Кăнтăр Европа

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="cv">
  <siteinfo>
    <sitename>Википеди</sitename>
    <dbname>cvwiki</dbname>
    <base>https://cv.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%C4%95%D0%BF_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.13</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Ятарлă</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Сӳтсе явасси</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Хутшăнакан</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Хутшăнаканăн канашлу страници</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википеди</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википеди сӳтсе явмалли</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Ӳкерчĕк</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Ӳкерчĕке сӳтсе явмалли</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki сӳтсе явмалли</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Шаблона сӳтсе явмалли</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Пулăшу</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Пулăшăва сӳтсе явмалли</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категори</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорине сӳтсе явмалли</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Кăнтăр Европа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7709</id>
    <revision>
      <id>876039</id>
      <parentid>746135</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T10:00:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>876039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1126" sha1="99v8rgxhxe0sbu1qhcwq8a0och2dywc" xml:space="preserve">[[File:SouthernEurope-DarkBlue.png|thumb|300px|Кăнтăр Европа]]
[[File:European sub-regions (according to EuroVoc, the thesaurus of the EU).png|300px|мини|Тахçанхи çĕршывсем, культура тата этнос. Кăнтăр Европăна сарăх тĕспе палăртнă.]]
[[File:Prima tetrarchia Diocletianus.PNG|300px|мини|Рим империйĕ.]]
'''Кăнтăр Европа''', — [[Европа]] пайĕ, географи енĕпе ку шутра [[Португали]], [[Испани]], [[Итали]], [[Греци]], [[Гибралтар]], [[Ватикан]] тата [[Кипр]] патшалăхĕсене шутлаççĕ.

== Вуламалли ==

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [https://geographyofrussia.com/yuzhnaya-evropa/ Южная Европа на сайте geographyofrussia.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210130114851/https://geographyofrussia.com/yuzhnaya-evropa/ |date=2021-01-30 }}

{{europe-geo-stub}}
{{Регионсем}}

[[Категори:Кăнтăр Европа| ]]</text>
      <sha1>99v8rgxhxe0sbu1qhcwq8a0och2dywc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бериллий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12702</id>
    <revision>
      <id>876006</id>
      <parentid>809191</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T17:34:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>876006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6903" sha1="2pf0q7wyhnzje0zjc2pxoa1oonr9d75" xml:space="preserve">{{Элементсен периодикăллă системи2}}
{{Хими элеменчĕ|Бериллий / Beryllium (Be)|4|[[Ӳкерчĕк:Be-140g.jpg|150px|99% тасалăхлă берилли, поликристал фрагменчĕ]]
çемçĕ шурă-кĕмĕл тĕслĕ  [[метал]] |9,01218|112|898,8 (9,32)|[He] 2s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;|90|35 (+2e)|1.57|−1,69 В|2; 1|1,848|16,44&lt;ref name=&quot;ХЭ&quot;&gt;{{кĕнеке
|автор          = Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.)
|пай          = 
|пуçелĕк       = Химическая энциклопедия: в 5 т
|тăван ят       = 
|каçă         = 
|яваплă  = 
|кăларăм        = 
|вырăн          = Мускав
|издательство   = Советская энциклопедия
|çул            = 1988
|том            = 1
|страницăсем       = 280
|страниц        = 623
|сери          = 
|isbn           = 
|тираж          = 100 000
}}
&lt;/ref&gt;|201|1551|12,21|3243|309|5,0|гексагоналлă||22=a=2,286; c=3,584|1,567|1000}}
{{Пĕлтерĕшсем|Be (пĕлтерĕшсем)}}

'''Бериллий''' — тăваттăмĕш çăмăл элемент, атомĕ тăватă протонпа пилĕк нейтронран тăрать.

&lt;!--
Ячĕ|Атом йывăрăшĕ| Тулаш ĕлки|Атом йывăрăшĕ|Атом радиусĕ|Ионизаци хăвачĕ|Электронлă конфигураци|Ковалент радиусĕ|Ион радиусĕ|Электроçуклăх|Электрод потенциалĕ|Йӳçĕклев степенĕсем|Тачăлăх|Удель ăшă калăпăш|Ăшă куçарулăх|Шăрану температури|Шăрану ăшăлăхĕ|Вĕрӳ температури|Пăслав ăшăлăхĕ|Моль калăпăшĕ|Чĕнтĕр тытăмĕ|Чĕнтĕр тапхăрĕ|c/a танлашăнни|Дебай температури
--&gt;


{|  style=&quot;text-align: left; background-color: #FF9900; width: 100px; height: 100px;&quot; border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; 
|  style=&quot;width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);&quot; | &lt;big&gt;&lt;big&gt;Be&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|  style=&quot;width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);&quot; | &lt;big&gt;&lt;big&gt;4&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|-  style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot; align=&quot;right&quot;
|  colspan=&quot;2&quot; | '''9,012182'''
|-  style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot;
|  colspan=&quot;2&quot; | '''2s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'''
|-  style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot; align=&quot;center&quot;
|  colspan=&quot;2&quot; | &lt;big&gt;'''Бериллий'''&lt;/big&gt;
|}

Ăна уранăн массине 50 килограмм вырăнне 250 грамма çитермелĕх (экран, куçлăх, пусса хĕстернĕ вырăнне) усă кураççĕ.

== Кунçул ==
Бериллипе унăн минералĕсене тĕпчев ĕçĕсене расççей химикĕ [[Авдеев Иван Васильевич|И.В.Авдеев]] (1818—1865) туса пынă. Вăлах бериллийĕн оксичĕ BeO тесе палăртнă, маларах йăнăшпа Be&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; çырнă пулнă.

=== [[Çулăма çирĕплă материалсем]] ===

=== Ракетăн çунакан япали ===

{| class=&quot;standard&quot;
|+Йӳçĕклекен
! Йӳçĕклекен
! Удель туртăмĕ (Р1, çек)
! Çунтару температури °С
! Çунакан япала тачăлăхĕ г/см&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;
! Хăвăртлăх ӳсĕмĕ, ΔVид,25, м/çек
! Çунакан япалан йывăрăш шучĕ %
|-
|[[Фтор]]
|323,3 çек
|4328&amp;nbsp;°C
|1,547
|5014 м/çек
|13 %
|-
|[[Тетрафторгидразин]]
|310,8 çек
|4234&amp;nbsp;°C
|1,19
|4204 м/çек
|11 %
|-
|[[Виçĕ фторлă хлор|ClF&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;]]
|277,4 çек
|4075&amp;nbsp;°C
|1,85
|4696 м/çек
|13 %
|-
|[[Пилĕк фторлă хлор|ClF&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;]]
|289,6 çек
|4176&amp;nbsp;°C
|1,762
|4791 м/çек
|13 %
|-
|[[Перхлорилфторид]]
|242,6 çек
|3593&amp;nbsp;°C
|1,709
|3953 м/çек
|13 %
|-
|[[Фтора йӳçлекен]]
|308,6 çек
|4177&amp;nbsp;°C
|1,561
|4986 м/çек
|13 %
|-
|[[Йӳçлĕк]]
|235,4 çек
|3637&amp;nbsp;°C
|1,21
|3213 м/çек
|15 %
|-
|[[Водород перекиçĕ]]
|276,8 сек
|3472&amp;nbsp;°C
|1,503
|4231 м/çек
|18 %
|-
|[[Азот кислоти]]
|256 сек
|2728&amp;nbsp;°C
|1,574
|4005 м/çек
|24 %
|}

== Усă курасси ==
=== Хутăш шăранчăксене пахалатни ===
Бериллие чылайлă тĕрлĕ шăранчăксене хушаççĕ, çав вара юлашкисене хытарать, çирĕплетет, вĕсенчен хатĕрленĕ япаласен çийĕ коррозие хирĕç тăма пултарать. Техникăра бериллиллĕ [[бронза|бронзăпа]] усă кураççĕ (пружинăллă перĕнӳсем). Хурçăна 0,5 % бериллие хушса тунă пружина хĕрлĕ тĕсе çитиччен хĕртнĕ чух пружинăлать.

=== [[Рентген техники]] ===
Берилли рентген пайăркисене начар пуçтарать, çавăнпа та унтан рентген пăрăхĕсенче пайăркасем тулашне тухмашкăн чӳречене хатĕрлеççĕ.

=== [[Атом энергетики]] ===
Атăм реакторĕсенче бериллипе нейтронсен хăвăртлăхне чакараççĕ. α-радиохастар нуклидсемпе хутăшра берилли ампуллă нейтронлă çăлкуçсенче, мĕншĕн тесен берилли-9 тĕшшисемпе α-пĕрчĕксен хутшăнăвĕнчен нейтронсем çуралаççĕ: &lt;sup&gt;9&lt;/sup&gt;Ве(α, n)&lt;sup&gt;12&lt;/sup&gt;C.

=== [[Лазер материалĕсем]] ===
Лазер техникинче берилли алюминачĕнчен хатĕрленĕ хурçă е пластина пайăрка кăларать.
==Изотопӗсем==
{{main|Берилли изотопĕсем}}

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Be/key.html Берилли Webelements çинче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050624082531/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Be/key.html |date=2005-06-24 }}
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb004.htm Берилли хими элеменчĕсен вулавăшĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150418013330/http://n-t.ru/ri/ps/pb004.htm |date=2015-04-18 }}

[[Категори:Хими элеменчĕсем]]
[[Категори:Сĕлтĕ çĕр металлĕсем]]
[[Категори:Çав тери хăрушăллă япаласем]]</text>
      <sha1>2pf0q7wyhnzje0zjc2pxoa1oonr9d75</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гелий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12703</id>
    <revision>
      <id>876023</id>
      <parentid>809197</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T05:24:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>876023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6516" sha1="oiyxv1ze6w0o5sxs4nelcx974bgiwh5" xml:space="preserve">{{Элементсен периодикăллă системи2}}
{{Хими элеменчĕ|Гели/Helium (He)|2|Тĕссĕр, шăршăсăр тата тутăсăр газ|4,002602|? (31)&lt;ref name=&quot;webelements_size&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.webelements.com/helium/atom_sizes.html|author=|title=Size of helium in several environments|work=|publisher=www.webelements.com|datepublished=|accessdate=2009-07-10|lang=en|description=}}&lt;/ref&gt;|2361,3(24,47)|1s&lt;sup&gt;&lt;nowiki&gt;2&lt;/nowiki&gt;&lt;/sup&gt;|28&lt;ref name=&quot;webelements_size&quot;/&gt;|93&lt;ref name=&quot;webelements_size&quot;/&gt;|4,5|0|0|0,147 (при −270&amp;nbsp;°C) 0,00017846 ( +20&amp;nbsp;°C)|20,79&lt;ref name=&quot;ХЭ&quot;&gt;{{кĕнеке
|автор          = Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.)
|пай          = 
|пуçелĕк       = Химическая энциклопедия: в 5 т.
|тăван ят       = 
|каçă         = 
|яваплă  = 
|кăларăм        = 
|вырăн          = Мускав
|издательство   = Советская энциклопедия
|çул            = 1988
|том            = 1
|страницăсем       = 513-514
|страница        = 623
|сери          = 
|isbn           = 
|тираж          = 100 000
}}
&lt;/ref&gt;|0,152|0,95 (2,5 [[Паскаль (единица измерения)|МПа]])|n/a|4,215 (для &lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;He)&lt;ref name=&quot;ХЭ&quot;/&gt;|0,08|31,8|гексагоналлă||22=a=3,570; c=5,84|1,633|n/a}}

'''Ѓели''' (He, ''α'') {{lang-la|helium}} — [[Элементсен периодикăллă системи]]н иккĕмĕш элеменчĕ, молекулăсăр пĕр атомлă çăмăл сахал [[газ]].
{|  style=&quot;text-align: left; background-color: lightblue; width: 100px; height: 100px;&quot; border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; 
|  style=&quot;width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);&quot; | &lt;big&gt;&lt;big&gt;He&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|  style=&quot;width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);&quot; | &lt;big&gt;&lt;big&gt;2&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|-  style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot; align=&quot;right&quot;
|  colspan=&quot;2&quot; | '''4,002602'''
|-  style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot;
|  colspan=&quot;2&quot; | '''1s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'''
|-  style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot; align=&quot;center&quot;
|  colspan=&quot;2&quot; | &lt;big&gt;'''Гелий'''&lt;/big&gt;
|}

== Газăн фазăри пахалăхĕсем ==

== Конденци фазăри пахалăхĕсем ==

==Изотопӗсем==
{{main|Гели изотопĕсем}}
Ҫутҫанталӑк гелийӗсенчен авалхи икӗ стабильлӗ: 4

He (авалхи анлӑ сарӑлни-99,99986 %) тата сайра тӗл пулакан 3

He (0,00014 %; гели содержанийӗ-3-мӗш ҫутҫанталӑк ҫӑлкуҫӗсенче самаях анлӑ ҫӗрсенче пиҫме пултарать). Авалхи гели искусствӑлла ултӑ радиоактивлӑ паллӑ.

== Хӑнӑхса ҫит ==
Гелипе промышленноҫра тата халӑх хуҫалӑхӗнче анлӑн усӑ кураҫҫӗ:

* металлургире таса металл шӑратмашкӑн хӳтӗлев газӗ пулса[ҫӑлкуҫне 3408 кун кӑтартман];
* апат-ҫимӗҫ промышленноҫӗнче (E939 апат хушса ҫырӑннӑ) пропеллент тата упаковка газӗ;
* ытлашши температура илмелли хладагент пек (уйрӑммӑн илсен металсене пурлӑха куҫарма);
* сывлӑша вӗҫекен карапсене (дирижабельсемпе аэростатсене) тултарма - водородпа танлаштарсан гелисен ҫӗклемелли вӑйӗпе танлаштарсан ним хӑрушсӑрлӑх та ҫук;
* тарӑн тарӑн путма сывлӑш хутӑшӗнче (дайвинг Баллонӗ);
* сывлӑш шарикӗсене тата метеорологи зондӗсен хупписене тултарма&lt;ref&gt;[https://купи-шары.рф/articles/srok-poleta-vozdushnyx-sharov Сывлӑш шарӗсем вӗҫнӗ чухне витӗм кӳрекен факторсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211026012118/https://xn----8sbwhzjq7b3a.xn--p1ai/articles/srok-poleta-vozdushnyx-sharov |date=2021-10-26 }}&lt;/ref&gt;;
* газ разряд трубкисене тултарма;
* ядерлӑ реакторсен хӑш-пӗр типӗсенче теплоходитель пулса;
* газ хроматографийӗнче носитель пул;
* трубопроводсемпе хурансенчи кӑвакалсене шырама (с. Гели тетрискатель);
* рабочи ӳчӗн компоненчӗ пек гелий-нононсен лазерӗсенче;
* хытӑ магнит дискӗсем ҫинче наполеительсен хальхи моделӗсенче направительсем;
* ҫут тӗнчери лампӑсен колбисене тултарма ҫакӑ ҫутӑ ҫипсенчен тухӑҫлӑ уйӑрса илме май парать.

Унсӑр пуҫне нуклид 3

Нейтронлӑ нейтронлӑ детекторсен ӗҫ веществипе, ҫав шутра позиципе туйӑмлӑ нейтронлӑ детекторсен техникинче, поляризатор пулса, усӑ кураҫҫӗ. Гели-3 ҫавӑн пекех термоядерлӑ энергетика валли малашлӑхлӑ пуртӑ шутланать. Гели ирӗлни-3 гелире-4-мӗш сӑвӑ йӗркисенче ытлашши температурӑна илес тесе усӑ кураҫҫӗ.

== Вуламалли ==

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/He/key.html Гелий на Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509100431/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/He/key.html |date=2008-05-09 }} {{ref-ru}}
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb002.htm Гелий в Популярной библиотеке химических элементов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070120072741/http://n-t.ru/ri/ps/pb002.htm |date=2007-01-20 }} {{ref-ru}}

[[Категори:Хими элеменчĕсем]]
[[Категори:Паха йышши газсем]]
[[Категори:Металмаррисем]]
[[Категори:Гелий]]</text>
      <sha1>oiyxv1ze6w0o5sxs4nelcx974bgiwh5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йӳçамăш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12707</id>
    <revision>
      <id>876037</id>
      <parentid>858146</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T09:45:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>876037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5655" sha1="dclhu0xmh12cpgojrtbp1c1pc55omib" xml:space="preserve">{{Элементсен периодикăллă системи2}}
{{Хими элеменчĕ|Йӳçамăш / Oxygenium (Oxygen)(O)|8|Тĕссер тата тутăсăр газ &lt;br /&gt;пĕчĕк температурăсенче &lt;br /&gt;кăвакрах шĕвек|15,9994|60 (48)|1313,1 (13,61)|[He]&amp;nbsp;2s&lt;sup&gt;&lt;nowiki&gt;2&lt;/nowiki&gt;&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;2p&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;|73|132 (-2e)|3,44|0|-2, −1, 0 ,+1, +2, -½|0,00142897|29,4&lt;ref name=&quot;ХЭ&quot;&gt;{{кĕнеке
|автор          = Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.)
|пуçелĕк        = Химическая энциклопедия 
|вырăн          = Мускав
|издательство   = Советская энциклопедия
|çул            = 1990
|том            = 2
|страницы       = 387
|страниц        = 671
|сери           = 
|isbn           = 
|тираж          = 100 000
}}
&lt;/ref&gt;|0,027|54,8|0,444|90,19|3,4099 кДж/моль|14,0|моносавăллă||22=a=5,403 b=3,429 c=5,086 β=135,53||23=—|155 }}

{|  style=&quot;text-align: left; background-color: green; width: 100px; height: 100px;&quot; border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; 
|  style=&quot;width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);&quot; | &lt;big&gt;&lt;big&gt;O&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|  style=&quot;width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);&quot; | &lt;big&gt;&lt;big&gt;8&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|-  style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot; align=&quot;right&quot;
|  colspan=&quot;2&quot; | '''15,9994'''
|-  style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot;
|  colspan=&quot;2&quot; | '''2s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;2p&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;'''
|-  style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot; align=&quot;center&quot;
|  colspan=&quot;2&quot; | &lt;big&gt;'''Йӳçамăш'''&lt;/big&gt;
|}
&lt;!--Название|Атомный номер| Внешний вид|Атомный вес|Радиус атома|Энергия ионизации|Электронная конфигурация|Ковалентный радиус|Радиус иона|Электроотрицательность|Электродный потенциал|Степени окисления|Плотность|Удельная теплоёмкость|Теплопроводность|Температура плавления|Теплота плавления|Температура кипения|Теплота испарения|Молярный объём|Структура решётки|Период решётки|Отношение c/a|Температура Дебая--&gt;

== Палăрту ячĕ пулса тухни ==
Oxygenium («йӳçамăш») [[грек чĕлхи]]нчен килет, вăл «йӳçе çуратакан» тени пулать; ку вара çак «[[йӳçек]]» терминăн малтанхи палăртăвĕпе — [[оксид]]па — çыхăннă.

== Тĕпчесе уçнин кун-çулĕ ==
Официаллă версипе, йӳçамăшне акăлчан химикĕ [[Джозеф Пристли]] [[1774]] çулхи [[çурла, 1|çурлан 1-мĕшĕнче]] [[ртутĕн йӳçĕкли (II)|ртутĕн йӳçĕклине]] герметиклă хупнă савăтра (Пристли çак  хăватлă линзă витĕр хĕвел пайăркисене кĕртсе янă пулнă).
&lt;DIV style=&quot;margin-left:3em;&quot;&gt;2HgO (t)→ 2Hg + O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;↑&lt;/DIV&gt;

Çапах Пристли малтан хăй çĕнĕ ахаль япалалăха уçнине тавçăрса илеймен, хăй шутланă май сывлăш тытăмĕн пĕр пайне тупрăм тенĕ (ăна вăл «дефлогистиленĕ сывлăш» тенĕ). Хăй уçнă пулăма Пристли паллă франс химикне [[Антуан Лавуазье]]не пĕлтернĕ.

== Çутçанталăкра тĕл пулни ==
Йӳçамăш — [[Çĕр]] çинче пур çĕртре те сарăлнă элемент, çĕр хуппинчи унăн тĕрлĕ хими сыпăнăвĕнчи (тĕпрен илсен силикатсем) шайĕ 47,4 % таран. [[Тинĕс|Тинĕсĕн]] тата тăварсăр шывĕнче çыхăннă йӳçамăш  шучĕ — 88,8 % (йывăрăшĕпе), [[Çĕр атмосфери|атмосферăра]] ирĕклĕ йӳçамăш шучĕ 20,95 % (калăпăшĕпе) çитет. Йӳçамăш элемент çĕр витĕмĕн 1500 ытла сыпăнăвĕн шутне кĕрет.

== Изотопӗсем ==
{{main|Йӳçамăш изотопĕсем}}

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [http://twt.mpei.ac.ru/MAS/Worksheets/Chem/HCh_Lurie_Tab_7_313.mcd Йӳçамăш шывра ирĕлни]{{Ĕçлемен каçă|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Mathcad Application Server 
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/O/key.html Йӳçамăш, Webelements çинче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040830084732/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/O/key.html |date=2004-08-30 }}
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb008.htm Кислород в Популярной библиотеке химических элементов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930171057/http://n-t.ru/ri/ps/pb008.htm |date=2007-09-30 }}
* [http://www.grasys.ru Кислород. Производство и получение кислорода]
* [http://skyclear.ru/read.php?block=2 Чистый воздух] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130612011737/http://skyclear.ru/read.php?block=2 |date=2013-06-12 }}. Пирĕн ырлăх-хисеплĕх.

[[Категори:Металмаррисем]]
[[Категори:Газсем]]</text>
      <sha1>dclhu0xmh12cpgojrtbp1c1pc55omib</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кĕмĕл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12710</id>
    <revision>
      <id>876041</id>
      <parentid>862602</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T10:25:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>876041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6523" sha1="quup02uwq52rjltmx4dilh7kq3fzllk" xml:space="preserve">{{Элементсен периодикăллă системи2}}
{{Хими элеменчĕ|Кĕмĕл / Argentum (Ag)&lt;!-- Symbol--&gt;|47&lt;!-- Atomic Number--&gt;
|[[Ӳкерчĕк:Ag,47.jpg|200px]]&lt;!-- Appearance--&gt;|107,8682&lt;!-- Atomic Weight (u.m)--&gt;|144&lt;!-- Atomic Radius (pm)--&gt;|1-й 730,5 кДж/моль (эВ) &lt;br /&gt; 2-й: 2070 кДж/моль (эВ) &lt;br /&gt; 3-й: 3361&lt;!-- First Ionizing Energy (kJ/mol)--&gt;|[Kr] 4d&lt;sup&gt;10&lt;/sup&gt; 5s&lt;sup&gt;&lt;nowiki&gt;1&lt;/nowiki&gt;&lt;/sup&gt;&lt;!-- Electronic Configuration--&gt;|134&lt;!-- Covalent Radius (pm)--&gt;|(+2e) 89 (+1e) 126&lt;!-- Ionic Radius (pm)--&gt;|1,93&lt;!-- Pauling Negativity Number--&gt;|+0,799&lt;!--Electrode potential30--&gt;|2, 1&lt;!-- Oxidation states--&gt;|10,5&lt;!-- Density (g/cm³) --&gt;|25,36&lt;ref name=&quot;ХЭ&quot;&gt;{{кĕнеке
|автор          = Редкол.:Зефиров Н. С. (гл. ред.)
|часть          = 
|заглавие       = Химическая энциклопедия: в 5 т.
|оригинал       = 
|ссылка         = 
|ответственный  = 
|издание        = 
|место          = Москва
|издательство   = Советская энциклопедия
|год            = 1995
|том            = 4
|страницы       = 323
|страниц        = 639
|серия          = 
|isbn           = 5—85270—039—8
|тираж          = 20 000
}}
&lt;/ref&gt;|429&lt;!-- Termal Conductivity (@25 °C W/m K)--&gt;|1 235,1&lt;!-- Melting Point (K)--&gt;|11,95&lt;!-- Fusion Heat (kJ/mol)--&gt;|2 485&lt;!-- Boiling Point (K)--&gt;|254,1&lt;!-- Evaporation Heat (kJ/mol)--&gt;|10,3&lt;!-- Atomic Volume (cm³/mol)--&gt;|кубла енĕпе центăрланă&lt;!-- Lattice structure--&gt;|4,086&lt;!-- Lattice constant (Å)--&gt;||23=—&lt;!-- Lattice c/a ratio--&gt;|225&lt;!-- Debye temperature (K)--&gt;}}

== Истори ==
Этем кĕмĕлпе авалтанах паллашнă. Кĕмĕл, [[ылтăн]] пекех, çутçанталăкра хăйшăран тĕсĕпе тĕл пулать — ăна тăпраран шăратмасăрах тупнă. Çавăнпа ĕнтĕ кĕмĕл нумай халăх культурă йăлисенче ĕмĕрсем витĕр курăнать. [[Ассири]]пе [[Пайпăл]]та кĕмĕл таса металл вырăнĕнче пулса [[Уйăх (Çĕр планета çумĕ)|Уйăхăн]] символĕ шутланнă. [[Вăтам ĕмĕрсем]] тапхăрĕнче кĕмĕл тата унăн шăрантарнă хутăшĕсем алхимиксем таврашĕнче питĕ чыслă пулнă. [[XIII ĕмĕр]]ĕн варринчен пуçласа кĕмĕл савăт-сапа тумалли йăлаллă материал пулса каять. Унсăр пуçне, кĕмĕлпе паянкуна çити те хыт [[укçа]] çапма усă кураççĕ.

== Физикă-хими уйрăмлăхĕсем ==
Кĕмĕл, хими палли Ag, - шурă метал, çемçе те туптанакан. Кĕмĕлĕн çутă хирĕç хевтелĕхĕ 94%, шăрату температури — 964,5 Цельси градусĕ. Тачăлăхĕ — 10,5 г/см^3.
Тап-таса кĕмĕле техникăра тата капăрлатакан ӳнерлĕхре çĕмçе пирки усă курмаççĕ. Савăт-сапа тата ювелир япалисене тунă чух халĕ кĕмĕлĕн пăхăрпа хутăш шăранăвĕ. Кĕмĕле хачăпа тата пăчкăпа касса ăсталама çăмăл, гравир тума ансат, тăсăлавлăхĕ çав тери мăнаç: металăн пĕр грамне 2 çухрăма туртса тăсма пулать. Кĕмĕл лаптакне 0.25 мм çинçелĕхчен туптанать.
&lt;ref&gt; Г. Федотов, &quot;Звонкая песнь метала&quot; 1990, тиражĕ: 100 000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://soosle.ru/serebro/ Кӗмӗл мӗн вӑл]&lt;/ref&gt; 
==Изотопĕсем==
{{main|Кĕмĕл изотопĕсем}}

== Усă курни ==
[[Ӳкерчĕк:TomskCoin.jpg|thumb|Кĕмĕл укçа]]
* [[Хаклă металл]] вырăнĕнче [[ювелир ĕçĕ]]нче усă курни
* Вак укçа çапма усă курни (уйрăмах ĕлĕк)
* Кĕмĕл галогенечĕсене тата [[кĕмĕл нитрачĕ|кĕмĕл нитратне]] хăватлă [[çутă сисĕнлĕхĕ|çутă сисĕнлĕхне]] пула фотографире усă курни.
* Пысăк электрохăвăртлăхне тата çирĕп йӳçĕклĕх хирĕçлĕхне пула усă курни:

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ag/key.html Кĕмĕл, Webelements çинче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240522153419/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ag/key.html |date=2024-05-22 }}
* [http://potomy.ru/world/1003.html Мĕншĕн кĕмĕл япаласем тĕксĕмленеççĕ]{{Ĕçлемен каçă|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb047.htm Кĕмĕл Хими элеменчĕсен халăх вулавăшĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140118223746/http://n-t.ru/ri/ps/pb047.htm |date=2014-01-18 }}
* [http://ostmetal.info/article.php?ida=6884ecb2 Металл. Статьясем. Кĕмĕлен 75 ĕмĕрĕсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071205012405/http://ostmetal.info/article.php?ida=6884ecb2 |date=2007-12-05 }}
* [http://www.krugosvet.ru/articles/120/1012003/1012003a1.htm Энциклопеди Кругосвет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221013959/http://www.krugosvet.ru/articles/120/1012003/1012003a1.htm |date=2009-02-21 }}
* [http://twt.mpei.ac.ru/MAS/Worksheets/ChemTD/Ag.mcd Кĕмĕлĕн термодинамикă пахалăхĕсем (Mathcad Calculation Server)]{{Ĕçлемен каçă|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.pompeii.ru/moregine/silver.htm Муречина. Кĕмĕл савăт-сапа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071213184234/http://pompeii.ru/moregine/silver.htm |date=2007-12-13 }}. &quot;Çĕнĕ Геродотăн Помпеи. Утăм хыç утăм&quot;.

{{Ювелир ӳнерĕ}}

[[Категори:Паха йышши металсем]]
[[Категори:Апата хушмаллисем]]</text>
      <sha1>quup02uwq52rjltmx4dilh7kq3fzllk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иод</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13312</id>
    <revision>
      <id>876031</id>
      <parentid>862973</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T09:06:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>876031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6254" sha1="m89gyh6gltvqrlhxpzppbgbjvhenubr" xml:space="preserve">{{Элементсен периодикăллă системи2}}
{{Хими элеменчĕ|Иод / Iodum (I)&lt;!--Название3--&gt;|53&lt;!--Атомный номер4--&gt;|[[Ӳкерчĕк:Iod kristall.jpg|Иод|150px]]&lt;!-- Внешний вид25--&gt;|126,90447&lt;!--Атомный вес5--&gt;|n/a&lt;!--Радиус атома9--&gt;|1&amp;nbsp;008,3 (10,45)&lt;!--Энергия ионизации19--&gt;|[Kr] 4d&lt;sup&gt;10&lt;/sup&gt; 5s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; 5p&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt;&lt;!--Электронная конфигурация21--&gt;|133&lt;!--Ковалентный радиус10--&gt;|(+7e) 50 (-1e) 220 &lt;!--Радиус иона11--&gt;|2,66&lt;!--Электроотрицательность18--&gt;|0&lt;!--Электродный потенциал30--&gt;|7, 5, 3, 1, -1&lt;!--Степени окисления20--&gt;|4,93&lt;!--Плотность6--&gt;|54,44&lt;ref name=&quot;ХЭ&quot;&gt;{{кĕнеке
|автор          = Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.)
|часть          = 
|заглавие       = Химическая энциклопедия: в 5 т.
|оригинал       = 
|ссылка         = 
|ответственный  = 
|издание        = 
|место          = Москва
|издательство   = Советская энциклопедия
|год            = 1990
|том            = 2
|страницы       = 251
|страниц        = 671
|серия          = 
|isbn           = 
|тираж          = 100 000
}}
&lt;/ref&gt;|(0,45)&lt;!--Теплопроводность16--&gt;|386,7&lt;!--Температура плавления7--&gt;|15,52 (I-I)&lt;!--Теплота плавления14--&gt;|457,5&lt;!--Температура кипения8--&gt;|41,95 (I-I)&lt;!--Теплота испарения15--&gt;|25,7&lt;!--Молярный объём12--&gt;|орторомбла&lt;!--Структура решётки22--&gt;|7,720&lt;!--Период решётки23--&gt;|n/a&lt;!--Отношение c/a24--&gt;|n/a&lt;!--Температура Дебая17--&gt;}}


{|  style=&quot;text-align: left; background-color: #FFCC00; width: 100px; height: 100px;&quot; border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; 
|  style=&quot;width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);&quot; | &lt;big&gt;&lt;big&gt;I&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|  style=&quot;width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);&quot; | &lt;big&gt;&lt;big&gt;53&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|-  style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot; align=&quot;right&quot;
|  colspan=&quot;2&quot; | '''126,90447'''
|-  style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot;
|  colspan=&quot;2&quot; | '''5s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;5p&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt;'''
|-  style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot; align=&quot;center&quot;
|  colspan=&quot;2&quot; | &lt;big&gt;'''Иод'''&lt;/big&gt;
|}
'''Иод''', '''йод''' ({{lang-neolat|iodum}} {{lang-grc|ἰοειδής, iodes}}&amp;nbsp;— хĕрлĕ-кăвак)&amp;nbsp;— [[Элементсен периодикăллă системи]]н 53-мĕш элеменчĕ.

Медицинăра, биологире çак япалана ахаль '''йод''' (тĕслĕх: «йод шывĕн шĕвекĕ») теççĕ, Менделеев таблицинче тата хими литературинче '''иод''' палăртупа усă кураççĕ.
== Истори ==
'''J''' симвăла '''I''' çине анчахрах, XX ĕмĕрĕн 50-мĕш çулĕсенче , куçарнă.

== Çутçанталăкра тупăнни ==
Çутçанталăкра ирĕклĕн те тĕл пулать, [[минерал]], анчах та тупни сайра пулать, —[[Везуви]]йĕн, [[Вулкано (утрав)|Вулкано]] ([[Итали]]) [[Термăллă çăлкуç|термăллă]] çăлкуçсенче, тĕслĕхрен. [[Çутçанталăкри иодидсем|Çуçăнталăкри иодидсен]] янтă пуррисем 15 млн тоннă, вĕсенчен 99 % [[Чили]]пе [[Япони]]ре. Халĕ çак çĕршывсенче питĕ иода нумай тупăçлаççĕ, тĕслĕхрен, чили ''Atacama Minerals'' компани çул тăршшипе 720 тоннă иода кăларать.

== Физика пахалăхĕсем ==
[[Пăс]]ĕ [[хĕрлĕ-кăвак]] [[тĕсĕ]]ллĕ.

==Изотопĕсем==
{{main|иод изотопĕсем}}
Чи пĕлтерĕшлисем [[Иод-125|&lt;sup&gt;125&lt;/sup&gt;I]] тата [[Иод-131|&lt;sup&gt;131&lt;/sup&gt;I]]. Вĕсем [[атом бомби]] сирпĕтсен тата [[атомла реактор]] ĕçленĕ чухне нумай пулаççĕ. Тата куизотопсене медицинăра анлă усă кураççĕ.

== Хими пахалăхĕсем ==

=== Аккумуляторсене хатĕрлени ===
Лити-иод электромобиль [[аккумулятор]]ĕнче пурлă авăрланă электродра (йӳçтерекен) иода ĕçе кĕртеççĕ.

