=2021-12-02 }}</ref>. Ртути организмӑн ферментатив тытӑмӗн элеменчӗсемпе тухӑҫлӑрах ҫыхӑнса тӑни (диметилтртут тата ыт.те), пӗтӗмӗшле илсен, организм тытӑмӗн организмри элеменчӗсемпе тухӑҫлӑрах ҫыхӑнса тӑрать. Этем организмӗнче чӗркӗмӗл хисепӗ 70 кг, юнра 0,2—0,7 мг/кг, шӑмӑсенче 0,5 мг/кг, юнра 0,008 мг/кг. == Усă курни == == Çавăн пекех пăхăр == * [[Демеркуризаци]] * [[Хĕрлĕ чĕркĕмĕл]] * [[Минамато]] * [[Чĕркĕмĕлпе наркăмăшланни]] == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://www.natural-science.msk.ru/mercury.html Чĕркĕмĕл ионĕсене инноваци меслечĕпе колориметрлă палăртни.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429094523/http://www.natural-science.msk.ru/mercury.html |date=2008-04-29 }} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Hg/key.html Чĕркĕмĕл Webelements çинче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509143402/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Hg/key.html |date=2008-05-09 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb080.htm Чĕркĕмĕл Хими элеменчĕсен халăх валли вулавăшĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161121054458/http://n-t.ru/ri/ps/pb080.htm |date=2016-11-21 }} * [http://www.mchs.gov.ru/139/ Раççейĕн МЧС: Чĕркĕмĕл тăкăнса кайсан мĕн тумаллисем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080415101623/http://www.mchs.gov.ru/139/ |date=2008-04-15 }} * [http://www.rfbr.ru/default.asp?doc_id=4870 КРИСТАЛЛОХИМИЯ РЕДКИХ РТУТНЫХ МИНЕРАЛОВ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927063924/http://www.rfbr.ru/default.asp?doc_id=4870 |date=2007-09-27 }} [[Категори:Хими элеменчĕсем]] [[Категори:Куçăмлă металсем]] [[Категори:Çав тери хăрушăллă япалалăхсем]] syznuh11az9kwl6n14lzgk9bj6qkf4p Хура тăхлан 0 13352 875923 751922 2026-07-29T03:10:16Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875923 wikitext text/x-wiki {{Пĕлтерĕшсем|Тăхлан (пĕлтерĕшсем)}} {{Элементсен периодикăллă системи2}} {{Хими элеменчĕ|Хура тăхлан/ Plumbum (Pb)<!--Название-->|82<!--Атомный номер-->|[[Ӳкерчĕк:DSC31181.JPG|150 px|Слиток металлического свинца (99,999%)]]<!-- Внешний вид-->|207,2<!--Атомный вес-->|175<!--Радиус атома-->|715,2 (7,41)<!--Энергия ионизации-->|[Xe] 4f<sup>14</sup> 5d<sup>10</sup> 6s<sup><nowiki>2</nowiki></sup> 6p<sup><nowiki>2</nowiki></sup><!--Электронная конфигурация-->|147<!--Ковалентный радиус-->|(+4e) 84 (+2e) 120<!--Радиус иона-->|1,8<!--Электроотрицательность-->|Pb←Pb<sup>2+</sup> -0,126 В <br />Pb←Pb<sup>4+</sup> 0,80 В<!--Электродный потенциал-->|4, 2<!--Степени окисления-->|11,35<!--Плотность-->|26,65<ref name="ХЭ">{{кĕнеке |автор = Редкол.:Зефиров Н. С. (гл. ред.) |часть = |заглавие = Химическая энциклопедия: в 5 т. |оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Москва |издательство = Советская энциклопедия |год = 1995 |том = 4 |страницы = 300 |страниц = 639 |серия = |isbn = 5—85270—039—8 |тираж = 20 000 }} </ref><!--молярная теплоёмкость-->|35,3<!--Теплопроводность-->|600,65<!--Температура плавления-->|4,77<!--Теплота плавления-->|2 013<!--Температура кипения-->|177,8<!--Теплота испарения-->|18,3<!--Молярный объём-->|кубла енĕпе центăрланă<!--Структура решётки-->|4,950<!--Период решётки-->|n/a<!--Отношение c/a-->|88,00<!--Температура Дебая-->}} {| style="text-align: left; background-color: grey; width: 100px; height: 100px;" border="0" cellpadding="4" cellspacing="0" | style="width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>Pb</big></big> | style="width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>82</big></big> |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="right" | colspan="2" | '''207,2''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" | colspan="2" | '''6s<sup>2</sup>6p<sup>2</sup>''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="center" | colspan="2" | <big>'''Хура тăхлан'''</big> |} Хура тăхлан шăранчăк лаптакĕсен (С1 палли) хакĕ 2006 çулта вăтамран 1,3—1,5 долл/кг пулнă. == Хими пахалăхĕсем == Электронлă хормули: KLMN5s<sup>2</sup>5p<sup>6</sup>5d<sup>10</sup>6s<sup>2</sup>6p<sup>2</sup>, Eион (Ме=>Ме++e)=7,42 эВ. ==Изотопĕсем== {{main|Хура тăхлан изотопĕсем}} == Туса кăларни == Хура тăхлана шăратса кăларакан çĕршывсем (включая вторичный свинец) 2004 (ILZSG хыпарĕсем тăрăх), пин тоннă: {|class="standard" |ЕС |2038 |- |АПШ |1498 |- |Китай | 1256 |- |Корей | 219 |} == Усă курни == Хура тăхлан нитрачĕпе сирпĕнекен хутăш япаласене туса хатĕрленĕ çĕрте усă кураççĕ. Хура тăхлан теллуричĕ — термоэлектрика материалĕ (термо-э.д.с 350 мкВ/К) тунă ĕçре кирлĕ пулать. Хура тăхлан азичĕ — анлă усă куракан детонатор (сирпĕнекен япалана хĕртсе яраканĕ). Хура тăхлан перхлорачĕ — йывăр шĕвеке (тачăлăхĕ 2,6) хатĕрлеççĕ, унпа минерал тăприсене флотациллĕ тупăшланă çĕрте усă кураççĕ, йӳçĕлтерекен вырăнне хурса хăватлă сирпĕнӳллĕ хутăшлă япаласенче те ĕçе кĕртеççĕ. Хура тăхлан фторичĕнчен хăйĕнчен те, çаплах висмут фторичĕпе, пăхăрпа, кĕмĕлпе пĕрле [[хими электро-юхăм çăлкуçĕ]]сен катад материалĕ тăваççĕ. Хура тăхлан висмутачĕ, хура тăхлан сульфиче, хура тахлан йодичĕ катод материалĕ вырăнĕнче литийлĕ аккумулятор батарейисенче ĕçлеççĕ. Хура тăхлан хлоричĕнчен хатерленĕ катод материалĕпе резерв ток çăлкуçĕсенче усă кураççĕ. Хура тăхлан теллуричĕ — [[термоэлектрогенератор]]семпе термоэлектрика сивĕткĕчĕсене (холодильникĕсене) хатĕрлес ĕçсенче анлă усăра пулаççĕ. Хура тăхлан икӳçĕлĕкĕ хура тăхланлă аккумулятăрсенче хăй ĕç вырăнне тупать, çаплах унпа усă курса чылай хими электро-юхăм çăлкуçĕсене, тĕслĕхрен — [[хура тăхлан-хлор элеменчĕ]], [[хура тăхлан-плавик элеменчĕ]] тата ыттисене тăваççĕ. [[2004]] çулта хура тăхлан чылай усă курнă çĕршывсем, пинтоннă (ILZSG хыпарĕсем): {|class="standard" |Китай |1770 |- |ЕС |1553 |- |АПШ |1273 |- |Корей | 286 |} == Физиологи ĕçĕсем == Хура тăхланăн, унăн çыхăнăвĕсем — наркăмăшлă. Органисăма лексе, вăл шăмăсенче сыхланса юлать те артатма тытăнать. [[ПДК]] Сывлăш атмосферинче хура тăхлан çыхăнăвĕсен шучĕ 0,003 мг/м³, шывра 0,03 мг/л, тăпрара 20,0 мг/кг. Хура тăхлана [[Тĕнче океанĕ|Тенче океанне]] 430—650 пин т/çул кăларса пăрахаççĕ. == Асăрхатарусем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Pb/key.html Хура тăхлан Webelements çинче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250622060013/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Pb/key.html |date=2025-06-22 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb082.htm Свинец в Популярной библиотеке химических элементов] * [http://onx.distant.ru/elements/82-pb.htm Хими РХТУ сайчĕнче]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121202043348/http://onx.distant.ru/elements/82-pb.htm |date=2012-12-02 }} [[Категори:Çамăл металсем]] [[Категори:Металсем]] [[Категори:Пысăк хăрушăллă япаласем]] ll9rmxl4sub4iil5i4lloum4ni97pim Цезий 0 17793 875926 847660 2026-07-29T04:42:44Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875926 wikitext text/x-wiki {{Элементсен периодикăллă системи2}} {{Хими_элеменчĕ|Цезий/ Caesium (Cs)<!--Ячĕ-->|55<!--Атом номерĕ-->|питĕ çемçе çыхланакан<br />ылтăн евĕрле сарă-кĕмĕл металл [[Ӳкерчĕк:Cesium.jpg|200px]]<!-- Внешний вид-->|132,90543<!--Атом виçи-->|267<!--Атом радиусĕ-->|375,5 (3,89)<!-- Ионизаци хăвачĕ-->|[Cs] 6s<sup>1</sup><!--Электрон конфигурацийĕ-->|235<!--Ковалент радиусĕ-->|(+1e) 167<!--Ион радиусĕ-->|0,79<!--Электроотрицательность-->|0<!--Электрод потенциалĕ-->|1<!--Степени окисления-->|1,873<!--Плотность-->|0,241<!--Удельная теплоёмкость-->|35,9<!--Теплопроводность-->|301,6<!--Температура плавления-->|2,09<!--Теплота плавления-->|951,6<!--Температура кипения-->|68,3<!--Теплота испарения-->|70,0<!--Молярный объём-->|кубла калăпăшĕпе центăрланă<!--Структура решётки-->|6,050<!--Период решётки-->|n/a<!--Отношение c/a-->|n/a<!--Температура Дебая-->}} {| style="text-align: left; background-color: red; width: 100px; height: 100px;" border="0" cellpadding="4" cellspacing="0" | style="width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>Cs</big></big> | style="width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>55</big></big> |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="right" | colspan="2" | '''132,90545''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" | colspan="2" | '''6s<sup>1</sup>''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="center" | colspan="2" | <big>'''Цези'''</big> |} '''Цези''' — [[Элементсен периодикăллă системи|Элементсен периодикăллă системинче]] 55 [[атом номерĕ|атом номерлĕ]], [[Химилле элементсен периодла тытăмĕ|хими элеменчĕ]] Cs символпа палăртаççĕ ({{lang-la|Cesium}}), тачăлăхĕпе çемçе, ылтăн евĕр сарă-кĕмĕл тĕслĕ [[Сĕлтĕлле металл|сĕлтĕ метал]]. == Истори == [[1860]] çулта [[Германи]]нчи Дюрхеймри минерал çăлĕнчен Р.В.Бунзенпа Густав Роберт Кирхгоф нимĕç химикĕсем спектраллă тĕпчев меслечĕпе тупăçланă. [[1882]] çулта швед химикĕ К. Сеттерберг CsCNпа Ba хутăшне ирĕлтерсе электролиз мелĕпе цези металне кăларнă. == Ячĕ пулса тухни == Спектăрти икĕ кăвак йĕрпе çыхăннă ({{lang-la|caesius}}) — кăвак тӳпе тĕслĕ) == Çутçанталăкра тупăнни == [[Ӳкерчĕк:220px-Pollucite-RoyalOntarioMuseum-Jan18-09.jpg|300px|left|поллуциn]] Цезин тĕп тăпри [[поллуцит]], унсăр пуçне цезипе рубиди кăларма Авогадрит, Лепидолит, Биотит, Амазонит, Петалит, Берилл, Циннвальдит, Лейцит усă кураççĕ. Авогидритсăр (кали борфторичĕ) пуçне вĕсем пурте алюмосиликатсем. == Физикăпа хими пахалăхĕсем == Цезин арканман пĕртен-пĕр 133-мĕш изотоп пур. Ытти изотопĕсем арканма пултараççĕ. Вĕсенчен чи палисем - 134 па 137-мĕшсем, вĕсем [[атом бомби]] сирпĕтсен тата [[атомла реактор]] ĕçленĕ чухне нумай пулаççĕ. Чн нумай пурăнакан изотпĕ - 135 (T<sub>1/2 </sub> - 3 миллион çул. Цези металĕ шурă-ылтăн тĕслĕ, [[ылтăн]] евĕрлĕрех, анчах çутăрах. Çăмăл ирĕлсе кĕмĕл тĕслĕ питĕ чĕрĕ [[шĕвек]] пулать. Цези металĕ чи химилле хастар метал шутланать. Сывлăпа сирпĕнсе хутшăнать (шыв пăси пурри реакцин хăвăртлăхне ӳстерет). [[Шыв]]па, [[пăр]]па (−120&nbsp;°C пулсан та),ансат спиртсемпе, галогенорганикăпа, йывăр металсен галегоничĕсемпе, йӳçĕксемпе, типĕ пăрпа (реакци вăйлă арканса иртет) хутшăнать. Цезин пĕтĕм тăварĕсем (нитрат, хлорид, бромид, фторид, йодид, хромат, манганат, перхлорат, хлорат, азид, цианид, карбонат тата ытти те) шывра лайăх ирĕлĕççĕ. Перхлорат, сурьмянойодид сахал ирĕлнине кура ăна цези тастама тата туса кăларма усă кураççĕ. Питĕ хастар пулсан та азотпа çыхăнмасть (вăйлă хăртсен те). Азидпа нитридне тума тӳрремĕн мар майсемпе усă кураççĕ. Цези гидооксичĕ шывра ирĕлтесен питĕ вăйлă сĕлте пулать тата электричество питĕ лайăх иртерет. Çăра CsOH растворĕ пӳлĕм ашшинчех кантăка ирĕлтерет. Ăшăпа ирĕлтернĕ CsOH [[тимĕр]], [[кобальт]], [[никĕль]], [[платина]], [[корунд]]па ZrO<sub>2</sub> пăсать тата [[кĕмĕл]]пе [[ылтăн]]а вăраххăн çĕмĕрет (кислород пулсан птĕ хăвăрт). [[Роди]]пе ун хăшпĕр хутăшĕсем кăна ирĕлтернĕ CsOH тĕреклĕ. == Изотопĕсем == {{main|Цези изотопĕсем}} === Хутăшĕсем === == Туса кăларни == == Усă курни == === Фотоэлементсем, фотоумножительсем === Цезин [[электрон]] тухас ĕç чи пĕчĕк пулнă май фотоэлементсенче усă кураççĕ. Унта [[сурьма]], [[кальци]], [[бари]], [[алюмини]] е [[кĕмĕл]]пе тунă хутăшĕсем каяççĕ. Цезиллĕ фотоэлементсем аякри ультрафиолетран пуçласа аякри инфракрасный диапазончен ĕçлеççĕ. === Ионизацилекен пайăркасене виçесси === CsI монокристаллĕсенчен сцинтиляци детекторĕсем туса вĕсене ионизацилекен пайăркасене виçме атом техникинче, геологинче, медицинăра, космос тĕпчевĕсенче усă кураççĕ. === [[Оптика]] === Цези бромичĕпе йодичĕ ятарлă опиткăра кантăк тума усă кураççĕ (çĕрле курмалии хатĕрсем, прицелсем, тăшман техникипе чĕрĕ вăйне курма). === [[Çутă хатĕрĕсем]] === Электротехникăра цезие çутатакан пăрăхсем тума усă кураççĕ, ăна валли [[циркони]]пе е [[тăхлан]]па çыхăнтарса хатĕрлеççĕ. === Катализаторсем === [[Рутени]]-цези-[[кăмрăк]] катализаторĕпе цези-рубиди катализаторĕсем анлă усă кураççĕ. Вĕсене [[аммиак]], кӳкĕрт йӳçĕкĕ, бутил спирчĕ, кăткă йӳçĕкĕ тата ытти реакцисенче усă кураççĕ. === Химилле ток çăлкуçĕсем === Цези никĕсĕ çинче топливо элеменчĕсем валли хытă электролит туса усă кураççĕ (цези алюминачĕ). === [[Изотоп|Изотопĕсем]] === Радиохастар цезий-137 (Т <sub>1/2</sub> 30 çул) изотоп гамма-дефетоскопинче, виçекен техникăра, курăнман материалсен шайне виçме; медицина хатĕрĕсене, эмелсене, апат-çимĕçе стерилизацилеме, рак чирне сыватма усă кураççĕ. Цези-137 тата изотопла ăшă çăлкуçĕсем тума пулăшать (хăвачĕ 1,27 [[Ватт|Вт]]/см³).<br /> Цези-133 атом сехечĕ тунă çĕрте кирлĕ. == Тупăшлани, промăçлăхĕ тата управĕсем == [[Ӳкерчĕк:DSC858777.JPG|thumb|333 px|Цезий металĕ (99,99999 %) ампулăра.]] Цези [[гафни]], [[тантал]], [[берилли]], [[рени]], платиноидсемпе, [[кадми]], [[теллур]]па пĕрле питĕ сахал управлă элементсен шутне кĕрет. Тĕнчери управĕ 180 пин тонна яхăн (цези оксидне шутласан), питĕ сапаланнă. Çавăнпа хакĕ питĕ пысăк. Çулталăка 9 тонна патне кăлараççĕ, промăçлăх вали 85 тонна кирлĕ. Кирлĕлĕхĕ кашни çул ӳсет. [[Канада|Канадă]]ри Берник-Лейкра (кăнтăр-хĕвелтухăç Минатоба) тĕнчери цезин 70% вырнаçнă. [[Намиби]]пе [[Зимбабве]]ре те поллуцит кăлараççĕ. Раççейра мăн управсем Кола çурутравĕнче, Хевелтухăç Саянра тата [[Байкал]] леш енче пур. Промăçлăх валли питĕ таса (99,9—99,999 %) цези кирлĕ. Ăна хатĕрлеме сахал пайсем илсе цези азидне вакуумра салатаççĕ (сирпĕнес хăрушлăх пур). Химилле питĕ хастар пулнипе ятарлă кантăкран хатĕрленĕ савăтсенче [[аргон]] е [[водород]] ăшĕнче упраççĕ (ахаль лаборатори кантăкне пăсать). == Вуламалли == * Вредные химические вещества. Радиоактивные вещества: Справ. изд. /. Под. ред. В.А.Филова и др. Л.:Химия, 1990. 464 с * Популярная библиотека химических элементов. Книги 1 и 2, М.: Наука, , 1977.- 588 и 520с. * Перельман. Ф. М. ''Рубидий и цезий.'' М., Изд-во АН УССР, 1960. 140 стр. с илл. * Кульварская Б. С., Соболева Н. А., Татаринова Н. В. ''Композиционные соединения щелочных металлов — новые эффективные источники ионов и электронов.'' Изв. АН СССР. Сер. физич.; 1988. Т.52. № 8. С.1509-1512. * Плющев В. Е., Степин Б. Д. ''Химия и технология соединений лития, рубидия и цезия.''- М.-Л.: Химия, 1970.- 407 с * Солодов Н. А., ''Рубидий и цезий,'' М., 1971; * Плющев В. Е., Степин Б. Д., ''Аналитическая химия рубидия и цезия,'' М., 1975 * Коган Б. И., Названова В. А., Солодов Н. А., ''Рубидий и цезий'', М., 1971; * Моисеев А. А., Рамзаев П. В., ''Цезий-137 в биосфере'', М., 1975; * Mattsson S., ''Radionuclides in lichen, reindeer and man'', Lund, 1972. == Каçăсем == * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Cs/key.html Цези Webelements çинче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509150118/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Cs/key.html |date=2008-05-09 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb055.htm Цезий хими элеменчĕсен библиотекинче] [[Категори:Хими элеменчĕсем]] [[Категори:Сĕлтĕ металлĕсем]] [[Категори:Металсем]] 7czomeie5kobpk71nliftbgzrporkln Уран (элемент) 0 18233 875906 848244 2026-07-28T16:49:32Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875906 wikitext text/x-wiki {{Пĕлтерĕшсем|Уран (пĕлтерĕшсем)}} {{Хими_элеменчĕ|Уран / Уран (U)<!--Ячĕ-->|92<!--Атом номерĕ-->|Металл [[Ӳкерчĕк:HEUranium.jpg|150px]]<!-- Тулаш сăнĕ-->|238.0289<!--Атом йывăрăшĕ-->|138<!-- Атом радиусĕ-->|686,4(7,11)<!-- Ионизаци хăвачĕ-->|[U] 5f<sup>3</sup> 6d<sup>1</sup> 7s<sup>2</sup><!--Электрон конфигурацийĕ-->|142<!--Ковалент радиусĕ-->|(+6e) 80 (+4e) 97<!--Ион радиусĕ -->|1,38<!--Электроотрицательность-->|U←U<sup>4+</sup> -1,38В <br />U←U<sup>3+</sup> -1,66В <br />U←U<sup>2+</sup> -0,1В<!--Электрод потенциалĕ-->|6, 5, 4, 3<!--Окислени шайĕсем-->|19,05 <!--Плотность-->|0,115<!--Уделлă ăшăпухăвĕ-->|27,5<!--Ăшă иртересси-->|1405,5<!--Ирĕлекен температура-->|12,6<!--Ирĕлекен ăшăлăх-->|4018<!--Вĕрекен температура -->|417<!--Пăсланакан ăшăллăх-->|12,5<!--Моль калăпăшĕ-->|кубла<br />орторомбkла<!--Решётка структури -->|n/a<!--Решётка периочĕ-->|n/a<!--Отношение c/a-->|n/a<!--Дебай температури -->}} {{Элементсен периодикăллă системи2}} {| style="text-align: left; background-color: #ef99cc; width: 100px; height: 100px;" border="0" cellpadding="4" cellspacing="0" | style="width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>U</big></big> | style="width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>92</big></big> |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="right" | colspan="2" | '''238.0289''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" | colspan="2" | '''5f<sup>3</sup> 6d<sup>1</sup> 7s<sup>2</sup>''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="center" | colspan="2" | <big>'''Уран'''</big> |} '''Уран''' — 92 [[Атом номерĕ|атом номерлĕ]] [[Хими элеменчĕсем|хими элеменчĕ]]. Атом масси 238,029; U тесе паллă тăваççĕ({{lang-la|Uranium}}), [[Актиноидсем|актиноидсен]] шутне кĕрет. == Истори == Çĕнĕ ĕмĕрченхи 1-мĕш ĕмĕртех уран окиçĕ керамикăра сарă глазурь тума усă курнă. Урана Клапрот [[1789]] çулта уçнă. == Çутçанталăкра тупăнни == [[Ӳкерчĕк:UraniumUSGOV.jpg|left|200px|thumb|left|Уранинит тăпри]] Уран çутçанталăкра анлă сарăлнă. Кларкĕ - 1·10<sup>-3</sup>% (йыв.). [[Литосфера|Литосферăн]] 20 км сийĕнче 1,3·10<sup>14</sup> т уран пур тесе шутлаççĕ. <br /> Уранăн нумайрах пайĕ нумай кремниле йӳçĕ ту породисенче вырнаçнă. Уйрăмах [[уранинит]]па и [[карнотит]] виçи пысăк. {| class="standard" !Минерал !минерал составĕ !уран, % |- |[[Уранинит]] |UO<sub>2</sub>, UO<sub>3</sub> + ThO<sub>2</sub>, CeO<sub>2</sub> |65-74 |- |[[Карнотит]] |K<sub>2</sub>(UO<sub>2</sub>)<sub>2</sub>(VO<sub>4</sub>)<sub>2</sub>·2H<sub>2</sub>O |~50 |- |[[Казолит]] |PbO<sub>2</sub>·UO<sub>3</sub>·SiO<sub>2</sub>·H<sub>2</sub>O |~40 |- |[[Самарскит]] |(Y, Er, Ce, U, Ca, Fe, Pb, Th)·(Nb, Ta, Ti, Sn)<sub>2</sub>O<sub>6</sub> |3.15-14 |- |[[Браннерит]] |(U, Ca, Fe, Y, Th)<sub>3</sub>Ti<sub>5</sub>O<sub>15</sub> |40 |- |[[Тюямунит]] |CaO·2UO<sub>3</sub>·V<sub>2</sub>O<sub>5</sub>·nH<sub>2</sub>O |50-60 |- |[[Цейнерит]] |Cu(UO<sub>2</sub>)<sub>2</sub>(AsO<sub>4</sub>)2·nH<sub>2</sub>O |50-53 |- |[[Отенит]] |Ca(UO<sub>2</sub>)<sub>2</sub>(PO<sub>4</sub>)<sub>2</sub>·nH<sub>2</sub>O |~50 |- |[[Шрекингерит]] |Ca<sub>3</sub>NaUO<sub>2</sub>(CO<sub>3</sub>)<sub>3</sub>SO<sub>4</sub>(OH)·9H<sub>2</sub>O |25 |- |[[Уранофан]] |CaO·UO<sub>2</sub>·2SiO<sub>2</sub>·6H<sub>2</sub>O |~57 |- |[[Фергюсонит]] |(Y, Ce)(Fe, U)(Nb, Ta)O<sub>4</sub> |0.2-8 |- |[[Торбернит]] |Cu(UO<sub>2</sub>)<sub>2</sub>(PO<sub>4</sub>)<sub>2</sub>·nH<sub>2</sub>O |~50 |- |[[Коффинит]] |U(SiO<sub>4</sub>)<sub>1-x</sub>(OH)<sub>4x</sub> |~50 |- |} == Изотопĕсем == {{main|Уран изотопĕсем}} Çутçанталăкри уран виçĕ [[изотоп]]ĕн хутăшĕнчен: <sup>238</sup>U — 99,2739 %, [[çурма аркану тапхăрĕ]] ''T''<sub>1/2</sub> = 4,468×10<sup>9</sup> [[çул]], <sup>235</sup>U — 0,7024 % (''T''<sub>1/2</sub> = 7,038×10<sup>8</sup> [[çул]]) тата <sup>234</sup>U — 0,0057 % (''T''<sub>1/2</sub> = 2,455×10<sup>5</sup> [[çул]]) тăрать. Юлашки изотопĕ <sup>238</sup>U радиохастар кил-йышне кĕрет. Уранпа пуян ту породисенче <sup>236</sup>U изотоп 1-33*10<sup>-11</sup> пулма пултарать. Çутçанталăкри уранĕн радиохастарлăхĕ <sup>238</sup>U тата <sup>234</sup>U изотопĕсемпе çыхăннă. Вĕсен хастарлăхĕ пĕр тан пулмалла. <sup>235</sup>U хастарлăхĕ 21 хут сахалтарах. [[1953]] çулта В.