Википеди cvwiki https://cv.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%C4%95%D0%BF_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Медиа Ятарлă Сӳтсе явасси Хутшăнакан Хутшăнаканăн канашлу страници Википеди Википеди сӳтсе явмалли Ӳкерчĕк Ӳкерчĕке сӳтсе явмалли MediaWiki MediaWiki сӳтсе явмалли Шаблон Шаблона сӳтсе явмалли Пулăшу Пулăшăва сӳтсе явмалли Категори Категорине сӳтсе явмалли TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 5306 876063 873985 2026-08-01T02:12:02Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 876063 wikitext text/x-wiki {{Франци департаменчĕ |Департамент = Марна |номер = 51 |регион = [[Шампань — Арденна]] |Префектура = [[Шалон-ан-Шампань]] |Супрефектурăсем = [[Шалон-ан-Шампань]]<br />[[Эперне]]<br />[[Реймс]]<br />[[Сент-Менеу]]<br />[[Витри-лё-франсуа]] |халăх йышĕ = 565,2 пин |çул = 1999 |вырăн = 38 |плотность = 69 |лаптăкĕ = 8 162 |округсем = 5 |кантонсем = 44 |коммунăсем = 619 |президент = Рене-Поль Савари |pres_party = |герб = Blason département fr Marne.svg }} '''Марна''' ([[франци чĕлхи|франц.]] ''Marne'') — [[Франци]]н çурçĕр-хĕвелтухăç енче вырнаçнă, [[Шампань — Арденны]] регионне кĕрекен [[Франци департаменчĕсем|департамент]]. Департамент номерĕ 51. Администрациĕ [[Шалон-ан-Шампань]] хулинче вырнаçнă. Халăх йышĕ 565,2 пин ([[1999]]) çын. == Географи == Департамент лаптăкĕ 8 162 км² танлашать. Департамент урлă [[Марна (юханшыв)|Марна]] тата [[Вэля (юханшыв)|Вэля]] [[юханшыв]]сем юхаççĕ. Департамент шутне 5 округ, 44 кантон тата 619 коммуна кĕреççĕ. == Истори == Марна — [[1790]] çулхи [[пуш]] уйăхĕнче пулса иртнĕ [[Францин Аслă революциĕ]] вăхăтĕнче йĕркеленĕ чи пĕрремеш департаментсем шутне кĕрет. [[Шампань]] провинци çĕрĕсем çинче йĕркеленнĕ. Ячĕ [[Марна (юханшыв)|Марна]] юханшывран пулса кайнă. 1998 çулчен департаментăн администраци центрĕ [[Шалон-сюр-Марн]] ятлă пулнă. Департаментăн паллă вырăнĕсенчен пĕри [[Реймс]] хули шутланать. Унта [[Франци патшисем]] астул çине ларнă. == Каçăсем == * [http://www.marne.pref.gouv.fr/ Префектура сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114102435/http://www.marne.pref.gouv.fr/ |date=2012-01-14 }} * [http://www.cg521.fr/ Conseil Général website]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://www.reims-tourisme.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110109143036/http://www.reims-tourisme.com/ |date=2011-01-09 }} {{Франци департаменчĕсем}} [[Категори:Франци департаменчĕсем]] jjl5ti1e00656hh24bg8tr8wiujmcsz 0 5504 876067 711874 2026-08-01T02:55:20Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 876067 wikitext text/x-wiki {{Франци департаменчĕ |Департамент = Морбиан |номер = 56 |регион = [[Бретань]] |Префектура = [[Ванн]] |Супрефектурăсем = [[Лориан]]<br />[[Понтиви]] |халăх йышĕ = 643,9 пин |çул = 1999 |вырăн = 32 |плотность = 94 |лаптăкĕ = 6 823 |округсем = 3 |кантонсем = 42 |коммунăсем = 261 |президент = Жозеф-Франсуа Кергери |pres_party = |герб = Blason département fr Morbihan.svg |alt_map = Morbihan-Position.png }} '''Морбиан''' ([[франци чĕлхи|франц.]] ''Morbihan'') — [[Франци]]н хĕвеланăç енче вырнаçнă, [[Бретань]] регионне кĕрекен [[Франци департаменчĕсем|департамент]]. Департамент номерĕ 56. Администрацийĕ [[Ванн]] хулинче вырнаçнă. Халăх йышĕ 643,9 пин ([[1999]]) çын. == Географи == Департамент лаптăкĕ 6 823 км² танлашать. Департамент [[Морбиан заливĕ]]н çыранĕсем хĕрринче вырнаçнă. Унăн çĕрĕсем шутне темиçе утрав кĕрет: * [[Бель-Иль]], * [[Груа]], * [[Уа]], * [[Оэдик]]. Департамент шутне 3 округ, 42 кантон тата 261 коммуна кĕреççĕ. == Истори == Морбиан — [[1790]] çулхи [[пуш]] уйăхĕнче пулса иртнĕ [[Францин Аслă революциĕ]] вăхăтĕнче йĕркеленĕ чи пĕрремеш департаментсем шутне кĕрет. [[Бретань]] провинци çĕрĕсем çинче йĕркеленнĕ. Ячĕ [[Морбиан заливĕ]]нчен пулса кайнă. == Каçăсем == * [http://www.morbihan.pref.gouv.fr/ Префектура сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071008223721/http://www.morbihan.pref.gouv.fr/ |date=2007-10-08 }} (французла) * [http://www.cg56.fr/ Conseil Général website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041123085126/http://www.cg56.fr/ |date=2004-11-23 }} (французла) * http://www.morbihan.com/ {{Франци департаменчĕсем}} [[Категори:Франци департаменчĕсем]] ri8rlz3qsr24vsaip1pmxbknrubjv5d 0 12699 876055 863015 2026-08-01T00:43:34Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 876055 wikitext text/x-wiki {{Хими_элеменчĕ| Ли́ти / Lithium (Li)<!--Название-->| 3<!--Атомный номер-->|[[Изображение:Lithium_paraffin.jpg|150px|Лити татăкĕсем краççынра]]Çемçе шурă-кĕмĕл тĕслĕ металл <!--Внешний вид-->| 6,941<!--Атомный вес-->| 155<!--Радиус атома-->| 519,9(5,39)<!--Энергия ионизации-->| [He] 2s¹<!--Электронная конфигурация-->| 163<!--Ковалентный радиус-->| 68 (+1e)<!--Радиус иона-->| 0,98<!--Электроотрицательность-->| -3,06В<!--Электродный потенциал-->| 1<!--Степени окисления-->| 0,534<!--Плотность-->| 24,86<ref name="ХЭ">{{кĕнеке |автор = Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.) |часть = |пуçелĕк = Химическая энциклопедия: в 5 т |оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Москва |издательство = Советская энциклопедия |год = 1990 |том = 2 |страницы = 605 |страниц = 671 |серия = |isbn = |тираж = 100 000 }} </ref>| 84,8<!--Теплопроводность-->| 453,69<!--Температура плавления-->| 2,89<!--Теплота плавления-->| 1613<!--Температура кипения-->| 148<!--Теплота испарения-->| 13,1<!--Молярный объём-->| кубла калăпăшĕпе центăрланă<!--Структура решётки-->| 3,490<!--Период решётки-->| |23=—<!--Отношение c/a-->| 400<!--Температура Дебая-->}} {| style="text-align: left; background-color: red; width: 100px; height: 100px;" border="0" cellpadding="4" cellspacing="0" | style="width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>Li</big></big> | style="width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>3</big></big> |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="right" | colspan="2" | '''6,941''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" | colspan="2" | '''[He]2s¹''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="center" | colspan="2" | <big>'''Лити'''</big> |} '''Лити''' — [[Хими элеменчĕсем|хими элеменчĕ]], [[Элементсен периодикăллă системи|периодикăллă системăри]] [[атом номерĕ]] 3, Li (Lithium) символпа палăртаççĕ, çемçе [[Сĕлтĕлле металл|сĕлтĕ металлĕ]], кĕмĕл тĕслĕ шурăскер. == Истори == [[Ӳкерчĕк:Electron shell 003 Lithium.svg|thumb|left|150px|Лити атомен схеми]] Литие [[1817]]-мĕш çулта швеци химикĕ А.Арфендсон малтан [[петалит]] (Li,Na)[Si₄AlO₁₀] минералта, каярах [[сподумен]]па LiAl[Si₂O₆] тата [[лепидолит]]ра KLi_1.5Al_1.5[Si₃AlO₁₀](F,OH)₂ тупнă. Лити металлне [[1825]]-мĕш çулта Хамфри Дэви уйăрнă. Ятне чулсенче ({{lang-el|λίθος}} — чул) панă. Малтан «литион» ят панă, кайран Берцелиус хальхи ятне сĕннĕ. [[Ӳкерчĕк:Wie funktioniert eine Lithium-Schwefel-Batterie?.webm|мини|Лити]] Унран батарейкăсем тăваççĕ. == Вуламалли == * Плющев В. Е., Степин Б. Д. Химия и технология соединений лития, рубидия и цезия.- М.-Л.: Химия, 1970.- 407 с ==Изотопӗсем== {{main|Лити изотопĕсем}} == Асăрхатарусем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Li/key.html Лити Webelements çинче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260121220054/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Li/key.html |date=2026-01-21 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb003.htm Лити хими элеменчĕсен вулавăшĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161213145631/http://n-t.ru/ri/ps/pb003.htm |date=2016-12-13 }} * [http://www.krugosvet.ru/articles/118/1011830/1011830a1.htm Лити «Кругосвет» энциклопединче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080622121402/http://www.krugosvet.ru/articles/118/1011830/1011830a1.htm |date=2008-06-22 }} * [http://www.worldlithium.com./ www.worldlithium.com сайт] {{Элементсен периодикăллă системи2}} {{stub}} [[Категори:Хими элеменчĕсем]] [[Категори:Сĕлтĕ металлĕсем]] [[Категори:Çав тери хăрушăллă япаласем]] rfp3plww3detsjl5o4ysxqqwm8tprd5 0 12705 876073 853105 2026-08-01T04:46:29Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 876073 wikitext text/x-wiki {{Элементсен периодикăллă системи2}} {{Хими элеменчĕ| Пăхăр/ Cuprum (Cu)<!--Ят-->| 29<!--Атом номерĕ-->| Ылтăн-шупка тĕслĕ çемçе металл<br />[[Ӳкерчĕк:Cu,29.jpg|150px|left]]<!--Тулаш ĕлки-->| 63,546<!--Атом йывăрăшĕ-->| 128<!--Атом радиусĕ-->| 745,0 (7,72)<!--Ионизаци хăвачĕ-->| [Ar] 3d¹⁰ 4s¹<!--Электронлă конфигураци-->| 117<!--Ковалент радиусĕ-->| (+2e) 72 (+1e) 96<!--Ион радиусĕ-->| 1,90<!--Электроçуклăх-->| +0,337 В/ +0,521 В<!--Электрод потенциалĕ Cu2+ + 2e = Cu реакци валли-->| 2, 1<!--Йӳçĕклев степенĕсем-->| 8,96<!--Тачăлăх-->| 24,44<ref name="ХЭ">{{кĕнеке |автор = Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.) |пай = |пуçелĕк = Химическая энциклопедия: в 5 т. |тăван ят = |каçă = |яваплă = |кăларăм = |вырăн = Мускав |издательство = Советская энциклопедия |çул = 1992 |том = 3 |страницăсем = 7 |страниц = 639 |сери = |isbn = 5—85270—039—8 |тираж = 50 000 }} </ref>| 401<!--Ăшăкуçарулăх-->| 1356,6<!--Шăрану температури-->| 13,01<!--Шăрану ăшăлăхĕ-->| 2840<!--Вĕрӳ температури-->| 304,6<!--Пăслав ăшăлăхĕ-->| 7,1<!--Моль калăпăшĕ-->| кубла енпе центрланă<!--Чĕнтĕр тытăмĕ-->| 3,615<!--Чĕнтĕр тапхăрĕ-->| |23=—<!--c/a танлашăнни-->| 315<!--Дебай температури-->}} {| style="text-align: left; background-color: pink; width: 100px; height: 100px;" border="0" cellpadding="4" cellspacing="0" | style="width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>Cu</big></big> | style="width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>29</big></big> |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="right" | colspan="2" | '''63,546''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" | colspan="2" | '''3d¹⁰4s¹''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="center" | colspan="2" | <big>'''Пăхăр'''</big> |} '''Пăхăр''' (синоним та пур: '''туй''') — [[Элементсен периодикăллă системи|элементсен периодикăллă системинчи]] хими элеменчĕ, атом номерĕ — 29, Cu (cuprum) палăртăвĕпе кăтартаççĕ , хĕрлĕ-ылтăн тĕсĕллĕ (кĕлчечек тĕслĕ — йӳçĕк хуплисĕр чухне). Çемçе, [[куçăмлă металсем|куçăмлă металл]], ĕлĕк-авалтанпах çын унпа усă курать. == Çутçанталăкра тупăнни == [[Ӳкерчĕк:Cuivre Michigan.jpg|thumb|150px|left| Хăй тĕллĕн шăраннă пăхăр.]] Пăхăр çут çанталăкра пĕрлĕ хутăшсенче, çаплах хăй тĕллĕн шăраннă тĕслĕ те тупăнать. Пăхăр çăлкуçĕсем — çак минералсем: азурит Cu₃(CO₃)₂(OH)₂, малахит Cu₂CO₃(OH)₂, халькопирит CuFeS₂, борнит Cu₅FeS₄, ковелит CuS, халькоцит Cu₂S тата куприт Cu₂O. Пăхăра чул тăприн чылайрахăшне уçăллă меслетпе тупăшлаççĕ. Тăпрари пăхăр шучĕ 0,4 — 1,0 % пулать. == Физика пахалăхĕсем == Пăхăрăн çак [[хутăш]]ĕсем пур: [[йĕс]] — пăхăрпа цинк хутăшĕ, [[бронза]] — пăхăрпа [[тăхлан]] хутăшĕ тата хăшпĕр ыттисем те. ==Изотопĕсем== {{main|Пăхăр изотопĕсем}} == Хими пахалăхĕсем == === Хутăшĕсем === [[Ӳкерчĕк:Copper sulfate.jpg|thumb|200px|Пăхăр купоросĕ]] == Усă курни == == Биологири ролĕ == Пӑхӑр çӳлти ӳсентӑрансемпе чӗрчунсемшӗн чи кирлӗ элемент шутланать. Йӗтен ҫинче пӑхӑр, тӗпрен илсен, церулоплазминпа йӑсӑрланать. Пӑхӑр пыршӑлӑхра тирпейленнĕ хыҫҫӑн альбумин пулӑшнипе пӗвер патне ҫитет. Пӑхӑр питӗ нумай ферментре тӗл пулать, сӑмахран, цитохром-с-оксидазĕнче, пӑхӑрпа цинклă ферменлĕ суперйӳçĕк дисмутазĕнче тата молекулярлӑ йӳçамăша чĕрене çитерекен гемоцианин шурринче. Мĕнпур пуҫ-ураллисен, хырăм-ураллă моллюскăсен тата член-ураллă ытларахăш йышĕнче пӑхӑр юнра гемоцианина пăхăр ионĕн имидазоллă комплексĕ евĕр кĕрет. Çак роль ĕнтĕ порфирин комплексӗн аналогика комплексӗн (ҫурӑм шӑммиллӗ чӗрчунсен юнӗнче гемоглобин белок белок белокӗн) рольне кӗрет. Пӑхӑрпа цинк этемĕн апат-ҫимӗҫ ирĕлтерес ӗҫре конкуренциллĕ шутланаҫҫӗ, ҫавӑнпа та çимĕçре ҫак элементсенчен пӗри ытлашши пулни тепӗр элеменчĕ ҫитменнине пĕлтерет. Мăн çынна кунне 0,9 миллиграм пӑхӑр кирлĕ. Хондро- тата остебастсенче пӑхӑр шучĕ чаксан, фермент системисен хастарлӑхӗ ӳкет, шурри ылмашӑвӗ вӑрахланать, ҫавна пула шӑмӑ тӗртӗмӗ ӳснĕ чухне пăсăк пулать<ref>{{статья|пуçелĕк=Медь и рост человека|кăларăм=[[Наука и жизнь]]|вырăн=М.|издательство=«Правда»|çул=1990|номер=1|страницы=17}}</ref>. === Токсикăлăх === Пӑхӑрӑн хӑш-пӗр пĕрлешнисем апат-ҫимӗҫпе шывра ытларах пулсан, токсикоз сиксе тухать. Ӗҫме шывра пӑхӑр шучĕ 1 мг/л (СанПиН 2.14.1074-01) ытла пулмалла мар, çаплах та ӗҫмелли шывра пӑхӑр ҫитменни те япăх. [[Тӗнчери сывлӑха сыхлакан организаци]] (ТСО) 1998 ҫулта ҫак йĕркелӳше ҫапла палăртнă: "Этем сывлӑхӗшĕн организмра пӑхӑр ҫитменни ытлашшинчен темиçе хутчен хăрушлăрах". 2003 ҫулта питĕ çивĕч тĕпченĕ хыççăн, ТСО малтанхи хаклавне ҫӗнӗрен пӑхса тухнӑ. Апата ирĕлтерекен тракта пӑхăр пăсма пултараймасть, тенĕ<ref>web|author=|datepublished=|url=http://www.who.int/water_sanitation_health/dwq/chemicals/coppersum.pdf|title=CHEMICAL{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} FACT SHEETS|lang=en|publisher=|accessdate=2009-12-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/617v1x1ji?url=http://www.who.int/water_sanitation_health/dwq/chemicals/coppersum.pdf%7Carchivedate%3D2011-08-22%7Cdeadlink%3Dno%7D%7D</ref>. [[Гепатоцеребраллӑ дистрофи]]пе (Вильсон — Коновалов чирӗ) чирлесен организмра пӑхӑр пухăнса пырать тесе хӑранӑ — [[пӗвер]] ăна уйăрса [[ват]]а куçармасть. Ҫак чир [[пуҫ мими]]не, пӗвере çĕмĕрет. Анчах та чирсем сиксе тухни пӑхӑра шала йышӑннипе ҫыхӑннă тесе çирĕплетсе калайман-ха. Çак чир апат-ҫимӗҫре тата шывра пӑхӑр шучĕ ӳснипе хăшпĕр çынсене ытлашши сисĕмлĕ пулнине палӑрнӑ. === Орган-лептика пахалăхĕсем === Пăхăр ионĕсем шыва вичкĕн "[[металл тути]]не" параççĕ. Тĕрлĕ çынсен шыври пăхăра туясси 1-10 [[Грамм|мг]]/[[Литр|л]] майлă шутланать. Этем ытлашши пăхăра çакнашкал палăртма пултарни пăхăра нумай çăтасран хăтарать. == Тупăшлани, промăçлавĕ тата управĕсем == Мĕнпур тĕнчере пăхăра 2000 çулта 15 млн. яхăн т., 2004 çулта — 14 млн. яхăн т. тупăшланă<ref name=ecosman>http://www.ecsocman.edu.ru/db/msg/142462.html</ref> <ref>http://www.metalinfo.ru/ru/news/12150{{Ĕçлемен каçă|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Тĕнчери янтă пурлăх 2000 çул тĕлне, экспертсен хаклавĕпе, 954 млн. т., вĕсенчен 687 млн. т. çирĕплетсе пĕлтернисем, шутланнă <ref name=ecosman />, Раççей шайне 3.2% пĕрлехи тата 3.1% çирĕплетнĕ тĕнче янттисем кĕнĕ <ref name=ecosman />. Çапла, хальхи пек усă курсан, пăхăр 60 çулллăха çитет. Рафинăланă пăхăра Раççейре 2006 çулта 1,009 пин тоннă туса кăларнă, 714 пин тоннăна ĕçе кĕртнĕ<ref>Минпромэнерго РФ, "Стратегия развития металлургической промышленности Российской Федерации на период до 2015 года" [http://www.minprom.gov.ru/activity/metal/strateg/2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101018190535/http://www.minprom.gov.ru/activity/metal/strateg/2 |date=2010-10-18 }}</ref>. Пăхăра тупăшлакан компанисем: {| align="center" class="standard" |+ ! |Компани ! |пин тоннă ! |% |----- | [[Норильск никĕлĕ]] | 425 | 45% |----- | [[Уралэлектромедь]] | 351 | 37% |----- | [[Вырăс пăхăр компанийĕ]] | 166 | 18% |+ |} == Хаклӑх == 2008 ҫулхи кăрлачра, историре пӗрремӗш хут, Лондонри металсен биржинче тоннăшӑн 8000 доллар ытла пулнă. Утӑ уйӑхӗн пуҫламӑшӗнче тонна хакӗ 8940 доллар таран ӳснӗ, ҫакӑ вара 1979 ҫултанпа пӗтӗмĕшле рекорд пулса тӑнӗ — ЛМБ лапамĕнче суту-илӳ тума тытӑннӑранпа. 2011 ҫулхи нарăсра 10,2 пин доллара ҫитнӗ. 2011 ҫулта 1 тонна пӑхӑр хакӗ 8900 доллар пулнӑ. Тӗнчери экономика кризисне пула чӗртаварӗн тӗрлӗ тӗсӗсен хакӗ чакнӑ, вара 1 тонна пӑхӑр 1016 çулхи авăнра 4700 доллартан кая пулман. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Cu/key.html Пăхăр, Webelements çинче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240417090321/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Cu/key.html |date=2024-04-17 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb029.htm Пăхăр хими элеменчĕсен вулавăшĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190215033829/http://n-t.ru/ri/ps/pb029.htm |date=2019-02-15 }} * [http://www.uralgold.ru/otherPI_Cu_Pb_Zn.html Пăхăр çĕр управĕсенче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928011841/http://www.uralgold.ru/otherPI_Cu_Pb_Zn.html |date=2007-09-28 }} [[Категори:Металлсем]] pi5n05oxr64txco507a7rjku5ubr9vp 0 13342 876048 664228 2026-07-31T13:49:58Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 876048 wikitext text/x-wiki {{Элементсен периодикăллă системи2}} {{Хими элеменчĕ|Кобальт / Cobaltum (Co)<!-- Symbol-->|27<!-- Atomic Number-->|[[Ӳкерчĕк:Cobalt-sample.jpg|200px]] Кĕмĕл шурă, кăштах сарăрах метал <!-- Appearance-->|58,9332<!-- Atomic Weight (u.m)-->|125<!-- Atomic Radius (pm)-->|758,1 (7,86)<!-- First Ionizing Energy (kJ/mol)-->|[Ar] 3d⁷ 4s^{<nowiki>2</nowiki>}<!-- Electronic Configuration-->|116<!-- Covalent Radius (pm)-->|(+3e) 63 (+2e) 72<!-- Ionic Radius (pm)-->|1,88<!-- Pauling Negativity Number-->|0<!--Electrode potential30-->|3, 2, 0, -1<!-- Oxidation states-->|8,9<!-- Density (g/cm³) -->|24,8<ref name="ХЭ">{{кĕнеке |автор = Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.) |пай = |пуçелĕк = Химическая энциклопедия: в 5 т |тăван ят = |каçă = |яваплă = |кăларăм = |вырăн = Мускав |издательство = Советская энциклопедия |çул = 1990 |том = 2 |страницăсем = 414 |страниц = 671 |сери = |isbn = |тираж = 100 000 }} </ref>|100<!-- Termal Conductivity (@25°C W/m K)-->|1 768<!-- Melting Point (K)-->|15,48<!-- Fusion Heat (kJ/mol)-->|3143<!-- Boiling Point (K)-->|389,1<!-- Evaporation Heat (kJ/mol)-->|6,7<!-- Atomic Volume (cm³/mol)-->|гексагоналлă<!-- Lattice structure-->||22=a=2,505 c=4,089<!-- Lattice constant (Å)-->|1,632<!-- Lattice c/a ratio-->|385<!-- Debye temperature (K)-->}} {| style="text-align: left; background-color: pink; width: 100px; height: 100px;" border="0" cellpadding="4" cellspacing="0" | style="width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>Co</big></big> | style="width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>27</big></big> |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="right" | colspan="2" | '''58,9332''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" | colspan="2" | '''[Ar]3d⁷4s^{<nowiki>2</nowiki>}''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="center" | colspan="2" | <big>'''Кобальт'''</big> |} '''Кобальт''' — [[Элементсен периодикăллă системи]]н [[хими элеменчĕ]]. == Кун-çулĕ == == Этимологи == Кобальт [[нимĕç чĕлхи]]нче — хĕрт-сурт, гном тени пулать. Мышьяклă кобальт минералĕсене пĕçерттерсен çăмăл наркăмăшлă мышьяк оксичĕ тухать. Çак минерал тăприне ту ĕçтĕшĕсем [[Кобольд]] ту чун-чĕмĕн ячĕпе тивĕçтернĕ. Ӗлĕкхи норвегсем çак чун-чĕме усал вырăнне хунă, ун çине [[кĕмĕл]]е шăрантаракансене наркăмăшлă вĕлернине те янă. Усал чун-чĕмĕн ячĕ грексен «кобалос» — тĕтĕм — сăмахĕнчен килет, пулас. Çак сăмахпах эллинсем ултав çыннисене палăртнă. [[1735]] çулта швед минералогĕ [[Георг Бранд]] çак минералтан кунчен паллă мар металл уйăрса кăларнă, ăна вăлкобальт ятне панă. Çаплах вăл çак элементăн çыхăнăвĕсем кантăка кăваклатнине асарханă — çак пахалăхпа авалхи [[Ассири]]пе [[Вавилон]]рах усă курнă. == Физика пахалăхĕсем == Кобальт — хытă металл, икĕ [[Аллотропия|модификаципе]] тĕл пулать. Пӳлĕмри температурăран пуçласа 427&nbsp;°C тăнăç α-модификацийĕнче. 427&nbsp;°C температурăран пуçласа шăрану температурине (1494&nbsp;°C) çитиччен кобальтăн тăнăçлă β-модификацийĕ (чĕнтĕрлĕ кубăллă хысаклă-тĕпĕленнĕ). Кобальт — [[ферромагнетисăм|ферромагнетик]], [[Кюри пăнчи]] 1121&nbsp;°C. Сарăрах тĕсĕлĕхĕ [[оксид]]ăн çинçе сийĕнчен килет. == Усă курни == Лити кобальтачĕпе çӳллĕ хăватлă пурлă электрод ĕç вырăнĕнче литиллĕ аккумуляторсем хатерленĕ çĕртре усă кураççĕ. Кобальтăн силицичĕ — çав тери паха термоэлектрика материалĕ тата чылайлă УӖК термоэлектрогенераторĕсене туса пуçтарнă чух кирлĕ япала. Радиоактивлă кобальт-60 (çурма аркану тапхăрĕ- 5,271 çул) гамма-дефектоскопсенче тата медицинăра хăйĕн ĕç вырăнне тупнă. == Биологи ĕç-пуçĕ == Кобальт çитмесен [[акобальтоз]] аталанать. === Токсикологи === Ытлашши кобальт пулни çыншăн сиенлĕ. Кобальт тусанĕн сывлăшри [[ПДК]] 0,5 мг/м³, ĕçме шывра кобальт тăварĕсен кирлĕ шучĕ 0,01 мг/л. Токсика виçи ([[LD50]] йĕкехӳре валли) — 50 мг. Уйрăмах кобальт октакарбонилĕн Со₂(СО)₈ пăсĕсем токсикăллă. ==Изотопĕсем== {{main|Кобальт изотопĕсем}} == Кобальтăн радионукличĕ-60 == ⁶⁰Со çунăк вырăнĕнче [[радиоизотоплă вăй-хăват çăлкуçсем|радиоизотоплă вăй-хăват çăлкуçĕсенче]] усă кураççĕ. == Асăрхатарусем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Co/key.html Кобальт Webelements çинче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040830084700/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Co/key.html |date=2004-08-30 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb027.htm Кобальт Хими элеменчĕсен халăх валли вулавăшĕнче] [[Категори:Хими элеменчĕсем]] [[Категори:Металсем]] bs5yd3m81qhw2nhmrhepy5hppsxunrq 0 13344 876052 875072 2026-07-31T15:04:16Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 876052 wikitext text/x-wiki {{Элементсен периодикăллă системи2}} {{Хими элеменчĕ|Ксенон / Xenon (Xe)<!--Название-->|54<!--Атомный номер-->|Тĕссĕр, тутăсăр тата шăрсăр [[пархатарлă газ]]<!-- Внешний вид-->|131,29<!--Атомный вес-->|? (108)<ref name="sizes">{{cite web|url=http://www.webelements.com/xenon/atom_sizes.html|format=|author=|title=Size of xenon in several environments|work=|publisher=www.webelements.com|datepublished=|accessdate=2009-08-6|lang=en|description=}}</ref><!--Радиус атома-->|1&nbsp;170,0 (12,13)<!--Энергия ионизации-->|[Kr] 4d¹⁰ 5s^{<nowiki>2</nowiki>} 5p⁶<!--Электронная конфигурация-->|140<ref name="sizes"/><!--Ковалентный радиус-->|190<ref name="sizes"/><!--Радиус иона-->|2,6<!--Электроотрицательность-->|0<!--Электродный потенциал-->|0, +1, +2, +4, +6, +8 <!--Степени окисления-->|3,52 (при −109&nbsp;°C)<!--Плотность-->|20,79<ref name="ХЭ">{{кĕнеке |автор = Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.) |часть = |заглавие = Химическая энциклопедия: в 5 т. |оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Москва |издательство = Советская энциклопедия |год = 1990 |том = 2 |страницы = 548-549 |страниц = 671 |серия = |isbn = |тираж = 100 000 }} </ref>|0,0057<!--Теплопроводность-->|161,3<!--Температура плавления-->|2,27<!--Теплота плавления-->|166,1<!--Температура кипения-->|12,65<!--Теплота испарения-->|42,9<!--Молярный объём-->|кубла енĕпе центьăрланă<!--Структура решётки-->|6,200<!--Период решётки-->|—<!--Отношение c/a-->|n/a<!