Эрнест Хемингуэй

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="cv">
  <siteinfo>
    <sitename>Википеди</sitename>
    <dbname>cvwiki</dbname>
    <base>https://cv.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%C4%95%D0%BF_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.18</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Ятарлă</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Сӳтсе явасси</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Хутшăнакан</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Хутшăнаканăн канашлу страници</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википеди</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википеди сӳтсе явмалли</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Ӳкерчĕк</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Ӳкерчĕке сӳтсе явмалли</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki сӳтсе явмалли</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Шаблона сӳтсе явмалли</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Пулăшу</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Пулăшăва сӳтсе явмалли</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категори</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорине сӳтсе явмалли</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Эрнест Хемингуэй</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13452</id>
    <revision>
      <id>877271</id>
      <parentid>834021</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T19:57:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>877271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10008" sha1="79m39184lnefm0zytd633eyuap0z0q8" xml:space="preserve">[[Ӳкерчĕк:Ernest Hemingway 1923 passport photo.TIF.jpg||thumb|right|200px|Эрнест Хемингуэй]]
[[Ӳкерчĕк:Ernest Hemingway Signature.svg|border|180px|right]]
'''Эрнест Миллер Хемингуэй''' ({{lang-en|Ernest Miller Hemingway}}) ([[1899]]—[[1961]]) америка çыравçи. [[Нобель преми (литература) лауреачĕ|Нобель преми лауреачĕ]] ([[1954]]).

== Кун-çулĕ ==
== Ачалăхĕпе çамрăклăхĕ ==
Эрнест Хемингуэй [[1899]] çулхи [[утă, 21]] ]], [[АПШ]]-н [[Иллинойс]] штатĕнчи [[Чикаго]] тулашĕн [[Оук-Парк]] хулинче çуралнă. Унăн ашшĕ, Кларенс Эдмонт Хемингуэй, тухтăр пулса ĕçленĕ, амăшĕ, Грейс Холл, килте ачасене вĕрентсе ӳстернĕ. Эрнест çемйере асли пулнă, унăн 5 шăллĕпе йăмăкĕ пулнă. Ача чух вăл кĕнеке вулама, пулă тытма, [[сунар]]а çӳреме кăмалланă. Нумай çул иртсен те, ачалăхран асра юлнă хумханусене Ник Адамс — Эрнестăн alter ego — сăнарĕнче çырса кăтартать. Çутçанталăкран кĕрĕ сывлăхлă яш пулнипе, Хемингуэй [[бокс]]па, [[футбол]]па хастар тăрмашать. 

Литература йыхравĕ Эрнестăн чун-чĕринче шкул çулĕсенчех палăрнă, вăл шкул хаçатĕнче маттур ĕçленĕ, спорт ăмăртăвĕсем, концертсем çинчен чылай репортаж хайланă.

== [[Пĕрремĕш Тĕнче вăрçи]] ==
[[Ӳкерчĕк:EH2723PMilan1918.jpg|thumb|200mpx|right|Хемингуэй çар хормипе, [[1918]].]]
Хемингуэй хĕсмете кĕресшĕн тăрăшнă пулин те, куçĕ начар курнипе ăна çара илмен. [[Пĕрремĕш Тĕнче вăрçи]]не вăл çавах та лекме май	 тупать: [[Хĕрлĕ Хĕрес]]ре ĕçлет. Малтан Эрнест [[тыл]]ра шофёр пулса [[Милан]]па [[Шио]] хулисенче тăрăшать. Фронта лекес шутпах пурăнать, Пьаве юханшывĕ çинчи тытăçусем çинчен илтсен, хăй ирĕкĕпе çавăнта куçать.

Вăл кашни кунах фронтăн малне çитес сăлтав шырать, салтаксем валли окопсенех апат-çимĕç турттарать. Эрнест итали офицерĕсемпе салтакĕсемпе туслашать, вĕсем ăна çамрăккишĕн «Пĕчĕк Американо» тесе чĕнеççĕ.

[[1918]] çулхи [[утă, 8]] вăл австри-итали фронтĕнче, [[Фоссальто ди Пьяве]] патĕнче суранланать. Унăн кĕлеткине минăн 200 ытла ванчăкĕ лекет, чĕркуççи чешĕкне пульă шăтарать. Хоспитăльре Эрнест Агнесс фон Куровски медицина акăшне юратса пăрахать. Çамрăкри çак чи вĕри туйăм астăвăмĕсене Хемингуэй ĕмĕрех чĕрере упрать.

[[1919]] çулхи кăрлачра Эрнест [[АПШ]]-на паттăр евĕр таврăнать – ун пирки пур хаçат çырать. Итали патши ăна «Хăюллăхшăн» кĕмĕл медальпе тата «Çар хĕресĕпе» чыслать.

== [[Парис]] тата çырав ĕçĕн пĕрремĕш ăнăçăвĕ ==
[[Ӳкерчĕк: ErnestHemingway.jpg‎|thumb|200mpx|left|Хемингуэй хăйĕн ĕçĕнче, [[1930]]-мĕш çулсем.]]
Вăрçă чарăнсан Эрнест Хемингуэй каллех литературăра тăрмашать, журналист вырăнĕнче [[Чикаго]]па [[Торонто]]ра вăй хурать. Çавăн чухнех авланать – Хедли Ричардсона качча илет. [[1921]] çулта Эрнест «[[Toronto Star]]» хаçачĕн ирĕк ĕçлĕ корреспонденчĕ пулса [[Парис]]а каять.

Арăмĕпе пĕрле вăл хула тарăх киленсе çӳрет, [[Фрэнсис Скотт Фицджеральд|Ф. С. Фитцджеральдпа]], [[Гертруда Стайн|Г.&amp;nbsp;Стайнпа]] тата [[Эзра Паунд]]па паллашать, вĕсем çамрăк Эрнест хевтелĕхне мухтаççĕ. 

-------- кунта çырман-ха ... -------

[[1927]] çулта Эрнест Хемингуэй «Хĕрарăмсăр арçынсем», [[1933]] çулта - «Çĕнтерӳçĕне нимĕн те юлмасть» калавсен пуххине çутта кăларать. Çак калавсем Хемингуэй кĕске калавсен хăй евĕр ăста пулнине витĕмлĕ кăтартаççĕ. Урăх паллă калавĕçем: «Вĕлерекенсем», «Френсис Макомберăн кĕске телейĕ» тата «Килиманджаро юрĕ». 

Çапах та, Хемингуэй «Çухал, пăшал» [[1929]] романпа палла тухать. Çырав кăссайĕн никĕсĕнче — [[Пĕрремĕш Тĕнче вăрçи]] çапăçу тапхăрĕнчи америка ирĕкçĕнĕпе акăлчан медакăшĕн юратăвĕ. Кĕнеке Америкăра кунчен пулман ăнăçу курать – хуçалăх кризисĕ те ăна чăрмавлаймасть.