=== Лазерлă термотĕшĕллĕ синтез ===
Хăш иод-органика хутăшĕсене иодăн пăлханчăк атăмĕсемçинче ĕçлекен çав тери хăват газ лазерĕсенче усă кураççĕ.

=== Радиоэлектронла промăçлăх ===
Юлашки çулсенче иода шĕвек кристаллă дисплейсене тунă чух чылай ĕçе кĕртеççĕ.

=== Иодпа усă курни ===
[[2005]] çулта тĕнчере 25,5 пин тоннă усă курнă.

== Асăрхатарусем ==
{{асăрхавсем}}
== Каçăсем ==
* [http://www.krugosvet.ru/articles/41/1004137/1004137a1.htm Иод «Кругосвет» энциклопединче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080407032004/http://www.krugosvet.ru/articles/41/1004137/1004137a1.htm |date=2008-04-07 }}
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/I/key.html Иод Webelements çинче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509072339/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/I/key.html |date=2008-05-09 }}
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb053.htm Иод хими элеменчĕсем халăх валли вулавăшĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161116180644/http://n-t.ru/ri/ps/pb053.htm |date=2016-11-16 }}

[[Категори:Галогенсем]]
[[Категори:Хими элеменчĕсем]]
[[Категори:Металмаррисем]]</text>
      <sha1>m89gyh6gltvqrlhxpzppbgbjvhenubr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бор (элемент)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13317</id>
    <revision>
      <id>876009</id>
      <parentid>809192</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T18:55:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>876009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3406" sha1="f6vdya7lb5zxceqznr8e8cc8zfd3upm" xml:space="preserve">{{Элементсен периодикăллă системи2}}
{{Хими элеменчĕ|Бор / Borium (B)|5|[[Ӳкерчĕк:Boron mNACTEC.jpg|150px]]|10,811|98|800,2(8,29)|[He] 2s&lt;sup&gt;&lt;nowiki&gt;2&lt;/nowiki&gt;&lt;/sup&gt; 2p&lt;sup&gt;&lt;nowiki&gt;1&lt;/nowiki&gt;&lt;/sup&gt;|82|23 (+3e)|2,04|—|3|2,34|11,09&lt;ref name=&quot;ХЭ&quot;&gt;{{кĕнеке
|автор          = Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.)
|пай          = 
|пуçелĕк       = Химическая энциклопедия: в 5 т
|тăван ят       = 
|каçă         = 
|яваплă  = 
|кăларăм        = 
|вырăн          = Мускав
|издательство   = Советская энциклопедия
|çул            = 1988
|том            = 1
|страницăсем       = 299
|страница        = 623
|сери          = 
|isbn           = 
|тираж          = 100 000
}}
&lt;/ref&gt;|27,4|2573|23,60|3931|504,5|4,6|ромбоэдăрла||22=a=10,17; α=65,18|0,576|1250}}
&lt;!--
Ят|Атом номерĕ| Тулаш ĕлки|Атом йывăрăш|Атом радиусĕ|Ионизаци хăвачĕ|Электронлă конфигураци|Ковалент радиусĕ|Ион радиусĕ|Электроçуклăх|Электрод потенциалĕ|Йӳçĕклев степенĕсем|Тачăлăх|Удель ăшă калăпăшĕ|Ăшă куçарулăхĕ|Шăрану температури|Шăрану ăшăлăхĕ|Вĕрев температури|Пăслав ăшăлăхĕ|Моль калăпăшĕ|Чĕнтĕр тытăмĕ|Чĕнтĕр тапхăрĕ|c/a танлашăнни|Дебай температури
--&gt;


{| style=&quot;text-align: left; background-color: #CC9933; width: 100px; height: 100px;&quot; border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
| style=&quot;width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);&quot; | &lt;big&gt;&lt;big&gt;B&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
| style=&quot;width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);&quot; | &lt;big&gt;&lt;big&gt;5&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|- style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot; align=&quot;right&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | '''10,811'''
|- style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | '''[He]2s&lt;sup&gt;&lt;nowiki&gt;2&lt;/nowiki&gt;&lt;/sup&gt;2p&lt;sup&gt;&lt;nowiki&gt;1&lt;/nowiki&gt;&lt;/sup&gt;'''
|- style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot; align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;big&gt;'''Бор'''&lt;/big&gt;
|}

'''Бор''' — [[Элементсен периодикăллă системи]]н хими элеменчĕ.

== Кун-çулĕ ==
  
== Физика пахалăхĕсем ==
== Хими пахалăхĕсем ==
Физикăпа хими пахалăхĕсем енĕпе çак çурма металл [[кремни]] евĕр.
==Изотопӗсем==
{{main|Бор изотопĕсем}}

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==

* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/B/key.html Бор Webelements çинче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040830082435/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/B/key.html |date=2004-08-30 }} {{ref-ru}}
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb005.htm Бор в Популярной библиотеке химических элементов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061107142916/http://www.n-t.ru/ri/ps/pb005.htm |date=2006-11-07 }} {{ref-ru}}

[[Категори:Хими элеменчĕсем]]
[[Категори:Çурма металсем]]
[[Категори:Питĕ хăрушăллă япаласем]]</text>
      <sha1>f6vdya7lb5zxceqznr8e8cc8zfd3upm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Астат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13329</id>
    <revision>
      <id>876002</id>
      <parentid>810187</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T13:15:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>876002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3998" sha1="qq17s1qeb58tw2mlbs5jw8s17zkjvbw" xml:space="preserve">{{Элементсен периодикăллă системи2}}
{{Хими элеменчĕ|Астат / Astatium (At)&lt;!--Название--&gt;|85&lt;!--Атомный номер--&gt;|Хура-тĕттĕм кăвак кристалсем&lt;!-- Внешний вид--&gt;|209,9871&lt;!--Атомный вес--&gt;|n/a&lt;!--Радиус атома--&gt;|916,3 (9,50)&lt;!--Энергия ионизации--&gt;|[Xe]&amp;nbsp;4f&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;5d&lt;sup&gt;10&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;6s&lt;sup&gt;&lt;nowiki&gt;2&lt;/nowiki&gt;&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;6p&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt;&lt;!--Электронная конфигурация--&gt;|(145)&lt;!--Ковалентный радиус--&gt;|(+7e) 62&lt;!--Радиус иона--&gt;|2,2&lt;!--Электроотрицательность--&gt;|At&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;→2At&lt;sup&gt;-&lt;/sup&gt;0,2 В&lt;!--Электродный потенциал--&gt;|7, 5, 3, 1, −1&lt;!--Степени окисления--&gt;|n/a&lt;!--Плотность--&gt;|n/a&lt;!--Удельная теплоёмкость--&gt;|n/a&lt;!--Теплопроводность--&gt;|517&lt;ref name=&quot;ХЭ&quot;&gt;{{кĕнеке
|автор          = Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.)
|часть          = 
|заглавие       = Химическая энциклопедия: в 5 т.
|оригинал       = 
|ссылка         = 
|ответственный  = 
|издание        = 
|место          = Москва
|издательство   = Советская энциклопедия
|год            = 1988
|том            = 1
|страницы       = 211
|страниц        = 623
|серия          = 
|isbn           = 
|тираж          = 100 000
}}
&lt;/ref&gt;&lt;!--Температура плавления--&gt;|n/a&lt;!--Теплота плавления--&gt;|582&lt;ref name=&quot;ХЭ&quot;/&gt;&lt;!--Температура кипения--&gt;|n/a&lt;!--Теплота испарения--&gt;|n/a&lt;!--Молярный объём--&gt;|&lt;!--Структура решётки--&gt;|n/a&lt;!--Период решётки--&gt;|n/a&lt;!--Отношение c/a--&gt;|n/a&lt;!--Температура Дебая--&gt;}}
{|  style=&quot;text-align: left; background-color: #FFCC00; width: 100px; height: 100px;&quot; border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; 
|  style=&quot;width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);&quot; | &lt;big&gt;&lt;big&gt;At&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|  style=&quot;width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);&quot; | &lt;big&gt;&lt;big&gt;85&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|-  style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot; align=&quot;right&quot;
|  colspan=&quot;2&quot; | '''[210]'''
|-  style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot;
|  colspan=&quot;2&quot; | '''6s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;6p&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt;'''
|-  style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot; align=&quot;center&quot;
|  colspan=&quot;2&quot; | &lt;big&gt;'''Астат'''&lt;/big&gt;
|}

'''Астат''' (грек. αστατος — тăнăçсăр) — хими элеменчĕ, галоген.

== Истори ==
Пĕрремĕш ăна Д. Корсон, К. Мак-Кензи тата [[Эмилио Джино Сегре]] [[1940]] çулта (изотоп &lt;sup&gt;211&lt;/sup&gt;At) тупнă. [[1943]]—[[1946]] çулсенче астат изотопĕсене çутçанталăкри радиоактивлă япаласем (вĕсенчен чи тăнăçли &lt;sup&gt;219&lt;/sup&gt;At).
== Çутçанталăкри вырăнĕ ==
==Хими пахалăхĕсем ==

==Изотопĕсем==
{{main|Астат изотопĕсем}}

== Физика пахалăхĕсем ==
==Асăрхатарусем==
{{асăрхавсем}}
== Каçăсем ==
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/At/key.html Астат Webelements çинче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509070809/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/At/key.html |date=2008-05-09 }}
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb085.htm Астат Хими элеменчĕсен халăх валли вулавăшĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160513181724/http://n-t.ru/ri/ps/pb085.htm |date=2016-05-13 }}
{{Галогенсем}}

[[Категори:Хими элеменчĕсем]]
[[Категори:Галогенсем]]
[[Категори:Радиохастар элементсем]]</text>
      <sha1>qq17s1qeb58tw2mlbs5jw8s17zkjvbw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вольфрам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13332</id>
    <revision>
      <id>876017</id>
      <parentid>810201</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T01:17:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>876017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8601" sha1="ao1ktcepci2umhq7r48fhtp4v9md21k" xml:space="preserve">{{Элементсен периодикăллă системи2}}
{{Хими элеменчĕ|Вольфрам/Wolframium (W)&lt;!--Название--&gt;|74&lt;!--Атомный номер--&gt;|[[Ӳкерчĕк:Wolfram evaporated crystals and 1cm3 cube.jpg|150px]]Шурă е тимĕр тĕслĕ çирĕп пысăк тăмпертатурăра ирĕлекен метал&lt;!-- Внешний вид--&gt;|183,84&lt;!--Атомный вес--&gt;|141&lt;!--Радиус атома--&gt;|769,7 (7,98)&lt;!--Энергия ионизации--&gt;|[Xe] 4f&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; 5d&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; 6s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;!--Электронная конфигурация--&gt;|170&lt;!--Ковалентный радиус--&gt;|(+6e) 62 (+4e) 70&lt;!--Радиус иона--&gt;|1,7&lt;!--Электроотрицательность--&gt;|W ← W&lt;sup&gt;3+&lt;/sup&gt; 0,11 В &lt;br /&gt;W ← W&lt;sup&gt;6+&lt;/sup&gt; 0,68 В&lt;!--Электродный потенциал--&gt;|6, 5, 4, 3, 2, 0&lt;!--Степени окисления--&gt;|19300 кг/м³  19,3&lt;!--Плотность--&gt;|24,27&lt;ref name=&quot;ХЭ&quot;&gt;{{кĕнеке
|автор          = Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.)
|часть          = 
|пуçелĕк       = Химическая энциклопедия: в 5 т.
|оригинал       = 
|ссылка         = 
|ответственный  = 
|издание        = 
|место          = Москва
|издательство   = Советская энциклопедия
|год            = 1988
|том            = 1
|страницы       = 418
|страниц        = 623
|серия          = 
|isbn           = 
|тираж          = 100 000
}}
&lt;/ref&gt;&lt;!--Удельная теплоёмкость--&gt;|173&lt;!--Теплопроводность--&gt;|3422  °C, 3695&lt;!--Температура плавления--&gt;|191 кДж/кг 35&lt;!--Теплота плавления--&gt;|5555  °C, 5828&lt;!--Температура кипения--&gt;|4482 кДж/кг  824&lt;!--Теплота испарения--&gt;|9,53&lt;!--Молярный объём--&gt;|кубическая&lt;br /&gt;калăпăшĕпецентăрланă&lt;!--Структура решётки--&gt;|3,160&lt;!--Период решётки--&gt;|n/a&lt;!--Отношение c/a--&gt;|310,00&lt;!--Температура Дебая--&gt;}}

{| style=&quot;text-align: left; background-color: pink; width: 100px; height: 100px;&quot; border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
| style=&quot;width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);&quot; | &lt;big&gt;&lt;big&gt;W&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
| style=&quot;width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);&quot; | &lt;big&gt;&lt;big&gt;74&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|- style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot; align=&quot;right&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | '''183,84'''
|- style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | '''4f&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;5d&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;6s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'''
|- style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot; align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;big&gt;'''Вольфрам'''&lt;/big&gt;
|}
'''Вольфрам''' —[[Элементсен периодикăллă системи]]н [[хими элеменчĕ]], [[авăр хисепĕ]] 74, символĕ W ({{lang-la|Wolframium}}), хытă сăрă [[куçăмлă металсем|куçăмлă металл]]. 

== Этимологи ==
Элементăн Wolframium ячĕ [[вольфрамит]] минералтан килет, вăл [[XVI ĕмĕр]]те «кашкăр кăпăкĕ» — «Spuma lupi» латтыньле, е «Wolf Rahm» нимĕçле ятпа палăртнă. Вольфрам,тăхлан тăприсемпе пĕрле тухса, [[тăхлан]]а шăратса кăларма чăрмантарнă — кăпăклă çунăка 
куçăрнă («кашкăр сурăха кăшланă пекех тăхлана пĕтерет» тенĕ).

Халĕ [[АПШ]], [[Аслă Британи]] тата [[Франци]] çĕршывĕсенче вольфрама «tungsten» ({{lang-sv|tung sten}} - «йывăр чул») ятпа палăртаççĕ.

== Тупăçлани ==

Вольфрамăн çĕр айĕнчи управĕсене [[Боливи]]ре, [[Китай]]ра (тĕнчери 75% вольфрама тупăçлать), [[Португали]]ре, [[Раççей]]ре, [[АПШ]]ра тата [[Кăнтăр Корей]]ра тупнă.

Вольфрама тăпраллă концентратсенчен WO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; триоксида уйăрса кăлараççĕ, хыççăн металлă çăнăха çитиччен [[водород]]па 700&amp;nbsp;°C температурăра [[çĕнетӳ (хими)|çĕнетеççĕ]]. Вольфрамăн шăрану температури çӳллĕ пирки [[çăнăхлă металлурги]] меслечĕпе усă кураççĕ: тупăшланă çăнăха пăчăртаççĕ, атмосферăра [[водород]]па 1200 — 1300&amp;nbsp;°C температурипе пĕçертеççĕ, кайран ун витĕр [[электрический ток]] яраççĕ. Металла 3000&amp;nbsp;°C тарин ăшăтаççĕ, çакăн чух монолитлă материал пиçет. Малашнехи тасатупа монокристалл хормиллĕ [[зонăллă шăрану]] мелĕпе тăваççĕ.

== Физика пахалăхĕсем ==

Вольфрам — çутă кăвак [[металл]], çӳллĕ температурăра çеç шăранма тата вĕреме кĕрет.
==Изотопĕсем==
{{main|Вольфрам изотопĕсем}}

== Усă курни ==
Тĕп усă курмалли — металлургире йывăр шăранакан материалсенче. Шăрантару енчен питĕ хивре, яланхиллĕ чухне хими енчен çирĕп.

=== Металлă вольфрам ===
* Мăран шăранăвне тата çемçелĕхне пула вольфрамран çутă хатĕрĕсенчи (приборĕсенчи) хĕртӳллĕ çипĕсене тăваççĕ, çаплах [[кинескоп]]ра тата вакуумлă урăх кĕпçесенче те усă кураççĕ. 

=== Ытти çĕрте усă курни ===
Искусствăллă [[радионуклид]]а &lt;sup&gt;185&lt;/sup&gt;W япаласене тĕпченĕ чух радиохастар тĕлли вырăнĕнче усă кураççĕ.

== Изотопĕсем ==

Çутçанталăкри вольфрамăн пилĕк [[изотоп]]ĕ (&lt;sup&gt;180&lt;/sup&gt;W, &lt;sup&gt;182&lt;/sup&gt;W, &lt;sup&gt;183&lt;/sup&gt;W, &lt;sup&gt;184&lt;/sup&gt;W и &lt;sup&gt;186&lt;/sup&gt;W). Искусствăллă 27 [[радионуклид]]не хĕртсе кăларнă. [[2003]] çулта çутçанталăкри вольфрамăн çав тери хавшак [[радиохастарлăх]]не тĕпчесе уçнă (пĕр грамм шутне çулта икĕ аркану çеç), [[альфа-аркану|α-хастарлăхпа]] çыхăннă &lt;sup&gt;180&lt;/sup&gt;W, унăн [[çурма аркану тапхăрĕ]] 1,8×10&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt; çул.

=== Вольфрам пасарĕ ===
99% таса металлă вольфрам штабикĕсем 2006 çулта пĕр килограмм вăтамран 45—50 [[АПШ долларĕ]]пе хакланă.

== Биологири ĕç вырăнĕ ==
Вольфрамăн биологиллĕ пахи çук. Волфрам тусанĕ ӳпкесене, кăкăра тата пыра лексен ĕсĕклентерет.
== Асăрхатарусем ==
{{асăрхавсем}}
== Каçăсем ==

* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/W/key.html Вольфрам Webelements çинче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509142246/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/W/key.html |date=2008-05-09 }}
* [http://specmetal.ru/volfram Вольфрам хутăш шăранчăкĕсен историйĕ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060714013114/http://specmetal.ru/volfram |date=2006-07-14 }}
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb074.htm Вольфрам Хими элеменчĕсен халăх валли вулавăшĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190201130356/http://n-t.ru/ri/ps/pb074.htm |date=2019-02-01 }}
* [http://www.metalprices.com/FreeSite/metals/w/w.asp Вольфрамăн тĕнче хакĕсем {{ref-en}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130523181633/http://www.metalprices.com/FreeSite/metals/w/w.asp |date=2013-05-23 }}

[[Категори:Хими элеменчĕсем]]
[[Категори:Куçамлă металсем]]
[[Категори:Радиохастар элементсем]]</text>
      <sha1>ao1ktcepci2umhq7r48fhtp4v9md21k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бром</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13335</id>
    <revision>
      <id>876012</id>
      <parentid>809193</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T19:43:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>876012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3663" sha1="gtpxc632p86cixr1soe6oqb2gsxxw41" xml:space="preserve">{{Элементсен периодикăллă системи2}}
{{Хими элемечĕ|Бром / Bromum (Br)&lt;!-- Symbol--&gt;|35&lt;!-- Atomic Number--&gt;|[[Ӳкерчĕк:Brom amp.jpg|150px|Бром]] Хĕрлĕ хăмăр тĕслĕ усал шăршлă шĕвек&lt;!-- Appearance--&gt;|79,904&lt;!-- Atomic Weight (u.m)--&gt;|n/a&lt;!-- Atomic Radius (pm)--&gt;|1142,0 (11,84)&lt;!-- First Ionizing Energy (kJ/mol)--&gt;|[Ar] 3d&lt;sup&gt;10&lt;/sup&gt; 4s&lt;sup&gt;&lt;nowiki&gt;2&lt;/nowiki&gt;&lt;/sup&gt; 4p&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt;&lt;!-- Electronic Configuration--&gt;|114&lt;!-- Covalent Radius (pm)--&gt;|(+5e)47  (-1e)196 &lt;!-- Ionic Radius (pm)--&gt;|2,96&lt;!-- Pauling Negativity Number--&gt;|0&lt;!--Electrode potential30--&gt;|7, 5, 3, 1, -1&lt;!-- Oxidation states--&gt;|3,12&lt;!-- Density (g/cm³) --&gt;|75,69&lt;ref name=&quot;ХЭ&quot;&gt;{{кĕнеке
|автор          = Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.)
|часть          = 
|заглавие       = Химическая энциклопедия: в 5 т.
|оригинал       = 
|ссылка         = 
|ответственный  = 
|издание        = 
|место          = Москва
|издательство   = Советская энциклопедия
|год            = 1988
|том            = 1
|страницы       = 318
|страниц        = 623
|серия          = 
|isbn           = 
|тираж          = 100 000
}}
&lt;/ref&gt; &lt;!-- Молярная теплоёмкость--&gt;|0,005&lt;!-- Termal Conductivity (@25°C W/m K)--&gt;|265,9&lt;!-- Melting Point (K)--&gt;|(Br—Br) 10,57&lt;!-- Fusion Heat (kJ/mol)--&gt;|331,9&lt;!-- Boiling Point (K)--&gt;|(Br—Br) 29,56&lt;!-- Evaporation Heat (kJ/mol)--&gt;|23,5&lt;!-- Atomic Volume (cm³/mol)--&gt;|орторомбла&lt;!-- Lattice 
structure--&gt;||22=a=6,67 b=4,48 c=8,72&lt;!-- Lattice constant (Å)--&gt;||23=—&lt;!-- Lattice c/a ratio--&gt;|n/a&lt;!-- Debye temperature (K)--&gt;}}

{|  style=&quot;text-align: left; background-color: #FFCC00; width: 100px; height: 100px;&quot; border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; 
|  style=&quot;width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);&quot; | &lt;big&gt;&lt;big&gt;Br&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|  style=&quot;width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);&quot; | &lt;big&gt;&lt;big&gt;35&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|-  style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot; align=&quot;right&quot;
|  colspan=&quot;2&quot; | '''79,904'''
|-  style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot;
|  colspan=&quot;2&quot; | '''4s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;4p&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt;'''
|-  style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot; align=&quot;center&quot;
|  colspan=&quot;2&quot; | &lt;big&gt;'''Бром'''&lt;/big&gt;
|}

'''Бром''' — [[Элементсен периодикăллă системи]]н 35-мĕш элеменчĕ, атăм йывăрăшĕ 79,904, [[галогенсем|галоген]], лайăх мар шăршăллă йывăр хĕрлĕ-хăмăр шĕвек.

== Физиологи витĕм кӳни ==
[[Ӳкерчĕк:Skull and Crossbones.svg|left|80px]]
==Изотопĕсем==
{{main|Бром изотопĕсем}}

== Асăрхатарусем ==
{{асăрхавсем}}
== Каçăсем ==
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Br/key.html  Бром Webelements çинче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240229224013/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Br/key.html |date=2024-02-29 }}
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb035.htm Бром Хими элеменчĕсен халăх валли вулавăшĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161213173431/http://n-t.ru/ri/ps/pb035.htm |date=2016-12-13 }}
{{Галогенсем}}
{{Шалкăм наркăмăш япалалăхсем}}
[[Категори:Хими элеменчĕсем]]
[[Категори:Галогенсем]]
[[Категори:Металмаррисем]]
[[Категори:Питĕ хăрашуллă япаласем]]</text>
      <sha1>gtpxc632p86cixr1soe6oqb2gsxxw41</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Берклий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19373</id>
    <revision>
      <id>876007</id>
      <parentid>848250</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T17:37:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>876007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3259" sha1="f4d8403rui95q0oziadi55rt2t2617k" xml:space="preserve">{{Элементсен периодикăллă системи2}}
{| style=&quot;text-align: left; background-color: #ef99cc; width: 100px; height: 100px;&quot; border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
| style=&quot;width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);&quot; | &lt;big&gt;&lt;big&gt;Bk&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
| style=&quot;width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);&quot; | &lt;big&gt;&lt;big&gt;97&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|- style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot; align=&quot;right&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | '''247,0703'''
|- style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | '''[Rn] 5f&lt;sup&gt;9&lt;/sup&gt; 7s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'''
|- style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot; align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;big&gt;'''Беркли'''&lt;/big&gt;
|}
'''Беркли''' — 97 [[Атом номерĕ|атом номерлĕ]] [[Хими элеменчĕсем|хими элеменчĕ]]. Атом масси 247,0703; Bk тесе паллă тăваççĕ({{lang-la|Berkelium}}), [[Актиноидсем|актиноидсен]]  шутне кĕрет.
== Истори ==

[[Ӳкерчĕк:Berkeley 60-inch cyclotron.jpg|left|200x100px|60-дюймлă циклотрон]]
[[1949]]-мĕш çулта Беркли хулинчи КАлифорни университетĕнчи (АПШ) радиаци лабораторинче [[америци]]-241 изотопа [[циклотрон]]ра хăвăртлатнă альфа-пайăркасемпе персе С. Томпсон, Г. Сиборг, А. Гиорсо туса илнĕ:&lt;br /&gt; 

&lt;sup&gt;241&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;95&lt;/sub&gt;Am + &lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;He → &lt;sup&gt;243&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;97&lt;/sub&gt;Bk + 2&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;n. &lt;br /&gt;
97 элемента тума тăрăшнă, çавнах туса илнĕ. Ӗçсем питĕ ăнса пулнă. Америци-241 нумайрах пулнă пулсан, маларах та тума пултарнă.
Химилле уйăрса илме ион хромотографине усă курнă.
==Изотопĕсем==
{{main|Беркли изотопĕсем}}
== Ячĕ пулни ==

Беркли терби &lt;sup&gt;65&lt;/sup&gt;Tb аналогĕ, вăл вара хăйĕн ятне [[Швеци]]ри  Иттербю ялĕнчен илнĕ. Çавăна элемента уçнă хула ячĕпе Беркли ят панă.
==Туса илни==
Берклин 9 изотопне тупнă. Вĕсем 243 рен 251 атом массиллĕ пулаççĕ. &lt;sup&gt;249&lt;/sup&gt;Bk (çурма аркану тапхăрĕ 314 кун) ядерла реакторта нумай мар шайра пухăнать.
==Каçăсем==
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Bk/key.html Беркли Webelements çинче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050624083941/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Bk/key.html |date=2005-06-24 }}
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb097.htm Беркли хими элеменчĕсен вулавăшĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120424031507/http://n-t.ru/ri/ps/pb097.htm |date=2012-04-24 }}

{{Актиноидсем}}
&lt;!--Categories--&gt;
[[Категори:Хими элеменчĕсем]]
[[Категори:Актиноидсем]]
[[Категори:Металсем]]
[[Категори:Радиохастар элементсем]]
{{stub}}
&lt;!--Interwiki--&gt;</text>
      <sha1>f4d8403rui95q0oziadi55rt2t2617k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Донецк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19768</id>
    <revision>
      <id>876028</id>
      <parentid>863668</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T06:58:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>876028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7052" sha1="ers7s991q7evrrtfq23xlq3zjuz14qd" xml:space="preserve">'''Доне́цк''' ({{lang-uk|Донецьк}}) — ([[1917]] çултанпа) [[Украина]] хули, [[Донецк облаçĕ]]н административлă тĕпĕ. 

== Кун-çулĕ ==
{{main|Донецк кун-çулĕ}}

== Вуламалли ==
==Каçăсем ==
* [http://www.donsite.net/  Хула информаци порталĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090428230502/http://donsite.net/ |date=2009-04-28 }}
* [http://www.town.dn.ua/  Донецк хулин порталĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090609123841/http://www.town.dn.ua/ |date=2009-06-09 }}
* [http://www.don.ua/  Донецк. Твой город в интернете ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090605185646/http://www.don.ua/ |date=2009-06-05 }}
* [http://www.dmoz.org/World/Russian/%d0%a1%d1%82%d1%80%d0%b0%d0%bd%d1%8b_%d0%b8_%d1%80%d0%b5%d0%b3%d0%b8%d0%be%d0%bd%d1%8b/%d0%95%d0%b2%d1%80%d0%be%d0%bf%d0%b0/%d0%a3%d0%ba%d1%80%d0%b0%d0%b8%d0%bd%d0%b0/%d0%9e%d0%b1%d0%bb%d0%b0%d1%81%d1%82%d0%b8/%d0%94%d0%be%d0%bd%d0%b5%d1%86%d0%ba%d0%b0%d1%8f/%d0%94%d0%be%d0%bd%d0%b5%d1%86%d0%ba/ Донецк в Dmoz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090706024255/http://www.dmoz.org/World/Russian/%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B8_%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%95%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0/%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0/%D0%9E%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA/ |date=2009-07-06 }}
* [http://vdonetske.com/  вДонецке — сайт города Донецка ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090527193020/http://vdonetske.com/ |date=2009-05-27 }}
* [http://novosti.dn.ua НОВОСТИ.dn.ua — оперативные новости из Донецка и области]
* [http://www.ostro.org Сайт газеты «Остров»(Центр исследования социальных перспектив Донбасса)]
* [http://www.donoda.gov.ua Донецкая областная государственная администрация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121201110508/http://www.donoda.gov.ua/ |date=2012-12-01 }}
* [http://goroda.yandex.ru/donetsk.xml Яндекс-города — Донецк] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090121164643/http://goroda.yandex.ru/donetsk.xml |date=2009-01-21 }}
* [http://www.tammby.narod.ru/ukraina/donetsk.htm Официальные органы власти Донецка. Каталог сайтов]
* [http://dkr.com.ua/ Донецкий Коммуникационный Ресурс]
* [http://infodon.org.ua/ Донецк: история, события, факты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121021021734/http://infodon.org.ua/ |date=2012-10-21 }}
* [http://www.donjetsk.com/ &quot;Донецкий&quot;: авторский сайт Евгения Ясенова]

=== Вебкамерăсем ===
* [http://www.ukrtelecom.ua/offers/webcams/ukrtelecom?id=10 улица Артёма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071211205903/http://www.ukrtelecom.ua/offers/webcams/ukrtelecom?id=10 |date=2007-12-11 }}
* [http://www.ukrtelecom.ua/offers/webcams/ukrtelecom?id=77 бульвар Пушкина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071211213122/http://www.ukrtelecom.ua/offers/webcams/ukrtelecom?id=77 |date=2007-12-11 }}

=== Карттăсем ===
* [http://openstreetmap.org/?lat=48.06&amp;lon=37.833&amp;zoom=10&amp;layers=B0FT Донецк] на [[OpenStreetMap]]
* [http://www.wikimapia.org/#y=48000000&amp;x=37820000&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=a Донецк] на [[WikiMapia]]
* [http://maps.google.com/maps?ll=48.008415,37.809362&amp;spn=0.296322,0.648399&amp;t=k&amp;hl=en Донецк] на [[Google Maps]]
* [http://maps.yandex.ru/donezk Донецк] на [[Яндекс.Карты|Яндекс. Картах]]
* [http://www.don.ua/maps/  Карта Донецка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090805062729/http://www.don.ua/maps/ |date=2009-08-05 }}
* [http://gorod.dn.ua/donmap/city/ Карта Донецка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091227174035/http://gorod.dn.ua/donmap/city/ |date=2009-12-27 }} с названиями улиц и номерами домов
* [http://maps.visicom.ua/#lng=37.7831;lat=47.9814;z=5;map=ukraine_ru; Карта Донецка] на [[Visicom Maps]]

==Кану===
* [http://restoran.dn.ua/ Рестораны и бары г. Донецка]
* [http://www.shevchenkino.com/ Кинотеатр им. Т. Г. Шевченко] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090220181930/http://shevchenkino.com/ |date=2009-02-20 }}
* [http://kino.dn.ua Кинотеатр Звездочка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151018042400/http://kino.dn.ua/ |date=2015-10-18 }}

=== Донецк фотографисем ===
* [http://www.town.dn.ua/photo/ Ватă Донецк фотографисем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090601151038/http://town.dn.ua/photo/ |date=2009-06-01 }}
* [http://www.don.ua/fotogal/foto.php?id_razdel=1 Донецк фотографисем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090406204437/http://www.don.ua/fotogal/foto.php?id_razdel=1 |date=2009-04-06 }}
* [http://www.ukrstor.com/ukrstor/donezkfoto.html Донецк (Юзовка) кивĕ фотографисем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121001123918/http://www.ukrstor.com/ukrstor/donezkfoto.html |date=2012-10-01 }}
* [http://mns-donetsk.org.ua/ Украинăн Донецк облаçĕнчи ЯЛМ официаллă сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090830085245/http://mns-donetsk.org.ua/ |date=2009-08-30 }}
* {{Flickr-community|donetsk}}
* {{Flickr-tag|donetsk}}
* [http://annet.dn.ua/donetsk/ annet.dn.ua сайтĕнчи Донецк фотографисем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090203072410/http://annet.dn.ua/donetsk/ |date=2009-02-03 }}
* [http://infodon.org.ua/photo Донецк фотографисем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090624234540/http://infodon.org.ua/photo |date=2009-06-24 }}
* [http://donbass.name/fotoalbum/john/doneckie-graffiti/ Донецкри граффити] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100305071122/http://donbass.name/fotoalbum/john/doneckie-graffiti |date=2010-03-05 }}

{{Донецк облаçĕ}}
{{2012 çулхи Европа футбол чемпионачĕ}}

[[Категори:Донецк|*]]
[[Категори:Украина хулисем]]
[[Категори:Донецк облаçĕн хулисем]]
[[Категори:Мегаполиссем]]
[[Категори:Ят улăштарнă хуласем]]
[[Категори:Украина облаç тĕпĕсем]]
[[Категори:XIX ĕмĕрте никĕсленĕ хуласем]]
[[Категори:Ленин орденĕпе чысланă хуласем]]</text>
      <sha1>ers7s991q7evrrtfq23xlq3zjuz14qd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гадолиний</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21154</id>
    <revision>
      <id>876019</id>
      <parentid>809195</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T04:49:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>876019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3933" sha1="c38leyhrd4lli87r54jajddvhdmx5t6" xml:space="preserve">{{Элементсен периодикăллă системи2}}
{{Хими_элеменчĕ|Гадолини / Gadolinium (Gd)&lt;!--Название--&gt;|64&lt;!--Атомный номер--&gt;|çемçе шурă-кĕмĕл тĕслĕ металл&lt;br /&gt;[[Ӳкерчĕк:Gadolinium-crop.jpg|150px|left]]  &lt;!-- Внешний вид--&gt;|157,25&lt;!--Атомный вес--&gt;|179&lt;!--Радиус атома--&gt;|594,2(6,16)&lt;!--Энергия ионизации--&gt;|[Xe] 4f&lt;sup&gt;7&lt;/sup&gt; 5d&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; 6s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;!--Электронная конфигурация--&gt;|161&lt;!--Ковалентный радиус--&gt;|(+3e) 93,8&lt;!--Радиус иона--&gt;|1,20&lt;!--Электроотрицательность--&gt;|Gd←Gd&lt;sup&gt;3+&lt;/sup&gt; -2,28В&lt;!--Электродный потенциал--&gt;|3&lt;!--Степени окисления--&gt;|7,900&lt;!--Плотность--&gt;|37,1&lt;ref name=&quot;ХЭ&quot;&gt;{{кĕнеке
|автор          = Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.)
|часть          = 
|заглавие       = Химическая энциклопедия: в 5 т
|оригинал       = 
|ссылка         = 
|ответственный  = 
|издание        = 
|место          = Москва
|издательство   = Советская энциклопедия
|год            = 1988
|том            = 1
|страницы       = 450
|страниц        = 623
|серия          = 
|isbn           = 
|тираж          = 100 000
}}
&lt;/ref&gt;|(10,5)&lt;!--Теплопроводность--&gt;|1586&lt;!--Температура плавления--&gt;|10,0&lt;!--Теплота плавления--&gt;|3539&lt;!--Температура кипения--&gt;|398&lt;!--Теплота испарения--&gt;|19,9&lt;!--Молярный объём--&gt;|гексагоналлă&lt;!--Структура решётки--&gt;|3,640&lt;!--Период решётки--&gt;|1,588&lt;!--Отношение c/a--&gt;|n/a&lt;!--Температура Дебая--&gt;}}

{| style=&quot;text-align: left; background-color: #ffbfff; width: 100px; height: 100px;&quot; border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
| style=&quot;width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);&quot; | &lt;big&gt;&lt;big&gt;Gd&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
| style=&quot;width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);&quot; | &lt;big&gt;&lt;big&gt;64&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|- style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot; align=&quot;right&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | '''157,25'''
|- style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | '''[Xe]4f&lt;sup&gt;7&lt;/sup&gt;5d&lt;sup&gt;&lt;nowiki&gt;1&lt;/nowiki&gt;&lt;/sup&gt;6s&lt;sup&gt;&lt;nowiki&gt;2&lt;/nowiki&gt;&lt;/sup&gt;'''
|- style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot; align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;big&gt;'''Гадолини'''&lt;/big&gt;
|}

'''Гадолини''' (лат. Gadolinium) [[Элементсен периодикăллă системи]]н 64-мĕш элеменчĕ, лантаноидсен ушкăнне кĕрет.
[[Ӳкерчĕк:Gadolinium-2.jpg|thumb|left|15-px|Гадолини тĕслĕхĕ]] 
== Истори ==
1880-мĕш çулта Ж. де Мариньяк сайра çĕр элеменчĕсен окиçĕсен хутăшĕнче [[спектроскопи]] майĕпе çĕнĕ элемент пулнине çирĕплетнĕ. Ăна фин химикĕ Ю. Гадолин ятне панă.