В.Чердынцевпа П.И.Чалов <sup>238</sup>U тата <sup>234</sup>U хытă фазăран шĕвек фазăна куçнă чухне пайланнине палăртнă. Çавăнпа гидросферăрă <sup>234</sup>U/<sup>238</sup>U (хастарлăхĕпе шутласан) 1-рен пысăрах. Çак пулăма Патшалăх открытисен реестăрĕнче "Чердынцев-Чалов эффекчĕ" ятпа çырса хунă <ref> Чердынцев В.В., Чалов П.И. Естественное разделение 234U и 238U // Открытия в СССР (сборник кратких описаний открытий, внесенных в Государственный реестр СССР). М.: ЦНИИПИ. 1977. </ref>. Халĕ çак пулăма гидогеологиче анлăн усă кураççĕ <ref>Osmond J.K., Gowart J.B. The theory and uses natural uranium isotopic Variations in hydrology // Atomic Energy Review, 1976. V. 144. P. 621-679.</ref><ref> Чалов П.И., Тузова Т.В., Тихонов А.И. и др. Неравновесный уран как индикатор при изучении процессов формирования и циркуляции подземных вод. // Геохимия. 1979. № 10. С.1499-1507.</ref>. <br /> Уранăн 227-рен 240-таран атом виçисемпе 11 исуствăлла изотоп паллă. Вĕсенчен чи нумай пурăнаканни <sup>233</sup>U (''T''<sub>1/2</sub> = 1,62×10<sup>5</sup> çул) торие [[нейтрон]]семпе персен пулать. Вăл ашă нейтронсемпе персен хăйне-хăй арканма пултарать.<br /> <sup>238</sup>Uпа <sup>235</sup>U изотопăсем [[радиохастар кил-йыш|радиохастар кил-йышсене]] пуçаракансем пулаççĕ. === Çутçанталăкри изотопĕсен хăшпĕр пахалăхĕсем === {| class="standard" style="text-align:center" !Атом виçи ![[Çурма аркану тапхăрĕ]] !Аркану меслечĕ |- !234 !2,45·10<sup>5</sup> çул !α |- !235 !7,13·10<sup>8</sup> çул !α |- |236 |2,39·10<sup>7</sup> çул |α |- |237 |6,75 талăк. |β<sup>-</sup> |- !238 !4,49·10<sup>9</sup> çул !α |- |239 |23,54 минут |β<sup>-</sup> |- |240 |14 сехет |β<sup>-</sup> |- |} == Уран тĕнчере кăларни == [[Ӳкерчĕк:KarteUrangewinnung.png|400px|thumb|right|Тĕнчери 94 % урана кăларакан 10 çĕршыв]] "Уранăн хĕрлĕ кĕнекипе" килĕшӳллĕн 2005-мĕш çулта 41250 тонна уран кăларнă (2003-мĕшĕнче - 35492). Тĕнчере 440 ядерла реактор ĕçлет, вĕсем çулталăка 67 пин тонна уран пĕтереççĕ. Туса кăларакан уран реакторсене кирлĕ 60 % шайĕнче çĕç тивĕçтерет, ыттисене кивĕ ядерла хĕçпăшалтан илеççĕ. 2005—2006 çулсенче уран кăларни çĕршывсем тăрăх. {| border=1 |bgcolor=#FF7F50|Çĕршыв |bgcolor=#F5DEB3|2005 çул |- |bgcolor=#FF7F50|Канада |bgcolor=#F5DEB3|11 410 |- |bgcolor=#FF7F50|Австрали |bgcolor=#F5DEB3|9044 |- |bgcolor=#FF7F50|Казахстан |bgcolor=#F5DEB3|4020 |- |bgcolor=#FF7F50|Раççей |bgcolor=#F5DEB3|3570 |- |bgcolor=#FF7F50|США |bgcolor=#F5DEB3|1249 |- |bgcolor=#FF7F50|Украина |bgcolor=#F5DEB3|920 |- |bgcolor=#FF7F50|Китай |bgcolor=#F5DEB3|920 |} 2006 çулта уран кăларни компанисем тăрăх. * [[Cameco]] — 8,1 пин тонн * [[Rio Tinto]] — 7 пин тонн * [[AREVA]] — 5 пин тонн * [[Казатомпром]] — 3,8 пин тонн * [[ТВЭЛ (ОАО)|ОАО ТВЭЛ]] — 3,5 пин тонн * [[BHP Billiton]] — 3 пин тонн * [[Навоийский ГМК]] — 2,1 пин тонн ([[Узбекистан]], [[Навои (город)|Навои]]) * [[Uranium One]] — 1 пин тонн * [[Heathgate]] — 0,8 пин тонн * [[Denison Mines]] — 0,5 пин тонн === Раççĕйре кăларни === Чита облаçĕнчи Краснокаменск хулипе юнашар шахтăра Раççĕйри 93 % уран кăлараççĕ. «[[Приаргунское производственное горно-химическое объединение]]» (ППГХО), [[ТВЭЛ (ОАО)|«ТВЭЛ»]] корпорацине кĕрет. Ытти 7 % ЗАО «Далур» ([[Курган облаçĕ]]) тата ОАО «Хиагда» ([[Буряти]]) çĕр айĕнче ирĕлтерсе кăлараççĕ. == Тупăçлани == Уран тăпринче металл виçи 0.1-0.25% кăна. Çавăнпа уран тăпри кăларнă вырăнсенче каяшсем нумай пулаççĕ. Весем [[ради]]пе пуян. Урана тăпрана вĕтĕтнĕ хыççăн кӳкĕрт йӳçĕкĕпе е щелочьпа кăлараççĕ. 1-мĕш меслет йӳнăрех, анчах тăпрара доломит е магнезит пулсан ăна уса кураймастăн. Урана 6-ллă валентность таран йӳçĕтме MnO<sub>2</sub> йышши реактивсем хушаççĕ. Кайран раствортан ион ылмаштарса е экстаркципе уран тата ытти хими элеменчĕсене кăлараççĕ. Кайран урана хытă фазăна куçараççĕ - хальхи вăхăтра нумайрах чухне U<sub>3</sub>O<sub>8</sub> е Na<sub>2</sub>U<sub>2</sub>O<sub>7</sub>. Ун хыççĕн урана нейтрон çăтакан хими элеменчĕсенчен тасатаççĕ ([[бор]], [[гафни]], [[кадми]].) Вĕсен виçи процентăн 1/100000-1/1000000 пайĕнчен пысăкрах пулмалла мар. Çавăнпа уран концентратне азот йӳçĕкĕне ирĕлтерсе UO<sub>2</sub>(NO<sub>3</sub>)<sub>2</sub> тăваççĕ, ăна кайран трибутилфосфатпа (тата ытти реактивсемпе) экстрацилесе кирлĕ таран тасатаççĕ. Ун хыççăн унтан кристалл е UO<sub>4</sub>·2H<sub>2</sub>O тăваççĕ. Пулнă материала асăрханса хĕртсен UO<sub>3</sub>, унтан водородпа UO<sub>2</sub> тăваççĕ. <br /> UO<sub>2</sub> 430-600&nbsp;°C температурăра типĕ фторлă водордпа çыхăнтарса UF<sub>4</sub> уран тетрафторичĕ туса илеççĕ. Кайран [[кальци|кальципе]] е [[магни|магнипе]] реакцине кĕртсе уран металне илеççĕ. Ядерла реакторсем валли уранта <sup>235</sup>U виçи 2,4-25% кирлĕ. Çавăнпа металла <sup>235</sup>U изотоппа пуянлатаççĕ. Çавна тума UF<sub>4</sub> фтор сывлăшĕнче çунтарса UF<sub>6</sub> газ тăваççĕ. Çав газа центрифугăсенче пысăк хăвартлăхпа çавăрса изотопсене пайлаççĕ. Пуянлатнă UF<sub>6</sub>ран уран оксичĕ UO<sub>2</sub> туса унтан реакторсем валли топливо хатĕрлеççĕ. == Усă курни == === Ядерла топливо === [[Ӳкерчĕк:Nuclear fission.svg|thumb|left|150px|Уран-235 арканни]] Хайне-хăй тытса пыракан ядерла реакци тума пултарнă пирки ядерла топливо валли <sup>235</sup>U усă кураççĕ. Ядерла хĕçпăшал валли те ку изотопа уса курма юрать. <sup>238</sup>U пысăк хăватлă нейтронсем пе çапăнсан кана пайланма пултарать, çавăнпа ăна нейтрон бомбин хăватлăхне ӳстерме усă кураççĕ. <sup>238</sup>U нейтрона çăтсан, кайран бета-аркану хыççăн <sup>239</sup>[[плутони|Pu]] пулать. Унтан та ядерла топливо тума пулать. Искуствăлла <sup>233</sup>U изотоп нейтронсем çăтса <sup>233</sup>Th изотоп пулать. Ку изотоп та ядерла материалсен шутне кĕрет. === Ытти çĕрте усă курни === * Кантăк çине хушмалли сарă-симĕс пигмент <ref>[http://www.unitednuclear.com/glass.htm Техническая энциклопедия 1927 года, том 24, столб. 596…597, статья «Уран»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090226193216/http://www.unitednuclear.com/glass.htm |date=2009-02-26 }}</ref> * [[Уранат натрия]] Na<sub>2</sub>U<sub>2</sub>O<sub>7</sub> ӳнерти [[сарă]] [[пигмент]]. * Фарфор, керамика глазурĕсемпе эмальсем валли [[сарă]], [[хура]], [[хăмăр]], [[симĕс]] сăрă. === Чухăнлатнă уран === [[Ӳкерчĕк:30mm DU slug.jpg|thumb|right|300px|( A-10 самолётăн GAU-8 тупин 30 мм снарядăн вĕçĕ]] Ăна пысăк плотноçпе йӳнĕ пирки усă кураççĕ. Ăна радиацинчен хӳтĕме, балласт вырăнне тата ытти те. Броня витăр тухакан снарядсен ăшĕнче чухăнлатнă уран чиксе хураççĕ. 2 % [[Молибден|Mo]] е 0,75 % [[Титан (элемент)|Ti]] титанпа пĕрле ирĕлтерсе хутăштарса закалка тусан уран хурçăран çирĕпрех пулать. Пысăк плотноçпе пĕрле çакă урана питĕ тухăçлă броня витĕр тухакан хатĕр пулать. Пахалăхĕсем хаклăрах [[вольфрам]]ăнни пекех пулаççĕ. Йывăр уран вĕçĕ снараядăн аэродинамикăлла тĕреклăхне ӳстерет. Броня витăр тухнă май урантан тусан пулса сывлăшра тивсе каять ([[Пирофорность]]). 300 тонна яхăн Перси кӳлмекĕнчи вăрçă вăхăтĕнче çапăçу хирĕнче юлнă. Нумайрах чухне ку [[A-10]] штурмовик çинчи 30-мм [[GAU-8 Avenger|GAU-8]] тупăн снарячăсен юлашки. Кашни снарядра 272 г уран сплавĕ.). Çакăн пек снарядсене Югославинче те усă курнă <ref>[http://www.pdhealth.mil/downloads/Characterisation_of_DU_projectiles.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928135546/http://www.pdhealth.mil/downloads/Characterisation_of_DU_projectiles.pdf|date=2007-09-28}}</ref>. Чи малтан урана сняряд ашăнче виççĕмĕш рейхра усă курнă. Хальхи танксен бронинче, сăмахран [[M1 Abrams|M-1 «Абрамс»]], чухăнлатнă уран усă кураççĕ. == Хакĕ == 1 грамм уранăн хакĕ 10 пин доллар тăрать текен халапсене пăхмасăрах уранăн хакĕ питĕ пысăк мар. Пуянлатман 1 кг уран окиçĕн (U<sub>3</sub>O<sub>8</sub>) хакĕ 100 америка долларĕнчен сахалрах <ref name="ennos">[http://www.top-personal.ru/pressissue.html?20680] Уран хакĕ ӳсет (2009 çул).</ref>. == Гигиена нормативĕсем == <TABLE WIDTH=459 BORDER=1 BORDERCOLOR="#000000" CELLPADDING=7 CELLSPACING=0> <TR VALIGN=TOP> <TD WIDTH=88> <P>Объект</P> </TD> <TD WIDTH=105> <P>Документ</P> </TD> <TD WIDTH=222> <P>'''Пĕлтерĕш'''</P> </TD> </TR> <TR VALIGN=TOP> <TD WIDTH=88> <P>Ӗçмелли шыв УВ</P> <P><br /> </P> </TD> <TD WIDTH=105> <P>СанПиН 2.6.1.2523-09 НРБ-99/2009 <ref>[http://www.rg.ru/2009/09/11/nrb-dok.html"Нормы радиационной безопасности (НРБ-99/2009)] </ref> </P> </TD> <TD WIDTH=222> <P><SUP>'''238'''</SUP><SPAN LANG="en-US">'''U'''</SPAN><B> – 0.1 мкг/л</B></P> <P><SUP>'''234'''</SUP><SPAN LANG="en-US">'''U'''</SPAN><B> – 2.9 Бк/л</B></P> <P><SUP>'''235'''</SUP><SPAN LANG="en-US">'''U'''</SPAN><B> – 3.0 Бк/л</B></P> </TD> </TR> <TR VALIGN=TOP> <TD WIDTH=88> <P>Сывлăш ДОУ<SUB>нас</SUB></P> </TD> <TD WIDTH=105> <P>НРБ-99/2009</P> </TD> <TD WIDTH=222> <P><SUP>'''238'''</SUP><SPAN LANG="en-US">'''U'''</SPAN><B> - 0.04 Бк/м</B><SUP>'''3'''</SUP></P> <P><SUP>'''234'''</SUP><SPAN LANG="en-US">'''U'''</SPAN><B> – 0.033 Бк/м</B><SUP>'''3'''</SUP></P> <P><SUP>'''235'''</SUP><SPAN LANG="en-US">'''U'''</SPAN><B> – 0.037 Бк/м</B><SUP>'''3'''</SUP></P> </TD> </TR> <TR VALIGN=TOP> <TD WIDTH=88> <P>Ӗçлекен вырăнти сывлăш</P> </TD> <TD WIDTH=105> <P>ГН 2.2.5.1313-03 <ref> [http://www.businesspravo.ru/Docum/DocumShow_DocumID_83181.html Гигиенические нормативы Предельно допустимые концентрации (ПДК) вредных веществ в воздухе рабочей зоны]</ref></P> </TD> <TD WIDTH=222> <P>'''0.075 мг/м'''<SUP>'''3 '''</SUP>'''ирĕлмен çыхăнăвĕсем'''</P> <P>'''0.015 мг/м'''<SUP>'''3 '''</SUP>'''ирĕлекен çыхăнăвĕсем'''</P> </TD> </TR> <TR VALIGN=TOP> <TD WIDTH=88> <P>'''МЗА'''''' ([[минималлă пĕлтерĕшлĕ хастарлăх]])'''</P> </TD> <TD WIDTH=105> <P>'''НРБ-99/2009'''</P> </TD> <TD WIDTH=222> <P><SUP>'''238'''</SUP><SPAN LANG="en-US">'''U'''</SPAN><B> – 10 кБк</B></P> <P>''' çутçанталăк уранĕ– 1 кБк'''</P> <P><SUP>'''234'''</SUP><SPAN LANG="en-US">'''U'''</SPAN><B> – 10 кБк</B></P> <P><SUP>'''235'''</SUP><SPAN LANG="en-US">'''U'''</SPAN><B> - 10 кБк</B></P> </TD> </TR> </TABLE> == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Вуламалли == * 1.[http://www.ingentaconnect.com/content/els/0168583x/2000/00000172/00000001/art00152 M. Paul, A. Hershkowitz, D. Berkovits et. al. <sup>236</sup>U in uranium minerals and standards. Nuclear Instruments and Methods in Physics Research Section B: Beam Interactions with Materials and Atoms, Volume 172, Number 1, October 2000 , pp. 372-376(5)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120125105259/http://www.ingentaconnect.com/content/els/0168583x/2000/00000172/00000001/art00152 |date=2012-01-25 }} == Каçăсем == * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/U/key.html Уран Webelements çинче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080404001818/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/U/key.html |date=2008-04-04 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb092.htm Уран Хими элеменчĕсен халăх валли вулавăшĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114124805/http://n-t.ru/ri/ps/pb092.htm |date=2012-01-14 }} {{ref-ru}} {{Актиноидсем}} {{Энергетика}} <!--Categories--> <!--Interwikis--> [[Категори:Хими элеменчĕсем]] [[Категори:Актиноидсем]] [[Категори:Металсем]] [[Категори:Радиохастар элементсем]] et68xf6inzg77wjzbyek0j8wiury32a Фермий 0 19404 875907 848254 2026-07-28T19:47:11Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875907 wikitext text/x-wiki {{Элементсен периодикăллă системи2}} {| style="text-align: left; background-color: #ef99cc; width: 100px; height: 100px;" border="0" cellpadding="4" cellspacing="0" | style="width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>Fm</big></big> | style="width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>100</big></big> |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="right" | colspan="2" | '''257,0951 ''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" | colspan="2" | '''[Rn] 5f<sup>12</sup> 7s<sup>2</sup>''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="center" | colspan="2" | <big>'''Ферми'''</big> |} '''Ферми''' — 100 [[Атом номерĕ|атом номерлĕ]] [[Хими элеменчĕсем|хими элеменчĕ]]. Атом масси 257,0951; Fm тесе паллă тăваççĕ({{lang-la|Fermium}}), [[Актиноидсем|актиноидсен]] шутне кĕрет. == Истори == . [[1952]]-мĕш çулта [[Гиорсо Альберт|А. Гиорсо]] ушкăнĕ Лос-Аламос лабораторинче <sup>255</sup>Fm тупса палăртнă. == Изотопĕсем == {{main|Ферми изотопĕсем}} == Каçăсем == * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Fm/key.html Ферми Webelements çинче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517091212/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Fm/key.html |date=2008-05-17 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb100.htm Ферми хими элеменчĕсен вулавăшĕнче] {{stub}} {{Актиноидсем}} <!--Categories--> [[Категори:Хими элеменчĕсем]] [[Категори:Актиноидсем]] [[Категори:Металсем]] [[Категори:Радиохастар элементсем]] a0xm3381ralneamxor9xicqwz02vpvm Финики çырăвĕ 0 19895 875908 713474 2026-07-28T20:17:53Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875908 wikitext text/x-wiki {{Çырулăх |ячĕ = Финики çырăвĕ |тĕс = консонант |чĕлхесем = [[финики чĕлхи|финики]] |ăçта пулса тухнă = |территори = |вăхăт = |тапхăр = пирĕн эрăччен 1050 çул, майĕпен çыру урăх йеркине куçса пынă |тĕлĕ = |паллăсем = |статус = |тăвакан = |документ = |пулса тухни = Верси 1: [[библи çырăвĕ]]<br /> Верси 2: [[протосинай çыравĕ]]<br /> Верси 3: [[ханааней çырăвĕ]] |нĕсĕлĕсем = [[Арамей çырăвĕ]], [[çĕнĕ пуни çырăвĕ]], [[грек алфавичĕ]], [[кĕçĕн ази алфавичĕсем]], [[ибери çырăвĕ]], [[ливи çырăвĕ]] т. ыт. |тăванлă = [[Кăнтăр Арави çырăвĕ]], [[Угарит çырăвĕ]] |юникод = U+10900 to U+1091F |ISO = Phnx |тĕслĕх = Phoenician alphabet.svg |калăпăш = 200px |алпусни = }} '''Финики çырулăхĕ''' — этемлĕх кун-çулĕн [[фонетика çырăвĕ]] йеркин тĕслехĕсенчен пĕри. Пирĕн эрăччен XIII ĕмĕр тĕлнелле пулса тухнă, темелле, хальхи çыру йĕркисен чылайăшĕн кăкĕ шутланать. [[Консонант çырăвĕ]]пе усă курнă, сăмахсене çырнă чухне хупă сасăсемпе çеç усă курнă. Текста сылтамран сулахаялла çырнă. == Кĕске хыпар == {| | ''Çуралнă вăхăчĕ'' | пирĕн эрăччен XIII—XI ĕмĕрсем |- | ''Пулса тухнă вăхăчĕ'' | [[Çывăх Тухăç]], [[Пайпăл]], [[Тир (хула)|Тир]] |- | ''Пулса тухни'' | Паллă мар протосемит çырăвĕ (гипотезăсем: [[Протосинай çырулăхĕ]], [[Угарит алфавичĕ]], [[Ханааней çырăвĕ]], [[Пайпăл çырăвĕ]]) |- | ''Система'' | [[Фонетика çырăвĕ|Фонетика]], хупă сасăсене кăна çырнă |- | ''Йышĕ'' | 22 сас палли |- | ''Вулани'' | Сылтăмран сулахаялла |- | ''Чĕлхесем'' | Аваллăхра финики çырулăхĕпе Çывăх Тухăçри чĕлхесенче — [[инди-европа чĕлхисем|инди-европа]], çаплах [[Семит чĕлхисем|семит]] — çырнă. |- | ''Документ'' | Чи авал паллă документ — [[Пайпăл]]ри [[Ахирим]] патша [[Ахирам патша саркофагĕ|саркофагĕ]], пирĕн эрăччен XIII ĕмĕр. |- | ''Усă курни'' | Пур тенĕ пекех инди-европа тата семит чĕлхисен алфавичĕсен кăкĕ. Халĕ кăштах улăштарнă финики çырăвĕн нĕсĕлĕ — [[самар çырăвĕ]] — [[самарсем]] уса курнă. |- | ''Миф'' | Грексем алфавита туса хайланине [[финикисем|финикисене]] панă. [[Авалхи Греци|Грецие]] [[Кадм]] илсе килнĕ, вăл кунта [[Тир (хула)|Тир]] хулинчен [[Зевс]] вăрласа тарнă хăйĕн [[Европа]] йăмăкне шыраса килнĕ. |} == Кун-çулĕ == === [[Алфавит]] пулса кайни === [[Ӳкерчĕк:Carthage.Coin.1st.PunicWar.Revers.jpg|thumb|left|Ӳкер. 2. [[Пуни вăрçисем|1-мĕш Пуни вăрçи]] вăхăтĕнчи [[Карфаген]] [[вак укçи]]нчи финики халăпĕн [[Пегас]]ĕ, реверс.]] [[Ӳкерчĕк:Punic-Roman.Inscription.LeptisMagna.Forum.jpg|thumb|right|Ӳкер. 3. [[Лептис Магна]], кивĕ форум, Ганно (G’y ben Hanno) обелискĕ, неопуни фрагменчĕпе [[Латин алфавичĕ|латинла]] çырни ]] == Çавăн пекех пăхăр == * [[Çырулăх кун-çулĕ, хронологи]] == Каçăсем == {{commons|Phoenician alphabet|Финики çырулăхĕ}} * [http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le2/le2-6991.htm Графика // Литература энциклопедийĕ. Т. 2. — 1929] * [http://phoenicia.org/ '''Phoenicia.org''': web compilation & repository of studies about the origin, history, geography, religion, arts, crafts, trade, industry, mythology, language, literature, music, wars, archaeology and culture of the Canaanite Phoenicians] * [http://www.schoyencollection.com/aram-heb-syr.htm Schøyen Collection of Manuscripts. Aramaic, Hebrew and Syriac scripts.] * [http://www.egyptology.ru/petrovskij.htm Н. С. Петровский. Египетский язык. Введение в иероглифику, лексику и очерк грамматики среднеегипетского языка. Л., 1958.