[[1928]] çулта Хемингуэйăн пĕрремĕш ывăл çуралать, темиçе уйăхран çыравçăн ашшĕ – Кларенс хăй çине ал хурса вилĕме каять.

== Флорида – Африка – Испани ==
== [[Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи]] ==
[[Ӳкерчĕк: Hemingway's writing desk in Key West.jpg|thumb|250mpx|right|Çыравçăн ĕç сĕтелĕ, Ки-Уэст]]

== Ӗçĕсем ==
[[Ӳкерчĕк:Hemingway-Alassio.jpg|thumb|250mpx|right|Çыравçă ал пусни]]

* Çурхи юхакан шывсем (The torrents of spring) — 1920
* Пирĕн вăхăтра — 1924
** Индей поселокĕ
** Тухтăрпа арăмĕ
** Килте
** Биг-Ривер çинче
* Хĕвел хăпарать (Фиеста) — 1926
* Хĕрарăмсăр арçынсем — 1927
** Ют çĕршывра
** Парăнманскер
** Вĕлерекенсем
* [[Çухал, хĕçпăшал!]] — 1929
* Кăнтăр хыççăнхи вилĕм — 1932
* Çĕнтерекене нимĕн те лекмест — 1933
** Унта таса та çутă
* Африкăн ешер сăрчĕсем — 1935
* [[Иметь или не иметь]] — 1937
* Пиллĕкмĕш колонна — 1938
** Мотылек тата танк
** Таса шыва кăларни
** Фрэнсис Макомберăн кĕске телейĕ
** [[Килиманджаро юрĕсем (калав)|Килиманджаро юрĕсем]]
* [[Кам çинчен чан янрать]] — 1940
* За рекой в тени деревьев — 1950
* [[Ват çын тата тинĕс (повеç)|Ват çын тата тинĕс]] — 1952 (Пулитцер тата Нобель премийĕсем)
* Праздник, который всегда с тобой — 1954
* Хăрушăллă çу — 1960
* Çыравçă вилнĕ хыççăн пичетленнĕ кĕнекесем:
** Океан утравĕсем
** Çăтмах сачĕ
** Мэри хĕрупраçĕн арăсланĕ

== Çыравçă астăвăмлă каланисем ==
* Хуравĕсем çеç мар, ыйтăвĕсем те кивелеççĕ.
* Паха проза айсберг евĕр, унăн çиччĕ саккăрмĕш пайĕ шыв айне пытаннă.
* Мĕн кансĕрлет çыраçăва? Эрех яни, хĕрарăмсене, укçана тата чыса юратни. Çаплах эрех ĕçменни, хĕрарăмсăрлăх, укçасăрлăх, чыслăха юратманни.
* Кашни çын менле те пулин ĕç валли çуралать.
* Пур америка литератури «Гекльберри Финнран» шăтса тухнă.
* Çын пĕччен хевтелеймест... Çаплах, çын пĕр-пĕччен нимĕн те тăваймасть.
* Малашни алă çуллăха хуравламан вăрçăсем, эпĕ вара çак тапхăра хут çине ал пусрăм.
* Çынна пĕтерме пулать, анчах та ăна çĕнтерме май çук.

== Каçăсем ==

* [http://noblit.ru/content/category/4/72/33/ Хемингуэйĕн тĕплĕ кун-çулĕ, статьисем, фотографисем, ĕçĕсем]
* {{Альдебаран|http://lib.aldebaran.ru/author/heminguyei_yernest/}}
* [http://www.hemingway.ru/ Эрнест Хемингуэй - кун-çулĕпе пултарулăхĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080306161232/http://www.hemingway.ru/ |date=2008-03-06 }}


[[Категори:Пулитцер премин лауреачĕсем]]
[[Категори:Утăн 21-мĕшĕнче çуралнисем]]
[[Категори:1899 çулта çуралнисем]]
[[Категори:Утăн 2-мĕшĕнче вилнисем]]
[[Категори:1961 çулта вилнисем]]
[[Категори:АПШ çыравçисем]]</text>
      <sha1>79m39184lnefm0zytd633eyuap0z0q8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уйгур хаканлăхĕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20549</id>
    <revision>
      <id>877261</id>
      <parentid>874157</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T13:45:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>877261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6154" sha1="iye2e0kogss0x6mvuxa51ku29x3wtie" xml:space="preserve">{{Истори патшалăхĕ
|ят         =Уйгур хаканлăхĕ &lt;br /&gt; е 3-мĕш Уйгур хаканлăхĕ
|статус           =([[хаканлăх]])
|ялав             =
|карттă            =3-й Уйгурский каганат.png
|тĕп хула          =745-847 [[Хара-Балгас]]
|чĕлхе             = [[Орхон-енисей (руна) чĕлхи|авалхи тĕрĕк]]
|йĕркеленĕ       = 745
|арканнă    = 847
|лаптăк          =
|халăх        = [[Уйгурсем]] &lt;br /&gt;[[кидани]] ([[Маньчжури]]ре) &lt;br /&gt;[[енисей кăркăсĕсем]] ([[Енисей]] хĕрринче)
|до               =Тухăç Тĕрĕк хаканлăхĕ
|д3               =Басмыл хаканлăхĕ
|после            =Кăркăс хаканлăхĕ
|п2               =Уйгур Турфан идыкутлăхĕ
|п3               =Уйгур Ганьсу патшалăхĕ
|п4               =
}}

'''Уйгур хаканлăхĕ''' — [[Тухăç Тĕрĕк хаканлăхĕ]] вырăнне хыççăн пулса тăнă çĕнĕ эрăн пĕрремĕш пинçуллăхăн пĕрремĕш çурринчи патшалăх йĕркелĕвĕ.

Виçĕ кашни уйрăм пĕрлешӳ пулнă.
* Пĕрремĕш, чи малтанхи [[хаканлăх]]ĕ, [[Хангай]]ра [[323]] çулта йĕркеленет те 200 çула яхăн тăрать.
* Иккĕмĕш хаканлăхĕ [[523]] çулта пулса тăрать те 80 çул ытларах тытăнса тарать. Ăна [[Тĕрĕк хаканлăхĕ]] [[603]] çулта аркатать.
* 140 çул иртсен виççĕмĕш Уйгур хаканлăхĕ малтанхи [[Тухăç Терĕк хаканлăхĕ]] çĕрĕсем çинче йĕркеленет. 

[[840]] çулта çак патшалăха çирĕм çул пынă вăрçă хыççăн [[енисей кăркăсĕсем]] çĕмĕрсе тăкаççĕ. Кăркăссем тĕксе пынипе уйгурсем кăнтăр еннелле [[Синьцзян]]а куçса каяççĕ. Вĕсен патшалăх тĕпĕ  [[Ганьсу]] анăçенче тата [[Турфан]] оазисĕнче тăсăлнă.