==Изотопĕсем==
{{main|Гадолини изотопĕсем}}

== Асăрхавсем ==
 {{асăрхавсем}}

{{Лантаноидсем}}

== Каçăсем ==
{{commons|Gadolinium}}
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Gd/key.html Гадолини Webelements сайт çинче]{{Ĕçлемен каçă|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb064.htm Гадолини хими элеменчĕсен вулавăшĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161114033648/http://n-t.ru/ri/ps/pb064.htm |date=2016-11-14 }}


{{stub}}

[[Категори:Лантаноидсем]]
[[Категори:Хими элеменчĕсем]]
[[Категори:Лантаноидсем]]</text>
      <sha1>c38leyhrd4lli87r54jajddvhdmx5t6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21180</id>
    <revision>
      <id>876005</id>
      <parentid>768666</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T16:16:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>876005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3598" sha1="0usg3cnj912paysr4ga90kmqqwc88v1" xml:space="preserve">{{Элементсен периодикăллă системи2}}
{{Хими_элеменчĕ|Барий / Barium (Ba)&lt;!--Название--&gt;|56&lt;!--Атомный номер--&gt;|[[Ӳкерчĕк:Barium_unter_Argon_Schutzgas_Atmosphäre.jpg|130px|Бари пробиркăра аргон атмосферинче]] &lt;br /&gt;Çемçе шурă-кĕмĕл тĕслĕ металл&lt;!-- Внешний вид--&gt;|137,327&lt;!--Атомный вес--&gt;|222&lt;!--Радиус атома--&gt;|502,5 (5,21)&lt;!--Энергия ионизации--&gt;|[Xe] 6s&lt;sup&gt;&lt;nowiki&gt;2&lt;/nowiki&gt;&lt;/sup&gt;&lt;!--Электронная конфигурация--&gt;|198&lt;!--Ковалентный радиус--&gt;|(+2e) 134&lt;!--Радиус иона--&gt;|0,89&lt;!--Электроотрицательность--&gt;|0&lt;!--Электродный потенциал--&gt;|2&lt;!--Степени окисления--&gt;|3,5&lt;!--Плотность--&gt;|28,1&lt;ref name=&quot;ХЭ&quot;&gt;{{кĕнеке
|автор          = Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.)
|часть          = 
|пуçелĕк       = Химическая энциклопедия: в 5 т
|оригинал       = 
|ссылка         = 
|ответственный  = 
|издание        = 
|место          = Москва
|издательство   = Советская энциклопедия
|год            = 1988
|том            = 1
|страницы       = 241
|страниц        = 623
|серия          = 
|isbn           = 
|тираж          = 100 000
}}
&lt;/ref&gt;&lt;!--Молярная теплоёмкость--&gt;|(18.4)&lt;!--Теплопроводность--&gt;|1&amp;nbsp;002&lt;!--Температура плавления--&gt;|7,66&lt;!--Теплота плавления--&gt;|1&amp;nbsp;910&lt;!--Температура кипения--&gt;|142,0&lt;!--Теплота испарения--&gt;|39,0&lt;!--Молярный объём--&gt;|кубла калăпăшĕпĕ центăрланă&lt;!--Структура решётки--&gt;|5,020&lt;!--Период решётки--&gt;|n/a&lt;!--Отношение c/a--&gt;|n/a&lt;!--Температура Дебая--&gt;}}

{| style=&quot;text-align: left; background-color: #FF9900; width: 100px; height: 100px;&quot; border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
| style=&quot;width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);&quot; | &lt;big&gt;&lt;big&gt;Ba&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
| style=&quot;width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);&quot; | &lt;big&gt;&lt;big&gt;56&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|- style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot; align=&quot;right&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | '''137,327'''
|- style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | '''[Xe]6s&lt;sup&gt;&lt;nowiki&gt;2&lt;/nowiki&gt;&lt;/sup&gt;'''
|- style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot; align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;big&gt;'''Бари'''&lt;/big&gt;
|}

Бари - [[Элементсен периодикăллă системи]]н 56-мĕш элеменчĕ, сĕлтĕ çĕр металлĕсен ушкăнне кĕрет.

==Изотопĕсем==
{{main|Бари изотопĕсем}}

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ba/key.html Бари Webelements çинчеs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251017143930/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ba/key.html |date=2025-10-17 }}
* [http://n-t.org/ri/ps/pb056.htm Бари хими элеменчĕсен вулавăшĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060213012435/http://n-t.org/ri/ps/pb056.htm |date=2006-02-13 }}

{{Куçармалла|de|Barium}}

{{stub}}

[[Категори:Хими элеменчĕсем]]
[[Категори:Металсем]]
[[Категори:Сĕлтĕ çĕр металлĕсем]]</text>
      <sha1>0usg3cnj912paysr4ga90kmqqwc88v1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Атăл текстиль компанийĕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22858</id>
    <revision>
      <id>876003</id>
      <parentid>719071</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T13:30:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>876003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3920" sha1="p2wzmbb7eorrp6pw1cv9dstvioq7p8b" xml:space="preserve">'''УАО «Атăл текстиль компанийĕ»''' — раççей ĕç-пç йĕркелĕвĕ, [[Чăваш Ен|Чăваш Республики]] тата [[Раççей|Раççей Федерацин]] урăх регионĕсенчи çăмăл промăçлăхĕн япала тăвакан комплексĕсен пĕрлешĕвĕ.

Мамăкпа хута тĕртекен пысăк ĕç-пуç йĕркелĕвĕ. 

2006 çулхи çурла уйăхĕнче [[Шупашкарти мамăк-хут комбиначĕ|УАО «Шупашкарти мамăк-хут комбиначĕ» корпораципе]] ХАО «[[Шупашкар трикотажĕ]]н» куçман пурлăхĕсене пĕрлештерсе ткса хунă. Тĕп офисĕ [[Шупашкар]]та вырнаçнă.

УАО «Атăл текстиль компанийĕ» &quot;Савва&quot; ушкăна ([[Мускав]]) кĕрет. Хальхи вăхăта фабрика пĕтнĕ тĕле ( банкротство  - сăнав) çитнĕ. &lt;ref&gt;Решением Арбитражного суда Чувашии на ВТК введена процедура банкротства - наблюдение.&lt;/ref&gt;

Адресĕ: [[Чăваш Республики]], [[Шупашкар]], Текстильщиксен (Тĕртекенсен) урамĕ, 8

== УАО «„Шупашкарти мамăк-хут комбиначĕ“ ==
УАО «„Шупашкарти мамăк-хут комбиначĕ“ корпораци»— мамăка тĕртекен [[Раççей]]ри чи пысăк ĕç йĕркелĕвĕ. [[1951]] çулта уçнă. 

=== Комбинат тăвакан япала ===
* [[пӳс]]пе [[сатин]]ран тĕртнĕ вырăн сармалли „Мамăк Çăтамахĕ“, жаккардă тĕртĕмĕнчен тунă вырăн сармалли паха комплектсем
* сĕтел-пуканпа декораци тĕртĕмĕ, жаккардă витĕм пусми
* сĕтел тавраш тата алшăлли
* [[çăм çиппи]] трикотаж тата тĕртӳ валли
* мамăк-хут тĕртĕвĕ — [[двунитка]], [[саржа]], [[марля]]
* [[ватин]], межпрокладка

== Шупашкар трикотажĕ ==
Трикотаж промăçлăхĕн ĕç йĕркелĕвĕ, анчахрах «Шупашкарти чăлха-трикотаж фабрики» ятлăччĕ. «Шупашкар трикотажĕ» паян — чăлха тата трикотаж япалине тăвакан йĕркелӳ.

=== Комбинат кăларакан япала ===
* хĕрарăм колготки, арçын чăлхи, ача чăлхи, çурмачăлха, колготкă;
* мамăкпа хутран тĕртнĕ çипрен çыхнă ача-пăча тата пепке тумĕ;
* спорт трикотаж - костюмĕ, шăлавар, шортă;
* джемпер, халат, юбкă, блузкă.

=== Парнесем ===
* XXI ĕмĕрĕн Пахалăх палли
* Экологи енчен таса та хăрушсăр япала»
* «For high quality. New millenium» тĕнче медалĕ 

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}


== Каçăсем ==
* [http://savva.ru/ «САВВА ушкăн» компанин сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100201180235/http://savva.ru/ |date=2010-02-01 }};
* [http://www.volgatextil.ru/ Официаллă сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100127184957/http://volgatextil.ru/ |date=2010-01-27 }} ''(Халĕ ĕçлемест)'';
* [http://www.cotraj.ru/ «Мамăк Çăтмахĕ» сайт].

[[Категори:Чăваш Ен йĕркелĕвĕсем]]
[[Категори:Чăваш Ен]]
[[Категори:Шупашкар]]</text>
      <sha1>p2wzmbb7eorrp6pw1cv9dstvioq7p8b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бранденбург</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23698</id>
    <revision>
      <id>876011</id>
      <parentid>719106</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T19:24:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>876011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5328" sha1="2rfe56c2sgwwverdp8tb3gozp3kd1gi" xml:space="preserve">{{урăх пĕлтерĕшсем}}
{{Германи федераци çĕрĕ
|Чăвашла ячĕ        = Бранденбург
|Тăван ячĕ   = Brandenburg
|Герб                    = Brandenburg Wappen.svg
|Ялав                    = Flag of Brandenburg.svg{{!}}border
|Центр =
|Вырнаçăвĕ =
|Патшалăх =
|Официаллă код = DE-BR
|Пуçлăх = Матиас Платцек ([[СДПГ]])
|Пуçлăх ячĕ = Премьер-министр
|Ертӳ партийĕ = [[СДПГ]] тата [[Сулахаййисем (парти, Германи)|Сулахаййисен]] коалицийĕ
|Сасăсене пайлани = [[СДПГ]] 31&lt;br /&gt;[[Сулахаййисем (парти, Германи)|Сулахаййисем]] 26&lt;br /&gt;[[ХДС]] 19&lt;br /&gt;[[ИрДП]] 7&lt;br /&gt;[[Симĕссисен партийĕ (Германи)|Симĕссисем]] 5
|Юлашки суйлав = [[авăн, 27]] [[2009]]
|Çитес суйлав = 2014
|Лаптăк = 29.476
|Халăх йышĕ = 2.541.950 &lt;small&gt;([[2007]])&lt;/small&gt;
|Халăх йышлăхĕ = 86
|Карттă = Deutschland Lage von Brandenburg.svg
|Карттă калăпăшĕ =
|Сасăсем = 4
|Адрес =
|Email =
|Сайт = http://www.brandenburg.de/ www.brandenburg.de
}}

'''Бра́нденбург''' ({{lang-de|Brandenburg}}, {{lang-dsb|Bramborska}}, {{lang-hsb|Braniborska}}) — [[Германи|ФРГ]] [[Германи çĕрĕсем|çĕрĕ]]. Тĕп хула — [[Потсдам]].

== Тăрăх пăхăнăвĕнчи хуласем (Kreisfreie Städte) ==
[[Ӳкерчĕк:Landkreise Brandenburg.svg|thumb|400px]]
* [[Потсдам]]
* [[Котбус]]
* [[Бранденбург-Хафеле-çинчи]]
* [[Франкфурт-Одер-çинчи]]


&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;
{| id=&quot;toc&quot; style=&quot;margin: 0 2em 0 2em&quot;
|-
| bgcolor=&quot;#C0C0C0&quot; | '''20 пин ытла çынлă хуласем'''&lt;br /&gt;2009 çулхи раштавăн 31-мĕшĕ тĕлне
|-
|
&lt;table width=&quot;600&quot; border=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;0&quot;&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td width=&quot;35%&quot; &gt; '''[[Потсдам]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td width=&quot;15%&quot; &gt;154,6&lt;/td&gt;
  &lt;td width=&quot;35%&quot; &gt; '''[[Штраусберг]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td width=&quot;15%&quot; &gt;26,2&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Котбус]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;101,7&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Хеннигсдорф]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;25,9&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Бранденбург-Хафеле-çинчи|Бранденбург]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;72,3&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt; [[Бланкенфельде-Малов]]&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;25,8&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Франкфурт-Одер-çинчи|Франкфурт]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;60,6&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Ратенов]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;25,5&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Ораниенбург (Германи хули)|Ораниенбург]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;41,6&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Шпремберг]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;24,7&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Эберсвальде]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;41,2&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Хоэн-Нойендорф]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;24,1&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Фалькензе]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;40,2&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Людвигсфельде]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;24,0&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Бернау (Бранденбург)|Бернау]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;36,2&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Вердер (Хафель)|Вердер]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;23,0&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Шведт (Одер)|Шведт]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;34,6&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Тельтов]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;21,9&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Кёнигс-Вустерхаузен]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;33,8&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt; [[Вандлиц]]&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;21,5&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Фюрстенвальде (Шпрее)|Фюрстенвальде]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;32,6&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Форст (Лужица)|Форст]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;21,0&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Айзенхюттенштадт]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;31,7&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Луккенвальде]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;20,6&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Нойруппин]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;31,6&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Пренцлау]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;20,2&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td &gt; '''[[Зенфтенберг]]'''&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;26,8&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;&lt;/td&gt;
  &lt;td &gt;&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;

&lt;/table&gt;
|}
&lt;/div&gt;


== Вуламалли ==

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==

* [http://www.brandenburg.de/ www.brandenburg.de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305075149/http://www.kulturportal-brandenburg.de/ |date=2016-03-05 }}{{ref-de}} — официаллă сайт 
* [http://www.geschichtsmanufaktur-potsdam.de/ исторический ландшафт Бранденбурга]{{ref-de}} 
* [http://www.rbb-online.de/_/nachrichten/politik/beitrag_jsp/key=news8118125.html Шеф ХДС Юнгханс ушёл в отставку]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-de}} 

{{Бранденбург районĕсем}}

{{Германи çĕрĕсем}}

[[Категори:Бранденбург|*]]
[[Категори:Германи федераллă çĕрĕсем]]</text>
      <sha1>2rfe56c2sgwwverdp8tb3gozp3kd1gi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иттербий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23737</id>
    <revision>
      <id>876035</id>
      <parentid>809205</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T09:24:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>876035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5706" sha1="j3b7d3229huxb6flol9ukzf80dv0ned" xml:space="preserve">{{Элементсен периодикăллă системи2}}{{Хими элеменчĕ
| имя = Иттербий / Ytterbium (Yb)
| символ = Yb
| номер = 70
| внешний вид = [[Ӳкерчĕк:Ytterbium_1-croprotated.jpg|150px]]&lt;br /&gt;çыпăçакан, туптанакан кĕмĕл тĕслĕ металл
| атомная масса = 173,04
| радиус атома = 194
| энергия ионизации 1 = 603,0 (6,25)
| конфигурация = [Xe] 4f&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; 6s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| ковалентный радиус = н/д
| радиус иона = (+3e) 85.8 (+2e) 93
| электроотрицательность = 1,1
| электродный потенциал = Yb←Yb&lt;sup&gt;3+&lt;/sup&gt; -2,22 В&lt;br /&gt;Yb←Yb&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt; -2,8 В
| степени окисления = 3, 2
| плотность = 6,9654
| теплоёмкость = 26,7&lt;ref name=&quot;ХЭ&quot;&gt;{{кĕнеке
|автор          = 
|часть          = 
|пуçелĕк       = Химическая энциклопедия: в 5-ти тт.
|оригинал       = 
|ссылка         = 
|ответственный  = Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.)
|издание        = 
|место          = Москва
|издательство   = Советская энциклопедия
|год            = 1990
|том            = 2
|страницы       = 277
|страниц        = 671
|серия          = 
|isbn           = 
|тираж          = 100 000
}}
&lt;/ref&gt;
| теплопроводность = (34,9)
| температура плавления = 1&amp;nbsp;097
| теплота плавления = 3,35
| температура кипения = 1&amp;nbsp;466
| теплота испарения = 159
| молярный объём = 24,8
| структура решётки = кубла гранпе центăрланă
| параметры решётки = 5,490
| отношение c/a = 
| температура Дебая = н/д
}}

{| style=&quot;text-align: left; background-color: #ffbfff; width: 100px; height: 100px;&quot; border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
| style=&quot;width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);&quot; | &lt;big&gt;&lt;big&gt;Yb&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
| style=&quot;width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);&quot; | &lt;big&gt;&lt;big&gt;70&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|- style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot; align=&quot;right&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | '''173,04'''
|- style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | '''[Xe]4f&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;6s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'''
|- style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot; align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;big&gt;'''Иттерби'''&lt;/big&gt;
|}

'''Иттерби''' —  '''Yb''' ({{lang-la|Ytterbium}}) - [[Элементсен периодикăллă системи]]н 70-мĕш элеменчĕ, лантаноидсен ушкăнне кĕрет. 

==Ячĕ пулни==
Ячĕ тата виçĕ элементпа пĕрле ([[терби]], [[эрби]], [[иттри]]) Стокгольм архипелагне кĕрекен Ресарё утравĕ çинче вырнаçнă  [[Иттербю]] ялне асăнса панă.
==Изотопĕсем==
{{main|Иттерби изотопĕсем}}
Çутçанталăкра иттерби 7 стабиллă изотопсен хутăшĕнчен тăрать: Yb-168, Yb-170, Yb-171, Yb-172, Yb-173, Yb-174 тата Yb-176. Чи анлă сарăлни - Yb-174 (31.83%). 27 радиохастар изотопне тупса палăртнă. Вĕсенчен чи пысăк [[çурма аркану тапхăрĕ|çурма аркану тапхăрлисем]]: Yb-169 - 32.026 кун, Yb-175 - 4.185 кун тата Yb-166 - 56.7 сехет. Ытти изотопĕсен çурма аркану тапхăрĕ 2 сехетрен сахалрах, нумайĕшĕн 20 минутран та пĕчĕкрех.  

== Усă курни ==

=== [[Лазер материалĕсем]] ===
Иттерби ионĕсем çывăх инфрахĕрлĕ диапазонри (1,06÷1,07 [[мкм]]) лазерсенче усă кураççĕ. Иттерби оксичне хăватлă [[лазер]]сенче усă кураççĕ. Бари фторичĕпе иттерби фторичĕн монокристалĕ - хăватлă тата усă курма меллĕ лазĕр материалĕ.


=== [[Термоэлектричество материалĕсем]] ===
Иттерби монотеллуричĕ - малашлăхлă термоэлектричество материалĕ (Термоэдс -680 мкВ/К).

=== [[Магнит материалĕсем]] ===
Нумай магнит сплавĕсенче иттербий пур.

=== [[Ядерла энергетика]] ===
Иттерби борачне атом техникинче усă кураççĕ (ятарлă эмальсем тата кантăксем).

=== [[Электроника]] ===
Иттерби оксичне кремни транзисторĕсем тунă çĕрте кирлĕ.
== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
{{commons|Ytterbium}}
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Yb/key.html Иттерби Webelements сайт çинче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080402050904/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Yb/key.html |date=2008-04-02 }}
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb070.htm Иттерби хими элеменчĕсен вулавăшĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930165519/http://n-t.ru/ri/ps/pb070.htm |date=2007-09-30 }}{{ref-ru}}
{{stub}}
{{Лантаноидсем}}

[[Категори:Лантаноидсем]]
[[Категори:Хими элеменчĕсем]]</text>
      <sha1>j3b7d3229huxb6flol9ukzf80dv0ned</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ванадий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24621</id>
    <revision>
      <id>876013</id>
      <parentid>770995</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T22:43:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>876013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4567" sha1="r55s9g781nzjxzpknr4fu3yookw3d32" xml:space="preserve">{{Элементсен периодикăллă системи2}}
{{Хими элеменчĕ|Ванади (V)&lt;!--Назва--&gt;|23&lt;!--Атомний номер--&gt;|[[Ӳкерчĕк:Vanadium_etched.jpg|150px|Ванади]]çемçе туптанакан шурă кĕмĕл тĕслĕ металл&lt;!-- Зовнішній вигляд--&gt;|50.9415&lt;!--Атомна маса--&gt;|134&lt;!--Радіус атома--&gt;|650.1(6.74)&lt;!--Енергія іонізації--&gt;|[Ar] 3d&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; 4s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;!--Електронна конфігурація--&gt;|122&lt;!--Ковалентний радіус--&gt;|(+5e)59  (+3e)74 &lt;!--Радіус іона--&gt;|1.63&lt;!--Електровід'ємність--&gt;|0&lt;!--Електродний потенціал--&gt;|5, 4, 3, 2, 0&lt;!--Степені окислення--&gt;|6.11&lt;!--Густина--&gt;|0.485&lt;ref name=&quot;ХЭ&quot;&gt;{{кĕнеке
|автор          = Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.)
|часть          = 
|пуçелĕк       = Химическая энциклопедия: в 5 т
|оригинал       = 
|ссылка         = 
|ответственный  = 
|издание        = 
|место          = Москва
|издательство   = Советская энциклопедия
|год            = 1988
|том            = 1
|страницы       = 349
|страниц        = 623
|серия          = 
|isbn           = 
|тираж          = 100 000
}}
&lt;/ref&gt;&lt;!-- Питома теплоємність--&gt;|30.7&lt;!--Теплопровідність--&gt;|2160&lt;!--Температура плавлення--&gt;|17.5&lt;!--Теплота плавлення --&gt;|3650&lt;!--Температура кипіння--&gt;|460&lt;!--Теплота випаровування--&gt;|8.35&lt;!--Молярний об'єм--&gt;|кубла &lt;br /&gt;калăпăшĕпе центăрланă &lt;!--Структура решітки--&gt;|3.020&lt;!--Період решітки--&gt;|n/a&lt;!--Відношення c/a--&gt;|390.00&lt;!--Температура Дебая--&gt;}}

{| style=&quot;text-align: left; background-color: pink; width: 100px; height: 100px;&quot; border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
| style=&quot;width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);&quot; | &lt;big&gt;&lt;big&gt;Ti&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
| style=&quot;width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);&quot; | &lt;big&gt;&lt;big&gt;23&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|- style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot; align=&quot;right&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | '''50,94'''
|- style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | '''[Ar]3d&lt;sup&gt;&lt;nowiki&gt;3&lt;/nowiki&gt;&lt;/sup&gt;4s&lt;sup&gt;&lt;nowiki&gt;2&lt;/nowiki&gt;&lt;/sup&gt;'''
|- style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot; align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;big&gt;'''Ванади'''&lt;/big&gt;
|}

'''Ванади''' (V),  — [[Элементсен периодикăллă системи|хими таблицин]] 23-мĕш [[хими элеменчĕ]], атом йывăрăшĕ 50,94.
== Истори ==
[[Мехико|Мехикори]] минералоги профессорĕ Андрес Мануэль Дель Рио [[1781]]-мĕш çулта [[хура тăхлан]] рудинче уçать. Вăл çĕнĕ металл тупса ун ятне '''панхроми''' пама сĕнет, кайран ятне '''эритрони''' çине улăштарать. Европă ăсчăхĕсем хушшинче авторитет çитменнипе европа химикĕсем ана шанман. Каярахпа Дель Ригота шанăçне çухатса хура тăхлан хроматне уçрăм тесе калать.
[[1830]]-мĕш çулта швеци химикĕ Нильс Сефстрём ванадие тимĕр рудинче çĕнĕрен тупать. Ятне Берцелиуса Сефстрём панă. Çак элементăн çыхăнвĕсем пите хитре пулнран ячĕ скандинвсен юратупа хитрелĕх турри [[Фрейя|Фрейипе]] çыхăннă. ({{lang-on|Vanadís}} — Вансен хĕрĕ.
==Изотопĕсем==
{{main|Ванади изотопĕсем}}

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}
== Каçăсем ==
{{commons|Vanadium}}
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/V/key.html Ванади Webelements сайтра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240422033328/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/V/key.html |date=2024-04-22 }}
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb023.htm Ванади хими элеменчĕсен вулавăшĕнче]
{{Перевести|de|Vanadium}}

[[Категори:Хими элеменчĕсем]]
[[Категори:Металсем]]</text>
      <sha1>r55s9g781nzjxzpknr4fu3yookw3d32</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гафний</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24653</id>
    <revision>
      <id>876022</id>
      <parentid>809196</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T05:23:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>876022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10192" sha1="e8lkz9xkb70her8pqe3k6ughueaejmu" xml:space="preserve">{{Элементсен периодикăллă системи2}}
{{Хими элеменчĕ|Гафни (Hf)&lt;!--Назва--&gt;|72&lt;!--Атомний номер--&gt;|шурă-кĕмĕл тĕслĕ туптанакан металл&lt;[[Ӳкерчĕк:Hf-crystal bar.jpg|200px|Гафни]]&lt;!-- Зовнішній вигляд--&gt;|178,49&lt;!--Атомна маса--&gt;|167&lt;!--Радіус атома--&gt;|575,2 (5,96)&lt;!--Енергія іонізації--&gt;|[Xe] 4f&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; 5d&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; 6s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;!--Електронна конфігурація--&gt;|144&lt;!--Ковалентний радіус--&gt;|(+4e) 78&lt;!--Радіус іона--&gt;|1,3&lt;!--Електровід'ємність--&gt;|0&lt;!--Електродний потенціал--&gt;|4&lt;!--Степені окислення--&gt;|13,31&lt;!--Густина--&gt;|0,146&lt;!-- Питома теплоємність--&gt;&lt;ref name=&quot;ХЭ&quot;&gt;{{кĕнеке
|автор          = Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.)
|часть          = 
|пуçелĕк       = Химическая энциклопедия: в 5 т.
|оригинал       = 
|ссылка         = 
|ответственный  = 
|издание        = 
|место          = Москва
|издательство   = Советская энциклопедия
|год            = 1988
|том            = 1
|страницы       = 504
|страниц        = 623
|серия          = 
|isbn           = 
|тираж          = 100 000
}}
&lt;/ref&gt;
|23,0&lt;!--Теплопровідність--&gt;|2&amp;nbsp;503&lt;!--Температура плавлення--&gt;|(25,1)&lt;!--Теплота плавлення --&gt;|5&amp;nbsp;470&lt;!--Температура кипіння--&gt;|575&lt;!--Теплота випаровування--&gt;|13,6&lt;!--Молярний об'єм--&gt;|гексагоналлă&lt;!--Структура решітки--&gt;|3,200&lt;!--Період решітки--&gt;|1,582&lt;!--Відношення c/a--&gt;|n/a&lt;!--Температура Дебая--&gt;}}

{| style=&quot;text-align: left; background-color: #ffbfff; width: 100px; height: 100px;&quot; border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
| style=&quot;width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);&quot; | &lt;big&gt;&lt;big&gt;Hf&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
| style=&quot;width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);&quot; | &lt;big&gt;&lt;big&gt;72&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|- style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot; align=&quot;right&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | '''178,49'''
|- style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | '''[Xe] 4f&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; 5d&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; 6s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'''
|- style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot; align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;big&gt;''Гафни'''&lt;/big&gt;
|}
'''Гафни''' — ({{lang-la|Hafnium}})  шурă-кĕмĕл тĕслĕ йывăр ирĕлекен метал, 72 [[Атом номерĕ|атом номерлĕ]] [[хими элеменчĕ]].


=== Тĕнчери гафни ресурсĕсем ===

[[2007]]-мĕш çулта 99 % тасалăхнă гафнин хакĕ вăтамран $780 килограмшăн пулнă /&lt;ref&gt;[http://infogeo.ru/metalls infogeo.ru/metalls] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101203141922/http://infogeo.ru/metalls/ |date=2010-12-03 }}&lt;/ref&gt;
Тĕнчери гафни ресурсĕсем, гафни двуокиçĕпе шутласан, 1 миллион [[тонна|тоннăран]] кăшт пысăкрах.
Çĕршывсем хушинче çакăн патнерех:
* [[Австрали]] — 630 пин тонна ытла,
* [[ЮАР]] —287 пин тонна яхăн,
* [[США]] — 105 пин тоннăран кăшт пысăкрах,
* [[Инди]] — 70 пин тонна яхăн,
* [[Бразили]] — 9,88 пин тонна.
Гафни чĕртаварĕн ытларах пайĕ тинĕс хĕрринче сапаланнă [[цирконп]]а çыхăннă.
[[Раççей Патшалăхĕ|Раççейпе]] [[СНГ]]ра, никама пăхăнман специалистсем пĕлтернĕ тăрăх, питĕ пысăк. Çак енĕпе аталансан тĕнче лиерне тухма та май пур. [[Украина|Украинăра]] та гафни ресурсĕсем пысăк.Нумайрах чухне гафни [[лопарит]па, [[циркон]]па, [[бадделеит]]па тата сайраçĕрметалĕллĕ гранитсемпе çыхăннă. 
[[Ӳкерчĕк:Hafnium bits.jpg|thumb|left|Гафни катăкĕсем]]


== Физика пахалăхĕсем ==
[[Ӳкерчĕк:Hf-Hafnium.JPG|thumb|left|250px|Гафни]]
Гафни [[ăшă нейтронсем|ăшă нейтронсене]] питĕ лайăх çăтать (ядерла эфективла касни 10² [[барн]] яхăн), çав вăхăтрах ун хими аналогĕн, [[цирконин|циркони]], çак кăтарту 100 яхăн сахалрах (0.2 барн). Çавăнпа ядерла реактăрсен [[ТВЭЛ]]ĕсен валли усă куракан цирконие гафнинчен çине тăрса тасатмалла. Çутçанталăкра сахал сарăлнă изотопĕ &lt;sup&gt;174&lt;/sup&gt;Hf [[альфа-аркану|альфа-арканупа]] пайланать. [[Çурма аркану тапхăрĕ]] 2{{e|15}}çул.
 
==Изотопĕсем==
{{main|Гафни изотопĕсем}}

=== Пĕлтерĕшле хими çыхăнăвĕсем ===
[[Ӳкерчĕк:Hafnium(IV) oxide.jpg|thumb|left|Гафни диоксичĕ]]
'''Икĕ валентлă гафни çыханавĕсем'''

* ''HfBr&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;'' — сывлăшра хăйне хăй çункакан хытă, хура тĕслĕ япала. 400&amp;nbsp;°C гафнипе гафни тетрабромичĕ çине пайланать.  

* ''Hf(HPO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;'' — кӳкĕрт йӳçĕкĕпе фтороводород йӳçĕкĕнче ирĕлекен шурă порошок. Гафни тăварĕсене ортофосфор йӳçĕкĕпе хутшăнтарса тăваççĕ. 

'''Виçĕ валентлă гафни çыханавĕсем'''

* ''HfBr&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;'' — хура кăвак хытă япала.  400&amp;nbsp;°C гафни дибромичĕпе тетрабромичĕ çине пайланать. Гафни тетрабромидне [[водород]]па е [[алюмини|алюминипе]] хĕртсе тăваççĕ..

'''Тватă валентлă гафни çыханавĕсем'''

* ''HfO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;'' — тĕссĕр моноклинла кристалсем (тачăлăхĕ — 9,98 г/см³)е тĕссĕр тетрагоналлă кристалсем(тачăлăхĕ — 10,47 г/см³). Юлашки t&lt;sub&gt;ир&lt;/sub&gt; 2900&amp;nbsp;°C ирĕлĕт, шывра сахал ирĕлет, диамагнитлă,  ZrO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; сĕлтĕрех, тата [[Катализ]] пахалăхĕсем кăтартаççĕ. Гафни металне [[кислород]]ра хĕртсе, е гафнин дисульфатне е диоксалатне хĕртсе тăваççĕ. 