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200627234850/http://www.egyptology.ru/petrovskij.htm |date=2020-06-27 }} * [http://indology.info/papers/salomon/ On The Origin Of The Early Indian Scripts: A Review Article (Journal of the American Oriental Society 115.2 (1995), 271—279)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190522210705/http://www.indology.info/papers/salomon/ |date=2019-05-22 }} {{Шаблон:Çырулăхсем}} {{Финики}} [[Категори:Семит çырăвĕ]] [[Категори:Консонант çырулăхĕсем]] g1s5qvncluhyzlzabrhqutt8ojpl3gx Церий 0 20827 875927 809380 2026-07-29T04:46:43Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875927 wikitext text/x-wiki {{Элементсен периодикăллă системи2}} '''Цери''' — [[Элементсен периодикăллă системи]]н 58-мĕш элеменчĕ. == Истори == [[1801]]-мĕш çулта Джузеппе Пьяцци Итали астрономĕ уçнă пĕчек планетă [[Церера]] ячĕпе металл ятне панă. Цери çĕрне пĕр вăхăтра М. Г. Клапрот тата В. Хизингерпа Й. Я. Берцелиус уçнă. Клапорт "Церерий" ят парасшăн пулнă, çавах Берцелиус ку сăмаха калама йывăр пулать тесе церий ятне çирĕплетнĕ. [[Ӳкерчĕк:CE2k2g-crop.jpg |200px|right|thumb|Цери]] [[Ӳкерчĕк:Cer(IV)-sulfat.JPG|200px|right|thumb|Цери (IV) сульфачĕ]] == Хими пахалăхĕсем == Сывлăшра цери 150&nbsp;[[Celsius|°C]] çулăмсăр çунса цери (IV) оксичĕ пулать: :Ce + O<sub>2</sub> → CeO<sub>2</sub> Цери сивĕ шывпа майĕпен, вĕри шывпа питĕ хăвăрт реакцие кĕрсе цери гидроксичĕ пулать: :2 Ce (s) + 6 H<sub>2</sub>O (l) → 2 Ce(OH)<sub>3</sub> (aq) + 3 H<sub>2</sub> (g) Цери металлĕ пĕтĕм галогенсемпе çыхăнать: :2 Ce (s) + 3 F<sub>2</sub> (g) → 2 CeF<sub>3</sub> (s) [шурă] :2 Ce (s) + 3 Cl<sub>2</sub> (g) → 2 CeCl<sub>3</sub> (s) [шурă] :2 Ce (s) + 3 Br<sub>2</sub> (g) → 2 CeBr<sub>3</sub> (s) [шурă] :2 Ce (s) + 3 I<sub>2</sub> (g) → 2 CeI<sub>3</sub> (s) [сарă] == Изотопĕсем == Çутçанталăкра цери 4 стабиллă изотпсен хутăшĕнче тĕл пулать: <sup>136</sup>Ce (0,185%), <sup>138</sup>Ce (0,251%), <sup>140</sup>Ce (88,450%) тата <sup>142</sup>Ce (11,114%). Вĕсенчен иккĕшĕ (<sup>136</sup>Ce тата <sup>142</sup>Ce) йĕкĕр бета арканупа пайланма пултараççĕ, анчах вĕсен радиохасталăхне халичен палăртман. çавах [[çурма аркану тапхăрĕ|çурма аркану тапхăрĕн]] аялти шайне палăртнă (3,8×10<sup>16</sup> çул тата 5,0×10<sup>16</sup> çул). Церин 26 радионуклидне пĕлеççĕ. Вĕсенчен чи стабиллисем <sup>144</sup>Ce (çурма аркану тапхăрĕ 284,893 кун), <sup>139</sup>Ce (137,640 кун) тата<sup>141</sup>Ce (32,501 кун). Ытти изотопĕсен çурма аркану тапхăрĕ 4 кунран сахал, нумайĕшĕн -10 минутран сахалрах. Церий-144 (çурма аркану тапхăрĕ 285 кун) урана-235 пайланнă чухне пулать, çавăн пирки атомла реакторсенче нумай пухăнать. Радоизотопла ток çăлкуç пек усă кураççĕ (CeO<sub>2</sub>). Ун хават кăларасси 12,5 Вт/см³ яхăн. == Каçăсем == * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ce/key.html Цери Webelements çинче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516042515/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ce/key.html |date=2008-05-16 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb058.htm Цери в Популярной библиотеке химических элементов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170115084052/http://n-t.ru/ri/ps/pb058.htm |date=2017-01-15 }} {{Лантаноидсем}} [[Категори:Хими элеменчĕсем]] [[Категори:Лантаноидсем]] 2imls4t4eeacalb07y75d6rp319qet9 Франций 0 22885 875912 809372 2026-07-28T20:57:13Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875912 wikitext text/x-wiki {{Хими элеменчĕ|prev=[[Радон|Rn]]|next=[[Ради|Ra]]|Франци / Francium (Fr)<!--Название-->|87<!--Атомный номер-->|радиохастар сĕлтĕ метал<!-- Внешний вид-->|223,0197<!--Атомный вес-->|n/a<!--Радиус атома-->|380 <!--Энергия ионизации-->|[Rn] 7s<sup>1</sup><!--Электронная конфигурация-->|n/a<!--Ковалентный радиус-->|(+1e) 180<!--Радиус иона-->|0,7<!--Электроотрицательность-->|Fr←Fr<sup>+</sup> −2,92 В<!--Электродный потенциал-->|+1<!--Степени окисления-->|1,87 <!-- при к.т.--> <!--Плотность-->|n/a<!--Удельная теплоёмкость-->|n/a<!--Теплопроводность-->|300<!--Температура плавления-->|~ 2<!--Теплота плавления-->|950<!--Температура кипения-->|~ 65<!--Теплота испарения-->|n/a<!--Молярный объём-->|кубла<br />калăпăшĕпе центăрланă<!--Структура решётки-->|n/a<!--Период решётки-->|n/a<!--Отношение c/a-->|n/a<!--Температура Дебая-->}} {| style="text-align: left; background-color: red; width: 100px; height: 100px;" border="0" cellpadding="4" cellspacing="0" | style="width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>Fr</big></big> | style="width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>87</big></big> |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="right" | colspan="2" | '''<nowiki>[223]</nowiki>''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" | colspan="2" | '''7s<sup>1</sup>''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="center" | colspan="2" | <big>'''Франци'''</big> |} '''Франций''' — [[Элементсен периодикăллă системи|периодикăллă системăри]] 87 [[атом номерĕ|атом номерлĕ]] [[Хими элеменчĕсем|хими элеменчĕ]], '''Fr''' ({{lang-la|Francium}}) символпа палăртаççĕ, радиохастар [[сĕлтĕ металлĕ]]. [[CAS-номер]]: 7440-73-5. ==Изотопĕсем== {{main|Франци изотопĕсем}} == Асăрхатарусем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == {{commons|Francium}} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Fr/key.html Франци Webelements çинче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509090710/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Fr/key.html |date=2008-05-09 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb087.htm Франци хими элеменчĕсен вулавăшĕнче]{{Ĕçлемен каçă|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Элементсен периодикăллă системи2}} {{stub}} [[Категори:Хими элеменчĕсем]] [[Категори:Сĕлтĕ металлĕсем]] [[Категори:Радиохастар элементсем]] 6nhpy33n8uerkrv6hyeszmtsh1o12lm Фосфор 0 22887 875910 809371 2026-07-28T20:44:21Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875910 wikitext text/x-wiki {{Хими элеменчĕ|prev=[[Кремни|Si]]|next=[[Кӳкĕрт|S]]|Фосфор/ Phosphorus (P)<!-- Symbol-->|15<!-- Atomic Number-->|<!-- Appearance-->[[Ӳкерчĕк:Red phosphorus in a tube - P 15 .jpg|150px]][[Шурă]], [[хĕрлĕ]], [[сарă]], [[хура]] тĕслĕ|30,973762<!-- Atomic Weight (u.m)-->|128<!-- Atomic Radius (pm)-->|1011,2(10,48)<!-- First Ionizing Energy (kJ/mol)-->|[Ne] 3s<sup>2</sup> 3p<sup>3</sup><!-- Electronic Configuration-->|106<!-- Covalent Radius (pm)-->|35 (+5e) 212 (-3e)<!-- Ionic Radius (pm)-->|2,41<!-- Pauling Negativity Number-->|0<!--Electrode potential30-->|5, 3, 1, 0, -1, -3 <ref>{{cite web |url=http://www.cem.msu.edu/~reusch/VirtualText/special2.htm |title=Sulfur and Phosphorus Compounds |lang=en |accessdate=2010-01-27}}</ref><!-- Oxidation states-->|(белый фосфор)1,82 <!-- Density (g/cm³) -->|21,6<ref name="ХЭ">{{кĕнеке |автор = Редкол.:Зефиров Н. С. (гл. ред.) |часть = |пуçелĕк = Химическая энциклопедия: в 5 т |оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Москва |издательство = Большая Российская энциклопедия |год = 1999 |том = 5 |страницы = 145 |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }} </ref> (ромбич.)|(0,236)<!-- Termal Conductivity (@25 °C W/m K)-->|317,3<!-- Melting Point (K)-->|2,51<!-- Fusion Heat (kJ/mol)-->|553<!-- Boiling Point (K)-->|49,8<!-- Evaporation Heat (kJ/mol)-->|17,0<!-- Atomic Volume (cm³/mol)-->|кубла, калăпăшĕпе центăрланă<!-- Lattice structure-->|18,800<!-- Lattice constant (Å)-->||23=—<!-- Lattice c/a ratio-->|n/a<!-- Debye temperature (K)-->}} {| style="text-align: left; background-color: green; width: 100px; height: 100px;" border="0" cellpadding="4" cellspacing="0" | style="width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>P</big></big> | style="width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>15</big></big> |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="right" | colspan="2" | '''30,973762''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" | colspan="2" | '''[Ne]3s<sup><nowiki>2</nowiki></sup>3p<sup><nowiki>3</nowiki></sup>''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="center" | colspan="2" | <big>'''Фосфор'''</big> |} '''Фосфор''' — [[Элементсен периодикăллă системи|периодикăллă системăри]] 15 [[атом номерĕ|атом номерлĕ]] [[Хими элеменчĕсем|хими элеменчĕ]], '''P''' ({{lang-la|Phosphorus}}) символпа палăртаççĕ. Çĕр хуппинче чи анлă сарăлнă элементсен шутне кĕрет (0,08—0,09 % массăпа). Питĕ химилле хастар пулнипе ирĕклĕн тĕл пулмасть. Фосфорăн 190 яхăн [[минерал]], вĕсенчен чи пысăк пĕлтерĕшлисем:[[апатит]] Ca<sub>5</sub>(PO<sub>4</sub>)<sub>3</sub>(F,Cl,OH) [[фосфорит]] Ca<sub>3</sub>(PO<sub>4</sub>)<sub>2</sub> тата ыттисем. Фосфорсăр [[пурнăç]] пулаймасть, [[ДНК]], [[РНК]] тата [[АТФ]] çак элемент пур. Çавăнпа фософор [[ӳсентăран]]сен тата [[чĕрчун]]сен пĕтĕм пайĕнче те пур. Фосфор пурнăç элеменчĕсен шутне кĕрет. === Элементарлă фосфорăн токсикологийĕ === * ''Хĕрлĕ фосфор'' сиенсĕр. Ун тусанĕ нумай вăхăт хуши ӳпкене лексен пневмония патне илсе çитерме пултарать.. * ''Шурă фосфор'' питĕ [[наркăмăш]]лă, [[липид]] сенче ирĕлет. Çыншăн вилмелли дози — 50-150 мг. Шурă фосфор [[тир]] çине лексен ӳте çунтарать. Фосфорпа вăйлă наркăмăшлантарсан çăварпа хырăм çунтарма тытăнать, пуç ыратать, вăй пĕтет, хăстарать. 2-3 талăкран сар ӳкет. Нумай вăхăт хушши наркăмăшлантарсан [[кальци]] ылмаштарни пăсăлать, чĕрепе нерв системи йĕркерен тухаççĕ. Фософорпа наркăмăшлансан малтахи пулăшăва хырăма çуса кăларасси, клизмăсем тата çемçетекен [[эмел]]сем. Венă витĕр [[глюкоза]] ямалла. ӳте çунтарсан аманнă вырăна пăхăр купорос е сода ирĕлтеркĕчĕсемпе çумалла. . Ӗçлемелли пӳлĕмсенчи сывлăшри фософрăн пăсĕсен [[ПДК]] — 0,03 мг/м³, атмосферăри сывлăшри вăхăтлăх юракан концентрации – 0,0005 мг/м³, ĕçмеллли шывра ПДК — 0,0001 мг/дм³.<ref>[http://health.unian.net/rus/detail/185459 УНИАН - здоровье - Что происходит с фосфором?]{{ref-ru}}</ref> === Фосфор çыхăнăвĕсен токсикологийĕ === Фосфорăн хăшпĕр çыхăнăвĕсен ([[фосфин]]) питĕ наркăмăшлă. [[Çапăçу наркăмăшлă япали|Çапăçу наркăмăшлă япалисем]] [[Зарин]], [[зоман]], [[Табун]], [[V-газсем]] - фосфор çыхăнăвĕсем. Çĕнĕ Шупашкарти "Химпром" пĕрлешӳре [[V-газсем]] тăвакан цехра темиçе авари пулнă, çынсем вилнĕ. <ref>[http://www.seu.ru/cci/lib/books/chemwar/6-7.htm Федоров Л.А. Необъявленная химическая война в России]{{ref-ru}}</ref> ==Изотопӗсем== {{main|Фосфор изотопĕсем}} == Асăрхатарусем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/P/key.html Фосфор Webelements çинче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240522153210/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/P/key.html |date=2024-05-22 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb015.htm Фосфор хими элеменчĕсен вулавăшĕнчев]{{Ĕçлемен каçă|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Элементсен периодикăллă системи2}} {{stub}} [[Категори:Хими элеменчĕсем]] [[Категори:Металмаррисем]] [[Категори:Çав тери хăрушăллă япаласем]] hocs9e1ceel7m2iphqcvg4xc25gg9b9 Тутанхамон 0 22954 875898 768216 2026-07-28T12:10:20Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875898 wikitext text/x-wiki {{Пайăр çын |ят = Тутанхамон |тăван ят = |портрет = Tutanchamun Maske.jpg |портрета ăнлантарни = |ĕçлев тĕсĕ = |çуралнă вăхăт = |çуралнă вырăн = |гражданлăх = |пăхăнулăх = |вилнĕ вăхăт = |вилнĕ вырăн = |амăшĕ = |ашшĕ = |упăшка = |арăм = |ачасем = |парнесемпе чыславсем = |сайт = |викиампар = }} '''Тутанхамо́н''' ('''Тутанхато́н''') — XVIII ăрăвĕнчен тухнă, пирĕн эрăччен '''[[пирĕн эрăччен 1333|1333]]''' — '''[[пирĕн эрăччен 1323|1323]]''' çулсенче [[Авалхи Икĕпат]]а тытса тăнă [[Фараон (титул)|фараон]]. == Ертсе пыни == == Ят == [[Ӳкерчĕк:Tut cartouche infofocalpoint.gif|210p|thumb|Пайăр ят (сулахайра) тата астулри ят (сылтăмра)]] == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Вуламалли == * {{Кĕнеке:История Древнего Востока. Зарождение древнейших классовых обществ и первые очаги рабовладельческой цивилизации|2}} * ''Картер Г. Гробница Тутанхамона / Пер. с англ.— М., 1959'' * ''Керам М. Боги, гробницы, ученые. Роман археологии.— М., 1986'' * ''Кацнельсон И. С. Тутанхамон и сокровища его гробницы.— М., 1976, 1979'' * ''Перепёлкин Ю. Я. Тайна золотого гроба.— М., 1968'' * ''[[Солкин]] В. В. Тутанхамон. / Древний Египет. Энциклопедия.— М., 2005'' * ''Тутанхамон и его время.— М., 1976.'' * ''James T.G.H. Tutankhamun.— Cairo, 2001.'' * ''Reeves N. The Complete Tutankhamun.— London, 1990.'' * Г.П. Кеннаман, "Египет. Его роль в становлении государств в Европе, Азии и Африке", [[Шупашкар]], [[2005]], ISBN 5-900425-17-7. * Мăн Кенна, "Скифы", Шупашкар, 2001,ISBN 5-900425-09-6. == Каçăсем == * [http://ru-egypt.com/lexicon/tutankhamun Тутанхамон] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240228082018/http://ru-egypt.com/lexicon/tutankhamun |date=2024-02-28 }} — энциклопедическая статья с сайта Древний Египет * [http://ru-egypt.com/sources/restoration_stela Реставрационная стела Тутанхамона] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240228084914/http://ru-egypt.com/sources/restoration_stela |date=2024-02-28 }} — перевод [[Перепелкин, Юрий Яковлевич|Перепёлкина Ю.Я.]] * [http://maat.org.ru/news/2002/2002-09-29.shtml Кто убил Тутанхамона?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090802010529/http://maat.org.ru/news/2002/2002-09-29.shtml |date=2009-08-02 }} * [http://arheo.manefon.org/?p=129 Тутанхамон: фотографии 1922 — 1923 годов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090124111702/http://arheo.manefon.org/?p=129 |date=2009-01-24 }} * [http://pero-maat.ru/goldtut1.htm Сокровища фараона глазами первооткрывателей] — раритетные фото времён открытия гробницы * [http://cheshuyka.ru/rub_Ludi-i-sud1by_091111171112.html Загадки жизни и смерти Тутанхамона] * [http://gigadrom.ru/mythic/pharaon/1/ Проклятое золото фараонов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100226140249/http://gigadrom.ru/mythic/pharaon/1/ |date=2010-02-26 }} {{Авалхи икĕпатсем}} {{Африка порталĕ}} [[Категори:Авалхи Египет]] [[Категори:Вунсаккăрмĕш ăрăвăн фараонĕсем]] [[Категори:Маляри чирĕпе вилнисем]] [[Категори:Фараонсем, алфавитпа]] 1fov0ij5ct7tbrehsw2d97y9mpr9p3o Херес 0 24987 875917 851593 2026-07-29T00:53:58Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875917 wikitext text/x-wiki [[Ӳкерчĕк:Sherry cellar, Solera system, 2003.jpg|thumb|250px|right|Пичкесенчи херес эрехĕ нӳхрепре.]] '''Херес''' - ( исп. ''jerez'', анкăл ''sherry'' ) - вăтам хаярлатнă испан шурă [[эрех]]ĕ. Чăн хересе Херес тăрăхĕнче — Кăнтăр [[Испани]]ри [[Андалузи]] провинцинче — тăваççĕ. == Иçĕм сорчĕсем == Херес тăрăхĕнче 11 пин гектар çĕр çинче (2006 çул) иçĕм ӳсет. Херес эрехне тума ирĕк панă шурă иçĕм сорчĕсем: [[Паломино]] (90 %), [[Педро Хименес]], Москатель ([[Мускат]]), Видуэньо, Перруно, Мантуо. Иçĕм çырлине авăн уйăхĕнче пуçтарма тытăнаççĕ. Кун пирки алхас уявĕ иртет - "Фиеста-де-ла-Бендимия". XIX ĕмĕрĕн вĕçĕнче [[Франс иçĕм çырли пахчисене филлоксера пĕтерни|филлоксера эпифитотийĕ]] умĕн хересе тумашкăн иçĕм çырлин нумай сортне янă; 1868 çулта çак йыша 42 сорта кĕртнĕ<ref name="Stivenson">{{кĕнеке|автор=Tom Stivenson|пай=Sherry Country|пуçелĕк=The Sotheby's Wine Encyclopedia|кăларăм=4-е|çул=2005|страницы=322|ref=Stivenson}}</ref>. Анлăрах сарăлнă сортсем: # Palomino bianco, пуринчен малтан пиçсе çитет те питĕ паха эрех парать; # Mantuo икĕ тĕсĕ, вĕсенчен япăх мар эрех тăваççĕ, вĕсем хăйăрлă (акшар/пура айтăпри) тăпра çинче ӳсеççĕ; # Mollar икĕ тĕсĕ, Albillo тата Perruno, вĕсенчен типĕ эрехсем, уйрăмах вĕсен букетне хаклаççĕ; # Pedro-Ximenez, Moscatel тата Tintilla-de-Rota: кусенчен питĕ паха пылак эрехсене тăваççĕ. Хальхи вăхăтра хересе иçĕмĕн виçĕ сортĕнчен кăна тăваççĕ: Palomino Fino (мĕнпур продукцин 95 %), Pedro Ximenez тата Moscatel Fino<ref>{{кĕнеке|автор=Karen MacNeil|пай=Jerez - The Sherry Region|пуçелĕк=The Wine Bible|кăларăм=2-e|çул=2015|страницы=457|ref=MacNeil}}</ref>. == Технологи == [[Ӳкерчĕк:Del Duque Amontillado Sherry.jpg|thumb|right|200px|Херес тултарнă кĕленче тата бокал.]] Эрехе тумашкăн пиçсе çитнĕ иçĕм çырли кирлĕ, çавăнпа та пайăн-пайăн, темиçе хутчен пуçтараççĕ. Хересĕн пылак сорчĕсене иçĕме таптаса çăрас умĕн ытларах чухне хулăмран тунă матсем çине хураççĕ те Хĕвел çинче икĕ эрне вырттараççĕ. Çакăн хыççăн иçĕме пăчăртаса илеççĕ. == Херес сорчĕсем == [[File:JerezTree.png]] * '''Фино''' - ( ''fino'' ) - улăм-ылтăн тĕслĕ, 15-17 % хаярлăхпа пылаксăр эрехĕ. [[Миндаль]], типĕ курăк, [[Кăмпа|кăмпа]] шăршиллĕ. * '''Олоросо''' * '''Манзанилья''' - тĕттĕм-хăмăр тĕслĕ, кăштах тăварлă тутти. == Херес тăвакан пысăк компанисем == {| class="wikitable" |- ! Компани !! Никĕсленĕ, çул !! Хула |- | Gonzales Bayass SA || 1783 || Херес-де-ла-Фронтера |- | William & Humbert || 1877 || Херес-де-ла-Фронтера |- | Bodegas Osborn SA || 1772 || Санта-Мария |- | Antonio Barbadillo || 1821 || Санлукар-де-Баррамеда |- | Pedro Domecq || 1730 || Херес-де-ла-Фронтера |- | Garvey тата Valdivia || 1780 || Кадис |- | Croft Jerez || || Херес-де-ла-Фронтера |- | Grupo Estevez тата Valdespino || || Хеоес-де-ла-Фронтера |} == Хересрен тунă коктейлсем == Хересе [[аперитив коктейлĕ]]сене тунă çĕрте ускураççĕ. Хутăштарса хатĕрленĕ ĕçмесене ытларах [[водка|водкăпа]], [[джин (ĕçме)|джинпе]], [[виски]]пе пĕрле ĕçеççĕ. Кирлĕ чухне херес вырăнне шурă типĕ [[вермут]] та каять. == Çав. пекех == * [[Херес-бренди]] * [[Херес уксусĕ]] * [[Солера]] == Литература == * {{кĕнеке:Испанско-русский лингвострановедческий словарь|jerez|337}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Херес|[[Менделеев Дмитрий Иванович|Менделеев Д. И.]], [[Таиров Василий Егорович|Таиров В. Е.]]|ref=Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона}} * {{кĕнеке|автор=[[Герасимов Михаил Александрович|М.А. Герасимов]]|пай=Херес|пуçелĕк=Технология вина | вырăн = М. | çул = 1959 | страницы = 493—502 | ref=Герасимов}} * {{кĕнеке|автор=Н.Ф. Саенко|пуçелĕк=Херес|вырăн=М.|çул=1964|страницы=|ref=Саенко}} * {{Кĕнеке:Товарный словарь|Херес|9|198—199}} * {{Кĕнеке:Энциклопедия виноградарства (1986)|статья = Херес|том = 3|страницы=368—369}} * {{Кĕнеке |пуçелĕк = Большая российская энциклопедия. Том 5 |пай = Вино |каçă пайĕ = https://bigenc.ru/technology_and_technique/text/1915008 |вырăн = М. |çул = 2006 |страницы = 343—347 |ref = Большая российская энциклопедия}} * {{кĕнеке |автор= Попов А. А.|пай= Херес|пуçелĕк= Секреты сомелье|каçă= https://archive.org/details/isbn_9785222152201 |вырăн= Ростов н/Д|издательство= Феникс|çул = 2009|страницы= [https://archive.org/details/isbn_9785222152201/page/n97 188]—190|страниц= 344|сери= Все обо всем|isbn= 978-5-222-15220-1|тираж= 3000|ref= Попов}} == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [https://www.sherry.wine/sherry-region/consejo-regulador Consejo Regulador de las Denominaciones de Origen «Jerez-Xérès-Sherry»] — Официальный сайт контролирующего комитета производителей хереса * [http://www.aboutsherry.info Херес, Jerez, Xérès, Sherry wine] — Сайт о хересе и его аналогах * [http://intervitis.ru/ispaniya/kak-delayut-velikij-xeres.html Как делают Херес] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230410144513/http://intervitis.ru/ispaniya/kak-delayut-velikij-xeres.html |date=2023-04-10 }} * [https://web.archive.org/web/20081012051652/http://www.2bar.ru/2008/06/05/heres-sherry/ История и процесс производства хереса] * [http://1cookit.com/heres-luchshee-vino-ispanii.html Самые известные испанские хересы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226033110/http://1cookit.com/heres-luchshee-vino-ispanii.html |date=2021-02-26 }}. {{Алкоголь ĕçмисем}} [[Категория:Херессем|*]] [[Категори:Испани эрехĕсем]] [[Категори:Андалус кухни]] 08bmp6ttakc7i8a4xsf9x2rc2njdkes Хассий 0 25399 875914 799327 2026-07-29T00:26:46Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875914 wikitext text/x-wiki {{Хими_элеменчĕ|Хасси/Hassium (Hs)<!