Пур йăхсемшĕн пĕрлĕ палăрту — [[уйгурсем]] — йышăннă. Виççĕмĕш уйгур хаканлăхĕ пĕр вырăнта пурăнакан халăх евĕр уйгурсен [[феодализм|феодал]] патшалăхĕ пулнă. Вĕсен [[выльăх-чĕрлĕх]] ĕрчетесси, [[çĕр]] çинче ĕçлесси, çаплах [[ремесло]] тата [[промăç]]сем пулнă, хуласемпе кармансене тăвасси аталанса пынă. Малтанхи тĕрĕк хаканлăхĕсен пекех, [[Орхон]] айлăмĕнче ([[Хара-Балгас]]па [[Бешбалык]] хуласем) пурăннă. Уйгурсен материал культуринче Ази варринчи тымарĕсем тарăн пулсан та, уйгурсемех кунти [[çеçенхир]]сенче вырăнлă  [[цивилизаци]] йĕркине çирĕплетет&lt;ref&gt;{{кĕнеке
|автор = Д.И. Тихонов
|пай =
|ят = Хозяйство и общественный строй Уйгурского государства 10-14 вв. 
|тăван ят = 
|каçă = 
|кăларăм =
|вырăн = М.-Л.
|издательство = 
|çул = 1966
|страницăсем = 
|isbn = 
}} с. 29.
&lt;/ref&gt;.

== 3-мĕш Уйгур хаканлăхĕн хаканĕсем ==
# [[Кутлуг I Бильге Пэйло]] - пĕрремĕш хакан (745-747)
# [[Моянчур]] - хакан (747-759)
# [[Идигянь]] - хакан (759-780)
# [[Дуньмага]] - хакан (780-789)
# [[Пангуань]] - хакан (789-794)
# [[Ачжо-хан]] - хакан (794-795)
# [[Кутлуг II (уйгур хаканĕ)|Кутлуг II]] - хакан (795-805)
# [[Кюлюг-Бильге-хан (уйгур хаканĕ)|Кюлюг-Бильге-хан]] - хакан (805-808)
# [[Бо-и-хан]] - каган (808-821)
# [[Чин-дэ-хан]] - хакан (821-824)
# [[Чжаоли-хан]] - каган (824-839)
# [[Кюлюг-бег-хан]] - хакан (839-840)
# [[Уге-хан]] - каган (840-846)
# [[Энянь дэлэ-хан]] - хакан (846-847)

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Вуламалли ==
* {{кĕнеке
|автор = [[Гумилёв Л. Н.]]
|пай =
|ят = Древние тюрки
|тăван ят = 
|каçă = http://gumilevica.kulichki.net/OT/index.html
|кăларăм =
|вырăн = СПб.
|издательство = СЗКЭО, Издательский Дом «Кристалл»
|çул = 2002
|страницăсем = 576
|isbn = 5-9503-0031-9
}}

== Çавăн пекех пăхар ==
* [[Тĕрĕк хаканлăхĕ]]
* [[Тухăç Тĕрĕк хаканлăхĕ]]
* [[Анăç Тĕрĕк хаканлăхĕ]]
* [[Кимак хаканлăхĕ]]
* [[Хасар хаканлăхĕ]]
* [[Авар хаканлăхĕ]]
* [[Аслă Пăлхар|Пăлхар ханлăхĕ (Аслă Пăлхар)]]

== Каçăсем ==
* [http://the_uighurs.tripod.com/Rus/RusHist.htm Уйгурсен кун-çулĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211129161630/http://the_uighurs.tripod.com/Rus/RusHist.htm |date=2021-11-29 }}
* [http://bezertinov.narod.ru/stat/uygur-kaganat.htm Уйгур хаканлăхĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200615113838/http://bezertinov.narod.ru/stat/uygur-kaganat.htm |date=2020-06-15 }}

{{Ханлăх}}
{{stub}}

[[Категори:Хаканлăхсем]]
[[Категори:Уйгурсем]]
[[Категори:Китай кун-çулĕ]]
[[Категори:Монголи кун-çулĕ]]
[[Категори:Вар Ази кун-çулĕ]]
[[Категори:Ази истори патшалăхĕсем]]</text>
      <sha1>iye2e0kogss0x6mvuxa51ku29x3wtie</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ыйту</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21264</id>
    <revision>
      <id>877270</id>
      <parentid>793269</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T19:26:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>877270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3146" sha1="oywow6f43lbf7trcnx46qn0jk39c9nw" xml:space="preserve">== Ыйту, тилмĕрӳ ==
Ыйту -çынна  мĕнле те пулин ĕçе тума е ĕмĕте пурнăçлама чĕнсе ыйтни.

Тăтăшах ыйтусем 
* калуллă 
* ыйтуллă 
* кăшкăруллă сенӳсенчен пулса тăма пултараççĕ.

== Тилмĕрӳ схеми ==
Калаканни → Итлекенни.


== Ыйтăвăн ăнлавĕ ==
Манăн сан пата ыйту, тилмĕрӳ пур, унăн тĕллевĕ манăн кăмăл туртăмне е ĕмĕте пурнăçлани е аван е аван мар ĕçе туса пани. 

Ыйту вăл пуплевĕн ĕçĕ, çавăнпа та темиçе компонентран тытăнса тăрать: яраканни – текст –илекенни.

Адресатпа адресантăн темиçе паллă пур. Вĕсем патне çыннăн арлахĕ, çул ӳсĕмĕ, пĕлӳлĕхĕ, пурнăçра кам пулни тата миçе çул е кун паллашнăранпа, официаллă е официаллă мар вырăнта пулса иртни кĕрет.

== Ыйтусен  тĕрлĕ  жанрĕсем ==

Ыйтусем тĕрлĕ жанрсемпе уйрăлса тăраççĕ: 
* ыйту 
* тилмéрӳ 
* хушу. 

Вĕсен пĕрлешĕвĕ те пулма пултарать.

Ыйтăва итлекенни тĕрлĕ çын пулма пултарать: çын, Турă, выльăх- чĕрлĕх,  калаканĕ хăй тата ытти те.

Ыйту пĕр е темиçе сăмахран е сенӳрен тытăнса тăма пултарать. Тилмĕрӳ стилĕсем те тĕрлĕрен пулаççĕ. Ыйту монологра, диалогра, е полилогра пурнăçланать.

Ыйту, тилмĕрӳ ăнăçлă пуласси тĕрлĕ майсенчен килет: ырă кăмăл,  çемçе сасă, этикетпа усă курни, мĕншĕн тесен тилмĕрӳ тăтăшах этикетра тĕл пулать.