* ''Hf(OH)&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;'' — сĕлтĕсемпе е водород перекиçĕпе ирĕлесе пероксигафниата куçакан шурă тусан. 

* ''HfF&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;'' — тçссĕр кристалсем. t&lt;sub&gt;ир&lt;/sub&gt; 1025&amp;nbsp;°C, тачăлăхĕ — 7,13 г/см³. Шывра ирĕлет. 300&amp;nbsp;°C [[азот]] юхăмĕнче çак çыхăнăва  (NH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;[HfF&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;] хĕртсе тăваççĕ.

* ''HfCl&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;'' — 317&amp;nbsp;°C сублимацилекен шурă тусан. t&lt;sub&gt;ир&lt;/sub&gt; 432&amp;nbsp;°C. Гафни металĕ, гафни карбичĕ е гафни окиçĕпе кăмрăк шутăшне [[хлор]]па çыхăнтарса тăваççĕ. 

* ''HfBr&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;'' — бесцветные кристаллы. Сублимируются при 322&amp;nbsp;°C. t&lt;sub&gt;пл&lt;/sub&gt; 420&amp;nbsp;°C. 500&amp;nbsp;°C хĕртнĕ гафнине [[кăмрăк]] хутăшне [[бром]] пăсĕпе çыхăнтарса тăваççĕ.  

* ''HfI&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;'' — сарă кристалсем.  427&amp;nbsp;°C сублимациленет тата  1400&amp;nbsp;°C диссоциленет. 300&amp;nbsp;°C йодпа гафние пĕрлештерсе тăваççĕ.
[[Ӳкерчĕк:Apollo AS11-40-5866.jpg|thumb|right|Сылтăм аял кĕтесре уйăх çине вĕçнĕ Апполон çинчи гафний шăранчăкĕнчен тунă ракетăн соплисем]]

== Асăрхатарусем ==

{{асăрхавсем}}

== Вуламалли ==
* Химия и технология редких и рассеянных элементов. Ч. 2. Под ред К. Большакова. Изд. 2. М.: Высшая школа, 1976.{{ref-ru}}
== Каçăсем ==
{{Commons|Hafnium}}
{{wiktionary|hafnium}}
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Hf/key.html Гафни Webelements сайтра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240519051621/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Hf/key.html |date=2024-05-19 }}
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb072.htm Гафни хими элеменчĕсен вулавăшĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161113161918/http://n-t.ru/ri/ps/pb072.htm |date=2016-11-13 }}
* [http://periodic.lanl.gov/elements/72.html Hafnium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080602014423/http://periodic.lanl.gov/elements/72.html |date=2008-06-02 }} at [[Los Alamos National Laboratory]]'s [http://periodic.lanl.gov/default.htm periodic table of the elements] {{ref-en}}
* [http://www.americanelements.com/hf.htm Hafnium Technical &amp; Safety Data]{{ref-en}}
* [http://toxnet.nlm.nih.gov/cgi-bin/sis/search/r?dbs+hsdb:@term+@na+@rel+hafnium,+elemental NLM Hazardous Substances Databank – Hafnium, elemental]{{ref-en}}
* [http://online.wsj.com/article/SB119481053795589302.html Intel Shifts from Silicon to Lift Chip Performance]{{ref-en}}
* [http://www.intel.com/technology/45nm/index.htm?iid=homepage+marquee_45nm Hafnium-based Intel 45nm Process Technology]{{ref-en}}


{{chem-element-stub}}

[[Категори:Металсем]]</text>
      <sha1>e8lkz9xkb70her8pqe3k6ughueaejmu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Германий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24835</id>
    <revision>
      <id>876025</id>
      <parentid>809198</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T05:38:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>876025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6109" sha1="5qbxtxmwz3ewwec8gcu2fmrb3k84yy2" xml:space="preserve">{{Элементсен тапхăр системи2}}
{{Хими элеменчĕ|Германи / Germanium (Ge)|32| [[Ӳкерчĕк:Germanium.jpg|200px|Германи кристаллĕ]]&lt;br /&gt;Метал евĕр йăлтăртатакан çутă сăра полупроводник)|72,61| 137| 760,0 (7,88)|[Ar] 3d&lt;sup&gt;10&lt;/sup&gt; 4s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; 4p&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;|122| (+4e) 53 (+2e) 73| 2,01|0|4, 2|5,323|23,32&lt;ref name=&quot;ХЭ&quot;&gt;{{кĕнеке
|автор          = Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.)
|часть          = 
|пуçелĕк      = Химическая энциклопедия: в 5 т.
|оригинал       = 
|ссылка         = 
|ответственный  = 
|издание        = 
|место          = Москва
|издательство   = Советская энциклопедия
|год            = 1988
|том            = 1
|страницы       = 531
|страниц        = 623
|серия          = 
|isbn           = 
|тираж          = 100 000
}}
&lt;/ref&gt;|60,2|1210,6|36,8| 3103|328|13,6| кубла| 5,660| |360}}

{| style=&quot;text-align: left; background-color: #CC9933; width: 100px; height: 100px;&quot; border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
| style=&quot;width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);&quot; | &lt;big&gt;&lt;big&gt;Ge&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
| style=&quot;width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);&quot; | &lt;big&gt;&lt;big&gt;32&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|- style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot; align=&quot;right&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | '''72,61'''
|- style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | '''[Ar] 3d&lt;sup&gt;10&lt;/sup&gt; 4s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; 4p&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'''
|- style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot; align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;big&gt;'''Германи'''&lt;/big&gt;
|}

'''Германи''' ({{lang-de|Germanium}}) — [[Элементсен периодикăллă системи]]н 32-мĕш хими элеменчĕ. Ge символпа палăртаççĕ.


== Истори ==
[[Менделеев Дмитрий Иванович|Д. И. Менделеев]] элементсен периодикăллă системипе килĕшӳллĕн Германи пулассине, ун химипе физика пахалăхĕсене, каласа хунă (''эка-кремний''). [[1885]]-мĕш çулта нимĕç химикĕ [[Винклер Клеменс Александр|Клеменс Винклер]] [[аргиродит]] Ag&lt;sub&gt;8&lt;/sub&gt;GeS&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt; минерала тĕпченĕ чухне уçнă.

== Ячĕ пулни ==
Винклер хăйĕн тăван çĕршывне [[Германи|Германие]], асăнса ят панă.
== Физика пахалăхĕсем ==
[[Ӳкерчĕк:Silicon-unit-cell-3D-balls.png|thumb|150px|Германин чĕнтĕр тытăмĕ]] Германин чĕнтĕр тытăмĕ кĕвер чул евĕр, кубла.
=== Изотопĕсем ===
{{main|Германи изотопĕсем}}
Çутçанталăкра германин пилĕк изотоп тĕл пулать: &lt;sup&gt;70&lt;/sup&gt;Ge (20,55 % масс.), &lt;sup&gt;72&lt;/sup&gt;Ge (27,37 %), &lt;sup&gt;73&lt;/sup&gt;Ge (7,67 %), &lt;sup&gt;74&lt;/sup&gt;Ge (36,74 %), &lt;sup&gt;76&lt;/sup&gt;Ge (7,67 %). Малтанхи тăваттăшĕ стабиллă, юлашки йĕкĕр бета-арканупа пайланать. [[Çурма аркану тапхăрĕ]]  1,58{{e|21}} çул.
Унсăр пуçне тата икĕ &quot;нумай пурăнакан&quot; искуствелла изотоп пур: &lt;sup&gt;68&lt;/sup&gt;Ge (Т&lt;sub&gt;1/2&lt;/sub&gt; 270,8 кун) тата &lt;sup&gt;71&lt;/sup&gt;Ge (Т&lt;sub&gt;1/2&lt;/sub&gt; 11,26 кун).

=== Хакĕ ===

&lt;div style=&quot;float: right; margin: 5px;&quot;&gt;
{|class=&quot;wikitable&quot;
!Çул !! Хакĕ &lt;br /&gt;([[Америка долларĕ|$]]/[[килограмм|кг]])&lt;ref&gt;{{cite journal |title = Germanium|journal = U.S. Geological Survey Mineral Commodity Summaries| pages = 1–2|publisher=USGS Mineral Resources Program|format=pdf| date = [http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/germanium/220303.pdf January 2003], [http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/germanium/germamcs04.pdf January 2004], [http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/germanium/germamcs05.pdf January 2005], [http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/germanium/germamcs06.pdf January 2006], 
[http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/germanium/germamcs07.pdf January 2007]| accessdate=2008-08-28 |isbn = 0859340392 |author = R.N. Soar. |oclc = 16437701 |year = 1977}}&lt;/ref&gt;
|-
|1999 || 1,400
|-
|2000 || 1,250
|-
|2001 || 890
|-
|2002 || 620
|-
|2003 || 380
|-
|2004 || 600
|-
|2005 || 660
|-
|2006 || 880
|-
|2007 || 1,240
|}
&lt;/div&gt;


2007-мĕш çулхи вăтам хаксем /&lt;ref&gt;{[http:www.infogeo.ru/metalls Инфогео сайт]&lt;/ref&gt;

* Германи металĕ $1200/кг
* Германи диоксичĕ $840/кг

== Биологи ролĕ ==
Германие ӳсентăрансемпе чĕрчунсен организăмĕсенче тупнă. Пĕчек шайра физиологи рольне палăртман, пысăк дозăра наркăмăшлă. 
Икĕ валентлă германин çыхăнăвĕсем самай наркăмăшлăрах&lt;ref&gt;Назаренко В. А. Аналитическая химия германия. М., Наука, 1973. 264 с.&lt;/ref&gt;.


== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}


== Каçăсем ==
{{commons|Germanium}}
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ge/key.html Германи Webelements сайтра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240524100433/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ge/key.html |date=2024-05-24 }}
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb032.htm Германи хими элеменчĕсен вулавăшĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170310191217/http://n-t.ru/ri/ps/pb032.htm |date=2017-03-10 }}


{{Куçармалла|en|Germanium}}

[[Категори:Хими элеменчĕсем]]
[[Категори:Полупроводником]]
[[Категори:Дмитрий Менделеев пулассине каланă элементсем]]</text>
      <sha1>5qbxtxmwz3ewwec8gcu2fmrb3k84yy2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Галлий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24929</id>
    <revision>
      <id>876021</id>
      <parentid>771614</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T05:14:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>876021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6207" sha1="dkc18novule3msajjvzrdnax71348bh" xml:space="preserve">{{Элементсен периодикăллă системи2}}
{{Хими элеменчĕ| Галли / Gallium (Ga))|31|[[Ӳкерчĕк:Gallium1 640x480.jpg|150px]] |69,723| 141|1578,7 (6,00)|[Ar] 3d&lt;sup&gt;10&lt;/sup&gt; 4s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; 4p&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;|126| (+3e) 62 (+1e) 81|1,81|0|3|5,9|26,07&lt;ref name=&quot;ХЭ&quot;&gt;{{кĕнеке
|автор          = 
|часть          = 
|пуçелĕк       = Химическая энциклопедия: в 5 тт.
|оригинал       = 
|ссылка         = 
|ответственный  = Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.)
|издание        = 
|место          = Москва
|издательство   = Советская энциклопедия
|год            = 1988
|том            = 1
|страницы       = 479
|страниц        = 623
|серия          = 
|isbn           = 
|тираж          = 100 000
}}
&lt;/ref&gt;|28,1|302,93|5,59|2447|270,3|11,8|орторомбла|4,519 |b=7,658 c=4,526|na|240}}

{| style=&quot;text-align: left; background-color: grey; width: 100px; height: 100px;&quot; border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
| style=&quot;width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);&quot; | &lt;big&gt;&lt;big&gt;Ga&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
| style=&quot;width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);&quot; | &lt;big&gt;&lt;big&gt;31&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|- style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot; align=&quot;right&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | '''69,723'''
|- style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | '''[Ar] 3d&lt;sup&gt;10&lt;/sup&gt; 4s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; 4p&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;'''
|- style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot; align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;big&gt;'''Галли'''&lt;/big&gt;
|}

'''Галли''' ({{lang-la|Gallium}}) — [[элементсен периодикăллă системи]]н 31-мĕш хими элеменчĕ.
== Истори ==
Франци химикĕ Поль Эмиль Лекок де Буабодран виçĕ хими элементне (галли (1875), [[самари]] (1879) тата [[диспрози]] (1886).) уçса историе кĕрсе юлнă.
Пьеррфитран (Пиреней) илсе килнĕ [[цинк]] обманкин спектăрне тĕпченĕ чухне вăл çĕне хĕрлĕ-кăвак йĕр курать. Питĕ тăрмашса вăл çĕнĕ элементăн 0,1 г уйăрма пултарать. Çавăнпа химипе физика пахалăхĕсене тĕплĕн тĕпчеме пултараймасть.
[[Менделеев Дмитрий Иванович|Д. И. Менделеев]] хăй уçнă элементсен периодикăллă системипе килĕшӳллĕн çак элемент пуласине каланă, ăна эка-алюмини ят панă, ун физика пахалăхĕсене çырса пĕлтернĕ.
Галли уçни Менделеевăн законĕн тĕрĕссине ĕнентерекен пĕрремĕш çирĕплетӳ пулнă.
== Ячĕ пулни ==
Поль Эмиль Лекок де Буабодран элементăн ятне Францин латинла ячĕпе (Gallia) çыхăнтарнă.  Французла  gallus - [[автан]] тенине пĕлтерет.
==Изотопĕсем==
{{main|Галли изотопĕсем}}

== Биологи ролĕ тата галлипе ĕçленин уйрăмлăхĕсем ==
Биологи ролĕ паллă мар.
Тирпе галлин контакт пулсан, питĕ вĕтĕ металл пайăркисем [[тир]] çинче юлаççĕ.  Вĕсем сăрă евĕр курăнаççĕ. Галлипе тир контакта кĕрсен дерматит пулма пултарать.{{Нет АИ|18|05|2009}}.


Ирĕлӳ температури пĕчĕк пулнăран галли катăкĕсене шĕвĕ галлипе йĕпенмен[[полиэтилен]] хутаçсенче куçарма сĕнеççĕ.

== Каçăсем ==
{{commons|Gallium}}
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ga/key.html Галли Webelements сайтра ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061209072409/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ga/key.html |date=2006-12-09 }}
* [http://n-t.org/ri/ps/pb031.htm Галли хими элеменчĕсен вулавăшĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060213012022/http://n-t.org/ri/ps/pb031.htm |date=2006-02-13 }}
*[http://chemanalytica.com/book/novyy_spravochnik_khimika_i_tekhnologa/11_radioaktivnye_veshchestva_vrednye_veshchestva_gigienicheskie_normativy/5170 Новый справочник химика и технолога. ВРЕДНЫЕ ВЕЩЕСТВА. РАЗДЕЛ 1.НЕОРГАНИЧЕСКИЕ СОЕДИНЕНИЯ.]
== Вуламалли ==
* Шека И. А, Чаус И. С, Мнтюрева Т. Т., Галлий, К., 1963;
* Еремин Н. И., Галлий, М., 1964;
* Рустамов П. Г., Халькогениды галлия, Баку, 1967;
* Дымов А. М., Савостин А. П., Аналитическая химия галлия, М., 1968;
* Иванова Р. В., Химия и технология галлия, М., 1973;
* Коган Б. И., Вершковская О. В., Славиковская И. М., Галлий. Геология, применение, экономика, М., 1973;
* Яценко С. П., Галлий. Взаимодействие с металлами, М., 1974;
* Процессы экстракции и сорбции в химической технологии галлия, Алма-Ата, 1985;
* Химия и технология редких и рассеянных элементов, под ред. К. А. Большакова, 2 изд., т. 1, М., 1976, с. 223-44;
* Федоров П. И., Мохосоев М. В.. Алексеев Ф. П., Химия галлия, индия и таллия, Новосиб., 1977. П. И. Федоров.

== Асăрхатарусем ==
{{асăрхавсем}}

[[Категори:Хими элеменчĕсем]]
[[Категори:Металсем]]
[[Категори:Дмитрий Менделеев пулассине каланă элементсем]]</text>
      <sha1>dkc18novule3msajjvzrdnax71348bh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Индий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24945</id>
    <revision>
      <id>876030</id>
      <parentid>771624</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T09:00:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>876030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5101" sha1="rtpfppercgpv365c9l04b2kt60b4fa6" xml:space="preserve">{{Элементсен периодикăллă системи2}}
{{Хими_элеменчĕ|́Инди / Indium (In)&lt;!--Название--&gt;|49&lt;!--Атомный номер--&gt;|питĕ çемçе шурă-кĕмĕл тĕслĕ металл&lt;br /&gt;[[Ӳкерчĕк:250px-Indium.jpg||150px]]  &lt;!-- Внешний вид--&gt;|114,818&lt;!--Атомный вес--&gt;|166&lt;!--Радиус атома--&gt;|558,0 (5,78)&lt;!--Энергия ионизации--&gt;|[Kr] 4d&lt;sup&gt;10&lt;/sup&gt; 5s&lt;sup&gt;&lt;nowiki&gt;2&lt;/nowiki&gt;&lt;/sup&gt; 5p&lt;sup&gt;&lt;nowiki&gt;1&lt;/nowiki&gt;&lt;/sup&gt;&lt;!--Электронная конфигурация--&gt;|144&lt;!--Ковалентный радиус--&gt;|(+3e) 81&lt;!--Радиус иона--&gt;|1,78&lt;!--Электроотрицательность--&gt;|Tl←Tl&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; −0,338 В&lt;br /&gt; Tl←Tl&lt;sup&gt;3+&lt;/sup&gt; -0,34  &lt;!--Электродный потенциал--&gt;|3&lt;!--Степени окисления--&gt;|7,31&lt;!--Плотность--&gt;|26,7 &lt;ref name=&quot;ХЭ&quot;&gt;{{кĕнеке
|автор          = Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.)
|часть          = 
|заглавие       = Химическая энциклопедия: в 5 т
|оригинал       = 
|ссылка         = 
|ответственный  = 
|издание        = 
|место          = Москва
|издательство   = Советская энциклопедия
|год            = 1990
|том            = 2
|страницы       = 226
|страниц        = 671
|серия          = 
|isbn           = 
|тираж          = 100 000
}}
&lt;/ref&gt;|(46,1)&lt;!--Теплопроводность--&gt;|576,6&lt;!--Температура плавления--&gt;|4,31&lt;!--Теплота плавления--&gt;|1730&lt;!--Температура кипения--&gt;|162,4&lt;!--Теплота испарения--&gt;|17,2&lt;!--Молярный объём--&gt;|гексагоналлă&lt;!--Структура решётки--&gt;|a=3,456 c=5,525&lt;ref&gt;[http://www.webelements.com/thallium/crystal_structure.html WebElements Periodic Table of the Elements | Thallium | crystal structures&lt;/ref&gt;|1,599&lt;!--Период решётки--&gt;|1,588&lt;!--Отношение c/a--&gt;|96,00&lt;!--Температура Дебая--&gt;}}

{| style=&quot;text-align: left; background-color: grey; width: 100px; height: 100px;&quot; border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
| style=&quot;width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);&quot; | &lt;big&gt;&lt;big&gt;In&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
| style=&quot;width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);&quot; | &lt;big&gt;&lt;big&gt;49&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|- style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot; align=&quot;right&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | '''114,818'''
|- style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | '''[[Kr] 4d&lt;sup&gt;10&lt;/sup&gt; 5s&lt;sup&gt;&lt;nowiki&gt;2&lt;/nowiki&gt;&lt;/sup&gt; 5p&lt;sup&gt;&lt;nowiki&gt;1&lt;/nowiki&gt;&lt;/sup&gt;'''
|- style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot; align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;big&gt;'''Инди'''&lt;/big&gt;
|}
[[Ӳкерчĕк:Indium_wetting_glass.jpg|left|150px|Инди пробирка стенкисем çинче]]
[[Ӳкерчĕк:Indium_wire.jpg|left|150px|Инди пралукĕ]]
'''Инди''' —[[Элементсен периодикăллă системи]]н [[хими элеменчĕ]], 49, символĕ In({{lang-la|Indium}}), щурă кĕмĕл тĕслĕ питĕ çемçе туптанакан металл. CAS номер 7440-74-6. Хими пахалăхĕсемпе [[алюмини|алюминипе]] галли евĕр, сăнĕпе [[цинк]] пекрех.
==Истори==
1863-мĕç çулта цинк обманкине спетр меслечĕпе тĕпченĕ чухне Фердинанд Рейх (Ferdinand Reich) тата Теодор Рихтер (Theodore Richter) тупнă. Каярах Рихтĕр питĕ пĕчĕк шутлă инди металне уйăрма пултарнă.

== Ячĕ пулни ==
Индин спектăрти йĕрĕ [[индиго]]. тĕслĕ.

== Изотопĕсем ==
{{Main|Инди изотопĕсем}}
Çутçанталăкра индин икĕ изотопĕ тĕл пулаççĕ: стабиллă &lt;sup&gt;113&lt;/sup&gt;In (изотоп сарăлни 4,29 %) тата бета- арканупа саланакан&lt;sup&gt;115&lt;/sup&gt;In (95,71 %; [[çурма аркану тапхăрĕ]] 4,41{{e|14}} çул).
==Хакĕ==

2006-мĕш çулта хакĕ 1 кг 700$ яхăн.


== Асăрхатарусем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
{{commons|Indium}}
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/In/key.html Инди Webelements сайтра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240620034730/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/In/key.html |date=2024-06-20 }}
* [http://n-t.org/ri/ps/pb049.htm Инди хими элеменчĕсен вулавăшĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060213012310/http://n-t.org/ri/ps/pb049.htm |date=2006-02-13 }}
* [http://www.chemport.ru/chemical_substance_254.html Инди chemport.ru сайтра]


{{Куçармалла|de|Indium}}

{{stub}}


[[Категори:Çăмăл металсем]]
[[Категори:Радиохастар элементсем]]
[[Категори:Металсем]]</text>
      <sha1>rtpfppercgpv365c9l04b2kt60b4fa6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дубний</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25097</id>
    <revision>
      <id>876029</id>
      <parentid>810206</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T07:01:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>876029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11212" sha1="7bxjs9k9txw9t4kjmgumvtrbjiaagrc" xml:space="preserve">{{Хими_элеменчĕ|Дубни / Dubnium (Db)&lt;!--Ят--&gt;|105&lt;!--Атомный номер--&gt;| &lt;!-- Тулаш ĕлки--&gt;|268&lt;!--Атом йывăрăшĕ--&gt;|&lt;!--Атом радиусĕ--&gt;|&lt;!--Ионизаци хăвачĕ--&gt;|&lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;[[Радон|&lt;nowiki&gt;[Rn]&lt;/nowiki&gt;]] 5f&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; 6d&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; 7s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;!--Электрон конфигурацийĕ--&gt;|&lt;!--Ковалент радиусĕ--&gt;|&lt;!--Ион радиусĕ--&gt;|&lt;!--Электроçуклăх--&gt;|&lt;!--Электрод потенциалĕ--&gt;|+3, +4, +5&lt;!--Степени окисления--&gt;|21,6{{нет АИ|17|07|2010}}&lt;!--Тачăлăх--&gt;||&lt;!--Теплопроводность--&gt;|&lt;!--Шăрану температури--&gt;|&lt;!--Теплота плавления--&gt;|&lt;!--Вĕрӳ температури--&gt;|&lt;!--Пăслану теплоти--&gt;|&lt;!--Моль калăпăшĕ--&gt;|&lt;!--Чĕнтĕр тытăмĕ--&gt;|&lt;!--Чĕнтĕр тапхăрĕ--&gt;|n/a&lt;!--Отношение c/a--&gt;|&lt;!--Дебай температури--&gt;}}
{{Элементсен периодикăллă системи2}}

{| style=&quot;text-align: left; background-color: pink; width: 100px; height: 100px;&quot; border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
| style=&quot;width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);&quot; | &lt;big&gt;&lt;big&gt;Db&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
| style=&quot;width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);&quot; | &lt;big&gt;&lt;big&gt;105&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|- style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot; align=&quot;right&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | '''268'''
|- style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | '''[[радон|Rn]]&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;5f&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;6d&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;7s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'''
|- style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot; align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;big&gt;'''Дубни'''&lt;/big&gt;
|}

'''Дубни''' ({{lang-la|Dubnium}}), '''Db''', [[1997]] çулччен тата '''Нильсборий''' '''(Ns)''') — 105-мĕш [[хими элеменчĕ]]. 

== Истори ==
105-мĕш элемента 1970-мĕш çулта [[Дубна]] хулинче [[Флёров Георгий Николаевич|Г.&amp;nbsp;Н.&amp;nbsp;Флёров]] ушкăнĕ [[Америци-243|&lt;sup&gt;243&lt;/sup&gt;Am]] [[Неон-22|&lt;sup&gt;22&lt;/sup&gt;Ne]] ионĕсемпе персе синтезланă &lt;ref name=&quot;fl1970&quot;&gt;{{статья
|автор = G. N. Flerov et al.
|пуçелĕк = On the synthesis of element 105
|оригинал =
|ссылка = http://dx.doi.org/10.1016/0375-9474(70)90182-X
|издание = [http://www.sciencedirect.com/science/journal/03759474 Nuclear Physics A]
|тип =
|место =
|год = 1970
|том = 160
|номер = 1
|страницы = 181-192}}&lt;/ref&gt; тата вĕсенчен уйрăм Беркли хулинчи ушкăн [[Калифорни-249|&lt;sup&gt;249&lt;/sup&gt;Cf]]+[[Азот-15|&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt;N]]→&lt;sup&gt;260&lt;/sup&gt;Db+4n&lt;ref name=&quot;gh1970&quot;&gt;{{статья
|автор = Albert Ghiorso et al.
|пуçелĕк = New Element Hahnium, Atomic Number 105
|оригинал =
|ссылка = http://link.aps.org/abstract/PRL/v24/p1498
|издание = [http://prl.aps.org/ Physical Review Letters]
|тип =
|место =
|год = 1970
|том = 24
|номер = 26
|страницы = 1498 - 1503}}&lt;/ref&gt; реакципе тунă. 
ИЮПАКăн ĕç ушкăнĕ 1993-мĕш çулта Дубнине тупнă чыса Дубнăпа Беркли ăсчахĕсен ушкăнĕсем хушшне пайлама йышăннă &lt;ref name=&quot;iupac1993&quot;&gt;{{статья
|автор = R. C. Barber et al.
|пуçелĕк = Discovery of the transfermium elements
|оригинал =
|ссылка = http://www.iupac.org/publications/pac/1993/pdf/6508x1757.pdf
|издание = [http://www.iupac.org/publications/pac/index.html Pure and Applied Chemistry]
|тип =
|место =
|год = 1993
|том = 65
|номер = 8
|страницы = 1757-1814}}&lt;/ref&gt;.

== Ячĕ пулни ==
Совет тĕпчевçисем çĕнĕ элемента [[Бор Нильс|Н.Бора]] асăнса '''нильсбори (Ns)''' ят пама сĕннĕ &lt;ref name=&quot;fl1987&quot;&gt;См., например, {{статья
|автор = G. N. Flerov and G. M. Ter-Akopian
|пуçелĕк = Synthesis and study of atomic nuclei with Z &gt; 100
|оригинал =
|ссылка = http://dx.doi.org/10.1016/0146-6410(87)90006-8
|издание = [http://www.sciencedirect.com/science/journal/01466410 Progress in Particle and Nuclear Physics]
|тип =
|место =
|год = 1987
|том = 19
|номер = 
|страницы = 197-239}}&lt;/ref&gt;, америка тĕпчевçисем вара [[Ган Отто|Отто Гана]] асăнса '''Гани (Ha)''' ят парасшăн пулнă 
]&lt;ref name=&quot;gh1970&quot; /&gt;. 1994-мĕш çулта ИЮПАК комиссийĕ [[Жолио-Кюри Фредерик|Жолио-Кюрине]] астуса '''жолиотий (Jl)'''&lt;ref name=&quot;iupac1994&quot;&gt;{{статья
|автор = Commission on Nomenclature of Inorganic Chemistry
|пуçелĕк = Names and symbols of transfermium elements (IUPAC Recommendations 1994)
|оригинал =
|ссылка = http://www.iupac.org/publications/pac/1994/pdf/6612x2419.pdf
|издание = [http://www.iupac.org/publications/pac/index.html Pure and Applied Chemistry]
|тип =
|место =
|год = 1994
|том = 66
|номер = 12
|страницы = 2419-2421}}&lt;/ref&gt; ят сĕннĕ. Унччен элемента официаллă уннилпентиумом (Unp) (латинла 105-мĕш) тесе палăртнă.  Ns, На, Jl символсене тĕрлĕ çулсенче пичелтенĕ Менделеев таблицисенчяе курма пулать. 1997-мĕш çулта ИЮПАК Дубна хулине чысласа Дубни ят çирĕплетнĕ &lt;ref name=&quot;iupac1997&quot;&gt;{{статья
|автор = Commission on Nomenclature of Inorganic Chemistry
|пуçелĕк = Names and symbols of transfermium elements (IUPAC Recommendations 1997)
|оригинал =
|ссылка = http://www.iupac.org/publications/pac/1997/pdf/6912x2471.pdf
|издание = [http://www.iupac.org/publications/pac/index.html Pure and Applied Chemistry]
|тип =
|место =
|год = 1997
|том = 69
|номер = 12
|страницы = 2471-2473}}&lt;/ref&gt;.