--Ят-->|108<!--Атомный номер-->| <!-- Тулаш ĕлки-->| [269]<!--Атом йывăрăшĕ-->|<!--Атом радиусĕ-->|<!--Ионизаци хăвачĕ--> <nowiki>[</nowiki>[[радон|Rn]]<nowiki>]</nowiki>5f<sup>14</sup>6d<sup>6</sup>7s<sup>2</sup><!--Электрон конфигурацийĕ-->|<!--Ковалент радиусĕ-->|<!--Ион радиусĕ-->|<!--Электроçуклăх-->|<!--Электрод потенциалĕ-->|<!--Степени окисления-->|<!--Тачăлăх-->||<!--Теплопроводность-->|<!--Шăрану температури-->|<!--Теплота плавления-->|<!--Вĕрӳ температури-->|<!--Пăслану теплоти-->|<!--Моль калăпăшĕ-->|<!--Чĕнтĕр тытăмĕ-->|<!--Чĕнтĕр тапхăрĕ-->|n/a<!--Отношение c/a-->|<!--Дебай температури-->}} {{Элементсен периодикăллă системи2}} {| style="text-align: left; background-color: pink; width: 100px; height: 100px;" border="0" cellpadding="4" cellspacing="0" | style="width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>Hs</big></big> | style="width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>108</big></big> |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="right" | colspan="2" | '''[269]''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" | colspan="2" | ''' <nowiki>[</nowiki>[[радон|Rn]]<nowiki>]</nowiki>5f<sup>14</sup>6d<sup>6</sup>7s<sup>2</sup> |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="center" | colspan="2" | <big>'''Хасси'''</big> |} Хасси''' ({{lang-la|Hassium}}), '''Hs''', — 108-мĕш [[хими элеменчĕ]] == Истори == 108-мĕш элемента тупни çинчен 1970-мĕш çулăн пуçламăшĕнче пĕлтернĕ. В. В. Чердынцев ертсе пыракан экспедици [[Челекен]] çурутравĕ патĕнчи [[молибденит]] минералĕ çинчи трексене тĕпчесе çутçанталакра 108-мĕш элементăн 267-мĕш изотопне тупнă тесе хăюллăн пĕлтернĕ. Ун çинчен [[Наука и жизнь]]» (02/1970), «Атомная энергия» (11/1970,<ref>[http://www.springerlink.com/content/p042g7671h185055/]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>) журналсенче пичетленĕ. 1970-мĕш çулхи çу уйăхĕнче ку хупара В.И.Вернадски ячĕллĕ геохимии тата П.Л.Капица ячĕллĕ физика проблемисен нститутĕнчесенче сӳтсе явнă. Каярах шанчăклăхне çирĕплетмен тесе элемента тупнине туннă <ref>http://fr.wikipedia.org/wiki/Serg%C3%A9nium{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>,<ref>[http://arxiv.org/pdf/nucl-ex/0210039]</ref>,<ref>[http://www.sti.nasa.gov/98Thesaurus/vol1.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101226184246/http://www.sti.nasa.gov/98Thesaurus/vol1.pdf |date=2010-12-26 }}</ref>. 1984-мĕш çулта Дармштадри йывăр ионсене тĕпчекен центăрта ({{lang-de|Gesellschaft für Schwerionenforschung, GSI}}) UNILAC хăвăртлатакан çинче (<sup>208</sup>Pb) хура тăхлана <sup>58</sup>Fe) ионсемпе персе 3 <sup>265</sup>Hs тĕшне синтезланă. Вĕсене α-арканун сăнчăрне тишкерсе шанчăклăн уйăрнă<ref name="mu1984">{{статья |автор = G. Münzenberg et al. |пуçелĕк = The identification of element 108 |оригинал = |ссылка = http://www.springerlink.com/content/n752260210006404/ |издание = [http://www.springerlink.com/content/100378/ Zeitschrift für Physik A] |тип = |место = |год = 1984 |том = 317 |номер = 2 |страницы = 235-236}}</ref>. Вĕсене пăхăнмасăр, çав вăхăтрах Дубнари [[ОИЯИ]] институтĕнче çак реакцинех тишкернĕ. Унта <sup>253</sup>Es 3 α-аркануне сăнаса <sup>265</sup>Hs синтезланă тесе шутланă. <ref name="og1984">{{статья |автор = Yu. Ts. Oganessian et al. |пуçелĕк = On the stability of the nuclei of element 108 with A=263–265 |оригинал = |ссылка = http://www.springerlink.com/content/p1107209h687r205/ |издание = [http://www.springerlink.com/content/100378/ Zeitschrift für Physik A] |тип = |место = |год = 1984 |том = 319 |номер = 2 |страницы = 215-217}}</ref>. Дубнари меслет <sup>265</sup>Hs тĕшшин аркануне сăнама пултарайман пирки ИЮПАКăн ĕс ушкăнĕ [[1993|1993-мĕш]] çулта 108-мĕш элемента уçнинче Дармштадт ушкăнĕн тӳпи тĕп вырăн йышăннине палăртнă. <ref name="iupac1993">{{статья |автор = R. C. Barber et al. |заглавие = Discovery of the transfermium elements |оригинал = |ссылка = http://www.iupac.org/publications/pac/1993/pdf/6508x1757.pdf |издание = [http://www.iupac.org/publications/pac/index.html Pure and Applied Chemistry] |тип = |место = |год = 1993 |том = 65 |номер = 8 |страницы = 1757-1814}}</ref>. == Ячĕ == Малтанах, «элемента çутçанталăкра тупсан», ăна сергени (''sergenium'', Sg) ят панă (ку вăхăтра сиборги ят пулман) ят панă - Аслă пурçăн çулĕ çинчи [[Серика]] хула ятĕнчен. Анчах элемента тупнине çирĕплетеймен пирки ку ята урăх аса илмен. Элемента синтезлани ăнăçлă пулнă хыççăн ăна ''оттогани'' (ottohahnium, Oh) ят парасшăн пулнă. ([[Ган Отто|Отто Ган]] — атомсем арканнине уçакан ăсчахсенчен пĕри). 1994-мĕш çулта ИЮПАК хушаматпа кăна элемент ятне парас йăлапа ''гани'' (hahnium, Hn)<ref name="iupac1994">{{статья |автор = Commission on Nomenclature of Inorganic Chemistry |зпуçелĕк = Names and symbols of transfermium elements (IUPAC Recommendations 1994) |оригинал = |ссылка = http://www.iupac.org/publications/pac/1994/pdf/6612x2419.pdf |издание = [http://www.iupac.org/publications/pac/index.html Pure and Applied Chemistry] |тип = |место = |год = 1994 |том = 66 |номер = 12 |страницы = 2419-2421}}</ref> ят сĕннĕ. Анчах 1997-мĕш çулта хăйĕн сĕнÿне пăрахаçласа ''хасси''<ref name="iupac1997">{{статья |автор = Commission on Nomenclature of Inorganic Chemistry |заглавие = Names and symbols of transfermium elements (IUPAC Recommendations 1997) |оригинал = |ссылка = http://www.iupac.org/publications/pac/1997/pdf/6912x2471.pdf |издание = [http://www.iupac.org/publications/pac/index.html Pure and Applied Chemistry] |тип = |место = |год = 1997 |том = 69 |номер = 12 |страницы = 2471-2473}}</ref> в честь немецкой земли [[Гессен]] (''Hassia'' — латинское название средневекового княжества Гессен, центром которого был Дармштадт)<ref name="letter1993">{{статья |автор = |заглавие = Responses on the Report 'Discovery of the transfermium elements' |оригинал = |ссылка = http://www.iupac.org/publications/pac/1993/pdf/6508x1815.pdf |издание = [http://www.iupac.org/publications/pac/index.html Pure and Applied Chemistry] |тип = |место = |год = 1993 |том = 65 |номер = 8 |страницы = 1815-1824}}</ref> ят çирĕплетнĕ.. ''Hassia''- латинла ĕлĕххи нимĕçсен Гессен кнеçлĕхĕн ячĕ. == Изотопĕсем == {{main|Хасси изотопĕсем}} {| class="standard" |- ! Изотоп ! Масса ! Çурма аркану тапхăрĕ<ref name="nudat">[http://www.nndc.bnl.gov/nudat2/ Nudat 2.3]</ref> ! Аркану меслечĕ |- | <sup>264</sup>Hs | 264 | ≈0,8 мç | α-аркану <sup>260</sup>Sg таран;<br />спонталлă пайлану |- | <sup>265</sup>Hs | 265 | 2,0+0,3−0,2 мç | α-аркану <sup>261</sup>Sg таран |- | <sup>266</sup>Hs | 266 | 2,3+1,3−0,6 мç | α-аркану <sup>262</sup>Sg таран |- | <sup>267</sup>Hs | 267 | 52+13−8 мс | α-аркану <sup>263</sup>Sg таран |- | <sup>269</sup>Hs | 269 | 9,7+9,7−3,3 ç | α-аркану <sup>265</sup>Sg таран |- | <sup>270</sup>Hs | 270 | 3,6+0,8−1,4 ç<ref name="nudat" />;<br />≈22 с<ref name="dv2006">{{статья |автор = J. Dvorak et al. |пуçелĕк = Doubly Magic Nucleus <sup>270</sup><sub>108</sub>Hs<sub>162</sub> |оригинал = |ссылка = http://link.aps.org/abstract/PRL/v97/e242501 |издание = [http://prl.aps.org/ Physical Review Letters] |тип = |место = |год = 2006 |том = 97 |номер = |страницы = 242501}}</ref> | α-аркану <sup>266</sup>Sg таран |- | <sup>275</sup>Hs | 275 | 0,15+0,27−0,06 ç | α-аркану <sup>271</sup>Sg таран |} == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == {{commons|Hassium}} * [http://www.apsidium.com/elements/108.htm Apsidium — Хасси] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070103192725/http://www.apsidium.com/elements/108.htm |date=2007-01-03 }} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Hs/key.html Хасси Webelements сайтра ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509072227/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Hs/key.html |date=2008-05-09 }} * [http://flerovlab.jinr.ru/linkc/108/discovery/index.html ОИЯИ сайчĕнче элемента синтезлани çинчен ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070812161041/http://flerovlab.jinr.ru/linkc/108/discovery/index.html |date=2007-08-12 }} * [http://www.membrana.ru/lenta/?6830 Асамлă хасси-260 нумай пурăнакан изотоп пулнă] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100219032833/http://www.membrana.ru/lenta/?6830 |date=2010-02-19 }} [[Категори:Хими элеменчĕсем]] [[Категори:Металсем]] [[Категори:Радиохастар элементсем]] [[Категори:Трансактиноидсем]] izdv6kt7w15yw02qtw1v2bhxqa1w30y Флеровий 0 25775 875909 818089 2026-07-28T20:27:44Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875909 wikitext text/x-wiki {{Хими_элеменчĕ|Флерови/Flerovium (Fl)<!--Ят-->|114<!--Атомный номер-->| <!-- Тулаш ĕлки-->|[289]<!--Атом йывăрăшĕ-->|<!--Атом радиусĕ-->|<!--Ионизаци хăвачĕ-->|<nowiki>[</nowiki>[[радон|Rn]]<nowiki>]</nowiki>5f<sup>14</sup> 6d<sup>2</sup> 7s<sup>2</sup><!--Электрон конфигурацийĕ-->|<!--Ковалент радиусĕ-->|<!--Ион радиусĕ-->|<!--Электроçуклăх-->|<!--Электрод потенциалĕ-->|4<!--Степени окисления-->|<!--Тачăлăх-->||<!--Теплопроводность-->|<!--Шăрану температури-->|<!--Теплота плавления-->|<!--Вĕрӳ температури-->|<!--Пăслану теплоти-->|<!--Моль калăпăшĕ-->|<!--Чĕнтĕр тытăмĕ-->|<!--Чĕнтĕр тапхăрĕ-->|n/a<!--Отношение c/a-->|<!--Дебай температури-->}} {{Элементсен периодикăллă системи2}} {| style="text-align: left; background-color: grey; width: 100px; height: 100px;" border="0" cellpadding="4" cellspacing="0" | style="width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>Fl</big></big> | style="width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>114</big></big> |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="right" | colspan="2" | '''[289]''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" | colspan="2" | '''[[радон|Rn]] <nowiki></nowiki>5f<sup>14</sup>6d<sup>10</sup>7s<sup>2</sup>7p<sup><nowiki>2</nowiki></sup>''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="center" | colspan="2" | <big>'''Флерови'''</big> |} '''Флерови''' ({{lang-la|Flerovium}}), '''Fl''', искуствелла синтезланă 114-мĕш [[Хими элеменчĕсем|хими элеменчĕ]]. [[Çурма аркану тапхăрĕ]] сахал: <sup>289</sup>Fl-- 2,7 ç тата <sup>288</sup>Fl 0,8 ç<ref name="nudat">[http://www.nndc.bnl.gov/nudat2/ Nudat 2.3]</ref><ref name="og2004">{{статья |автор = Yu. Ts. Oganessian et al. |пуçелĕк = Measurements of cross sections and decay properties of the isotopes of elements 112, 114, and 116 produced in the fusion reactions <sup>233</sup>,<sup>238</sup>U, <sup>242</sup>Pu, and <sup>248</sup>Cm+<sup>48</sup>Ca |оригинал = |ссылка = http://link.aps.org/abstract/PRC/v70/e064609 |издание = Physical Review C |тип = |место = |год = 2004 |том = 70 |номер = |страницы = 064609}};<br />свободно доступный [http://www.jinr.ru/publish/Preprints/2004/160(E7-2004-160).pdf препринт ОИЯИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080528130343/http://www.jinr.ru/publish/Preprints/2004/160(E7-2004-160).pdf |date=2008-05-28 }}, несколько отличающийся от статьи в Phys. Rev. C;<br />{{статья |автор = Yury Ts. Oganessian |пуçелĕк = Superheavy elements |оригинал = |ссылка = http://www.iupac.org/publications/pac/2004/pdf/7609x1715.pdf |издание = Pure Appl. Chem. |тип = |место = |год = 2004 |том = 76 |номер = 9 |страницы = 1715–1734}}</ref>. == Кун-çулĕ == Элемента чи малтан [[1998]]-мĕш çулхи [[Раштав|раштавра]] [[кальци|кальципе]] [[плутони]] атомĕсене çыпăçтарса синтезланă<ref name="og1999">{{статья |автор = Yu. Ts. Oganessian et al. |пуçелĕк = Synthesis of Superheavy Nuclei in the <sup>48</sup>Ca + <sup>244</sup>Pu Reaction |оригинал = |ссылка = http://prola.aps.org/abstract/PRL/v83/i16/p3154_1 |издание = [[Physical Review Letters]] |тип = |место = |год = 1999 |том = 83 |номер = 16 |страницы = 3154 - 3157}}</ref><ref name="firstnews">{{статья |автор = P. Weiss |пуçелĕк = New element leaves lightweights behind |оригинал = |ссылка = http://www.sciencenews.org/pages/sn_arc99/2_6_99/fob4.htm |издание = Science News |тип = |место = |год = 1999 |том = 155 |номер = 6 |страницы = 85}}</ref>: <math>\mathrm{{}^{244}_{94}Pu} + \mathrm{{}^{48}_{20}Ca} \rightarrow \mathrm{{}^{288}_{114}Fl} + \mathrm{4{}^{1}_{0}n}</math> <math>\mathrm{{}^{244}_{94}Pu} + \mathrm{{}^{48}_{20}Ca} \rightarrow \mathrm{{}^{289}_{114}Fl} + \mathrm{3{}^{1}_{0}n}</math> Элемента уçнине 2004-мĕш çулта <ref name="og2004" /> тата [[2006]]-мĕш çулта <ref name="og2006" /> ОИЯИпе пĕрле Ливермор наци лабораторийĕ çирĕплетнĕ. 2009-мĕш çулта Берклири Лоуренс ятлă лаборатори те çирĕплетнĕ.<ref>{{статья|автор=Иван Панин|пуçелĕк =Американцы подтвердили существование 114-го элемента|ссылка=http://infox.ru/science/lab/2009/09/25/Amyerikancyy_podtvye.phtml|язык=ru|издание=Infox.ru|тип=статья|год=2009}}</ref>, <ref>[http://www.rian.ru/science/20090925/186373501.html] </ref>. Вĕсем <sup>242</sup>Pu мишеннне <sup>48</sup>Ca ионĕсемпе персе 114-мĕш элементăн 286 тата 287 массăллă нукличĕсене синтезленĕ<ref>L. Stavsetra, K. E. Gregorich, J. Dvorak, P. A. Ellison, I. Dragojević, M. A. Garcia, and H. Nitsche. [http://link.aps.org/doi/10.1103/PhysRevLett.103.132502 Independent Verification of Element 114 Production in the <sup>48</sup>Ca&nbsp;+&nbsp;<sup>242</sup>Pu Reaction] Phys. Rev. Lett. 103, 132502 (2009)</ref>: <math>\mathrm{{}^{242}_{94}Pu} + \mathrm{{}^{48}_{20}Ca} \rightarrow \mathrm{{}^{286}_{114}Fl} + \mathrm{4{}^{1}_{0}n}</math> <math>\mathrm{{}^{242}_{94}Pu} + \mathrm{{}^{48}_{20}Ca} \rightarrow \mathrm{{}^{287}_{114}Fl} + \mathrm{3{}^{1}_{0}n}</math> 2010-мĕш çулăн юпа уйăхĕнче [[Беркли|Берклири]] физиксен ушкăнĕ унунквадин 285-массăллă изотопне синтезлани çинчен пĕлтернĕ. <ref>[http://newscenter.lbl.gov/news-releases/2010/10/26/six-new-isotopes/ Six New Isotopes of the Superheavy Elements Discovered « Berkeley Lab News Center]</ref> <math>\mathrm{{}^{242}_{94}Pu} + \mathrm{{}^{48}_{20}Ca} \rightarrow \mathrm{{}^{285}_{114}Fl} + \mathrm{5{}^{1}_{0}n}</math> Флеро́ви тата нумайрах пурăнакан изотопĕсем пулма пултарнаççĕ. Сăмахран, флеро́ви-298, стабиллăх утравĕн варринче вырнаçнĕскер, çурма аркану тапхăрĕ 11 минут патнелле пулмалла тесе шутлаççĕ. Анчах кун пек изотопа синтезлама питĕ йывăр, çакăн пек реакци пулма пултарать: <math>\mathrm{{}^{204}_{80}Hg} + \mathrm{{}^{136}_{54}Xe} \rightarrow \mathrm{{}^{298}_{114}Fl} + \mathrm{{}^{40}_{20}Ca} + \mathrm{2{}^{1}_{0}n}</math> == Изотопĕсем == {{main|Флерови изотопĕсем}} {| class="standard" |- ! Изотоп ! Масса ! Çурма аркану тапхăр ! Аркану меслечĕ ! Çырса хунă событисен шучĕ |- | <sup>286</sup>Fl | 286 | 0,13<sup>+0,04</sup><sub>−0,02</sub> ç | α-аркану, спонталла пайлану | 24<ref name="og2006">{{статья |автор = Yu. Ts. Oganessian et al. |пуçелĕк = Synthesis of the isotopes of elements 118 and 116 in the <sup>249</sup>Cf and <sup>245</sup>Cm+<sup>48</sup>Ca fusion reactions |оригинал = |ссылка = http://link.aps.org/abstract/PRC/v74/e044602 |издание = Physical Review C |тип = |место = |год = 2006 |том = 74 |номер = |страницы = 044602}}</ref> |- | <sup>287</sup>Fl | 287 | 0,48<sup>+0,16</sup><sub>−0,09</sub> ç | α-аркану <sup>283</sup>Cn таран | 16<ref name="og2006" /> |- | <sup>288</sup>Fl | 288 | 0,80<sup>+0,32</sup><sub>−0,18</sub> ç | α-аркану <sup>284</sup>Cn таран | 12<ref name="og2004" /> |- | <sup>289</sup>Fl | 289 | 2,7<sup>+1,4</sup><sub>−0,7</sub> ç | α-аркану <sup>285</sup>Cn таран | 8<ref name="og2004" /> |} == Ячĕ == ''Флёрови'' е ''Флеро́ви'' офицаллă ятне 110-110-мĕн номĕрлĕ хими элеменчĕсене синтезланĕ ушкăн ертӳçине раççей физикне [[Флёров Георгий Николаевич|Г. Н. Флёрова]] асăна панă <ref>{{cite web | url = http://www.iupac.org/news/news-detail/article/element-114-is-named-flerovium-and-element-116-is-named-livermorium.html | title = Element 114 is Named Flerovium and Element 116 is Named Livermorium | author = | date = 2012-05-31 | publisher = [[ИЮПАК]] | accessdate = 2012-05-31 | lang = en }}</ref>. Дубна тĕпчевçисем элемента '''Дубни''' ят парасшăн пулнă, анчах ИЮПАК ку ята 105-мĕш элемента ([[Дубни]]) валли çирĕплетнĕ. Популарлă литературăра çакăн пек ятсем тĕл пулаççĕ {{Нет АИ|25|09|2009}}: * Атлантиси An * Лазареви Lz * Оганесси Og == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} {{stub}} == Каçăсем == {{commons|Ununquadium}} * [http://www.apsidium.com/elements/114.htm Apsidium — Ununquadium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070607232911/http://www.apsidium.com/elements/114.htm |date=2007-06-07 }} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Uuq/key.html Унунквади Webelements çинче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516061356/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Uuq/key.html |date=2008-05-16 }} *[http://n-t.ru/ri/ps/pb114.htm Унунквади хими элеменчĕсен вулавăшĕнче]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{ref-ru}} * [http://mgo-rksmb.narod.ru/Science/Db/ Унунквади «Виртуаллă Менделеев таблици» сайтра] {{ref-ru}} * [http://element114.narod.ru/Projects/112-114-116.html], [https://web.archive.org/web/20060507142756/http://element114.narod.ru/Projects/2002.html] — Унунквади «Атомная и космическая отрасли России» сайтра {{ref-ru}} * [http://159.93.28.88/flnr/elm114p.html ОИЯИ сайчĕнче элемента синтезлани çинчен] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071026160839/http://159.93.28.88/flnr/elm114p.html |date=2007-10-26 }} {{ref-ru}} <!--Categories--> [[Категори:Хими элеменчĕсем]] [[Категори:Металсем]] [[Категори:Радиохастар элементсем]] [[Категори:Синтезланă хими элеменчĕсем]] [[Категори:Трансактиноидсем]] cwdbxavsu2mj5dshuo6gqemdef8q7fx Чулхула кĕпĕрни 0 26200 875943 873663 2026-07-29T10:36:31Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875943 wikitext text/x-wiki '''Чулхула кĕпĕрни''' ({{lang-ru|Нижегородская губерния}}) — [[Раççей империйĕ|Раççей империн]] тата [[Раççей Совет Федераци Социаллă Республики|РСФСР]] [[1714]]—[[1929]] çулсенчи администраци-территориллĕ виçи. Кĕпĕрне хули — [[Чулхула]]. == Тавралăхĕ == '''Чулхула кĕпĕрни''' çак çĕрсемпе чикĕ тытнă: анăçра — [[Улатимĕр кĕпĕрни|Улатимĕр]], çурçĕрте — [[Кострома кĕпĕрни|Кострома]] тата [[Вятка кĕпĕрни|Вятка]], тухăçра — [[Хусан кĕпĕрни|Хусан]] тата [[Чĕмпĕр кĕпĕрни|Чĕмпĕр]], кăнтăрта — [[Пенза кĕпĕрни|Пенза]] тата [[Тамбов кĕпĕрни|Тамбов]] кепернисемпе. Кĕпĕрнен çĕр лаптăкĕ 48 241 км² [[1847]] çулта, 51 252 км² - [[1905]] çулта пулнă<ref name="Тархов">{{cite web |url=http://geo.1september.ru/2001/15/2.htm|title=Тархов С.А. Изменение АТД России за последние 300 лет}}</ref>, 81&nbsp;458 км² - в [[1926 год]]у<ref name="ДW1926">{{cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_26.php?reg=145|title=Всесоюзная перепись населения 1926 г.