== Вуламалли ==
* Язык, коммуникация и социальная среда. Воронеж: ВГУ, 2006. С.165-170
* Жукова М.Т. Культурно-языковые реалии как объект исследования / М.Т.Жукова // Социокультурные проблемы перевода: Сборник научн.трудов. – Вып.5. – Воронеж, ВГУ, 2002. – С.55-58.
* Падучева Е.В. Высказывание и его соотнесенность с действительностью. М., 1985
* Арутюнова Н.Д. Речевой акт // Лингвистический энциклопедический словарь. - М.: Сов. Энциклопедия, 1990.

== Каçăсем ==
* [http://slovarozhegova.ru/ Словарь Ожегова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100105162948/http://slovarozhegova.ru/ |date=2010-01-05 }}

[[Категори:Психика ĕç юхăмĕсем]]</text>
      <sha1>oywow6f43lbf7trcnx46qn0jk39c9nw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хура карас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21692</id>
    <revision>
      <id>877263</id>
      <parentid>875438</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T16:23:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>877263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2865" sha1="30lmgdeylxt3pip7rpxk87h4x4pmd5v" xml:space="preserve">[[Ӳкерчĕк:Lín obecný (3).jpg|thumb|справа|250|Хура карас]]
'''Хура карас''' та [[карп]] йышши пулă. [[Тĕксĕм]]рех [[ылтăн]] тĕслĕ, анчах та [[шыв]]ран кăларсан тӳрех [[хура]] [[пăнчă]]ланса  каять. Çавăнпах пулла [[чăваш]]сем хура карас тенĕ те пулас. Хăш çĕрте [[арман пулли]] тесе каланине тĕл пулатăн.

Хура карас 30 сантиметр [[тăршшĕ]] çитĕнме пултарать. [[Йывăрăш]]ĕ 2 килограмран сайра иртет. [[Çу]] уйăхĕнче [[вăлча]] сапма пуçлать. Унта 300-400 [[пин]] [[тĕвĕ]] пулать.

Ку пулă питĕ [[лӳппер]], майĕпен, васкамасăр ишсе çӳрет, пĕр [[вырăн]]тан тĕпĕр вырăна куçса кайма юратмасть. [[Çулла]] [[вăлта]]на кĕменпе пĕрех. [[Çуркунне]]пе [[кĕркунне]] те пĕр вăхăт кăна туртать. Ытларах [[ăман]] çине кĕрет. Туртма та ку пулă лӳппер туртать. Пуçĕпех хыпиччен хăш чух 5 [[минут]] таран иртме пултарать.

Хура карас, ытти [[карас]] пекех, [[хĕлле]] вăлтана кĕмест, [[юшкăн]] ăшне кĕрсе выртать.

== Литература ==
* Линь // Биологический энциклопедический словарь / Гл. ред. М. С. Гиляров; Редкол.: А. А. Баев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др. — М. : Сов. энциклопедия, 1986. — 831 с. — 100 000 экз.

== Каçăсем ==
* [http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?Fishes/165.html Позвоночные животные России: линь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200713005408/http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?Fishes%2F165.html |date=2020-07-13 }}
* [http://club-fish.ru/ryby/nepredskazuemost-linya.html Всё о лине в статье с видео: описание, снасти, насадки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260114034237/http://club-fish.ru/ryby/nepredskazuemost-linya.html |date=2026-01-14 }}
* [[Аксаков, Сергей Тимофеевич|Аксаков С. Т.]] [http://az.lib.ru/a/aksakow_s_t/text_0004.shtml Записки об уженье рыбы]

{{Тулаш каçăсем|Чĕрчунсем}}

[[Категори:Карп йышшисем]]
[[Категори:1758 çулта çырнă чĕрчунсем]]
[[Категори:Тăварсăр шыври пулăсем]]
[[Категори:Ĕрчетмелли пулăсем]]</text>
      <sha1>30lmgdeylxt3pip7rpxk87h4x4pmd5v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Томас Гейнсборо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60936</id>
    <revision>
      <id>877259</id>
      <parentid>873631</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T12:31:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>877259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4512" sha1="1h87pdpf0hp3wu2685m5zfbap9r974x" xml:space="preserve">{{Ӳкерçĕ
|фон=
|ят= Томас Гейнсборо
|тăван ят= Thomas Gainsborough
|çуралнă чухнехи ят= Томас Гейнсборо
|ӳкерчĕк=Thomas Gainsborough by Thomas Gainsborough.jpg
|анлăш=
|ӳкерчĕке ăнлантарни=Хăйне хăй сăнарлани, 1759 çул патне
|çуралнă вăхăт=[[1727]], [[Çу, 14]] 
|çуралнă вырăн=Садбери, Саффолк, Англи
|вилнĕ вăхăт=[[1788]], [[Çурла, 2]] (61 çулта)
|вилнĕ вырăн=[[Лондон]], Англи
|пулса тухни=
|гражданлăх=[[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] 
|жанр= çын тата çутçанталăк сăнарĕ 
|вĕренӳ= Юбер Франсуа Гравло
|стиль=[[рококо]]
|ĕçсем=
|пулăшакансем=
|сĕм=
|сĕм янă=  
|чыславсем=
|хисепсем= 
|парнесем= 	
|сайт=      
|викиампар= Category:Thomas Gainsborough
}} 	
	
'''Томас Гейнсборо''' ({{lang-en|Thomas Gainsborough}}; [[1727]], [[çу, 14]] - [[1788]], [[Çурла, 2]]) — анкăл сăрă ÿнерçи, ÿкерçи, сăн-питпе çутçанталăк сăнарçи.

==Садбери==
Томас Гейнсборо шыва кĕни — 1727 çулхи çу уйăхĕн 14-мĕшĕ. Вăл пир, тум-тир сутăçи Джон Гейнсборопа унăн Сюзанна арăмĕн тăххăрмăш ачи пулнă.

Ачаллах Томас чĕрчунсене тăмран йăваласа сăнарлама тата ÿкерме иленнĕ. 13 çул тултарсан вăл ашшĕ-амăшне хăйне Лондона яма минретнĕ, вара, хăйĕн 
юлташă Филип Тикнесс каланă тăрăх, малашне укçаран хăйне-хăй тивĕçтернĕ.

==Лондон. Садберине таврăнни==

Лондонра вăл кĕмĕл ăсти патĕнче пурăнма майлашнă, каярах [[Юбер-Франсуа Гравло]], сăв. Мартин Академин вĕрентекенĕнчен вĕренме тытăннă. Чи 
малтанах Гейнсборо çутçанталăк сăнарĕсемпе кăсăкланнă. Унăн 40-мĕш çулсенчи ÿсен-тăран ÿкерчĕкĕсем упранса юлнă.