--Температура Дебая-->}} {| style="text-align: left; background-color: lightblue; width: 100px; height: 100px;" border="0" cellpadding="4" cellspacing="0" | style="width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>Xe</big></big> | style="width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>54</big></big> |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="right" | colspan="2" | '''131,29''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" | colspan="2" | '''5s²5p⁶''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="center" | colspan="2" | <big>'''Ксенон'''</big> |} == Тĕпчесе уçнин историйĕ == Элемента [[1898]] çулта акăлчан тĕпчевçисем — У. Рамзай тата М. Треверс [[криптон]] çумĕнчи пĕчĕк хутăш тесе ([[грек чĕлхи]]пе ксенос - ют). == Тупăçлани == Ксенона металлурги завочĕсенче ксенон-криптон концентратне пуçтарса, ректификацилесе тупăçлаççĕ. == Усă курни == Хаклă пулин те, ксенона улăштарма май çук: * Ксенона [[хĕртмелли лампа|хĕртмелли лампăна]], хăват [[Ксенон газоразряд лампи|газоразряд]] тата импульс [[çутă]]н (лампăсен колбинчи газ атомĕн пысăк йывăрăшĕ [[вольфрам]] хĕртмелли çип çийĕнчен тарма чарать) çуткуçĕсене тултараççĕ. * Радиохастар [[изотоп]]ĕсемпе (¹²⁷Xe, ¹³³Xe, ¹³⁷Xe, тата ыттисем) применяют в качестве источников излучения в [[радиографи]]е и медицинăра диагностика енĕпе, [[вакуум]]лă хатĕрсене сывлăш кĕмест-и тесе тĕрĕслеççĕ. * Ксенонăн фторичĕсемпе [[метал]]сене сӳрĕклетес ([[пассиваци]]) тĕллевĕпе усă кураççĕ == Хими пахалăхĕсем == «[[Сӳрĕк газ]]сенчен» çак газа пĕрремĕш хими элеменчĕсемпе çыхăнтарнă. ==Изотопĕсем== {{main|Ксенон изотопĕсем}} == Физиологиллĕ ĕçĕсем == * Ксенон газĕ сиенсĕр, анчах та [[наркоз]]а кĕртме пултарать, ытлашши концентрациллĕ чух (80 % ытла) сывлăш çитмесĕр пăвăну ([[асфикси]]) пулать. * Ксенон фторичĕсем наркăмăшлă, сывлăшри [[ПДК]] — 0,05 мг/м³. == Асăрхатарусем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Xe/key.html Ксенон Webelements çинче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240228081057/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Xe/key.html |date=2024-02-28 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb054.htm Ксенон Хими элеменчĕсен халăх валли вулавăшĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181227062203/http://n-t.ru/ri/ps/pb054.htm |date=2018-12-27 }} * [http://zaoamc.ru/ Ксенон — анестетик тата сиплĕх япали] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080219152338/http://zaoamc.ru/ |date=2008-02-19 }} * [http://intercar.net.ru/index.php?categoryID=79/ Ксенон автомобиль индустринче]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} '''Ксенонăн геохимийĕ''' * [http://www.nature.ru/db/msg.html?mid=1158876&s=121102010 АНОМАЛЬНЫЙ КСЕНОН ЗЕМЛИ]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категори:Пархатарлă газсем]] [[Категори:Газсем]] [[Категори:Хими элеменчĕсем]] [[Категори:Металмаррисем]] 4m7lwqetlr0rmaz55v5sianxljj94dy 0 13347 876066 809300 2026-08-01T02:51:30Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 876066 wikitext text/x-wiki {{Элементсен периодикăллă системи2}} {{Хими элеменчĕ| Молибден / Molybdenum (Mo)<!--Название-->| 42<!--Атомный номер-->| [[Ӳкерчĕк:Molybdaen 1.jpg|200px]]<!--Внешний вид-->| 95,94<!--Атомный вес-->| 139<!--Радиус атома-->| 684,8 (7,10)<!--Энергия ионизации-->| [Kr] 4d⁵ 5s¹<!--Электронная конфигурация-->| 130<!--Ковалентный радиус-->| (+6e) 62 (+4e) 70<!--Радиус иона-->| 2,16<!--Электроотрицательность-->| -0,2<!--Электродный потенциал-->| 6, 5, 4, 3, 2<!--Степени окисления-->| 10,22<!--Плотность-->| 23,93<ref name="ХЭ">{{кĕнеке |автор = Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.) |часть = |заглавие = Химическая энциклопедия: в 5 т |оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Москва |издательство = Советская энциклопедия |год = 1992 |том = 3 |страницы = 125 |страниц = 639 |серия = |isbn = 5—85270—039—8 |тираж = 50 000 }} </ref>| 138<!--Теплопроводность-->| 2890<!--Температура плавления-->| 28<!--Теплота плавления-->| 4885<!--Температура кипения-->| ~590<!--Теплота испарения-->| 9.4<!--Молярный объём-->| кубла калăпăшĕпе центăрланă<!--Структура решётки-->| 3,147<!--Период решётки-->| |23=—<!--Отношение c/a-->| 450<!--Температура Дебая-->}} '''Молибден''' — [[Элементсен периодикăллă системи]]нчи 42 номерлĕ [[хими элеменчĕ]], символĕ Mo ({{lang-la|Molybdenum}}), тупталлă шурă кĕмĕл тĕслĕ [[куçу металл]]. [[Металлурги]]ре усă кураççĕ. == Ячĕ пулса тухни == [[1778]] çулта швед химикĕ [[Шееле Карл Вильгельм|Карл Шееле]] уçать, вăл молибден кислоттине хĕртсе, МоО₃ оксидне тупăшлать. [[Металл]] тытăмĕнче пĕрремĕш хут ăна П. Гьельм [[1782]] çулта кăмрăк оксидне чĕртсе туса кăларать: вăл [[углерод]]лă молибдена тата молибденăн [[карбид]]не кăларать. Таса молибдена [[1817]] çулта [[Берцелиус Йёнс Якоб|Й. Берцелиус]] туртса кăларать. Ячĕ {{lang-el|μολυβδος}} «хура тăхланран» пулса тухать. Ĕлкипе хура тăхлан [[молибденит]]па (MoS₂) пĕр пекрех, çак [[минерал]]тан пĕрремĕш хут [[галенит|хура тăхлан ялкăшиллĕ]] (PbS) молибден [[оксид]]не кăларнă, [[XVIII ĕмĕр]]ченех [[молибденит]]а [[графит]]па хура тăхлан ялкăшинчен уйрăлса тăнă, çак минералсен пĕрлехи ячĕ «молибден» пулнă. == Çутçанталăкра упранни == Çĕрĕн витĕмĕнче молибден 3•10^-4% йывăрăшĕпе. Ирĕклĕ молибден тĕл пулмасть. Çутçанталăкра металлăн 20 яхăн минерал. Чи паллисем: молибденит МоS₂, [[повеллит]] СаМоО₄, [[молибдит]] Fe(MoO₄)₃•nH₂O и [[вульфенит]] PbMoO₄. == Физикă пахалăхĕсем == Молибден — çутă сăрă металл кубăллă калăпăш тĕпĕллĕ α-Fe, а=0,314 нм тĕсĕллĕ чĕнтĕрлĕ, [[парамагнитисăм|парамагнитлă]]. Механика пахалăхĕсем, чылай металсен пекех, металлăн тасалăхĕпе тата унченхи механикăллă тата термăллă ĕç тунинчен (çемçерех металл тасарах) килеççĕ. Ăшăпа сарăлу коэффициенчĕ пĕчĕк. == Хими пахалăхĕсем == Пӳлĕмри температурăра сывлăшра Mo тăнăç. 400&nbsp;°C чух йӳçĕкленме тытăнать. 600&nbsp;°C вĕри чух хăвăрт виçоксида МоО₃ тухать. Çак оксида çаплах молибденăн дисульфидне МоS₂ йӳçĕклесе тата [[термолиз]]па аммони молибдатĕнчен (NH₄)₆Mo₇O₂₄•4H₂O тăваççĕ. ==Изотопĕсем== {{main|Молибден изотопĕсем}} == Тупăçлани == Промăçлă молибдена тăприне [[флотаци|флотациллĕ меслетпе]] тачăлатнинчен пуçланать. Хыççăн çак концентрата молибденăн оксичĕ МоО₃ пуличчен пĕçертеççĕ:<br \> 2МоS₂ + 7O₂ → 2MoO₃ + 4SO₂,<br \> Кайран ăна татах тасатаççĕ. Вара МоО₃ водородпа çĕнелетеççĕ. Туса илнĕ хатĕр лаптаксене пусăмпа туптаççĕ, туртаççĕ. == Биологиллĕ ĕçĕсем == === Микроэлемент === Мо микровиçисем органисăма тивĕçлĕ аталанма кирлĕ, çырласемшĕн микроэлементлă тăрантарăвĕ пулать. === Токсикологи === Молибден тусанĕпе унăн çыхăнăвĕсем сывламалли çулсене йĕкĕлтеççĕ. == Асăрхатарусем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://specmetal.ru/molibden Молибден Спецметал.ру çинче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080303191331/http://specmetal.ru/molibden |date=2008-03-03 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb042.htm Молибден Хими элеменчĕсен халăх валли вулавăшĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071015084313/http://n-t.ru/ri/ps/pb042.htm |date=2007-10-15 }} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Mo/key.html Молибден Webelements çинче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509145633/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Mo/key.html |date=2008-05-09 }} [[Категори:Хими элеменчĕсем]] [[Категори:Металсем]] 5iaex2fpd8qavqs0biz909ld8o9ua5q 0 19336 876079 848247 2026-08-01T06:18:32Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 876079 wikitext text/x-wiki {{Хими_элеменчĕ|Плутони (Pu)<!--Название-->|94<!--Атомный номер--><!-- Внешний вид-->|244,0642<!--Атомный вес-->|151<!--Радиус атома-->|491,9(5,10)<!--Энергия ионизации-->|[Rn] 5f⁶ 7s²<!--Электронная конфигурация-->|n/a<!--Ковалентный радиус-->|(+4e) 93 (+3e) 108<!--Радиус иона-->|1,28<!--Электроотрицательность-->|Pu←Pu⁴⁺ -1,25В <br />Pu←Pu³⁺ -2,0В <br />Pu←Pu²⁺ -1,2В <!--Электродный потенциал-->|6, 5, 4, 3<!--Степени окисления-->|19,84<!--Плотность-->|32,77<ref name="ХЭ">{{кĕнеке |автор = Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.) |часть = |заглавие = Химическая энциклопедия: в 5 т. |оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Москва |издательство = Советская энциклопедия |год = 1992 |том = 3 |страницы = 580 |страниц = 639 |серия = |isbn = 5—85270—039—8 |тираж = 50 000 }} </ref>|(6,7)<!--Теплопроводность-->|914<!--Температура плавления-->|2,8<!--Теплота плавления-->|3505<!--Температура кипения-->|343,5<!--Теплота испарения-->|12,12<!--Молярный объём-->|моноклинная<!--Структура решётки-->||22=a=6,183 b=4,822 c=10,963 β=101,8<!--Период решётки-->||23=—<!--Отношение c/a-->|162<!--Температура Дебая-->}} {{Элементсен периодикăллă системи2}} {| style="text-align: left; background-color: #ef99cc; width: 100px; height: 100px;" border="0" cellpadding="4" cellspacing="0" | style="width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>Pu</big></big> | style="width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>94</big></big> |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="right" | colspan="2" | '''244,0642''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" | colspan="2" | '''[Rn] 5f⁶ 7s²''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="center" | colspan="2" | <big>'''Плутони'''</big> |} [[Ӳкерчĕк:Pu,94.jpg|150px|thumb|left]] '''Плутони''' — [[актиноидсем|актиноидсен]] шутне кĕрекен радиохастар хими элеменчĕ. Ăна [[ядерла]] хĕçпăшал тунă çĕрте анлă усă курнă. Эксперимент енлĕ плутоние ядерла топливо пек усă кураççĕ. Виçме çителĕклĕ тунă пĕрремĕш искусствăлла элемент ([[1942]]). == Истори == Плутонин ²³⁸Pu изотопне 23.02.1941 чи малтан [[Сиборг]] ертсе пыракан американецсен ушкăне [[Уран (элемент)|урана]] [[дейтерий|дейтронсемпе]] персе тунă. Искусствăлла тунă хыççăн кăна плутоние çутçанталăкра тупнă: ²³⁹Pu изотоп питĕ сахал шайра уран тăпринче тĕл пулать (унта вăл урантан радиохастар ылмашăнусемпе тăвăнать). == Çутçанталăкра тĕл пулни == Уран тăпринче уран тĕшĕ нейтронсем çăтнипе питĕ сахал шайра [[нептуни]] (²³⁹Np) тăвăнать. Унтан бета-аркану майĕпе ²³⁹Pu изотоп пулать. Анчах уран тăпринче плутоний питĕ сахал (0,4—15 пай Pu 10¹² пай U çине), çавăнпа уран тăпринчен кăларасси çинчен шутлама та çук. . == Ячĕ ăçтан пулнă == [[1930]]-мĕш çулта астрономсем çĕнĕ хыпарпа тĕлĕннĕ: [[Ловелл Персиваль|Персиваль Ловелл]] такçанах пуррине калакан планетăна тупнă. Нумай çул хушши [[Уран (планета)|Уранпа]] [[Нептун (планета)|Нептун]] планетисем куçнине сăнаса вăл Нептун хыççăн тата 100-мĕш планета пулмаллине шутланă. Çав планета [[Хĕвел]]тен, Çĕрпе танлаштарсан, 40 хут аяккарях пулмалла. Ловелл [[1915]]-мĕш çултах çак [[планета]] орбитин элеменчĕсене шутланă пулнă. [[1930]]-мĕш çулхи кăрлачăн [[кăрлач, 21|21]], [[кăрлач, 2%|23]] тата [[кăрлач, 29|29]]-мĕшĕсенче Америкăри Флагстафф обсерваторинче К. Томбо астроном тунă сăнӳкерчĕксем çинче çак планетăна тупнă. Планетăна Плутон ят панă. <ref>С [[2006]]-мĕш çулхи [[Çурла, 24|çурла уйăхĕн 24-мĕшĕнче]] [[Çĕршывсем хушшинчи астрономи союзĕн]] йышăнăвĕпе Плутона платнетăсен шучĕнчен кăларнă.</ref>. Нептунран аякарах вырнаçнă планета ячĕпе 94-мĕш элемента Плутони ят панă. <!--== Туса кăларни == Çĕнĕ технологи туса кăларни плутоние малтан лабораторинче грамăн миллионмĕш пайĕнчен хальхи заводсенче килограмсем таран май турĕ. --> == Физика пахалăхĕсем == ==Изотопĕсем== {{main|Плутони изотопĕсем}} Мĕнпурĕ 15 изотоп пур. Нумайрах 238-242 виçеллĕ изотопсем пулаççĕ. ²³⁸Pu -> ([[çурма аркану тапхăрĕ]] 86 çул, [[альфа-аркану]]) ->²³⁴U, Ку изотопа [[РИТЭГ]]-сенче кăна усă кураççĕ, сăмахран Марсран инçерех вĕçĕкен космом аппарачĕсенче. ²³⁹Pu -> ([[çурма аркану тапхăрĕ]] 24 360 çул, альфа-аркану) -> ²³⁵U, Ку изотоп ядерла хĕçпăшал тума тата хăвăрт нăйтронсемпе ĕçлекен реакторсенче усă курма юрăхлă. ²⁴⁰Pu -> (çурма аркану тапхăрĕ 6580 çул, альфа-аркану) -> ²³⁶U, ²⁴¹Pu -> (çурма аркану тапхăрĕ 14.0 çул, ,бета-аркану) -> ²⁴¹Am, ²⁴²Pu -> (çурма аркану тапхăрĕ 370 000 çул, альфа-аркану) -> ²³⁸U, [http://nuclear-weapons.nm.ru/theory/plutonium.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090315065803/http://nuclear-weapons.nm.ru/theory/plutonium.htm |date=2009-03-15 }} Çак виçĕ изотоп промăçлăх валли кирлĕ мар, анчах вĕсем ядерла реакторта ²³⁸U темиçе хут нейтрон çăтсан пулаççĕ. ²⁴²Pu пахалăхĕсемпе ²³⁸U евĕрлĕ. ²⁴¹Am тĕтĕм детекторĕсенче усă курнă. Плутони, ытти элементсемпе танлаштарсан, хытнă температурăран пӳлĕм температуриччен 6 хут фаза ылмаштарать. Юлашкинче плотноçĕ тӳрех 11% ӳсет, çавăнпа плутонран шăратса тунă япаласем çуркаланса пĕтеççĕ. == Усă курни == * Плутнонирен тунă пĕрремĕш ядрерла бомба [[1945]]-мĕш çулхи утă уйăхĕн 16-мĕшĕнче Аламогордо полигонĕнче сирпĕтнĕ. (кодла ячĕ "Тринити"). == Биологи пахалăхĕсем == Плутони питĕ наркăмăшлă: шывпа ĕçлекен пӳлĕмсенчи ПДК ²³⁹Pu валли 81,4 тата 3,3*10⁻⁵ [[Бк/л]]. == Вуламалли == {{асăрхавсем}} == Тата пăх == * [[Изотопсене уйăрни]] == Каçăсем == * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Pu/key.html Плутони Webelements çинче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080322052558/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Pu/key.html |date=2008-03-22 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb094.htm Плутони хими элеменчĕсен вулавăшĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823074801/http://n-t.ru/ri/ps/pb094.htm |date=2011-08-23 }} {{stub}} {{Актиноидсем}} <!--Categories--> {{Элементсен периодикăллă системи2}} [[Категори:Хими элеменчĕсем]] [[Категори:Актиноидсем]] [[Категори:Металсем]] [[Категори:Радиохастар элементсем]] cblhistsd1lbwtcp2mv0lclbpa5vara 0 19338 876053 848249 2026-07-31T15:44:08Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 876053 wikitext text/x-wiki {{Элементсен периодикăллă системи2}} {| style="text-align: left; background-color: #ef99cc; width: 100px; height: 100px;" border="0" cellpadding="4" cellspacing="0" | style="width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>Cm</big></big> | style="width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>96</big></big> |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="right" | colspan="2" | '''247,0703''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" | colspan="2" | '''[Rn] 5f⁷ 6d¹ 7s²''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="center" | colspan="2" | <big>'''Кюри'''</big> |} '''Кюри''' — 96 [[Атом номерĕ|атом номерлĕ]] [[Хими элеменчĕсем|хими элеменчĕ]]. Атом масси 247,0703; Cm тесе паллă тăваççĕ({{lang-la|Curium}}), [[Актиноидсем|актиноидсен]] шутне кĕрет. == Истори == [[Плутони]]пе çыхăннă ĕçсем вĕçленсен Чикаго университечĕн металлурги лабораторири тĕпчевçĕсем ытти трансурансене синтезлес тата уйăрас еçĕ пикеннĕ. Çак ĕçе [[Сиборг Глен Теодор|Г. Сиборг]], [[Гиорс, Альберт|А. Гиорсо]], [[Леон Оуэн Морган|Л. О. Морган]] тата [[Р.А. Джеймс|Р. А. Джеймс]] хутшăннă. Нумай вăхăт хушши № 95 и № 96 элементсене синтезлес тата уйăрас ĕç анса пыман, мĕншĕн тесен çак элементсенчен плутони евĕрлĕ химилле пахалăхсем кĕтнĕ. [[1944]]-мĕш çулта ку элементсем , [[лантаноидсем|лантаноидсен]] аналогĕсен пулнине тата [[актиноидсем|актиноидсен]] ушкăнне кĕнине пĕлсен, ĕç ăнса кайнă. [[Ӳкерчĕк:Polu4enie_Cm.PNG||]] Хими пахалăхĕсем перешкел пулнăран [[америци]]пе кюрине уйăрасси питĕ кансĕр ĕç пулнă. Вĕсене малтан «пандемониум» тата «делириум» ят панă пулнă. Латин чăлхинчен куçарсан "тамăк" тата "аташни" тенине пĕлтерет. Вĕсене дауэкс-50 ион ылмаштаракан смолапа аммоний α-оксиизобутирачĕ усă курса уйăрнă. Л. В. Вернерпа И. Перлман [[1947]]-мĕш çулта амери гидооксдне нейтронсемпе персе кюри гидрооксидне туса илнĕ. == Ячĕ пулни == [[Кюри Пьер|Пьер]] тата [[Кюри Мария|Марии Кюри]] тĕпчĕвçĕсен ятне панă. == Туса илни == Кюрин хăшпĕр изотопĕсене ядерла реактăрта туса илеççĕ. Реактор ĕçленĕ май унта уран-238 изотопĕнчен нейтронсем çăтса пулнă элементсем татах нейтронсем çăтса тĕрлĕ элементсем пулаççĕ. Çав элементсем хушшинче кюри изотопĕсем те пур. Кюри çителĕклĕ таран пухăнсан ăнă хими майĕсемпе кюри оксичĕ тĕслĕ уйăраççĕ. Халлĕхе кюри питĕ хаклă металл шутланать, çавăнпа ăна чи кирлĕ технологисенче кăна усă кураççĕ. [[АПШ]]па Раççейре кюри программисем пур. Ку программăсен тĕп тĕллевĕсем: * топливăра кюри шайне устересси; * кюри пуçтарăнас тапхăра пĕчĕклетесси; * ядерла топливăна [[нейтрон]]семпе перес технологине лайăхлатасси; * кюри хакне чакарасси. ==Изотопĕсем== {{main|Кюри изотопĕсем}} == Усă курни == Кюри-242 окиçĕ (плотноçĕ 11,75 яхăн тата [[çурма аркану тапхăрĕ]] 162 кун) пĕчĕк тата питĕ хăватлă [[радиоизотоплă хăват çăлкуçĕ]] тума усă кураççĕ ((энерговыделение около 1169 Вт/см³)). применяется для производства компактных и чрезвычайно мощных радиоизотопных источников энергии (хăвачĕ 1169 Вт/см ³ яхăн), кюри металлăн 1 грамĕ 120 Вт таран ăшă кăларать. Кюри альфа-аркунупа пайланнă май гамма-шевлесене пачах кăлармасть. Çавăнпа вăл [[хăрушсăрлăх]] енчен питĕ меллĕ. Çулталăк хушшинчи 1 г кюрин хăвачĕ 480 кВт·ч яхăн. Кюрин хăшпĕр изотопĕсене ятарлă атом реакторĕсен чĕртме питĕ хăватлă нейтрон çăлкуçĕсем пек усă кураççĕ. Кюри-244 (çурма аркану тапхăрĕ 18,1 çул) тата пысăкрах хăват пама пултарать (2,83 Вт/г). Кюри-245 (çурма аркану тапхăрĕ 3320 çул) пĕчĕк тата питĕ хăватлă атăм реакторĕсем валли усă курма перспективлă. Халĕ ăна тупăшдă туса илме меслетсем шыраççĕ. Хальхи вăхăтра кюри кирлинчен миллионшар хут сахалрах тăваççĕ. Çителĕклĕ тусан космос аппарăчĕсем валли ядерла ректорсем тата самолтсем валии дерла двигательсем тума май пулать тесе шутлаççĕ. Кюри-247 изотопăн [[çурма аркану тапхăрĕ]] 16 миллион çул яхăн. == Каçăсем == * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Cm/key.html Кюрий на Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080724051104/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Cm/key.html |date=2008-07-24 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb096.htm Кюрий в Популярной библиотеке химических элементов] {{Актиноидсем}} <!--Categories--> [[Категори:Хими элеменчĕсем]] [[Категори:Актиноидсем]] [[Категори:Металсем]] [[Категори:Радиохастар элементсем]] {{stub}} <!--Interwiki--> pfl9r32l77g0pdj3zhcga0ejnyp8zds 0 19407 876065 848255 2026-08-01T02:27:59Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 876065 wikitext text/x-wiki {{Элементсен периодикăллă системи2}} {| style="text-align: left; background-color: #ef99cc; width: 100px; height: 100px;" border="0" cellpadding="4" cellspacing="0" | style="width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>Md</big></big> | style="width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>101</big></big> |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="right" | colspan="2" | '''258.1 ''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" | colspan="2" | '''[Rn] 5f¹³ 7s²''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="center" | colspan="2" | <big>'''Менделеви'''</big> |} '''Менделеви''' — 101 [[Атом номерĕ|атом номерлĕ]] [[Хими элеменчĕсем|хими элеменчĕ]]. Атом масси 258.1; Md тесе паллă тăваççĕ({{lang-la|Mendelevium]}}), [[Актиноидсем|актиноидсен]] шутне кĕрет. == Истори == [[1958]]-мĕш çулта [[Альфред Гиорсо]], [[Беруэлл Харви]], [[Грегори Чоппин]] тата [[Стенли Томпсон]] ²⁵⁶Md ([[çурма аркану тапхăрĕ Т_1/2 = 1,5 сехет]]) пулнин малтанхи йĕрĕсене палăртнă. Хальхи вăхăтра 247-252, 254-260 массăллă изотопсем пурри паллă. Вĕсем хушшинче нумайрах пурăнаканнисем: ²⁵⁶Md ([[электрон захвачĕ]] тата [[альфа-аркану|α-аркану]], Т_1/2 = 75 мин), ²⁵⁷Md (электрон захвачĕ тата α-аркану, Т_1/2 = 5 сехет), ²⁵⁸Md (α-аркану, Т_1/2 = 56 талăк), ²⁶⁰Md (Т_1/2 = 32 талăк). Радиус иона Md⁺ = 0,117 нм, Md³⁺ = 0,0934 нм. ==Изотопĕсем== {{main|Менделеви изотопĕсем}} == Каçăсем == * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Md/key.html Менделеви Webelements çинче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080322051143/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Md/key.html |date=2008-03-22 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb101.htm Менделеви хими элеменчĕсен вулавăшĕнче] {{stub}} {{Актиноидсем}} <!--Categories--> <!--Interwiki--> [[Категори:Хими элеменчĕсем]] [[Категори:Актиноидсем]] [[Категори:Металсем]] [[Категори:Радиохастар элементсем]] 2z9uom4uh3bqzw6f30jitmlw9siovom 0 19408 876071 810237 2026-08-01T03:53:06Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 876071 wikitext text/x-wiki {{Элементсен периодикăллă системи2}} {| style="text-align: left; background-color: #ef99cc; width: 100px; height: 100px;" border="0" cellpadding="4" cellspacing="0" | style="width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>No</big></big> | style="width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>102</big></big> |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="right" | colspan="2" | '''259,1009 ''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" | colspan="2" | '''[Rn] 5f¹⁴ 7s²''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="center" | colspan="2" | <big>'''Нобели'''</big> |} '''Нобели''' — 102 [[Атом номерĕ|атом номерлĕ]] [[хими элеменчĕсем|хими элеменчĕ]]. Атом масси 259,1009; No тесе паллă тăваççĕ({{lang-la|Nobelium]}}), [[Актиноидсем|актиноидсен]] шутне кĕрет. == Истори == Чи малтан 102-мĕш элемента тупни çинчен 1957-мĕш çулта [[Швеци]]ри Нобель институтĕнчи тĕпчевçĕсем пĕлтернĕ. Вĕсем 10 минут яхăн [[çурма аркану тапхăрĕ]]ллĕ 8,5 МзВ хăватлă альфа-пайăркасем кăларакан изотопа ²⁴⁴Cm тĕшĕсене ¹³C тĕшĕсемпе персе туни çинчен каланă. Çак пайăркасене ²⁵¹102 е ²⁵³102 изотопсемпе çыхăнтарнă, элемент ятне '''Нобели''' (No) пама сĕннĕ. Каярах вĕсем ку пулăмсене фон эффекчĕсемпе ăнлантарса элемент уçнине çирĕплетмен. Америка тĕпчевçисем (Гиорсо, Сиборг, Уолтон, Сиккеланд) [[Беркли]] хулинче [[1958]]-мĕш çулхи ака уйăхĕнче 102-мĕш элемента ситнтезланă çинчен пĕлтернĕ. Вĕсем çĕнĕ йывăр ион ускорительĕнче кюри тĕшĕсене ²⁴⁴[[Кюри|Cm]] тата 5% ²⁴⁶Cm) ¹³[[углерод|C]] тата ¹²C ионĕсемпе пенĕ. Вĕсем 8,5 МэВ хăватлă альфа-пайăркасене (шведсем пĕлтернине) тупайман, анчах ²⁵⁰Fm (²⁵⁴102-ран альфа арканупа пулать, çурма аркану тапхăрĕ 3 çекунт панелле,) арканнине çирĕплетнĕ. 1959-мĕш çулта ушкăн ĕçĕсене малалла тăснă. Вĕсем 8,5 МзВ хăватлă альфа-пайăркасем кăларакан изотопа тупма пултарнă, [[çурма аркану тапхăрĕ]] 3 çекунта яхăн тата 30% хăйне-хăй пайланнине палăртнă. Малтан ку хастарлăха ²⁵⁴No çыхăнтарнă, каярах ²⁵²No изотоппа. Ку элемента Нобели ят пама сĕннĕ. :<math>\, ^{244}_{96}\mathrm{Cm} + \, ^{12}_{6}\mathrm{C} \to \, ^{256}_{102}\mathrm{No}^{*}\to \,^{252}_{102}\mathrm{No} + 4 \,^{1}_{0}\mathrm{n}</math> [[1961]]-мĕш çулта, 103-мĕш элемента синтезлама хăтланнă май, 8,2 МзВ хăватлă альфа-пайăркасем кăларакан ²⁵⁵No ([[çурма аркану тапхăрĕ]] 15 çеккунт) тупнине çирĕплетнĕ. [[Çурма аркану тапхăрĕ]] 50 çекунт яхăн, Беркли лабораторипе килĕшмест. Каярах вĕсем sup>254</sup>No арканнине те курнă, хăвачĕ 8,1 МэВ, [[çурма аркану тапхăрĕ]] ~ 35 çекунт. :<math>\, ^{238}_{92}\mathrm{U} + \, ^{22}_{10}\mathrm{Ne} \to \, ^{260}_{102}\mathrm{No}^{*}\to \,^{254}_{102}\mathrm{No} + 6 \,^{1}_{0}\mathrm{n}</math> == Ячĕ пулни == Совет тĕпчевçисем элемента Jl (жолиотий) ят, [[Жолио-Кюри Фредерик|Фредерик Жолио-Кюри]] асăнса, пама сĕннĕ. Американĕцсем Нобелий (No), [[Альфред Нобель]] ятне пама сĕннĕ. [[ИЮПАК]] элемента Нобелий ят пама йышăннă. == Изотопĕсем == {{main|Нобели изотопĕсем}} {| class="wikitable" |- !