== Дубни изотопĕсем ==
{{main|Дубни изотопĕсем}}
{| class=&quot;standard&quot;
|-
! Изотоп
! Масса
! Çурма аркану тапхăрĕ&lt;ref name=&quot;nudat&quot;&gt;[http://www.nndc.bnl.gov/nudat2/ Nudat 2.3]&lt;/ref&gt;
! Аркану меслечĕ
|-
| &lt;sup&gt;255&lt;/sup&gt;Db
| 255
| 1,6+0,6−0,4 ç
| α-аркану  &lt;sup&gt;251&lt;/sup&gt;Lr (80 %) таран;&lt;br /&gt;спонталлă пайлану
|-
| &lt;sup&gt;256&lt;/sup&gt;Db
| 256
| 1,6+0,5−0,3 ç
| α-аркану &lt;sup&gt;252&lt;/sup&gt;Lr (64 %) таран;&lt;br /&gt;β-аркану &lt;sup&gt;256&lt;/sup&gt;Rf (36 %) таран;&lt;br /&gt;спонталлă пайлану (0,02 %)
|-
| &lt;sup&gt;257&lt;/sup&gt;Db
| 257
| 1,50+0,19−0,15 ç
| α-аркану &lt;sup&gt;253&lt;/sup&gt;Lr таран
|-
| &lt;sup&gt;258&lt;/sup&gt;Db
| 258
| 4,0±1,0 ç
| α-аркану &lt;sup&gt;254&lt;/sup&gt;Lr (67 %) таран;&lt;br /&gt;β-аркану &lt;sup&gt;258&lt;/sup&gt;Rf таран
|-
| &lt;sup&gt;259&lt;/sup&gt;Db
| 259
| 0,51±0,16 ç
| α-аркану &lt;sup&gt;255&lt;/sup&gt;Lr таран
|-
| &lt;sup&gt;260&lt;/sup&gt;Db
| 260
| 1,52±0,13 ç
| α-аркану &lt;sup&gt;256&lt;/sup&gt;Lr таран
|-
| &lt;sup&gt;261&lt;/sup&gt;Db
| 261
| 1,8±0,4 ç
| α-аркану&lt;sup&gt;257&lt;/sup&gt;Lr таран
|-
| &lt;sup&gt;262&lt;/sup&gt;Db
| 262
| 35±5 ç
| α-аркану &lt;sup&gt;258&lt;/sup&gt;Lr (67 %) таран;&lt;br /&gt;спонталлă пайлану
|-
| &lt;sup&gt;263&lt;/sup&gt;Db
| 263
| 27+10−7 ç
| спонталлă пайлану (55 %);&lt;br /&gt;α-аркану &lt;sup&gt;259&lt;/sup&gt;Lr (41 %) таран ;&lt;br /&gt;β-аркану &lt;sup&gt;263&lt;/sup&gt;Rf (3 %) таран
|-
| &lt;sup&gt;267&lt;/sup&gt;Db
| 267
| 73+350−33 мин
| спонталлă пайлану
|-
| &lt;sup&gt;268&lt;/sup&gt;Db
| 268
| 32+11−7 сехет
| спонталлă пайлану
|}

== Аркану продукчĕсем евĕр изотопсене синтезлани ==
Дубни изотопĕсем йывăртарах элементсен изотопĕсем арканнă чухне асăрхама пулать.
Аялти таблицăра çак изотопсене пуçтарнă:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Арканакан изотоп
! Курăнакан дубни изотопĕ
|-
| &lt;sup&gt;294&lt;/sup&gt;117 
| &lt;sup&gt;270&lt;/sup&gt;Db
|-
| &lt;sup&gt;288&lt;/sup&gt;115 
| &lt;sup&gt;268&lt;/sup&gt;Db
|-
| &lt;sup&gt;287&lt;/sup&gt;115 
| &lt;sup&gt;267&lt;/sup&gt;Db
|-
| &lt;sup&gt;282&lt;/sup&gt;113 
| &lt;sup&gt;266&lt;/sup&gt;Db
|-
| &lt;sup&gt;267&lt;/sup&gt;Bh  
| &lt;sup&gt;263&lt;/sup&gt;Db
|-
| &lt;sup&gt;278&lt;/sup&gt;113 , &lt;sup&gt;266&lt;/sup&gt;Bh  
| &lt;sup&gt;262&lt;/sup&gt;Db
|-
| &lt;sup&gt;265&lt;/sup&gt;Bh 
| &lt;sup&gt;261&lt;/sup&gt;Db
|-
| &lt;sup&gt;272&lt;/sup&gt;Rg 
| &lt;sup&gt;260&lt;/sup&gt;Db
|-
| &lt;sup&gt;266&lt;/sup&gt;Mt , &lt;sup&gt;262&lt;/sup&gt;Bh 
| &lt;sup&gt;258&lt;/sup&gt;Db
|-
| &lt;sup&gt;261&lt;/sup&gt;Bh 
| &lt;sup&gt;257&lt;/sup&gt;Db
|-
| &lt;sup&gt;260&lt;/sup&gt;Bh 
| &lt;sup&gt;256&lt;/sup&gt;Db
|}


== Изотпсене уçнин хронологийĕ ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Изотоп]]
! Уçнă çул
! Уçнă реакци
|-
| &lt;sup&gt;256&lt;/sup&gt;Db
| 1983? , 2000
| &lt;sup&gt;209&lt;/sup&gt;Bi(&lt;sup&gt;50&lt;/sup&gt;Ti,3n)
|-
| &lt;sup&gt;257&lt;/sup&gt;Db&lt;sup&gt;g&lt;/sup&gt;
| 1985
| &lt;sup&gt;209&lt;/sup&gt;Bi(&lt;sup&gt;50&lt;/sup&gt;Ti,2n)
|-
| &lt;sup&gt;257&lt;/sup&gt;Db&lt;sup&gt;m&lt;/sup&gt;
| 2000
| &lt;sup&gt;209&lt;/sup&gt;Bi(&lt;sup&gt;50&lt;/sup&gt;Ti,2n)
|-
| &lt;sup&gt;258&lt;/sup&gt;Db
| 1976? , 1981
| &lt;sup&gt;209&lt;/sup&gt;Bi(&lt;sup&gt;50&lt;/sup&gt;Ti,n)
|-
| &lt;sup&gt;259&lt;/sup&gt;Db
| 2001
| &lt;sup&gt;241&lt;/sup&gt;Am(&lt;sup&gt;22&lt;/sup&gt;Ne,4n)
|-
| &lt;sup&gt;260&lt;/sup&gt;Db
| 1970
| &lt;sup&gt;249&lt;/sup&gt;Cf(&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt;N,4n)
|-
| &lt;sup&gt;261&lt;/sup&gt;Db
| 1971
| &lt;sup&gt;249&lt;/sup&gt;Bk(&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt;O,4n)
|-
| &lt;sup&gt;262&lt;/sup&gt;Db
| 1971
| &lt;sup&gt;249&lt;/sup&gt;Bk(&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt;O,5n)
|-
| &lt;sup&gt;263&lt;/sup&gt;Db
| 1971? , 1990
| &lt;sup&gt;249&lt;/sup&gt;Bk(&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt;O,4n)
|-
| &lt;sup&gt;264&lt;/sup&gt;Db
| паллă мар
| 
|-
| &lt;sup&gt;265&lt;/sup&gt;Db
| паллă мар
| 
|-
| &lt;sup&gt;266&lt;/sup&gt;Db
| 2006
| &lt;sup&gt;237&lt;/sup&gt;Np(&lt;sup&gt;48&lt;/sup&gt;Ca,3n)
|-
| &lt;sup&gt;267&lt;/sup&gt;Db
| 2003
| &lt;sup&gt;243&lt;/sup&gt;Am(&lt;sup&gt;48Ca&lt;/sup&gt;Ca,4n)
|-
| &lt;sup&gt;268&lt;/sup&gt;Db
| 2003
| &lt;sup&gt;243&lt;/sup&gt;Am(&lt;sup&gt;48&lt;/sup&gt;Ca,3n)
|-
| &lt;sup&gt;269&lt;/sup&gt;Db
| паллă мар
| 
|-
| &lt;sup&gt;270&lt;/sup&gt;Db
| 2009
| &lt;sup&gt;249&lt;/sup&gt;Bk(&lt;sup&gt;48&lt;/sup&gt;Ca,3n)
|}

== Асăрхавсем ==

{{асăрхавсем}}
{{stub}}
{{commons|Dubnium}}
* [http://www.apsidium.com/elements/105.htm Apsidium — Дубни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111111233454/http://www.apsidium.com/elements/105.htm |date=2011-11-11 }}
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Db/key.html Дубни Webelements сайтра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509131019/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Db/key.html |date=2008-05-09 }}
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb105.htm Дубни хими элесенчĕсен вулавăшĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120514154454/http://n-t.ru/ri/ps/pb105.htm |date=2012-05-14 }}
* [http://flerovlab.jinr.ru/linkc/105/index.html ОИЯИ сайчĕнче элемента синтезлани çинчен] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130617223416/http://flerovlab.jinr.ru/linkc/105/index.html |date=2013-06-17 }}

{{Chem-element-stub}}

&lt;!--Categories--&gt;

[[Категори:Хими элеменчĕсем]]
[[Категори:Металсем]]
[[Категори:Радиохастар элементсем]]
[[Категори:Трансактиноидсем]]</text>
      <sha1>7bxjs9k9txw9t4kjmgumvtrbjiaagrc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Борий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25108</id>
    <revision>
      <id>876010</id>
      <parentid>810195</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T18:59:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>876010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11625" sha1="8jyp7cpxxsmiok8d8c2j4r5ryivpbyf" xml:space="preserve">{{Хими_элеменчĕ|Бори/Bohrium (Bh)&lt;!--Ят--&gt;|107&lt;!--Атомный номер--&gt;|Шурă кĕмĕл е сăрă пулма пултарать &lt;!-- Тулаш ĕлки--&gt;|[267]&lt;!--Атом йывăрăшĕ--&gt;|128 тесе шутлаççĕ&lt;!--Атом радиусĕ--&gt;|&lt;!--Ионизаци хăвачĕ--&gt;|&lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;[[радон|Rn]]&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;5f&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;6d&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt;7s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;!--Электрон конфигурацийĕ--&gt;|&lt;!--Ковалент радиусĕ--&gt;|&lt;!--Ион радиусĕ--&gt;|&lt;!--Электроçуклăх--&gt;|&lt;!--Электрод потенциалĕ--&gt;|7&lt;!--Степени окисления--&gt;|&lt;!--Тачăлăх--&gt;||&lt;!--Теплопроводность--&gt;|&lt;!--Шăрану температури--&gt;|&lt;!--Теплота плавления--&gt;|&lt;!--Вĕрӳ температури--&gt;|&lt;!--Пăслану теплоти--&gt;|&lt;!--Моль калăпăшĕ--&gt;|&lt;!--Чĕнтĕр тытăмĕ--&gt;|&lt;!--Чĕнтĕр тапхăрĕ--&gt;|n/a&lt;!--Отношение c/a--&gt;|&lt;!--Дебай температури--&gt;}}
{{Элементсен периодикăллă системи2}}
{| style=&quot;text-align: left; background-color: pink; width: 100px; height: 100px;&quot; border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
| style=&quot;width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);&quot; | &lt;big&gt;&lt;big&gt;Bh&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
| style=&quot;width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);&quot; | &lt;big&gt;&lt;big&gt;107&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|- style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot; align=&quot;right&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | '''[267]'''
|- style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | '''[[радон|Rn]]&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;5f&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;6d&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt;7s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'''
|- style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot; align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;big&gt;'''Бори'''&lt;/big&gt;
|}

'''Бори''' ({{lang-la|Bohrium}},[[Элементсен периодикăллă системи]]н 107-мĕш  [[хими элеменчĕ]],  символĕ '''Bh'''. 

== Истори ==
107-мĕш элемента синтезлани çинчен чи малтан Дубнари [[Оганесян Юрий Цолакович|Ю. Оганесян]] ушкăнĕ пĕлтернĕ&lt;ref name=&quot;og1976&quot;&gt;{{статья
|автор = Yu. Ts. Oganessian et al.
|заглавие = On spontaneous fission of neutron-deficient isotopes of elements 103, 105 and 107
|оригинал =
|ссылка = http://dx.doi.org/10.1016/0375-9474(76)90607-2
|издание = [http://www.sciencedirect.com/science/journal/03759474 Nuclear Physics A]
|тип =
|место =
|год = 1976
|том = 273
|номер = 2
|страницы = 505-522}}&lt;/ref&gt;. 
Ку ĕçĕн меслечĕ висмут-209 тата хром-54 изотопсен тĕшĕсен пĕрлешнĕ реакцин спонталлă пайланăва тĕпчессипе çыхăннă. Икĕ характерлă [[çурма аркану тапхăрĕ]] тупнă: 5 ç тата 1—2 мç. Пĕрремĕшне &lt;sup&gt;257&lt;/sup&gt;105 тĕшĕ арканипе çыхăнтарнă, мĕншĕн тесен ку тапхăра 105-мĕш элемента синтезланă реакцисенче те асăрханă: &lt;sup&gt;209&lt;/sup&gt;Bi+&lt;sup&gt;50&lt;/sup&gt;Ti, &lt;sup&gt;208&lt;/sup&gt;Pb+&lt;sup&gt;51&lt;/sup&gt;V, &lt;sup&gt;205&lt;/sup&gt;Tl+&lt;sup&gt;54&lt;/sup&gt;Cr. Иккĕмĕш çурма аркану тапхăрне &lt;sup&gt;261&lt;/sup&gt;107 изотппа çыхăнтарă. Вăл, ăсчахсем шухăшĕпе, икĕ майпа арканать:спонталлă пайланăва (20%) тата &lt;sup&gt;257&lt;/sup&gt;105 изотоп патне илсе çитерекен [[альфа-аркану|α-аркану]] (çурма аркану тапхăрĕ - 5ç). 

[[1981]]-мĕш çулта Германири [[Дармштадт]] хулинчи йывăр ионсен институтĕнчи тĕпчевçисем (''[[:de:Gesellschaft für Schwerionenforschung|Gesellschaft für Schwerionenforschung]], SGI'') Дубна тĕпчевçисен реакцине &lt;sup&gt;209&lt;/sup&gt;Bi+&lt;sup&gt;54&lt;/sup&gt;Cr çĕнĕрен тĕпченĕ. Вĕсем &lt;sup&gt;262&lt;/sup&gt;107 тĕшĕн 5 альфа-аркануне уйăрнă &lt;ref name=&quot;mu1981&quot;&gt;{{статья
|автор = G. Münzenberg et al.
|пуçелĕк = Identification of element 107 by α correlation chains
|оригинал =
|ссылка = http://www.springerlink.com/content/tlx33361417u3n26/
|издание = [http://www.springerlink.com/content/100378/ Zeitschrift für Physik A]
|тип =
|место =
|год = 1981
|том = 300
|номер = 1
|страницы = 107-108}}&lt;/ref&gt;.

Тата тăсăлнă тĕпчесем &lt;sup&gt;209&lt;/sup&gt;Bi+&lt;sup&gt;54&lt;/sup&gt;Cr реакцинче чăнах та &lt;sup&gt;261&lt;/sup&gt;107 тата &lt;sup&gt;262&lt;/sup&gt;107 атомсем çуралнине палăртнă
 &lt;ref name=&quot;mu1989&quot;&gt;{{статья
|автор = G. Münzenberg et al.
|пуçелĕк = Element 107
|оригинал =
|ссылка = http://www.springerlink.com/content/xw1511792061371x/
|издание = [http://www.springerlink.com/content/100378/ Zeitschrift für Physik A]
|тип =
|место =
|год = 1989
|том = 333
|номер = 2
|страницы = 163-175}}
&lt;/ref&gt;.Анчах Дубнари тĕпчеçĕсен йăнăшĕсене те палăртнă. 5 ç яхăн çурма аркану тапхăрĕ &lt;sup&gt;257&lt;/sup&gt;105 тĕшпе мар, &lt;sup&gt;258&lt;/sup&gt;105  çыхăннă. &lt;ref name=&quot;he1985&quot;&gt;{{статья
|автор = F. P. Heßberger et al.
|пуçелĕк = The new isotopes &lt;sup&gt;258&lt;/sup&gt;105, &lt;sup&gt;257&lt;/sup&gt;105, &lt;sup&gt;254&lt;/sup&gt;Lr and &lt;sup&gt;253&lt;/sup&gt;Lr
|оригинал =
|ссылка = http://www.springerlink.com/content/j04846712485p483/
|издание = [http://www.springerlink.com/content/100378/ Zeitschrift für Physik A]
|тип =
|место =
|год = 1985
|том = 322
|номер = 4
|страницы = 557-566}}&lt;/ref&gt;. Дубна тĕпчевçисем &lt;sup&gt;262&lt;/sup&gt;107 изотопăн альфа-аркануне сăнанă, &lt;sup&gt;261&lt;/sup&gt;107  -не мар {{статья
|автор = R. C. Barber et al.
|пуçелĕк = Discovery of the transfermium elements
|оригинал =
|ссылка = http://www.iupac.org/publications/pac/1993/pdf/6508x1757.pdf
|издание = [http://www.iupac.org/publications/pac/index.html Pure and Applied Chemistry]
|тип =
|место =
|год = 1993
|том = 65
|номер = 8
|страницы = 1757-1814}}&lt;/ref&gt;. 

== Ячĕ ==
[[1992]]-мĕш çулхи авăн уйăхĕнче Дубна тта Дармштадт ăсчахĕсем 107-мĕш элемента Дани ăсчахне [[Бор, Нильс|Нильс Бора]] асăнса '''нильсбори''' ят пама калаçса татăлнă{{статья
|автор = 
|пуçелĕк = Responses on the Report 'Discovery of the transfermium elements'
|оригинал =
|ссылка = http://www.iupac.org/publications/pac/1993/pdf/6508x1815.pdf
|издание = [http://www.iupac.org/publications/pac/index.html Pure and Applied Chemistry]
|тип =
|место =
|год = 1993
|том = 65
|номер = 8
|страницы = 1815-1824}}&lt;/ref&gt;, маларах совет ăсчахĕсем 105-мĕш элемента ([[Дубни]]) нильсбори ят пама сĕннĕ пулсан та &lt;ref name=&quot;iupac1993&quot; /&gt;. [[1993]]-мĕш çулта ИЮПАК нимĕç ушкăнĕн приоритетне çирĕплетнĕ&lt;ref name=&quot;iupac1993&quot; /&gt;, [[1994]]-мĕш çулта '''бори''' ят сĕннĕ, мĕншĕн тесен хими элеменчĕн ячĕ нихăçанта ăсчахăн ячĕпе тата хушамтĕнчен тăман&lt;ref name=&quot;iupac1994&quot;&gt;{{статья
|автор = Commission on Nomenclature of Inorganic Chemistry
|пуçелĕк = Names and symbols of transfermium elements (IUPAC Recommendations 1994)
|оригинал =
|ссылка = http://www.iupac.org/publications/pac/1994/pdf/6612x2419.pdf
|издание = [http://www.iupac.org/publications/pac/index.html Pure and Applied Chemistry]
|тип =
|место =
|год = 1994
|том = 66
|номер = 12
|страницы = 2419-2421}}&lt;/ref&gt;. Çак сĕнĕве 1997-мĕш çулта дани ăсчахĕсемпе канашланă хыççăн ИЮПАК çирĕплетнĕ.&lt;ref name=&quot;iupac1997&quot;&gt;{{статья
|автор = Commission on Nomenclature of Inorganic Chemistry
|пуçелĕк = Names and symbols of transfermium elements (IUPAC Recommendations 1997)
|оригинал =
|ссылка = http://www.iupac.org/publications/pac/1997/pdf/6912x2471.pdf
|издание = [http://www.iupac.org/publications/pac/index.html Pure and Applied Chemistry]
|тип =
|место =
|год = 1997
|том = 69
|номер = 12
|страницы = 2471-2473}}&lt;/ref&gt;.

== Изотопĕсем ==
{{main|Бори изотопĕсем}}
261 рен пуçласа 272 таран изотопĕсем паллă. Чи çирĕп изотпĕн çурма аркану тапхăрĕ 17 ç.&lt;ref name=&quot;bk2000&quot;&gt;{{статья
|автор = P. A. Wilk et al.
|пуçелĕк = Evidence for New Isotopes of Element 107: &lt;sup&gt;266&lt;/sup&gt;Bh and &lt;sup&gt;267&lt;/sup&gt;Bh
|оригинал =
|ссылка = http://link.aps.org/abstract/PRL/v85/p2697
|издание = [http://prl.aps.org/ Physical Review Letters]
|тип =
|место =
|год = 2000
|том = 85
|номер = 13
|страницы = 2697 - 2700}}
&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;standard&quot;
|-
! Изотоп
! Масса
! Çурма аркану тапхăрĕ&lt;ref name=&quot;nudat&quot;&gt;[http://www.nndc.bnl.gov/nudat2/ Nudat 2.3]&lt;/ref&gt;
! Аркану меслечĕ
|-
| &lt;sup&gt;261&lt;/sup&gt;Bh
| 261
| 12+5−3 мç
| α-аркану &lt;sup&gt;257&lt;/sup&gt;Db
|-
| &lt;sup&gt;262&lt;/sup&gt;Bh
| 262
| 8,0±2,1 мç
| α-аркану &lt;sup&gt;258&lt;/sup&gt;Db
|-
| &lt;sup&gt;264&lt;/sup&gt;Bh
| 264
| 0,44+0,60−0,16 ç
| α-аркану &lt;sup&gt;260&lt;/sup&gt;Db
|-
| &lt;sup&gt;265&lt;/sup&gt;Bh
| 265
| 0,9+0,7−0,3 ç
| α-аркану &lt;sup&gt;261&lt;/sup&gt;Db
|-
| &lt;sup&gt;266&lt;/sup&gt;Bh
| 266
| 1,7+8,2−0,8 ç
| α-аркану &lt;sup&gt;262&lt;/sup&gt;Db
|-
| &lt;sup&gt;267&lt;/sup&gt;Bh
| 267
| 17+14−6 ç
| α-аркану &lt;sup&gt;263&lt;/sup&gt;Db
|-
| &lt;sup&gt;272&lt;/sup&gt;Bh
| 272
| 10+12−4 ç
| α-аркану &lt;sup&gt;268&lt;/sup&gt;Db
|}

== Асăрхавсем ==

{{асăрхавсем}}
{{stub}}

== Каçăсем ==
{{commons|Bohrium}}
* [http://environmentalchemistry.com/yogi/periodic/Bh.html EnvironmentalChemistry.com — Bohrium]
* [http://www.apsidium.com/elements/107.htm Apsidium — Bohrium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051025105342/http://www.apsidium.com/elements/107.htm |date=2005-10-25 }}
* [http://periodic.lanl.gov/elements/107.html Los Alamos National Laboratory — Bohrium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101212034149/http://periodic.lanl.gov/elements/107.html |date=2010-12-12 }}
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Bh/key.html Бори Webelements сайтра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509131102/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Bh/key.html |date=2008-05-09 }}
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb107.htm Бори хими элеменнчĕсен вулавăшĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305023911/http://n-t.ru/ri/ps/pb107.htm |date=2016-03-05 }}
* [http://flerovlab.jinr.ru/linkc/107/index.html ОИЯИ сайчĕнче элемента синтезлани çинчен] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225215854/http://flerovlab.jinr.ru/linkc/107/index.html |date=2018-12-25 }}

&lt;!--Categories--&gt;

[[Категори:Хими элеменчĕсем]]
[[Категори:Металсем]]
[[Категори:Радиохастар элементсем]]
[[Категори:Трансактиноидсем]]</text>
      <sha1>8jyp7cpxxsmiok8d8c2j4r5ryivpbyf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Калуга</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25215</id>
    <revision>
      <id>876042</id>
      <parentid>875610</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T10:46:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>876042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17338" sha1="61rueu1x0e5hn8wsob9plkpt0revg9z" xml:space="preserve">{{Хула çинчен|Калуга|[[Ӳкерчĕк:Coat_of_Arms_of_Kaluga.svg|120px]]|[[Раççей]]|[[Калуга облаçĕ]]|[[1371]]||327 650&lt;ref&gt;http://www.gks.ru/wps/PA_1_0_S5/Documents/jsp/Detail_default.jsp?category=1112178611292&amp;elementId=1140096199984 - Численность населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2010 года&lt;/ref&gt;|2010|125,5|54° 32'|36° 16'}}
[[Ӳкерчĕк:Flag_of_Kaluga.svg|thumb|120px|Калуга ялавĕ]]
'''Калуга''' — Раççей хули, [[Калуга облаçĕ|Калуга облаçĕн]] административлă тĕпĕ. Мускав çитме — 150 çм. Калуга Вăта Раççей çӳллĕшĕнче, Раççей европа пайĕнче, Хура Атăлăн икĕ çыранĕнче, Яченка ятлă юппипе юнашар вырнаçнă. [[Мускав]]-[[Киев]] чукун çул çинчи станци.
Хула администрацин пуçлăхĕ [[Полежаев Николай Васильевич|Николай Полежаев]]&lt;ref&gt;[http://www.kaluga-gov.ru/index.php?newsid=2117 Депутаты избрали новое руководство города » Официальный сайт Городской Управы г. Калуга] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160311185444/http://kaluga-gov.ru/index.php?newsid=2117 |date=2016-03-11 }}&lt;/ref&gt; 
Хула виçĕ округа пайланать: Ленин (114,7 пин çын),&lt;/br&gt;Мускав (101,0пин çын),&lt;/br&gt;Октябрь (пин çын).

== Истори ==
Пĕрремĕш хут Калуга хулине 1371-мĕш çулта Литва кĕнеçĕ [[Ольгерд]] Констанитнополь патриархне [[Филофей]] патне çырнă çырура асăннă.
{|
|{{начало цитаты}}Против своего крестного целования, взяли у меня города: Ржеву, Сишку, Гудин, Осечен, Горышено, Рясну, Луки, Кличень, Вселук, Волго, Козлово, Липицу, Тесов, Хлепен, Фомин городок, Березуеск, Калугу, Мценеск.
''(Грамота литовского князя Ольгерда к патриарху Филофею)'' {{конец цитаты}}

|{{начало цитаты}}А се даю сыну своему, князю Аньдрею, Можаеск со всеми волостми, и с тамгою, и с мыты, и с бортью, и с селы, и со всеми пошлинами, и с отьездными волостми. А волости Можаиские: Исмея, Числов, Боянь, Берестов, Поротва, Колоча, Тушков, Вышнее, Глиньское, Пневичи с Загорьем, Болонеск. А Коржань да Моишин холм придал есмь к Можаиску. А се волости отъездные: Верея, Рудь, Гордошевичи, Гремичи, Заберега, Сушов, да село Репиньское, да Ивановское Васильевича в Гремичах. А Колуга и Роща сыну же моему, князю Андрею.
''(Духовная грамота (вторая) великого князя Дмитрия Ивановича)'' {{конец цитаты}}
|}

[[Ӳкерчĕк:Kaluga COA (Kaluga Governorate) (1777).png|left|thumb|90px|Герб (1777)]] 1776-мĕш çулта Калуга кĕпернине никĕсленĕ.

== Экономика ==

[[Ӳкерчĕк:Kaluga01 0812 170g.jpg|thumb|250px|Облаç администрацин çурчĕ]]
Совет Союзĕ вăхăтĕнче 90% таран оборона промăçлăхĕнче ĕçленĕ.
=== Халăх шучĕ ===
{| class=&quot;standard&quot;
! 1825&lt;ref&gt;Статистическое изображение городов и посадов Российской империи по 1825 год. Сост. из офиц. сведений по руководством директора Департамента полиции исполнительной Штера. Спб., 1829.&lt;/ref&gt; || 1833&lt;ref&gt;Обозрение состояния городов российской империи в 1833 году / Изд. при министерстве внутренних дел. — Спб., 1834.&lt;/ref&gt; || 1840&lt;ref&gt;Статистические таблицы о состоянии городов Российской империи. Сост. в Стат. отд. Совета МВД. — Спб., 1840.&lt;/ref&gt; || 1847&lt;ref&gt;Статистические таблицы о состоянии городов Российской империи [по 1 мая 1847 года]. Сост. в Стат. отд. Совета МВД. Спб., 1852.&lt;/ref&gt; || 1856&lt;ref&gt;Статистические таблицы Российской империи, составленные и изданные по распоряжению министра внутренних дел Стат. отделом Центрального статистического комитета. [Вып. 1]. За 1856-й год. Спб., 1858.&lt;/ref&gt; || 1863&lt;ref&gt;Статистический временник Российской империи. Серия 1. Вып. 1. Спб., 1866.&lt;/ref&gt; || 1867&lt;ref&gt;Статистический временник Российской империи. Серия 2. Вып. 1. — Спб., 1871, с. 167.&lt;/ref&gt; || 1870&lt;ref&gt;Статистический временник Российской империи. Серия 2. Вып. 10. Спб., 1875, с. 91.&lt;/ref&gt; || 1885&lt;ref&gt;Статистика Российской империи. 1: Сборник сведений по России за 1884—1885 гг. Спб., 1887, с. 19.&lt;/ref&gt; || 1897&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=494 Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г.]&lt;/ref&gt; || 1910&lt;ref&gt;Города России в 1910 г. — Спб., 1914.&lt;/ref&gt; || 1917&lt;ref name=autogenerated1&gt;Города Союза ССР / НКВД РСФСР, Стат. отдел — М., 1927, с. 40—41.&lt;/ref&gt;
|-
| 26 431 || 26 168 || 35 290 || 29 611 || 31 027 || 34 668 || 36 080 || 38 608 || 40 102 || 49 513 || 49 291 || 60 421
|-
! 1920&lt;ref name=autogenerated1 /&gt; || 1923&lt;ref name=autogenerated1 /&gt; || 1926&lt;ref&gt;Всесоюзная перепись населения 1926 года = Recensement de la population de L’U.R.S.S. 1926 / Центральное статистическое управление СССР; Отд. переписи. Т.2. Западный район. Центрально-Промышленный район: народность, родной язык, возраст, грамотность. — М.: Изд. ЦСУ СССР, 1928.&lt;/ref&gt; || 1937&lt;ref&gt;Всесоюзная перепись населения 1937 года: Общие итоги. Сборник документов и материалов. — М.: РОССПЭН, 2007, с. 70.&lt;/ref&gt; || 1939&lt;ref&gt;Итоги Всесоюзной переписи населения 1959 года. РСФСР. — М., 1963.&lt;/ref&gt; || 1959&lt;ref&gt;[http://www.webgeo.ru/db/1959/rus-1.htm Перепись населения СССР 1959 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121010024624/http://www.webgeo.ru/db/1959/rus-1.htm |date=2012-10-10 }}&lt;/ref&gt; || 1970&lt;ref&gt;[http://webgeo.ru/db/1970/rus-centr.htm Перепись населения СССР 1970 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120110083612/http://webgeo.ru/db/1970/rus-centr.htm |date=2012-01-10 }}&lt;/ref&gt; || 1979&lt;ref&gt;[http://webgeo.ru/db/1979/rus-centr.htm Перепись населения СССР 1979 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120110133003/http://webgeo.ru/db/1979/rus-centr.htm |date=2012-01-10 }}&lt;/ref&gt; || 1989&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg2.php Всесоюзная перепись населения 1989 г. Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу]&lt;/ref&gt; || 2002&lt;ref&gt;[http://perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населенных пунктов — райцентров и сельских населенных пунктов с населением 3 тысячи и более человек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120207124223/http://www.perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls |date=2012-02-07 }}&lt;/ref&gt; || 2009&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/bgd/regl/b09_109/IssWWW.exe/Stg//%3Cextid%3E/%3Cstoragepath%3E::%7Cd01/tabl-21-09.xls Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2009 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927190627/http://www.gks.ru/bgd/regl/b09_109/IssWWW.exe/Stg//%3Cextid%3E/%3Cstoragepath%3E::%7Cd01/tabl-21-09.xls |date=2011-09-27 }}&lt;/ref&gt;
|-
| 40 675 || 43 285 || 51 565 || 79 107 || 89 396 || 134 235 || 210 906 || 265 013 || 311 399 || 334 751 || 326 998
|}

=== Аслă шкулсем ===
* [[К.Э. Циолковский ячĕллĕ Калуга патшалăх университечĕ]]
[[Ӳкерчĕк:Mgtu-kaluga.jpg|thumb|250px|МВТУн Калугăри филиалĕ]]
* Калужский филиал [[Московский государственный технический университет им. Н. Э. Баумана|Московского государственного технического университета им. Н. Э. Баумана]]

* Калужский филиал [[Российский государственный гуманитарный университет|Российского государственного гуманитарного университета]]
* Калужский филиал [[Северо-Западная академия государственной службы|Северо-западной академии государственной службы]]
* Калужский филиал [[Всероссийский заочный финансово-экономический институт|Всероссийского заочного финансово-экономического института]]
* Калужский филиал [[Российский государственный аграрный университет|Московской сельскохозяйственной академии]]
* Калужский филиал [[Современная гуманитарная академия|Современной гуманитарной академии]] (СГА)
* Калужский филиал [[Академия бюджета и казначейства|Академии бюджета и казначейства]] (КФ АБиК МФ РФ)
* Калужский филиал [[Российская международная академия туризма|Российской международной академии туризма]] — Калужский институт туристского бизнеса (КИТБ)
* Калужский филиал [[Международный славянский институт|Международного славянского института]]
* Калужский филиал [[Российская правовая академия Министерства юстиции Российской Федерации|Российской правовой академии Министерства юстиции Российской Федерации]] (КФ РПА МЮ РФ)
* Калужский филиал [[Московский гуманитарно-экономический институт|Московского гуманитарно-экономического института]]
* Калужский филиал [[Санкт-Петербургский государственный университет сервиса и экономики]] (КФ С-Пб ГУСЭ)
* Калужский филиал (Российский государственный открытый технический университет путей сообщения)(КФ РГОТУПС)
* Калужский филиал [[Институт международного права и экономики имени А.С.Грибоедова|Института международного права и экономики имени А. С. Грибоедова]] (ИМПЭ им. А. С. Грибоедова)
=== Хисеплĕ гражданĕсем ===
Хулан хисеплĕ граждансен шутĕнче&lt;ref&gt;[http://www.kaluga-gov.ru/index.php?newsid=3 Почетные граждане города Калуги - Официальный сайт Городской Управы г. Калуга] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006065444/http://www.kaluga-gov.ru/index.php?newsid=3 |date=2014-10-06 }}&lt;/ref&gt;:
* [[Гетман Андрей Лаврентьевич]] (Совет Союзĕн Паттăрĕ).
* [[Гагарин Юрий Алексеевич]] (Совет Союзĕн Паттăрĕ).
* [[Карпов Александр Терентьевич]] (летчик-истребитель, Совет Союзĕн Паттăрĕ (икĕ хут)).

== Тăванлă хуласем ==
Калугăн 3 тăванлă хула::
* {{Германи ялавĕ}} [[Зуль]] ({{lang-de|Suhl}}), [[Германи]] ([[1969]]) &lt;ref&gt;[http://www.kaluga-gov.ru/index.php?newsid=144 Зуль (Германия) &quot; Официальный сайт Городской Управы г. Калуга] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131106235808/http://www.kaluga-gov.ru/index.php?newsid=144 |date=2013-11-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://suhltrifft.de/content/view/29/810/lang,ru/ Официальный сайт города Зуль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140720143243/http://suhltrifft.de/content/view/29/810/lang,ru/ |date=2014-07-20 }}&lt;/ref&gt;
* {{Швейцари ялавĕ}} [[Биннинген]] ({{lang-de|Binningen}}), [[Швейцари]] ([[1992]]) &lt;ref&gt;[http://www.kaluga-gov.ru/index.php?newsid=145 Биннинген (Швейцария) &quot; Официальный сайт Городской Управы г. Калуга] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131107042239/http://www.kaluga-gov.ru/index.php?newsid=145 |date=2013-11-07 }}&lt;/ref&gt;
* {{Финлянди ялавĕ}} [[Лахти]] ({{lang-fi|Lahti}}), [[Финлянди]] ([[1994]]) &lt;ref&gt;[http://www.lahti.fi/www/cms.nsf/pages/04EFD6075E5D7C18C22571FE003817E3 Официальный сайт города Лахти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100220013129/http://www.lahti.fi/www/cms.nsf/pages/04EFD6075E5D7C18C22571FE003817E3 |date=2010-02-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kaluga-gov.ru/index.php?newsid=146 Лахти (Финляндия) &quot; Официальный сайт Городской Управы г. Калуга] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131107022059/http://www.kaluga-gov.ru/index.php?newsid=146 |date=2013-11-07 }}&lt;/ref&gt;


== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}
== Каçăсем ==
{{Commonscat|Kaluga}}
* [http://www.kaluga-gov.ru/ Хула управин официаллă сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181114060331/http://www.kaluga-gov.ru/ |date=2018-11-14 }}
* [http://duma.kaluga.ru/ Калугăн хула думи]
* [http://map.kaluga.ru/ Хула картти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100225122417/http://www.map.kaluga.ru/ |date=2010-02-25 }}
* [http://www.heraldicum.ru/russia/subjects/towns/kaluga.htm Калуга гербĕн историйĕ
* {{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Европа/Россия/Субъекты_Федерации/Калужская_область/Калуга/}}
* [http://kalugafoto.com/ Калуга сăнӳкерчĕкĕсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100313081741/http://www.kalugafoto.com/ |date=2010-03-13 }}

{{Калуга облаçĕ}}

{{Хура Атăл}}

[[Категори:Раççей хулисем]]
[[Категори:Калуга|*]]
[[Категори:Ока çинчи хуласем]]
[[Категори:Ят улаштарнă хуласем]]
[[Категори:1371 çулта никĕсленĕ хуласем]]
[[Категори:Ленин орденне илнĕ хуласем]]
[[Категори:Ĕçлĕх Хĕрлĕ Ялав орденне илнĕ хуласем]]</text>
      <sha1>61rueu1x0e5hn8wsob9plkpt0revg9z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дармштадтий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25751</id>
    <revision>
      <id>876026</id>
      <parentid>771056</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T06:20:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>876026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9615" sha1="fosaqi3uugom8l0ms9daulm8j472t85" xml:space="preserve">{{Хими_элеменчĕ| Дармштадти / Darmstadtium (Ds)&lt;!--Ят--&gt;|110&lt;!--Атомный номер--&gt;| Металл. 298&amp;nbsp;K (25&amp;nbsp;°C) хытă пулма пултарарть. Тĕсĕ паллă мар, çапах шурă кемĕл е [[сăрă тĕс|сăрă]] тĕслĕ.  &lt;!-- Тулаш ĕлки--&gt;|281&lt;!--Атом йывăрăшĕ--&gt;|&lt;!--Атом радиусĕ--&gt;|&lt;!--Ионизаци хăвачĕ--&gt;|&lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;[[радон|Rn]]&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; 5[[f-орбиталь|f]]&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; 6d&lt;sup&gt;9&lt;/sup&gt; 7[[s-орбиталь|s]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; пулма пултарать &lt;br /&gt;[[платина|платинăна]] пăхса шутланă&lt;!--Электрон конфигурацийĕ--&gt;|&lt;!--Ковалент радиусĕ--&gt;|&lt;!--Ион радиусĕ--&gt;|&lt;!--Электроçуклăх--&gt;|&lt;!--Электрод потенциалĕ--&gt;|4&lt;!--Степени окисления--&gt;|&lt;!--Тачăлăх--&gt;||&lt;!--Теплопроводность--&gt;|&lt;!--Шăрану температури--&gt;|&lt;!--Теплота плавления--&gt;|&lt;!--Вĕрӳ температури--&gt;|&lt;!--Пăслану теплоти--&gt;|&lt;!--Моль калăпăшĕ--&gt;|&lt;!--Чĕнтĕр тытăмĕ--&gt;|&lt;!--Чĕнтĕр тапхăрĕ--&gt;|n/a&lt;!--Отношение c/a--&gt;|&lt;!--Дебай температури--&gt;}}
{{Элементсен периодикăллă системи2}}

{| style=&quot;text-align: left; background-color: pink; width: 100px; height: 100px;&quot; border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
| style=&quot;width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);&quot; | &lt;big&gt;&lt;big&gt;Ds''&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
| style=&quot;width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);&quot; | &lt;big&gt;&lt;big&gt;110&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|- style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot; align=&quot;right&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | '''281'''
|- style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | '''[[радон|Rn]]&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;5f&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;6d&lt;sup&gt;9&lt;/sup&gt;7s&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;'''
|- style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot; align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;big&gt;'''Дармштадти'''&lt;/big&gt;
|}

'''Дармштадти''' ({{lang-la|Darmstadtium}}), '''Ds''', маларах '''Унуннили''', {{lang-la|Ununnillium}},  '''Uun''' палăртна— 110-мĕш [[хими элеменчĕ]]. Дармштадти — питĕ радиохастар искуствелла синтезланă элемент.  Чи арканман 281 [[изотоп|изотопĕн]] [[çурма аркану тапхăрĕ]] 10 çеккунт патнелле (&lt;sup&gt;281&lt;/sup&gt;Ds). 