Пурнăç валли вăл çутçанталăка сăнарласа, кивелнĕ ÿнер ĕçĕсене çĕнетсе ĕçлесе илнĕ, Джон Бойделл çине ĕçленĕ.

== Ипсуич ==
== Бат, 1759-1774 ==
== Лондон, 1774-1788 ==

== Ĕçĕсем ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery widths=&quot;220px&quot; heights=&quot;220px&quot;&gt;
File:Thomas Gainsborough Lady Georgiana Cavendish.jpg|Джорджиана, [[Джорджиана Кавендиш|Девоншир герцогинин]] сăнарĕ. 
File:Thomas Gainsborough - Portrait of a Lady in Blue - WGA8414.jpg|Сенкер тумлă майра.
File:Thomas Gainsborough 019.jpg|Ӳнерçĕн хĕрĕсен сăнарĕ.
File:Thomas Gainsborough 015.jpg|Сиддонс арăмĕн сăнарĕ.
File:Wooded Landscape with a Herdsman Seated - Thomas Gainsborough.jpeg|Вăрманлă вырăнта ларакан кĕтÿçĕ.
File:A Coastal Landscape-1784) by Thomas Gainsborough.jpg|Шыв хĕрринче.
File:Seashore with Fishermen-1781-1782-Thomas Gainsborough.jpg|Тинĕс хĕрринчи пулăçсем.
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== Вуламалли ==
* Некрасова Е.А. Томас Гейнсборо. — М.: Изобразительное искусство, 1990. - 224 с.

== Каçăсем ==
* [http://artuk.org/discover/artists/gainsborough-thomas-17271788 Thomas Gainsborough]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-en}}
* [http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/+/http://www.gac.culture.gov.uk/search/Artist.asp?maker_id=112361 Gainsborough at the Government Art Collection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305021537/http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/+/http://www.gac.culture.gov.uk/search/Artist.asp?maker_id=112361 |date=2016-03-05 }} {{ref-en}}
* [http://vsdn.ru/museum/catalogue/category70580.htm Томас Гейнсборо в музее «Воскресный день»]

[[Категори:Ӳнер]]
[[Категори:Аслă Британи ӳнерçисем]]</text>
      <sha1>1h87pdpf0hp3wu2685m5zfbap9r974x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шутлавлă ăславсем</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66878</id>
    <revision>
      <id>877269</id>
      <parentid>652150</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T19:17:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>877269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2040" sha1="kttc23x2vqcrfu8ca9lz6irgiddddc0" xml:space="preserve">'''Шутлавлă ăславсем''' ({{lang-en|Exact sciences}}, {{lang-ru|Точные науки}}) — тухса тăракан пĕтĕмлетÿсене шутлав, [[математика]] меслечĕсемпе, çавăн пекех [[эксперимент]]сем пулăшнипе те,   ĕнентерекен ăславсем. Сăмах май каласан, эксперимент тени те шутлав шутнех кĕрет. Мĕншĕн тесен ăна, эксперимента пĕр хут, ик хут, вунă хут, çĕр хут, пин хут, миллион хут ирттерме пулать. Мĕн чухлĕ ытларах, çавăн чухлĕ ĕнентерÿллĕрех. Чылай чухне эксперимент виçессипе çыхăннă. Виçесси вара шутлавсăр пулмасть. Тепĕр чухне &quot;тĕрĕс ăславсем&quot; тени тĕл пулать. Анчах апла калани ăнăçсăр. Мĕншĕн тесен хуть те мĕнле ăслав та тĕрĕс. Енчен те тĕрĕс мар пулсан, вăл вара [[ăслăх|ăслав]] та мар.

Час-часах шутлавлă ăславсем тенине гуманитарилле ăславсене хирĕçле ăнкарупа палăртаççĕ. Анчах та чылай чухне лешсенче те тепĕр чухне шутлав, виçев, эксперимент меслечĕсемпе усă кураççĕ пĕтĕмлетÿсене çирĕплетме.
== Каçăсем ==
* [http://www.dissertacii-diplom-ufa.ru/informacija/aspirant/tochnye-gumanitarnye-nauki.html Науки точные, гуманитарные...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170210045015/http://www.dissertacii-diplom-ufa.ru/informacija/aspirant/tochnye-gumanitarnye-nauki.html |date=2017-02-10 }}

{{Science-stub}}
{{Ăслăх}}

[[Категори:Культура]]
[[Категори:Шутлавлă ăславсем]]</text>
      <sha1>kttc23x2vqcrfu8ca9lz6irgiddddc0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цыси</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88815</id>
    <revision>
      <id>877264</id>
      <parentid>718748</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T16:50:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>877264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3535" sha1="n6qz4t0km0617qs9dfufu7rganlvcbb" xml:space="preserve">{{Пайăр çын
|ят                    = Цыси
|тăван ят              = 慈禧太后  
|портрет               = The Ci-Xi Imperial Dowager Empress (9.2).PNG
|портрета ăнлантарни   = Цыси 
|ĕçлев тĕсĕ            = хӗрарӑм-император
|çуралнă вăхăт         =  [[1835]]
|çуралнă вырăн         = [[Цин империйĕ]] 
|гражданлăх            = 
|пăхăнулăх             =  
|вилнĕ вăхăт           = [[1908]]
|вилнĕ вырăн           = [[Пекин]]
|амăшĕ                 =   
|ашшĕ                  =    
|упăшка                = 
|арăм                  =  
|ачасем                =  
|парнесемпе чыславсем  = 
|сайт                  = 
|викиампар             =  
}}

'''Цыси́, Цы Си''' — (29 чӳк [[1835]] — 15 чӳк [[1908]], [[Пекин]]) — [[Цин империйĕ|Цин]] Китайӗн тӑлӑх Аслӑ императрици, 1861 - 1908 ҫулсем хушшинче патшалӑхӑн ҫӳллӗ тытӑмне хӑйӗн аллинче тытса тӑнӑ. Ичжу императорӑн («Сяньфэн» девизпа ертсе пынӑ) вырӑн пайлаканӗ, кайран (ывӑлӗ, астул еткерҫи Цзайчунь ҫуралсан) иккӗмӗш арӑмӗ.

1861—1873 ҫҫ. регент пулнӑ (ывӑлӗ, Цзайчунь ҫумӗнчи) тата 1875—1889 ҫҫ. (тӑванӗн ывӑлӗ, император Цзайтянь). 1898 ҫултан, патшалӑх пӑтӑрмахӗ хыҫҫӑн, каллех тытӑма хӑйӗн аллине ярса илнӗ.