Çăлкуçĕ ! No изотопĕсем |- | ²⁶²Lr | ²⁶²No |- | ²⁶⁹Hs, ²⁶⁵Sg, ²⁶¹Rf | ²⁵⁷No |- | ²⁶⁷Hs, ²⁶³Sg, ²⁵⁹Rf | ²⁵⁵No |- | ²⁵⁴Lr | ²⁵⁴No |- | ²⁶¹Sg, ²⁵⁷Rf | ²⁵³No |- | ²⁶⁴Hs, ²⁶⁰Sg, ²⁵⁶Rf | ²⁵²No |- | ²⁵⁵Rf | ²⁵¹No |} === Изотопсене уçнин хронологийĕ === {| class="wikitable" |- ! Изотоп ! Уçнă çул ! Уçнă реакци |- | ²⁵⁰No^m | 2001 | ²⁰⁴Pb(⁴⁸Ca,2n) |- | ²⁵⁰No^g | 2006 | ²⁰⁴Pb(⁴⁸Ca,2n) |- | ²⁵¹No | 1967 | ²⁴⁴Cm(¹²C,5n) |- | ²⁵²No^g | 1959 | ²⁴⁴Cm(¹²C,4n) |- | ²⁵²No^m | ~2002 | ²⁰⁶Pb(⁴⁸Ca,2n) |- | ²⁵³No^g | 1967 | ²⁴²Pu(¹⁶O,5n),²³⁹Pu(¹⁸O,4n) |- | ²⁵³No^m | 1971 | ²⁴⁹Cf(¹²C,4n)<ref>see [[rutherfordium]]</ref> |- | ²⁵⁴No_g | 1966 | ²⁴³Am(¹⁵N,4n) |- | ²⁵⁴No_m1 | 1967? | ²⁴⁶Cm(¹³C,5n),²⁴⁶Cm(¹²C,4n) |- | ²⁵⁴No_m2 | ~2003 | ²⁰⁸Pb(⁴⁸Ca,2n) |- | ²⁵⁵No | 1967 | ²⁴⁶Cm(¹³C,4n),²⁴⁸Cm(¹²C,5n) |- | ²⁵⁶No | 1967 | ²⁴⁸Cm(¹²C,4n),²⁴⁸Cm(¹³C,5n) |- | ²⁵⁷No | 1961? , 1967 | ²⁴⁸Cm(¹³C,4n) |- | ²⁵⁸No | 1967 | ²⁴⁸Cm(¹³C,3n) |- | ²⁵⁹No | 1973 | ²⁴⁸Cm(¹⁸O,α3n) |- | ²⁶⁰No | ? | ²⁵⁴Es + ²²Ne,¹⁸O,¹³C - transfer |- | ²⁶¹No | unknown | |- | ²⁶²No | 1988 | ²⁵⁴Es + ²²Ne - transfer (EC of ²⁶²Lr) |} == Каçăсем == * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/No/key.html Нобели Webelements çинче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516064309/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/No/key.html |date=2008-05-16 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb102.htm Нобели хими элеменчĕсен вулавăшĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070509190923/http://n-t.ru/ri/ps/pb102.htm |date=2007-05-09 }} * [http://flerovlab.jinr.ru/linkc/102/index.html ОИЯИ сайчĕнче элемента синтезлани çинчен] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070812161055/http://flerovlab.jinr.ru/linkc/102/index.html |date=2007-08-12 }} {{асăрхавсем}} {{stub}} {{Актиноидсем}} <!--Categories--> [[Категори:Хими элеменчĕсем]] [[Категори:Актиноидсем]] [[Категори:Металсем]] [[Категори:Радиохастар элементсем]] <!--Interwiki--> 68otlmoiaie03e8y8huj54gxkdfblel 0 19410 876056 848256 2026-08-01T00:49:19Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 876056 wikitext text/x-wiki {{Элементсен периодикăллă системи2}} {| style="text-align: left; background-color: #ef99cc; width: 100px; height: 100px;" border="0" cellpadding="4" cellspacing="0" | style="width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>Lr</big></big> | style="width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>103</big></big> |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="right" | colspan="2" | '''262.11''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" | colspan="2" | '''[Rn] 5f¹⁴ 6d¹ 7s²''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="center" | colspan="2" | <big>'''Лоуренси'''</big> |} '''Лоуренси''' — 103 [[Атом номерĕ|атом номерлĕ]] [[хими элеменчĕсем|хими элеменчĕ]]. Атом масси 262.11; Lr тесе паллă тăваççĕ ({{lang-la|Lawrencium}}), [[Актиноидсем|актиноидсен]] шутне кĕрет. == Истори == 103-мĕш элемента 1961-1965-мĕш çулсенче Дубнари Флеров лабораторипе Берклири Лоуренс ячĕллĕ лабораторинче пĕп пĕринпе çыхăнмасăр синтезланă. Берклинче 3 мг [[калифорни (элемент)|калифорнин]] 3 изотопĕн хутăшне [[Бор (элемент)|борăн]] 10 тата 11 виçеллĕ изотопĕсемпе йывăр ион ускоритĕльĕнче (HILAC) персе тунă. Ушкăн ²⁵⁷103 тупни çинчен пĕлтернĕ. Альфа-пайăркасен хăвачĕ 8,6 МэВ, [[çурма аркану тапхăрĕ]] ~8 çеккунт. Каярах ²⁵⁸Lr тесе тӳрлетнĕ. :<math>\, ^{252}_{98}\mathrm{Cf} + \, ^{11}_{5}\mathrm{B} \to \, ^{263-x}_{103}\mathrm{Lr}\to \,^{258}_{103}\mathrm{Lr} + 5 \,^{1}_{0}\mathrm{n}</math> Ушкăн элемента [[Лоуренси]] (Lw) ят пама сĕннĕ. [[1967]]-мĕш çулта Дубнари тĕпчевçĕсем ²⁵⁷103 альфа-аркануне тата [[çурма аркану тапхăрĕ]] ~8 çеккунт çирĕплетме пултарайман. Çавăнпа ²⁵⁸Lr пулать тенĕ. Ун вырăнне 45ç хастарлăхлă 256</sup>Lr синтезланине пĕлтернĕ. :<math>\, ^{243}_{95}\mathrm{Am} + \, ^{18}_{8}\mathrm{O} \to \, ^{261-x}_{103}\mathrm{Lr}\to \,^{256}_{103}\mathrm{Lr} + 5 \,^{1}_{0}\mathrm{n}</math> ==Изотопĕсем== {{main|Лоуренси изотопĕсем}} == Аркану майĕпе пулнă изотопĕсем == Лауренси изотопĕсем йывăртарах изотопсем арканнă чухне те пулаççĕ. Аялти таблицăра кăтартнă. {| class="wikitable" |- ! Арканакан элемент ! Лоуренси изотопĕсем |- | ²⁶⁷Bh, ²⁶³Db | ²⁵⁹Lr |- | ²⁷⁸Uut, ²⁷⁴Rg, ²⁷⁰Mt, ²⁶⁶Bh, ²⁶²Db | ²⁵⁸Lr |- | ²⁶¹Db | ²⁵⁷Lr |- | ²⁷²Rg, ²⁶⁸Mt, ²⁶⁴Bh, ²⁶⁰Db | ²⁵⁶Lr |- | ²⁵⁹Db | ²⁵⁵Lr |- | ²⁶⁶Mt, ²⁶²Bh, ²⁵⁸Db | ²⁵⁴Lr |- | ²⁶¹Bh, ²⁵⁷Db^g,m | ²⁵³Lr^g,m |- | ²⁶⁰Bh , ²⁵⁶Db | ²⁵²Lr |} == Изотопсене уçнин хронологийĕ == {| class="wikitable" |- ! Изотоп ! Уçнă çул ! Уçнă реакци |- | ²⁵²Lr | 2001 | ²⁰⁹Bi(⁵⁰Ti,3n) |- | ²⁵³Lr^g | 1985 | ²⁰⁹Bi(⁵⁰Ti,2n) |- | ²⁵³Lr^m | 2001 | ²⁰⁹Bi(⁵⁰Ti,2n) |- | ²⁵⁴Lr | 1985 | ²⁰⁹Bi(⁵⁰Ti,n) |- | ²⁵⁵Lr | 1970 | ²⁴³Am(¹⁶O,4n) |- | ²⁵⁶Lr | 1961? 1965? 1968? 1971 | ²⁵²Cf(¹⁰B,6n) |- | ²⁵⁷Lr | 1958? 1971 | ²⁴⁹Cf(¹⁵N,α3n) |- | ²⁵⁸Lr | 1961? 1971 | ²⁴⁹Cf(¹⁵N,α2n) |- | ²⁵⁹Lr | 1971 | ²⁴⁸Cm(¹⁵N,4n) |- | ²⁶⁰Lr | 1971 | ²⁴⁸Cm(¹⁵N,3n) |- | ²⁶¹Lr | 1987 | ²⁵⁴Es + ²²Ne |- | ²⁶²Lr | 1987 | ²⁵⁴Es + ²²Ne |} == Каçăсем == * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Lr/key.html Лоуренси Webelements çинче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509130552/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Lr/key.html |date=2008-05-09 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb103.htm Лоуренси хими элеменчĕсен вулавăшĕнче] * [http://flerovlab.jinr.ru/linkc/103/index.html ОИЯИ сайчĕнче элемента синтезлани çинчен] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070812161024/http://flerovlab.jinr.ru/linkc/103/index.html |date=2007-08-12 }} {{stub}} {{Актиноидсем}} <!--Categories--> <!--Interwiki--> [[Категори:Хими элеменчĕсем]] [[Категори:Актиноидсем]] [[Категори:Металсем]] [[Категори:Радиохастар элементсем]] t8e1o1g9iuvzre74rjd2gi0mdfp3dhn 0 21121 876087 842608 2026-08-01T09:06:56Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 876087 wikitext text/x-wiki {{Элементсен периодикăллă системи2}} {{Хими_элеменчĕ|Самари / Samarium (Sm)<!--Ят-->|62<!--Атомный номер-->|кĕмĕл тĕслĕ сайра çĕр металлĕ <!-- Тулаш ĕлки-->|150,36<!--Атом йывăрăшĕ-->|181<!--Атом радиусĕ-->|540,1 (5,60)<!--Ионизаци хăвачĕ-->|[Xe] 4f⁶ 6s²<!--Электрон конфигурацийĕ-->|162<!--Ковалент радиусĕ-->|(+3e) 96,4<!--Ион радиусĕ-->|1,17<!--Электроçуклăх-->|Sm←Sm³⁺ -2,30 В <br />Sm←Sm²⁺ -2,67 В<!--Электрод потенциалĕ-->|3, 2<!--Степени окисления-->|7,520<!--Тачăлăх-->|29,5<ref name="ХЭ">{{кĕнеке |автор = Редкол.:Зефиров Н. С. (гл. ред.) |пай = |ят = Химическая энциклопедия: в 5 т. |тăван ят = |каçă = |яваплă = |кăларăм = |вырăн = Мускав |издательство = Советская энциклопедия |çул = 1995 |том = 4 |страницăсем = 289 |страниц = 639 |сери = |isbn = 5—85270—039—8 |тираж = 20 000 }} </ref>|(13,3)<!--Теплопроводность-->|1350<!--Шăрану температури-->|8,9<!--Теплота плавления-->|2064<!--Вĕрӳ температури-->|165<!--Пăслану теплоти-->|19,9<!--Моль калăпăшĕ-->|ромбоэдăрла<!--Чĕнтĕр тытăмĕ-->|9,000<!--Чĕнтĕр тапхăрĕ-->|n/a<!--Отношение c/a-->|166,00<!--Дебай температури-->}} {| style="text-align: left; background-color: #ffbfff; width: 100px; height: 100px;" border="0" cellpadding="4" cellspacing="0" | style="width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>Sm</big></big> | style="width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>62</big></big> |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="right" | colspan="2" | '''150,36''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" | colspan="2" | '''4f⁶6s²''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="center" | colspan="2" | <big>'''Самари'''</big> |} '''Самари''' — лантаноидсен ушкăнĕнчи металл. == Истори == Элемента [[самарскит]] ((Y,Ce,U,Fe)₃(Nb,Ta,Ti)₅O₁₆) тупса уйăрнă. Ку минерал ятне [[1847]]-мĕш çулта нимĕç химикĕ [[Розе Генрих]] сĕннипе [[Самарский-Быховец Василий Евграфович|В. Е. Самарского-Быховеца]] полковника, ту инженерне халаласа панă. Ă на Самарский-Быховец минерала тĕпчеме ярса панă пулнă. Çĕнĕ элемента спектрометри майĕпе [[Франци]] химикĕсем [[Лафонтен]] [[1878]]-мĕш çулта тата [[Лекок де Буабодран, Поль Эмиль|Лекоком де Буабодран]] 1879-мĕш çулта тупнă. 1880-мĕш çулта элемнта уçнине Швейцари химикĕ [[Мариньяк Жан Шарль Галиссард|Ж. де Мариньяк]] çирĕплетнĕ. Самарин таса металне [[XX ĕмĕр]] пуçламăшĕнче кăна уйăрма пултарнă. == Уйăрни == Самари металлне [[металотерми]] е [[электролиз]] майĕсемпе уйăраççĕ. Тĕнчипе çулталăка темиçе çĕр тонна туса кăлараççĕ, нумайрах пайне [[моноцит]] хăйăрĕнчен ионылмаштаракан смоласемпе усă курса. == Хими пахалăхĕсем == Сывлăшра самари майĕпен кислородпа хутшăнать. Малтан Sm₂O₃ оксид пленкипе витĕнет, кайран [[сарă]] тĕслĕ тусан пулса саланать. Самари- хастар металл. Вăл йӳçĕксенче ирĕлет, сылăшра çунать, [[азот]]па хутшăнса нитрид пулать, [[кăмрăк]]па хутшăнса карбид пулать, халькогенсемпе хутшăнса 1,2,3- валентлă [[сульфид]], [[селенид]], [[теллур]]ид), [[водород]]па - [[гидрид]], кремнипе - [[силицид]], [[бор]]па - [[бор]]ид, [[фосфор]]па - [[фосфид]], [[мышьяк]]па - [[арсенид]], [[сурьма]]па - [[антимонид]], [[висмут]]па - [[висмути]]д тата пĕтĕм галогенсемпе. ==Изотопĕсем== {{main|Самари изотопĕсем}} == Усă курни == == [[Магнит материалĕсем]] == Самари хăватлă магнитсем тунă çĕрте анлă усă кураççĕ. [[Кобальт]] тата ытти метал хутăшĕсенче. == [[Термоэлектрика материалĕсем]] == Нумай пулмасть SmSр пысăк КПД-па (50% яхăн) термоЭДС генерациленине палăртнă. <ref>[http://www.ioffe.rssi.ru/journals/ftt/2001/03/p423-426.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080301202640/http://www.ioffe.rssi.ru/journals/ftt/2001/03/p423-426.pdf |date=2008-03-01 }}</ref>). 130[[Градус Цельсия|°C]] таран ăшăтсанах (сахал потенциаллă ăшшă усă курассин малашдăхне палăртать) электроэнерги тăвакан КПД 67—85 % çитме пултарать (термоэлектронла эмиссипе е термоэлементсемпе пĕрле ĕçлетерсен). Паянхи кунах опытла генераторсем ăшă двигатĕлĕсемпе (çав шутра Дизель тата Стилинг двигатĕлĕсемпе) тупăшма хатĕр. Самари радиаци çирĕплĕхĕ пысăк пулнă май, самари моносульфичĕнчен ăшша тӳрех электричествăна куçаракан реакторĕсене тунă çĕрте усă курма пулать. == Пусăм туякан материалсем == Самари моносульфичĕ чи лайăх Пусăм туякан материалсен шутне кĕрет. Ăна пусăм туякан датчиксем тунă çĕрте усă кураççĕ. === [[Ядерлă энергетика]] === Самари ăшă нейтронсене лайăх çăтнине пула (6800 [[барн]]) [[Ядерла энергетика|ядерла энергетикăра]] [[атом реакторĕ|атомни реакторĕсен]] хăватне ылмаштарма усă кураççĕ. Нейтронсемпе лайăх çăтакан ытти элементсемпе танлаштарсан ([[бор]], [[кадми]]), вăл реактăрта "çунса каймасть". Нейтрон çăтнă хыççăн самари ытти изотопĕсем те нейтронсене лайăх çăтаççĕ. Нейтронсене чи вăйлă çăтакан изотоп Самари-149 (41000 барн). === Магнитокалори эффекчĕ === Самарипе стронци манганачĕсем питĕ пысăк магнитокалориллĕ эффектпа палăраççĕ, магнитла холодильниксем тунă çĕрте усă курма пултараççĕ. == Вуламалли == == Асăрхаттурусем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == {{commons|Samarium}} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Sm/key.html Самари Webelements çинче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050608012002/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Sm/key.html |date=2005-06-08 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb062.htm Самари хими элеменчĕсен вулавăшĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091125205056/http://n-t.ru/ri/ps/pb062.htm |date=2009-11-25 }} {{stub}} {{Лантаноидсем}} [[Категори:Лантаноидсем]] k2976zv4ssnhh4myy5vh67mcda7nsey 0 21190 876060 861882 2026-08-01T01:58:09Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 876060 wikitext text/x-wiki {{Чĕлхе |тĕс = дравиди |ят = Малаялам |тăван ят = മലയാളം, {{unicode|malayāḷaṁ}} |патшалăхсем = [[Инди]] |регион = Индин кăнтăр-анăçĕ ([[Керала]] штачĕ) |официаллă чĕлхе = [[Инди]] ([[Керала]]) |калаçаканесем = 35,7 млн. |рейтинг = 29 |категори = [[Еврази чĕлхисем]] |классификаци = [[Дравиди чĕлхисем|Дравиди çемьи]] : [[Кăнтăр Дравиди чĕлхисем|Кăнтăр Дравиди турачĕ]] :: Тамил-каннад ушкăнĕ |çыру = [[Малаялам (çырулăх)|малаялам çырăвĕ]] |ГОСТ 7.75-97 = мал 425 |ISO1 = ml |ISO2 = mal |ISO3 = mal }} [[File:WIKITONGUES- Netha speaking Malayalam.webm|thumb|Малая́лам]] '''Малая́лам''' (вĕçленӳсĕр; тăван ят മലയാളം) — [[Дравиди чĕлхисем|дравиди чĕлхи]], [[Инди]]н кăнтăр-анăçĕнче (ытларах [[малаяли]] халăхĕ хушшинче) саралнă, [[Тамил чĕлхи]]пе тăванлă; один из 23 официаллă [[Инди чĕлхисем|патшалăх чĕлхисен]] пĕри шутланать. Малаяламла 35 миллион çын ытла ([[малаяли]]) пуплет, чи нумайрах инди [[Керала]] штатĕнче. == Этимологи == «Малаялам» сăмах икĕ сăмахран тăрать: «mala»: «ту», тата «aalam» - «вырăн». == Кун-çулĕ == == Лингвистика пахалăхĕ == === Фонологи хыпарĕсем === '''Уçă сасăсем''' {|class="wikitable" ! rowspan=2 | &nbsp; ! colspan=3 | Кĕскисем ! colspan=3 | Вăрăммисем |- ! Малтисем ! Вăтаммисем ! Кайрисем ! Малтисем ! Вăтаммисем ! Кайрисем |- ! Маллти çĕкленӳ | align=center| {{IPA|/i/}} ഇ i | align=center| {{IPA|/ɨ̆/}} * ŭ | align=center| {{IPA|/u/}} ഉ u | align=center| {{IPA|/iː/}} ഈ ī | &nbsp; | align=center| {{IPA|/uː/}} ഊ ū |- ! Вăтам çĕкленӳ | align=center| {{IPA|/e/}} എ e | align=center| {{IPA|/ə/}} * a | align=center| {{IPA|/o/}} ഒ o | align=center| {{IPA|/eː/}} ഏ ē | &nbsp; | align=center| {{IPA|/oː/}} ഓ ō |- ! Анатри çĕкленӳ | &nbsp; | align=center| {{IPA|/a/}} അ a | &nbsp; | &nbsp; | align=center| {{IPA|/aː/}} ആ ā | &nbsp; |} '''Хупă сасăсем''' {|class="wikitable" |-bgcolor="#EFEFEF" !colspan="4"| !colspan="2"| '''Тута-тута''' !| '''Тута-шăл''' !colspan="2"| '''Шăл''' !colspan="2"| '''Альвеоль''' !colspan="2"| '''Ретрофлекс''' !colspan="2"| '''Палаталь''' !colspan="2"| '''Веляр''' !colspan="2"| '''Глотталь''' |- !bgcolor="#EFEFEF" rowspan="2" colspan="2"| '''[[Смычные]]''' !bgcolor="#EFEFEF" colspan="2"| '''Непридыхательные''' | {{IPA|/p/}} പ p || {{IPA|/b/}} ബ b || || {{IPA|/t̪/}} ത t || {{IPA|/d̪/}} ദ d || {{IPA|/t/}} * <u>t</u> || || {{IPA|/ʈ/}} ട {{IAST|ṭ}} || {{IPA|/ɖ/}} ഡ {{IAST|ḍ}} || {{IPA|/ʧ/}} ച c || {{IPA|/ʤ/}} ജ j || {{IPA|/k/}} ക k || {{IPA|/g/}} ഗ g |colspan="2"| |- !bgcolor="#EFEFEF" colspan="2"| '''Придыхательные''' | {{IPA|/pʰ/}} ഫ ph || {{IPA|/bʱ/}} ഭ bh || || {{IPA|/t̪ʰ/}} ഥ th || {{IPA|/d̪ʱ/}} ധ dh || || || {{IPA|/ʈʰ/}} ഠ {{IAST|ṭh}} || {{IPA|/ɖʱ/}} ഢ {{IAST|ḍh}} || {{IPA|/ʧʰ/}} ഛ ch || {{IPA|/ʤʱ/}} ഝ jh ||{{IPA|/kʰ/}} ഖ kh || {{IPA|/gʱ/}} ഘ gh |colspan="2"| |- !bgcolor="#EFEFEF" colspan="4"| '''Носовые''' |colspan="2" style="font-weight: normal"| {{IPA|/m/}} മ m | |colspan="2" style="font-weight: normal"| {{IPA|/n̪/}} ന n |colspan="2" style="font-weight: normal"| {{IPA|/n/}} ന <nowiki>*</nowiki> <u>n</u> |colspan="2" style="font-weight: normal"| {{IPA|/ɳ/}} ണ {{Unicode|ṇ}} |colspan="2" style="font-weight: normal"| {{IPA|/ɲ/}} ഞ ñ |colspan="2" style="font-weight: normal"| {{IPA|/ŋ/}} ങ {{Unicode|ṅ}} |colspan="2"| |- !bgcolor="#EFEFEF" colspan="4"| '''Аппроксиманты''' |colspan="2"| |style="font-weight: normal"|{{IPA|/ʋ/}} വ v |colspan="4"| |colspan="2" style="font-weight: normal"| {{IPA|/ɻ/}} ഴ <u>l</u> |colspan="2" style="font-weight: normal"| {{IPA|/j/}} യ y |colspan="4"| |- !bgcolor="#EFEFEF" colspan="4"| '''Плавные''' |colspan="2"| | |colspan="2"| |colspan="2" style="font-weight: normal"| {{IPA|/r/}} റ <u>r</u> |colspan="7"| |- !bgcolor="#EFEFEF" colspan="4"| '''Фрикативные''' |colspan="2"| |style="font-weight: normal"| {{IPA|/f/}} ഫ<nowiki>*</nowiki> f |colspan="2" style="font-weight: normal"|{{IPA|/s̪/}} സ s |colspan="2"| |colspan="2" style="font-weight: normal"| {{IPA|/ʂ/}} ഷ {{Unicode|ṣ}} |colspan="2" style="font-weight: normal"| {{IPA|/ɕ/}} ശ ś |colspan="2"| |style="font-weight: normal"| {{IPA|/ɦ/}} ഹ h |- !bgcolor="#EFEFEF" colspan="4"| '''Дрожащие''' |colspan="5"| |colspan="2" style="font-weight: normal"| {{IPA|/ɾ/}} ര r |colspan="7"| |- !bgcolor="#EFEFEF" colspan="4"| '''Латеральные аппроксиманты''' |colspan="5"| |colspan="2" style="font-weight: normal"| {{IPA|/l/}} ല l |colspan="2" style="font-weight: normal"| {{IPA|/ɭ/}} ള {{Unicode|ḷ}} |colspan="5"| |} === Çырулăх === === [[Морфологи]] === ==== Фонологи ==== ==== Грамматика йĕрки ==== === [[Синтаксис]] === ==== Сĕнӳ структури ==== == Диалектсем пирки == Тăватă диалект ушкăнĕ пур: * кăнтăр (кăнтăр, вар çурçĕр [[Траванкор]] диалекчĕсем, анăç [[Вембанад]] диалекчĕ); * вар ([[кочин]] диалекчĕ); * çурçĕр (кăнтăр, вар тата çурçĕр [[Малабар]] диалекчĕсем, кăнтăр-тухăç тата çурçĕр-анăç [[Палгхат]] диалекчĕсем, [[ваянад]] тата çурçĕр диалекчĕсем); * лаккадив ([[Лакшадвип|Лакшадвип утравĕсен]] диалекчĕ). Çаплах социалла, т.с. кастă, тĕн тата йăх диалекчĕсем пур: * наярсен брахман тата намбудири диалекчĕё; * мăсăльман пĕрлĕхĕсен диалекчĕсем (маппилла, насрани); * хăш йăхсен диалекчĕ (тийя, ежава, пулайя, пания тата ур.). == Вуламалли == * Grierson, Linguistic Survey of India, vol. IV, Calc., 1906. * Trilingual dictionary. English-Hindi-Malayalam. Kottayam, Kerala state. 1975. * Андронов, М.С. "Язык малаялам". М., Наука, 1993. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == {{wiktionary|малаялам}} {{Interwiki|code=ml|പ്രധാന താള്||малаялам|}} * [http://www.prd.kerala.gov.in/prd2/mala/mala.htm Information on Malayalam language at Department of Public Relations, Government of Kerala] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060206092310/http://www.prd.kerala.gov.in/prd2/mala/mala.htm |date=2006-02-06 }} * [https://web.archive.org/web/20090404082827/http://www.geocities.com/malayalamgrammar Grammar of colloquial Malayalam] * [http://www.unicode.org/charts/PDF/U0D00.pdf Unicode Code Chart for Malayalam (PDF Format)] * [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=MJS Ethnologue report for Malayalam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050312113401/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=MJS |date=2005-03-12 }} * [http://www.malayalamdictionary.com Malayalam Online Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525031702/http://malayalamdictionary.com/ |date=2017-05-25 }} * [http://www.radiodumdum.com Malayalam Internet Radio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220328062831/http://www.radiodumdum.com/ |date=2022-03-28 }} * [http://www.iit.edu/~laksvij/language/malayalam.html Indian Language Converter] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090721031114/http://www.iit.edu/~laksvij/language/malayalam.html |date=2009-07-21 }} {{stub}} {{Инди чĕлхисем}} [[Категори:Инди чĕлхисем]] [[Категори:Дравиди чĕлхисем]] sue6zajy94b00z7q2h4xzztpapzl7nk 0 22044 876051 799603 2026-07-31T14:35:12Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 876051 wikitext text/x-wiki {{Хими элеменчĕ| Коперници (Cn) / Copernicium<!-- Symbol--> |112<!-- Atomic Number--> |кĕмĕл евĕрлĕ шĕвек пулас <!-- Appearance--> |285 <!-- Atomic Weight (u.m)-->| n/a <!-- Atomic Radius (pm)-->| n/a <!-- First Ionizing Energy (kJ/mol)-->|тен <nowiki>[</nowiki>[[радон|Rn]]<nowiki>]</nowiki>&nbsp;5[[f-орбиталь|f]]&nbsp;¹⁴&nbsp;6[[d-орбиталь|d]]¹⁰&nbsp;7[[s-орбиталь|s]]^{<nowiki>2</nowiki>}<!-- Electronic Configuration-->|<!-- --> |<!-- -->|<!-- -->|<!-- -->|<!-- -->|<!-- -->|<!-- -->|<!-- -->|<!-- -->|<!-- -->|<!-- -->|<!-- -->|<!-- -->|<!-- -->|<!-- -->|<!-- -->|<!-- -->|<!-- -->|<!-- --> }} {| style="text-align: left; background-color: pink; width: 100px; height: 100px;" border="0" cellpadding="4" cellspacing="0" | style="width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>Cn</big></big> | style="width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>112</big></big> |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="right" | colspan="2" | '''285''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" | colspan="2" | '''[Rn]5f¹⁴6d¹⁰7s^{<nowiki>2</nowiki>}''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="center" | colspan="2" | <big>'''Коперници'''</big> |} '''Коперници''' ({{lang-la|Copernicium}}, '''Cn''', маларах '''Унунби''' ятпа палăртнă {{lang-la|Ununbium}}, '''Uub''' е ''эка-ртуть'') — 112-мĕш [[хими элеменчĕ]]. Чи стабиллă ²⁸⁵Cn [[изотоп]]ĕн тĕшĕнче 112 [[протон]]па, 173 [[нейтрон]]. [[Çурма аркану тапхăрĕ]] 34 секунд яхăн. Коперници [[ртуть|чĕркĕмĕл]] евĕр кĕмĕл тĕслĕ шĕвек пулас. 112-мĕш элемент уçнине [[ИЮПАК]]ра çирĕплетнĕ <ref name="iupac09">{{статья |автор = Robert C. Barber et al. |пуçелĕк = Discovery of the element with atomic number 112 (IUPAC Technical Report) |оригинал = |ссылка = http://dx.doi.org/10.1351/PAC-REP-08-03-05 |издание = [http://www.iupac.org/publications/pac/index.html Pure and Applied Chemistry] |тип = |место = |год = 2009 |том = |номер = |страницы = }} — ASAP Articles</ref> , ун ятне çирĕплетме палăртнă<ref name="iupac09b">{{cite web | author = | authorlink = | datepublished = 20 июля 2009 | url = http://iupac.org/web/nt/2009-07-21_Naming_Element_112 | title = Start of the Name Approval Process for the Element of Atomic Number 112 | format = | work = | publisher = [[IUPAC]] | accessdate = 2009-08-03 | lang = en | description = Пресс-релиз }}</ref>. == Истори == Коперницие чи малтан [[1996]]-мĕш çулăн нарăсăн 9-мĕшĕнче [[Германи]]ри [[Дармштадт]]ри йывăр ионсен институтĕнче С. Хоффманн (S. Hofmann), В. Нинов (V. Ninov), Ф. П. Хессбергер (F. P. Hessberger), П. Армбрустер (P. Armbruster), Х. Фолгер (H. Folger), Г. Мюнценберг (G. Münzenberg) тата ыттисем синтезланă (Gesellschaft für Schwerionenforschung, GSI). ²⁷⁷Cn изотопăн икĕ тĕшне йывăр ионсене хăвăрлаканта [[цинк]] йĕтрисемпе [[хура тăхлан]] мишенĕсене персе туса илнĕ.<ref name="uub1996">{{статья |автор = S. Hofmann et al. |пуçелĕк = The new element 112 |тăван ят = |каçă = http://www.springerlink.com/content/1eel484c5chmfdfq/ |кăларăм = Zeitschrift für Physik A |тĕс = |вырăн = |çул = 1996 |том = 354 |номер = 3 |страницăсем = 229-230}}</ref>. Йывăртарах изотопĕсене каярах Дубнари ОИЯИ [[унунквади]] арканнă хыççăн тупнă ([[2000]] тата [[2004]] çулсенче)<ref>{{статья |автор = Yu. Ts. Oganessian et al. |пуçелĕк = Synthesis of Superheavy Nuclei in the ⁴⁸Ca + ²⁴⁴Pu Reaction |тăван ят = |каçă = http://prola.aps.org/abstract/PRL/v83/i16/p3154_1 |кăларăм = [[Physical Review Letters]] |тĕс = |вырăн = |çул = 1999 |том = 83 |номер = 16 |страницăсем = 3154 - 3157}}</ref><ref name="og2004">{{статья |автор = Yu. Ts. Oganessian et al. |пуçелĕк = Measurements of cross sections and decay properties of the isotopes of elements 112, 114, and 116 produced in the fusion reactions ²³³,²³⁸U, ²⁴²Pu, and ²⁴⁸Cm+⁴⁸Ca |тăван ят = |каçă = http://link.aps.org/abstract/PRC/v70/e064609 |кăларăм = Physical Review C |тĕс = |вырăн = |çул = 2004 |том = 70 |номер = |страницăсем = 064609}}</ref><ref name="og2006">{{статья |автор = Yu. Ts. Oganessian et al. |пуçелĕк = Synthesis of the isotopes of elements 118 and 116 in the ²⁴⁹Cf and ²⁴⁵Cm+⁴⁸Ca fusion reactions |оригинал = |ссылка = http://link.aps.org/abstract/PRC/v74/e044602 |издание = Physical Review C |тип = |место = |год = 2006 |том = 74 |номер = |страницы = 044602}}</ref>. [[2006]]-мĕш çулта ОИЯИ аркану продукчĕсене химилле палласа изотопсен синтезне çирĕпленĕ. [[Плутони-242]]-рен тунă мишене [[кальций-48]] изотпопĕпе пенĕ. Реакцинче 114-мĕш элемент синтезленнĕ хыççăн вăл атмосфера пусăмлă гелипе аргон хутăшлă камерăна лекнĕ. Çур секкунтран ²⁸⁷Uuq [[альфа-аркану]] хыççăн ²⁸³Cn изотоп пулнă. Ăна газ юхăмĕ [[ылтăн]] [[детектор]]лă криоген камерине илсе кайнă. Детекторсем çинче 112-мăш элемен арканнине сиснĕ.