}}</ref>. [[Хура Атăл]]па [[Атăл]] кĕпĕрне территорине икĕ пая уйăрнă, весем çĕр пичĕпе, геологи тăрăмĕпе, тăпрапа тата флорăпа урăхла: çурçĕр енĕ — айлăмлă, кăнтăр енĕ — туçи. == Кун-çулĕ == === Чулхула çĕрĕ Петĕр вăхăтĕччен === {{main|Чулхула уесĕ}} === Кĕпĕрнесене йĕркелени<ref name="Тархов"/> === == Администрациллĕ пайĕсем == [[File:Nizhegorodskaya gubernia.png|thumb|300px|Чулхула кĕпĕрнин администрациллĕ пайĕсем]] Çакăн пек, [[1918]] çулчен кĕпĕрне шутне 11 [[Раççей уесĕсем|уес]] кĕнĕ: {| class="wikitable" |- ! № ! [[Раççей уесĕсем|Уес]] ! [[Уес хули]] ! Лаптăк, <br /> [[çухрăм]]² ! Пурăнан халăх<ref name="Демоскоп Weekly"/> <br /> ([[1897]]), çын |- | 1 | [[Ардат уесĕ (Чулхула кĕперни)|Ардат]] | [[Ардат (Чулхула кĕперни)|Ардатов]] (3546 çын) | style="text-align:right" |5288,0 | style="text-align:right" |141&nbsp;625 |- | 2 | [[Арзамас уесĕ|Арзамас]] | [[Арзамас]] (10&nbsp;592 çын) | style="text-align:right" |3307,1 | style="text-align:right" |138&nbsp;785 |- | 3 | [[Балахна уесĕ|Балахна]] | [[Балахна]] (5120 çын) | style="text-align:right" |3688,6 | style="text-align:right" |141&nbsp;694 |- | 4 | [[Васильсăр уесĕ|Васильсăр]] | [[Васильсурск]] (3799 çын) | style="text-align:right" |3365,9 | style="text-align:right" |127&nbsp;333 |- | 5 | [[Горбат уесĕ|Горбат]] | [[Горбат (хула)|Горбат]] (4604 çын) | style="text-align:right" |3190,1 | style="text-align:right" |134&nbsp;160 |- | 6 | [[Княгинино уесĕ|Княгинино]] | [[Княгинино|Княгинин]] (2737 çын) | style="text-align:right" |2595,5 | style="text-align:right" |106&nbsp;191 |- | 7 | [[Лукоян уесĕ|Лукоян]] | [[Лукоян]] (2117 çын) | style="text-align:right" |5127,5 | style="text-align:right" |193&nbsp;454 |- | 8 | [[Макарь уесĕ (Чулхула кĕперни)|Макар]] | [[Макарьево|Макарьев]] (1560 чел.) | style="text-align:right" |6568,2 | style="text-align:right" |108&nbsp;994 |- | 9 | [[Чулхула уесĕ|Чулхула]] | [[Чулхула]] (90&nbsp;053 çын) | style="text-align:right" |3208,2 | style="text-align:right" |222&nbsp;033 |- | 10 | [[Семёнов уесĕ|Семёнов]] | [[Семёнов (хула)|Семёнов]] (3752 çын) | style="text-align:right" |5889,2 | style="text-align:right" |111&nbsp;388 |- | 11 | [[Сергач уесĕ|Сергач]] | [[Сергач]] (4530 çын) | style="text-align:right" |2808,4 | style="text-align:right" |159&nbsp;117 |} === Революци хыççăнхи улшăнусем === [[File:Нижегородская губерния из Бенке.jpg|thumb|295px||Кĕпĕрне гербĕ, [[Александр II]] оф.ăнлантарăвĕпе ([[1856]])]] [[Октябрь революцийĕ|1917 çулхи революци]] хыççăн кĕпĕрне йышĕ питĕ улшăннă. [[1918]] — [[Горбат уесĕ|Горбат уесне]] [[Павлово уесĕ (Чулхула кĕперни)|Павлово]] ята куçарнă. [[Воскресени уесĕ (Чулхула кĕпĕрни)|Воскресени уесне]] йĕркеленĕ. [[1920]] — [[Макар уесĕ (Чулхула кĕпĕрни)|Макар уесне]] [[Лысково уесĕ|Лысково]] ятне панă. Çапла, [[1926]] çулта кĕпĕрне йышне 11 [[Раççей уесĕсем|уеспе]] 4 район кĕнĕ: {| class="wikitable" |- ! № ! Администраци виçи ! [[Центр]] ! Лаптăк, <br /> км² ! Пурăнан халăх<ref name="ДW1926"/> <br /> ([[1926]]), çын |- | 1 | [[Арзамас уесĕ]] | [[Арзамас]] | style="text-align:right" |8&nbsp;149 | style="text-align:right" |351&nbsp;667 |- | 2 | [[Ветлуга уесĕ]] | [[Ветлуга (хула)|Ветлуга]] | style="text-align:right" |17&nbsp;158 | style="text-align:right" |234&nbsp;322 |- | 3 | Выкса уесĕ | [[Выкса]] | style="text-align:right" |4&nbsp;182 | style="text-align:right" |117&nbsp;211 |- | 4 | [[Городец уесĕ (Чулхула кĕпĕрни)|Городец уесĕ]] | [[Городец]] | style="text-align:right" |2&nbsp;804 | style="text-align:right" |94&nbsp;367 |- | 5 | [[Хĕрлĕ Баксен уесĕ]] | [[Хĕрлĕ Баксем]] | style="text-align:right" |11&nbsp;043 | style="text-align:right" |178&nbsp;978 |- | 6 | [[Лукоян уесĕ]] | [[Лукоянов]] | style="text-align:right" |6&nbsp;693 | style="text-align:right" |320&nbsp;085 |- | 7 | [[Лысково уесĕ]] | [[Лысково]] | style="text-align:right" |7&nbsp;032 | style="text-align:right" |234&nbsp;942 |- | 8 | [[Чулхула уесĕ]] тата [[Канавино районĕ|Канавино ĕçлев районĕ]] | [[Чулхула]] | style="text-align:right" |4&nbsp;659 | style="text-align:right" |386&nbsp;206 |- | 9 | [[Павлов уесĕ (Чулхула кĕпĕрни)|Павлово уесĕ]] | [[Павлово (хула, Чулхула облаçĕ)|Павлово]] | style="text-align:right" |3&nbsp;604 | style="text-align:right" |174&nbsp;694 |- | 10 | [[Семёнов уесĕ]] | [[Семёнов (хула)|Семёнов]] | style="text-align:right" |7&nbsp;831 | style="text-align:right" |135&nbsp;501 |- | 11 | [[Сергач уесĕ]] | [[Сергач]] | style="text-align:right" |6&nbsp;759 | style="text-align:right" |410&nbsp;134 |- | 12 | [[Балахна районĕ]] | [[Балахна]] | style="text-align:right" |718 | style="text-align:right" |27&nbsp;804 |- | 13 | Растяп районĕ | [[Дзержинск (Раççей)|Растяп]] | style="text-align:right" |740 | style="text-align:right" |32&nbsp;281 |- | 14 | [[Сорма районĕ]] | Сорма | style="text-align:right" |86 | style="text-align:right" |45&nbsp;152 |} == Пурăнан халăх == === Халăх йышĕ === {| class="wikitable" |- ! Çул !! Пурăнан халăх, çын !! Çав шутра <br /> хулара, çын |- | [[1714]] || align="right"|255&nbsp;923<ref name="Тархов"/> || |- | [[1766]] || align="right"|461&nbsp;400<ref name="Тархов"/> || |- | [[1785]] || align="right"|816&nbsp;200<ref name="Тархов"/> || |- | [[1847]] || align="right"|1&nbsp;104&nbsp;794<ref name="Тархов"/> || |- | [[1897]] || align="right"|1&nbsp;584&nbsp;774<ref name="Демоскоп Weekly"/> || align="right"|143&nbsp;031 |- | [[1905]] || align="right"|1&nbsp;799&nbsp;500<ref name="Тархов"/> || |- | [[1926]] || align="right"|2&nbsp;743&nbsp;344<ref name="ДW1926"/> || align="right"|448&nbsp;258 |} === Тĕн === [[File:Sharpan.jpg|thumb|300px|<center>Староверы в Шарпанском скиту<br /> (фотография 1897 года)]] 1897 çулхи халăх çыравĕпе кĕпĕрне территоринче тĕне тытакансем çапла валеçĕннĕ: {| class=standard |- ! || çын шучĕ |- | [[православисем]]пе вĕсемпе пĕр тĕнрисем || 1 525 785 |- | [[Кивĕ йăла йĕрки|уйрăлнисем]] || 75 848 |- | [[мăсăльмансем]] || 51 236 |- | [[иуда тĕнĕ|еврейсем]] || 3388 |- | [[католик]]сем || 1115 |- | [[протестант]]сем || 723 |- | ытти тĕн йăлине тытакансем || 912 |} Кĕпĕрне территоринче паллă кивĕ йăла-йĕркиллĕ [[Керж скичĕсем]] ларнă<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Керженские скиты}}</ref>. Урăх юхăмсенчен пачăшкăсăррисем (ытларахăшĕпе помор тата сăпас килĕшĕвĕсем; [[федосейсем]] те тĕл пулкалăнă. Пачăшкаллисен ĕненӳ енĕпе [[окружниксем]] тата [[окружниксене хирĕçсисем]] пулнă. [[Молокансем]] те пурăннă. Арканса каясран миссионерсен «Сăв. Хĕрес тăванлăхĕ» ĕçленĕ. === Нацисен йышĕ === Кĕпĕрнен Атăл лешьен пайĕнче вырăс халăх кăна пулнă; только небольшая часть Васильсăр тата Макар уесĕсен пысăках мар пайĕнче çеç [[марисем]] пурăннă. Туçи тăрăхĕнче çуррине май вырăса тухнă мордва халăхĕ вырнаçнă пулнă. [[Ирçĕсем]] Лукоян, Арзамас, Сергач, Княгинино тата Ардат уесĕсенче, [[мăкшăсем]] — Лукоян, [[терюхансем]] — Чулхула, марисем — Васильсăр тата Макар уесĕсенче вырнаçăннă. 45 пине яхăн [[тутарсем|тутар]] халăхĕ Сергач уесĕнче тата Княгинино уесĕн икĕ ялĕнче пурăннă. [[1905]]—[[1906]] çç. кĕпернере вырăс националисчĕсем [[Шурă ялав|«Шурă ялав» пĕрлешĕвне]] йĕркеленĕ, кайран вăл [[Вырăс халăхĕн пĕрлĕхĕ]]н кĕпернери уйрăмĕ пулса тăрать, революции тăвас текенсене пусарнă. Унăн шутне кĕпернери 13 уйрăм кĕнĕ, пайташ йышĕ 4,2 пине çитнĕ. Нацисен йышĕ 1897 çулта<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=870 Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей]</ref>: {| class="wikitable" |- ! Уес ! [[вырăссем]] ! [[мордвасем]] ! [[тутарсем]] ! [[еврейсем]] ! [[марисем]] |- | Кĕпĕрне, мĕнпурĕ | 93,2% | 3,4% | 2,6% | ... | ... |- | Ардат | 98,8% | ... | ... | ... | ... |- | Арзамас | 92,9% | 6,9% | ... | ... | ... |- | Балахна | 99,5% | ... | ... | ... | ... |- | Васильсăр | 87,0% | ... | 8,6% | ... | 4,2% |- | Горбат | 99,9% | ... | ... | ... | ... |- | Княгинино | 98,0% | ... | 1,9% | ... | ... |- | Лукоян | 85,2% | 14,3% | ... | ... | ... |- | Макар | 98,5% | ... | ... | ... | 1,2% |- | Чулхула | 97,6% | ... | ... | 1,0% | ... |- | Семёнов | 99,9% | ... | ... | ... | ... |- | Сергач | 73,8% | 8,9% | 17,1% | ... | ... |} === Чулхула кĕпĕрнаттăрĕсем === <!-- Источники вынесены из заголовка для создания ссылок на раздел--> Губернаторы Нижегородской губернии.<ref>[http://www.opentextnn.ru/history/rushist/dorevigu/gubnn/adm/?id=517 Нижегородские губернаторы XVIII в. Краткий Био-библиографический словарь]</ref><ref>[http://www.opentextnn.ru/history/rushist/dorevigu/gubnn/adm/?id=167 Губернаторы Нижегородской губернии. Аннотированный указатель (1714-1917)]</ref> Туртса кăтартни — 5 çултан сахалрах ертсе пынă кĕпернетĕрсем. * [[Измайлов Андрей Петрович]] (кăрлач, 20, 1714 — çу, 31, 1714) * [[Путянин Степан Иванович]] (1714 — пуш, 19, 1717) <small>1717 çулхи пуш уйăхĕ — 1719 çулхи çу уйăхĕччен кĕпернене хусан кĕпернетĕрне П. С. Салтыкова пăхăнтарнă.</small> * ''[[Ржевский Юрий Алексеевич]]'' (май 1719—1728) * [[Хвостов Фёдор Максимович]] (1729—1730) * [[Бестужев-Рюмин Пётр Михайлович]] (февраль 1730 — март 1730) * ''[[Волынский Иван Михайлович]]'' (1730—1740) * Семён Гагарин (утă, 1740—пуш, 1742) * ''[[Друцкий, Даниил Андреевич]]'' (1742—1752) * [[Панин Александр Иванович]] (1753—1756) * ''[[Бакшеев Максим Иванович]]'' (е Макшеев) (1757—1762) * [[Измайлов Сергей Иванович]] (1762—1764) * ''[[Аршеневский Яков Степанович]]'' (1764—1770) * [[Квашнин-Самарин Андрей Никитич]] (1770—1773) * ''[[Ступишин Алексей Алексеевич]]'' (1773—1779, генерал- кĕпернетĕр, 1779—1784) * ''[[Ребиндер Иван Михайлович]]'' (Рейнгольд-Иоган) (1783 — пушăн, 1-мĕшĕ, 1792, генерал- кĕпернетĕр) * [[Каховский Михаил Васильевич]] (1792—1796) * [[Вяземский Андрей Иванович]] (пушăн 13-мĕшĕ, 1796 — раштав, 1796) * [[Обухов Фёдор Васильевич]] (1779—1780) * ''[[Белавин Иван Савинович]]'' (21 августа 1780—1796) * [[Львов Андрей Лаврентьевич]] (1796—1798) * ''[[Вяземский Андрей Иванович]]'' (1792—1800, генерал- кĕпернетĕр) * [[Кудрявцев Егор Францевич]] (1798—1802) * ''[[Руновский Андрей Максимович]]'' (1802—1813) * ''[[Быховец Степан Антипович]]'' (1813—1818) * ''[[Крюков Александр Семёнович]]'' (1818—1826) * [[Бахметев Алексей Николаевич]] (1826—1828, генерал-кĕпернетĕр) * [[Кривцов Николай Иванович]] (1826—1827) * [[Храповицкий Иван Семенович]] (1827—1829) * [[Бибиков Илларион Михайлович]] (1829—1831) * ''[[Бутурлин Михаил Петрович]]'' (1831—1843) * ''[[Урусов Михаил Александрович]]'' (1843—1855) * [[Анненков Фёдор Васильевич]] (1855—1856) * ''[[Муравьёв Александр Николаевич]]'' (1856—1861) * ''[[Одинцов Алексей Алексеевич]]'' (1861—1873) * ''[[Кутайсов Павел Ипполитович]]'' (1873—1880) * [[Безак Николай Александрович]] (1880—1882) * ''[[Баранов Николай Михайлович]]'' (1882—1897) * ''[[Унтербергер Павел-Симон Фридрихович]]'' (1897—1905) * [[Фредерикс Константин Платонович]] (1905—1906) * [[Шрамченко Михаил Николаевич]] (1907—1910) * [[Хвостов Алексей Николаевич]] (1910—1912) * [[Борзенко Виктор Михайлович]] (1913—1915) * [[Гирс Алексей Фёдорович]] (1915—1917) == Асăрхавсем == {{асăрхавсем|2}} == Каçăсем == {{Çӳрев |Тема=Чулхула кĕпĕрни |Викивулавăш=Категори:Чулхула кĕпĕрни |Викиампар=Category:Nizhny Novgorod Governorate }} * {{ВТ-ЭСБЕ|Чулхула кĕпĕрни}} * [http://www.unn.runnet.ru/rus/volgovyt/nizhobl/istor.htm Чулхула енĕн кун-çулĕ] * [http://www.nounb.sci-nnov.ru/fulltext/acg/nn-sbornik/index.html «Нижегородский сборник» издаваемый Нижегородским статистическим Комитетом, под редакцией Действительного члена и секретаря Комитета А.С. Гациского, в 10-ти томах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180515185844/http://www.nounb.sci-nnov.ru/fulltext/acg/nn-sbornik/index.html |date=2018-05-15 }} (Статьи о всех сторонах жизни губернии в 1860-х гг) * [http://chigirin.narod.ru/book11.html Адрес-календарь Нижегородской губернии на 1891 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180828164119/http://chigirin.narod.ru/book11.html |date=2018-08-28 }} * [http://blacksearcher.ru/forum/viewtopic.php?t=73 Списки населенных мест Нижегородской губернии 1863, JPG] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130521143342/http://blacksearcher.ru/forum/viewtopic.php?t=73 |date=2013-05-21 }} * [http://biblios.hmarka.net/booklibrary-305 Библиотека Царское Село, книги по истории Нижегородской губернии, PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110210172446/http://biblios.hmarka.net/booklibrary-305 |date=2011-02-10 }} * [http://new.runivers.ru/maps/podratlas/36 Карта Нижегородской губернии из «Атласа» А. А. Ильина 1876 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027111502/https://new.runivers.ru/maps/podratlas/36/ |date=2021-10-27 }} (просмотр на движке Google на сайте runivers.ru) {{Чулхула кĕпернин уесĕсем}} {{Раççей империн администрациллĕ-территориллĕ пайланăвĕ}} {{ru-gub-stub}} [[Категори:Чулхула кĕперни|*]] [[Категори:Чулхула кун-çулĕ]] d8j55krgqj9f9ho7tv5owaodkzbghxk Улатимĕр кĕпĕрни 0 26880 875903 873643 2026-07-28T15:17:53Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875903 wikitext text/x-wiki '''Улати́мĕр кĕпĕрни ''' — [[Раççей империйĕ|Раççей империн]] тата РСФСР-н [[1796]]—[[1929]] çулсенчи администрациллĕ-территориллĕ виçи. Кĕпĕрне хули — [[Улатимĕр (хула)|Улатимĕр]]. == Тавралăхĕ == [[File:1822 Владимирская Губерния.jpg|thumb|300px|Улатимĕр кĕпĕрни 1821 çулта]] '''Улатимĕр кĕпĕрни''' çурçĕр енче [[Ярославль кĕпĕрни|Ярославль]] тата [[Кострома кĕпĕрни|Кострома]], тухăç енчен — [[Чулхула кĕпĕрни|Чулхула]], анăç енчен — [[Мускав кĕпĕрни|Мускав]] тата [[Тĕвер кĕпĕрни|Тĕвер]], кăнтăр енчен — [[Тамбов кĕпĕрни|Тамбов]] тата [[Кисан кĕпĕрни|Кисан]] кĕпернисемпе чикĕ тытнă. [[1918]] çулчен кĕпĕрне 40&nbsp;339 [[çухрăм]]² (45&nbsp;910 км²), [[Стрельбицкий Иван Афанасьевич|Стрельбицкин]] шутлавĕпе - 42&nbsp;930,5 [[çухрăм]]², çав шутра кӳлĕсем патĕнче 99 [[çухрăм]]а² яхăн. [[1926]] çулта кĕпернен лаптăкĕ 33&nbsp;023 км² çитнĕ. Хĕвел тухăçĕнчен хĕвел анăçнелле чи нумай тăсăлăвĕ 325 [[çухрăм]] (347 километр), анлăшĕ çурçĕртен кăнтăралла 240 çухрăм (256 километр). == Кун-çулĕ == == Администрациллĕ пайлану == [[File:Vlad gub.png|thumb|300px|Улатимĕр кĕпĕрнин админстрациллĕ пайĕсем, 1803-1918 çç.]] Йĕркеленĕ саманта [[1796]] çулта кĕпернере 10 уес пулнă: [[Улатимĕр уесĕ|Улатимĕр]], [[Вязники уесĕ|Вязники]], [[Гороховец уесĕ|Гороховец]], [[Меленки уесĕ|Меленки]], [[Мурăм уесĕ|Мурăм]], [[Переславль уесĕ|Переславль]], [[Пукрав уесĕ|Пукрав]], [[Суздаль уесĕ|Суздаль]], [[Шуя уесĕ|Шуя]], [[Юрий уесĕ (Улатимĕр кĕпĕрни)|Юрий]]. [[1803]] çулта тепĕр 3 уеса йĕркеленĕ: [[Александров уесĕ (Улатимĕр кĕпĕрни)|Александров]], [[Ковров уесĕ|Ковров]] тата [[Судогода уесĕ|Судогода]]. Çакăн пек администрациллĕ пайлану [[1918]] çулчен тытăнса тăнă. [[XIX ĕмĕр]]ĕн вĕçĕнче кĕпĕрне йышне 13 [[Раççей уесĕсем|уес]] кĕнĕ, вĕсем 222 вулăсран тытăнса тăнă. {| class="wikitable" |- ! № ! [[Раççей уесĕсем|Уес]] ! [[Уес хули]] ! Лаптăк, <br /> [[çухрăм]]² !Халăх йышĕ<ref name="Демоскоп Weekly" /> <br />([[1897]]), çын |- | 1 | [[Александров уесĕ (Улатимĕр кĕпĕрни)|Александров]] | [[Александров (хула)|Александров]] (6&nbsp;810 чел.) | style="text-align:right" |2&nbsp;886,8 | style="text-align:right" |100&nbsp;371 |- | 2 | [[Улатимĕр уесĕ|Улатимĕр]] | [[Улатимĕр (хула)|Улатимĕр]] (28&nbsp;479 чел.) | style="text-align:right" |2&nbsp;402,5 | style="text-align:right" |160&nbsp;996 |- | 3 | [[Вязники уесĕ|Вязники]] | [[Вязники]] (8&nbsp;862 çын) | style="text-align:right" |3&nbsp;309,6 | style="text-align:right" |86&nbsp;352 |- | 4 | [[Гороховец уесĕ|Гороховец]] | [[Гороховец]] (2&nbsp;297 çын) | style="text-align:right" |3&nbsp;817,7 | style="text-align:right" |92&nbsp;240 |- | 5 | [[Ковров уесĕ|Ковров]] | [[Ковров]] (14&nbsp;571 çын) | style="text-align:right" |3&nbsp;427,5 | style="text-align:right" |109&nbsp;861 |- | 6 | [[Меленки уесĕ|Меленки]] | [[Меленки]] (8&nbsp;909 çын) | style="text-align:right" |4&nbsp;617,8 | style="text-align:right" |142&nbsp;304 |- | 7 | [[Мурăм уесĕ|Мурăм]] | [[Мурăм]] (13&nbsp;271 çын) | style="text-align:right" |2&nbsp;229,8 | style="text-align:right" |122&nbsp;383 |- | 8 | [[Переславль уесĕ|Переславль]] | [[Переславль-Залесский]] (10&nbsp;639 çын) | style="text-align:right" |3&nbsp;178,7 | style="text-align:right" |87&nbsp;337 |- | 9 | [[Пукрав уесĕ|Пукрав]] | [[Пукрав (хула)|Пукрав]] (2&nbsp;785 çын) | style="text-align:right" |4&nbsp;142,2 | style="text-align:right" |158&nbsp;229 |- | 10 | [[Судогода уесĕ|Судогода]] | [[Судогда]] (3&nbsp;182 çын) | style="text-align:right" |5&nbsp;099,9 | style="text-align:right" |96&nbsp;798 |- | 11 | [[Суздаль уесĕ|Суздаль]] | [[Суздаль]] (6&nbsp;412 çын) | style="text-align:right" |2&nbsp;513,1 | style="text-align:right" |107&nbsp;708 |- | 12 | [[Шуя уесĕ|Шуя]] | [[Шуя]] (19&nbsp;583 çын) | style="text-align:right" |2&nbsp;565,2 | style="text-align:right" |158&nbsp;483 |- | 13 | [[Юрий уесĕ (Улатимĕр кĕпĕрни)|Юрий]] | [[Поляк Юри]] (5&nbsp;759 çын) | style="text-align:right" |2&nbsp;641,0 | style="text-align:right" |92&nbsp;629 |} [[1918]] çулта [[Шуя уесĕ|Шуя уесе]] çĕнĕ [[Иваново-Вознесени кĕпĕрни]]не куçарнă. [[1920]] çулта [[Кольчуга районĕ|Кольчуга районне]] йĕркеленĕ (4 çул хушши пулнă). [[1921]] çулта [[Пукрав уесĕ|Пукрав уесне]] пĕтьерсе унăн вырăнне [[Киржач уесĕ|Киржач уесне]] уса хунă. Тепĕр 3 çултан [[Гороховец уесĕ|Гороховец]], [[Киржач уесĕ|Киржач]] тата [[Суздаль уесĕ|Суздаль]] уесĕсене йĕркеленĕ. [[1925]] çулта [[Поляк Юрий уесĕ|Поляк Юрий уесне]] [[Иваново-Вознесени кĕпĕрни]]не панă. Тепĕр çултан [[Меленки уесĕ|Меленкипе]] [[Судогода уесĕ|Судогода]] уесĕсене пăрахăçланă, вĕсен территоринче [[Гуç уесĕ|Гуç уесне]] туса хунă. Çапла [[1926]] çулта '''Улатимĕр кĕпĕрнине''' 7 уес кĕнĕ: {| class="wikitable" |- ! № ! [[Раççей уесĕсем|Уес]] ! [[Уес хули]] ! Лаптăк, <br /> [[тăваткал километр|км²]] !Халăх йышĕ<ref name="ДW">{{cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_26.php?reg=89|title=Всесоюзная перепись населения 1926 г.