== Кун-ҫулӗ ==
  
== Вуламалли ==
*Брандт Я. Я. Вдовствующая императрица Цы-си и император Гуан-сюй // Вестник Азии [ Харбин ]. 1909. № 1. С.20-35.
*Семанов В. И. Из жизни императрицы Цыси: 1835—1908. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: Наука, ГРВЛ, 1979. — 172 с.
*Семанов В. И. Из наложниц — в императрицы. — М.: Муравей, 2000. — 256 с. — (Историческая библиотека). — ISBN 5-8463-0022-7
*Сидихменов В. Я. Маньчжурские правители Китая. — М.: Наука, ГРВЛ 1985. — 302 с.; Минск: Миринда, 2004. — 472 с. — ISBN 985-6511-52-6
*Чан, Цзюн. Императрица Цыси. Наложница, изменившая судьбу Китая (англ.)русск.. 1835—1908 / Пер. c англ. С. А. Белоусова. — М.: Центрполиграф, 2016. — 608 с. (серия «Memorialis») — ISBN 978-5-227-06380-9
 
== Каҫӑсем == 
* [http://www.passion.ru/s.php/1885.htm Императрица Цыси] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301055252/http://www.passion.ru/s.php/1885.htm |date=2017-03-01 }}
* [http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/88/ Орхидея из Поднебесной (статья в журнале «Вокруг света»)]
* [http://zagadki-istorii.ru/vlast-45.html Правительница Поднебесной] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161116191456/http://zagadki-istorii.ru/vlast-45.html |date=2016-11-16 }}

{{Китай императорĕсем}}

[[Категори:Регентлĕх Китайра]]</text>
      <sha1>n6qz4t0km0617qs9dfufu7rganlvcbb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тукмак (мусăк инструменчĕ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92286</id>
    <revision>
      <id>877260</id>
      <parentid>870468</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T12:52:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>877260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4702" sha1="qfq5gn7efq0haagwjc478fg09iazhtq" xml:space="preserve">{{Пĕлтерĕшсем|Тукмак (пĕлтерĕшсем)}}
[[File:Matracas, años 1900 a 1940, Museo del Pueblo de Asturias, 02.jpg|thumb|Matracas, años 1900 a 1940, Museo del Pueblo de Asturias, 02]]
'''Тукмак''' ({{lang-be|кало́тка, ляхо́тка}}&lt;ref name=&quot;автоссылка898&quot;&gt;[https://books.google.ru/books?id=THYJAQAAIAAJ&amp;q=Колотушка+народный+инструмент&amp;dq=Колотушка+народный+инструмент&amp;hl=ru&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjp-NqmxunvAhVMpIsKHQjGBMEQ6AEwAXoECAQQAg Калотка] // ''Назина И. Д.'' Белорусские народные музыкальные инструменты: самозвычащие, ударные, духовые, Том 1 — Мн.: Наука и техника, 1979 — С. 11&lt;/ref&gt;; {{lang-pl|kołatki}}&lt;ref&gt;''Мороз. Ю.'' [http://dspace.onu.edu.ua:8080/handle/123456789/10795 Специфика номинационных моделей музыкальных инструментов в русском и польском языках] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713144419/http://dspace.onu.edu.ua:8080/handle/123456789/10795 |date=2021-07-13 }}&lt;/ref&gt;) — [[Ударные музыкальные инструменты|çапса каламалли]] [[идиофон]],  [[сигнал инструменчĕ]]сенчен пĕри. Унчех хуласенче хуралçăсем вăрăсене хăратма усă курнă&lt;ref&gt;[https://slovarozhegova.ru/word.php?wordid=11501#:~:text=КОЛОТУШКА,%20-и,%20ж.%201.%20Деревянный,обхода%20участка.Бить,%20стучать%20в%20колотушку Колотушка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713144417/https://slovarozhegova.ru/word.php?wordid=11501#:~:text=КОЛОТУШКА,%20-и,%20ж.%201.%20Деревянный,обхода%20участка.Бить,%20стучать%20в%20колотушку |date=2021-07-13 }} // Толковый словарь Ожегова&lt;/ref&gt;.

&lt;!--Основой колотушки служит небольшая дощечка с ручкой, или деревянный каркас-коробочка, обтянутый кожей или бычьим пузырём. На верхний конец колотушки привязывался на верёвке деревянный кусочек дерева, часто в в виде шарика. Раскачивая колотушку заставляли кусочек дерева ударяться о поверхность каркаса или мембраны.

У белорусов и поляков колотушка состояла из прямоугольной дощечки с отверстием, в которое вставлена деревянная ручка. К верхней части ручки крепится молоток, сделанный из твёрдого дерева (обычно из [[дуб]]а). Резким взмахом руки молоточек приводился в движение вокруг своей оси и ударял о дощечку. В католических [[костёл]]ах её использовали во время [[Великий пост|поста]], когда использование [[Орган (музыкальный инструмент)|органов]] и [[колокол]]ов было запрещено&lt;ref name=&quot;автоссылка898&quot; /&gt;. 
&lt;div style=&quot;float:right&quot;&gt;[[Файл:Kolotushka.svg|180px|мини|Белорусская и польская колотушка]]&lt;/div&gt;--&gt;

== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}

== Литература ==
* ''Леван Ю. В.'' Ударно-шумовой инструмент «Колотушка» // «Школа и производство», № 7, 2012 — {{М.}} — ISSN: 0037-4024eISSN: 2409-9104

== Каçăсем ==
* [http://www.muzikavseh.ru/publ/35-1-0-113 Колотушка]{{Ĕçлемен каçă|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (muzikavseh.ru)
* [https://www.slavyarmarka.ru/tv-kolotushka/ Колотушка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713145921/https://www.slavyarmarka.ru/tv-kolotushka/ |date=2021-07-13 }} (slavyarmarka.ru)
* [https://detsad-yar.ru/products/1088 Колотушка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713144419/https://detsad-yar.ru/products/1088 |date=2021-07-13 }} (detsad-yar.ru)

[[Категори:Мусăк инструмечĕсем]]
[[Категори:Идиофонсем]]
[[Категори:Мусăк]]</text>
      <sha1>qfq5gn7efq0haagwjc478fg09iazhtq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тетте</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106042</id>
    <revision>
      <id>877258</id>
      <parentid>776244</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T12:07:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>877258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1536" sha1="a6a83jrkgtjcurkrd4ef0ink8962m50" xml:space="preserve">[[File:Teddies decending height.jpg|thumb|Плюш упасем — теттесем]]
[[File:Little horse on wheels (Ancient greek child's Toy).jpg|thumb|Тетте лаша]]
{{Пĕлтерĕшсем|Тетте (пĕлтерĕшсем)}}
'''Тетте''' — вăйă валли тата вылянă май тĕнчене пĕлейме усă куракан [[япала]].
== Каларăш ==
*«Тет» çумне «тет» хушсан, «тетте» пулать, тет.
== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}
== Вуламалли ==
* Kline, Stephen (1995). Out of the Garden: Toys, TV, and Children's Culture in the Age of Marketing. Verso Books. ISBN 1-85984-059-0.
* Walsh, Tim (2005). Timeless Toys: Classic Toys and the Playmakers Who Created Them. Andrews McMeel Publishing. ISBN 0-7407-5571-4.
* Wulffson, Don L.. Toys!. Henry Holt and Company. ISBN 0-8050-6196-7.
* Karin Hildegard Balk, Kinder und ihr Spielzeug, 2007, Sutton Verlag, ISBN 978-3-86680-186-8