<ref name="chem2007">{{статья |автор = R. Eichler et al. |пуçелĕк = Confirmation of the Decay of ²⁸³112 and First Indication for Hg-like Behavior of Element 112 |оригинал = |ссылка = http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6TVB-4MNYYVV-1&_user=10&_coverDate=05%2F01%2F2007&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=9e7b707a1ebf01b88e328e605d9fbd29 |издание = Nuclear Physics A |тип = |место = |год = 2007 |том = 787 |номер = 1-4 |страницы = 373-380}}</ref><ref>{{статья|автор=Михаил Молчанов|пуçелĕк=Открытие подтверждено|ссылка=http://www.sciam.ru/2006/7/lab.shtml|издание=В мире науки|год=2006|номер=7 (июль)}}</ref>. == Изотопĕсем == {{main|Коперници изотопĕсем}} {| class="standard" |- ! Изотоп ! Масса ! Çурма аркану тапхăрĕ<ref name="nudat">[http://www.nndc.bnl.gov/nudat2/ Nudat 2.5]</ref> ! Аркану майĕ |- | ²⁷⁷Cn | 277 | 0,69+0,69−0,24 мс | α-аркану ²⁷³Ds |- | ²⁸²Cn | 282 | 0,50+0,33−0,14 мс | хăйне-хăй пайланни |- | ²⁸³Cn | 283 | 4,0+1,3−0,7 с | α-аркану ²⁷⁹Ds (99 % сахалрах мар), хăйне-хăй пайланни |- | ²⁸⁴Cn | 284 | 79+31−19 мс | хăйне-хăй пайланни |- | ²⁸⁵Cn | 285 | 29+13−7 с | α-аркану ²⁸¹Ds |} == Ячĕ == [[GSI]] тĕпчевçисем в честь [[Коперник Николай|Н.Коперника]] халаласа 112-мĕш элемент валли «'''коперници'''» (Copernicium, '''Cn''') сĕннĕ <ref name="gsiname">{{cite web | author = | last = | first = | authorlink = | coauthors = | datepublished = 2009-07-14 | url = http://www.gsi.de/portrait/Pressemeldungen/14072009_e.html | title = Element 112 shall be named “copernicium” | format = | work = | publisher = GSI | accessdate = 2009-07-16 | lang = en | description = Пресс-релиз }}</ref>. [[ИЮПАК]] [[2010]]-мĕш çулхи [[нарăс, 19|нарăсăн 19-мĕшĕнче]] официаллă элемент ятне çирĕплетнĕ [[19 февраля]] а<ref>[http://rian.ru/science/20100219/209952543.html Тяжелый 112-й элемент, синтезированный учеными, назван "коперникий"]</ref><ref>[http://lenta.ru/news/2010/02/19/element/ У 112-го элемента появилось официальное название]</ref>. Элемнтăн символĕ пирки тавлашусем пынă<ref>{{cite journal|title=The need for a fresh symbol to designate copernicium|author=Juris Meija|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|year=2009|volume=461|pages=341|doi=10.1038/461341c|pmid=19759598|last1=Meija|first1=J|issue=7262}}</ref>. Уçакансем сĕннĕ Cp символ икĕ сăлтавпа тивĕçтермен: * органика химинче ку символпа [[циклопентадиенил]] радикалне палăртаççĕ; * Германинче [[лютеци]]е нумай вăхăт хушши '''кассиопи''' тенĕ тата Cp символпа палăртнă. == Асăрхатарусем == {{Асăрхамалли}} == Каçăсем == {{commons|Ununbium}} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Uub/index.html Коперници WebElements.com сайтра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071213153008/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Uub/index.html |date=2007-12-13 }} * [http://www.apsidium.com/elements/112.htm Apsidium — Ununbium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070404045121/http://www.apsidium.com/elements/112.htm |date=2007-04-04 }} * [https://web.archive.org/web/20050518050905/http://mgo-rksmb.narod.ru/Science/Lr/index.html Коперници «Виртуальная таблица Менделеева» сайтра] * [http://element114.narod.ru/Projects/112-114-116.html Коперници «Атомная и космическая отрасли России» сайт çинче ], [http://www.inauka.ru/discovery/article30695], [http://www.vz.ru/news/2006/5/30/35533.html] * [http://159.93.28.88/flnr/elm112p.html О синтезе элемента на сайте ОИЯИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071026160824/http://159.93.28.88/flnr/elm112p.html |date=2007-10-26 }} * [http://www.rian.ru/science/20100219/209952543.html Коперници ят панă] {{Элементсен периодикăллă системи2}} {{stub}} [[Категори:Хими элеменчĕсем]] [[Категори:Куçăмлă металсем]] [[Категори:Радиохастар элементсем]] [[Категори:Синтезланă хими элеменчĕсем]] [[Категори:Трансактиноидсем]] 3ygg8e9kfrhtene9ikymlh7q2r5ltoy 0 22540 876054 557703 2026-07-31T15:47:24Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 876054 wikitext text/x-wiki {{Элементсен периодикăллă системи2}} {{Хими элеменчĕ|Кӳкĕрт / Sulphur (S)<!-- Symbol-->|16<!-- Atomic Number-->| [[Ӳкерчĕк:S,16.jpg|150px]]Таса чухне шăршсăр çутă сарă çĕмĕрĕлекен элемент<!-- Appearance-->|32,066<!-- Atomic Weight (u.m)-->|127<!-- Atomic Radius (pm)-->|999,0 (10,35)<!-- First Ionizing Energy (kJ/mol)-->|[Ne] 3s² 3p⁴<!-- Electronic Configuration-->|102<!-- Covalent Radius (pm)-->|30 (+6e) 184 (-2e)<!-- Ionic Radius (pm)-->|2,58<!-- Pauling Negativity Number-->|0<!--Electrode potential30-->|6, 4, 2, -2<!-- Oxidation states-->|2,070<!-- Density (g/cm³) -->|22,61<ref name="ХЭ">{{кĕнеке |автор = |пай = |пуçелĕк = Химическая энциклопедия: в 5 т. |тăван ят = |каçă = |яваплă = Редкол.:Зефиров Н. С. (гл. ред.) |кăларăм = |вырăн = Мукав |издательство = Советская энциклопедия |çул = 1995 |том = 4 |страница = 319 |страницăсем = 639 |сери = |isbn = 5—85270—039—8 |тираж = 20 000 }} </ref>|0,27<!-- Termal Conductivity (@25 °C W/m K)-->|386<!-- Melting Point (K)-->|1,23<!-- Fusion Heat (kJ/mol)-->|717,824<!-- Boiling Point (K)-->|10,5<!-- Evaporation Heat (kJ/mol)-->|15,5<!-- Atomic Volume (cm³/mol)-->|орторомбла<!-- Lattice structure-->||22=a=10,437 b=12,845 c=24,369<!-- Lattice constant (Å)-->||23=—<!-- Lattice c/a ratio-->|n/a<!-- Debye temperature (K)-->}} {| style="text-align: left; background-color: green; width: 100px; height: 100px;" border="0" cellpadding="4" cellspacing="0" | style="width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>S</big></big> | style="width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>16</big></big> |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="right" | colspan="2" | '''32,066''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" | colspan="2" | '''[Ne]3s^{<nowiki>2</nowiki>}3p⁴''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="center" | colspan="2" | <big>'''Кӳкĕрт'''</big> |} <!-- Название|Атомный номер| Внешний вид|Атомный вес|Радиус атома|Энергия ионизации|Электронная конфигурация|Ковалентный радиус|Радиус иона|Электроотрицательность|Электродный потенциал|Степени окисления|Плотность|Удельная теплоёмкость|Теплопроводность|Температура плавления|Теплота плавления|Температура кипения|Теплота испарения|Молярный объём|Структура решётки|Период решётки|Отношение c/a|Температура Дебая --> '''Кӳкĕрт''' (''Sulphur'' — хими элеменчĕсен периодика системин 16-мĕш элеменчĕ. Металлмариисем шутне кĕрет. Водородпа тата кислородпа çыхăнса тĕрлĕ ионсен шутне кĕрет. Нумай йӳçĕкпе тăварсем пуçарать. Кӳкĕртлĕ нумай тăварсем шывра ирĕлмеççĕ. == Çутçанталăкри минералĕсем == Çĕр хупмечĕнче сарăлнипе 16-мĕш элемент. Ирĕклĕ тата ытти элементсемпе çыхăнса тĕл пулать. Чи анлă сарăлнă минĕралĕсем: FeS₂ - ьтимĕр колчеданĕ е пирит [[пирит]], ZnS — [[сфалерит]] е [[вюрцит]], PbS — хура тăхлан йăлтăркка е [[галенит]], HgS — [[киноварь]], Sb₂S₃ — [[антимонит]]. Унсăр пуçне [[нефть]]ра, [[çĕр кăмрăкĕ|çĕр кăмрăкĕнче]], çутçанталăк газĕнче тата [[сланец]]ра тĕл пулать. Çутçанталăкри шывра сарăлнипе 6-мĕш элемент. Унта нумайрах чухне [[сульфат-ион]] евĕр тĕл пулать, шывăн яланхи хытлăхĕ кӳкĕртпе çыхăннă. Чĕрчунсем валли питĕ кирлĕ элемент, хăшпĕр аминокислотасенче вăл пур. [[Çӳç]]пе [[çăм]]ра нумайрах пухăнать. == Истори == Ирĕклĕ кӳкĕрт ({{lang-en|Sulfur}}, {{lang-fr|Soufre}}, {{lang-de|Schwefel}}) тата ун тĕрлĕ çыхăнăвĕсем мĕн авалтанах паллă. Çунакан кӳкĕрт тата [[сероводород]] шăршĕсен çын сĕм-авалтанах пĕлĕт пулĕ. Юмăçсем ана тĕрлĕ [[йăла]] вăхăтĕнче усă курнă. Авалтанах кӳкĕрте тĕрлĕ çунакан хутăшсене кĕртнĕ. Тăшмансене хăратакан „грексен çулăмне“ кӳкĕрт хушнă пулĕ. VIII -мĕш ĕмĕр патнелле ăна китаецсем пиротехника хутăшĕсене кĕртме тытăннă, сăмахран [[тар]]а. . Кӳкĕрт çунни тата металлсемпе лайăх çыхăнни ([[сульфид]]сем пулаççĕ) ăна металл рудисен яланхи пайĕ тата „çунакан принцип“ тенине ăнлантарать. [[Пресвитер Теофил]] (XII-мĕш ĕмĕр) кукĕртлĕ [[пăхăр]] рудине çунтарса хатĕрлекен меслет çинчен çырса парать. Араб алхими тапхăрĕнче металсен йышĕн [[чĕркĕмĕл]]-кӳкĕрт теорийĕ пулса каять. Унпа килĕшуллĕн кӳкĕрте пĕтĕм металлсен ашшĕ вырăнне хунă. Каярахпа „çунакан принцип“ [[флогистон]] теорин никĕсне выртнă. Кӳкĕрт таса [[элемент]] иккенне [[Лавуазье]] хăйĕн çунтарса тунă опычĕсенче тупса палăртнă. Европăра тарпа усă курма тытăнсан кӳкĕрте çутçанталăкран кăларасси тата пиритсенчен ăна тупăçлас меслетсем сарăлма тытăннă. == Ячĕ пулни == Латинла ''sulfur'' мĕнле пулни паллă мар. Вырăсла ятне санскритла «сира» — çутă-сарă сăмахран теççĕ. «Сера» авалхи еврейсен «серафим» — нумай шут - «сераф» — çунакан сăмахран пулма пултарать. Авалхи вырăс тата славян чĕлхипе сера – çунакан япала, çав хушăрах [[çу]] та. == Хими пахалăхĕсем == [[Ӳкерчĕк:Burning-sulfur.png|thumb|200px|Кӳкĕрт çунни]] Плĕм температуринче [[фтор]]па тата [[хлор]]па реакцие кĕрет:<br /> <math>\mathrm{S + 3F_2 = SF_6}</math><br /> <math>\mathrm{2S + Cl_2 = S_2Cl_2}</math><br /> Çирĕп йӳçĕксемпе (HNO₃, H₂SO₄) вăрах тапхăр хĕртсен кăна реакцие кĕрет: <math>\mathrm{S + 6HNO_3}</math>_(çирĕп) <math>\mathrm{= H_2SO_4 + 6NO_2}</math> ↑ <math>\mathrm{+ 2H_2O}</math><br /> <math>\mathrm{S + 2H_2SO_4}</math>_(çирĕп) <math>\mathrm{= 3SO_2}</math> ↑ <math>\mathrm{+ 2H_2O}</math> [[Сывлăш]]ра кӳкĕрт çунса тĕссĕр усал шăршлă кӳкĕрт ангидричĕ пулать:<br /> <math>\mathrm{S + O_2 = SO_2}</math> Спектраллă анализпа ку реакци темиçе тапхăрпа пынине палăртнă: кӳкĕрт моноокиçĕ S₂O₂, молекуллă кӳкĕрт S₂, ирĕк кӳкĕрт атомĕсем S, кӳкĕрт моноокиçĕн ирĕклĕ радикалĕсем SO<ref name="nepenin">{{кĕнеке|автор=Непенин Н. Н.|пуçелĕк=Технология целлюлозы. Производство сульфитной целлюлозы|вырăн=М.|издательство=«Лесная промышленность»|çул=1976|страницăсем=151}}</ref>. [[Металл]]семпе реакцие кĕрсен [[сульфид]]сем пулаççĕ.<br /> <math>\mathrm{2Na+S=Na_2S}</math> Çак сульфидсем çумне тата кӳкĕрт хушсан полисульфидсем пулаççĕ: <math>\mathrm{Na_2S+S=Na_2S_2}</math> Хĕртсен кӳкĕрт [[кăмрăк]]па, [[кремни|кремнипе]], [[фосфор]]па, [[водород]]па çыхăнать:<br /> <math>\mathrm{C + 2S = CS_2}</math> ([[сероуглерод]]) Хĕртсен кӳкĕрт щелочсенче ирĕлет <br /> <math>\mathrm{3S + 6KOH = K_2SO_3 + 2K_2S + 3H_2O}</math> ==Изотопӗсем== {{main|Кӳкĕрт изотопĕсем}} == Медицинăра усă курни == [[Ӳкерчĕк:sernoeLike.JPG|left|thumb|250px|Кӳкĕрт кӳлли]] Кӳкĕрте медицинăра анлă усă кураççĕ. Çав шутрах кӳкĕртлĕ шывсене те çынсене хăшпĕр чирсенчен сиплеме юрăхлă. Самар облаçĕнчи [[Серноводск]]ра Кӳкĕрт кӳлли патĕнче санаторий пур. == Асăрхатарусем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == {{commons|Sulfur}} {{wiktionary|кӳкĕрт}} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/S/key.html Кӳкĕрт Webelements сайтра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509100913/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/S/key.html |date=2008-05-09 }} {{ref-ru}} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb016.htm Кӳкĕрт хими элеменчĕсен вулавăшĕнче]{{ref-ru}} * [http://www.catalogmineralov.ru/mineral/72.html Кӳкĕрт Минералсен каталогĕнче] {{ref-ru}} * [http://hnb.com.ua/articles/s-zdorovie-sera_s-344 Кӳкĕрт çын организăмĕнче] {{ref-ru}} [[Категори:Хими элеменчĕсем]] [[Категори:Металмаррисем]] [[Категори:Халькогенсем]] gyxtko8t7mcl2pnijh344z3kpm1i9w4 0 22868 876069 847655 2026-08-01T03:28:18Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 876069 wikitext text/x-wiki {{Хими элеменчĕ|prev=[[Неон|Ne]]|next=[[Магни|Mg]]|Натри/Natrium (Na)<!-- Symbol-->|11<!-- Atomic Number-->|[[Ӳкерчĕк:Na_(Sodium).jpg|150px|Тин çеç каснă натри]] шурă кĕмĕл тĕслĕ метал<!-- Appearance-->|22,989768<!-- Atomic Weight (u.m)-->|190<!-- Atomic Radius (pm)-->|495,6(5,14)<!-- First Ionizing Energy (kJ/mol)-->|[Ne] 3s¹<!-- Electronic Configuration-->|154<!-- Covalent Radius (pm)-->|97 (+1e)<!-- Ionic Radius(pm)-->|0,93<!-- Pauling Negativity Number-->|-2,71 в<!--Electrode potential30-->|1<!-- Oxidation states-->|0,971<!-- Density (g/cm³) -->|28,23<ref name="ХЭ">{{кĕнеке |автор = Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.) |часть = |пуçелĕк = Химическая энциклопедия: в 5 т. |оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Москва |издательство = Советская энциклопедия |год = 1992 |том = 3 |страницы = 178 |страниц = 639 |серия = |isbn = 5—85270—039—8 |тираж = 50 000 }} </ref>|142,0<!-- Termal Conductivity (@25°C W/m K)-->|370,96<!-- Melting Point (K)-->|2,64<!-- Fusion Heat (kJ/mol)-->|1156,1<!-- Boiling Point (K)-->|97,9<!-- Evaporation Heat (kJ/mol)-->|23,7<!-- Atomic Volume (cm³/mol)-->|кубла калăпăшĕпе центăрланă<!-- Lattice structure-->|4,230<!-- Lattice constant (Å)-->||23=—<!-- Lattice c/a ratio-->|150<!-- Debye temperature (K)-->}} {| style="text-align: left; background-color: red; width: 100px; height: 100px;" border="0" cellpadding="4" cellspacing="0" | style="width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>Na</big></big> | style="width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>11</big></big> |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="right" | colspan="2" | '''22,98977''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" | colspan="2" | '''[Ne]3s¹''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="center" | colspan="2" | <big>'''Натри'''</big> |} '<nowiki/>''Натри''' — [[Хими элеменчĕсем|хими элеменчĕ]], [[Элементсен периодикăллă системи|периодикăллă системăри]] [[атом номерĕ]] 11, ''Na''' ({{lang-la|Natrium}}) символпа палăртаççĕ, çемçе [[Сĕлтĕ металлĕсем|сĕлтĕ металлĕ]], кĕмĕл тĕслĕ шурăскер. CAS-номер: 7440-23-5. == Физика пахалăхĕсем == [[Ӳкерчĕк:Flametest--Na.swn.jpg|thumb|left|200px|Çулăм тăрăх натри паллани — çутă-[[сарă]] тĕслĕ спектăрти натрин D-йĕрĕ. дублет 588,9950 тата 589,5924 [[нм]].]] Натри — шурă кĕмĕл тĕслĕ металл <ref name="gazeta.ru">[http://www.gazeta.ru/science/2010/04/07_a_3348350.shtml Газета.Ру: Элементы под давлением]</ref>, çӳхе сийсенче хĕрлĕ-кăвак тĕслĕрех, çемçе, çĕçĕпе касăлать. Каснă хыççăнах йăлтăртать. == Хими пахалăхĕсем == Сĕлтĕ метал, сывлăшра [[кислород]]па çăмăл çыхăнать. Сывлăшри кислородран тата шывраг сыхласа натрие керосин айĕнче упраççĕ. Литирен хими хастарлăхĕ сахалрах, çавăнпа [[азот]]па реакцине хĕртсен кăна кĕрет: 2Na + 3N₂=2NaN₃ Кислород питĕ нумай пулсан натри пероксичĕ пулать: 2Na + O₂ = Na₂O₂ Шывпа реакцие кĕрсен натри гидооксичĕпе водород пулать. Ку реакци пысăк сиен кӳме пултарать. 2Na + 2H₂O = H₂+ 2NaOH == Изотопĕсем == {{main|Натри изотопĕсем}} Паянхи кун тĕлне 13 [[изотоп]] пурри паллă. ²³Na изотоп кăна арканмасть. Натрин чи пысăк çурма аркану тапхăрлă изотопĕсем, ²²Na, (2.6 çул) тата ²⁴Na (15 сехет) космогенлă изотпсен шутне кĕреççĕ. Ытти изотопĕсен [[çурма аркану тапхăрĕ]] 1 минутран сахалрах. <ref>{{cite journal| last = Audi|first = Georges|title = The NUBASE Evaluation of Nuclear and Decay Properties|journal = Nuclear Physics A|volume = 729|pages = 3–128| publisher = Atomic Mass Data Center|year = 2003|doi=10.1016/j.nuclphysa.2003.11.001}}</ref> == Асăрхатарусем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == {{commons|Sodium}} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Na/key.html Натри Webelements çинче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240524101349/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Na/key.html |date=2024-05-24 }} * [http://www.youtube.com/watch?v=YvSkXd_VVYk Periodic Table of Videos: натри] * [http://n-t.ru/ri/ps/pb011.htm Натри хими элеменчĕсен вулавăшĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150403091143/http://n-t.ru/ri/ps/pb011.htm |date=2015-04-03 }} {{ref-ru}} {{stub}} {{Элементсен периодикăллă системи2}} [[Категори:Хими элеменчĕсем]] [[Категори:Сĕлтĕ металлĕсем]] [[Категори:Çав тери хăрушăллă япаласем]] lpczfbzmdaqdbwnbhrhy8f6fto4u36l 0 24634 876070 810234 2026-08-01T03:51:22Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 876070 wikitext text/x-wiki {{Элементсен периодикăллă системи2}} {{Хими элеменчĕ|Нниоби (Nb)<!--Назва-->|41<!--Атомний номер-->|[[Ӳкерчĕк:Niobium_crystals_and_1cm3_cube.jpg|180px|ниоби кристалĕсем]]шурă-кăвак тĕслĕ çемçе металл<!-- Зовнішній вигляд-->|92.90638<!--Атомна маса-->|146<!--Радіус атома-->|663.6(6.88)<!--Енергія іонізації-->|[Kr] 4d⁴ 5s¹<!--Електронна конфігурація-->|134<!--Ковалентний радіус-->|(+5e)69 <!--Радіус іона-->|1.6<!--Електровід'ємність-->|0<!--Електродний потенціал-->|5, 3<!--Степені окислення-->|8.57<!--Густина-->|0.268<!-- Питома теплоємність-->|53.7"><ref name="ХЭ">{{кĕнеке |автор = Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.) |часть = |пуçелĕк = Химическая энциклопедия: в 5 т |оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Москва |издательство = Советская энциклопедия |год = 1992 |том = 3 |страницы = 249 |страниц = 639 |серия = |isbn = 5—85270—039—8 |тираж = 50 000 }} </ref> <!--Теплопровідність-->|2741<!--Температура плавлення-->|26.8<!--Теплота плавлення -->|5015<!--Температура кипіння-->|680<!--Теплота випаровування-->|10.8<!--Молярний об'єм-->|кубла калăпăшĕпе центăрланă<!--Структура решітки-->|3.300<!--Період решітки-->|n/a<!--Відношення c/a-->|275.00<!--Температура Дебая-->}} {| style="text-align: left; background-color: pink; width: 100px; height: 100px;" border="0" cellpadding="4" cellspacing="0" | style="width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>Nb</big></big> | style="width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>41</big></big> |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="right" | colspan="2" | '''92.906''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" | colspan="2" | '''[Kr] 4d⁴ 5s¹''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="center" | colspan="2" | <big>'''Ниоби'''</big> |} '''Ниоби'' — ({{lang-la|Niobium}}) [[Элементсен периодикăллă системи|хими таблицин]] 41-мĕш [[хими элеменчĕ]]. '''Nb''' символпа палăртаççĕ. ([[CAS регистраци номерĕ|CAS-номерĕ]]: 7440-03-1) — ялтăртакан шурă-кăвак тĕслĕ металл.. == Истори == [[1801]]-мĕш çулта англи ăсчахĕ Ч. Хатчет [[колумбит]] минералта çĕнĕ хими элеменчĕ тупать те ăна '''колумби''' ят парать. ==Изотопĕсем== {{main|Ниоби изотопĕсем}} === Физиологи пахалăхĕсем === Ниоби металĕн тусанĕ вут енчен хăрушă, куçпа тире вĕчĕхтерет. Ниобин хăшпĕр çыхăнăвĕсем питĕ наркăмăшлă. Ĕçмелии шыври [[ПДК]] 0,01 мг/л. Организăма лексен шалти органсене вĕчĕхтерет, каярахпа шалкăм çапать. <!-- Пĕчек дозăсемпе психикăна ылмаштарать{{Нет АИ|02|11|2009}}.--> == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == {{commons|Niobium}} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Nb/key.html Ниоби Webelements сайтра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040915074544/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Nb/key.html |date=2004-09-15 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb041.htm Ниоби хими элеменчĕсен вулавăшĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070314000755/http://n-t.ru/ri/ps/pb041.htm |date=2007-03-14 }} [[Категори:Металсем]] d22gxm6uixbsbwd170rjtu9sibsti4u 0 24655 876084 840507 2026-08-01T07:58:15Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 876084 wikitext text/x-wiki {{Элементсен периодикăллă системи2}} {{Хими элеменчĕ|Рени (Re)<!--Назва-->|75<!--Атомний номер-->|[[Ӳкерчĕк:Rhenium single crystal bar and 1cm3 cube.jpg|200px]]Çутă кĕмĕл тĕслĕ металл <!-- Зовнішній вигляд-->|186.207<!--Атомна маса-->|137<!--Радіус атома-->|759.1(7.87)<!--Енергія іонізації-->|[Xe] 4f¹⁴ 5d⁵ 6s²<!--Електронна конфігурація-->|128<!--Ковалентний радіус-->|(+7e) 53 (+4e) 72<!--Радіус іона-->|1.9<!--Електровід'ємність-->|Re←Re³⁺ -0.30В<!--Електродний потенціал-->|5, 4, 3, 2, -1<!--Степені окислення-->|21.02<!--Густина-->|0.138<ref name="ХЭ">{{кĕнеке |автор = Редкол.:Зефиров Н. С. (гл. ред.) |часть = |пуçелĕк = Химическая энциклопедия: в 5 т. |оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Москва |издательство = Советская энциклопедия |год = 1995 |том = 4 |страницы = 236 |страниц = 639 |серия = |isbn = 5-85270-039-8 |тираж = 20 000 }} </ref> <!-- Питома теплоємність-->|48.0<!--Теплопровідність-->|3453<!--Температура плавлення-->|34<!--Теплота плавлення -->|5900<!--Температура кипіння-->|704<!--Теплота випаровування-->|8.85<!--Молярний об'єм-->|гексагоналлă<!--Структура решітки-->|2.760<!--Період решітки-->|1.615<!--Відношення c/a-->|416.00<!--Температура Дебая-->}} {| style="text-align: left; background-color: pink; width: 100px; height: 100px;" border="0" cellpadding="4" cellspacing="0" | style="width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>Re</big></big> | style="width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>75</big></big> |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="right" | colspan="2" | '''186.207''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" | colspan="2" | '''[Xe] 4f¹⁴ 5d⁵ 6s²''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="center" | colspan="2" | <big>'''Рени'''</big> |} '''Рени''' - '''Re''' — ({{lang-la|Rhenium}}) [[Элементсен периодикăллă системи]]н 75-мĕш [[хими элеменчĕ]]. == Истори == [[Менделеев Дмитрий Иванович|Д. И. Менделеев]] элементсен периодикăллă системипе килĕшӳллĕн Рени пулассине, ун химипе физика пахалăхĕсене, каласа хунă («двимарганец»)<ref>{{cite journal|first=Henry|last=Moseley|title=High Frequency Spectra of the Elements, Part II|journal=Philosophical Magazine|year=1914|pages=703–713|url=http://www.chemistry.co.nz/henry_moseley_article.htm}}</ref>. Элемента [[1925]]-мĕш çулта нимĕç химикĕсем [[Ноддак Ида|Ида]] тата [[Ноддак Вальтер|Вальтер Ноддаксем]] [[Siemens & Halske]] компанин лабораториче тĕпчевсем тунă чухне тупнă. Вĕсем плтина рудипе [[колумбит|колумбитра]], каярах [[гадолинит|гадолинитпа]] молибденитра тупаççĕ. <ref name='Ekamangane'>{{cite journal|last=Noddack|first=W.|coauthor=Tacke, I.; Berg, O.|title=Die Ekamangane|journal=Naturwissenschaften|year=1925|volume=13|issue=26|pages=567–574|doi=10.1007/BF01558746}}</ref> 1928-мĕш çулта вĕсем 600 кг [[молибденит|молибденитран]] 1 г рени уйăрма пултарнă. <ref name="1g">{{cite journal|last=Noddack|first=W.|coauthor=Noddack, I.|title=Die Herstellung von einem Gram Rhenium |journal=Zeitschrift für anorganische und allgemeine Chemie|year=1929|volume=183|issue=1|pages =353–375|doi=10.1002/zaac.19291830126|language=German}}</ref> Элемента [[Рейн провинцийĕ|Рейн провинцине]] (Ида Нодакăн тăван енне) халаласа ятне панă. == Рени геохимийĕ == Çĕр хуппиничи чи сахал элементсенчен пĕри. [[Кларк|Кларкĕ]] 10⁻³ г/т. Геохими пахалăхĕсем периодика таблицири кӳршĕсем, анлăрах сарăлнă [[молибден]]па [[вольфрам]] евĕрлĕ. Вĕсен минералĕсенче питĕ сахал сайра тĕл пулать. Хăшпĕр управсенчи молибден рудисем - ренин тĕп çăлкуçĕсем, вĕсен унта молибденпа çула май кăлараççĕ. Питĕ сайра тĕл пулнă Казахстанри [[Жезказган]] хули патĕнче тупнă [[джезказганит]] (CuReS₄) минералта тĕл пулать. Рени сахал шайра тата [[колумбит]], [[колчедан]]<ref>[http://www.alhimik.ru/read/venec13.html О редких и рассеянных элементах]</ref>, [[циркон]] [[Сайра çĕр элеменчĕсем|сайра çĕр элеменчĕсен]] минералĕсенче <ref>[http://www.xumuk.ru/encyklopedia/2/3874.html Рений на сайте XuMuk.ru]</ref> тĕл пулать. [[Раççей Патшалăхĕ|Раççейре]] экономикăлла тупăшлă пĕртен пĕр вырăн пур, унта 10-15 тонна яхăн рени пур. Ана [[1992]]-мĕш çулта [[Итуруп]] утравĕ (Курил утравĕсем) [[Кудрявый (вулкан)]] патĕнче тупнă. <ref>[http://les.mnr.gov.ru/part/?act=more&id=62&pid=11 Федеральное агентство лесного хозяйства министерства природных ресурсов Российской Федерации]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Унта рени [[рениит]] ReS₂ пек тĕл пулать (чĕнтĕр тытăмĕ [[молибденит]] евĕр). === Тĕнчере рени кăларни === [[Ӳкерчĕк:Molybdenit 1.jpg|thumb|left|Молибденит]] Рени таса метал пек тел пулмасть. Молибденитра 0.2% таран тĕл пулать<ref name="Woolf"/> [[2006]]-мĕш çулта тĕнчипе 40 [[тонна]] яхăн кăларнă. Чи нумай кăлараканни [[Чили|Чилири]] Molymet компани <ref name="R">{{статья|автор=metaltorg.ru|пуçелĕк=Проблемы мирового рынка рения|ссылка=http://www.metaltorg.ru/analytics/publication/index.php?id=2524|язык=ru|тип=Информационный бюллетень МЭРТ РФ|издательство=metaltorg.ru|год=2006}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/country/2005/cimyb05.pdf |format=PDF|first=Steve T|last=Anderson| publisher=[[United States Geological Survey]]|title=2005 Minerals Yearbook: Chile|accessdate=2008-10-26}}</ref>. == Хакĕ == Рени- хаклă металл. Хакĕ тасалăхĕпе тачă çыхăннă. Ренин 1 [[килограмм|кг]] 1000 -тен 10 000 доллар таран тăрать <ref>[http://www.miningexpo.ru/articles/38 Рений — металл XXI века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120120143538/http://www.miningexpo.ru/articles/38 |date=2012-01-20 }}</ref> <ref>[http://www.infogeo.ru/metalls/price/?act=show&okp=176630 Цены российского рынка на металлы и сырье]</ref>.