}}</ref> <br />([[1926]]), чел. |- | 1 | [[Александров уесĕ (Улатимĕр кĕпĕрни)|Александров]] | [[Александров (хула)|Александров]] | style="text-align:right" |4&nbsp;365 | style="text-align:right" |184&nbsp;850 |- | 2 | [[Улатимĕр уесĕ|Улатимĕр]] | [[Улатимĕр (хула)|Улатимĕр]] | style="text-align:right" |6&nbsp;717 | style="text-align:right" |325&nbsp;693 |- | 3 | [[Вязники уесĕ|Вязники]] | [[Вязники]] | style="text-align:right" |5&nbsp;337 | style="text-align:right" |151&nbsp;628 |- | 4 | [[Гусь уесĕ|Гусь]] | [[Гусь-Хрустальный]] | style="text-align:right" |4&nbsp;064 | style="text-align:right" |110&nbsp;029 |- | 5 | [[Ковров уесĕ|Ковров]] | [[Ковров]] | style="text-align:right" |3&nbsp;272 | style="text-align:right" |120&nbsp;524 |- | 6 | [[Мурăм уесĕ|Мурăм]] | [[Мурăм]] | style="text-align:right" |6&nbsp;370 | style="text-align:right" |332&nbsp;257 |- | 7 | [[Переславль уесĕ|Переславль]] | [[Переславль-Залесский]] | style="text-align:right" |2&nbsp;898 | style="text-align:right" |96&nbsp;159 |} [[1929]] çулхи кăрлачăн 14-мĕшĕнче '''Улатимĕр кĕпĕрнине''' тата унăн мĕнпур уесне пăрахăçланă, весен çĕрĕсене [[Иваново Промăçлă облаçĕ|Иваново Промăçлă]] тата [[Чулхула облаçĕ|Чулхула]] облаçĕсем хушшинче пайланă. == Пурăнан вырăнсем == [[XIX ĕмĕр]]ĕн вĕçĕнче кĕпĕрнере 15 хула, 1 посад ([[Каврила Посачĕ|Гавриловский посад]]) тата 8&nbsp;227 ытти пурăнан вырăн шутланнă. Чи пысăк хуласем: [[Иваново|Иваново-Вознесенск]] (54&nbsp;208 çын), [[Улатимĕр (хула)|Улатимĕр]] (28&nbsp;479 çын) тата [[Шуя]] (19&nbsp;583 çын)<ref name="Демоскоп Weekly" />. == Пурăнан халăх == [[1886]] çулта кĕпĕрнере 1&nbsp;416&nbsp;750 яхăн çын пурăннă. [[Раççей империнчи халăх çыравĕ (1897)|1897 çулти халăх çыравĕпе]] кĕпернере 1&nbsp;515&nbsp;691 çын пурăннă<ref name="Демоскоп Weekly" /> (690&nbsp;312 арçынпа 825&nbsp;379 хĕрарăм), вĕсенчен хулара 190&nbsp;618 çын. [[СССР халăх çыравĕ (1926)|Пĕтĕм Раççейри 1926 çулти халăх çыравĕпе]] кĕпĕрнере 1&nbsp;321&nbsp;140 çын шутланнă<ref name="ДW" />, вĕсенчен хула çынни - 263&nbsp;942. === Наци йышĕ === [[1897]] çулти наци йышĕ<ref>{{cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=150|title=Демоскоп Weekly. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам 50 губерний Европейской России}}</ref> [[File:Владимирская губерния из Бенке.jpg|thumb|297px|[[Александр II]] çирĕплетнĕ кĕперне гербĕ ([[1856]])]] {| class="wikitable" |- ! Уес ! [[вырăссем]] |- | Мĕнпур кĕперне | 99,7 % |- | Александров | 99,6 % |- | Улатимĕр | 98,7 % |- | Вязники | 99,9 % |- | Гороховец | 99,9 % |- | Ковров | 99,8 % |- | Меленки | 99,9 % |- | Мурăм | 99,7 % |- | Переславль | 99,9 % |- | Пукрав | 99,7 % |- | Судогда | 99,9 % |- | Суздаль | 99,9 % |- | Шуя | 99,6 % |- | Юрий | 99,8 % |} === Дворян ăрачĕсем === [[Изединовсем]], [[Каблуковсем]], [[Калакутскисем]], [[Калачовсем]], [[Карякинсем]], [[Касаговсем]]. == Кĕпĕрнаттăрсем == # [[Рунич Павел Степанович]] 6.01.1797- 1802 # [[Долгоруков Иван Михайлович]] .02.1802-23.03.1812 # [[Супонев Авдей Николаевич]] 23.03.1812- 1817 # [[Юрлов Иван Иванович]] 1.02.1817-25.05.1820 # [[Кавелин Дмитрий Александрович]] 25.05.1820-1821 # [[Апраксин Пётр Иванович]] 15.06.1821-29.07.1827 # [[Курута Иван Эммануилович]] 12.08.1827-27.11.1832 # [[Ланской Сергей Степанович]] 27.11.1832-31.12.1834 # [[Паскевич Степан Федорович]] 13.01.1835-23.04.1836 # [[Курута Иван Эммануилович]] 23.04.1836-12.07.1842 # [[Донауров Петр Михайлович]] 14.07.1842- 8.04.1851 # [[Зарин Владимир Иванович]] 29.06.1851-28.02.1852 # [[Синельников Николай Петрович]] 28.02.1852- 9.12.1852 # [[Анненков Владимир Егорович]] 9.12.1852-14.06.1856 # [[Тиличеев Егор Сергеевич]] 15.06.1856-18.09.1861 # [[Самсонов Александр Петрович]] 18.10.1861- 1.01.1865 # [[Шахотин Платон Александрович]] 8.10.1865- 4.03.1866 (в.ĕ. 1.01.1865- 8.10.1865) # [[Струков Владимир Николаевич]] 8.03.1866-12.12.1875 # [[Судиенко Иосиф Михайлович]] 30.08.1876- 5.12.1892 (в.ĕ. 2.01.1876-30.08.1876) # [[Теренин Михаил Николаевич]] 22.01.1893-30.05.1898 # [[Цеймерн Николай Максимович]] 3.06.1898-16.10.1901 # [[Клингенберг Николай Михайлович]] 19.10.1901- 1.07.1902 # [[Леонтьев Иван Михайлович]] 6.07.1902-25.07.1906 # [[Сазонов Иван Николаевич]] 29.07.1906- 5.06.1914 # [[Крейтон Владимир Николаевич]] 9.06.1914- 3.03.1917 == Промăçлăх == == Транспорт == === Чукун çул транспорчĕ === === Шыв транспорчĕ === == Символика == {{planned}} <gallery> File:Coat of Arms of Vladimir (1781).png|<small>Кĕпĕрне гербĕ, [[1857]] çулчен</small> File:Владимирская губ МВД Бенке.jpg|<small>Кĕпĕрнен официаллă гербĕ (изд. [[Раççей Империн ШĔМ|ШĔМ]], [[1880]])</small> File:Владимирская губерния изд.Сукачова.JPG|<small>Кĕпернен официаллă мар гербĕ (Сукачов кăл., [[1878]])</small> File:Coat of Arms of Vladimir gubernia (Russian empire).png|<small>Гербăн хальхи ӳкерчĕкĕ ([[2000-мĕшсем]])</small> </gallery> == Тĕн == == Вуламалли == * [http://chigirin.narod.ru/book17.html Памятная книжка Владимирской губернии на 1848 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121102220955/http://chigirin.narod.ru/book17.html |date=2012-11-02 }} * [http://blacksearcher.ru/forum/viewtopic.php?t=252 Списки населенных мест Владимирской губернии 1863, PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130521145809/http://blacksearcher.ru/forum/viewtopic.php?t=252 |date=2013-05-21 }} * [http://blacksearcher.ru/forum/viewtopic.php?t=24 Памятная книжка и адрес-календарь Владимирской губернии 1844-1917, PDF,DJVU]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://sites.google.com/site/lubitelkultury/- Мазанов И. Библиография Владимирской губернии. Улатимĕр. 1905 ç.]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == {{Çӳрев |Тема = Улатимĕр кĕпĕрни |Портал = Раççей Империйĕ |Викисăмахсар = |Викикĕнеке = |Викикаларăш = |Викивулавăш = |Викитĕссем = |Викихыпар = |Викиампар = Category:Vladimir Governorate |Метавики = |Проект = Раççей }} * {{ВТ-ЭСБЕ|Улатимĕр кĕпени}} * [http://new.runivers.ru/maps/podratlas/16 Карта Владимирской губернии из «Атласа» А.А.Ильина 1876 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100926093337/http://new.runivers.ru/maps/podratlas/16 |date=2010-09-26 }} (просмотр на движке Google на сайте runivers.ru) * [http://oldbooks.ax3.net/BookLibrary/06000-Vladimirskaya-gub.html Библиотека Царское Село, книги по истории Владимирской губернии (Астăвăм кĕнекисем), PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121026145221/http://oldbooks.ax3.net/BookLibrary/06000-Vladimirskaya-gub.html |date=2012-10-26 }} {{Улатимĕр кĕпĕрнин уесĕсем}} {{Раççей империн администрациллĕ-территориллĕ пайланăвĕ}} [[Категори:Раççей империн кĕпĕрнисем]] [[Категори:Улатимĕр кĕпĕрни|*]] 3u4dw6aljkpmgoullep4anhuoq15w3b Франсуа Озон 0 28123 875911 768296 2026-07-28T20:54:35Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875911 wikitext text/x-wiki '''Франсуа́ Озо́н''' ({{lang-fr|François Ozon}}; [[чӳк, 15]] [[1967]]) — [[Франци|франци]] [[сценарист|сценарисчĕ]] тата [[кинорежиссёр]]ĕ, унăн фильмĕсем вичкĕн сатирлă, çыннăн арлăхĕ çине ирĕкле пăхаççĕ. Хăйĕн «[[8 хĕрарăм (фильм)|8 хĕрарăм]]» ({{lang-fr|8 femmes}}, [[2002]]) тата «[[Бассейн (фильм, 2003)|Бассейн]]» ({{lang-en|Swimming Pool}}, [[2003]]) фильмĕсене пула вăл тĕнчере паллă пулса тăчĕ. Францире Франсуа Озон "çĕнĕ хумăн" паллă çамрăк режиссёрĕ шутланать. == Кун-çулĕ == == Фильмографи == === Тулли фильмсем === * [[1998]] — [[Крысятник (фильм)|Крысятник]] / ''Sitcom'' * [[1999]] — [[Криминальные любовники (фильм)|Криминальные любовники]] / ''Les Amants criminels'' * [[2000]] — [[Капли дождя на раскалённых скалах (фильм)|Капли дождя на раскалённых скалах]] / ''Gouttes d’eau sur pierres brûlantes'' * [[2000]] — [[Хăйăр ăшĕнче (фильм)|Хăйăр ăшĕнче]] / ''Sous le sable'' * [[2002]] — [[8 хĕрарăм (фильм)|8 хĕрарăм]] / ''Huit femmes'' * [[2003]] — [[Бассейн (фильм, 2003)|Бассейн]] / ''Swimming Pool'' * [[2004]] — [[5x2 (фильм)|5x2]] / ''5x2'' * [[2005]] — [[Время прощания (фильм)|Время прощания]] / ''Le Temps qui reste'' * [[2007]] — [[Пирĕшти (фильм, 2007)|Пирĕшти]] / ''Angel'' * [[2009]] — [[Рики (фильм)|Рики]] / ''Riki'' * [[2009]] — [[Убежище (фильм, 2009)|Убежище]] / ''The Refuge'' * [[2010]] — [[Отчаянная домохозяйка (фильм, 2010)|Отчаянная домохозяйка]] / ''Potiche'' === Кĕске фильмсем === * [[1988]] — [[Семейное фото (фильм)|Семейное фото]] / ''Photo de Famille'' * [[1988]] — [[Пальцы в животе (фильм)|Пальцы в животе]] / ''Les Doigts dans le Ventre'' * [[1990]] — / ''Mes Parents un Jour D’été'' * [[1991]] — / ''Une goutte de sang'' * [[1991]] — / ''Peau contre peau (les risques inutiles)'' * [[1991]] — / ''Le Trou madame'' * [[1991]] — / ''Deux plus un'' * [[1992]] — / '''Thomas reconstitué'' * [[1993]] — / ''Victor'' * [[1994]] — / ''Une rose entre nous'' * [[1994]] — [[Ĕненетĕн е ĕненместĕн (фильм)|Ĕненетĕн е ĕненместĕн]] / ''Action vérité'' * [[1995]] — [[Маленькая смерть (фильм)|Маленькая смерть]] / ''La Petite Mort'' * [[1996]] — [[Çуллахи платье (фильм)|Çуллахи платье]] / ''Une robe d’été'' * [[1997]] — [[Тинĕсе курасчĕ (фильм)|Тинĕсе курасчĕ]] / ''Regarde la mer'' * [[1998]] — [[2000 (фильм)|2000]] /''X2000'' * [[1998]] — [[постельные сцены (фильм)|Постельные сцены]] /''Scènes de lit'' * [[2006]] — [[Прелюдия (фильм)|Прелюдия]] /''Un lever de rideau'' == Каçăсем == {{Commons | François_Ozon}} * [http://www.francois-ozon.com/ Франсуа Озонăн официаллă сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110208213917/http://www.francois-ozon.com/ |date=2011-02-08 }} * {{imdb name|id=0654830|name=Франсуа Озон}} * [http://www.sensesofcinema.com/2004/great-directors/ozon/ Страница Франсуа Озона на сайте ''Senses of Cinema''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170603235739/http://www.sensesofcinema.com/2004/great-directors/ozon/ |date=2017-06-03 }} ;Интервью: * [http://old.kinoart.ru/2001/3/12.html «Озонова зона»] — «[[Искусство кино (журнал)|Искусство кино]]» журнала интервью пани, пуш, 2001 çул * [http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1180620 «Кризис вăхăтĕнче çынсем камит пăхма кăмăллаççĕ»] — «[[Огонёк]]» журнала интервью пани (№ 4 (5082), 08.06.2009) [[Категори:Франци кинорежиссёрĕсем]] [[Категори:Франци сценарисчĕсем]] [[Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа]] [[Категори:Парисре çуралнисем]] o784r7vtsiynf7b45t66uljekfamj77 Ханс Кристиан Андерсен ячĕллĕ парне 0 50784 875913 869599 2026-07-28T23:59:02Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875913 wikitext text/x-wiki [[Ӳкерчĕк:Anderson (gold medal).jpg|мини|Ханс Кристиан Андерсен ячӗллӗ парнен медалӗ]] '''Ханс Кристиан Андерсен ячĕллĕ парне''' ({{lang-en|Hans Christian Andersen Author Award}}) — чи хастар ача-пӑча ҫырӑвҫисене хаклас тӗллевли литература парни. [[Ӳкерчĕк:HC Andersen.jpg|thumb|мини|Андерсен палӑкӗ]] Ханс Кристиан Андерсен ячĕллĕ парне [[1956]] ҫулта [[ЮНЕСКО]] Ача-пӑча кӗнеке тӗнче канашӗпе ({{lang-en|International Board on Books for Young People}} — [[Ача-пӑча кӗнеки тӗнче канашӗ|IBBY]]) никӗсленӗ<ref name="Украинский">[http://www.chl.kiev.ua/bibliograf/andersen/03.htm Премії-нагороди Г. К. Андерсена] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071210091109/http://chl.kiev.ua/bibliograf/andersen/03.htm |date=2007-12-10 }}</ref>. Парнене ҫулсерен [[Ака, 2|акан 2-мӗшӗнче]] параҫҫӗ — [[Андерсен Ханс Кристиан|Ханс Кристиан Андерсен]] ҫуралнӑ кунӗнче<ref name="Медведева">[http://www.iv-obdu.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=287&Itemid=70 Ивановская областная библиотека для детей и юношества — Мир библиографии: Премии имени Х. К. Андерсена — 45 лет!]</ref><ref name="Владбиблиотека">[https://web.archive.org/web/20100401181954/http://vladbiblioteka.narod.ru/Pisatel.html Андерсену посвящается]</ref><ref name="РИАН">[http://www.rian.ru/history/20070402/62917907.html Лента новостей «РИА Новости» — День в истории — 2 апреля]</ref><ref name="Премии">[http://www.bigbook.ru/worldslit/detail.php?ID=1416 Национальная литературная премия «Большая книга»: Литературные премии мира / Международная премия имени Г.-Х. Андерсена] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071121175738/http://www.bigbook.ru/worldslit/detail.php?ID=1416 |date=2007-11-21 }}</ref>. Ача-пӑча кӗнеке тӗнче канашӗ шутласа кӑларнипе [[1967]] ҫултан пуҫларанпа [[Ака, 2|акан 2-мӗшӗнче]] [[Тĕнчери ача-пăча кĕнеки кунĕ]] иртет. Кашни ҫул Канашӗн тӗрлӗ пайӗсем ертсе пыраҫҫӗ<ref name="Украинский" />. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} {{Ханс Кристиан Андерсен}} 502vy5dzup8499w4kqo5kqolvg5f148 Статистикăлла физика 0 73194 875936 696028 2026-07-29T08:10:52Z Ellodanis5 17302 875936 wikitext text/x-wiki {{Статфизика}} '''Статистикăлла физика''' — [[теорилле физика|теорилле физикăн]] уйрăмĕ, — нумай (шучĕ çук) пĕрчĕсенчен (эппин çавăн чухлех ирĕклĕх капашĕсенчен) тăракан системăсене тишкерет. Тишкерĕнекен системăсем классикăлла та, квантла та пулма пултараççĕ. Асăннă пĕрчĕсем молекулăсем пулсан, ку вĕрентĕве çавăн пекех '''[[молекула-кинетика теорийĕ|молекулăсен кинетикăлла теорийĕ]]''' теççĕ (сăмахран, вăтам шкулта ачасене вĕрентнĕ чухне). [[File:Increasing disorder.svg|thumb|Нумай пĕрчĕллĕ (молекулăллă) тытăмсен хăтланăвĕсене иллюстрацилесе кăтартни]] Пайĕсем: * Статистикăлла механика ** Статистикăлла шайлашулла механика ** Статистикăлла шайлашулла мар механика * Уйăн статистикăлла теорийĕ == Вуламалли == * Балеску Р. Равновесная и неравновесная статистическая механика. В двух томах. М.: Мир, 1978. * Березин Ф. А. Лекции по статистической физике. Москва-Ижевск: Институт. компьютерных исследований, 2002. — 192с. (2-е изд, испр. * Изд-во: МЦНМО, 2008. — 200 с. ISBN 978-5-94057-352-4) * Боголюбов Н. Н. Собрание научных трудов. В 12 томах. * Власов А. А. Нелокальная статистическая механика. М.: Наука, 1978. * Зубарев Д. Н., Морозов В. Г., Репке Г. Статистическая механика неравновесных процессов. Том 1. М.: ФИЗМАТЛИТ, 2002. — 432с. (недоступная ссылка с 13-05-2013 [1674 дня]) ISBN 5-9221-0211-7, 5-9221-0210-9 * Коткин Г.Л. Лекции по статистической физике. Новосибирск: НГУ. 172 с. * Крылов Н. С. Работы по обоснованию статистической физики. М.-Л.: Из-во АН СССР, 1950. * Кубо Р. Статистическая механика. М.: Мир, 1967. == Каçăсем == [[Категори:Физика]] [[Категори:Теорилле физика]] qqu286pe6wvsrriengkhl3ujo9dg2ny Хеопс 0 85810 875916 727686 2026-07-29T00:50:30Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875916 wikitext text/x-wiki {{Пайăр çын |ят = Хеопс |тăван ят = |портрет = Khufu2.jpg |портрета ăнлантарни = |ĕçлев тĕсĕ = фараон |çуралнă вăхăт = |çуралнă вырăн = |гражданлăх = |пăхăнулăх = |вилнĕ вăхăт = |вилнĕ вырăн = |амăшĕ = |ашшĕ = |упăшка = |арăм = |ачасем = |парнесемпе чыславсем = |сайт = |викиампар = }} '''Хеопс''' ('''Хуфу''' е Хнум-Хуфу) — Авалхи Египет фараонӗ, п. эрч. 2589 ҫ. — п. эрч. 2566 ҫ. патне ертсе пынӑ; IV династирен. == Пурнӑҫӗ == [[Снофру]] фараонпа Хетепхерес ывӑлӗ. == Ӗҫӗ-хӗлӗ == == Аслӑ пирамида == * [[Хеопс пирамиди]] == Вуламалли == *Вейгалл А. История фараонов. Правящие династии раннего, Древнего и Среднего царства Египта. 3000—1800 до н.э. / Пер. с англ. И. Б. Куликовой. — М.: ЗАО Центрполиграф, 2018. — 351 с. — 2000 экз. — ISBN 978-5-9524-5259-9. *Заморовский В. Их величества пирамиды / Пер. со словацкого О. И. Малевича. — М.: Главная редакции восточной литературы издательства «Наука», 1981. — 447 с. — (По следам исчезнувших культур Востока). — 15 000 экз. *История Древнего Востока. Зарождение древнейших классовых обществ и первые очаги рабовладельческой цивилизации. Часть 2. Передняя Азия. Египет / Под редакцией Г. М. Бонгард-Левина. — М.: Главная редакция восточной литературы издательства «Наука», 1988. — 623 с. — 25 000 экз. *Авдиев В. И. Военная история Древнего Египта. — М.: Издательство «Советская наука», 1948. — Т. 1. Возникновение и развитие завоевательной политики до эпохи крупных войн XVI—XV вв. до х. э. — 240 с. *Древний Восток и античность. // Правители Мира. Хронологическо-генеалогические таблицы по всемирной истории в 4 тт. / Автор-составитель В. В. Эрлихман. — Т. 1. *Jürgen von Beckerath. Handbuch der ägyptischen Königsnamen. — München: Deutscher Kunstverlag, 1984. — 314 p. — (Münchner ägyptologische Studien). — ISBN 3422008322. == Каҫӑсем == * [https://web.archive.org/web/20130520115144/http://cheops.org.ua/ cheops.su Энциклопедия, детально описывающая пирамиду Хеопса] * [http://ru-egypt.com/lexicon/4_dynasty_genealogy Генеалогия 4 династии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111201122426/http://ru-egypt.com/lexicon/4_dynasty_genealogy/ |date=2011-12-01 }} {{Авалхи икĕпатсем}} [[Категори:Авалхи Египет]] [[Категори:Истори]] [[Категори:Политиксем|*Патшалăхсем]] [[Категори:Политика, патшалăхсемпе|*Политиксем]] [[Категори:Фараонсем, алфавитпа]] p2dnq9rf16zrthuid22snfozcg6vy53 Хафра 0 85864 875915 727687 2026-07-29T00:35:51Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875915 wikitext text/x-wiki {{Пайăр çын |ят = Хафра |тăван ят = |портрет = Ägyptisches Museum Leipzig 035.jpg |ĕçлев тĕсĕ = фараон |çуралнă вăхăт = |çуралнă вырăн = |гражданлăх = |пăхăнулăх = |вилнĕ вăхăт = |вилнĕ вырăн = |амăшĕ = |ашшĕ = |упăшка = |арăм = [[Мересанх III]] |ачасем = |парнесемпе чыславсем = |сайт = |викиампар = }} '''Хафра''' (Хефрен) — Авалхи Египет IV династин фараонӗ, п. эрч. 2547 — 2521 ҫҫ. патне ертсе пынӑ. Гиза аслӑ пирамидисенчен иккӗмӗшне туса лартаканӗ. == Пурнӑҫӗ == == Ӗҫӗ-хӗлӗ == == Вуламалли == *Вейгалл А. История фараонов. Правящие династии раннего, Древнего и Среднего царства Египта. 3000—1800 до н.э. / Пер. с англ. И. Б. Куликовой. — М.: ЗАО Центрполиграф, 2018. — 351 с. — 2000 экз. — ISBN 978-5-9524-5259-9. *Заморовский В. Их величества пирамиды / Пер. со словацкого О. И. Малевича. — М.: Главная редакции восточной литературы издательства «Наука», 1981. — 447 с. — (По следам исчезнувших культур Востока). — 15 000 экз. *История Древнего Востока. Зарождение древнейших классовых обществ и первые очаги рабовладельческой цивилизации. Часть 2. Передняя Азия. Египет / Под редакцией Г. М. Бонгард-Левина. — М.: Главная редакция восточной литературы издательства «Наука», 1988. — 623 с. — 25 000 экз. *Древний Восток и античность. // Правители Мира. Хронологическо-генеалогические таблицы по всемирной истории в 4 тт. / Автор-составитель В. В. Эрлихман. — Т. 1. *Jürgen von Beckerath. Handbuch der ägyptischen Königsnamen. — München: Deutscher Kunstverlag, 1984. — 314 p. — (Münchner ägyptologische Studien). — ISBN 3422008322. == Каҫӑсем == * [http://ru-egypt.com/lexicon/4_dynasty_genealogy Генеалогия 4 династии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111201122426/http://ru-egypt.com/lexicon/4_dynasty_genealogy/ |date=2011-12-01 }} {{Авалхи икĕпатсем}} [[Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа]] [[Категори:IV династин фараонĕсем]] [[Категори:Африкăри п. эрч. XXVI ĕмĕрти тăрăмсем]] [[Категори:Фараонсем, алфавитпа]] rveq4xusjqh7adw698l6wogc72ozc18 Чике шăмми 0 89291 875940 698118 2026-07-29T09:46:03Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875940 wikitext text/x-wiki [[File:Ulna - anterior view.png|thumb|Ulna - anterior view]] '''Чике шăмми''', е '''ал тунин шăмми''' ({{lang-la|ulna}}) — [[чике]] (ал туни) шутне кĕрекен мăшăрлă [[шăмă]], унпа юнашар [[пайăркалла шăмă]] пур. Юлашкинчен асăннин нимле «пайăрки» те çук. Вăл хай пайăрка пек (тÿрĕ, вăрăм, тăршшĕпе танлаштарсан çинçе). == Вуламалли == * Людина. / Навч. посібник з анатомії та фізіології. Львів. 