== Кун-çулĕ ==

Ăна [[1994]] -мĕш çулхи  [[чӳк, 9|чӳк уйăхĕн 9]]-мĕшĕнче  [[Дармштадт]]ри [[Йывăр ионсен центрĕ|Йывăр ионсене тĕпчекен центрта]] ({{lang-de|Gesellschaft für Schwerionenforschung, GSI}})  С. Хофманн, В. Нинов, Ф. П. Хессбергер, П. Армбрустер, Х. Фолгер, Г. Мюнценберг, Х. Шотт тата ыттисем  269 йывăрăшла изотоп синтезланă.   &lt;ref name=&quot;ds269&quot;&gt;{{статья
|автор = S. Hofmann et al.
|пуçелĕк= Production and decay of &lt;sup&gt;269&lt;/sup&gt;110
|оригинал =
|ссылка = http://www.springerlink.com/content/j51g8342h311x460/
|издание = Zeitschrift für Physik A
|тип =
|место =
|год = 1995
|том = 350
|номер = 4
|страницы = 277-280}}&lt;/ref&gt;

Элемента [[никĕль|никĕльпе]] [[хура тăхлан]] атомĕсем UNILAC  ионсене хăвăртлатаканта  пĕрлешнипе пулнă. 
Дармштати -  GSI тупнă тваттăмĕш элемент.  [[1981]] па  [[1984]]-мĕш çулсем хушшинче унта 107 ([[бори]]), 108 ([[хасси]]), 109 ([[мейтнери]]) элементсене синтезласа уйăрнă. Дармштадти уçнă хыççăн унтах 111 ([[рентгени]]) тата112 ([[коперници]]) синтезланă.


== Туса илни ==
Дармштадти изотопĕсене çак реакцисенче тунă:


&lt;math&gt;\,^{208}_{82}\mathrm{Pb} + \,^{62}_{28}\mathrm{Ni} \, \to \,{}^{269}_{110}\mathrm{Ds} + \,^1_0\mathrm{n} \; &lt;/math&gt;&lt;ref name=&quot;ds269&quot; /&gt;,

&lt;math&gt;\,^{208}_{82}\mathrm{Pb} + \,^{64}_{28}\mathrm{Ni} \, \to \,{}^{271}_{110}\mathrm{Ds} + \,^1_0\mathrm{n} \; &lt;/math&gt;&lt;ref name=&quot;ds271&quot;&gt;{{статья
|автор = S. Hofmann
|пуçелĕк= New elements - approaching Z=114
|оригинал =
|ссылка = http://www.iop.org/EJ/abstract/0034-4885/61/6/002/
|издание = Reports on Progress in Physics
|тип =
|место =
|год = 1998
|том = 61
|номер = 6
|страницы = 639-689}}&lt;/ref&gt;,

&lt;math&gt;\,^{244}_{94}\mathrm{Pu} + \,^{34}_{16}\mathrm{S} \, \to \,{}^{273}_{110}\mathrm{Ds} + 5 \; ^1_0\mathrm{n} \; &lt;/math&gt;&lt;ref name=&quot;ds273&quot;&gt;{{статья
|автор = Yu. A. Lazarev et al.
| пуçелĕк = α decay of &lt;sup&gt;273&lt;/sup&gt;110: Shell closure at N=162
|оригинал =
|ссылка = http://link.aps.org/abstract/PRC/v54/p620
|издание = Physical Review C
|тип =
|место =
|год = 1996
|том = 54
|номер = 2
|страницы = 620 - 625}}&lt;/ref&gt;,

унсăр пуçне [[коперници]]н &lt;sup&gt;283&lt;/sup&gt;Cn тата &lt;sup&gt;285&lt;/sup&gt;Cn изотопĕсенчен  α-арканупа пулаççĕ .&lt;ref name=&quot;og2007&quot;&gt;{{статья
|автор = Yu. Ts. Oganessian
|пуçелĕк= Heaviest nuclei from &lt;sup&gt;48&lt;/sup&gt;Ca-induced reactions
|оригинал =
|ссылка = http://www.iop.org/EJ/abstract/0954-3899/34/4/R01/
|издание = Journal of Physics G
|тип =
|место =
|год = 2007
|том = 34
|номер = 4
|страницы = R165-R242}}&lt;/ref&gt;

== Ячĕ ==

Дубнăри [[ОИЯИ]] тĕпчевçĕсем [[Беккерель Анри|Анри Беккереля]] асăнса элемента беккерели (Bl)  ят пама сĕннĕ. (Каярах ку ята 113-мĕш элемента (вăхăтлăха [[унунтри]] ятлă) сĕнме тытăннă &lt;ref name=&quot;lazarev&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20050117160457/http://element114.narod.ru/110-history.html element114.narod.ru]&lt;/ref&gt;).
2001-мĕш çулта IUPAC  ĕç ушкăне çĕнĕ хими элементне уçнине çирĕплетсе GSI приоритетне йышăннă. 
&lt;ref name=&quot;iupac2001&quot;&gt;{{статья
|автор = P. J. Karol et al.
|пуçелĕк= On the discovery of the elements 110-112 (IUPAC Technical Report)
|оригинал =
|ссылка = http://dx.doi.org/10.1351/pac200173060959
|издание = Pure and Applied Chemistry
|тип =
|место =
|год = 2001
|том = 73
|номер = 6
|страницы = 959-967}}&lt;/ref&gt;  2003-мĕш çулхи çурла уйăхĕнче , [[Оттава]]  хулинче, IUPAC хăйĕн 42-мĕш генераллă конференцинче  110-мĕш элемента дармштадти ятпа элементсен периодикăллă системи официаллă кĕртнĕ.
&lt;ref name=&quot;iupac2003&quot;&gt;{{статья
|автор = J. Corish and G.M. Rosenblatt
|пуçелĕк= Name and Symbol of the Element with Atomic Number 110
|оригинал =
|ссылка = http://dx.doi.org/10.1351/pac200375101613
|издание = Pure and Applied Chemistry
|тип =
|место =
|год = 2003
|том = 75
|номер = 10
|страницы = 1613-1615}}&lt;/ref&gt;

== Пахалăхĕсем ==
Радиохастар [[металл]]  298&amp;nbsp;K (25&amp;nbsp;°C) хытă пулма пултарарть. Тĕсĕ паллă мар, çапах шурă кемĕл е [[сăрă тĕс|сăрă]] тĕслĕ

== Изотопĕсем ==

{{main|Дармштадти изотопĕсем}}
{| class=&quot;standard&quot;
|-
! Изотоп
! Масса
! Çурма аркану тапхăрĕ&lt;ref name=&quot;nudat&quot;&gt;[http://www.nndc.bnl.gov/nudat2/ Nudat 2.3]&lt;/ref&gt;
! Аркану меслечĕ
|-
| &lt;sup&gt;267&lt;/sup&gt;Ds
| 267
| 2,8+13,3−1,2 мкç
| α-аркану  &lt;sup&gt;263&lt;/sup&gt;Hs таран
|-
| &lt;sup&gt;269&lt;/sup&gt;Ds
| 269
| 179+245−66 мкç
| α- аркану  &lt;sup&gt;265&lt;/sup&gt;Hs таран
|-
| &lt;sup&gt;270&lt;/sup&gt;Ds
| 270
| 0,10+0,14−0,4 мç
| α- аркану в &lt;sup&gt;266&lt;/sup&gt;Hs таран
|-
| &lt;sup&gt;271&lt;/sup&gt;Ds
| 271
| 1,63+0,44−0,29 мс
| α- аркану  &lt;sup&gt;267&lt;/sup&gt;Hs таран
|-
| &lt;sup&gt;273&lt;/sup&gt;Ds
| 273
| 0,17+0,17−0,06 мс
| α- аркану  &lt;sup&gt;269&lt;/sup&gt;Hs таран
|-
| &lt;sup&gt;279&lt;/sup&gt;Ds
| 279
| 0,18+0,05−0,03 с
| спонталла пайлану (90 %), α- аркану &lt;sup&gt;275&lt;/sup&gt;Hs (10 %) таран
|-
| &lt;sup&gt;281&lt;/sup&gt;Ds
| 281
| 9,6+5,0−2,5 с
|  спонталла пайлану
|}

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
{{wiktionary|дармштадтий}}
{{commons|Darmstadtium}}
*[http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ds/key.html Дармштадти Webelements сайтра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509142509/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ds/key.html |date=2008-05-09 }}
* [http://www.iupac.org/news/archives/2003/aboutDs.html Darmstadtium: Questions and Answers (IUPAC)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070815174441/http://iupac.org/news/archives/2003/aboutDs.html |date=2007-08-15 }}


{{stub}}

&lt;!--Categories--&gt;

[[Категори:Хими элеменчĕсем]]
[[Категори:Металсем]]
[[Категори:Радиохастар элементсем]]
[[Категори:Синтезланă хими элеменчĕсем]]
[[Категори:Трансактиноидсем]]</text>
      <sha1>fosaqi3uugom8l0ms9daulm8j472t85</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Реализм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61958</id>
    <revision>
      <id>876034</id>
      <parentid>717535</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T09:15:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ellodanis5</username>
        <id>17302</id>
      </contributor>
      <origin>876034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="860" sha1="894iyrgg8gmrgsuegv2cz36pcwc9zbn" xml:space="preserve">'''Реализм''' — (кайри {{lang-la|reālis}} «чăн пурри», {{lang-la|rēs}} «япала») — ÿнерти тата çыравлăхри тĕс тата мел, философлă доктринана пăхăнса, 
куçа курăннă тĕнче япалисем çын туйнипе туйманнине тата пĕлнине пăхмасăрах пур.

* Реализм (политика)
* [[Реализм (илемлĕх)]]
* [[Реализм (сăрă-ÿнер)]]
* [[Реализм (литература)]]
* Тишкерÿллĕ реализм (çыравлăх)
* Реализм (театр)
* [[Асамлă реализм]]
* [[Социализмла реализм]]
* Реализм (философи)

{{disambig}}

[[Категори:Шухăш юхăмĕсем]]
[[Категори:Ӳнер юхăмĕсем]]</text>
      <sha1>894iyrgg8gmrgsuegv2cz36pcwc9zbn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Географилле координат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80597</id>
    <revision>
      <id>876024</id>
      <parentid>841440</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T05:29:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>876024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3593" sha1="3voa0rakpw7t8s6fmtoaqeeu5ff90zr" xml:space="preserve">{{Пĕлтерĕшсем|Координатсем (пĕлтерĕшсем)}}
[[File:Geographic coordinates sphere.svg|thumb|262x262px]]
'''Географилле координатсем''' — [[чакăл йĕрĕн тайăлăвĕ|чакăл йĕрĕн тайăлăвне]] шута илмен чухнехи  [[геодези]]лле тата [[астрономи]]лле координатсен пĕтемлетÿлле [[ăнлав]]ĕ&lt;ref&gt;ГОСТ 22268-76 «Геодезия. Термины и определения»&lt;/ref&gt;. Урăхла каласан, географилле координатсене палăртнă чухне [[Çĕр]]  кĕлеткине [[чăмăр]] (сфера) тесе шутлаççĕ. 

Географилле координатсем хăйсем уйрăм пăнчăн Çĕр çийĕ çинчи  е, анлăрах пăхсан, [[географилле йăлхах]]ри вырăнне палăртаççĕ. Кунта [[сферăлла координатсен тытăмĕ|сферăлла координатсен]] принципĕ вăйра тăрать. Çакăн аналогийĕпех ытти [[планета|планетăсем]] çинчи тата [[тӳпе сферин координачĕсем|тÿпе сфери çинчи координтсен]] тытăмне те йĕркелеççĕ&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Геоцентрические координаты}}&lt;/ref&gt;.
== Ан ==
{{main|Ан (координат)}}
'''Ан''' — хăшпĕр [[сферăлла координатсен тытăмĕ]]нче усă куракан координат. Çĕр тата  тÿпери ытти  [[ĕскер]]сен, çавăн пекех [[тӳпе сфери]] çийĕнчи пăнчăсен вырăнне, ытти координатсемепе пĕрле,  палăртать ([[эклиптикăлла ан]], [[галактикăлла ан]] тенисене те пăхăр)&lt;ref name=BSE&gt;Широта — статья из Большой советской энциклопедии (3-е издание). Михайлов А. А.&lt;/ref&gt;.

== Тăрăх ==
{{main|Тăрăх (координат)}}
== Çӳллĕш ==
{{main|Тинĕс шайĕ тĕлĕнчи çӳллĕш}}

Тĕрĕссипе каласан, виççĕмĕш координат вырăнне пуçлавран (сфера варринчен) илнĕ тăршшĕне те илме пулать. Анчах та ку географилле йăлхахшăн меллĕ мар. Çавăнпа та географире тинĕс шайĕ тĕлĕнчи çÿллĕш тенипе усă кураççĕ. 
== Каçăсем ==
* [http://www.fallingrain.com/world/ Географические координаты всех городов на Земле] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070512235943/http://www.fallingrain.com/world/ |date=2007-05-12 }}{{ref-en}}
* [http://www.geonames.org/ Географические координаты населённых пунктов Земли (2)]{{ref-en}}
* [http://www.4turista.ru/node/261 Пересчет координат из градусов в градусы/минуты, в градусы/минуты/секунды и обратно] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150617045345/http://www.4turista.ru/node/261 |date=2015-06-17 }}
== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}

{{Географи координачĕсем}}

[[Категори:Географи]]
[[Категори:Картографи]]
[[Категори:Геокодсем]]</text>
      <sha1>3voa0rakpw7t8s6fmtoaqeeu5ff90zr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Воронеж кĕпĕрни</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81926</id>
    <revision>
      <id>876018</id>
      <parentid>873470</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T01:28:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>876018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14665" sha1="4fb8wogxzoke108u58s4nfkqhczpofv" xml:space="preserve">'''Воро́неж кĕпĕрни''' — икĕ администрациллĕ-территориллĕ виçе. Кĕпĕрне хули — [[Воронеж]].

Пĕрремĕш Воронеж кĕпĕрни 1725 — 1779 çулсенче [[Раççей империйĕ|Раççей империнче]].

Иккĕмĕш Воронеж кĕпĕрни 1796 — 1928 çулсенче Раççей империнче, [[Раççей республики]]нче тата [[Раççей Совет Федерацин Социализм Республики|РСФСР-та]].

== Администрациллĕ пайлану ==
1824 - 1918 çулсенче Воронеж кĕпĕрни 12 уесе пайланнă:
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
! № п/п
! [[Раççей уесĕсем|Уес]]
! [[Уес хули]]
! Уес хулин&lt;br&gt;гербĕ
! Лаптăк, &lt;br&gt;тв.[[çухрăм]]²
! Пурнан халăх&lt;ref name=&quot;Демоскоп Weekly&quot;/&gt; &lt;br&gt; ([[1897]]), çын
|-
| 1
| [[Бирюч уесĕ|Бирюч]]
|[[Бирюч (хула)|Бирюч]] (13 081 çын)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[File:Biryuch COA (Voronezh Governorate) (1781).png|альт=|42x42пкс]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |3866,2
| style=&quot;text-align:right&quot; |200 668
|-
| 2
| [[Бобров уесĕ|Бобров]]
|[[Бобров (хула)|Бобров]] х. (3 884 çын)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[File:Bobrov COA (Voronezh Governorate) (1781).png|альт=|41x41пкс]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |8159,7
| style=&quot;text-align:right&quot; |286 745
|-
| 3
| [[Богучар уесĕ|Богучар]]
|[[Богучар]] (6 636 çын)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[File:Boguchar COA (Voronezh Governorate) (1781).png|альт=|43x43пкс]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |8498,5
| style=&quot;text-align:right&quot; |309 965
|-
| 4
| [[Валуйки уесĕ|Валуйки]]
|[[Валуйки]] (6 698 çын)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[File:Valuyki COA (Voronezh Governorate) (1781).png|альт=|43x43пкс]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |4074,8
| style=&quot;text-align:right&quot; |188 113
|-
| 5
| [[Воронеж уесĕ|Воронеж]]
|[[Воронеж]] (80 599 çын)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[File:Voronezh COA (Voronezh Governorate) (1781).png|альт=|44x44пкс]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |4642,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |273 832
|-
| 6
| [[Задонск уесĕ|Задонск]]
|[[Задонск]] (7 507 çын)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[File:Zadonsk COA (Voronezh Governorate) (1781).png|альт=|42x42пкс]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |2109,4
| style=&quot;text-align:right&quot; |123 184
|-
| 7
| [[Землянск уесĕ|Землянск]]
|[[Землянск]] (5 333 çын)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[File:Zemlansk.gif|альт=|40x40пкс]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |3780,7
| style=&quot;text-align:right&quot; |200 736
|-
| 8
| [[Коротояк уесĕ|Коротояк]]
|[[Коротояк (Воронеж облаçĕ)|Коротояк]] (9 355 çын)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[File:Coat of Arms of Korotoyak (Voronezh oblast) (1781).png|альт=|44x44пкс]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |3268,1
| style=&quot;text-align:right&quot; |157 189
|-
| 9
| [[Нижнедевицк уесĕ|Нижнедевицк]]
|[[Нижнедевицк (ял)|Нижнедевицк]] (2 409 çын)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[File:Nizhnedevitsk COA (Voronezh Governorate) (1781).png|альт=|43x43пкс]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |3288,4
| style=&quot;text-align:right&quot; |167 183
|-
| 10
| [[Новохопёрск уесĕ|Новохопёрск]]
|[[Новохоперск]] (5 945 çын)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[File:Coat of Arms of Novokhopersk (Voronezh oblast) (1781).png|альт=|43x43пкс]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |5418,7
| style=&quot;text-align:right&quot; |192 436
|-
| 11
| [[Острогожск уесĕ|Острогожск]]
| [[Острогожск]] (20 983 çын)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[File:Ostrogozhsk COA (Voronezh Governorate) (1781).png|альт=|42x42пкс]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |7100,4
| style=&quot;text-align:right&quot; |273 837
|-
| 12
| [[Павловск уесĕ (Воронеж кĕпĕрни)|Павловск]]
| [[Павловск (Воронеж облаçĕ)|Павловск]] (7 202 çын)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[File:Pavlovsk COA (Voronezh Governorate) (1781).gif|альт=|43x43пкс]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |3694,4
| style=&quot;text-align:right&quot; |157 365
|}

1918 çулта Богучар уесĕнчи 22 вулăсĕнчен ''Калачеевск уесне'' туса хунă. 1918 çулхи акан 1-мĕшĕнче Бирюч уесне ''Алексеевск'' çине куçарнă. 1923 çулхи кăрлачăн 4-мĕшĕнче Алексеевск, Землянск тата Коротояк уесĕсене пăрахăçланă, Россошь уесне йĕркеленĕ, Усмань уесне иккĕмĕш Воронеж кĕпĕрнинчен [[Тамбов кĕпĕрни|Тамбов]] кĕпернине панă. 1924 çулхи çăвăн 12-мĕшĕнче Задонск, Калач тата Павловск уесĕсене салатнă.
[[File:Карта волостей Воронежской губернии.jpg|мини|300x300пкс|Воронеж кĕпĕрнин вулăсĕсем]]
Çапла, 1926 çулта иккĕмĕш Воронеж кĕпĕрнине 9 [[Раççей уесĕсем|уес]] кĕнĕ:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! №
! Уеc
! Центр
! Лаптăк, &lt;br&gt; км²
! Пурнан халăх&lt;ref name=&quot;ДW1926&quot;/&gt; &lt;br&gt; (1926), çын
|-
| 1
| [[Бобров уесĕ|Бобров]]
| [[Бобров (хула)|Бобров]] х.
| style=&quot;text-align:right&quot; |8238
| style=&quot;text-align:right&quot; |353 858
|-
| 2
| [[Богучар уесĕ|Богучар]]
| [[Богучар]] хула
| style=&quot;text-align:right&quot; |8685
| style=&quot;text-align:right&quot; |328 498
|-
| 3
| [[Валуйки уесĕ|Валуйки]]
| [[Валуйки]] х.
| style=&quot;text-align:right&quot; |5717
| style=&quot;text-align:right&quot; |291 503
|-
| 4
| [[Воронеж уесĕ|Воронеж]]
| [[Воронеж]] х.
| style=&quot;text-align:right&quot; |9322
| style=&quot;text-align:right&quot; |648 819
|-
| 5
| [[Нижнедевицк уесĕ|Нижнедевицк]]
| [[Нижнедевицк (ял)|Нижнедевицк]] ял
| style=&quot;text-align:right&quot; |5668
| style=&quot;text-align:right&quot; |305 568
|-
| 6
| [[Новохопёрск уесĕ|Новохопёрск]]
| [[Новохоперск]] х.
| style=&quot;text-align:right&quot; |6117
| style=&quot;text-align:right&quot; |264 620
|-
| 7
| [[Острогожск уесĕ|Острогожск]]
| [[Острогожск]] х.
| style=&quot;text-align:right&quot; |8412
| style=&quot;text-align:right&quot; |426 235
|-
| 8
| [[Россошь уесĕ|Россошь]]
| [[Россошь]] х.
| style=&quot;text-align:right&quot; |8059
| style=&quot;text-align:right&quot; |326 277
|-
| 9
| [[Усмань уесĕ|Усмань]]
| [[Усмань]] х.
| style=&quot;text-align:right&quot; |6798
| style=&quot;text-align:right&quot; |362 645
|}

== Пурнанхалăх ==
[[File:Pyotr Subbotin-Permyak. Voronezhskaya Baba. 1912.jpg|thumb|[[Субботин-Пермяк Пётр Иванович|П. И. Субботин-Пермяк]]. Воронеж хĕрарамĕ. 1912 ç.]]
[[File:Female wedding dress 01.JPG|thumb|Воронеж кĕпернинчи хĕрарăм тумĕ.]]
=== Пурнанхалăх йышĕ ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Çул !! Пурнанхалăх, çын !! Çав шутра &lt;br&gt; хулара, çын
|-
| [[1766]] || align=&quot;right&quot;|832 700&lt;ref name=&quot;Тархов&quot;/&gt; ||
|-
| [[1785]] || align=&quot;right&quot;|809 600&lt;ref name=&quot;Тархов&quot;/&gt; ||
|-
| [[1847]] || align=&quot;right&quot;|1 658 704&lt;ref name=&quot;Тархов&quot;/&gt; ||
|-
| [[1897]] || align=&quot;right&quot;|2 531 253&lt;ref name=&quot;Демоскоп Weekly&quot;/&gt; || align=&quot;right&quot;|169 632
|-
| [[1905]] || align=&quot;right&quot;|3 023 600&lt;ref name=&quot;Тархов&quot;/&gt; ||
|-
| [[1926]] || align=&quot;right&quot;|3 308 023&lt;ref name=&quot;ДW1926&quot;/&gt; || align=&quot;right&quot;|268 934
|}
=== Наци йышĕ ===
Наци йышĕпе 1897 çулта&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=268 Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г.]{{тĕрĕсленĕ|2010|10|02}}&lt;/ref&gt;:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Уес
! вырăссем
! украинсем
|-
| Мĕнпур кĕперне
| 63,3 %
| 36,2 %
|-
| Бирюч
| 29,2 %
| 70,2 %
|-
| Бобровский
| 83,2 %
| 16,5 %
|-
| Богучар
| 17,8 %
| 81,8 %
|-
| Валуйки
| 48,6 %
| 51,1 %
|-
| Воронеж
| 98,3 %
| …
|-
| Задонск
| 99,9 %
| …
|-
| Землянск
| 96,2 %
| 3,7 %
|-
| Коротояк
| 83,8 %
| 16,1 %
|-
| Нижнедевицк
| 98,9 %
| 1,1 %
|-
| Новохопёрск
| 84,6 %
| 15,2 %
|-
| Острогожск
| 8,4 %
| 90,3 %
|-
| Павловск
| 57,8 %
| 42,0 %
|}

== Литература ==
* ''[[Евгений (Болховитинов)]]'' Историческое, географическое и экономическое описание Воронежской губернии. Воронеж, 1800.
* ''[[Багалей Дмитрий Иванович|Багалей Д. И.]]'' [https://runivers.ru/lib/book4591/ Материалы для истории колонизации и быта Харьковской и отчасти Курской и Воронежской губерний. — Харьков: Тип. К. Л. Счасни, 1890.— 456 с.]{{Ĕçлемен каçă|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на сайте [[Руниверс]]
* {{кĕнеке
 | автор         = 
 | пуçелĕк       = Воронежское земство. 1865—1889 г. Историко-статистический обзор
 | каçă          = http://bookskeeper.ru/knigi/istoriya/22194-voronezhskoe-zemstvo-18651889-g-istoriko-statisticheskiy-obzor.html
 | яваплă = [[Щербина Фёдор Андреевич|Щербина Ф. А.]] (сост.)
 | вырăн         = 
 | издательство  = Издание Воронежского губернского земства
 | çул           = 1891
 | страницы      = 
 | страниц       = 800
 | ref           = 
}}
* [http://chigirin.narod.ru/book.html#voron «Адрес-календарь Воронежской губернии на 1917 год», Воронеж, 1916] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180913195553/http://chigirin.narod.ru/book.html#voron |date=2018-09-13 }}
* {{cite web |title = Списки населенных мест Воронежской губернии 1865,1900, JPG+TXT |url = http://blacksearcher.ru/forum/viewtopic.php?t=233 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130313205850/http://blacksearcher.ru/forum/viewtopic.php?t=233 |archivedate = 2013-03-13 |deadlink = yes }}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Воронежская губерния|[[Вейнберг, Леонид Борисович|Л. Вейнберг]]}}
* ''Шатохин И. Т.'' Воронежские и курские губернаторы и дворянство во второй половине XIX века // [https://www.academia.edu/34872789/%D0%AE%D0%B3_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8_%D0%B8_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%B2_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%88%D0%BB%D0%BE%D0%BC_%D0%B8_%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D1%89%D0%B5%D0%BC_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0_%D1%81%D0%B1._%D0%BD%D0%B0%D1%83%D1%87._%D1%82%D1%80._V_%D0%9C%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%80._%D0%BD%D0%B0%D1%83%D1%87._%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84._%D0%BE%D1%82%D0%B2._%D1%80%D0%B5%D0%B4._%D0%98.%D0%A2._%D0%A8%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%BD_%D0%B3._%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4_23-24_%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F_2009_%D0%B3._._%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4_%D0%98%D0%B7%D0%B4-%D0%B2%D0%BE_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%93%D0%A3_2009._428_%D1%81 Юг России и Украина в прошлом и настоящем: история, экономика, культура: сб. науч. тр. V Междунар. науч. конф.] / отв. ред. И.Т. Шатохин (г. Белгород, 23-24 января 2009 г.). — Белгород: Изд-во БелГУ, 2009. — 428 с.

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [http://new.runivers.ru/maps/podratlas/19 Карта Воронежской губернии из «Атласа» А. А. Ильина 1876 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190825085331/https://new.runivers.ru/maps/podratlas/19/ |date=2019-08-25 }} (просмотр на движке Google на сайте [[Руниверс]])
* [http://forum.vgd.ru/post/13/29093/p728519.htm Справка об изменении административно-территориального деления Воронежской обл.]
* [http://www.anabazis2010.narod.ru Прошлые и нынешние достопримечательности Воронежской области ]
* [http://book-olds.ru/BookLibrary/09001-Pam.-kn.-Voronezhskoy-gub.html Библиотека Царское Село], книги по истории Воронежской губернии (Памятные книжки), PDF.
* [http://kornilovi.ru/category/spiski_naselen/voronejskaya-guberniya Алфавитный каталог населенных мест Воронежской губернии]{{Ĕçлемен каçă|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* https://web.archive.org/web/20130525173851/http://arsvo.ru/arkhivnaya-sluzhba/istoriya-administrativno-territorialnogo-deleniya-voronezhskogo-kraya-2-voronezhs
* [http://boxpis.ru/gk-g/v3_3vall_google.php?u=wig_voroneg&amp;l=39.230288&amp;b=51.658713&amp;m=12&amp;dl=00&amp;db=00&amp;nm=osm&amp;nm2=ER3v&amp;sw=2&amp;em_ks=0&amp;kml_n=1&amp;kml_f=http://boxpis.ru/kml/t_u.kml&amp;lang=ru Губерния на трехверстной военно-топографической карте Европейской России.]{{Ĕçлемен каçă|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (автоматизированный просмотр с современными картами и космическими снимками)

{{Раççей империн администрациллĕ-территориллĕ пайланăвĕ}}

[[Категори:Воронеж кĕпĕрни| ]]
[[Категори:1725 çул Раççейре]]</text>
      <sha1>4fb8wogxzoke108u58s4nfkqhczpofv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ветке кĕпĕрни</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81945</id>
    <revision>
      <id>876015</id>
      <parentid>873960</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T23:55:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>876015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4444" sha1="peafo7mw8rpnop2tsk3pmlpm9msd5gc" xml:space="preserve">[[Ӳкерчĕк:Vyatka in Russian Empire (1914).svg|thumb|🟥 Ветке кĕпĕрни]]
'''Ветке кĕпĕрни''' — [[Раççей империйĕ|Раççей империн]], [[Раççей республики]]н тата [[РСФСР]] кĕпĕрни, центрĕ — [[Ветке]] (халĕ Киров). [[1796]] çулта [[Хусан кĕпĕрни]]нчен [[Ветке енлĕхĕ|Ветке енлĕхне]] уйăрса туса хунă. 1929 çулхи раштавăн 14-мĕшĕнче анчах йĕркеленĕ [[Чулхула Ен|Чулхула облаçне]] кĕртнĕ. Ветке кĕпĕрни пулнă территоринче хальхи [[Киров облаçĕ]]пе [[Удмурт Республики]]н пысăк пайĕсем вырнаçнă.

== Истори ==
== Паллă веткеçсем ==
=== Патшалăх тата политика ĕçченĕсем ===
=== Çарçăсем ===
=== Культура тата ӳнер ĕçченĕсем ===
=== Спортсменсем ===
* [[Исакова Мария Григорьевна|Исакова Мария Григорьевна]] (1918—2011) — [[спортсменка]]-[[конькобежец]], виçĕ хутчен тĕнче чемпионĕ тата ултă хутчен ССРП чемпионĕ ([[классикăллă нумайкĕрешӳлĕх]]пе). [[ССРП тава тивĕçлĕ спорт маçтăрĕ]]. [[Киров (Киров облаçĕ)|Веткере]] çуралнă.

=== Ăслăх тата çутĕç ĕçченĕсем ===
=== Сăваплăхçăсем тата сăваплисем ===
* [[Воробьёв Алексей Константинович|Воробьёв Алексей Константинович]] (1888—1937) — [[протоиерей]], совет влаçне хирĕç тăнăшăн айăпласа персе вĕлернĕ, 1989 çулта реабилитациленĕ. 2000 çулта сăваплисен сăнарлăхне асаплануç тесе кĕртнĕ. [[Уржум уесĕ]]нчи Антонково ялĕнче çуралнă.

== Литература ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Вятка, губернский город|[[Рудаков Василий Егорович|Рудаков, В. Е]]., [[Селиванов Александр Фёдорович|Селиванов А. Ф.]], — }}
* {{ВТ-ЕЭБЕ|Вятская губерния}}
* Статистический справочник по Вятской губернии. Вятка, 1917
* [https://web.archive.org/web/20130521141036/http://blacksearcher.ru/forum/viewtopic.php?t=251 Списки населенных мест Вятской губернии 1876, JPG]
* Административно-территориальное деление Вятской губернии. 1905 год : справочник. — Киров, 2012. — 744 с.
* Административно-территориальное деление Вятской губернии — Кировской области. 1917—2009 гг. : справочник. — Киров, 2011. — 634 с.