{{cite web|title=MinorMetal prices|publisher=minormetals.com|url=http://www.minormetals.com/|accessdate=2008-02-17}}</ref><ref>{{cite web|url=http://in.reuters.com/article/oilRpt/idINL1037587920080710|first=Jan|last=Harvey|title=Analysis: Super hot metal rhenium may reach "platinum prices"|date=2008-07-10|accessdate=2008-10-26|publisher=Reuters India}}</ref> == Тупăçлани == [[Ӳкерчĕк:Ammonium perrhenate.jpg|thumb|left|Аммони перрениачĕ]] Рени металне аммони перрениатне водородпа хĕртсе туса илеççĕ. <ref name="patnaik" /> :2 NH₄ReO₄ + 7 H₂ → 2 Re + 8 H₂O + 2 NH₃ == Усă курни == Пысăк ирĕлӳ температури, химилле тĕреклĕх, катализ пахалăхĕсем (платиноидсене çывăх) пуррипе рение усă кураççĕ. Ренине çак япаласене тума усă кураççĕ: * [[тетраэтилсвинец]] хушмасăр тăвакан бензин тумалли платинорени катализаторĕсем; * 2200&nbsp;°C градус таран виçме пултаракан [[вольфрам]]-рени [[термопара]]сем. * вольфрам тата молибден шăранчăкĕсенче. Рени хушни çирĕплĕхĕпе пластичностьне пĕр вăхăтрах ӳстерет. * [[масс-спектрометр]]сенче тат ионн [[манометр]]сенче хĕрекен çип. * рективлă двигательсенче. [[Никĕль]] рени шăранчăкĕсенченгазтурбина двигательсен лопаткисене ăсталаççĕ<ref name="Kablov">{{кĕнеке|автор=Каблов Е. Н., Толораия В. Н., Орехов Н. Г.|часть=Металловедение и термическая обработка металлов|пуçелĕк=Монокристаллические никелевые ренийсодержащие сплавы для турбинных лопаток ГТД|издание=№ 7|год=2002|страницы=7—11}}</ref>. Тата ренирен хăйне хăй тасалакан электричество контакчĕсе тăваççĕ. ¹⁸⁸Re тата ¹⁸⁶Re радиохастар изотопсем ӳпке ракне сыватма усă кураççĕ. Иккĕшĕ ӳте пĕр тарăнăшне кĕреççĕ (5&nbsp;мм ¹⁸⁶Re тата 11&nbsp;мм ¹⁸⁸Re), анчах ¹⁸⁶Re [[çурма аркану тапхăрĕ]] пысăкрах (90 сехет 17 хирĕç).<ref name="Dilw">{{cite journal| first=Jonathan R.|last=Dilworth|coauthor =Parrott, Suzanne J.|title=The biomedical chemistry of technetium and rhenium| journal=Chemical Society Reviews|year= 1998|volume=27|pages=43–55|doi=10.1039/a827043z}}</ref><ref>{{cite web|publisher=[[Oak Ridge National Laboratory]]|title=The Tungsten-188 and Rhenium-188 Generator Information|year=2005|url=http://www.ornl.gov/sci/nuclear_science_technology/nu_med/188info.htm|accessdate=2008-02-03 |archiveurl = http://web.archive.org/web/20080109170105/http://www.ornl.gov/sci/nuclear_science_technology/nu_med/188info.htm <!-- Bot retrieved archive --> |archivedate = 2008-01-09}}</ref> [[Технеци]]пе химилле пахалăхĕсем пĕр пекрех пулнипе рение радиофармакологиче технеци çыхăнăвĕсене кĕртеççĕ, мĕншĕн тесен технецин [[çурма аркану тапхăрĕ]] питĕ пĕчĕк. <ref name="Dilw"/><ref>{{cite journal|doi=10.1039/QR9621600299|title=An outline of technetium chemistry|year=1962|author=Colton, R.|coauthor=Peacock R. D.|journal=Quarterly Reviews Chemical Society|volume=16|pages=299–315}}</ref> == Рени изотопĕсем == {{Main|Рени изотопĕсем}} Ренин çутçанталăкри хутăшĕнче арканман ¹⁸⁵Re 37.4% тата радиохастар, пысăк [[çурма аркану тапхăрĕ|çурма аркану тапхăрлă]] (10¹⁰ çул яхăн) ¹⁸⁷Re 62.6%.<ref>{{cite web|url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/ParticleAndNuclear/decay_rates.html|title=How to Change Nuclear Decay Rates|year=1993|first=Bill|last=Johnson|accessdate=2009-02-21}}</ref><ref name="Bosch1996">{{cite journal|doi=10.1103/PhysRevLett.77.5190|title=Observation of bound-state β– decay of fully ionized ¹⁸⁷Re:¹⁸⁷Re-¹⁸⁷Os Cosmochronometry|author=Bosch|year=1996|journal=Physical Review Letters|volume=77|issue=26|pages=5190–5193|pmid=10062738|last2=Faestermann|first2=T|last3=Friese|first3=J|last4=Heine|first4=F|last5=Kienle|first5=P|last6=Wefers|first6=E|last7=Zeitelhack|first7=K|last8=Beckert|first8=K|last9=Franzke|first9=B}}</ref> ¹⁸⁷Re бета-арканăвне [[рени-осми меслечĕ|рени-осми меслечĕпе]] рудасен ӳсĕмне тĕпчеме усă кураççĕ. Çак арканун хăваче 2,6 кэВ пĕтĕм пĕлнĕ [[радиониуклид|радиониуклидсен]] хушшинчи чи пĕчĕкисенчен пĕри. Унсăр пуçне искуствелла тунă тата 27 радиохастар изотоп пулни паллă. <ref name="Audi">{{cite journal|first=Audi|last=Georges |title=The NUBASE Evaluation of Nuclear and Decay Properties|journal=Nuclear Physics A|volume=729|pages=3–128|publisher=Atomic Mass Data Center|year=2003|doi=10.1016/j.nuclphysa.2003.11.001}}</ref> == Асăрхатарусем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == {{commons|Rhenium}} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Re/key.html Рени Webelements сайтра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240714195110/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Re/key.html |date=2024-07-14 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb075.htm Рени хими элеменчĕсен вулавăшĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130520204742/http://n-t.ru/ri/ps/pb075.htm |date=2013-05-20 }} * [http://www.metalprices.com/FreeSite/metals/re/re.asp Цены на рений (сайт на англ. языке)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120115004912/http://www.metalprices.com/FreeSite/metals/re/re.asp |date=2012-01-15 }} * [http://www.toma-group.com/ Переработка рения — Toma Group {{ref-en}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130719051758/http://toma-group.com/ |date=2013-07-19 }} * [http://www.chemport.ru/pertable/elinfo.php?el=75 Сведения о химическом элементе «рений» (Большая советская энциклопедия, 1970 г.) на Химическом портале ChemPort.Ru] {{Chem-element-stub}} [[Категори:Хими элеменчĕсем]] [[Категори:Куçамлă металсем]] [[Категори:Дмитрий Менделеев пулассине каланă элементсем]] de9hha70133d6opdxcptqlbltt5wa3b 0 24804 876086 773274 2026-08-01T08:33:11Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 876086 wikitext text/x-wiki {{Элементсен периодикăллă системи2}} {{Хими элеменчĕ|Рутени (Ru)<!--Назва-->|44<!--Атомний номер-->|[[Ӳкерчĕк:Ruthenium_crystals.jpg|200px]]Çутă кĕмĕл тĕслĕ металл<!-- Зовнішній вигляд-->|101.07<!--Атомна маса-->|134<!--Радіус атома-->|710.3(7.36)<!--Енергія іонізації-->|[Kr] 4d⁷ 5s¹<!--Електронна конфігурація-->|125<!--Ковалентний радіус-->|(+4e)67 <!--Радіус іона-->|2.2<!--Електровід'ємність-->|0<!--Електродний потенціал-->|8, 6, 4, 3, 2, 0, -2<!--Степені окислення-->|12.41<!--Густина-->|0.238<ref name="ХЭ">{{кĕнеке |автор = Редкол.:Зефиров Н. С. (гл. ред.) |часть = |пуçелĕк = Химическая энциклопедия: в 5 т |оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Москва |издательство = Советская энциклопедия |год = 1995 |том = 4 |страницы = 285-286 |страниц = 639 |серия = |isbn = 5—85270—039—8 |тираж = 20 000 }} </ref><!-- Питома теплоємність-->|117.0<!-- Теплопровідність-->|2583<!--Температура плавлення-->|(25.5)<!--Теплота плавлення -->|4173<!--Температура кипіння-->|n/a<!--Теплота випаровування-->|8.3<!--Молярний об'єм-->|гексагоналлă<!--Структура решітки-->|2.700<!--Період решітки-->|1.584<!--Відношення c/a-->|n/a<!--Температура Дебая-->}} {| style="text-align: left; background-color: pink; width: 100px; height: 100px;" border="0" cellpadding="4" cellspacing="0" | style="width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>Ru</big></big> | style="width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>45</big></big> |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="right" | colspan="2" | '''101.07''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" | colspan="2" | '''[Kr] 4d⁷ 5s¹''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="center" | colspan="2" | <big>'''Рутени'''</big> |} '''Рутени''' —[[Элементсен периодикăллă системи]]н 44-мĕш [[хими элеменчĕ]], символĕ Ru({{lang-la|Ruthenium}}m}}), платина ушкăнне кĕрекен хытă кĕмĕл тĕслĕ металл. ( ==== Неорганика çыхăнăвĕсем ==== Рутени [[йуçĕк]]семпе патша эрехĕнче ( HCl тата HNO₃ хутăшĕ) ирĕлмест. Çав вăхăтрах [[хлор]]па 400&nbsp;°C ытларах чухне çыхăнать (RuCl₃ пулать) тата [[сĕлтĕ]]семпе [[нитрат]]семпе пĕрле ирĕлтесен рутенатсем пулаççĕ (сăмахран Na₂RuO₄). Рутени темиçе валентлă çыхăнусем тума пултарать: : 8 RuO₄; RuO₄ · PCl₃ : 7 M[RuO₄] : 6 M₂[RuO₄]; M₂[RuF₈]; RuF₆ : 5 M[RuF₆]; RuF₅ : 4 RuCl₄; RuO₂; M₂[RuCl₆] : 3 RuCl₃; М₃[RuCl₆] : 2 M₂[RuCl₄]; M₄[Ru(CN)₆] : 1 Ru(CO)_nBr : 0 Ru(CO)_n Рутени çыхăнăвĕсем хушшинче анлă спектр нитрозоçыхăнăвĕсем пурри паллă ( RuNO). Çак комплекс çыхăнăвĕсем, (сăмахран [RuNO(NO₂)₂(NH₃)₂OH]) тата [[нитрозонитрокомплексĕсем]] (ятарлă [RuNO(NO₂)₄OH]^2-) тĕреклĕхпе тата кинетика инертлăхĕпе уйрăлса тăраççĕ. [[Рутени тетраоксчĕ]] (Ru^+VIIIO₄) пахалăхĕсемпе [[осми тетраоксчĕ]] евĕрлĕ. ==Изотопĕсем== {{main|Рутени изотопĕсем}} == Усă курни == * [[Титан]] çине кăштах хушсан (0,1 %) тутăхасран çирĕпрех тăвать. * [[Платина|Платинăпа]] рутени шăранчăкĕсем питĕ çиĕнесрен çирĕп электричество контакчĕсем тума усă кураççĕ. * Нумай хими рекцисенче [[катализатор]] пек усă кураççĕ. Орбита станцисенчи шыв тасатма усă курни питĕ пысăк пĕлтерĕшлĕ. * Пӳлĕм температуринче [[атмосфера|атмосферăри]] [[азот]]а çыхăнтарма пултарни уникаллă. * Аэрокосмос техникинче пысăк температурăна чăтакан конструкци материалĕсем тума кирлĕ. 500&nbsp;°C таран [[молибден]]па [[вольфрам]]ăн чи лайăх шарăнчăкĕсенчен иртереççĕ. * Юлашки çулсенче электричество [[суперконденсатор]]ĕсем тумалли материалсем хушшинче рутени оксичне тĕпчеççĕ (700 [[Фарад]]/грамм нумарах)<ref name="">А. И. Беляков. [http://www.sgu.ru/energetica/DATA/2006/20060307.pdf ЭЛЕКТРОХИМИЧЕСКИЕ СУПЕРКОНДЕНСАТОРЫ: ТЕКУЩЕЕ СОСТОЯНИЕ И ПРОБЛЕМЫ РАЗВИТИЯ ]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//ЭЛЕКТРОХИМИЧЕСКАЯ ЭНЕРГЕТИКА. 2006. Т. 6, № 3. С.146-149</ref>. == Физиологи пахалăхĕсем == Чĕрĕ организăмĕсене кĕрекен пĕртен пĕр платина ушканĕнчи металл. Мышцăсенче пухăнать. Оксичĕ (VIII) притĕ наркăмăшлă. == Каçăсем == {{commons|Ruthenium}} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ru/key.html Рутени Webelements сайтра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509070901/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ru/key.html |date=2008-05-09 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb044.htm Рутени хими элеменчĕсен вулавăшĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930155105/http://n-t.ru/ri/ps/pb044.htm |date=2007-09-30 }} * [http://onx.distant.ru/elements/44-ru.htm рутени onx.distant.ru сайтра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100131081104/http://onx.distant.ru/elements/44-ru.htm |date=2010-01-31 }} * [http://elm.e-science.ru/Ru/ Рутени изотопĕсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101215150228/http://elm.e-science.ru/Ru/ |date=2010-12-15 }} == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} {{куçармалла|en|Ruthenium}} {{Chem-element-stub}} [[Категори:Металсем]] [[Категори:Платина ушкăнĕ]] jihuy3xhqqcaur2jvsjm4csa0bvkq7a 0 24805 876062 843984 2026-08-01T02:11:30Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 876062 wikitext text/x-wiki {{Элементсен периодикăллă системи2}} {{Хими элеменчĕ|Маркăмăш (As)<!--Назва-->|33<!--Атомний номер-->|[[Ӳкерчĕк:Arsen 1a.jpg|200px]]Тимĕр тĕслĕ металмар<!-- Зовнішній вигляд-->|74.92159<!--Атомна маса-->|139<!--Радіус атома-->|946.2(9.81)<!--Енергія іонізації-->|[Ar] 3d¹⁰ 4s² 4p³<!--Електронна конфігурація-->|120<!--Ковалентний радіус-->| (+5e)46 (-3e)222 <!--Радіус іона-->|2.18<!--Електровід'ємність-->|0<!--Електродний потенціал-->|5, 3, -3<!--Степені окислення-->|5.73 (grey arsenic)<!--Густина-->|0.328<ref name="ХЭ">{{кĕнеке |автор = Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.) |часть = |пуçелĕк = Химическая энциклопедия: в 5 т. |оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Москва |издательство = Советская энциклопедия |год = 1992 |том = 3 |страницы = 157 |страниц = 639 |серия = |isbn = 5—85270—039—8 |тираж = 50 000 }} </ref><!-- Питома теплоємність-->|(50.2)<!--Теплопровідність-->|1090<!--Температура плавлення-->|n/a<!--Теплота плавлення -->|876<!--Температура кипіння-->|32.4<!--Теплота випаровування-->|13.1<!--Молярний об'єм-->|тригоналлă<!--Структура решітки-->|4.130<!--Період решітки-->|2.805<!--Відношення c/a-->|285.00<!--Температура Дебая-->}} {| style="text-align: left; background-color: #CC9933; width: 100px; height: 100px;" border="0" cellpadding="4" cellspacing="0" | style="width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>As</big></big> | style="width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>33</big></big> |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="right" | colspan="2" | '''74,92''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" | colspan="2" | '''[Ar] 3d¹⁰ 4s² 4p³<nowiki>1</nowiki>''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="center" | colspan="2" | <big>'''Маркăмăш'''</big> |} '''Маркăмăш''' — [[Элементсен периодикăллă системи]]н 33-мĕш хими элеменчĕ. == Ячĕ пулни == Вырăс чĕлхинчи маркăмăш ячĕ (мышьяк) [[шăши]]семпе [[йĕкехӳре]]сене пĕтерме усă курнипе çыхăннă. Грек сăмахĕ ''ἀρσενικόν'' персен زرنيخ (zarnik) — «сарă [[аурипигмент]]» тенине пĕлтерет. Халăх этимологийĕ {{lang-grc|ἀρσενικός}} — арçынăн сăмах патне илсе каять<ref>{{кĕнеке | автор = Frisk H. |пуçелĕк = Griechisches etymologisches Wörterbuch, Band I | издание = Heidelberg: Carl Winter’s Universitätsbuchhandlung | год = 1960 | страницы = 152 }}</ref>. ==Изотопĕсем== {{main|Маркăмăш изотопĕсем}} == Биологи ролĕ == [[Ӳкерчĕк:Skull and Crossbones.svg|left|80px]] Маркăмăшпа ун пĕтĕм çыхăнăвĕ наркăмăшлă. Нумай наркăмăш организăма лексен хăстарать, чĕкĕртет, [[хырăм]] ыратать, тĕп нерв системи пусăрăнать. [[Калифорни]]ри Моно кӳллинче [[GFAJ-1]] [[бактери]] тупнă. Ун [[ДНК]]-инче [[фосфор]] вырăнне маркăмăш вырнаçнă. <ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2010/12/03/aliens/|title=Найдена бактерия с мышьяком в ДНК|date=3 декабря 2010|publisher=Лента.Ру|lang=ru|accessdate=2010-12-03}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/topics/universe/features/astrobiology_toxic_chemical.html|title=NASA-Funded Research Discovers Life Built With Toxic Chemical|author=Dwayne Brown, Cathy Weselby|date=2 декабря 2010|publisher=NASA|lang=en|accessdate=2010-12-03}}</ref><ref>{{статья|автор=Alla Katsnelson|заглавие=Arsenic-eating microbe may redefine chemistry of life|ссылка=http://www.nature.com/news/2010/101202/full/news.2010.645.html|язык=en|издание=Nature|тип=статья|год=2 декабря 2010|doi=10.1038/news.2010.645}}</ref>. == Маркăмăшпа çутçанталăка варлани == [[Раççей Патшалăхĕ|Раççейри]] [[Кисан облаçĕ|Кисан облаçĕн]] [[Скопин]] хулинче металлурги комбиначĕ нумай çул ĕçленĕ май 1500 тонна яхăн 80% маркăмăшлă тусан евĕр каяшсем пытарнă. Çынна вĕлерме 5 [[миллиграмм|мг]] маркăмăш çитнĕ май, могильниксенче 200 милиард вилмелли доза вырнаçнă.<ref>{{cite web|url=http://www.ng.ru/ecology/2005-05-16/15_ryazan.html|format=html|author=Свиридова Ольга.|title=Чисто рязанское отравление|work=|publisher=[http://www.ng.ru/ Независимая газета]|datepublished=2005-05-16|accessdate=2009-09-24|lang=ru|description=}}</ref>. == Каçăсем == * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/As/key.html Маркăмăш Webelements сайтра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080413051809/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/As/key.html |date=2008-04-13 }}{{ref-en}} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb033.htm Маркăмăш хими элеменчĕсен вулавăшĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120110215449/http://n-t.ru/ri/ps/pb033.htm |date=2012-01-10 }} * [http://geofac-spb.narod.ru/chim.htm Маркăмăш геохимийĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071214122413/http://geofac-spb.narod.ru/chim.htm |date=2007-12-14 }} == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} {{Куçармалла|de|Arsen}} [[Категори:Хими элеменчĕсем]] [[Категори:Çурма металсем]] [[Категори:Питĕ хăрушăллă япаласем]] f7xdeoqew2g295smxago286wcgiu2ej 0 24940 876076 810251 2026-08-01T05:20:37Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 876076 wikitext text/x-wiki {{Элементсен периодикăллă системи2}} {{Хими элеменчĕ|Palladium (Pd)<!--Назва-->|46<!--Атомний номер-->|[[Ӳкерчĕк:Palladium.jpg|150px]]Çутă кĕмĕл </br>тĕслĕ çемçĕ çыхланакан металл<!-- Зовнішній вигляд-->|106,42<!--Атомна маса-->|137<!--Радіус атома-->|803,5(8,33)<!--Енергія іонізації-->|[Kr] 4d¹⁰<!--Електронна конфігурація-->|128<!--Ковалентний радіус-->|(+4e) 65 (+2e) 80 <!--Радіус іона-->|2,20<!--Електровід'ємність-->|0<!--Електродний потенціал-->|0, +1, +2 (чи нумаййи), +3, +4 (часах), +5, +6 (питĕ сайра)<!--Степені окислення-->|12,02<!--Густина-->|25,8<ref name="ХЭ">{{кĕнеке |автор = Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.) |часть = пуçелĕк = Химическая энциклопедия: в 5 т |оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Москва |издательство = Советская энциклопедия |год = 1992 |том = 3 |страницы = 440 |страниц = 639 |серия = |isbn = 5-85270-039-8 |тираж = 50 000 }} </ref><!-- Питома теплоємність-->|71,8<!--Теплопровідність-->|1827<!--Температура плавлення-->|17,24<!--Теплота плавлення -->|2940<!--Температура кипіння-->|372,4<!--Теплота випаровування-->|8,9<!--Молярний об'єм-->|кубла<br />гранецеĕпе центăрланă<!--Структура решітки-->|3.900<!--Період решітки-->|n/a<!--Відношення c/a-->|274<!--Температура Дебая-->}} {| style="text-align: left; background-color: pink; width: 100px; height: 100px;" border="0" cellpadding="4" cellspacing="0" | style="width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>Pd</big></big> | style="width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>46</big></big> |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="right" | colspan="2" | '''106,42''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" | colspan="2" | '''[Kr] 4d¹⁰''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="center" | colspan="2" | <big>'''Паллади'''</big> |} '''Паллади''' —[[Элементсен периодикăллă системи]]н 46-мĕш [[хими элеменчĕ]], символĕ Pd({{lang-la|Palladium}}), платина ушкăнне кĕрекен тĕслĕ çемçĕ çыхланакан металл. CAS регистрации номĕрĕ: 7440-05-3. * [[Ӳкерчĕк:Palladium 1-noReflection.jpg|thumb|left|99,99 % тасалăхлă паллади]] * [[Ӳкерчĕк:Palladium Plated Belt Buckle.jpg|left|thumb|150px|Паллади витнĕ пиçихин тимĕрĕ]] == Хими пахалăхĕсем == Паллади шывпа,сахаллатнă йӳçĕксемпе, сĕлтĕсемпе реакцине кĕмест. Концентратлă кӳкĕрт, азот йӳçĕкĕсемпе, [[патша эрехĕ]]пе, галогенсемпе, [[кӳкĕрт]]пе хутшăнать. Пĕрле ирĕлтернĕ чухне кали гидросульфчĕпе реакцине кĕрет. : Pd + 2HCl(к)+ 2Cl₂= H₂[PdCl₆] : Pd + 2KCl + Cl₂ = K₂[PdCl₄]; : Pd + 4HNO₃(к)= Pd(NO₃)₂+ 2NO₂↑ + 2H₂O ==Изотопĕсем== {{main|Паллади изотопĕсем}} == Туса илни тата усă курни == [[Ӳкерчĕк:2005palladium (mined).PNG|right|500px|thumb| Паллади кăларакан тĕп районсем]] Палладин пысăк çĕруправĕсем [[Урал]]та, [[Аляска|Аляскăра]], [[Австрали|Австралинче]], [[Колумби|Колумбинче]], Трансваальте, [[Канада|Канадăра]] вырнаçнă. <ref>[http://community.livejournal.com/norilsk_metal/141204.html Норильский металл — А что мы знаем про палладий?</ref> Тĕнчипе 2007-мĕш çулта 267 тонна палладий сутнă, çав шутра Раççей 141-тонна, ЮАР - 86 тонна, АПШпа Канада - 31 тонна ыттисем - 9 тонна. 2007-мĕш çулта автомобиль промăçлăхĕ 107 тонна, электроника тума 40 тонна, хими промăçлăхĕ - 12 тонна пĕтĕрнĕ. <ref>Бюллетень иностранной коммерческой информации, № 95, 23.08.08г., с.12.</ref> == Вуламалли == * [[Журнал Российского химического общества им. Д.И.Менделеева]] № 4 (2006) '''Палладий: химия, технология и применение'''. Тематический выпуск журнала, охватывает многочисленные проблемы производства и применения палладия == Каçăсем == {{commons|Palladium}} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Pd/key.html Паллади Webelements сайтра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509090426/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Pd/key.html |date=2008-05-09 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb046.htm Паллади хими елеменчĕсен вулавăшĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190404172305/http://n-t.ru/ri/ps/pb046.htm |date=2019-04-04 }} * [http://fx-commodities.ru/category/palladium/ Паллади хакĕсем] Эрнери обзорсем. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} {{куçармалла|en|Palladium}} [[Категори:Металсем]] [[Категори:Платина ушкăнĕ]] 5daqhq6jiic0xoqbl1bagrnausmxz36 0 25762 876085 799231 2026-08-01T07:59:41Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 876085 wikitext text/x-wiki {{Хими_элеменчĕ| Рентге́ни / Roentgenium (Rg')<!--Ят-->|111<!--Атомный номер-->| <!-- Тулаш ĕлки-->|280<!--Атом йывăрăшĕ-->|<!--Атом радиусĕ-->|<!--Ионизаци хăвачĕ--><nowiki>[</nowiki>[[радон|Rn]]<nowiki>]</nowiki> 5[[f-орбиталь|f]]¹⁴ 6d¹⁰ 7[[s-орбиталь|s]]¹<!--Электрон конфигурацийĕ-->|<!--Ковалент радиусĕ-->|<!--Ион радиусĕ-->|<!--Электроçуклăх-->|<!--Электрод потенциалĕ-->|4<!--Степени окисления-->|<!--Тачăлăх-->||<!--Теплопроводность-->|<!--Шăрану температури-->|<!--Теплота плавления-->|<!--Вĕрӳ температури-->|<!--Пăслану теплоти-->|<!--Моль калăпăшĕ-->|<!--Чĕнтĕр тытăмĕ-->|<!--Чĕнтĕр тапхăрĕ-->|n/a<!--Отношение c/a-->|<!