2002. 240 с. * «Анатомія людини», О.&nbsp;І.&nbsp;Свіридов, Київ, Вища школа, 2001. == Каçăсем == * [http://www.refine.com.ru/pageid-1527-3.html Анатомія людини] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422004102/https://www.refine.com.ru/pageid-1527-3.html |date=2021-04-22 }} == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} {{Çын шăммисем}} {{Алă}} [[Категори:Алă]] [[Категори:Алă-ура]] [[Категори:Ал-ура]] jm07f9lv8t23m39635vxtk5n7d6p0cz Хетепхерес I 0 96254 875918 771692 2026-07-29T00:56:25Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875918 wikitext text/x-wiki {{Пайăр çын |ят = Хетепхерес I |тăван ят = |портрет = Reisner-hetepheres-fig30.jpg |анлăшĕ = |портрета ăнлантарни = |çуралнă чухнехи ят = |ĕçлев тĕсĕ = |çуралнă вăхăт = |çуралнă вырăн = |гражданлăх = |пăхăнулăх = |вилнĕ вăхăт = |вилнĕ вырăн = |амăшĕ = |ашшĕ = |упăшка = |арăм = |ачасем = |парнесемпе чыславсем = |сайт = |викиампар = Category: }} '''Хетепхерес I''' («Унӑн(s) ҫийӗнче (Hr) лӑпланни (Htp)») — Авалхи Египет майра патши, [[Снофру]] фараонӑн аппӑшӗ е йӑмӑкӗ тата арӑмӗ, [[Хеопс]]ӑн амӑшӗ, Хетепхерес II асламӑшӗ е кукамӑшӗ, Хуни тат Мересанх I хӗрӗ пулма пултарать. == Кун-ҫулӗпе ӗҫӗ-хӗлӗ == == Вуламалли == *Кинк Х. А. Как строились египетские пирамиды / Отв. ред. Ю. Я. Перепёлкин. — М.: Наука, 1967. — 112 с. *Флетчер Джоан. В поисках Нефертити. — М.: АСТ: АСТ МОСКВА: ХРАНИТЕЛЬ, 2008. — С. 222-223. — 413 с. — 2500 экз. — ISBN 978-5-9762-5421-3. == Каҫӑсем == * [http://ru-egypt.com/lexicon/4_dynasty_genealogy Генеалогия 4 царского дома] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111201122426/http://ru-egypt.com/lexicon/4_dynasty_genealogy/ |date=2011-12-01 }} * [http://www.antikforever.com/Egypte/Reines/hetepheres_I_II.htm Quelques Reines Importantes: Hetephérès I et Hetephérès II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210926105530/http://www.antikforever.com/Egypte/Reines/hetepheres_I_II.htm |date=2021-09-26 }} {{Авалхи икĕпатсем}} [[Категори:Авалхи Икĕпатри майра патшасем]] [[Категори:Фараонсем, алфавитпа]] [[Категори:Истори]] 8okufkyax3rv3b6va16mjojfay3eygu Химилле элементсен символĕсем 0 105277 875920 845286 2026-07-29T01:15:12Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875920 wikitext text/x-wiki [[File:Chlorum-35-molecule.png|frame|right|Хлор-35 икĕ атомлă молекулин химилле палли]] [[File:1965. XX Международный конгресс теоретической и прикладной химии в Москве.jpg| thumb|250px|Химилле элементсен символĕсем СССР почтин маркки çинче]] '''Химилле элементсен символĕсем''' — [[химилле элемент]]а малсăлтавла паллă туни, унăн палли. <!--Вместе с [[Химическая формула|химическими формулами]], [[Химическое уравнение|схемами и уравнениями химических реакций]] образуют [[Формальный язык|формальный]] [[язык химии]] — систему условных обозначений и понятий, предназначенную для краткой, ёмкой и наглядной записи и передачи химической информации. В зависимости от [[контекст]]а символ химического элемента может обозначать: * название химического элемента; * один [[атом]] элемента; * один [[Моль (единица измерения)|моль]] атомов этого элемента.--> == Çавăн пекех == * [[Химилле элемент]] * [[Хими чĕлхи]] * [[Химилле формула]] * [[Химилле танлăх]] * [[Химилле номенклатура]] * [[Элементсен системăлла ячĕсем]] == Вуламалли == *[https://elements.vanderkrogt.net/ Elementymology & Elements Multidict], element name etymologies. Retrieved July 15, 2005. *Atomic Weights of the Elements 2001, [http://www.iupac.org/publications/pac/2003/7508/7508x1107.html Pure Appl. Chem. 75(8), 1107–1122, 2003]. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1–109 taken from this source. *[http://www.iupac.org/news/archives/2005/atomic-weights_revised05.html IUPAC Standard Atomic Weights Revised] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080305062433/http://www.iupac.org/news/archives/2005/atomic-weights_revised05.html |date=2008-03-05 }} (2005). *[https://www.webelements.com/ WebElements Periodic Table] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230925034324/https://www.webelements.com/ |date=2023-09-25 }}. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers 110–116 taken from this source. *Leighton, Robert B. ''Principles of Modern Physics''. New York: McGraw-Hill. 1959. *Scerri, E.R. "The Periodic Table, Its Story and Its Significance". New York, Oxford University Press. 2007. == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} ==Каçăсем== {{Commons category}} *[http://web.lemoyne.edu/~giunta/berzelius.html Berzelius' List of Elements] *[http://www.iupac.org/reports/1998/7001coplen/history.pdf History of IUPAC Atomic Weight Values (1883 to 1997)] *[https://www.acs.org/content/acs/en/about/governance/committees/nomenclature.html Committee on Nomenclature, Terminology, and Symbols] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201204013636/https://www.acs.org/content/acs/en/about/governance/committees/nomenclature.html |date=2020-12-04 }}, American Chemical Society {{Элементсен периодикăллă системи}} {{Куçармалла|en|Symbol (chemistry)}} [[Категори:Химии историйĕ]] [[Категори:Хими элеменчĕсем|*]] gn8unvya2is605425htdqagfoundln6 Хурт-хăмăр 0 108168 875924 785544 2026-07-29T03:35:11Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875924 wikitext text/x-wiki [[File:The bee collects nectar.jpg|thumb|]] {{Пĕлтерĕшсем|Хурт-хăмăр (пĕлтерĕшсем)}} :''Ку ăнлава '''[[Пыл хурчĕ]]''' тенипе пăтраштармалла мар'' :''Ку ăнлава '''[[Чăн хурт-хăмăр]]''' тенипе пăтраштармалла мар'' :{{redirect|Хурт}} '''Хурт-хăмăр''' ({{lang-la|Anthophila}}) — вĕçекен [[хурт-кăпшанкă]]сен [[Apoidea]] çиййышри тата [[çурхах çунатлисем]] отрядри [[клада]], [[сăпса|сăпсасене]] тата [[кăткă]]сене тăванлă. Хурт-хăмăр çинчен вĕрентекен ăслава [[апиологи]] (апидологи) теççĕ. Тĕнчере мĕнпурĕ хурт-хăмăрăн 21 пин тĕсĕ тата 520 речĕ пур<ref name="Радченко1994">Радченко В. Г., Песенко Ю. А. ''Биология пчёл (Hymenoptera, Apoidea).'' СПб.: Зоол. ин-т РАН. — [[1994]]. — 350 с.</ref>. == Вуламалли == * Пельменев В. К. Справочная книга пчеловода. Хабаровск: Кн. изд., 1969. — 288 с. * Полищук В. П., Полипенко В. П. Пчеловодство. Справочное пособие. Киев: Вища школа, 1990. — 312 с.: ил. * Рут А. И., Рут Э. Р., Рут Х. Х. Энциклопедия пчеловодства. Пер. с англ. Е. Северцевой и Т. Губиной — М.: Художественная литература и МП «Брат», 1993. — 368 с. * Руцкая Т. Полный справочник пчеловода. М.: АСТ, 2013. — 430 с. * Сесютченков М. А. Справочник пчеловода. Москва: Гамма Пресс 2000, 2003. — 352 с. * Таранов Г. Ф. (сост.) Словарь-справочник пчеловода. М.: Россельхозиздат, 1984. — 288 с. * Шеметков М. Ф. (ред.) Справочник пчеловода. 2-е изд, доп. и переработ. — Минск: Урожай, 1969. * * Danforth B. N., J. Fang, S. Sipes, S.G. Brady & E. Almeida (2004). ''Phylogeny and molecular systematics of bees (Hymenoptera: Apoidea).'' Cornell University, Ithaca, NY [http://www.entomology.cornell.edu/BeePhylogeny/ Филогения пчёл] * Donovan B. J. 2007: ''Apoidea (Insecta: Hymenoptera).'' Fauna of New Zealand, 57. * [[Энджел, Майкл|Engel M. S.]] (2005). ''Family-group names for bees (Hymenoptera: Apoidea).'' American Museum Novitates 3476: 1—33. [http://digitallibrary.amnh.org/dspace/bitstream/2246/2786/1/N3476.pdf pdf] == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Каçăсем == {{Викисловарь}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Пчелы}} * [https://web.archive.org/web/20060428075519/http://cache.ucr.edu/~heraty/beepage.html Пчёлы мира]{{ref-en}} * [http://www.bwars.com/ Общество пчёл, ос и муравьёв]{{ref-en}} * [http://www.discoverlife.org/20/q?search=Apoidea All Living Things] Определение и фото пчелиных Apoidea{{ref-en}} * [http://www.earthlife.net/insects/solbees.html Solitary Bees] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061002024313/http://www.earthlife.net/insects/solbees.html |date=2006-10-02 }} Популярное введение в мир Apoidea{{ref-en}} * [http://www.bombus.it/pdf/fiori_e_api/fiori_e_api.pdf Пчёлы на цветах Европы pdf] * [https://web.archive.org/web/20090618113113/http://research.calacademy.org/research/entomology/Entomology_Resources/Hymenoptera/sphecidae/Genera_and_species_PDF/introduction.htm История классификации надсемейства]{{ref-en}} [[Категори:Хурт-хăмăр| ]] [[Категори:Хурт-хăмăр ĕрчетесси]] [[Категори:Хурт-кăпшанкă]] 62ipdfal05bevihno0vwyk7v30af51v Чăн хурт-хăмăр 0 108170 875932 785543 2026-07-29T07:25:32Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875932 wikitext text/x-wiki [[File:Bee Collecting Pollen 2004-08-14.jpg|thumb|]] {{Пĕлтерĕшсем|Хурт-хăмăр (пĕлтерĕшсем)}} :''Ку ăнлава '''[[Пыл хурчĕ]]''' тенипе пăтраштармалла мар'' :''Ку ăнлава '''[[Хурт-хăмăр]]''' тенипе пăтраштармалла мар'' :{{redirect|Хурт}} '''Чăн хурт-хăмăр'''<ref>Горностаев Г. Н. Насекомые СССР. — Москва: Мысль, 1970. — 372 с. — (Справочники-определители географа и путешественника).</ref> {{lang-la|Apidae}}, — хурт-кăпшанкă, [[туналла хырăмлисем]] айотрядри тата [[çурхах çунатлисем]] отрядри йышри [[хурт-хăмăр]]. Мĕнпурĕ тĕнчере 170 рет тата 5000 тĕс тĕлнелле<ref>{{Cite web |url=http://osuc.biosci.ohio-state.edu/hymenoptera/tsa.sppcount?the_taxon=Apidae |title=Число видов пчёл |accessdate=2012-08-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171225091823/http://osuc.biosci.ohio-state.edu/hymenoptera/tsa.sppcount?the_taxon=Apidae |archivedate=2017-12-25 |deadlink=yes }}</ref>. == Вуламалли == * Пельменев В. К. Справочная книга пчеловода. Хабаровск: Кн. изд., 1969. — 288 с. * Полищук В. П., Полипенко В. П. Пчеловодство. Справочное пособие. Киев: Вища школа, 1990. — 312 с.: ил. * Рут А. И., Рут Э. Р., Рут Х. Х. Энциклопедия пчеловодства. Пер. с англ. Е. Северцевой и Т. Губиной — М.: Художественная литература и МП «Брат», 1993. — 368 с. * Руцкая Т. Полный справочник пчеловода. М.: АСТ, 2013. — 430 с. * Сесютченков М. А. Справочник пчеловода. Москва: Гамма Пресс 2000, 2003. — 352 с. * Таранов Г. Ф. (сост.) Словарь-справочник пчеловода. М.: Россельхозиздат, 1984. — 288 с. * Шеметков М. Ф. (ред.) Справочник пчеловода. 2-е изд, доп. и переработ. — Минск: Урожай, 1969. * * Danforth B. N., J. Fang, S. Sipes, S.G. Brady & E. Almeida (2004). ''Phylogeny and molecular systematics of bees (Hymenoptera: Apoidea).'' Cornell University, Ithaca, NY [http://www.entomology.cornell.edu/BeePhylogeny/ Филогения пчёл] * Donovan B. J. 2007: ''Apoidea (Insecta: Hymenoptera).'' Fauna of New Zealand, 57. * [[Энджел, Майкл|Engel M. S.]] (2005). ''Family-group names for bees (Hymenoptera: Apoidea).'' American Museum Novitates 3476: 1—33. [http://digitallibrary.amnh.org/dspace/bitstream/2246/2786/1/N3476.pdf pdf] == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Каçăсем == {{Викисловарь}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Пчелы}} * [https://web.archive.org/web/20060428075519/http://cache.ucr.edu/~heraty/beepage.html Пчёлы мира]{{ref-en}} * [http://www.bwars.com/ Общество пчёл, ос и муравьёв]{{ref-en}} * [http://www.discoverlife.org/20/q?search=Apoidea All Living Things] Определение и фото пчелиных Apoidea{{ref-en}} * [http://www.earthlife.net/insects/solbees.html Solitary Bees] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061002024313/http://www.earthlife.net/insects/solbees.html |date=2006-10-02 }} Популярное введение в мир Apoidea{{ref-en}} * [http://www.bombus.it/pdf/fiori_e_api/fiori_e_api.pdf Пчёлы на цветах Европы pdf] * [https://web.archive.org/web/20090618113113/http://research.calacademy.org/research/entomology/Entomology_Resources/Hymenoptera/sphecidae/Genera_and_species_PDF/introduction.htm История классификации надсемейства]{{ref-en}} [[Категори:Хурт-хăмăр| ]] [[Категори:Чăн хурт-хăмăр| ]] [[Категори:Хурт-хăмăр ĕрчетесси]] [[Категори:Хурт-кăпшанкă]] [[Категори:Хурт-кăпшанкă йышĕсем]] q85xjprw0nuqm8uuahm9jd2jo3uegnh Ăслайланă ăстăн 0 124453 875899 875010 2026-07-28T13:59:16Z Ellodanis5 17302 875899 wikitext text/x-wiki :{{ан арпаштарăр|Юрилле тăн|Юрилле тăнпа, Юрилле ăстăнăн (интеллектăн) пĕр пайĕ пулса тăма пултараканскерпе}} {{Пĕлтерĕшсем|Юрилле интеллект (пĕлтерĕшсем)}} '''Ăслайланă ăстăн''' ({{lang-en|artificial intelligence; AI}}) анлăрах каласан — [[машшын|машинăсен]], тĕслĕхрен [[Компьютер|компьютер системисен]], демонстрацилекен ăстăнĕ, интеллекчĕ. == Ӑс-хакӑл управленийӗн шайӗ == Ӑс-хакӑл управленийӗн аяларах шайӗсене уйӑрса илеҫҫӗ: * 0 шайӗ. Каялла ҫыхӑнтармалли робаст управленийӗ * Шай 1. Адаптаци управленийӗ-0 + параметр шайӗ * Шай 2. Оптимизм управленийӗ - 1 + минимизаци е пахалӑх ӗҫ-хӗлне максимизацилени * Шай 3. Планпа пӑхнӑ управлени - 2 плюс шайӗ паллӑ мар лару-тӑрӑва малтанах планламалли пултарулӑх, имитацилеме тата уҫӑмсӑрлӑха модель тума пултарни == Çавăн пекех == * [[Выляв юрилле интеллект]] * [[Интеллектлĕ килти техника]] * [[CleverBot]] * [[Siri]] * [[Вăйлă тата хавшак юрилле интеллект]] * [[Туслă юрилле интеллект]] * [[Юрилле геном]] * [[Робот]] == Литература == * {{кĕнеке |пай = Компьютер учится и рассуждает (ч. 1) |пуçелĕк = Компьютер обретает разум |оригинал = Artificial Intelligence Computer Images |яваплă = ред. В. Л. Стефанюк |вырăн = Мускав |издательство = [[Мир (издательство)|Мир]] |çул = 1990 |страниц = 240 |isbn = 5-03-001277-X (рус.); ISBN 0705409155 (англ.) |тираж = 100&nbsp;000 }} * {{кĕнеке |автор = Девятков В. В. |пуçелĕк = Системы искусственного интеллекта |яваплă = Тĕп ред. И. Б. Фёдоров |вырăн = М. |издательство = Изд-во МГТУ им. Н. Э. Баумана |çул = 2001 |страниц = 352 |серия = Информатика в техническом университете |isbn = 5-7038-1727-7 |тираж = 3000 }} * {{кĕнеке |автор = Корсаков С.Н. |пуçелĕк = Начертание нового способа исследования при помощи машин, сравнивающих идеи |яваплă = Под ред. А.С. Михайлова |вырăн = М. |издательство = МИФИ |çул = 2009 |страниц = 44 |isbn = 978-5-7262-1108-4 |тираж = 200 |каçă = http://docs.google.com/fileview?id=0B6YE9wdhGopGZWIxYjY4NDQtYTEzYS00ZmEyLWJhNDAtMThiNThjMGM1Njk0&hl=en }} * {{кĕнеке |автор = [[Жданов, Александр Аркадьевич|Жданов А.А.]] |пуçелĕк = Автономный искусственный интеллект |вырăн = М. |издательство = БИНОМ. Лаборатория знаний |çул = 2009 |страниц = 359 |isbn = |тираж = 20&nbsp;000 }} * {{кĕнеке |автор = Лорьер Ж.-Л. |пуçелĕк = Системы искусственного интеллекта |вырăн = М. |издательство = Мир |çул = 1991 |страниц = 568 |isbn = 5-03-001408-X |тираж = 20&nbsp;000 }} * {{кĕнеке |автор = [[Люгер, Джордж Ф.|Люгер Дж. Ф.]] |пуçелĕк = Искусственный интеллект: стратегии и методы решения сложных проблем |оригинал = Artificial Intelligence: Structures and Strategies for Complex Problem Solving |яваплă = Н. Н. Куссуль ред. |кăларăм = 4--мĕш кăл. |вырăн = М. |издательство = [[Вильямс (издательство)|Вильямс]] |çул = 2005 |страниц = 864 |isbn = 5-8459-0437-4 |тираж = 2000 }} * ''Нильсон Н.'' Искусственный интеллект. — М.: Мир, 1973. — 273 с. * ''Петрунин Ю. Ю., Рязанов М. А., Савельев А. В.'' Философия искусственного интеллекта в концепциях нейронаук. (Научная монография). — М.: МАКС Пресс, 2010. — ISBN 978-5-317-03251-7. * {{кĕнеке |автор = [[Рассел Стюарт|Рассел С.]], [[Норвиг Питер|Норвиг П.]] |пуçелĕк = Искусственный интеллект: современный подход |оригинал = Artificial Intelligence: a Modern Approach |яваплă = Пер. с англ. и ред. К. А. Птицына |кăларăм = 2-мĕш кăл. |вырăн = М. |издательство = [[Вильямс (издательство)|Вильямс]] |çул = 2006 |страниц = 1408 |isbn = 5-8459-0887-6 |тираж = 3000 }} * {{кĕнеке |автор = Смолин Д. В. |пуçелĕк = Введение в искусственный интеллект: конспект лекций |вырăн = М. |издательство = ФИЗМАТЛИТ |страниц = 208 |isbn = 5-9221-0513-2 }} * {{кĕнеке |автор = Хант Э. |пуçелĕк = Искусственный интеллект |оригинал = Artificial intelligence |яваплă = Под ред. В. Л. Стефанюка |вырăн = М. |издательство = Мир |çул = 1978 |страниц = 558 |тираж = 17&nbsp;700 |каçă = http://alt-future.narod.ru/Ai2/hunt.rar }} == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * {{cite web |url = https://ria.ru/20240313/zakon-1932729659.html |title = Европарламент одобрил первый в истории комплексный закон об ИИ |author = |date = 2024-03-13 |website = РИА Новости |access-date = 2024-03-14 |ref = Европарламент одобрил первый в истории комплексный закон об ИИ }} * {{cite web |url = https://www.kommersant.ru/doc/6563283 |title = Европарламент одобрил первый в мире закон о регулировании ИИ |author = |date = 2024-03-13 |website = Коммерсантъ |access-date = 2024-03-14 |ref = Европарламент одобрил первый в мире закон о регулировании ИИ }} * {{cite web |url = https://www.garant.ru/article/1605912/ |title = К вопросу о наличии авторских прав у искусственного интеллекта |author = Анастасия Васильева |date = 2023-02-01 |website = ГАРАНТ.