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [http://new.runivers.ru/maps/podratlas/20 Карта Вятской губернии из «Атласа» А. А. Ильина 1876 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101007125812/http://new.runivers.ru/maps/podratlas/20 |date=2010-10-07 }} (просмотр на движке Google на сайте runivers.ru)
* [http://book-olds.ru/BookLibrary/10001-Pam.-kn.-Vyatskoy-gub.html Библиотека Царское Село](, книги по истории Вятской губернии (Памятные книжки), pdf)
* [http://maps.southklad.ru/forum/viewtopic.php?f=52&amp;t=1010 Карта Вятской губернии 1907 года]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://maps.southklad.ru/forum/viewtopic.php?f=52&amp;t=2470 Этнографическая карта Вятской губернии 1916 года]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Ветке кĕпĕрнин уесĕсем}}
{{Раççей империн администрациллĕ-территориллĕ пайланăвĕ}}

[[Категори:Ветке кĕпĕрни]]</text>
      <sha1>peafo7mw8rpnop2tsk3pmlpm9msd5gc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кĕвелĕк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83788</id>
    <revision>
      <id>876040</id>
      <parentid>678990</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T10:23:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>876040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1121" sha1="e9mu507b4lf3hmgt6llkg5d4n804jsj" xml:space="preserve">'''Кĕвелĕк''' — йÿçме кирлĕ микробиологилле ĕскер. Сăмахран, сĕте йÿçĕтсе турăх тума.
== Каçăсем ==
* [http://www.langet.ru/html/z/zakvaska.html Кулинарный словарь]
* [http://hypar.ru/ru/node/23143 Мĕнпе апатланни мар, мĕн тăхăнни курăнать 24 Май, 2017]
* [http://www.healthyeating.org/Portals/0/Documents/Health%20Wellness/White%20Papers/whey_monograph.pdf Whey Protein: Waste Product of the Past is Nutritional Powerhouse of the Future]{{Ĕçлемен каçă|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&amp;id=180413 ГОСТ 31661-2012]. Простокваша мечниковская. Технические условия
== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}

{{Апат-çимĕç}}
[[Категори:Чăваш апат-çимĕçĕ]]
[[Категори:Йӳçĕхнĕ сĕт ĕçмисем]]
[[Категори:Йӳçĕхнĕ сĕт ĕçми-çимисем]]
[[Категори:Чăваш кухни]]</text>
      <sha1>e9mu507b4lf3hmgt6llkg5d4n804jsj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Биологилле систематика</title>
    <ns>0</ns>
    <id>86623</id>
    <revision>
      <id>876008</id>
      <parentid>812258</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T18:14:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>876008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12209" sha1="fva7akbxo14nxk6vidc80lohnvfxkjg" xml:space="preserve">[[File:Biological classification L Pengo vflip.svg|thumb|Биологилле систематика акăлчанла. Тăхăр тĕп [[таксон]]а кăтартнă]]

''' Биологилле систематика'''&lt;ref&gt;Биологи систематика тени тĕрĕс мар пулнă пулĕччĕ, мĕншĕн тесен кунта биологие хăйне мар, организмсене системăлаççĕ&lt;/ref&gt; - ăслав дисциплини. [[Ăслăх|Ăслăлăх]].

Асăннă ăслав дисциплинин тĕллевĕ тата тĕллевчĕкĕсем — чĕрĕ [[организм]]сен  [[классификаци|классификацине]] туса çавăнпа, органикăлла тĕнчен тытăмне майлаштарса,   ĕçлевлĕх енĕпе усă курасси. Классификаци тени кунта хальхи тата унчченхи мĕнпур организмсене пĕр çыхăнуллă (ăнсăртла мар) тытăма кĕртнине пĕлтĕрет{{sfn|Шипунов|1999}}.

Малтан ăславçă, тĕпрен илсен,  тулаш паллăсене çеç палăртать пулсан, каярахпа вăл пулăмсен тымарĕсемпе çыхăннă '''Натураллă тытăм''' патне пырса тухма тивĕçлĕ. Хайхи Натураллă тытăм патнелле тем пек ăнтăлсан та, ун патне туллин пырса тухма май çук шутланать{{sfn|Любарский|1996}}.
== Тĕп [[таксон]]сен чăвашла куçарăвĕсем ==
{{columns-list|4|
* [[Пурнăç]]
* [[Домен (биологи)|Домен]]
* [[Патшалăх (биологи)|Патшалăх]]
* [[касăк (биологи)|Уйрăм]] (''бот.''), [[касăк (биологи)|касăк]] (''зоол.'')
* [[Класс (биологи)|Класс]]
* [[Ушкӑн (биологи)|Йĕрке]] (''бот.''), [[Ушкӑн (биологи)|отряд]] (''зоол.'') 
* [[Йыш (биологи)|Йыш]]
* [[Рет (биологи)|Рет]]
* [[Йӑх (биологи)|Йӑх]]
* [[Тĕс (биологи)|Тĕс]]
}}
Кунта самаях çĕнĕ ăнлав пек шутланаканни   ''çийпатшалăх'', е биологилле [[Домен (биологи)|домен]] тени. Ăна  [[1990]]-мĕш çулта [[Вёзе, Карл|Карл Вёзе]] сĕннĕ те çапла вара мĕнпур биологилле  [[организм]]сене виçĕ   домен çине пайласси патне пырса тухнă:
* [[эукариот]]сем — [[пайрăм]]ĕсем тĕшрен тăракан домен.
* [[бактери]]сем — прокариотла микроорганизмсен доменĕ
* [[архей]]сем — тĕшсĕр тата мембранăллă оргаеллăсăр  пĕр пайрăмлă микроорганизмсен доменĕ.

Тата çакна палăртмала. Усентăрансен тĕнчинче тата Чĕрчунсен тĕнчинче таксонсен хăшпĕр  ячĕсем, йăлана кĕнĕ тăрăх,  уйрăлса тăма та пултараççĕ.

== Таксонсен ячĕсене тата вĕсен пĕлтерĕшĕсене  черетлесе тата ăнлантарса тухни == 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Рангсен тулли иерархийĕ (отрядран кĕçĕнреххисем)
|-
! Чăвашла ят
! Тĕнчери ят
! [[Чĕрчун]]сем
! [[Ӳсентăран]]сем
! [[Кăмпа]]сем
! [[Бактери]]сем
! [[Архей]]сем
|-
| '''[[Ушкӑн (биологи)|отряд]]'''&lt;ref name=&quot;прим.1&quot;&gt;Зоологире çеç&lt;/ref&gt;/'''[[Ушкӑн (биологи)|йĕрке]]'''
| [[d:Q36602|ordo]]
| ''-iformes, -ida''&lt;ref name=&quot;прим.2&quot;&gt;Официаллă мар. Стандартламан (Международный кодекс зоологической номенклатуры. Издание четвертое = International Code of Zoological Nomenclature. Fourth Edition / Принят Международным союзом биологических наук: пер. с англ. и фр. И. М. Кержнера. — Изд. 2-е, испр. — М.: Товарищество научных изданий КМК, 2004. — С. 72. — 224 с. — ISBN 5-87317-142-4.)&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;4&quot; | ''-ales''
|-
| [[айотряд]]&lt;ref name=&quot;прим.1&quot;/&gt;/[[аййĕрке]]
| [[d:Q5867959|subordo]]
| +
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;3&quot; | ''-ineae''
| -
|-
| [[инфраотряд]]&lt;ref name=&quot;прим.1&quot;/&gt;/[[инфрайĕрке]]
| [[d:Q2889003|infraordo]]
| +
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;3&quot; | ''-aria''
| -
|-
| [[парвотряд]]&lt;ref name=&quot;прим.1&quot;/&gt; (микротряд)
| [[d:Q6311258|parvordo]]
| +
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;4&quot; | -
|-
| [[секци (зоологи)|секци]]&lt;ref name=&quot;прим.1&quot;/&gt;
| [[d:Q10861426|sectio]]
| +
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;4&quot; | -
|-
| [[айсекци (зоологи)|айсекци]]&lt;ref name=&quot;прим.1&quot;/&gt;
| [[d:Q10861375|subsectio]]
| +
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;4&quot; | -
|-
| [[гигайыш|гига -]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://taxonomicon.taxonomy.nl/TaxonName.aspx?id=1009391&amp;tree=0.1|title=Gigafamily †Dryomorpha - Nomenclature &amp; Taxonomy - The Taxonomicon|accessdate=2013-04-13|archive-date=2013-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20130609055917/http://taxonomicon.taxonomy.nl/TaxonName.aspx?id=1009391&amp;tree=0.1|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; / [[мегайыш|мега -]] / [[Грандйыш|гранд -]] / [[гиперйыш]]&lt;ref name=&quot;прим.1&quot;/&gt;
| ?
| +
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;4&quot; | -
|-
| [[çиййыш]]
| [[d:Q2136103|suprafamilia]]
| ''-oidea''
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;3&quot; | ''-acea''
| -
|-
| [[эпийыш]]&lt;ref name=&quot;прим.1&quot;/&gt;
| [[d:Q10296147|epifamilia]]
| ''-oidae''&lt;ref name=&quot;прим.2&quot;/&gt;
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;4&quot; | -
|-
| '''[[йыш (биологи)|йыш]]'''
| [[d:Q35409|familia]]
| ''-idae''
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;4&quot; |''-aceae''
|-
| [[аййыш (биологи)|аййыш]]
| [[d:Q2455704|subfamilia]]
| ''-inae''
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;3&quot; | ''-oideae''
| -
|-
| [[инфрайыш]]
| [[d:Q5481039|infrafamilia]]
| ''-odd''&lt;ref name=&quot;прим.2&quot;/&gt;
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;3&quot; | +
| -
|-
| [[çийтриба]]
| [[d:Q14817220|supratribus]]
| +
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;3&quot; | +
| -
|-
| [[триба (биологи)|триба]]
| [[d:Q227936|tribus]]
| ''-ini''
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;3&quot; |''-eae''
| -
|-
| [[айтриба]]
| [[d:Q6307846|subtribus]]
| ''-ina''
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;3&quot; |''-inae''
| -
|-
| [[инфратриба]]
| infratribus
| ''-ad''&lt;ref name=&quot;прим.2&quot;/&gt;
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;3&quot; |+
| -
|-
| '''[[рет (биологи)|рет]]'''
| [[d:Q34740|genus]]
| +
| +
| +
| +
| +
|-
| [[айрет]]
| [[d:Q3238261|subgenus]]
| -
| ''subgen., subg.''
| ?
| -
| -
|-
| [[çийсекци (ботаника)|çийсекци]]
| supersectio
| -
| ''supersect.''
| ?
| -
| -
|-
| [[секци (ботаника)|секци]]
| [[d:q3181348|sectio]]
| -
| ''sect.''
| ?
| -
| -
|-
| [[айсекци (ботаника)|айсекци]]
| [[d:Q5998839|subsectio]]
| -
| ''subsect.''
| ?
| -
| -
|-
| [[сери (ботаника)|сери]]
| [[d:Q3025161|series]]
| -
| ''ser.''
| ?
| -
| -
|-
| [[айсери (ботаника)|айсери]]
| [[d:Q13198444|subseries]]
| -
| ''subser.''
| ?
| -
| -
|-
| [[çийтĕс]]
| [[d:Q3845115|supraspecies]]
| +
| +
| ?
| ?
| -
|-
| '''[[тĕс (биологи)|тĕс]]'''
| [[d:Q7432|species]]
| +
| +
| +
| +
| +
|-
| [[айтĕс]]
| [[d:q68947|subspecies]]
| ''subsp.'' / ''ssp.''
| ''subsp.'' / ''ssp.''
| ''subsp.'' (калăпăр, сахалтан та,  çĕпре тĕлĕшпе)
| -
| -
|-
| {{comment|[[урăхлăх]]|ботаникăра}}/{{comment|вариетет|зоологире тата бактериологире}}
| [[d:Q767728|varietas]]
| ''var.''&lt;ref name=&quot;прим.3&quot;&gt;Айтĕс тенипе синонимлă&lt;/ref&gt;
| ''var.''
| ''var.''
| ''var.''&lt;ref name=&quot;прим.3&quot;/&gt;
| -
|-
| [[айурăхлăх]]
| [[d:Q630771|subvarietas]]
| -
| ''subvar.''
| ?
| ?
| -
|-
| [[форма (ботаника)|форма]]
| [[d:Q279749|forma]]
| - ([[Полиморфизм (биологи)|морфа]]/[[d:Q5469884|форма]]?)
| ''f.''
| ?
| ?
| -
|-
| [[айформа]]
| [[d:Q13202655|subforma]]
| -
| ''subf.''
| ?
| ?
| -
|}

== Çавăн пекех ==
* [[Чĕлхесен классификацийĕ]]
**  '''[[Чĕлхесен генетикăлла классификацийĕ]]'''
== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}

== Вуламалли ==
*Багоцкий С. В.  Революция в систематике // Химия и жизнь. — 2010. — № 6.
*Любарский Г. Ю.  Архетип, стиль и ранг в биологической систематике // Труды Зоологического музея МГУ. — 1996. — Т. 35.
*Павлинов И. Я. (ред.).  Современная систематика: методологические аспекты // Труды Зоологического музея МГУ. — М.: Изд-во МГУ, 1996. — Т. 34.
*Павлинов И. Я.  Основные подходы в биологической систематике // Электронная газета «Биология». — М., 2010. — № 17—19. Архивировано 6 августа 2019 года. (Проверено 25 июня 2010)
*Система органического мира / А. Л. Тахтаджян // Сафлор — Соан. — М. : Советская энциклопедия, 1976. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 23).
*Систематика / В. Г. Гептнер // Сафлор — Соан. — М. : Советская энциклопедия, 1976. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 23).
*Шипунов А. Б. . Основы теории систематики: Учебное пособие. — М.: Открытый лицей ВЗМШ, Диалог-МГУ, 1999. — 56 с.
*Wheeler W.C. . Systematics. A Course of Lectures. — Wiley-Blackwell, 2012. — 426 с. — ISBN 9780470671696.
*Schuh, Randall T. and Andrew V. Z. Brower. 2009. Biological Systematics: Principles and Applications, 2nd edn. ISBN 978-0-8014-4799-0
*Simpson, Michael G. 2005. Plant Systematics. ISBN 978-0-12-644460-5
*Wiley, Edward O. and Bruce S. Lieberman. 2011. Phylogenetics: Theory and Practice of Phylogenetic Systematics, 2nd ed. ISBN 978-0-470-90596-8
== Каҫӑсем ==
* [[v:en:Introduction to Taxonomy|Введение в таксономию]] в английском Викиверситете{{ref-en}}
* [http://zmmu.msu.ru/musei/podrazdeleniya/sektor-teriologii/sotrudniki-sektora/pavlinov-iya/biblioteka Библиотека И. Я. Павлинова (книги по истории и теории систематики и номенклатуры).]zmmu.msu.ru {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210916215534/https://zmmu.msu.ru/musei/podrazdeleniya/sektor-teriologii/sotrudniki-sektora/pavlinov-iya/biblioteka |date=2021-09-16 }}
* [http://mr-1.ru/HT/system_description.htm Систематика органического мира]
* [http://www.sasb.org.au Society of Australian Systematic Biologists] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240918063217/https://sasb.org.au/ |date=2024-09-18 }}
* [http://www.systbio.org/ Society of Systematic Biologists]
* [http://www.cladistics.org/The Willi Hennig Society]{{Ĕçлемен каçă|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}

[[Категори:Биологи систематики]]
[[Категори:Биологи]]
[[Категори:Систематика]]</text>
      <sha1>fva7akbxo14nxk6vidc80lohnvfxkjg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джемми Баттон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87299</id>
    <revision>
      <id>876027</id>
      <parentid>793398</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T06:36:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>876027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3556" sha1="dagtl1qtr77mxuwc4zrhelkzj2oe8o7" xml:space="preserve">{{Пайăр çын
|ят                    = Джемми Баттон 
|тăван ят              = Jemmy Button
|портрет               = Jemmy Button.jpg
|портрета ăнлантарни   = Джемми Баттон, 1830 ҫ. 
|ĕçлев тĕсĕ            =  
|çуралнă вăхăт         =  
|çуралнă вырăн         =  
|гражданлăх            = 
|пăхăнулăх             =  
|вилнĕ вăхăт           = 
|вилнĕ вырăн           = 
|амăшĕ                 = 
|ашшĕ                  = 
|упăшка                = 
|арăм                  =  
|ачасем                =  
|парнесемпе чыславсем  = 
|сайт                  = 
|викиампар             = 
}}
[[Ӳкерчĕк:Jemmy_Button.jpg|«Beagle» карап|мини|Джемми Баттон]]
[[Ӳкерчĕк:HMSBeagle.jpg|«Beagle» карап|мини|«Beagle» карап]]
[[Ӳкерчĕк:Familia_Yagán_en_canoa.jpg|мини|]]

'''Орунделлико''', '''Джереми Баттон''' е '''Джемми Баттон''' тесе ят панӑ (1815ҫ. патне–1864) – яган йӑхӗн (е ямана) ҫынни, хальхи Чили тата Аргентина ҫывӑхӗнчи Кӑварлӑ Ҫӗр утравӗсен тӗп пайташӗ. Ӑна Англине [[Роберт Фицрой|капитан Фицрой]] «[[Бигль (карап)|Beagle]]» караппа илсе пынӑ, вара пӗр вӑхӑтра вӑл питӗ паллӑ ҫын пулнӑ.

== Кун-ҫулӗ ==
==«Бигль» ==
== Англине пырса ҫитни ==
[[Бигль (карап)|«Бигль»]] [[Плимут]]а хӑйӗн пӗрремӗш тӗпчев ҫулҫӳревӗнчен 1830 ҫулхи юпа уйӑхӗнче таврӑннӑ. Кӗҫех хаҫатсем Яганра пулса курнисем ҫинчен ҫырма пуҫланӑ, вара вӗсем палла тухнӑ. Лондоне вӗсем Вильгельм  IV корольпе тӗл пулнӑ. Фуэгиа Баскет ятлӑ ҫамрӑк хӗре королева Аделаида шӗлепке парнеленӗ.

== Вуламалли ==
*The Uttermost Part of the Earth by E L Bridges (1948) was republished in 2008 by Overlook Press (ISBN 978-1-58567-956-0).
*The novel Jemmy Button by the Chilean writer Benjamin Subercaseaux was published in the 1950s and translated from Spanish by Mary and Fred del Villar (New York: The Macmilllan Company, 1954).
*La Tierra del Fuego by Sylvia Iparraguirre is another fictionalised version of the story. Winner of the Sor Juana Inés de la Cruz Prize. Translated into English by Hardie St. Martin (2000) Willamantic, CT, Curbstone Press 2000.
*Harry Thompson's This Thing of Darkness (2005) contains a fictionalised account of Jemmy's time in HMS Beagle and in England, as well as the massacre at Wulaia Bay (ISBN 0-7553-0281-8).
*Savage: The Life and Times of Jemmy Button, a full account of Jemmy's life by English writer Nick Hazlewood was published in 2000 (ISBN 0-340-73911-8).
*Three Men of the Beagle by Richard Lee Marks (ISBN 0-394-58818-5)

== Каҫӑсем ==
* [http://www.cfh.ufsc.br/~revista/rch44-1/RCH44_artigo_11.pdf The civilization experience of Jeremy Button by Geraldo Salgado-Neto &amp; Aquilea Salgado] 
* [https://www.h2g2.com/approved_entry/A2458280 H2G2 biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200811210729/https://www.h2g2.com/approved_entry/A2458280 |date=2020-08-11 }}</text>
      <sha1>dagtl1qtr77mxuwc4zrhelkzj2oe8o7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каттлея</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87623</id>
    <revision>
      <id>876047</id>
      <parentid>836461</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T11:29:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>876047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3746" sha1="qe8ckudfb2aqmut70g3df65atxkjg5r" xml:space="preserve">{{taxobox
| name         = Каттлея
| image file   = Reichenbachia - Second Series vol. 2 (TAB. 64).jpg 
| image title  = Каттлея
| image descr  =  Каттлея
| regnum       = Ӳсентăрансем
| divisio      =  
| classis      =  
| ordo         =  
| familia      =  
| genus        =  
| latin        = Cattleya
| section name = Тĕссем
| section text =  
| range map    =  
| range legend =  
| wikispecies  =  
| commons      =  
| itis         =  
| ncbi         =  
}}
 
'''Каттлея''' (лат. Cattleya) — [[Орхидлисем|Орхидлисен]] йышӗн курӑклӑ нумай ҫуллӑ [[Эпифитсем|эпифитлӑ]] тата [[Литофитсем|литофитлӑ]] ӳсентӑрансен йӑхӗ. The Plant List (2013) пӗлтернӗ тӑрӑх, йӑхра 187 тӗс пур.

== Тӗслӗхсем ==
&lt;gallery perrow=6 widths=200 heights=200&gt;
File:L'Illustration horticole (Plate 178).jpg
File:Frederick Sander - Reichenbachia I plate 44 (1888) - Sobralia xantholeuca.jpg
File:Frederick Sander - Reichenbachia II plate 52 (1890) - Laelia elegans schilleriana.jpg
File:Frederick Sander - Reichenbachia I plate 43 (1888) - Cattleya trianae ernesti.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Вуламалли ==
*Ежек Зденек, Орхидеи. Иллюстрированная Энциклопедия. Издательство: Лабиринт, 2005 г ISBN 5-9287-1134-4
*Черевченко Т. М. Тропические и субтропические орхидеи — Киев: Наукова думка, 1993.
*Arthur A. Chadwick and Arthur E. Chadwick. The Classic Cattleyas. Timber Press, 2006, 252 ISBN 978-0-88192-764-1

== Каҫӑсем ==
* [http://www.flowers.bitrix.ru/orchids/practice/cattleya1.php Дорофеева Е. Вольный перевод статьи Pedro Ivo Soares Braga «Местообитание Орхидей Бразильского Региона Амазонки»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200105185104/http://www.flowers.bitrix.ru/orchids/practice/cattleya1.php |date=2020-01-05 }}{{ref-ru}}
* [http://www.gardenia.ru/pages/orch_010.htm Ирина Начесова. Каттлея: условия цветения орхидеи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206082057/http://gardenia.ru/pages/orch_010.htm |date=2009-02-06 }}{{ref-ru}}
* [http://www.orchidspecies.com Видовые очерки и фотографии на сайте Internet Orchid Species Photo Encyclopedia]{{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20090623235728/http://www.chadwickorchids.com/articles Cattleya Articles by A.A. Chadwick, Sr.]{{ref-en}}
* [http://www.tropicos.org/name/40002932 Таксономия на сайте Tropicos]
* [http://florabrasiliensis.cria.org.br/search?taxon_id=1781 Cattleya на сайте Флора Бразилии]
* [https://web.archive.org/web/20090415174421/http://orquidea.base33.net/noticias/lista-artigos Очерки о видах и гибридах]
* [https://web.archive.org/web/20090327183636/http://www.sdorchids.com/www/minicatts.htm Миникаттлеи. Журнал Американского Общества любителей орхидей. (Amazing Minicatts. Ronald J. Midgett. 2000 г.)]{{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20080217023636/http://www.geocities.com/cattleyasource/cattleya_species_pages/cattleya_index.html Видовые очерки на сайте John A. Denson]{{ref-en}}
* [http://www.c-we.com/blue.cattleyas/index.htm Голубые каттлеи. Сборник статей.]{{ref-en}}

{{botanics-stub}}

[[Категори:Орхидея йышшисем]]
[[Категори:Пӳлĕмри ӳсентăрансем]]</text>
      <sha1>qe8ckudfb2aqmut70g3df65atxkjg5r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кăкăр сыпписем</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89473</id>
    <revision>
      <id>876038</id>
      <parentid>699250</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T09:52:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>876038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2419" sha1="lqffg9omnnnvxali1oz9n7kxvw07h31" xml:space="preserve">[[File:Thoracic vertebrae back3.png|thumb|Thoracic vertebrae back3]]
[[File:Gray90.png|thumb|Gray90]]
'''Кăкăр сыпписем'''  ({{lang-lat|vertebrae thoracales}}) — [[этем]]ĕн [[çурăм шăмми]]н кăкăр тĕлĕнче вырнаçнă вуникĕ [[çурăм шăммин сыппи|сыппи]].
'
Сыпăсем мĕн чухлĕ аяларах, вĕсем çавăн чухлĕ пысăкрах.

== Вуламалли ==
*Шимкевич В. М. Шейные позвонки // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
*надколінок // Словник української мови : в 11 т. — К. : Наукова думка, 1970—1980.
*Привес М. Г., Лысенков Н. К., Бушкович В. И. Анатомия человека. — 11-е изд., испр. и доп.. — Спб.: Издательство «Гиппократ», 2001. — С. 704 с: ил.. — ISBN 5-8232-0192-3.
*Синельников Р.Д., Синельников Я.Р. Атлас анатомии человека: Учеб. пособие в 4-х томах. Т.I.. — М.: Издательство «Медицина», 1989. — С. 344с: ил.. — ISBN 5-225-01497-6.
* Людина. / Навч. посібник з анатомії та фізіології. Львів. 2002. 240 с.
* «Анатомія людини», О.&amp;nbsp;І.&amp;nbsp;Свіридов, Київ, Вища школа, 2001.
== Каçăсем ==
{{Commons category|Thoracic vertebrae}}
* [https://web.archive.org/web/20170713223605/http://www.gwc.maricopa.edu/class/bio201/vert/thorc3.htm Interactive tool to identify parts]
* [https://web.archive.org/web/20070313223853/http://library.med.utah.edu/kw/osteo/osteology/spine/bonethor.html Photos at University of Utah]
* [http://www.spineuniverse.com/displayarticle.php/article1286.html SpineUniverse anatomical diagram]
*  F. Hefti: Kinderorthopädie in der Praxis. Springer 1998, S. 649, ISBN 3-540-61480-X.
* [http://www.refine.com.ru/pageid-1527-3.html Анатомія людини] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422004102/https://www.refine.com.ru/pageid-1527-3.html |date=2021-04-22 }}
== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}

{{Çын шăммисем}}

[[Категори:Çурăм шăмми]]</text>
      <sha1>lqffg9omnnnvxali1oz9n7kxvw07h31</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йĕнер пускăчĕ (анатоми)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89475</id>
    <revision>
      <id>876036</id>
      <parentid>698819</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T09:36:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>876036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3419" sha1="t13998fp3195mjh6aon4fquzl3b3rix" xml:space="preserve">{{Пĕлтерĕшсем|Йĕнер пускăчĕ (пĕлтерĕшсем)}}
[[File:Illu auditory ossicles-en.svg|thumb|Хăлха тытăмĕ]]
[[File:Gray918.png|thumb|Йĕнер пускăчĕ текен шăммăн тытăмĕ]]
[[File:Stapes human ear.jpg|thumb|Йĕнер пускăчĕ шăммăн хапине курăмлăн танлаштарса кăтартни]]
'''Йĕнер пускăчĕ''' (''йĕнер пусси'', {{lang-la|stapes}}) — [[анатоми|анатоми]]ре: [[вăта хăлха]]ри [[итлевлĕх шăмăсем|итлевлĕх шăммисенчен]] пĕри. &lt;!--[[среднее ухо|среднего уха]], соединяет [[Наковальня (анатомия)|наковальню]] и [[Улитка (анатомия)|улитку]] ([[внутреннее ухо]]). Получила название из-за сходства со [[стремя|стременем]].--&gt;

Этемĕн чи пĕчĕк тата чи çăмăл шăмми: унăн хапи 4 мм (унран ытла мар), йывăрĕшĕ  — 2,5 мг, каллех унран ытла мар.
== Каларăш ==
:Халап хапха тăрриннче,
:Юмах юпа тăрринче,
:Хам урхамах çийĕнче,
:Урам '''йĕнер пуссинче'''.
== Вуламалли ==
*Шимкевич В. М. Шейные позвонки // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
*надколінок // Словник української мови : в 11 т. — К. : Наукова думка, 1970—1980.
*Привес М. Г., Лысенков Н. К., Бушкович В. И. Анатомия человека. — 11-е изд., испр. и доп.. — Спб.: Издательство «Гиппократ», 2001. — С. 704 с: ил.. — ISBN 5-8232-0192-3.
*Синельников Р.Д., Синельников Я.Р. Атлас анатомии человека: Учеб. пособие в 4-х томах. Т.I.. — М.: Издательство «Медицина», 1989. — С. 344с: ил.. — ISBN 5-225-01497-6.
* Людина. / Навч. посібник з анатомії та фізіології. Львів. 2002. 240 с.
* «Анатомія людини», О.&amp;nbsp;І.&amp;nbsp;Свіридов, Київ, Вища школа, 2001.
== Каçăсем ==
{{Commons category|Thoracic vertebrae}}
* [https://web.archive.org/web/20170713223605/http://www.gwc.maricopa.edu/class/bio201/vert/thorc3.htm Interactive tool to identify parts]
* [https://web.archive.org/web/20070313223853/http://library.med.utah.edu/kw/osteo/osteology/spine/bonethor.html Photos at University of Utah]
* [http://www.spineuniverse.com/displayarticle.php/article1286.html SpineUniverse anatomical diagram]
*  F. Hefti: Kinderorthopädie in der Praxis. Springer 1998, S. 649, ISBN 3-540-61480-X.
* [http://www.refine.com.ru/pageid-1527-3.html Анатомія людини] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422004102/https://www.refine.com.ru/pageid-1527-3.html |date=2021-04-22 }}
== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}

{{Çын шăммисем}}

[[Категори:Хăлха]]
[[Категори:Вăта хăлха]]
[[Категори:Шăмшак]]
[[Категори:Анатоми]]</text>
      <sha1>t13998fp3195mjh6aon4fquzl3b3rix</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Виç хысаклă шăмă</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89613</id>
    <revision>
      <id>876016</id>
      <parentid>699364</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T23:58:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>876016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4010" sha1="33dqxgwhbwgqtjqcm1bq3l92xlfeqqs" xml:space="preserve">[[File:Carpus.png|thumb|'''Этемĕн ал лаппи шăммисем.''' Сулахай енче ал лаппин тÿнтерĕ, сылтăм енче — унăн тупанĕ енчен. [[Алă пумакĕ]]н шăммисене ятарлă тĕспе тата саспаллисемпе палăртнă. ''Проксималлĕ рет'': A — [[Карапла шăмă (алă лаппи)|карапла шăмă]], B — [[çур уйăхла шăмă]], C — [[виç хысаклă шăмă]], D — [[пăрçалла шăмă]]. ''Дисталлĕ рет'': E — [[трапеци-шăмă]], F — [[трапеци евĕрлĕ шăмă]], G — [[пуç евĕрлĕ шăмă]], H — [[çекĕлле шăмă]].]]
[[File:Gray223.png|thumb|Сулахайри виç хысаклă]]
'''Виç хысаклă шăмă''' ({{lang-la|os triquetrum}}) —  этемĕн [[алă лаппи]]нчи   шăмă. Вăл [[чике|ал тунинчи]] шăмăсене [[ывăç шăммисем]]пе çыхăнтараканнисенчен пĕри.

Сăмахсартан&lt;ref&gt;Тезаврус Лингве Чувашорум&lt;/ref&gt;:
{{Цитата пуçламăшĕ}}
(п̚умагэ̆, п̚умак’), prima pars palmae, te poignet, запястье, верхн. часть ручной кисти, соединяющая пясть (ладонь) с локтевыми костями; перехват на руке в том месте, где кисть руки соединяется с „алă туни“. Череп. Алă пумакĕ пăвăнса тăрат. Запястье как будто чем-то перехвачено, стянуто (точно ниткою, у полного ребенка). || Brachiale quoddam? Род запястья (украшение)? Тоганаш., Шибач. V. пăвăнчăк.
{{Цитата вĕçĕ}}

Этемĕн чи пĕчĕк тата чи çăмăл шăммисенчен пĕрисем.

== Вуламалли ==
*Шимкевич В. М. Шейные позвонки // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
*надколінок // Словник української мови : в 11 т. — К. : Наукова думка, 1970—1980.
*Привес М. Г., Лысенков Н. К., Бушкович В. И. Анатомия человека. — 11-е изд., испр. и доп.. — Спб.: Издательство «Гиппократ», 2001. — С. 704 с: ил.. — ISBN 5-8232-0192-3.
*Синельников Р.Д., Синельников Я.Р. Атлас анатомии человека: Учеб. пособие в 4-х томах. Т.I.. — М.: Издательство «Медицина», 1989. — С. 344с: ил.. — ISBN 5-225-01497-6.
* Людина. / Навч. посібник з анатомії та фізіології. Львів. 2002. 240 с.
* «Анатомія людини», О.&amp;nbsp;І.&amp;nbsp;Свіридов, Київ, Вища школа, 2001.

== Каçăсем ==
{{Commons category|Thoracic vertebrae}}
* [https://web.archive.org/web/20170713223605/http://www.gwc.maricopa.edu/class/bio201/vert/thorc3.htm Interactive tool to identify parts]
* [https://web.archive.org/web/20070313223853/http://library.med.utah.edu/kw/osteo/osteology/spine/bonethor.html Photos at University of Utah]
* [http://www.spineuniverse.com/displayarticle.php/article1286.html SpineUniverse anatomical diagram]
*  F. Hefti: Kinderorthopädie in der Praxis. Springer 1998, S. 649, ISBN 3-540-61480-X.
* [http://www.refine.com.ru/pageid-1527-3.html Анатомія людини] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422004102/https://www.refine.com.ru/pageid-1527-3.html |date=2021-04-22 }}

== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}
{{anatomy-stub}}
{{Çын шăммисем}}
{{Алă}}

[[Категори:Алă пумакĕ]]</text>
      <sha1>33dqxgwhbwgqtjqcm1bq3l92xlfeqqs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карапла шăмă (алă лаппи)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89630</id>
    <revision>
      <id>876043</id>
      <parentid>699381</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T11:04:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>876043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4080" sha1="7o6zqt6yf12qvvtcx5e6ztzncseneyv" xml:space="preserve">{{Пĕлтерĕшсем|Карапла шăмă (пĕлтерĕшсем)}}
[[File:Carpus.png|thumb|'''Этемĕн ал лаппи шăммисем.''' Сулахай енче ал лаппин тÿнтерĕ, сылтăм енче — унăн тупанĕ енчен. [[Алă пумакĕ]]н шăммисене ятарлă тĕспе тата саспаллисемпе палăртнă. ''Проксималлĕ рет'': A — [[Карапла шăмă (алă лаппи)|карапла шăмă]], B — [[çур уйăхла шăмă]], C — [[виç хысаклă шăмă]], D — [[пăрçалла шăмă]]. ''Дисталлĕ рет'': E — [[трапеци-шăмă]], F — [[трапеци евĕрлĕ шăмă]], G — [[пуç евĕрлĕ шăмă]], H — [[çекĕлле шăмă]].]]
[[File:Gray221.png|thumb|Сулахай карапла шăмă]]
'''Карапла шăмă'''   ({{lang-la|os scaphoideum}}) —  этемĕн [[алă лаппи]]нчи   шăмă. Вăл [[чике|ал тунинчи]] шăмăсене [[ывăç шăммисем]]пе çыхăнтараканнисенчен пĕри.