--Дебай температури-->}} {{Элементсен периодикăллă системи2}} {| style="text-align: left; background-color: pink; width: 100px; height: 100px;" border="0" cellpadding="4" cellspacing="0" | style="width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>Rg</big></big> | style="width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>111</big></big> |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="right" | colspan="2" | '''280'' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" | colspan="2" | '''[[радон|Rn]]<nowiki></nowiki>5f¹⁴6d¹⁰7s¹''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="center" | colspan="2" | <big>'''Рентгени'''</big> |} [[File:Backdrop for presentation of Röntgenium, element 111, at GSI Darmstadt.JPG|left|thumbnail|Roentgenium, GSI]] '''Рентгени''' ({{lang-la|Roentgenium}}), '''Rg''', маларах '''Унунуний''', {{lang-la|unununium}}, обозначение '''Uuu''') — 111-мĕш [[хими элеменчĕ]]. == Кун-çулĕ == 111 элемента [[1994]] -мĕш çулхи [[раштав, 8|раштав уйăхĕн 89]]-мĕшĕнче [[Дармштадт]]ри [[Йывăр ионсен центрĕ|Йывăр ионсене тĕпчекен центрта]] ({{lang-de|Gesellschaft für Schwerionenforschung, GSI}}) С. Хофманн, В. Нинов, Ф. П. Хессбергер, П. Армбрустер, Х. Фолгер, Г. Мюнценберг, Х. Шётт, А. Г. Попеко, А. В. Еремин, А. Н. Андреев, С. Саро, Р. Яник и М. Лейн 272 йывăрăшла изотоп синтезланă. <ref name="rg272">{{статья |автор = S. Hofmann et al. |пуçелĕк = The new element 111 |оригинал = |ссылка = http://www.springerlink.com/content/k27n1510t165q17n/ |издание = Zeitschrift für Physik A |тип = |место = |год = 1995 |том = 350 |номер = 4 |страницы = 281-282}}</ref> ²⁰⁹Bi + ⁶⁴Ni = ²⁷²Rg + n Рентгени уçнине Дармшдатра <ref name="hofmann2002">{{статья |автор = S. Hofmann et al. |пуçелĕк = New results on elements 111 and 112 |оригинал = |ссылка = http://www.springerlink.com/content/b8hxq636ubkc47j2/ |издание = The European Physical Journal A |тип = |место = |год = 2002 |том = 14 |номер = 2 |страницы = 147-157}}</ref>, тата ытти ăслăх центăрĕсенче çирĕплетнĕ; Ытти тĕш реакцисенче ²⁷⁹Rg (çурма аркану тапхăрĕ 170 мç) тата ²⁸⁰Rg (3,6 ç) туса илнĕ<ref name="og2007">{{статья |автор = Yu. Ts. Oganessian |пуçелĕк = Heaviest nuclei from ⁴⁸Ca-induced reactions |оригинал = |ссылка = http://www.iop.org/EJ/abstract/0954-3899/34/4/R01/ |издание = Journal of Physics G |тип = |место = |год = 2007 |том = 34 |номер = 4 |страницы = R165-R242}}</ref>. == Изотопĕсем == {{main|Рентгени изотопĕсем}} {| class="standard" |- ! Изотоп ! Масса ! [[Çурма аркану тапхăрĕ]]<ref name="nudat">[http://www.nndc.bnl.gov/nudat2/ Nudat 2.3]</ref> ! Аркану меслечĕ |- | ²⁷²Rg | 272 | 3,8+1,4−0,8 мç | α-аркану ²⁶⁸Mt таран |- | ²⁷⁴Rg | 274 | 6,4+30,7−2,9 мç | α-аркану ²⁷⁰Mt таран |- | ²⁷⁸Rg | 278 | 4,2+7,5−1,7 мç<ref name="og2007" /> | α-аркану ²⁷⁴Mt таран |- | ²⁷⁹Rg | 279 | 0,17+0,81−0,08 ç | α-аркану ²⁷⁵Mt таран |- | ²⁸⁰Rg | 280 | 3,6+4,3−1,3 ç | α-аркану ²⁷⁶Mt таран |- | ²⁸¹Rg | 281 | (1-10 ç) | α-аркану ²⁷⁷Mt таран |- | ²⁸²Rg | 282 | (10-100 ç) | α-аркану ²⁷⁸Mt таран |} == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == {{commons|Roentgenium}} * [http://www.apsidium.com/elements/111.htm Absidium — рентгени] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070322204621/http://www.apsidium.com/elements/111.htm |date=2007-03-22 }} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Rg/key.html Рентгени Webelements сайтра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050212030256/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Rg/key.html |date=2005-02-12 }} * [http://159.93.28.88/flnr/elm111p.html ОИЯИ сайчĕнче элемента синтезлани çинчен] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071026160729/http://159.93.28.88/flnr/elm111p.html |date=2007-10-26 }} {{stub}} <!--Categories--> [[Категори:Хими элеменчĕсем]] [[Категори:Металсем]] [[Категори:Радиохастар элементсем]] [[Категори:Синтезланă хими элеменчĕсем]] [[Категори:Трансактиноидсем]] 8eqba8aern4r6ai0ighkn3sspkl26ev 0 25774 876064 799153 2026-08-01T02:27:30Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 876064 wikitext text/x-wiki {{Хими_элеменчĕ|Мейтнери /Meitnerium (Mt)<!--Ят-->|109<!--Атомный номер-->| <!-- Тулаш ĕлки-->|[276]<!--Атом йывăрăшĕ-->|<!--Атом радиусĕ-->|<!--Ионизаци хăвачĕ-->|возможно <br /><nowiki>[</nowiki>[[радон|Rn]]<nowiki>]</nowiki> 5f¹⁴6d⁷7s² <br /> ( [[Ириди|иридие]] пăхса çавăн пек шутлаççĕ)<!--Электрон конфигурацийĕ-->|<!--Ковалент радиусĕ-->|<!--Ион радиусĕ-->|<!--Электроçуклăх-->|<!--Электрод потенциалĕ-->|4<!--Степени окисления-->|<!--Тачăлăх-->||<!--Теплопроводность-->|<!--Шăрану температури-->|<!--Теплота плавления-->|<!--Вĕрӳ температури-->|<!--Пăслану теплоти-->|<!--Моль калăпăшĕ-->|<!--Чĕнтĕр тытăмĕ-->|<!--Чĕнтĕр тапхăрĕ-->|n/a<!--Отношение c/a-->|<!--Дебай температури-->}} {{Элементсен периодикăллă системи2}} {| style="text-align: left; background-color: pink; width: 100px; height: 100px;" border="0" cellpadding="4" cellspacing="0" | style="width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>Mt</big></big> | style="width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>109</big></big> |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="right" | colspan="2" | '''[276]''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" | colspan="2" | '''[[радон|Rn]]<nowiki></nowiki>5f¹⁴6d⁷7s²''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="center" | colspan="2" | <big>'''Мейтерни'''</big> |} '''Мейтерни''' ({{lang-la|Meitnerium}}), '''Mt''', — 109-мĕш [[хими элеменчĕ]]. Мейтерни — питĕ радиохастар искуствелла синтезланă элемент Ăна питĕ сахал тунă пирки ун пахалăхĕсем çинчен питĕ сахал пĕлеççĕ, ниçта та усă курмаççĕ. == Кун-çулĕ== Элемента [[1982]] -мĕш çулта [[Дармштадт]]ри [[Йывăр ионсен центрĕ|йывăр ионсене тĕпчекен центрта]] ({{lang-de|Gesellschaft für Schwerionenforschung, GSI}}) <ref name="mu1982">{{статья |автор = G. Münzenberg et al. |пуçелĕк = Observation of one correlated α-decay in the reaction ⁵⁸Fe on ²⁰⁹Bi → ²⁶⁷109 |оригинал = |ссылка = http://www.springerlink.com/content/q4p6m31747740541/ |издание = [http://www.springerlink.com/content/100378/ Zeitschrift für Physik A] |тип = |место = |год = 1982 |том = 309 |номер = 1 |страницы = 89-90}}</ref><ref name="mu1984">{{статья |автор = G. Münzenberg et al. |пуçелĕк = Evidence for element 109 from one correlated decay sequence following the fusion of ⁵⁸Fe with ²⁰⁹Bi |оригинал = |ссылка = http://www.springerlink.com/content/q128031498m23272/ |издание = [http://www.springerlink.com/content/100378/ Zeitschrift für Physik A] |тип = |место = |год = 1984 |том = 315 |номер = 2 |страницы = 145-158}}</ref> {{nobr|²⁰⁹Bi+⁵⁸Fe → ²⁶⁶Mt+n}} реакципе синтезленĕ. Ятне [[Австри|австри]] физикне - [[Мейтнер Лиза|Мейтнер Л.]] асăнса панă. Ятне [[IUPAC]] [[1997|1997 -мĕш çулта]] çирĕплетнĕ<ref name="iupac1997">{{статья |автор = Commission on Nomenclature of Inorganic Chemistry |пуçелĕк = Names and symbols of transfermium elements (IUPAC Recommendations 1997) |оригинал = |ссылка = http://www.iupac.org/publications/pac/1997/pdf/6912x2471.pdf |издание = [http://www.iupac.org/publications/pac/index.html Pure and Applied Chemistry] |тип = |место = |год = 1997 |том = 69 |номер = 12 |страницы = 2471-2473}}</ref>. ==Изотопĕсем == {{main|Мейтнери изотопĕсем}} {| class="standard" |- ! Изотоп ! Масса ! [[Çурма аркану тапхăрĕ]]<ref name="nudat">[http://www.nndc.bnl.gov/nudat2/ Nudat 2.3]</ref> ! Тип аркану |- | ²⁶⁶Mt | 266 | 1,7+1,8−1,6 мç | α-аркану ²⁶²Bh таран |- | ²⁶⁸Mt | 268 | 21+8−5 мç | α-аркану ²⁶⁴Bh таран |- | ²⁷⁰Mt | 270 | 5,0+2,4−0,3 мç | α-аркану ²⁶⁶Bh таран |- | ²⁷⁵Mt | 275 | 9,7+46,0−4,4 мç | α-аркану ²⁷¹Bh таран |- | ²⁷⁶Mt | 276 | 0,72+0,87−0,25 ç | α-аркану ²⁷²Bh таран |} ===Изотопсене уçнин хронологийĕ=== {|class="wikitable" style="text-align:center" |- ! [[Изотоп]] !! Уçнă çул !! Уçнă реакци |- |²⁶⁶Mt||1982||²⁰⁹Bi(⁵⁸Fe,n)<ref name=82Mu01/> |- |²⁶⁷Mt||паллă мар|| |- |²⁶⁸Mt||1994||²⁰⁹Bi(⁶⁴Ni,n)<ref>тĕплĕнрех [[рентгени]] вула </ref> |- |²⁶⁹Mt||паллă мар|| |- |²⁷⁰Mt||2004||²⁰⁹Bi(⁷⁰Zn,n)<ref>see [[ununtrium]] for details</ref> |- |²⁷¹Mt||паллă мар|| |- |²⁷²Mt||паллă мар|| |- |²⁷³Mt||паллă мар|| |- |²⁷⁴Mt||2006||²³⁷Np(⁴⁸Ca,3n) |- |²⁷⁵Mt||2003||²⁴³Am(⁴⁸Ca,4n)<ref>тĕплĕнрех [[унунпепти]] вула</ref> |- |²⁷⁶Mt||2003||²⁴³Am(⁴⁸Ca,3n) |- |²⁷⁷Mt||паллă мар|| |- |²⁷⁸Mt||2009||²⁴⁹Bk(⁴⁸Ca,3n)<ref>тĕплĕнрех [[унунсепти]] вула</ref> |} ==Асăрхавсем== {{асăрхавсем}} {{stub}} == Каçăсем == {{commons|Meitnerium}} * [http://www.apsidium.com/elements/109.htm Apsidium — мейтнери] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070613130825/http://www.apsidium.com/elements/109.htm |date=2007-06-13 }} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Mt/key.html Мейтнери Webelements çинче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509141604/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Mt/key.html |date=2008-05-09 }} * [http://159.93.28.88/flnr/elm109p.html ОИЯИ сайчĕнче элемента синтезлани çинчен] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041224231901/http://159.93.28.88/flnr/elm109p.html |date=2004-12-24 }} <!--Categories--> [[Категори:Хими элеменчĕсем]] [[Категори:Металсем]] [[Категори:Радиохастар элементсем]] [[Категори:Синтезланă хими элеменчĕсем]] [[Категори:Трансактиноидсем]] n0x4zwvygn8r6miemlzryyfgqexhhzg 0 25776 876068 863953 2026-08-01T02:57:37Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 876068 wikitext text/x-wiki {{Хими_элеменчĕ|Московий / Moscovium (Mc)<!--Ят-->|115<!--Атомный номер-->| <!-- Тулаш ĕлки-->|288<!--Атом йывăрăшĕ-->|<!--Атом радиусĕ-->|<!--Ионизаци хăвачĕ-->|<nowiki>[</nowiki>[[радон|Rn]]<nowiki>]</nowiki>5f¹⁴ 6d² 7s²<!--Электрон конфигурацийĕ-->|<!--Ковалент радиусĕ-->|<!--Ион радиусĕ-->|<!--Электроçуклăх-->|<!--Электрод потенциалĕ-->|4<!--Степени окисления-->|<!--Тачăлăх-->||<!--Теплопроводность-->|<!--Шăрану температури-->|<!--Теплота плавления-->|<!--Вĕрӳ температури-->|<!--Пăслану теплоти-->|<!--Моль калăпăшĕ-->|<!--Чĕнтĕр тытăмĕ-->|<!--Чĕнтĕр тапхăрĕ-->|n/a<!--Отношение c/a-->|<!--Дебай температури-->}} {{Элементсен периодикăллă системи2}} {| style="text-align: left; background-color: grey; width: 100px; height: 100px;" border="0" cellpadding="4" cellspacing="0" | style="width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>Mc</big></big> | style="width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>115</big></big> |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="right" | colspan="2" | '''[288]''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" | colspan="2" | '''5f¹⁴&nbsp;6d¹⁰&nbsp;7s^{<nowiki>2</nowiki>}&nbsp;7p<sup><nowiki>3</nowiki>''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="center" | colspan="2" | <big>'''Москови'''</big> |} '''Москови''' ({{lang-la|Moscovium}}), '''Mc''' — 115-мĕш [[хими элеменчĕ]]. == Ячĕ == Вăхăтлăх ячĕ (Унунпенти) латинла пĕррĕ-пĕрре-пиллĕкмĕш тенине пĕлтерсе. [[Дубна]] тĕпчевçисем элемента франци физикне [[Ланжевен Поль|П. Ланжевена]] асăнса ланжевени '''Ln''' ят сĕнеççĕ, анчах 2016 çулта Москови ят панă <ref name="UIPAC-281116">{{cite web | url = https://iupac.org/iupac-announces-the-names-of-the-elements-113-115-117-and-118/ | title = IUPAC Announces the Names of the Elements 113, 115, 117, and 118 | author = | date = 2016-11-30 | work = | publisher = ИЮПАК | accessdate = 2016-11-30 | lang = en }}</ref>. . == Кун-çулĕ == 2004-мĕш çулта 2003-мĕш çулта ирттернĕ 115-мĕш элемента тупнă эксперимент материалĕсене пичетленĕ <ref name="uut284a">{{статья |автор = Yu. Ts. Oganessian et al. |пуçелĕк = Experiments on the synthesis of element 115 in the reaction ²⁴³Am(⁴⁸Ca,xn)^291–x115 |оригинал = |каçă = http://link.aps.org/abstract/PRC/v69/e021601 |кăларăм = Physical Review C |тĕс = |вырăн = |çул = 2004 |том = 69 |номер = |страницы = 021601}}</ref><ref name="uut284b">{{статья |автор = Yu. Ts. Oganessian et al. |пуçелĕк = Synthesis of elements 115 and 113 in the reaction ²⁴³Am+⁴⁸Ca |оригинал = |каçă = http://link.aps.org/abstract/PRC/v72/e034611 |кăларăм = Physical Review C |тĕс = |вырăн = |çул = 2005 |том = 72 |номер = |страницы = 034611}}</ref>. Тĕпчевсене Дубнăри ОИЯИпе Ливермор наци лабораторийĕ пĕрле иртернĕ. Эксперимент вăхăтĕнче америци тĕшĕсене кальци ионĕсемпе пенĕ, вара 115 элементăн изотопĕсене синтезленĕ: 3 ²⁸⁸Uup тĕшĕ тата пĕр ²⁸⁷Uup тĕше. Çак 4 атом α-аркану хыççăн 113 элементăн изотопĕсем пулса тăна (²⁸⁴Uut тата ²⁸³Uut). Ку изотопсем малаллахи α-аркану хыççăн 111 элементăн изотопĕсем пулнă. Малалла 105 (дубни) элементăн спонталла пайланакан изотопсем таранах арканнă. 2004—2005-мĕш çулсенче ОИЯИ (Ливермор наци лабораторипе коллавборацинче) ²⁸⁸115 → ²⁸⁴113 → ²⁸⁰111 → ²⁷⁶109 → ²⁷²107 → ²⁶⁸105 аркану вăчăрин юлашки элементне, нумай вăхăт пурăнакан ²⁶⁸Db (28 сехете яхăн), химилле идентификациленĕ. Экспериментра тата 20 яхăн пулăм тĕпченĕ, 113 тата 115-мĕш элементсене уçннине çирĕплетнĕ.<ref name="db268">{{статья |автор = N. J. Stoyer et al. |пуçелĕк = Chemical Identification of a Long-Lived Isotope of Dubnium, a Descendant of Element 115 |оригинал = |каçă = http://www.sciencedirect.com/ |кăларăм = Nuclear Physics A |тĕс = |вырăн = |çул = 2007 |том = 787 |номер = 1-4 |страницы = 388-395}}</ref>. Иосковий изотопĕсене çак реакцисемпе синтезленĕ:<ref name="uut284b"/>: <math>\,^{243}_{95}\mathrm{Am} + \,^{48}_{20}\mathrm{Ca} \, \to \,{}^{288}_{115}\mathrm{Mc} + 3 \; ^1_0\mathrm{n} \; </math>, <math>\,^{243}_{95}\mathrm{Am} + \,^{48}_{20}\mathrm{Ca} \, \to \,{}^{287}_{115}\mathrm{Mc} + 4 \; ^1_0\mathrm{n} \; </math>. == Изотопĕсем == {{main|Москови изотопĕсем}} {| class="standard" |- ! Изотоп ! Масса ! Çурма аркану тапхăрĕ ! Аркану меслечĕ ! Çырса хунă пулăмсен шучĕ |- | ²⁸⁷Mc | 287 | 32+155−14 мç<ref name="nudat">[http://www.nndc.bnl.gov/nudat2/ Nudat 2.3]</ref> | α-аркану ²⁸³Nh таран | 1<ref name="uut284b" /> |- | ²⁸⁸Mc | 288 | 87+105−30 мç<ref name="nudat" /> | α-аркану ²⁸⁴Nh таран | 23<ref name="uut284b" /><ref name="db268" /> |} === Изотопсене уçнин хронологийĕ === {|class="wikitable" style="text-align:center" |- ! [[Изотоп]] !! Уçнă çул !! Уçнă реакци |- |²⁸⁷Mc||2003||²⁴³Am(⁴⁸Ca,4n) |- |²⁸⁸Mc||2003||²⁴³Am(⁴⁸Ca,3n) |- |²⁸⁹Mc||2009||²⁴⁹Bk(⁴⁸Ca,4n) |- |²⁹⁰Mc||2009||²⁴⁹Bk(⁴⁸Ca,3n) |} == Фантастикăра == * Элериум-115 [[UFO: Enemy Unknown]] вăйăра * 115-мĕш элемент [[World of Warcraft]] вăйăра<ref>[http://wowhead.com/item=37664 Element 115 - Item - World of Warcraft]</ref> == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} {{stub}} == Каçăсем == {{commons|Moscovium}} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Uup/key.html Унунпенти Webelements сайтра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516062220/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Uup/key.html |date=2008-05-16 }} * [http://radiochemistry.org/periodictable/elements/115.html Uut and Uup Add Their Atomic Mass to Periodic Table] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060907145849/http://radiochemistry.org/periodictable/elements/115.html |date=2006-09-07 }}{{ref-en}} * [http://physicsweb.org/articles/world/17/7/7 Superheavy elements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070426150804/http://physicsweb.org/articles/world/17/7/7 |date=2007-04-26 }}{{ref-en}} * [http://elements.vanderkrogt.net/element.php?sym=Uup History and etymology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190120113954/http://elements.vanderkrogt.net/element.php?sym=Uup |date=2019-01-20 }}{{ref-en}} <!--Categories--> [[Категори:Хими элеменчĕсем]] [[Категори:Металсем]] [[Категори:Радиохастар элементсем]] [[Категори:Синтезленĕ хими элеменчĕсем]] [[Категори:Трансактиноидсем]] lyjqhz1gg92irqfnpc7a74uff7mzs3g 0 51651 876081 728661 2026-08-01T06:48:29Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 876081 wikitext text/x-wiki {{Кинематографист |ят = Михаил Иванович Пуговкин |ӳкерчĕк = pugovkin_m_i.jpg |анлăшĕ = 200px |ӳкерчĕке ăнлантарни = |çуралнă чухнехи ят = <!-- Михаил Иванович Пугонькин: спорная версия, достаточно упоминания в разделе «Биография»--> |çуралнă вăхăт = [[1923]], [[утă, 13]] |çуралнă вырăн = Рамешки ялĕ, [[Чухлома уесĕ]], {{ÇВ|Кострома кĕпĕрни|Кострома кĕпĕрнинче}}, [[РСФСР]], [[СССР]] |вилнĕ вăхăт = [[2008]], [[утă, 25]] |вилнĕ вырăн = {{ВВ|Мускав|Мускавра}}, [[Раççей]] |професси = XX ĕмĕрти СССР, РФ актёрĕ |гражданлăх = {{USSR}} → {{RUS}} |хастар çулсем = [[1939]]—[[2004]] |тĕлĕ = |киностуди = |чыславсемпе парнесем = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Тăван Çĕршыв умĕнчи хастарлăхшăн 4 степеньлĕ орден|2002}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Хисеп орденĕ|2003}} {{!!}}{{Хисеп Палли орденĕ|1983}}{{!!}} {{Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçин 2 степеньлĕ орденĕ|2004}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçинче Германие çĕнтернĕшĕн медаль|2004}}{{!!}}{{Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçинче Çĕнтерни 50 çул медаль|2004}}{{!!}}{{Ĕç ветеранĕ медаль}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Раççей флочĕ 300 çулта юбилей медалĕ}}{{!!}}{{Мускава 850 çул асăну медалĕ}}{{!!}} {{Жуков медалĕ|2004}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Хастарлăхшăн IІІ степеньлĕ орден (Украина)|2007}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{СССР халăх артисчĕ|1988}}{{!!}}{{РСФСР халăх артисчĕ|1977}}{{!!}}{{РСФСР тава тивĕçлĕ артисчĕ|1965}} {{!}}} }} [[File:Автограф Пуговкин Михаил.JPG|thumb|245px|Автограф, [[1981]]]] '''Михаи́л Ива́нович Пу́говкин''' ([[утă, 13]], [[1923]], [[Рамешки (Кострома облаçĕ)|Рамешки]] ялĕ, [[Кострома кĕпĕрни]], [[СССР]] — [[утă, 25]], [[2008]], [[Мускав]], [[Раççей]]) — [[СССР|совет]] тата [[раççей]] [[театр]]па [[Кинематограф|кино]] [[актёр]]ĕ. [[ССРП халăх артисчĕ]] ([[1988]]). == Биографи == == Каçăсем == * [http://www.pugovkin.ru/ Михаил Пуговкинăн официаллă сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080914115452/http://www.pugovkin.ru/ |date=2008-09-14 }} * [http://leonid-gaidai.ru/?r=6&m=2&man=9 Михаил Пуговкин Леонид Гайдайăн фильмĕсенче] * [http://www.photomer.ru/?p=12 Михаил Пуговкин фото] * [http://www.biograph.comstar.ru/bank/pugovkin.htm Биография М. И. Пуговкина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061009181322/http://www.biograph.comstar.ru/bank/pugovkin.htm |date=2006-10-09 }} * {{imdb name|id=0700127|name=Михаил Пуговкин}} * [http://www.kinopoisk.ru/level/4/people/179790/ Михаил Пуговкин на kinopoisk.ru] [[Категори:МХАТ студи-шкулĕнче вĕренсе тухнисем]] [[Категори:Пайăр çынсем:Вильнюсри вырăс драма театрĕ]] [[Категори:Пайăр çынсем:«Ленком» театрĕ]] [[Категори:Пайăр çынсем:Мосфильм]] [[Категори:М. Горький ячĕллĕ киностуди актёрĕсем]] [[Категори:Пайăр çынсем:Киноактёр театрĕ]] [[Категори:Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçине хутшăннисем]] [[Категори:Ялтăн чыслă гражданĕсем]] [[Категори:Крым автономи республикин чыслă гражданĕсем]] [[Категори:Сахăр диабечĕпе вилнисем]] [[Категори:Ваганьково çăвине пытарнисем]] iwn8t3pj2gcahlc7to7a0bcwmaouh77 0 83790 876077 862357 2026-08-01T05:38:11Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 876077 wikitext text/x-wiki [[File:Flatbread.JPG|thumb|Пашалу]] '''Пашалу''' — чустаран пĕçернĕ апат-çимĕç. Çаврака тата лаптак пулать. == Вуламалли == *Лепёшки // Товарный словарь / И. А. Пугачёв (главный редактор). — М.: Государственное издательство торговой литературы, 1958. — Т. V. — Стб. 19—21 — 588 с. *Похлёбкин В.В. Лепёшка // Кулинарный словарь. — М.: Э, 2015. — С. 185. — 456 с. == Каçăсем == * [http://www.langet.ru/html/z/zakvaska.html Кулинарный словарь] * [http://hypar.ru/ru/node/23143 Мĕнпе апатланни мар, мĕн тăхăнни курăнать 24 Май, 2017] * [http://www.healthyeating.org/Portals/0/Documents/Health%20Wellness/White%20Papers/whey_monograph.pdf Whey Protein: Waste Product of the Past is Nutritional Powerhouse of the Future]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&id=180413 ГОСТ 31661-2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727044440/http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&id=180413 |date=2020-07-27 }}. Простокваша мечниковская. Технические условия == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} {{Апат-çимĕç}} [[Категори:Чăваш апат-çимĕçĕ]] [[Категори:Йӳçĕхнĕ сĕт ĕçмисем]] [[Категори:Йӳçĕхнĕ сĕт ĕçми-çимисем]] [[Категори:Чăваш кухни]] 8enxnh90liy5gqmtxqz7ye9v58hoik1 0 84400 876059 767618 2026-08-01T01:34:28Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 876059 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |official_name = Магдебург |settlement_type = хула |image_skyline = Blick über Magdeburg.JPG |image_blank_emblem = Wappen Magdeburg.svg |subdivision_name = |coordinates_region = |website = }} '''Магдебург''' ({{lang-de|Magdeburg}}) — Германири, Саксони-Анхальт ҫӗрӗн административлӑ тӗп хули. Вӑтам Эльба ҫинче, Магдебург тӳремӗнче вырнаҫнӑ. == Географи == ==Паллӑ ҫынӗсем == * == Вуламалли == * == Каҫӑсем == * [http://www.magdeburg.de/ Официальный сайт города] * [http://www.ottostadt.de/ Offizielle Website zur Imagekampagne Ottostadt] * [http://magdewiki.de/ Stadtwiki Magdeburg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200812083159/http://magdewiki.de/ |date=2020-08-12 }} * [https://web.archive.org/web/20110914203812/http://www.magdeburger-chronik.de/ magdeburger-chronik.de] * [http://geschichtsverein-md.de/ Историческое сообщество Магдебурга и окрестностей.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191022020813/http://geschichtsverein-md.de/ |date=2019-10-22 }} * [http://public-transport.net/bim/Magdeburg.htm Трамваи в Магдебурге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110603083309/http://public-transport.net/bim/Magdeburg.htm |date=2011-06-03 }}{{en icon}} {{de icon}} * [https://web.archive.org/web/20120125170911/http://postcards.org.ua/gruss_aus_magdeburg.html Филокартическая история Магдебурга на открытках Gruss aus Magdeburg] {{Германи хулисем}} {{Ганза}} {{Саксони-Анхальт районĕсем (2007-па)}} {{Ганза}} [[Категори:Магдебург| ]] [[Категори:Саксони-Анхальт хулисем]] [[Категори:Эльба çинчи хуласем]] [[Категори:Германин университет хулисем]] [[Категори:Ганза]] [[Категори:Германи çĕрĕсен тĕп хулисем]] 12pjqmcvniy1o3ewkj1ry9e22684uld 0 89287 876075 698115 2026-08-01T05:15:34Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 876075 wikitext text/x-wiki [[File:Radius - anterior view2.png|200px|right|thumb|[[Пайăркалла шăмă]]сем. Ку шăмăсен нимле «пайăркисем» те çук. Вĕсем хайсем пайăрка пек (тÿрĕ, вăрăм, тăршшĕпе танлащтарсан çинçе)]] '''Пайăркалла шăмă''' ({{lang-la|radius}}) — [[чике]] (ал туни) шутне кĕрекен мăшăрлă [[шăмă]], унпа юнашар [[чике шăмми|ал тунин шăмми]] (''os ulna'') пур. Ку шăммăн нимле «пайăрки» те çук. Вăл хай пайăрка пек (тÿрĕ, вăрăм, тăршшĕпе танлаштарсан çинçе). == Вуламалли == * Людина. / Навч. посібник з анатомії та фізіології. Львів. 2002. 240 с. * «Анатомія людини», О.&nbsp;І.&nbsp;Свіридов, Київ, Вища школа, 2001. == Каçăсем == * [http://www.refine.com.ru/pageid-1527-3.html Анатомія людини] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422004102/https://www.refine.com.ru/pageid-1527-3.html |date=2021-04-22 }} == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} {{Çын шăммисем}} {{Алă}} [[Категори:Алă]] [[Категори:Алă-ура]] [[Категори:Ал-ура]] lkvtuo8rvqbj4nsy56qrkwp6itxoa22 0 89455 876074 698781 2026-08-01T04:49:56Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 876074 wikitext text/x-wiki [[File:Femur - anterior view2.png|thumb|[[Пĕçĕ шăмми]]сене хĕрлĕ тĕспе палăртнă]] '''Пĕçĕ шăмми''' ({{lang-la|femur, os femoris}})  — [[этем]]ĕн сутанаран аяларах, чĕркуççинчен çÿлерех вырнаçнă мăшăрлă шăмми. Чи пысăк [[пăрăхла шăмă]] шутланать. == Вуламалли == *Привес М. Г., Лысенков Н. К., Бушкович В. И. Анатомия человека. — 11-е изд., испр. и доп.. — Спб.: Издательство «Гиппократ», 2001. — С. 704 с: ил.. — ISBN 5-8232-0192-3. *Синельников Р.Д., Синельников Я.Р. Атлас анатомии человека: Учеб. пособие в 4-х томах. Т.I.. — М.: Издательство «Медицина», 1989. — С. 344с: ил.. — ISBN 5-225-01497-6. * Людина. / Навч. посібник з анатомії та фізіології. Львів. 2002. 240 с. * «Анатомія людини», О.&nbsp;І.