РУ |access-date = 2024-03-13 |ref = К вопросу о наличии авторских прав у искусственного интеллекта }} * {{cite web |url = http://government.ru/docs/all/124098/ |title = Указ Президента Российской Федерации «О развитии искусственного интеллекта в Российской Федерации» |author = |date = 2019-10-10 |website = government.ru |access-date = 2024-03-13 |ref = Указ Президента Российской Федерации от 10 октября 2019 г. № 490 }} * {{cite web |url = http://www.kremlin.ru/acts/bank/45475 |title = Федеральный закон «О проведении эксперимента по установлению специального регулирования в целях создания необходимых условий для разработки и внедрения технологий искусственного интеллекта в субъекте Российской Федерации – городе федерального значения Москве» |author = |date = 2020-04-24 |website = kremlin.ru |access-date = 2024-03-13 |ref = Федеральный закон от 24 апреля 2020 г. № 123-ФЗ }} * {{cite web |url = https://www.economy.gov.ru/material/file/57ff642339b16c479b12030fb5f1b6e3/19082020_2129-p.pdf |title = Распоряжение Правительства Российской Федерации «Об утверждении Концепции развития регулирования отношений в сфере технологий искусственного интеллекта и робототехники на период до 2024 г.» |author = |date = 2020-08-19 |website = economy.gov.ru |access-date = 2024-03-13 |ref = Распоряжение Правительства Российской Федерации от 19 августа 2020 г. № 2120-р }} * {{cite web |url = https://www.vsrf.ru/documents/own/27773/ |title = Постановлении Пленума Верховного Суда Российской Федерации «О применении части <nowiki>четвертой</nowiki> Гражданского кодекса Российской Федерации» |author = |date = 2019-04-23 |website = vsrf.ru |access-date = 2024-03-13 |ref = Постановление Пленума Верховного Суда Российской Федерации от 23 апреля 2019 г. № 10 }} ; Статьясем тата тĕпченĕ ĕçсем * ''Савельев А. В.'' [http://www.sciteclibrary.ru/rus/catalog/pages/7759.html Internet и нейрокомпьютеры как социотехнологические стратегии искусственного мира]{{Ĕçлемен каçă|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://hi-news.ru/research-development/iskusstvennyj-intellekt-chast-pervaya-put-k-sverxintellektu.html Искусственный интеллект. Часть первая. Путь к сверхинтеллекту.] * {{Cite web|url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/ethics-guidelines-trustworthy-ai|title=Ethics guidelines for trustworthy AI|author=[[Европейская комиссия]]|website=|date=2019-04-08|publisher=|lang=en|access-date=2019-05-09}} * [http://www.raai.org/library/library.shtml?link Библиотека РАИИ. Статьи, книги, материалы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211128052559/http://www.raai.org/library/library.shtml?link |date=2021-11-28 }} [http://www.raai.org/ РАИИ Российская ассоциация искусственного интеллекта] (1113 пунктов) ; Лекци курсĕсем * ''Р. В. Шамин''. [http://www.mathnet.ru/conf1243 Курс «Машинное обучение и искусственный интеллект в математике и приложениях»]{{Ĕçлемен каçă|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. НОЦ [[Математический институт имени В. А. Стеклова РАН|Математического института им. В. А. Стеклова РАН]] ; Сăнав статьйисем * {{cite web 2 |url = https://moskvichmag.ru/gorod/iskusstvennyj-intellekt-ne-byvaet-pyanym-mat-terminatorov-olga-uskova/ |author = Дмитрий Леонтьев |authorlink = |title = «Искусственный интеллект не бывает пьяным» — «мать терминаторов» [[Ольга Ускова]] |website = Москвич Mag |websiteurl = https://moskvichmag.ru |type = |date=2022-04-19 |access-date=2022-05-12 |quote = |quoteup = |description = |ref = Дмитрий Леонтьев, Москвич Mag // «Искусственный интеллект не бывает пьяным» — «мать терминаторов» Ольга Ускова, 19 апреля 2022 }} * {{cite web 2 |url = https://www.kommersant.ru/doc/4116776 |author = Александр Леви |title = «Искусственный интеллект — это ядерное топливо для нашего будущего» |subtitle = Первый зампред правления Сбербанка [[Александр Ведяхин]] — в интервью «Ъ FM» |website = «[[Коммерсантъ]]» |date=2019-10-04 |access-date=2022-05-12 |quote = |quoteup = |description = |ref = }} ; Критика * [http://www.raai.org/resurs/interes/AISoloviev.htm А. Соловьёв. Ишкушштвенный интеллект]{{Ĕçлемен каçă|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.nevod.ru/nevod/staff/sae/2003/II.html А. Соловьёв. Ăслайланă ăстăн тахçанах пулса тухнă]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190907225254/http://www.nevod.ru/nevod/staff/sae/2003/II.html |date=2019-09-07 }} {{Тулаш каçăсем}} {{Ăслайланă ăстăн}} [[Категори:Ăслайланă ăстăн|*]] [[Категори:Юрилле интеллект]] cnpx5iuxsb3c6ylm3e7da52y103s2hs Цифрăлла фотографи 0 130033 875929 874093 2026-07-29T04:56:36Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875929 wikitext text/x-wiki [[Ӳкерчĕк:Canon EOS 350D front (aka).jpg|мини|260пкс|[[Цифрăлла куçкĕскилле фотоаппарат]] [[Canon EOS 350D]]]] [[Ӳкерчĕк:Canon PowerShot G5 front.jpg|мини|260пкс|Цифрăлла фотоаппарат [[Canon PowerShot]] G5]] '''Цифрăлла фотогра́фи''' — [[фотографи]] технологийĕ, == Цифрăлла фотоаппарат туса кăларакансем == * [[Nikon]] * [[Canon]] * [[Olympus]] * [[Pentax]] * [[Fujifilm]] * [[Sony]] * [[Panasonic]] * [[Konica]] * [[Kodak]] * [[Samsung]] == каçăсем == * ** [http://www.digital-photo.ru сайт российского журнала Digital Photo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240420005150/http://digital-photo.ru/ |date=2024-04-20 }} ** [https://web.archive.org/web/20080223082545/http://www.photoscape.ru/ photoscape.ru — сайт, посвящённый цифровой фотографии] ** [http://www.ixbt.com/digimage.shtml Раздел на IXBT.com о цифровом фото] ** [http://www.livejournal.com/community/digcam ЖЖ-комъюнити digcam] * ** [http://www.dpreview.com/ dpreview.com] ** [http://www.dcresource.com/ dcresource.com] ** [http://www.imaging-resource.com/ imaging-resource.com] ** [http://www.steves-digicams.com/ steves-digicams.com] ** [https://web.archive.org/web/20110716154221/http://www.exif.org/specifications.html Спецификация EXIF] * ** [http://www.rosphoto.com/digitalart Росфото] ** [http://www.photographer.ru/cult/theory/346.htm Традиционная фотография против цифровой] {{Фотографи}} [[Категори:Цифрăлла фотографи|*]] [[Категори:Цифрăлла технологисем]] 416otecommn470j4rp6qcwij1v1d891 Юрилле интеллект (пĕлтерĕшсем) 0 130396 875900 2026-07-28T14:11:09Z Ellodanis5 17302 Ҫӗнӗ страница: «'''Юрилле интеллект''' — нумай пĕлтерĕшлĕ термин: * [[Юрилле интеллект]]. * «[[Юрилле интеллект (телесериал)]]». * «[[Юрилле интеллект (фильм)]]». * «[[Юрилле интеллект. Кĕме ирĕк чикĕсĕр]]». == Çавăн пекех == * [[Юрилле ăстăн (пĕлтерĕшсем)]] {{disambig}} Категори:Юрилле инт...» 875900 wikitext text/x-wiki '''Юрилле интеллект''' — нумай пĕлтерĕшлĕ термин: * [[Юрилле интеллект]]. * «[[Юрилле интеллект (телесериал)]]». * «[[Юрилле интеллект (фильм)]]». * «[[Юрилле интеллект. Кĕме ирĕк чикĕсĕр]]». == Çавăн пекех == * [[Юрилле ăстăн (пĕлтерĕшсем)]] {{disambig}} [[Категори:Юрилле интеллект]] [[Категори:Нумай пĕлтерĕшлисем]] kjislalld10t6usocmd37yssmt2ne8e Юрилле ăстăн (пĕлтерĕшсем) 0 130397 875901 2026-07-28T14:19:06Z Ellodanis5 17302 Ҫӗнӗ страница: «'''[[Юрилле ăстăн]]''' (''юрилле интеллект''). * [[Юрилле ăстăн (фильм)]]. == Çавăн пекех == * [[Юрилле ăстăн тата этемлĕхĕн çĕнĕ тапхăрĕ]] {{d-l|Юрилле интеллект (пĕлтерĕшсем)}} {{disambig}} [[Категори:Юрилле ăстăн]] [[Категори:Нумай пĕлтерĕшлисем]]» 875901 wikitext text/x-wiki '''[[Юрилле ăстăн]]''' (''юрилле интеллект''). * [[Юрилле ăстăн (фильм)]]. == Çавăн пекех == * [[Юрилле ăстăн тата этемлĕхĕн çĕнĕ тапхăрĕ]] {{d-l|Юрилле интеллект (пĕлтерĕшсем)}} {{disambig}} [[Категори:Юрилле ăстăн]] [[Категори:Нумай пĕлтерĕшлисем]] kpvxroqdirba6pi8pz5ujclzj74js0m Юрилле ăстăн тата этемлĕхĕн çĕнĕ тапхăрĕ 0 130398 875902 2026-07-28T14:31:14Z Ellodanis5 17302 Ҫӗнӗ страница: « {{Литература хайлавĕ |Ячĕ= Юрилле ăстăн тата этемлĕхĕн çĕнĕ тапхăрĕ |Тăван ячĕ = |Ӳкерчĕк = |Алпусни = |Жанр = |Автор = Г. Киссинджер, Э. Шмидт, Д. Хаттенлокер |Тăван чĕлхи = акăлчан |Хайланă = |Пичетленĕ = 2021 |Уйрăм кăларăм = |Куçару = вырăсла |Викивулавăш-текст= }...» 875902 wikitext text/x-wiki {{Литература хайлавĕ |Ячĕ= Юрилле ăстăн тата этемлĕхĕн çĕнĕ тапхăрĕ |Тăван ячĕ = |Ӳкерчĕк = |Алпусни = |Жанр = |Автор = Г. Киссинджер, Э. Шмидт, Д. Хаттенлокер |Тăван чĕлхи = акăлчан |Хайланă = |Пичетленĕ = 2021 |Уйрăм кăларăм = |Куçару = вырăсла |Викивулавăш-текст= }} '''Юрилле ăстăн тата этемлĕхĕн çĕнĕ тапхăрĕ''' ({{lang-en|The Age Of AI And Our Human Future}}) — [[кĕнеке]]. == Каçăсем == * https://books.google.ru/books/about/The_Age_of_A_I.html?id=48IgEAAAQBAJ&redir_esc=y <!--- Категории ---> [[Категори:Юрилле интеллект]][[Категори:Юрилле ăстăн]] [[Категори:Генри Киссинджер]] ps81j9yiufx883mkrl1g8tig8hzvk6u Ăслăлăх методологийĕ 0 130399 875905 2026-07-28T15:40:31Z Ellodanis5 17302 Ҫӗнӗ страница: «[[File:Humanités Numériques.JPG|thumb|]] '''Ăслăлăх методологийĕ''', традицилле ăнланупа ==Вуламалли== * Berg, Bruce L., 2009, ''Qualitative Research Methods for the Social Sciences''. Seventh Edition. Boston MA: Pearson Education Inc. * Creswell, J. (1998). ''Qualitative inquiry and research design: Choosing among five traditions''. Thousand Oaks, California: Sage Publications. * Creswell, J. (2003). ''Researc...» 875905 wikitext text/x-wiki [[File:Humanités Numériques.JPG|thumb|]] '''Ăслăлăх методологийĕ''', традицилле ăнланупа ==Вуламалли== * Berg, Bruce L., 2009, ''Qualitative Research Methods for the Social Sciences''. Seventh Edition. Boston MA: Pearson Education Inc. * Creswell, J. (1998). ''Qualitative inquiry and research design: Choosing among five traditions''. Thousand Oaks, California: Sage Publications. * Creswell, J. (2003). ''Research Design: Qualitative, Quantitative, and Mixed Methods Approaches''. Thousand Oaks, California: Sage Publications. * Franklin, M.I. (2012). [http://www.routledge.com/books/details/9780415490801/ ''Understanding Research: Coping with the Quantitative-Qualitative Divide'']. London and New York: Routledge. * Guba, E. and Lincoln, Y. (1989). ''Fourth Generation Evaluation''. Newbury Park, California: Sage Publications. * Herrman, C. S. (2009). "Fundamentals of Methodology", a series of papers On the ''Social Science Research Network'' (SSRN), [http://www.ssrn.com/author=510356 online]. * Howell, K. E. (2013) Introduction to the Philosophy of Methodology. London, UK: Sage Publications. * Ndira, E. Alana, Slater, T. and Bucknam, A. (2011). ''[http://www.sagepub.com/books/Book235125 Action Research for Business, Nonprofit, and Public Administration - A Tool for Complex Times.]'' Thousand Oaks, CA: Sage. * Joubish, Farooq Dr. (2009). ''Educational Research'' Department of Education, Federal Urdu University, Karachi, Pakistan * Patton, M.&nbsp;Q. (2002). ''Qualitative research&nbsp;& evaluation methods'' (3rd edition). Thousand Oaks, California: Sage Publications. * Silverman, David (Ed). (2011). ''Qualitative Research: Issues of Theory, Method and Practice'', Third Edition. London, Thousand Oaks, New Delhi, Singapore: Sage Publications * Soeters, Joseph; Shields, Patricia and Rietjens, Sebastiaan. 2014. [https://books.google.com/books?id=ENDpAwAAQBAJ&pg=PT23 Handbook of Research Methods in Military Studies] New York: Routledge. * {{cite journal|pmc=1182327 |year=2005 |last1=Ioannidis |first1=J. P. |title=Why Most Published Research Findings Are False |journal=PLOS Medicine |volume=2 |issue=8 |article-number=e124 |doi=10.1371/journal.pmed.0020124 |pmid=16060722 |doi-access=free }} ==Каçăсем== {{commons category|Methodology}}{{wikiquote}} * [http://www.thefreedictionary.com/methodology Freedictionary], usage note on the word Methodology * [http://www.researcherbook.com/ Researcherbook], research methodology forum and resources {{World view}} {{Authority control}} [[Category:Методологи| ]] qply5dlfzy2vst26hfw4ckj0l4yccy2 Дебай саккунĕ 0 130400 875930 2026-07-29T06:25:14Z Ellodanis5 17302 Ҫӗнӗ страница: «[[File:Debye.jpg|thumb|Debye]] '''Дебай саккунĕ''', унпа килĕшÿллĕн, [[температура|температурăсем]] пысăках мар чухне, [[хытă ĕскер]]ĕн [[ăшă шăнăçтарăш]]ĕ температурăн кубне пропорционаллăн ÿсет. Закон Дебай саккунĕ конкретлă япалалăхăн палăрăмлăхĕ пулса тăракан Деба...» 875930 wikitext text/x-wiki [[File:Debye.jpg|thumb|Debye]] '''Дебай саккунĕ''', унпа килĕшÿллĕн, [[температура|температурăсем]] пысăках мар чухне, [[хытă ĕскер]]ĕн [[ăшă шăнăçтарăш]]ĕ температурăн кубне пропорционаллăн ÿсет. Закон Дебай саккунĕ конкретлă япалалăхăн палăрăмлăхĕ пулса тăракан [[Дебай температури]]нчен чылай пĕчĕкрех температурăллă [[диэлектрик]]сем тата [[çурма ярăш]]сем тĕлĕшпе тÿрре килет. Дебай температурине пĕлсе, [[улшăнми калăпăш чухнехи ăшă шăнăçтарăш]]не çак формулăпа тупаççĕ : <math> C_V(T) = \frac{12 \pi^4}{5} Nk_B \left(\frac{T}{\theta_D}\right)^3 </math>, кунта <math>N</math>&nbsp;— атомсен хисепĕ (шучĕ), <math> k_B </math>&nbsp;— [[Больцман константти]], <math>T</math>&nbsp;— температура, <math> \theta_D </math>&nbsp;— Дебай температури. Хытă ĕскерсен улшăнми пусăм чухнехи ăшă шăнăçтарăшĕ улшăнми калăпăш чухнехи ăшă шăнăçтарăшĕнчен кăштах уйрăлса тăрать. [[Петер Дебай]] хытă ĕскерĕн ăшă шăнăçтарăшĕн теорине [[1912]]-мĕш çулта, [[Эйнштейнăн ăшă шăнăçтарăш мрделĕ|Эйнштейн модельне]] лайăхлатса тата [[кристалл решетки|кристалл решетки]]н пĕчĕк [[тăтăшлăх]]лă сулланăвĕсене (акустикăлла фононсене) шута илсе майлаштарнă. == Çавăн пекех == * [[Дебай моделĕ]] {{Physics-stub}} {{Тулаш каçăсем}} [[Категори:Хытă ĕскер физики]] [[Категори:Пĕчĕк температурăсен физики]] [[Категори:Именные законы и правила|Дебая]] [[Категори:Ăшă шăнăçтарăш]] 3fjt4v7letrkno9amtvkr5ekju2kane 875931 875930 2026-07-29T06:26:31Z Ellodanis5 17302 875931 wikitext text/x-wiki [[File:Debye.jpg|thumb|Debye]] '''Дебай саккунĕ''', унпа килĕшÿллĕн, [[температура|температурăсем]] пысăках мар чухне, [[хытă ĕскер]]ĕн [[ăшă шăнăçтарăш]]ĕ температурăн кубне пропорционаллăн ÿсет. Дебай саккунĕ конкретлă япалалăхăн палăрăмлăхĕ пулса тăракан [[Дебай температури]]нчен чылай пĕчĕкрех температурăллă [[диэлектрик]]сем тата [[çурма ярăш]]сем тĕлĕшпе тÿрре килет. Дебай температурине пĕлсе, [[улшăнми калăпăш чухнехи ăшă шăнăçтарăш]]не çак формулăпа тупаççĕ : <math> C_V(T) = \frac{12 \pi^4}{5} Nk_B \left(\frac{T}{\theta_D}\right)^3 </math>, кунта <math>N</math>&nbsp;— атомсен хисепĕ (шучĕ), <math> k_B </math>&nbsp;— [[Больцман константти]], <math>T</math>&nbsp;— температура, <math> \theta_D </math>&nbsp;— Дебай температури. Хытă ĕскерсен улшăнми пусăм чухнехи ăшă шăнăçтарăшĕ улшăнми калăпăш чухнехи ăшă шăнăçтарăшĕнчен кăштах уйрăлса тăрать. [[Петер Дебай]] хытă ĕскерĕн ăшă шăнăçтарăшĕн теорине [[1912]]-мĕш çулта, [[Эйнштейнăн ăшă шăнăçтарăш мрделĕ|Эйнштейн модельне]] лайăхлатса тата [[кристалл решетки|кристалл решетки]]н пĕчĕк [[тăтăшлăх]]лă сулланăвĕсене (акустикăлла фононсене) шута илсе майлаштарнă. == Çавăн пекех == * [[Дебай моделĕ]] {{Physics-stub}} {{Тулаш каçăсем}} [[Категори:Хытă ĕскер физики]] [[Категори:Пĕчĕк температурăсен физики]] [[Категори:Именные законы и правила|Дебая]] [[Категори:Ăшă шăнăçтарăш]] cudtid1sg2wrojjxy0a8t8zklv7up9i 875938 875931 2026-07-29T08:39:52Z Ellodanis5 17302 875938 wikitext text/x-wiki [[File:Debye.jpg|thumb|Debye]] '''Дебай саккунĕ''', унпа килĕшÿллĕн, [[температура|температурăсем]] пысăках мар чухне, [[хытă ĕскер]]ĕн [[ăшă шăнăçтарăш]]ĕ температурăн кубне пропорционаллăн ÿсет. Дебай саккунĕ конкретлă япалалăхăн палăрăмлăхĕ пулса тăракан [[Дебай температури]]нчен чылай пĕчĕкрех температурăллă [[диэлектрик]]сем тата [[çурма ярăш]]сем тĕлĕшпе тÿрре килет. Дебай температурине пĕлсе, [[улшăнми калăпăш чухнехи ăшă шăнăçтарăш]]не çак формулăпа тупаççĕ : <math> C_V(T) = \frac{12 \pi^4}{5} Nk_B \left(\frac{T}{\theta_D}\right)^3 </math>, кунта <math>N</math>&nbsp;— атомсен хисепĕ (шучĕ), <math> k_B </math>&nbsp;— [[Больцман константти]], <math>T</math>&nbsp;— температура, <math> \theta_D </math>&nbsp;— Дебай температури. Хытă ĕскерсен улшăнми пусăм чухнехи ăшă шăнăçтарăшĕ улшăнми калăпăш чухнехи ăшă шăнăçтарăшĕнчен кăштах уйрăлса тăрать. [[Петер Дебай]] хытă ĕскерĕн ăшă шăнăçтарăшĕн теорине [[1912]]-мĕш çулта, [[Эйнштейнăн ăшă шăнăçтарăш моделĕ|Эйнштейн модельне]] лайăхлатса тата [[кристалл решетки|кристалл решетки]]н пĕчĕк [[тăтăшлăх]]лă сулланăвĕсене (акустикăлла фононсене) шута илсе майлаштарнă. == Çавăн пекех == * [[Дебай моделĕ]] {{Physics-stub}} {{Тулаш каçăсем}} [[Категори:Хытă ĕскер физики]] [[Категори:Пĕчĕк температурăсен физики]] [[Категори:Именные законы и правила|Дебая]] [[Категори:Ăшă шăнăçтарăш]] fq87hpgijs32j8a9l9z8k5apti7o89j Эйнштейнăн ăшă шăнăçтарăш моделĕ 0 130401 875935 2026-07-29T08:05:12Z Ellodanis5 17302 Ҫӗнӗ страница: «[[Ӳкерчĕк:DebyeVSEinstein.jpg|320px|thumb|Эйнштейн теорийĕ тата [[Дебай саккунĕ|Дебай теорийĕ]]]] '''Эйнштейнăн ăшă шăнăçтарăш моделĕ''' == Çавăн пекех == * [[Дебай моделĕ]] * [[Дюлонг — Пти сааккунĕ]] * [[Джоуль — Копп саккунĕ]] == Çăлкуçсем == * Сивухин Д. В. Общий курс физики. — Т. II...» 875935 wikitext text/x-wiki [[Ӳкерчĕк:DebyeVSEinstein.jpg|320px|thumb|Эйнштейн теорийĕ тата [[Дебай саккунĕ|Дебай теорийĕ]]]] '''Эйнштейнăн ăшă шăнăçтарăш моделĕ''' == Çавăн пекех == * [[Дебай моделĕ]] * [[Дюлонг — Пти сааккунĕ]] * [[Джоуль — Копп саккунĕ]] == Çăлкуçсем == * Сивухин Д. В. Общий курс физики. — Т. II. Термодинамика и молекулярная физика. == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} [[Категори:Альберт Эйнштейн]] [[Категори:Объекты, названные в честь Альберта Эйнштейна]] [[Категори:Молекулăсен физики]] [[Категори:Термодинамика]] [[Категори:Хытă ĕскер физики]] [[Категори:Именные законы и правила|Эйнштейна теплоёмкости]] [[Категори:Ăшă шăнăçтарăш]] eekt1qv4zod57ayw9rsm1u2ggplgzt6 875937 875935 2026-07-29T08:12:43Z Ellodanis5 17302 875937 wikitext text/x-wiki {{Статфизика}} [[Ӳкерчĕк:DebyeVSEinstein.jpg|320px|thumb|Эйнштейн теорийĕ тата [[Дебай саккунĕ|Дебай теорийĕ]]]] '''Эйнштейнăн ăшă шăнăçтарăш моделĕ''' == Çавăн пекех == * [[Дебай моделĕ]] * [[Дюлонг — Пти сааккунĕ]] * [[Джоуль — Копп саккунĕ]] == Çăлкуçсем == * Сивухин Д. В. Общий курс физики. — Т. II. Термодинамика и молекулярная физика. == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} [[Категори:Альберт Эйнштейн]] [[Категори:Объекты, названные в честь Альберта Эйнштейна]] [[Категори:Молекулăсен физики]] [[Категори:Термодинамика]] [[Категори:Хытă ĕскер физики]] [[Категори:Именные законы и правила|Эйнштейна теплоёмкости]] [[Категори:Ăшă шăнăçтарăш]] j5c59ae2jlt872ia5pohfg3duxbqzub Дебай моделĕ 0 130402 875939 2026-07-29T08:51:53Z Ellodanis5 17302 Ҫӗнӗ страница: «{{Статфизика}} [[File:Reduced specific heat for KCl, TiO2, graphite 01.png|thumb|Reduced specific heat for KCl, TiO2, graphite, compared with the Debye theory based on elastic measurements (solid lines)]] '''Дебай моделĕ''', Петер Дебай [[1912]]-мĕш çулта аталантарнă меслет. == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Литература == * Ландау Л. Д., Лифшиц Е. М. Ста...» 875939 wikitext text/x-wiki {{Статфизика}} [[File:Reduced specific heat for KCl, TiO2, graphite 01.png|thumb|Reduced specific heat for KCl, TiO2, graphite, compared with the Debye theory based on elastic measurements (solid lines)]] '''Дебай моделĕ''', Петер Дебай [[1912]]-мĕш çулта аталантарнă меслет. == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Литература == * Ландау Л. Д., Лифшиц Е. М. Статистическая физика. Часть 1. — Издание 5-е. — М.: Физматлит, 2005. — 616 с. — («Теоретическая физика», том V). — ISBN 5-9221-0054-8. [[Категори:Хытă ĕскер физики]] [[Категори:Ăшă шăнăçтарăш]] ohye8izvhinrzpazyytkppmh1x71rbv Шаблон:Potd/2026-08-4 (cv) 10 130403 875941 2026-07-29T10:26:33Z Ymblanter 7764 Ҫӗнӗ страница: «ост Витторио Эмануэле II, Рим, Лацио, Италия» 875941 wikitext text/x-wiki ост Витторио Эмануэле II, Рим, Лацио, Италия 1qnggeepj5wel2bxbq75e7zn2n1nfh6 Шаблон:Potd/2026-08-4 10 130404 875942 2026-07-29T10:27:37Z Ymblanter 7764 Ҫӗнӗ страница: «Rom (IT), Brücke „Ponte Vittorio Emanuele II“ -- 2024 -- 0732.jpg» 875942 wikitext text/x-wiki Rom (IT), Brücke „Ponte Vittorio Emanuele II“ -- 2024 -- 0732.jpg sq3j1mf6lzu0i8qi0ppx74vfd0gf9kj