Сăмахсартан&lt;ref&gt;Тезаврус Лингве Чувашорум&lt;/ref&gt;:
{{Цитата пуçламăшĕ}}
(п̚умагэ̆, п̚умак’), prima pars palmae, te poignet, запястье, верхн. часть ручной кисти, соединяющая пясть (ладонь) с локтевыми костями; перехват на руке в том месте, где кисть руки соединяется с „алă туни“. Череп. Алă пумакĕ пăвăнса тăрат. Запястье как будто чем-то перехвачено, стянуто (точно ниткою, у полного ребенка). || Brachiale quoddam? Род запястья (украшение)? Тоганаш., Шибач. V. пăвăнчăк.
{{Цитата вĕçĕ}}

Этемĕн чи пĕчĕк тата чи çăмăл шăммисенчен пĕрисем.

== Вуламалли ==
*Шимкевич В. М. Шейные позвонки // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
*надколінок // Словник української мови : в 11 т. — К. : Наукова думка, 1970—1980.
*Привес М. Г., Лысенков Н. К., Бушкович В. И. Анатомия человека. — 11-е изд., испр. и доп.. — Спб.: Издательство «Гиппократ», 2001. — С. 704 с: ил.. — ISBN 5-8232-0192-3.
*Синельников Р.Д., Синельников Я.Р. Атлас анатомии человека: Учеб. пособие в 4-х томах. Т.I.. — М.: Издательство «Медицина», 1989. — С. 344с: ил.. — ISBN 5-225-01497-6.
* Людина. / Навч. посібник з анатомії та фізіології. Львів. 2002. 240 с.
* «Анатомія людини», О.&amp;nbsp;І.&amp;nbsp;Свіридов, Київ, Вища школа, 2001.

== Каçăсем ==
{{Commons category|Thoracic vertebrae}}
* [https://web.archive.org/web/20170713223605/http://www.gwc.maricopa.edu/class/bio201/vert/thorc3.htm Interactive tool to identify parts]
* [https://web.archive.org/web/20070313223853/http://library.med.utah.edu/kw/osteo/osteology/spine/bonethor.html Photos at University of Utah]
* [http://www.spineuniverse.com/displayarticle.php/article1286.html SpineUniverse anatomical diagram]
*  F. Hefti: Kinderorthopädie in der Praxis. Springer 1998, S. 649, ISBN 3-540-61480-X.
* [http://www.refine.com.ru/pageid-1527-3.html Анатомія людини] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422004102/https://www.refine.com.ru/pageid-1527-3.html |date=2021-04-22 }}

== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}
{{anatomy-stub}}
{{Çын шăммисем}}
{{Алă}}

[[Категори:Алă пумакĕ]]</text>
      <sha1>7o6zqt6yf12qvvtcx5e6ztzncseneyv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Картахена (Колумби)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96194</id>
    <revision>
      <id>876046</id>
      <parentid>728395</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T11:20:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>876046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1526" sha1="sg29hfwe1mahw9w8md322jxhetwwx5a" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|official_name = Картахена-де-Индиас
|settlement_type = хула
|image_skyline =  Cartagena, Bolívar, Colombia.jpg
|image_blank_emblem =     
}}

'''Картахена-де-Индиас''' (исп. Cartagena de Indias — Индей Карфагенӗ), е '''Картахена'''— пысӑкӑшӗпе пиллӗкмӗш [[Колумби]] хули, Боливар департаменчӗн администраци тӗпӗ, Кариб тинӗсӗн ҫыранӗнчи пысӑк порт.

== Кун-ҫулӗ ==
== Паллӑ ҫынӗсем ==
== Вуламалли ==
* 
== Каҫӑсем ==
* [http://www.colombia.su/Geografi/cartage1.html Русская страница о городе Картахена] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170621091323/http://www.colombia.su/Geografi/cartage1.html |date=2017-06-21 }}. 
 
[[Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа]]
[[Категори:1533 çулта никĕсленĕ пурăнан вырăнсем]]
[[Категори:Колумбири Пĕтĕм тĕнчери еткерлĕх]]
[[Категори:Колумби хулисем]]
[[Категори:Картахена (Колумби)]]
[[Категори:Колумбири миллионер-хуласем]]
[[Категори:Колумбири департаментсен администраци центрĕсем]]
[[Категори:Боливар департаментĕнчи муниципалитетсем]]</text>
      <sha1>sg29hfwe1mahw9w8md322jxhetwwx5a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тымар-çимĕç</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106761</id>
    <redirect title="Паранкă" />
    <revision>
      <id>876001</id>
      <parentid>837250</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T13:01:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>4769</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Бот: исправление двойного перенаправления на [[Паранкă]]</comment>
      <origin>876001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50" sha1="30io6n2mqrmt3hq3uf48addo0kv0dee" xml:space="preserve">#перенаправление [[Паранкă]]</text>
      <sha1>30io6n2mqrmt3hq3uf48addo0kv0dee</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гала Узрютова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>109427</id>
    <revision>
      <id>876020</id>
      <parentid>855738</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T05:12:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>876020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22746" sha1="417w79dnkt5jtfeowz1x0jy77ond58u" xml:space="preserve">{{Пайăр çын
| ят = Гала Узрютова
| тăван ят = Гала Александровна Узрютова
| ӳкерчĕк = Gala Uzryutova.jpg
| ӳкерчĕке ăнлантарни = Гала Узрютова
| çуралнă чухнехи ят = 
| çуралнă вăхăт = [[1983]]
| çуралнă вырăн = {{ÇВ|Чĕмпĕр|Чĕмпĕрте}}, РСФСР, ССРП
| гражданлăх = {{RUS}}
| ĕçлев тĕсĕ = сăвăç, прозăç, прозăç, драматург, сценарист, дисциплинăсем хушшинчи арт-проектсен, фотопроектсен авторĕ
| ашшĕ = 
| амăшĕ =  
| упăшки = 
| ачасем = 
| чыславсемпе парнесем = 
| сайт = https://www.galauzryutova.com/
| тĕрлĕрен = Телеграм-канал https://t.me/galauzryutova
}}
'''Гáла Александровна Узрютова''' (1983, Чĕмпĕр хула, РСФСР, ССРП çур.) — раççей сăвăçи, прозăçи, драматургĕ, сценарисчĕ, дисциплинăсем хушшинчи арт-проектсен, фотопроектсен авторĕ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ludliteratura.si/intervju/besedilo-je-v-resnici-zelo-fizicna-stvar/|title=Текст на самом деле очень физическая вещь. Интервью российского поэта и писателя Галы Узрютовой: о работе в писательской резиденции в Любляне, звуковом менталитете, поэзии как животном инстинкте, работе в нескольких жанрах, ситуации в российской поэзии, политике как зоне комфорта.|author=Андрей Хочевар|website=Словенский журнал LUD Literatura|date=2018-12-07|publisher=|access-date=2018-12-21|archive-date=2018-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20181221230656/http://www.ludliteratura.si/intervju/besedilo-je-v-resnici-zelo-fizicna-stvar/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://tass.ru/kultura/5824244|title=Авторы из Ульяновска и Новосибирска стали лауреатами литературной премии Bookscriptor|publisher=[[ТАСС]]|accessdate=2018-12-20|archive-date=2018-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20181221230611/https://tass.ru/kultura/5824244|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

== Биографи ==

== Литературăри премисем, стипендисем ==

== Тĕнчери çыравçăсен резиденцисем ==
* Тĕнчери çыравçă тата тăлмач çурчĕ, [[Вентспилс]], ([[Латви]], [[2017]])&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.galauzryutova.com/zvukovaya-karta-latvii-v-fotografiy|title=Latvia sound|website=Сайт Галы Узрютовой|accessdate=2020-12-20|archive-date=2021-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116124519/https://www.galauzryutova.com/zvukovaya-karta-latvii-v-fotografiy|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
* Тĕнчери çыравçă резиденцийĕ &quot;Writer in the park&quot;, [[Любляна]], &quot;Любляна - город литературы ЮНЕСКО&quot; программа ([[Словени]], [[2018 год|2018]])
* Тĕнчери çыравçăсен виртуаллă резиденцийĕ, [[Нанкин]], &quot;Нанкин - город литературы ЮНЕСКО&quot;  программи ([[Китай]], [[2020]])
* Тĕнчери çыравçăсен виртуаллă резиденцийĕ, [[Мельбурн]] ([[Австрали]], [[2021]])&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ulyanovskcreativecity.ru/news/gala-uzryutova-stala-uchastnitsey-virtualnoy-pisatelskoy-rezidentsii-v-melburne/|title=Гала Узрютова стала участницей Виртуальной писательской резиденции в Мельбурне|website=ulyanovskcreativecity.ru|access-date=2021-12-02|archive-date=2021-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20211202111340/http://ulyanovskcreativecity.ru/news/gala-uzryutova-stala-uchastnitsey-virtualnoy-pisatelskoy-rezidentsii-v-melburne/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

== Публикацисем ==
* [https://dvoetochie.org/2023/02/01/gala-uzryutova-5/ Гала Узрютова. Мельбурн Таймплапс. Подборка стихотворений. Журнал &quot;Двоеточие&quot;, февраль 2023.]
* [https://www.prochitano.ru/rasskazi/myatyj-krasnyj?type=selection&amp;id=14 Гала Узрютова. Рассказ &quot;Мятый красный&quot;. Онлайн-библиотека современной короткой прозы &quot;Прочитано&quot;, 2023.] 
* [http://vsealism.ru/gala-uzrjutova-govoryat-oni-imena-vashi/ Гала Узрютова. Говорят они имена ваши. Подборка стихотворений. Журнал &quot;Всеализм&quot;, февраль 2023.] 
* Г [https://neglinka29.ru/news/opublikovan-sbornik-luchshie-pesy-2021-goda/ ала Узрютова. Пьеса Dummerchen. Сборник «Лучшие пьесы года» по версии драматургического конкурса «Действующие лица 2021». - Изд. Livebook, М. - 2022] 
* [https://moskvam.ru/publications/publication_2866.html Гала Узрютова. Рассказ &quot;Такие песни поют в темноте&quot;. Журнал &quot;Москва&quot;, №9. - 2022. Стр. 56-60.] 
* [https://dvoetochie.org/2022/01/19/gala-uzryutova-4/ Гала Узрютова. Сон в чужом городе. Журнал &quot;Двоеточие&quot;. - Январь 2022, №38.]
* [http://articulationproject.net/11284 Гала Узрютова, Юлия Узрютова. Фотосерия Fog poetry. Альманах &quot;Артикуляция&quot;, №15, 2021] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230423190235/http://articulationproject.net/11284 |date=2023-04-23 }}
* [https://magazines.gorky.media/volga/2021/5/perevod-kak-prestuplenie.html Гала Узрютова. Перевод как преступление. О книге: Стивен Эллис. Делай так / Пер. с англ. Г.-Д. Зингер. - Журнал &quot;Волга&quot;, №5, 2021] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230423190230/https://magazines.gorky.media/volga/2021/5/perevod-kak-prestuplenie.html |date=2023-04-23 }}
* [http://articulationproject.net/8583 Gala Uzryutova. Poems translated by Canadian poet Stuart Ross and the author. Excerpts from the chapbook “All the names are occupied, and one is vacant”. Transitions, №2, 2020] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230423190233/http://articulationproject.net/8583 |date=2023-04-23 }}
* [https://esquire.ru/letters/232653-zheltki-gala-uzryutova-itogi-literaturnogo-konkursa-esquire-v-budushchee-vozmut-vseh/ Гала Узрютова. Рассказ &quot;Желтки&quot;. Esquire, декабрь 2020]
* [http://articulationproject.net/9321 Гала Узрютова. Серия стихотворений &quot;Сцены, которые можно было бы увидеть в Нанкине в 2020 году&quot;. Написана в ноябре 2020 года во время онлайн-пребывания в Нанкине – городе литературы ЮНЕСКО в Китае – в Виртуальной писательской резиденции. Литературный журнал &quot;Артикуляция&quot;, №13, 2020] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230423190232/http://articulationproject.net/9321 |date=2023-04-23 }}
* [https://prochtenie.org/geo/30399 Комментарий Галы Узрютовой в материале &quot;Современная немецкая литература&quot;. Журнал &quot;Прочтение&quot;, ноябрь 2020]
* [http://literratura.org/issue_non-fiction/3961-hendrik-dzhekson-pandemiya-pokazala-slabost-mira-poeziya-vsegda-eto-znala.html Интервью Галы Узрютовой с поэтом из Берлина Хендриком Джексоном. Хендрик Джексон: «ПАНДЕМИЯ ПОКАЗАЛА СЛАБОСТЬ МИРА. ПОЭЗИЯ ВСЕГДА ЭТО ЗНАЛА». Журнал Literratura, № 165, 2020] &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://literratura.org/issue_non-fiction/3961-hendrik-dzhekson-pandemiya-pokazala-slabost-mira-poeziya-vsegda-eto-znala.html|title=Хендрик Джексон: «ПАНДЕМИЯ ПОКАЗАЛА СЛАБОСТЬ МИРА. ПОЭЗИЯ ВСЕГДА ЭТО ЗНАЛА»|website=Лиterraтура. Электронный литературный журнал|accessdate=2020-08-30}}&lt;/ref&gt;
* [https://dvoetochie.wordpress.com/2020/05/29/gala-uzryutova-3/ Подборка стихотворений, фотографий и звуков &quot;Словения городов&quot;. Гала Узрютова. Литературный журнал &quot;Двоеточие&quot; (№ 34, 2020)].
* [https://www.soanywaymagazine.org/issue-six Pages from the River. Mark Wingrave and Gala Uzryutova. International art-magazine SOANYWAY (№ 6, 2020).]
* [https://garagemca.org/ru/event/dust-off-your-thoughts/materials/gala-uzryutova-zolotoe-sechenie-nesovershennye-proportsii-samoizolyatsii Текст &quot;Золотое сечение: несовершенные пропорции самоизоляции&quot;. Гала Узрютова. Тексты победителей конкурса Музея современного искусства &quot;Гараж&quot;, посвященного самоизоляции. Сайт Музея &quot;Гараж&quot; (апрель, 2020).]
* [http://articulationproject.net/%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%BE-%D0%BD%D0%B0-%D0%B7%D0%B8%D0%BC%D1%83 Подборка стихотворений &quot;Закрыто на зиму&quot;. Гала Узрютова. Литературно-художественный альманах &quot;Артикуляция&quot; (№9, 2020)]{{Ĕçлемен каçă|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.nedorosl.com/tekstyi/obzoryi/10_novyihknig 10 новых подростковых книг, по которым можно ставить спектакли (о книге Галы Узрютовой &quot;Страна Саша&quot;). Мария Лебедева. Недоросль (февраль, 2020).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210127025117/http://nedorosl.com/tekstyi/obzoryi/10_novyihknig |date=2021-01-27 }}
* [https://cagibilit.com/gala-uzryutova-interviews-david-howard/ Speaking Russian with a New Zealand Accent: Gala Uzryutova interviews David Howard]. Интервью  с новозеландским поэтом Дэвидом Ховардом в американском литературном журнале Cagibi (Cagibi, №9, January 2020).
* Интервью с новозеландским поэтом Дэвидом Ховардом:  «Я пытаюсь синхронизировать внутреннее время с внешним с помощью письма». [http://literratura.org/issue_non-fiction/3528-novozelandskiy-poet-devid-hovard-ya-pytayus-sinhronizirovat-vnutrennee-vremya-s-vneshnim-s-pomoschyu-pisma.html Журнал Literratura, 148, 2019].
* Перевод стихотворений канадского поэта Стюарта Росса. Подборка «Отцы бреются». Журнал «Симбирск», 11-12, 2019 и [http://articulationproject.net/%D0%BE%D1%82%D1%86%D1%8B-%D0%B1%D1%80%D0%B5%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F журнал «Артикуляция» (7, 2019)].
* Рассказ «Море без людей» на русском и итальянском языках. Гала Узрютова. Российско-итальянский альманах литературной премии «Радуга». - Верона: Издательство «Познаем Евразию», 2019.
* [https://www.hanser-literaturverlage.de/buch/grand-tour/978-3-446-26182-2/ Grand Tour. The Anthology of European poetry, composed by Jan Wagner and Federico Italiano. Carl Hansen Verlag, 2019. - Germany]
* Gala Uzriutova: „Poezija – žvėriškas instinktas“. [http://literaturairmenas.lt/literatura/andrej-hocevar-gala-uzriutova-poezija-zveriskas-instinktas Интервью] и [http://literaturairmenas.lt/poezija/gala-uzriutova-20190423 стихотворения] Галы Узрютовой в литовском журнале Literatūra ir menas, № 5, 2019. Гала Узрютова: поэзия – это животный инстинкт (перевод Лаймы Масите).
* Интервью со словенским поэтом Андреем Хочеваром: «Литературу нельзя воспринимать как должное». [http://literratura.org/issue_non-fiction/3383-andrey-hochevar-literaturu-nelzya-vosprinimat-kak-dolzhnoe.html Журнал Literratura, август 2019].
* [https://gorky.media/context/lyubov-izmena-koryst-i-predatelstvo/ Рецензия на книгу Галы Узрютовой &quot;Страна Саша&quot; на сайте Горький, 2019] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190506132652/https://gorky.media/context/lyubov-izmena-koryst-i-predatelstvo/ |date=2019-05-06 }}
* [https://gorky.media/fragments/nebushko-luchshe-znaet-chto-mne-nado/ ''Gorky.media.''&amp;nbsp;Небушко лучше знает, что мне надо: отрывок из книги Галы Узрютовой &quot;Страна Саша&quot;.&amp;nbsp;«Горький»&amp;nbsp;(2&amp;nbsp;марта 2019)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804145111/https://gorky.media/fragments/nebushko-luchshe-znaet-chto-mne-nado/ |date=2020-08-04 }}.&amp;nbsp;
* [http://litosfera.info/issue_poetry/77-gala-uzrjutova-vostok-snega.html Подборка стихотворений Галы Узрютовой &quot;Восток снега&quot;. Литературный журнал &quot;Литосфера&quot;, апрель 2019] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200128101215/http://litosfera.info/issue_poetry/77-gala-uzrjutova-vostok-snega.html |date=2020-01-28 }}
* [https://dvoetochie.wordpress.com/2019/02/02/gala-uzryutova-2/ Стихотворения-песни. Литературный журнал &quot;Двоеточие&quot; (Иерусалим). - 2019. - №31.]
* [http://www.ludliteratura.si/branje/poezija/povsod-so-domzale/ Стихотворения в переводе на словенский язык. Перевод Катарины Гомбоц. Словенский журнал LUD Literatura, Любляна – 2018]
* [http://www.ludliteratura.si/branje/proza/ravnica Рассказ «Равнина» в переводе на словенский язык. Перевод Катарины Гомбоц. Словенский журнал LUD Literatura, Любляна – 2018]
* [http://www.ludliteratura.si/intervju/besedilo-je-v-resnici-zelo-fizicna-stvar/ Словенский журнал LUD Literatura. Текст на самом деле очень физическая вещь. Интервью Галы Узрютовой: о работе в писательской резиденции в Любляне, звуковом менталитете, поэзии как животном инстинкте, работе в нескольких жанрах, ситуации в российской поэзии, политике как зоне комфорта. Беседовал редактор и поэт Андрей Хочевар. 2018]
* Статья «Слова и звуки Словении». Гала Узрютова // Симбирскъ : лит. журнал. – 2018. – № 11.
* Стихотворения Галы Узрютовой. World Poetry book «Poetic Encounters». - Heidelberg &amp; Fabriano, 2018.
* [http://literratura.org/issue_poetry/3037-novaya-slovenskaya-poeziya.html Новая словенская поэзия. Переводы стихотворений словенских поэтов в журнале LITERRATURA.Гала Узрютова. - М.: 2018, № 128.]
* [https://www.bancaintesa.ru/files/almanacco-letterario-09-2018.pdf Рассказ «Равнина» на русском и итальянском языках. Гала Узрютова. Российско-итальянский альманах литературной премии «Радуга». - Верона.: Издательство «Познаем Евразию», 2018, стр. 179.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181222125409/https://www.bancaintesa.ru/files/almanacco-letterario-09-2018.pdf |date=2018-12-22 }}
* [http://magazines.russ.ru/arion/2018/1/gala-uzryutova.html Стихотворения Галы Узрютовой. Журнал «Арион». - М.: 2018, №1.]
* [http://magazines.russ.ru/october/2018/6/bereg-molitsya-solyu.html Берег молится солью. Стихотворения Галы Узрютовой. Журнал «Октябрь».- М.: 2018, №6.]
* [https://magazines.gorky.media/volga/2018/1/sneg-kotoryj-ya-propustil.html Рассказы Галы Узрютовой. Журнал «Волга». - М.: 2018, №1-2.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230423190233/https://magazines.gorky.media/volga/2018/1/sneg-kotoryj-ya-propustil.html |date=2023-04-23 }}
* [https://web.archive.org/web/20170224154658/http://gulliverus.ru/gvideon/?article=45854 Стихотворения Галы Узрютовой. Журнал «Гвидеон». - М.: Русский Гулливер, 2016.]
* [http://berlin-berega.de/o-zhurnale/1-2017ru/ Пьеса Dummerchen. Гала Узрютова. Журнал «Берлин. Берега». - Берлин.: 2017, №1.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181221232255/http://berlin-berega.de/o-zhurnale/1-2017ru/ |date=2018-12-21 }}
* [https://www.bancaintesa.ru/files/almanacco-letterario-08-2017.pdf Рассказ «Снег, который я пропустил» на русском и итальянском языках. Гала Узрютова. Российско-итальянский альманах литературной премии «Радуга». - Верона.: Издательство «Познаем Евразию», 2017, стр. 165.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211017093258/https://bancaintesa.ru/files/almanacco-letterario-08-2017.pdf |date=2021-10-17 }}
* [http://www.text.express/81-ernest-heminguey-prostoy-vopros.html Рассказ «Жужел». Гала Узрютова. Журнал Текст.express. - М.: 2017.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230423191739/http://www.text.express/81-ernest-heminguey-prostoy-vopros.html |date=2023-04-23 }}
* [https://web.archive.org/web/20181221230611/http://www.wunderhorn.de/content/buecher/pool/978_3_88423_524_9/index_ger.html Стихотворения на русском и немецком языках. Гала Узрютова. Асмус Трауч. Российско-немецкая поэтическая антология «Поэтическая диверсия». - Хайдельберг.: Wunderhorn, 2016.]
* [http://teatr-lib.ru/Library/Modern_drama/2016_2/ Пьеса «Утка смотрит». Гала Узрютова. Журнал «Современная драматургия». - М.:, 2016, № 2.]
* Статья «Поэтическая диВЕРСия» в Хайдельберге. Гала Узрютова // Симбирскъ : лит. журнал. – 2016. – № 7. – С. 53–56.
* Стихотворения Галы Узрютовой. Антология «Русская поэтическая речь 2016». - Ч.: Издательство Марины Волковой, 2016.
* [http://soyuzpisateley.ru/publication.php?id=657 Пьеса «Жужел». Гала Узрютова. Журнал «Кольцо А». - М.:, 2016, № 94].
* Рассказ. Стихотворения. Гала Узрютова. Казахстан–Россия. Литературный альманах. Составители: М. Замшев (Москва), Ж. Ашимжан (Алматы), Алматы, «Жібек жолы» баспасы, 2016. 464 с.
* [https://www.bancaintesa.ru/files/almanacco-letterario-06-2015.pdf Рассказ «Счастливая шапка» на русском и итальянском языках. Гала Узрютова. Российско-итальянский альманах литературной премии «Радуга». - Верона.: Издательство «Познаем Евразию», 2015, стр. 155.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211017101917/https://bancaintesa.ru/files/almanacco-letterario-06-2015.pdf |date=2021-10-17 }}
* Пьеса «Утка смотрит». Сборник «Лучшие пьесы-2015». - М.: Livebook, 2015.
* Рассказ «Жужел». Гала Узрютова. Антология короткой прозы 2015. - М.: НП Центр современной литературы, 2015.
* [https://dvoetochie.wordpress.com/2015/04/04/gala-uzryutova/ Стихотворения. Гала Узрютова. Журнал «Двоеточие». - Иерусалим.: 2015.]

== Асăрхасем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [https://www.galauzryutova.com Гала Узрютован официаллă сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230324162500/http://galauzryutova.com/ |date=2023-03-24 }}
* [https://t.me/galauzryutova Гала Узрютован телеграм-каналĕ]
* [http://magazines.russ.ru/authors/U/Uzrjutova Страница в Журнальном зале]
* [https://polutona.ru/?show=gala-uzrutova Страница на портале Полутона]
* [https://snob.ru/profile/30918 Страница на портале Сноб]

[[Категори:1983 çулта çуралнисем]]
[[Категори:Раççей çыравçисем]]
[[Категори:Раççей сăвăçисем]]
[[Категори:Раççей драматургĕсем]]
[[Категори:Раççей сценарисчĕсем]]
[[Категори:Вырăс сăвăçисем]]
[[Категори:Вырăс çыравçисем]]
[[Категори:Вырăс драматургĕсем]]
[[Категори:Вырăс сценарисчĕсем]]
[[Категори:Чĕмпĕрти патшалăх университетĕнче вĕренсе тухнисем]]</text>
      <sha1>417w79dnkt5jtfeowz1x0jy77ond58u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ветке енлĕхĕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111275</id>
    <revision>
      <id>876014</id>
      <parentid>799798</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T23:54:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>876014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4679" sha1="eeaedzsm0iwk0z3k8xaxd7addagixsh" xml:space="preserve">{{Администрациллĕ виçе
|Чăвашла ячĕ = Ветке енлĕхĕ
|Тăван ячĕ = Вятское наместничество
|Статус = Енлĕх
|Герб = 
|Карттă = Viat 1792.jpg
|Центр = Ветке
|Лаптăк = 
|Пурăнан халăх = чăвашсем, тутарсем, вырăссем, марисем, удмуртсем, 
|Йĕркеленĕ = [[1780]]
|Пăрахăçланă = [[1796]] 
|Унчен = 
|Хыççăн = Ветке кĕпĕрни
}}
'''Ветке енлĕхĕ''' — [[Раççей империйĕ|Раççей империн]] [[1780]]—[[1796]] çулсенчи администрациллĕ-территориллĕ виçи. 13 уесрен тытăнса тăнă.

== Истори ==
Ветке енлĕхне енлĕх тытăмлăхĕпе пĕрле 1780 çулхи авăнăн 11-мĕшĕнче ятлă Çӳлти Хутайĕпе [[Хусан кĕпĕрни|Хусан кĕпĕрнин]] [[Ветке провинцийĕ|Ветке провинцинчен]] тата [[Сĕве провинцийĕ|Сĕве]] тата [[Хусан провинцийĕ|Хусан провинцин]] пайĕсенчен туса хунă&lt;ref name=runivers362052&gt;{{Cite web |url=https://www.runivers.ru/doc/territory/362052/ |title=Вятская губерния - Территориальная история - Тематические проекты Руниверс |access-date=2018-07-06 |archive-date=2021-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210719232733/https://runivers.ru/doc/territory/362052/ |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;. Енлĕхĕн администрациллĕ центрĕ Хлынов хули рулса тăнă, çакна пула II Екатерина императрицăн ятарлă хутайĕпе хулана  Ветке ят панă. Çаплах çĕнĕ хуласене — [[Глазов]] (унчен Глазово ял), [[Нолинск]] (унчен Ноли ял) тата [[Сарапул]] (унчен — дворец таврашăнчи ял) — никĕсленĕ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.kirovreg.ru/region/history/3.php |title=История Кировской области |access-date=2018-07-06 |archive-date=2018-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180706163702/https://www.kirovreg.ru/region/history/3.php |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

== Йышĕ ==
[[File:Map of Vyatka Namestnichestvo 1792 (small atlas).jpg|thumb|250px|Ветке енлĕхĕ, 1792 çул]]
* [[Ветке уесĕ]]
* [[Слобода уесĕ]]
* [[Кайгород уесĕ]]
* [[Котельник уесĕ]]
* [[Орлов уесĕ (Ветке енлĕхĕ)|Орлов уесĕ]]
* [[Яранск уесĕ]]
* [[Царевосанчурский уезд]]
* [[Уржум уесĕ]]
* [[Нолинск уесĕ]]
* [[Малмыж уесĕ]]
* [[Глазов уесĕ]]
* [[Сарапул уесĕ]]
* [[Алапӳ уесĕ]]

== Енлăх ертӳçисем ==

=== Генерал-кĕпĕрнетĕрсем ===
* 1780—1782 — [[Ступишин Алексей Алексеевич]]
* 1783 — [[Ребиндер Иван Михайлович]]
* 1783—1792 — [[Мещерский Платон Степанович]]
* 1792—1796 — [[Голенищев-Кутузов Михаил Илларионович]]

=== Енлĕх тытăмçисем ===
* 01.01.1780 — 08.04.1785 — [[Жихарев Степан Данилович]]
* 08.04.1785 — 01.04.1796 — [[Желтухин Фёдор Фёдорович]]
* 01.04.1796 — 05.09.1798 — [[Зиновьев Сергей Никитич]]

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [http://new.runivers.ru/maps/eiler/18 Ветке енлĕхĕн картти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230930161814/https://new.runivers.ru/maps/eiler/18/ |date=2023-09-30 }} [[Руниверс]] сайтĕнче

{{Раççей империн администрациллĕ-территорилле пайланăвĕ, 1796 çулхи раштавăн 1-мĕшĕ тĕлне}}
{{Киров облаçĕн историйĕ}}

{{ru-gub-stub}}

[[Категори:Раççей империн енлĕхĕсем]]
[[Категори:Киров облаçĕн историйĕ]]
[[Категори:1780 çулта йĕркеленĕ администрациллĕ виçесем]]
[[Категори:Раççее 1780-мĕш çулсенче килнисем]]
[[Категори:1796 çулта пăрахăçланă администрациллĕ виçесем]]
[[Категори:Киров облаçĕ XVIII ĕмĕрте]]</text>
      <sha1>eeaedzsm0iwk0z3k8xaxd7addagixsh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джо Байден</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130407</id>
    <redirect title="Байден Джо" />
    <revision>
      <id>876004</id>
      <parentid>875955</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T15:38:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>2635</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>исправление двойного перенаправления на [[Байден Джо]]</comment>
      <origin>876004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55" sha1="k7ivoziyeeibi4lti1gj901w2750z7b" xml:space="preserve">#перенаправление [[Байден Джо]]</text>
      <sha1>k7ivoziyeeibi4lti1gj901w2750z7b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мешӳрет</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130426</id>
    <revision>
      <id>876032</id>
      <timestamp>2026-07-31T09:10:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ellodanis5</username>
        <id>17302</id>
      </contributor>
      <comment>Ҫӗнӗ страница: «'''Мешӳрет''':  * [[Килĕшев|Мешӳрет]] — килĕшев, килĕшÿ * Мешӳрет (телесерил)  Тата ытти те. == Çавăн пекех == * [[Консенсус]]  {{disambig}} [[Категори:Мешӳрет]] [[Категори:Нумай пĕлтерĕшлисем]]»</comment>
      <origin>876032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="316" sha1="ha0nhifdf4sovxnrladichaq6bsbq1r" xml:space="preserve">'''Мешӳрет''':

* [[Килĕшев|Мешӳрет]] — килĕшев, килĕшÿ
* Мешӳрет (телесерил)

Тата ытти те.
== Çавăн пекех ==
* [[Консенсус]]

{{disambig}}
[[Категори:Мешӳрет]]
[[Категори:Нумай пĕлтерĕшлисем]]</text>
      <sha1>ha0nhifdf4sovxnrladichaq6bsbq1r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>876033</id>
      <parentid>876032</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T09:11:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ellodanis5</username>
        <id>17302</id>
      </contributor>
      <origin>876033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="318" sha1="q4w28agn005xewdsbns38vlwxtf54v1" xml:space="preserve">'''Мешӳрет''':

* [[Килĕшев|Мешӳрет]] — килĕшев, килĕшÿ
* Мешӳрет (телесериал)

Тата ытти те.
== Çавăн пекех ==
* [[Консенсус]]

{{disambig}}
[[Категори:Мешӳрет]]
[[Категори:Нумай пĕлтерĕшлисем]]</text>
      <sha1>q4w28agn005xewdsbns38vlwxtf54v1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Potd/2026-08-6 (cv)</title>
    <ns>10</ns>
    <id>130427</id>
    <revision>
      <id>876044</id>
      <timestamp>2026-07-31T11:19:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ymblanter</username>
        <id>7764</id>
      </contributor>
      <comment>Ҫӗнӗ страница: «Голубая мартышка, Пилгримс-Рест, Мпумаланга, Южно-Африканская Республика»</comment>
      <origin>876044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="134" sha1="lwzchpgrxlffv829kv5d1wxkfsrlpwj" xml:space="preserve">Голубая мартышка, Пилгримс-Рест, Мпумаланга, Южно-Африканская Республика</text>
      <sha1>lwzchpgrxlffv829kv5d1wxkfsrlpwj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Potd/2026-08-6</title>
    <ns>10</ns>
    <id>130428</id>
    <revision>
      <id>876045</id>
      <timestamp>2026-07-31T11:20:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ymblanter</username>
        <id>7764</id>
      </contributor>
      <comment>Ҫӗнӗ страница: «Samango monkey (Cercopithecus mitis erythrarchus) Mount Sheba.jpg»</comment>
      <origin>876045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="75i1lu3ujfhneiwv626jab5nsp28lqu" xml:space="preserve">Samango monkey (Cercopithecus mitis erythrarchus) Mount Sheba.jpg</text>
      <sha1>75i1lu3ujfhneiwv626jab5nsp28lqu</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>