&nbsp;Свіридов, Київ, Вища школа, 2001. == Каçăсем == * [http://www.refine.com.ru/pageid-1527-3.html Анатомія людини] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422004102/https://www.refine.com.ru/pageid-1527-3.html |date=2021-04-22 }} == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} {{Çын шăммисем}} {{Ура}} [[Категори:Пĕçĕ]] [[Категори:Алă-ура]] [[Категори:Ал-ура]] [[Категори:Ура]] qiea63t2yxtxal3xpl7guyw48viplra 0 89468 876057 698811 2026-08-01T01:01:26Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 876057 wikitext text/x-wiki [[File:Cervical vertebrae lateral2.png|thumb|Cervical vertebrae lateral2]] [[File:Gray84.png|thumb|Gray84]] '''Мăй сыпписем''' ({{lang-lat|vertebrae cervicales}}) — [[этем]]ĕн [[çурăм шăмми]]н мăй тĕлĕнче вырнаçнă çичĕ [[çурăм шăммин сыппи|сыппи]]. Пĕрремĕш тата иккĕмĕш сыпăсене [[атлант (анатоми)|атлант]] тата [[эпистрофей]] теççĕ. == Вуламалли == *Шимкевич В. М. Шейные позвонки // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. *надколінок // Словник української мови : в 11 т. — К. : Наукова думка, 1970—1980. *Привес М. Г., Лысенков Н. К., Бушкович В. И. Анатомия человека. — 11-е изд., испр. и доп.. — Спб.: Издательство «Гиппократ», 2001. — С. 704 с: ил.. — ISBN 5-8232-0192-3. *Синельников Р.Д., Синельников Я.Р. Атлас анатомии человека: Учеб. пособие в 4-х томах. Т.I.. — М.: Издательство «Медицина», 1989. — С. 344с: ил.. — ISBN 5-225-01497-6. * Людина. / Навч. посібник з анатомії та фізіології. Львів. 2002. 240 с. * «Анатомія людини», О.&nbsp;І.&nbsp;Свіридов, Київ, Вища школа, 2001. == Каçăсем == * F. Hefti: Kinderorthopädie in der Praxis. Springer 1998, S. 649, ISBN 3-540-61480-X. * [http://www.refine.com.ru/pageid-1527-3.html Анатомія людини] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422004102/https://www.refine.com.ru/pageid-1527-3.html |date=2021-04-22 }} == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} {{Çын шăммисем}} [[Категори:Çурăм шăмми]] [[Категори:Мăй]] [[Категори:Шăмшак]] [[Категори:Анатоми]] r8uywo13kxspbi9l8r2j242niie12tm 0 89474 876078 699277 2026-08-01T06:05:39Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 876078 wikitext text/x-wiki [[File:Lumbar vertebrae anterior.png|thumb|Lumbar vertebrae anterior]] [[File:Gray93.png|thumb|Gray93]] '''Пилĕк сыпписем''' ({{lang-la|vertebrae lumbales}}) — [[этем]]ĕн [[çурăм шăмми]]н пилĕк тĕлĕнче вырнаçнă пилĕк<ref>Ку сăмах кунта шутлавлăха пĕлтерет</ref> [[çурăм шăммин сыппи|сыппи]]. Сыпăсем мĕн чухлĕ аяларах, вĕсем çавăн чухлĕ пысăкрах. == Вуламалли == *Шимкевич В. М. Шейные позвонки // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. *надколінок // Словник української мови : в 11 т. — К. : Наукова думка, 1970—1980. *Привес М. Г., Лысенков Н. К., Бушкович В. И. Анатомия человека. — 11-е изд., испр. и доп.. — Спб.: Издательство «Гиппократ», 2001. — С. 704 с: ил.. — ISBN 5-8232-0192-3. *Синельников Р.Д., Синельников Я.Р. Атлас анатомии человека: Учеб. пособие в 4-х томах. Т.I.. — М.: Издательство «Медицина», 1989. — С. 344с: ил.. — ISBN 5-225-01497-6. * Людина. / Навч. посібник з анатомії та фізіології. Львів. 2002. 240 с. * «Анатомія людини», О.&nbsp;І.&nbsp;Свіридов, Київ, Вища школа, 2001. == Каçăсем == {{Commons category|Thoracic vertebrae}} * [https://web.archive.org/web/20170713223605/http://www.gwc.maricopa.edu/class/bio201/vert/thorc3.htm Interactive tool to identify parts] * [https://web.archive.org/web/20070313223853/http://library.med.utah.edu/kw/osteo/osteology/spine/bonethor.html Photos at University of Utah] * [http://www.spineuniverse.com/displayarticle.php/article1286.html SpineUniverse anatomical diagram] * F. Hefti: Kinderorthopädie in der Praxis. Springer 1998, S. 649, ISBN 3-540-61480-X. * [http://www.refine.com.ru/pageid-1527-3.html Анатомія людини] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422004102/https://www.refine.com.ru/pageid-1527-3.html |date=2021-04-22 }} == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} {{Çын шăммисем}} [[Категори:Çурăм шăмми]] fbafqvwuep9xqq8u9k3zo9qg0jy2xmn 0 89489 876089 698868 2026-08-01T11:03:38Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 876089 wikitext text/x-wiki {{Пĕлтерĕшсем|Сунтал (пĕлтерĕшсем)}} [[File:Illu auditory ossicles-en.svg|thumb|Хăлха тытăмĕ]] [[File:Gray917.png|thumb|Сунтал шăммăн тытăмĕ]] '''Сунтал''' ('''сунталкка''', {{lang-la|incus}}) — [[анатоми|анатоми]]ре: [[вăта хăлха]]ри [[итлевлĕх шăмăсем|итлевлĕх шăммисенчен]] пĕри. > Этемĕн чи пĕчĕк тата чи çăмăл шăммисенчен пĕри. == Вуламалли == *Шимкевич В. М. Шейные позвонки // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. *надколінок // Словник української мови : в 11 т. — К. : Наукова думка, 1970—1980. *Привес М. Г., Лысенков Н. К., Бушкович В. И. Анатомия человека. — 11-е изд., испр. и доп.. — Спб.: Издательство «Гиппократ», 2001. — С. 704 с: ил.. — ISBN 5-8232-0192-3. *Синельников Р.Д., Синельников Я.Р. Атлас анатомии человека: Учеб. пособие в 4-х томах. Т.I.. — М.: Издательство «Медицина», 1989. — С. 344с: ил.. — ISBN 5-225-01497-6. * Людина. / Навч. посібник з анатомії та фізіології. Львів. 2002. 240 с. * «Анатомія людини», О.&nbsp;І.&nbsp;Свіридов, Київ, Вища школа, 2001. == Каçăсем == {{Commons category|Thoracic vertebrae}} * [https://web.archive.org/web/20170713223605/http://www.gwc.maricopa.edu/class/bio201/vert/thorc3.htm Interactive tool to identify parts] * [https://web.archive.org/web/20070313223853/http://library.med.utah.edu/kw/osteo/osteology/spine/bonethor.html Photos at University of Utah] * [http://www.spineuniverse.com/displayarticle.php/article1286.html SpineUniverse anatomical diagram] * F. Hefti: Kinderorthopädie in der Praxis. Springer 1998, S. 649, ISBN 3-540-61480-X. * [http://www.refine.com.ru/pageid-1527-3.html Анатомія людини] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422004102/https://www.refine.com.ru/pageid-1527-3.html |date=2021-04-22 }} == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} {{Çын шăммисем}} [[Категори:Хăлха]] [[Категори:Вăта хăлха]] [[Категори:Шăмшак]] [[Категори:Анатоми]] j7xveele3qzwhrv9ilc4j2lhofgbogn 0 89490 876058 698874 2026-08-01T01:06:22Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 876058 wikitext text/x-wiki {{Пĕлтерĕшсем|Мăлатук (пĕлтерĕшсем)}} [[File:Illu auditory ossicles-en.svg|thumb|Хăлха тытăмĕ]] [[File:Gray916.png|thumb|Мăлатук шăммăн тытăмĕ]] '''Сунтал''' ({{lang-la|malleus}}}) — [[анатоми|анатоми]]ре: [[вăта хăлха]]ри [[итлевлĕх шăмăсем|итлевлĕх шăммисенчен]] пĕри. > Этемĕн чи пĕчĕк тата чи çăмăл шăммисенчен пĕри. == Вуламалли == *Шимкевич В. М. Шейные позвонки // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. *надколінок // Словник української мови : в 11 т. — К. : Наукова думка, 1970—1980. *Привес М. Г., Лысенков Н. К., Бушкович В. И. Анатомия человека. — 11-е изд., испр. и доп.. — Спб.: Издательство «Гиппократ», 2001. — С. 704 с: ил.. — ISBN 5-8232-0192-3. *Синельников Р.Д., Синельников Я.Р. Атлас анатомии человека: Учеб. пособие в 4-х томах. Т.I.. — М.: Издательство «Медицина», 1989. — С. 344с: ил.. — ISBN 5-225-01497-6. * Людина. / Навч. посібник з анатомії та фізіології. Львів. 2002. 240 с. * «Анатомія людини», О.&nbsp;І.&nbsp;Свіридов, Київ, Вища школа, 2001. == Каçăсем == {{Commons category|Thoracic vertebrae}} * [https://web.archive.org/web/20170713223605/http://www.gwc.maricopa.edu/class/bio201/vert/thorc3.htm Interactive tool to identify parts] * [https://web.archive.org/web/20070313223853/http://library.med.utah.edu/kw/osteo/osteology/spine/bonethor.html Photos at University of Utah] * [http://www.spineuniverse.com/displayarticle.php/article1286.html SpineUniverse anatomical diagram] * F. Hefti: Kinderorthopädie in der Praxis. Springer 1998, S. 649, ISBN 3-540-61480-X. * [http://www.refine.com.ru/pageid-1527-3.html Анатомія людини] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422004102/https://www.refine.com.ru/pageid-1527-3.html |date=2021-04-22 }} == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} {{Çын шăммисем}} [[Категори:Хăлха]] [[Категори:Вăта хăлха]] [[Категори:Шăмшак]] [[Категори:Анатоми]] 2xgz24r4bfq7d02ymolm0jk26hd0qzh 0 89614 876080 699383 2026-08-01T06:47:55Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 876080 wikitext text/x-wiki [[File:Carpus.png|thumb|'''Этемĕн ал лаппи шăммисем.''' Сулахай енче ал лаппин тÿнтерĕ, сылтăм енче — унăн тупанĕ енчен. [[Алă пумакĕ]]н шăммисене ятарлă тĕспе тата саспаллисемпе палăртнă. ''Проксималлĕ рет'': A — [[Карапла шăмă (алă лаппи)|карапла шăмă]], B — [[çур уйăхла шăмă]], C — [[виç хысаклă шăмă]], D — [[пăрçалла шăмă]]. ''Дисталлĕ рет'': E — [[трапеци-шăмă]], F — [[трапеци евĕрлĕ шăмă]], G — [[пуç евĕрлĕ шăмă]], H — [[çекĕлле шăмă]].]] [[File:Gray227.png|thumb|Сулахайри пуç евĕрлĕ шăмă]] '''Пуç евĕрлĕ шăмă''' ({{lang-la|os capitatum}})  — этемĕн [[алă лаппи]]нчи шăмă. Вăл [[чике|ал тунинчи]] шăмăсене [[ывăç шăммисем]]пе çыхăнтараканнисенчен пĕри. Сăмахсартан<ref>Тезаврус Лингве Чувашорум</ref>: {{Цитата пуçламăшĕ}} (п̚умагэ̆, п̚умак’), prima pars palmae, te poignet, запястье, верхн. часть ручной кисти, соединяющая пясть (ладонь) с локтевыми костями; перехват на руке в том месте, где кисть руки соединяется с „алă туни“. Череп. Алă пумакĕ пăвăнса тăрат. Запястье как будто чем-то перехвачено, стянуто (точно ниткою, у полного ребенка). || Brachiale quoddam? Род запястья (украшение)? Тоганаш., Шибач. V. пăвăнчăк. {{Цитата вĕçĕ}} Этемĕн чи пĕчĕк тата чи çăмăл шăммисенчен пĕрисем. Анчах та вăл [[алă пумакĕ]]нчи шăмăсенчен чи пысăкки<ref> Головчатая кость // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.</ref> == Вуламалли == *Шимкевич В. М. Шейные позвонки // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. *надколінок // Словник української мови : в 11 т. — К. : Наукова думка, 1970—1980. *Привес М. Г., Лысенков Н. К., Бушкович В. И. Анатомия человека. — 11-е изд., испр. и доп.. — Спб.: Издательство «Гиппократ», 2001. — С. 704 с: ил.. — ISBN 5-8232-0192-3. *Синельников Р.Д., Синельников Я.Р. Атлас анатомии человека: Учеб. пособие в 4-х томах. Т.I.. — М.: Издательство «Медицина», 1989. — С. 344с: ил.. — ISBN 5-225-01497-6. * Людина. / Навч. посібник з анатомії та фізіології. Львів. 2002. 240 с. * «Анатомія людини», О.&nbsp;І.&nbsp;Свіридов, Київ, Вища школа, 2001. == Каçăсем == {{Commons category|Thoracic vertebrae}} * [https://web.archive.org/web/20170713223605/http://www.gwc.maricopa.edu/class/bio201/vert/thorc3.htm Interactive tool to identify parts] * [https://web.archive.org/web/20070313223853/http://library.med.utah.edu/kw/osteo/osteology/spine/bonethor.html Photos at University of Utah] * [http://www.spineuniverse.com/displayarticle.php/article1286.html SpineUniverse anatomical diagram] * F. Hefti: Kinderorthopädie in der Praxis. Springer 1998, S. 649, ISBN 3-540-61480-X. * [http://www.refine.com.ru/pageid-1527-3.html Анатомія людини] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422004102/https://www.refine.com.ru/pageid-1527-3.html |date=2021-04-22 }} == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} {{Çын шăммисем}} {{Алă}} [[Категори:Алă пумакĕ]] lcprdmu0c29li2zyqntjzu6woe73334 0 89628 876072 699380 2026-08-01T04:43:39Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 876072 wikitext text/x-wiki [[File:Carpus.png|thumb|'''Этемĕн ал лаппи шăммисем.''' Сулахай енче ал лаппин тÿнтерĕ, сылтăм енче — унăн тупанĕ енчен. [[Алă пумакĕ]]н шăммисене ятарлă тĕспе тата саспаллисемпе палăртнă. ''Проксималлĕ рет'': A — [[Карапла шăмă (алă лаппи)|карапла шăмă]], B — [[çур уйăхла шăмă]], C — [[виç хысаклă шăмă]], D — [[пăрçалла шăмă]]. ''Дисталлĕ рет'': E — [[трапеци-шăмă]], F — [[трапеци евĕрлĕ шăмă]], G — [[пуç евĕрлĕ шăмă]], H — [[çекĕлле шăмă]].]] [[File:Gray224.png|thumb|Сулахай парçалла шăмă]] '''Пĕрçалла шăмă''' ({{lang-la|os pisiforme}}) — этемĕн [[алă лаппи]]нчи шăмă. Вăл [[чике|ал тунинчи]] шăмăсене [[ывăç шăммисем]]пе çыхăнтараканнисенчен пĕри. Сăмахсартан<ref>Тезаврус Лингве Чувашорум</ref>: {{Цитата пуçламăшĕ}} (п̚умагэ̆, п̚умак’), prima pars palmae, te poignet, запястье, верхн. часть ручной кисти, соединяющая пясть (ладонь) с локтевыми костями; перехват на руке в том месте, где кисть руки соединяется с „алă туни“. Череп. Алă пумакĕ пăвăнса тăрат. Запястье как будто чем-то перехвачено, стянуто (точно ниткою, у полного ребенка). || Brachiale quoddam? Род запястья (украшение)? Тоганаш., Шибач. V. пăвăнчăк. {{Цитата вĕçĕ}} Этемĕн чи пĕчĕк тата чи çăмăл шăммисенчен пĕрисем. == Вуламалли == *Шимкевич В. М. Шейные позвонки // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. *надколінок // Словник української мови : в 11 т. — К. : Наукова думка, 1970—1980. *Привес М. Г., Лысенков Н. К., Бушкович В. И. Анатомия человека. — 11-е изд., испр. и доп.. — Спб.: Издательство «Гиппократ», 2001. — С. 704 с: ил.. — ISBN 5-8232-0192-3. [[File:Pisiform bone (left hand) 01 palmar view.png|thumb|left|Pisiform bone (left hand) 01 palmar view]] *Синельников Р.Д., Синельников Я.Р. Атлас анатомии человека: Учеб. пособие в 4-х томах. Т.I.. — М.: Издательство «Медицина», 1989. — С. 344с: ил.. — ISBN 5-225-01497-6. * Людина. / Навч. посібник з анатомії та фізіології. Львів. 2002. 240 с. * «Анатомія людини», О.&nbsp;І.&nbsp;Свіридов, Київ, Вища школа, 2001. == Каçăсем == {{Commons category|Thoracic vertebrae}} * [https://web.archive.org/web/20170713223605/http://www.gwc.maricopa.edu/class/bio201/vert/thorc3.htm Interactive tool to identify parts] * [https://web.archive.org/web/20070313223853/http://library.med.utah.edu/kw/osteo/osteology/spine/bonethor.html Photos at University of Utah] * [http://www.spineuniverse.com/displayarticle.php/article1286.html SpineUniverse anatomical diagram] * F. Hefti: Kinderorthopädie in der Praxis. Springer 1998, S. 649, ISBN 3-540-61480-X. * [http://www.refine.com.ru/pageid-1527-3.html Анатомія людини] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422004102/https://www.refine.com.ru/pageid-1527-3.html |date=2021-04-22 }} == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} {{anatomy-stub}} {{Çын шăммисем}} {{Алă}} [[Категори:Алă пумакĕ]] dmfqzce132tk8n7rif7igkqmf2ewrh6 0 91230 876082 857307 2026-08-01T07:15:16Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 876082 wikitext text/x-wiki {{ӳнер ĕçĕ |тĕс = ӳкерчӗк |файл = Michelangelo's Pieta 5450 cut out black.jpg |пысăкăш = 250px |ячĕ = Пьета |автор = Микеланджело |çул = 1499 |материал = |техника = |çӳллĕш = 174 |анлăш = 195 |вырнаçтарнă = Ватикан |музей = Сӑваплӑ Петӗр чиркӗвӗ }} '''Христосшӑн хурланни''' е «Ватикан Пьети» — [[Чӗрӗлӳ]] тапхӑрӗн пултаруллисенчен пӗрин, [[Микеланджело|Микеланджело Буонарроти]] скульпторӑн ӗҫӗсенчен чи ирхи тата чи паллисенчен пӗри. Пьета композицине 24-ҫулхи скульптор 1499 ҫулта мрамортан ӑсталанӑ. Ватиканри Сӑваплӑ Петӗр чиркӗвӗнче упранать. Скульптурӑллӑ ушкӑн Таса хӗре Марияна тата унӑн чӗркуҫҫи ҫинче выртакан Иисус Христос виллине кӑтартать, ҫӳллӗшӗ — 1,74 м, анлӑшӗ — 1,95 м. Ку Буонарроти алӑ пуснӑ пӗртен пӗр ӗҫ. == Кун-ҫулӗ== == Вуламалли== *Hibbard, Howard. Michelangelo (англ.). — N. Y.: Harper & Row, 1974. *Pope-Hennessy, John. Italian Renaissance and Baroque Sculpture (англ.). — L.: Phaidon, 1996. *Wallace, William E. Michelangelo; the Artist, the Man, and his Times (англ.). — Cambridge: Cambridge University Press, 2009. == Каҫӑсем== * [http://www.la-pieta.org/_page_/gallery/photorama Robert Hupka’s ''Pietà'' Picture gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150102051241/http://www.la-pieta.org/_page_/gallery/photorama |date=2015-01-02 }}{{ref-en}} * [http://michelangelomodels.com/m-models/pieta_arm.html Models of wax and clay used by Michelangelo in making his sculpture and paintings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140203091128/http://michelangelomodels.com/m-models/pieta_arm.html |date=2014-02-03 }}{{ref-en}} {{Микеланджело}} [[Категори:Пьета]] [[Категори:1499 çулăн хайлавĕсем]] [[Категори:Микеланджело скульптурисем]] [[Категори:Мрамор скульптурисем]] [[Категори:Скульптура ушкăнĕсем]] [[Категори:Библи сюжечĕсен скульптурисем]] [[Категори:Ватикан скульптурисем]] [[Категори:Турамăш скульптурисем]] [[Категори:Вандализм]] clxj93t25l4h94qq0oyb75nyecm8cbz 0 92102 876049 874644 2026-07-31T14:28:30Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 876049 wikitext text/x-wiki '''Комсомол (ВЛКСМ)''' — ССКП çамрăксен организацийĕ. '''Раççейри çамрăк коммунистсен пĕрлешĕвне (РÇКП)''' 1918 çулхи [[юпа, 29|юпан 29-мĕшĕнче]] йĕркеленĕ<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/kosmos/5731959|title=Рогозин отметил важную роль комсомола в развитии советской космической промышленности|publisher=[[ТАСС]]|accessdate=2020-01-08|lang=ru}}</ref>; [[1924]] çулта РÇКП [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]] ятне панă — '''Раççейри çамрăк ленин коммунисчĕсен пĕрлешĕвĕ (РÇЛКП)'''. [[1926]] çулхи пуш уйăхĕнче, [[1922]] çулта [[Совет Социализм Республикисен Пĕрлешĕвĕ|ССРП]] туса хунă хыççăн, РÇЛКП Пĕтĕм Пĕрлешӳри çамрăк ленин коммунисчĕсен пĕрлешĕвĕ (ПÇЛКП) пулса тăрать. == Истори == == Комсомолпа çыхăннă ятсем == === Географире === === Филателире === == Литература == * ''Вергасов Ф.'' [www.pseudology.org/Mironenko/VLKSM.htm Всесоюзный Ленинский Коммунистический союз молодёжи (ВЛКСМ)] * Комсомолу — 80 / Под ред. [[Криворученко Владимир Константинович|В. К. Криворученко]], [[Ручкин Борис Александрович|Б. А. Ручкина]]. М., 1999. * ''Королёв А. А.'' [http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/6/Korolev_Komsomol/ «Поздний» Комсомол и «раннее» предпринимательство] // Информационный гуманитарный портал «[[Знание. Понимание. Умение]]». 2008. № 6 — История. * ''[[Криворученко Владимир Константинович|Криворученко В. К.]]'' В тисках сталинщины. Трагедия комсомола. М., 1991; * ''[[Криворученко Владимир Константинович|Криворученко В. К.]], Родионов В. А., Татарионов О. В.'' Молодёжное движение в России и Советском Союзе: уроки истории. М., 1997; * ''[[Криворученко, Владимир Константинович|Криворученко В. К.]]'' [http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/6/Krivoruchenko_Kosarev/ Александр Васильевич Косарев. К биографии генерального секретаря ЦК ВЛКСМ, жертве сталинизма] // Информационный гуманитарный портал «[[Знание. Понимание. Умение]]». 2008. № 6 — История. * ''[[Криворученко Владимир Константинович|Криворученко В. К.]]'' [http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/6/Krivoruchenko/ Внутрисоюзная демократия в ВЛКСМ в 20-30-х годах: слова и дела] // Информационный гуманитарный портал «[[Знание. Понимание. Умение]]». 2008. № 6 — История. * ''[[Криворученко Владимир Константинович|Криворученко В. К.]]'' [http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/6/Krivoruchenko_KSM/ Каким он был? Некоторые факты об истории ВЛКСМ. Год 1987-й] // Информационный гуманитарный портал «[[Знание. Понимание. Умение]]». 2008. № 6 — История. * {{кĕнеке|автор=[[Криворученко Владимир Константинович|Криворученко В. К.]] |пуçелĕк=Молодёжь, комсомол, общество 30-х годов XX столетия: к проблеме репрессий в молодёжной среде |каçă=http://mosgu.ru/nauchnaya/publications/2011/monographs/Youth_Komsomol_Society_of_the_1930s.pdf |яваплă=Б. Н. Гайдин |кăларăм=Научная монография |вырăн=М. |издательство=Московский гуманитарный университет |çул=2011 |страниц=166}} * {{кĕнеке|автор=[[Мухамеджанов Мансур Михайлович|Мухамеджанов М. М.]]|пуçелĕк=Комсомол: последние десять лет (1981—1991)|каçă=http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/6/Mukhamedzhanov_Komsomol/|кăларăм=Информационный гуманитарный портал «[[Знание. Понимание. Умение]]»|çул=2008|номер=6 — История}} * {{статья|автор=[[Мухамеджанов Мансур Михайлович|Мухамеджанов М. М.]]|пуçелĕк=Объективные и субъективные факторы самороспуска ВЛКСМ|каçă=http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2013/4/Mukhamedzhanov_Dissolution-of-Komsomol/|кăларăм=Информационный гуманитарный портал «[[Знание. Понимание. Умение]]»|çул=2013|номер=4 (июль — август)}} * Очерки истории ВЛКСМ / Под ред. В. К. Криворученко, А. А. Галагана. Саратов, 1991. Ч. 1-2; * {{статья|автор=[[Ручкин Борис Александрович|Ручкин Б. А.]]|пуçелĕк=Комсомольская элита в советский и постсоветский периоды развития страны|каçă=http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2010/6/Ruchkin_Komsomol_Elite/|кăларăм=Электронный журнал «[[Знание. Понимание. Умение]]»|çул=2010|номер=6 — История}} * {{кĕнеке|пуçелĕк=Памятники героям-комсомольцам: иллюстрированное справочное издание, посвященное 65-летию [[День Победы|Победы]] в Великой Отечественной войне |яваплă=рук. авт. колл.: [[Ручкин Борис Александрович|Б. А. Ручкин]]; сост. В. И. Десятерик, Б. А. Ручкин, В. Б. Арсентьев; отв. ред. В. И. Десятерик |вырăн=М. |издательство=Изд-во [[Московский государственный гуманитарный университет|Моск. гуманит. ун-та]] |çул=2010 |страниц=188 |isbn=978-5-98079-612-9 |тираж=200}} * {{кĕнеке |автор= Доманк А. С.|пуçелĕк= Знаки воинской доблести|вырăн= М.|издательство= Патриот|çул= 1990|страниц= 132|страницы= |isbn= 5-7030-0186-2|ref= }} (о наградных знаках ЦК ВЛКСМ) == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [https://web.archive.org/web/20171116131601/http://rksm.ru/ Официальный сайт Российского Коммунистического Союза Молодёжи] * [http://www.skmrf.ru/ Официальный сайт Союза коммунистической молодёжи Российской Федерации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210616175641/http://skmrf.ru/ |date=2021-06-16 }} * [http://www.molmuseum.ru/index.html Музей истории молодёжного движения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210628174728/http://www.molmuseum.ru/index.html |date=2021-06-28 }} * [http://ruslit.traumlibrary.net//book/mayakovsky-pss13-10/mayakovsky-pss13-10.html#work002002 Владимир Маяковский «Лозунги к комсомольской перекличке. Готовься! Целься!»] Полное собрание сочинений. Том 10. Стихотворения 1929—1930 гг. * [http://arthur.at.ua/blog/2009-01-16-31 Комсомольцы 60-х годов комсомольцам 2018 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111112075500/http://arthur.at.ua/blog/2009-01-16-31 |date=2011-11-12 }} * [https://lenta.ru/articles/2021/09/27/ideology/ «Там люди тупо зарабатывали деньги». 30 лет назад в СССР исчез комсомол. Как его уничтожили ложь и жажда наживы?] {{Тулаш каçăсем}} [[Категори:Комсомол| ]] [[Категори:Раççей коммунизмĕ]] [[Категори:Владимир Ленина чысласа ят панă объектсем]] [[Категори:Комсомол организацисем]] [[Категори:Пĕтĕм Пĕрлешӳри организацисем]] [[Категори:Совет идеологийĕ]] ea4j98wv2esv9hjybfticr11lfqiir8 0 97073 876061 793583 2026-08-01T02:01:13Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 876061 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Мамонтсем | image file = American Museum of Natural History in Manhattan, New York City, United States of America (9860036584).jpg | classis = | ordo = | familia = | genus = | species = | subspecies = | latin = Mammuthus | wikispecies = | commons = | itis = | ncbi = | range map = }} '''Мамонтсем''' (лат. Mammuthus) — сӗтпе ӳсекенсен вилсе пӗтнӗ [[Пил йышшисем|пил йышшисен]] йӑхӗ. == Вуламалли == * == Каҫӑсем == * * [http://iceage.ru/ Музей «Ледниковый период» в Москве] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181119151626/http://iceage.ru/ |date=2018-11-19 }} * [http://www.liveroads.ru/index.php?id=geoobj&id_geo=volchya_griva Стоянка «Волчья грива»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220115174112/http://www.liveroads.ru/index.php?id=geoobj&id_geo=volchya_griva |date=2022-01-15 }} на сайте «Живые дороги Сибири» * [http://evolution-of-man.info/slony.htm Предыстория человека: жизнь среди слонов], Mike Munford * [http://www.bbc.com/russian/science/2010/08/100817_mammoth_extinction.shtml Человек не виновен в вымирании мамонтов], Би-би-си, 18 августа 2010 * [http://ekislova.ru/18thcentury/links18 В. Н. Татищев. Сказание о звере мамонте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191005042935/http://ekislova.ru/18thcentury/links18 |date=2019-10-05 }} // В. Н. Татищев. Избранные произведения. Л., 1979. С. 36—50. [[Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа]] [[Категори:Мамонтсем]] pwv8hau5paorv1l5ndzdxxwps74hlxm 0 123829 876088 856497 2026-08-01T10:25:07Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 876088 wikitext text/x-wiki {{Çыравçă | Ят = Виктор Соснора | Ӳкерчĕк = Виктор Соснора.jpg | Анлăшĕ = 300px | Ӳкерчĕке ăнлантарни = В. А. Соснора Раççейри «Поэт» наци премипе мăнаçлăн тивĕçтернĕ чухне. [[Мускав]], 2011 çул. | Çуралнă вăхăт = [[1936]], [[ака, 28]] | Çуралнă вырăн = {{ÇВ|Алупка|Алупкăра}}, [[Крым АССР]], [[РСФСР]], [[ССРП]] | Вилнĕ вăхăт = [[2019]], [[утă, 13]] | Вилнĕ вырăн = {{ВВ|Санкт-Петербург|Санкт-Петербургра}}, [[РФ]] | Гражданство = {{USSR}} →<br>{{RUS}} | Ĕçлев тĕсĕ = [[поэт]], [[проза|прозăç]], драматург | Хастар çулсем = | Тĕлĕ = | Жанр = | Ĕçсен чĕлхи = | Дебют = | Чыславсем = {{«Санкт-Петербург умĕнчи тава тивĕçлĕхĕ» хисеп палли}} | Парнесем = [[«Поэт» преми|Литературăри «Поэт» наци премийĕ]] (2011),<br>[[Тĕнчери вырăс футуризмĕн ашшĕ Давид Бурлюк ячĕллĕ палăрту]] }} '''Ви́ктор Алекса́ндрович Сосно́ра''' (28.4.1936, [[Алупка]] — 13.7.2019, [[Санкт-Петербург]]) — совет/раççей сăвăçи, прозăçи тата драматургĕ. == Биографи == === Килйышĕ === [[File:А.Чупринин В.Соснора 2011.jpg|250 px|right|thumb|[[Чупринин Сергей Иванович|С. И. Чупринин]] тата премине тивĕçнĕ В. А. Соснора, Раççейри «Поэт» наци премипе мăнаçлăн тивĕçтернĕ чухне.]] * Пĕрремĕш арăм — Марина Яковлевна Вельдина (1938—1979). * Иккĕмĕш арăм — Нина Евгеньевна Алексеева (1954—2009). == Пултарулăхĕ == === Сăвăсем === * Январский ливень: Стихи. — Предисл. [[Асеев, Николай Николаевич|Н. Асеев]] — {{Л}}: [[Советский писатель]], 1962. — 100 с. — 10 000 экз. * Триптих. — Худож. М. А. Кулаков. — {{Л}}: [[Лениздат]], 1965. — 156 с. — 10 000 экз. [Книга посвящена памяти Н. Н. Асеева] * Всадники. — {{Л}}: Лениздат, 1969. — Предисловие [[Лихачёв, Дмитрий Сергеевич|Д. С. Лихачева]]. — 112 с. — 25 000 экз.; ** Всадники. — {{СПб}}: Пушкинский фонд, 2003. — Предисловие Д. С. Лихачева. — 112 с. — 1000 экз. * Аист: Стихи. — {{Л}}: Советский писатель, 1972. — 80 с., портр. — 10 000 экз. * Кристалл: Стихи. — {{Л}}: Советский писатель, 1977. — 96 с. — 10 000 экз. * Стихотворения. — {{Л}}: Лениздат, 1977. — 176 с., портр. — 25 000 экз. * Песнь лунная. — {{Л}}: Советский писатель, 1982. — 176 с. — 25 000 экз. * Избранное. — [[Ардис Паблишинг|Ардис]], 1987. * Возвращение к морю. — {{Л}}: Советский писатель, 1989. — 304 с., 41 000 экз. Предисл. Я. Гордина. * 37. — {{СПб}}, 1993. — 48 с.; 1000 экз. * Ремонт моря: Сцены. — {{СПб}}: Библиотека альманаха «Петрополь» при участии Фонда русской поэзии, 1996. — 88 с. ISBN 5-89108-007-9 * Верховный час. — {{СПб}}: Петербургский писатель, 1998. — 208 с.— 2000 экз. * Куда пошёл? и где окно? — {{СПб}}: Пушкинский фонд, 1999; 2006. * Флейта и прозаизмы: Книга стихотворений. — {{СПб}}: Пушкинский фонд, 2000. — 56 с.; 750 экз. — ISBN 5-89803-061-1 * Девять книг. — {{М}}: НЛО, 2001. — 432 с. * Двери закрываются: Книга стихотворений. — {{СПб}}: Пушкинский фонд, 2001. — 48 с. * 15. — {{СПб}}: Пушкинский фонд, 2004. — 80 с.; 500 экз. — ISBN 5-89803-123-5 * Поэмы и ритмические рассказы. — {{М}}: Библиотека журнала «Футурум АРТ» [Издатель — [[Степанов, Евгений Викторович|Евгений Степанов]]], 2005. — 115 с. — 250 экз. — ISBN 5-239-01107-7 * Стихотворения. — {{СПб}}: Амфора, 2006. — 870 с. Сост. С. Степанов. * Больше стихов не будет. — {{М}}: [[АРГО-РИСК]]; Книжное обозрение, 2007. — 72 с. — 300 экз. * Последняя пуля. — {{СПб}}: Азбука—классика, 2010. — 224 с. — 5000 экз. * Стихотворения. — {{СПб}}: Амфора. ТИД Амфора, 2011. — 864 с. — 2000 экз. ISBN 978-5-367-02009-0 * Жизнь моя: Избранные стихотворения. — {{СПб}}: Издательская группа «Лениздат», «Команда А», 2013. — 176 с. — 1500 экз. * Книжка для мышек и для детишек любого возраста: Стихи / Илл. Д. В. Баснера. — {{СПб}}: [[Детгиз]], 2014. — 56 с., ил. — 5000 экз. * Флейта и прозаизмы: Стихи / Илл. А. Бодрова. — {{СПб}}: ЛИМБУС ПРЕСС, 2016. — 96 с., ил. — 500 экз. ISBN 978-5-8370-0724-8 * Стихотворения. — [Составление С. А. Степанов; предисл. [[Арьев, Андрей Юрьевич|А. Арьев]]] — {{СПб}}: Союз писателей Санкт-Петербурга; {{М}}: [[Рипол-классик|РИПОЛ классик]], Издательство «Пальмира», 2018. — 910 с. ISBN 978-5-386-12177-8 * Ладога. СПб.: «Т8 Издательские технологии»; «Пальмира», 2022 (Сер. «Часть речи»). – 414 с. – ISBN 978-5-517-07358-7 === Проза === * Летучий голландец / Худож. И. Захаров-Росс // Frankfurt/Main Printed in Germsny: Посев, 1979. — 248 с. * «Спасительница отечества» (написано в 1968) // Нева. — 1984. — № 12. * Властители и судьбы. — {{Л}}, Советский писатель, 1986. * Апология самоубийства. Конспект книги // Человек. — 1992. — № 6 * Николай: повесть. — {{СПб}}, 1992. — 44 с. — (Серия «Петербургское соло», прилож. к альм. «Петрополь»). * Башня. — СПб., Сов. писатель, 1993. * День зверя. — [[Львов]]: Галицькі контракти, 1996. — 232 с. * Дом дней. — {{СПб}}: Пушкинский фонд, 1997. — 180 с., 1 000 экз. * Книга пустот. — {{СПб}}: Пушкинский фонд, 1998. — 144 с., 1 000 экз. («Звезда», № 4, 1992). * Камни NEGEREP. — {{СПб}}: Пушкинский фонд, 1999. — 144 с. * Проза. — {{СПб}}: Амфора, 2001. — 767 с. * 15. — {{СПб}}: Пушкинский фонд, 2004. — 80 с. — 500 экз. ISBN 5-89803-123-5 * Дом дней. — {{СПб}}: [[Юолукка]], 2014. — 266 с. * Башня. — {{СПб}}: Юолукка, 2015. — 356 с. * Проза. — {{М}}; {{СПб}}: РИПОЛ классик, Издательство «Пальмира», 2018. — 887 с. ISBN 978-5-386-12179-2 * Вторая проза. — {{М}}; {{СПб}}: РИПОЛ классик, Издательство «Пальмира», 2018. — 711 с. ISBN 978-5-386-12180-8 * Летучий Голландец. — {{М}}; {{СПб}}: «Т8 Издательские Технологии», «Пальмира», 2020. — 239 с. — (Серия «Пальмира — проза»). ISBN 978-5-517-02181-6 * Ретро-реализм. Мои друзья. — {{М}}; {{СПб}}: «RUGRAM_Пальмира», 2021. — 165 с. — (Серия «Пальмира — классика»). ISBN 978-5-517-03535-6 * Дом дней. — М.; СПб.: «Т8 Издательские Технологии» / «Пальмира», 2023. — 219 с. — (Серия «Пальмира — классика»). ISBN 978-5-517-09612-8 === Литературăри премисем === == Литература == * Арьев, А. Пространство метафоры // Звезда. — Л., 1990. — № 6. — С. 7—8. * Арьев, А. Арфография: О прозе Виктора Сосноры, опубликованной и неопубликованной // Согласие. — М., 1993. — № 3. — С. 112—117. * Арьев, А. Ничей современник: (Виктор Соснора: случай самовоскрешения) // Вопр. лит. — М., 2001. — Вып. 3. — С. 14—30. * Болнова Е. В. [https://vk.com/doc36010958_672589336?hash=6bUWVF0930aB6PC7YoeCNaiH60M75LdvfwmF46BR9Wz&dl=ZZ76ZYh2A1Wp8zCYGaQmJbJPdGagkPdMnD4KyZpG3C0 Стихотворение В. А. Сосноры «Из окна»: структура и содержание] // Вестник Костромского государственного университета. 2023. Т. 29, № 2. С. 95–101. * ''Болнова Е. В.'' [http://www.palimpsest.unn.ru/files/nomera/379852---2/19-1.pdf Сказочные мотивы и образы в сборнике стихотворений В. Сосноры «Всадники»] // Палимпсест. Литературоведческий журнал. 2023. № 2. С. 9–21. * ''Болнова Е. В.'' [http://www.palimpsest.unn.ru/files/nomera/387310---2/18.4.bolnova.pdf Стихотворение В. А. Сосноры «Так хорошо: был стол как стол…»: варианты, черновики, анализ] // Палимпсест. Литературоведческий журнал. 2023. № 3. С. 44–58. * ''Болнова Е. В.'' [https://vk.com/doc10533425_669298192 Творческий диалог В. А. Сосноры и М. И. Цветаевой (На материале стихотворений В.А. Сосноры «Я тебя отворую у всех семей, у всех невест…» и М.И. Цветаевой «Я тебя отвоюю у всех земель, у всех небес…»)] // Вестник Ивановского государственного университета. Серия: Гуманитарные науки. 2023. Вып. 4. С. 5–12. * ''Болнова Е. В.'' [https://disk.yandex.ru/i/JQDvqYfCcnx0OQ По следам Бура Великого: биографическая основа рассказа В. А. Сосноры «Человек и лошадь»] // Верхневолжский филологический вестник. 2024. № 3 (38). С. 50–57. * ''Болнова Е. В.'' [https://disk.yandex.ru/i/UNdkfyGJX1mSUg Творческая история цикла «Уходят женщины» из сборника «Куда пошел? И где окно?» В. А. Сосноры] // Вестник гуманитарного образования (Вятский государственный университет). 2024. № 3 (35). С. 165–171. * ''Болнова Е. В.'' [https://disk.yandex.ru/i/VFJS6-tgtfJFkQ Микроцикл В. А. Сосноры «Гомер» (из истории создания)] // Филоlogos (Елецкий государственный университет им. И. А. Бунина). 2024. № 3 (62). С. 20–26. * Гордин, Я. Литературные варианты исторических событий — что это такое? // Соснора В. Властители и судьбы: Лит. варианты ист. событий. — Л., 1986. С. 3—7. * Ермолин, Е. Мультиверс. Литературный дневник. Опыты и пробы актуальной словесности. Москва: Совпадение, 2017. — ISBN 978-5-9909157-0-1 С. 144—147. * Зубова, Л. В. Древнерусский язык в поэтическом отражении: Виктор Соснора // Теоретические проблемы языкознания: Сб. ст. к 140-летию каф. общ. языкознания Филол. фак. С.-Петерб. гос. ун-та. — СПб., 2004. — С. 596—606. * Ковалева Т. И., [[Лощилов, Игорь Евгеньевич|Лощилов И. Е.]] [http://sosnora.ru/pressa/loshilov_kovaleva_sosnora_rogneda.pdf Стихотворение Виктора Сосноры «Рогнеда»: Источник сюжета, поэтика и контексты] // Литература и история в контексте археографии / Отв. ред. С. Г. Петров, В. А. Ромодановская; Рос. акад. наук, Сиб. отд‑ние, Ин-т истории. Новосибирск, 2022 (Археография и источниковедение Сибири; вып. 41). С. 266–289. * Ковалева Т. И., Лощилов И. Е. [https://filclass.ru/images/JOURNAL/2022-27-4/4-2022-9-21.pdf Владимир Маяковский как «запевший Илья Муромец»: «Карачарово» Виктора Сосноры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240902012449/https://www.filclass.ru/images/JOURNAL/2022-27-4/4-2022-9-21.pdf |date=2024-09-02 }} // Филологический класс. 2022. Т. 27, № 4. С. 9–21. * Ковалева Т. И., Лощилов И. Е. [https://www.philology.nsc.ru/journals/spj/pdf/2023_2/13.pdf «Мстислава древний поединок…»: рассказ «Повести временных лет» в стихотворении В. Сосноры «Бой Мстислава с Редедей» (1959)] // Сибирский филологический журнал. 2023. № 2. С. 166–179. * Ковалева Т. И., Лощилов И. Е. [https://old-rus-imli.ru/ru/germenevtika-arkhiv/62-germenevtika-drevnerusskoj-literatury-sbornik-22/384-stikhotvorenie-viktora-sosnory-1111-god-ot-drevnerusskoj-traditsii-k-avangardu Стихотворение Виктора Сосноры «1111 год»: от древнерусской традиции к авангарду] // [https://old-rus-imli.ru/ru/germenevtika-arkhiv/62-germenevtika-drevnerusskoj-literatury-sbornik-22 Герменевтика древнерусской литературы. Сборник 22] / Ин-т мировой литературы РАН; гл. ред. О.А. Туфанова. М.: ИМЛИ РАН, 2023. С. 581–599. * Ковалева Т.И., Лощилов И.Е. [https://old-rus-imli.ru/ru/germenevtika-arkhiv/66-germenevtika-drevnerusskoj-literatury-sbornik-23/429-podnyatyj-buben-drevnyaya-rus-i-avangard-v-stikhotvorenii-v-sosnory-pir-vladimira-1959 Поднятый «Бубен»: Древняя Русь и авангард в стихотворении В. Сосноры «Пир Владимира» (1959)] // [https://old-rus-imli.ru/ru/germenevtika-arkhiv/66-germenevtika-drevnerusskoj-literatury-sbornik-23 Герменевтика древнерусской литературы. Сборник 23] / Ин-т мировой литературы РАН; гл. ред. О.А. Туфанова. М.: ИМЛИ РАН, 2024. С. 613–632. * ''Ковалева Т. И., Лощилов И. Е.'' [https://www.philology.nsc.ru/journals/kis/pdf/CS_2024_1/10.pdf Стихотворение Виктора Сосноры «Скоморохи» (1959): текст и контексты] // Критика и семиотика. 2024. № 1. С. 241–265. DOI 10.25205/2307-1753-2024-1-241-265 * Курицын, В. Седьмая или тринадцатая? // Знамя. — М., 1990. — № 7. — С. 224—226. Рец. на кн.: Соснора В. Избранное. — Мичиган: Ардис, 1988; Соснора В. Возвращение к морю. Лирика. — Л.: Сов. писатель, 1989. * Левченко М. А. Архетипическая триада Поэт — Смерть — Слово в поэзии Виктора Сосноры (Мифопоэтический анализ текста: сфера интерпретации) // Русский текст. Российско-американский журнал по русской филологии. № 4. СПб., 1996. С. 145—163. * [[Лощилов, Игорь Евгеньевич|Лощилов И. Е.]] [https://vk.com/s/v1/doc/MimGxB_sEywsj4TZoETHzNByuQfgV924nZCHHIwf5sqSlV7k2zM О стихотворении Виктора Сосноры «Трое»: Замечания к разбору] // Во власти культуры и текста: сборник научных трудов к юбилею доктора филологических наук, профессора Галины Петровны Козубовской / под науч. ред. Е. Ю. Сафроновой. Барнаул: АлтГПУ, 2021. С. 378–388. * [[Лощилов, Игорь Евгеньевич|Лощилов И. Е]]. [https://www.philology.nsc.ru/journals/spj/pdf/2022_1/08.pdf Поэзия и дидактика: о стихотворении Виктора Сосноры «Тоска по родине»] // Сибирский филологический журнал. 2022. № 1. С. 101–112. * [[Лощилов, Игорь Евгеньевич|Лощилов И. Е.]] [https://www.philology.nsc.ru/journals/kis/pdf/CS_2022_1/18.pdf К разбору стихотворения Виктора Сосноры «Разлука звериного лая со страхом совиным…» (1966)] // Критика и семиотика. 2022. № 1. С. 366–379. * [[Лощилов, Игорь Евгеньевич|Лощилов И. Е.]], Соснора Т. В. [https://vk.com/s/v1/doc/o8L5_FNF88Z3FtWwUWjbvhIBUnho_jOo1rHvlqL4GXN0zZIddmA Асеев о Сосноре – Соснора об Асееве: к эдиционной истории книги «Январский ливень: Стихи» (1962)] // Восемь великих / Oтв. ред. Ю. Б. Орлицкий; редкол.: А. А. Азаренков, А. М. Ельяшевич, А. М. Мирзаев, Д. А. Патолятов, Е. Н. Пенская, О. В. Соколова, А. Г. Степанов. М.: РГГУ, 2022. С. 551–560. * [[Лощилов, Игорь Евгеньевич|Лощилов И. Е.]], Соснора Т. В. [http://litfact.ru/images/2022-24/06_Loshchilov_Sosnora_104-131.pdf Сибирские поэтические турне Виктора Сосноры (1960-е гг.)] // Литературный факт. 2022. № 2 (24). С. 104–131. * Новиков Вл. Против течения // Лит. обозрение. — М., 1979. — № 1. С. 41—44. * Новиков Вл. Труд слова // Новый мир. — М., 1984, № 4. — С. 254—257. * Новиков Вл. Монолог трагика // Литературное обозрение. — М., 1988. — № 10. — С. 37—40. * Новиков Вл. Виктор Соснора: портрет без фона. // Огонёк. — М., 1996. — № 19. Май. * Новиков, Вл. Бродский — Соснора — Кушнер: Академическое эссе // Иосиф Бродский и мир: Метафизика, античность, современность. — СПб., 2000. — С. 125—130. * Новиков Вл. Школа одиночества (К 70-летию В. Сосноры) // Звезда. — СПб., 2006. — № 4. * Новиков Вл. Личность и прием: Довлатов, Бродский, Соснора: Академическое эссе // Сергей Довлатов: лицо, словесность, эпоха. Сб. статей. СПб.: ООО Журнал «Звезда», 2012. — С. 162—175. * Новиков Вл. Книга книг: «Верховный час» в судьбе поэта Виктора Сосноры // Звезда. — СПб., 2015. — № 2. * Новикова О. Питер и поэт // Новый мир. — М., 2003. — № 6. — С. 158—163. * Парщикова-Хюгли, М. Поэтика динамической статики: Виктор Соснора // Барокко в авангарде — авангард в барокко. — М., 1993. — С. 48—52. * Пикач, А. Видения внутри ветра, или Диковинная Гео архитектура Виктора Сосноры // Нева. — СПб., 1992. — № 10. — С. 239—252. * Эдельштейн, М. Премируя паронимию // Рус. мысль = La pensee russe. — Париж, 2000. — № 4309. — С. 14. * Эклер, А. Сюжеты Марии Магдалины и их мотивы, а также их интерпретации в стихотворениях Иштвана Бака, Виктора Сосноры и Бориса Пастернака // Slavica. — Debrecen, 1999. — № 29. — С. 207—226. * {{Кĕнеке|автор=Арьев, Андрей|пуçелĕк=Петербургская поэзия в лицах : очерки|яваплă=Иванов, Борис, сост|кăларăм = |вырăн=Москва|издательство=Новое литературное обозрение|çул=2011|страницы=96—113|страниц=392|isbn=9785867937980|часть=Дон Соснора де Сааведра (Поэтический мир Виктора Сосноры)}} == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://www.sosnora.poet-premium.ru Персоналлă сайт] * [http://sosnora.ru/ Виктор Соснора — графика, фото-, аудио- и видеоархив и другие материалы о поэте. Официальный сайт.] * [http://ruthenia.ru/60s/sosnora/index.html Тексты, интервью и критика] * {{ЖЗ|http://magazines.gorky.media/authors/s/sosnora/|Виктор Соснора}} * {{Новая литературная карта России|http://www.litkarta.ru/russia/spb/persons/sosnora-v/|Виктор Соснора}} * {{Неофициальная поэзия|http://www.rvb.ru/np/publication/02comm/11/03sosnora.htm|Виктор Соснора}} * [http://www.vavilon.ru/texts/prim/sosnora0.html Виктор Соснора на «Вавилоне»] * [https://archive.org/details/avtorskoe_chtenie_viktora_sosnory Читает Виктор Соснора]. Аудиозапись, выпущенная ограниченным тиражом к церемонии награждения [[Премия "Поэт"|премии "Поэт"]], 2011. * [http://magazines.gorky.media/km/2006/3/ski25.html Александр Скидан о книге Сосноры «Стихотворения» (Амфора, 2006)]{{Ĕçлемен каçă|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://feb-web.ru/feb/slovenc/es/es5/es5-0391.htm О Викторе Сосноре в «Энциклопедии „Слова о полку Игореве“»] * [http://tv-dialog.ru/video.php?id=246 Виктор Соснора] в авторской телепрограмме [[Карпенко, Александр Николаевич (писатель)|Александра Карпенко]] «Книги и люди». Диалог-ТВ, выпуск № 15 * [http://www.ruthenia.ru/60s/sosnora/index.html О Викторе Сосноре на «Рутении»] * [http://tvkultura.ru/video/show/brand_id/32878/episode_id/1227246/ Документальный фильм «Пришелец»]{{Ĕçлемен каçă|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (режиссёр Владимир Непевный) * [https://znamlit.ru/publication.php?id=7058 «Портрет неопознанных пришельцев на фоне молчаливого ушельца. О Викторе Сосноре» (эссе).] Журнал «Знамя» № 10, 2018 {{Тулаш каçăсем}} {{Андрей Белый премийĕ}} {{«Поэт» преми}} {{Тĕнчери вырăс футуризмĕн ашшĕ Давид Бурлюк ячĕпе палăртни}} [[Категори:Вырăс сăвăçисем]] [[Категори:Раççей сăвăçисем]] [[Категори:ССРП сăвăçисем]] [[Категори:Вырăс çыравçисем, алфавитпа]] [[Категори:XX ĕмĕрти вырăс çыравçисем]] [[Категори:Раççей çыравçисем, алфавитпа]] [[Категори:Андрей Белый премин лауреачĕсем]] [[Категори:Санкт-Петербург сăвăçисем]] [[Категори:XX ĕмĕрти Раççей çыравçисем]] l8c0uwbay9653cqtgyy5ezibfhbm8w2 0 124802 876083 851301 2026-08-01T07:24:55Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 876083 wikitext text/x-wiki {{Университет карточки | çĕлĕк = РФ Сыхлав Хĕсмечĕн Федерацин патшалăх хыснинчи вăрçă пĕлĕвĕн вĕренӳ аслă шкулĕн академийĕ | кĕскен = Раççей ФСХ академийĕ | эмблема = Академия ФСО logo.png | ӳкерчĕк = | оригинал = | тĕнчери = Russian Federation Security Guard Service Federal Academy | малтанхи = ССРП Министрсен Канашĕ çумĕнчи ПХК Вăрçă-технка училищи (ВТУ) | йыхрав = | никĕсленĕ = 1966 | ĕç вырăнĕн ячĕ = Пуçлăх | ĕç вырăнĕң хяа = генерал-лейтенант [[Горелик Сергей Петрович|Сергей Петрович Горелик]] | адрес = [[Орёл (хула)|Орёл хула]], Приборостроительная ур., ç.35 | сайт = [http://academ.msk.rsnet.ru/ www.academ.msk.rsnet.ru] | чыславсем = {{Кутузов орденĕ (Раççей)|тĕс=çар чаçĕ}} | lat_dir = N | lat_deg = 52.986 | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = E | lon_deg = 36.054 | lon_min = | lon_sec = | CoordScale = 2000 | edu_region = | Commons = | Commons-text = }} [[File:Flag of the Federal Guard Service.svg|слева|thumb|250px|РФ Федерацири Сыхлав Хĕсмечĕн ялавĕ.]] == Пĕрлехи хыпарсем == == Истори == == Совет тапхăрĕ == == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * {{Official|academ.msk.rsnet.ru}} * [http://academ.msk.rsnet.ru:8888 Подготовительные курсы для поступающих] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200403081036/http://academ.msk.rsnet.ru:8888/ |date=2020-04-03 }} * [http://www.myfreedom.ru www.myfreedom.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250314004604/https://myfreedom.ru/ |date=2025-03-14 }} — Клуб Выпускников Академии ФСО * [http://www.mathnet.ru/php/organisation.phtml?orgid=5789&option_lang=rus&fletter=all#AuthList Профиль Академии на сайте www.mathnet.ru] [[Категори:Раççейри çар академисем]] [[Категори:ССРП вăрçа вĕренӳ аслă шкулĕсем]] [[Категори:Федерацири сыхлав хĕсмечĕ]] [[Категори:Орёлти вĕренӳ аслă шкулĕсем]] 1d1fda4o6b4ddwrab4rtyr5dyxknhac 0 126054 876050 871085 2026-07-31T14:31:29Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 876050 wikitext text/x-wiki {{Пĕлтерĕшсем|Коновалово (пĕлтерĕшсем)}} {{ПВ-Раççей |статус = Ял |чăвашла çĕлĕк = Коновалово |тăван çĕлĕк = Коновалово |герб = Coat of arms of Irkutsk Oblast.svg |ялав = Flag of Irkutsk Oblast.svg |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = type:city(100)_region:RU |CoordScale = |ЯндексКартти = |регион карттин пысăккăшĕ = |район карттин пысăккăшĕ = |регион = Иркутск облаçĕ |регион тапăлра = Иркутск облаçĕ |район тĕсĕ = Муниципаллă район |район = Балаган районĕ |район тапăлра = Балаган районĕ{{!}}Балаган |пурăнан тăрăх тĕсĕ = Ял тăрăхĕ |пурăнан тăрăх = Коновалово ял тăрăхĕ |пурăнан тăрăх тапăлра = Коновалово ял тăрăхĕ{{!}}Коновалово |шалти пайлану = урамсем |пуçлăх = |никĕсленĕ вăхăт = |пĕрремĕш асăну = |малтанхи ятсем = |статус = Ял |лаптăк = паллă мар |ПВ центрĕн çӳллĕшĕ = |Пурăнан халăх = 408 |халăх çыравĕн çулĕ = 2012 |йышлăх = |агломераци = |наци йышĕ = Чăвашсем, вырăссем |конфесси йышĕ = христиансем |этнохороним = новолетникисем |вăхăт тăрăхĕ = |почтă индексĕ = 653241 |почтă индексĕсем = |телефон кочĕ = +7 83846 |автомобиль кочĕ = |цифрăллă идентификатор = 32222824005 |категория Commons-ра = |сайт = }} '''Коновалово''' ({{lang-ru|Коновалово}}) — [[Иркутск облаçĕ]]н [[Балаган районĕ]]нчи ял. == Кунçул == {{Цитата|}} ==Паллă çынсем, ытти харкамлăхсем== == Вуламалли == *Максимов, Леонид Сергеевич. Чуваши Восточной Сибири / Л. С. Максимов; [предисл. А. И. Васильева, А. И. Иванова]. - [Иркутск, 2006] (Тип. "На Чехова"). - 234 с., [16] л. фот., цв. фот. : портр., фот., ил., табл. *"Юлташ" из далекого Иркутска : [об издании чуваш. газ.] // Совет. Чувашия. - 2004. - 7 авг. - С. 1. *Максимов, Л. [http://nasledie.nbchr.ru/upload/pdf/irkutsk.pdf Чувашская диаспора Приангарья] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200216211615/http://nasledie.nbchr.ru/upload/pdf/irkutsk.pdf |date=2020-02-16 }} // Максимов, Л. Чуваши Восточной Сибири / Л. Макимов. – Иркутск, 2006. – С. 10. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} ==Каçăсем== * Софья Савнеш. [https://chuvash.org/news/41184.html Чӑвашлӑх: Иркутск чӑвашӗсем пӗрремӗш хут Акатуйра савӑннӑ] * [https://glagol38.ru/text/02-06-2025/003 Областной чувашский праздник «Акатуй-2025» пройдет 7 июня в Балаганском районе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250602081925/https://glagol38.ru/text/02-06-2025/003 |date=2025-06-02 }} * [http://nasledie.nbchr.ru/etnos/chuvashi/rasselenie/sibfo/jultash-irkutsk/ Национально-культурная автономия чувашей «Юлташ» Иркутской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201209003356/http://nasledie.nbchr.ru/etnos/chuvashi/rasselenie/sibfo/jultash-irkutsk/ |date=2020-12-09 }} * [https://yandex.ru/video/preview/?text=Новолетники+Иркутская+область+youtube&path=wizard&parent-reqid=1606669366391144-46328471307923232500331-production-app-host-sas-web-yp-255&wiz_type=vital&filmId=11086385314396940637&url=http%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fwatch%3Fv%3DLDsWyUF1f_g Традиции и язык чувашского народа хранят в селе Новолетники, "Вести-Иркутск"] * [https://yandex.ru/video/preview/?text=Новолетники+Иркутская+область+youtube&path=wizard&parent-reqid=1606669366391144-46328471307923232500331-production-app-host-sas-web-yp-255&wiz_type=vital&filmId=178569474607024796&url=http%3A%2F%2Fok.ru%2Fvideo%2F2041477729001 Семейный ансамбль "Юхтар юрра", песня Шăнкăр-шăнкăр шыв юхать, Зиминский район с.Новолетники] {{Irkut-obl-geo-stub}} {{Балаган районĕ}} [[Категори:Балаган районĕнчи пурăнан вырăнсем]] [[Категори:Иркутск облаçĕнчи чăваш ялĕсем]] 8ur10rd02gxwc2k0tj6gfn5anxql3ur