== Каçăсем ==
* [http://www.mintorgmuseum.ru/vocabulary/335/ Музей торговли] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121018115231/http://www.mintorgmuseum.ru/vocabulary/335/ |date=2012-10-18 }} — Торговля игрушками в СССР
* {{cite web|url=http://www.igrushka.kz/|title=Игрушка. Энциклопедия мастерства|dead-url=yes|archive-url=https://web.archive.org/web/20201003081511/http://www.igrushka.kz/|archive-date=2020-10-03}}

[[Категори:Теттесем|*]]</text>
      <sha1>a6a83jrkgtjcurkrd4ef0ink8962m50</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шлефли символĕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112894</id>
    <revision>
      <id>877266</id>
      <parentid>877070</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T18:39:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>877266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5792" sha1="6l9ksjb3jhyeee6atq5mrwu1d0r4apu" xml:space="preserve">[[File:Dodecahedron.png|thumb|Dodecahedron&lt;/br&gt;Ку нумайхысаклăхăн Шлефли символĕ {5,3} пек çырăнать]]
'''Шлефли символĕ''' —  [[тĕрĕс нумайхысаклăх]]сен [[комбинаторика|комбинаторикăлла]] палăрăмлăхĕ, унпа Евклид уçлăхĕнчи мĕнпур  [[уçлăх|виçелĕхсенчи]] тĕрĕс нумайхысаклăхсене çырса кăтартма май пур. Швейцари математикĕ [[Шлефли, Людвиг|Людвиг Шлефли]] ячĕпе каланă.

== Çавăн пекех==
* [[Шлефли формули]]
* [[Эйлерла палăрăмлăх]]
* [[N-виçеллĕ тĕрĕс нумайхысаклăхсем]]
== Литература ==
* ''Николай Вавилов'' [http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf КОНКРЕТНАЯ ТЕОРИЯ ГРУПП I. ОСНОВНЫЕ ПОНЯТИЯ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Wayback|url=http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} |date=20200331155805 }

{{Нумайхысаклăхсем}}</text>
      <sha1>6l9ksjb3jhyeee6atq5mrwu1d0r4apu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Теорилле биологи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114514</id>
    <revision>
      <id>877257</id>
      <parentid>812120</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T12:03:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>877257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3885" sha1="eg5cy43m8qrlpyf91gyan79ttd3iruh" xml:space="preserve">[[File:Uexkuell theo-bio.jpg|thumb|Uexkuell theo-bio]]
'''Теорилле биологи''' тесе асăннă ăславри пурнăçăн  никĕсле енĕсене тишкерекен уйрăмне калаççĕ. 

Вăл [[пĕтĕмĕшле биологи]]н пĕр сĕмĕ пулса тăрать, анчах унпа тĕппипех пĕр япала теме çук.

== Çавăн пекех ==
* [[Çурхи теорилле биологи шкулĕ]]

== Литература ==
* Теоретическая биология. М.-Л.: Изд-во ВИЭМ, 1935. — 206 с.
* ''Бауэр Э. С.'' Теоретическая биология. СПб: [[Издательство «Росток»|Росток]], 2002. — 352 с.
* 
* [https://web.archive.org/web/20101029221811/http://www.chronos.msu.ru/RREPORTS/levich_osnov_zadachi/levich_osnov_zadachi.htm  Левич А. П., Основные задачи «Теоретической биологии» Э. Бауэра.]
* ''Малиновский А. А.'' Тектология. Теория систем. Теоретическая биология. М.: Изд-во: Едиториал УРСС, 2000. — 448 с.
* [http://www.medline.ru/public/histm/bioface/bauer1.phtml ''Птицына И. Б., Музалевский Ю. С.'' «Теоретическая биология» Э. С. Бауэра — начала методологии новой науки.]
* ''Токин Б. П.'' Теоретическая биология и творчество Э.Бауэра. Л. 1965. — 176 с.
* ''Уоддингтон К. Х.'' На пути к теоретической биологии. Пролегомены. Пер. с англ. Т.1. 1970. 184 с.
* [http://bio.1september.ru/articlef.php?ID=200103107 Шноль С. Э. о книге Э. С. Бауэр. «Теоретическая биология».]{{ĕçлемен каçă|date=Июнь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}
* ''Югай Г. А.'' Общая теория жизни (диалектика формирования). М.: Мысль, 1985. — 256 с.
----
* ''Goodwin, B.C./, P.'' (Editors). Theoretical Biology, Epigenetic and Evolutionary Order from Complex Systems. Edinburgh: Edinburgh University Press, 1989.
* [http://www.amazon.com/Current-Themes-Theoretical-Biology-Perspective/dp/1402029012#reader_1402029012 ''Reydon Th. A. C., L. Hemerik'' (Editors). Current Themes in Theoretical Biology.]
* ''Waddington, C.H.'' (Editor). Towards a Theoretical Biology. 4 vols. Edinburgh: Edinburgh University Press. 1968-72.

== Каçăсем ==
* Журнал: [http://www.elsevier.com/wps/find/journaldescription.cws_home/622904/description#description Journal of Theoretical Biology]
* Журнал: [http://www.tbiomed.com/ Theoretical Biology and Medical Modelling] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100811063813/http://www.tbiomed.com/ |date=2010-08-11 }}
* Журнал: [http://www3.interscience.wiley.com/journal/60500214/home Acta Biotechnologica]{{ĕçлемен каçă|date=Июнь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}
* Журнал: [https://web.archive.org/web/20090627050912/http://www.theobio.uni-bonn.de/ecmtb/index_en.html European Communication of Mathematical and Theoretical Biology ]
* [https://web.archive.org/web/20101204163601/http://www.smb.org/newsletter/11.2/canada.shtml The Canadian Society for Theoretical Biology]
* [http://itb.biologie.hu-berlin.de/ Institute for Theoretical Biology]
* [http://www.bio.vu.nl/thb/ Department of Theoretical Biology of the VU University Amsterdam]
* [https://web.archive.org/web/20100819022910/http://www.t6.lanl.gov/ Theoretical Biology and Biophysics]
* [http://www.zbi.ee/uexkull/theor.htm The Estonian school of theoretical biology]

{{Биологи уйрăмĕсем}}

[[Категори:Биологи уйрăмĕсем]]</text>
      <sha1>eg5cy43m8qrlpyf91gyan79ttd3iruh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шăрпăк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115053</id>
    <revision>
      <id>877265</id>
      <parentid>853250</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T18:20:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>877265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1899" sha1="nf6g1nfu56fzyt64hbn0syup7ut68zq" xml:space="preserve">[[File:Streichholz.jpg|thumb|бертолет тӑварӗпе хӗрелнӗ вут-ҫулӑм кунта натри соединенийӗ сарӑ тӗспе сӑрлать]]
{{Пĕлтерĕшсем}}
'''Шăрпăк''' — çулăм çуратмалли (тупмалли) хатĕр.

== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}

== Çав. пекех ==
* [[Зажигалка]]
* [[Вутчуль]]
* [[Дёберейнер вутчулĕ]]
* [[Çулăмлă поршень]]

== Литература ==
* Беловинский Л. В. Спички // Иллюстрированный энциклопедический историко-бытовой словарь русского народа. XVIII — начало XIX в. / под ред. Н. Ерёминой. — М.: Эксмо, 2007. — С. 645—646. — 784 с. — 5000 экз. — ISBN 978-5-699-24458-4.
* Спички // Товарный словарь / И. А. Пугачёв (главный редактор). — М.: Государственное издательство торговой литературы, 1960. — Т. VIII. — Стб. 364—368.

== Каçăсем ==
* [http://vizitron.ru/video/slow-motion-protsess-vozgoraniya-spichki.html Процесс возгорания спички]{{Ĕçлемен каçă|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://whoyougle.ru/texts/matches-history/ История спичек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130131011942/http://whoyougle.ru/texts/matches-history/ |date=2013-01-31 }}
* [http://www.mintorgmuseum.ru/vocabulary/556/ Торговля спичками в СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231029160220/http://www.mintorgmuseum.ru/vocabulary/556/ |date=2023-10-29 }}


[[Категори:Шăрпăк]]
[[Категори:Филумени]]
[[Категори:Çуну]]</text>
      <sha1>nf6g1nfu56fzyt64hbn0syup7ut68zq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шымкент</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130299</id>
    <revision>
      <id>877262</id>
      <parentid>875477</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T15:36:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>188</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Independence-Park-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Independence-Park-Shymkent-Kazakhstan.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Infrogmation|Infrogmation]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Independence</comment>
      <origin>877262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19443" sha1="4umleu08kexcn3wnm31iytn3tqj2fx0" xml:space="preserve">{{Хула çинчен|Шымкент&lt;br&gt;Şymkent|[[Ӳкерчĕк:Shymkent logo.svg|120px]]|[[Казахстан]]|Республика пӗлтерӗшлӗ хула|1365-1366||1 308 120|2026|1162,8|42° 18'|69° 36'|Ӳкерчĕк=Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg}}

'''Шымкент''' (1914—1924 ҫулсенче — '''Черняев''', 1992 ҫулччен вырӑсла '''Чимкент''') — [[Казахстан]]ӑн кӑнтӑрӗнче вырнаҫнӑ республика пӗлтерӗшлӗ хула. Вӑл уйрӑм административлӑ-территориллӗ пӗрлӗх пулса тӑрать, пӗр-пӗр облаҫ составне кӗмест.

Халӑх йышӗ тӑрӑх Шымкент — Казахстанри [[Алматы]]па [[Астана]] хыҫҫӑн виҫҫӗмӗш пысӑк хула. 2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнче унта 1 308 120 ҫын пурӑннӑ.&lt;ref name=&quot;population2026&quot;&gt;[https://stat.gov.kz/ru/ Казахстан Республики Миллӗ статистика бюровӗ. 2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнчи халӑх йышӗ.]&lt;/ref&gt;

Шымкент — ҫӗршывӑн пысӑк промышленность, суту-илӳ, транспорт, ӑслӑлӑх тата культура тӗпӗсенчен пӗри. 2018 ҫулччен вӑл Кӑнтӑр Казахстан облаҫӗн административлӑ тӗп хули пулнӑ. 2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнче хулана республика пӗлтерӗшлӗ статус панӑ, облаҫ тӗп хулине [[Туркестан]]а куҫарнӑ.&lt;ref name=&quot;decree2018&quot;&gt;[https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan Қазақстан Республика Президенчӗн 2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнчи указӗ.]&lt;/ref&gt; 2020 ҫулта Шымкент Пӗрлешӳллӗ Хӑйсӑр Патшалӑхсен культура тӗп хули пулнӑ.

== Ятӑн этимологийӗ ==

«Шымкент» ят икӗ пайран тӑрать. '''Кент''' сӑмах иран чӗлхисенчен кӗнӗ тата «хула», «ял», «пурӑнан вырӑн» пӗлтерӗшӗпе усӑ курӑнать. '''Шым''' е '''чим''' пайне ӑслӑлӑх литературинче «курӑклӑ», «симӗс», «чечеклӗ тӳрем» пӗлтерӗшӗпе ҫыхӑнтараҫҫӗ. Ҫапла вара хула ятне «симӗс хула» е «курӑклӑ тӳремри хула» тесе ӑнлантарма пулать.&lt;ref&gt;Мурзаев Э. М. ''Словарь народных географических терминов''. — Москва: Мысль, 1984.&lt;/ref&gt;

Хула ятне тӗрлӗ тапхӑрта Чимкент, Чимканд, Шымкент формӑсемпе ҫырнӑ. 1992 ҫулхи сентябрӗн 8-мӗшӗнче вырӑс чӗлхинчи официаллӑ ҫырӑва «Чимкент» формӑран «Шымкент» формӑна улӑштарнӑ.

== Тавралӑх ==

Шымкент Казахстанӑн кӑнтӑрӗнче, [[Хӗвеланӑҫ Тянь-Шань|Хӗвеланӑҫ Тянь-Шань]] ту ҫумӗнчи тӳремлӗхре вырнаҫнӑ. Хула ҫӗрӗ диңге шайӗнчен вӑтампа 506 метр ҫӳлте. Территорийӗ — 1162,8 км².&lt;ref name=&quot;development&quot;&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru Шымкент хулин 2021—2025 ҫулсем валли аталанӑв планӗ.]&lt;/ref&gt;

Хула [[Ташкент]]ран ҫурҫӗр еннелле 120 километр ютра, Туркестанран кӑнтӑр еннелле 150 километр ютра вырнаҫнӑ. Ун патӗнче Казыгурт, Каржантау тата Угам ту ҫырмисем пуҫланаҫҫӗ.

Хула кӑнтӑр чикки тӑрӑх Бадам юханшыв юхать. Хула тӗпӗнче ҫӗр айӗнчи ҫӑлкуҫсенчен пуҫланакан Кошкарата юханшывӗ пур. Кошкарата хӗрринчи ҫул-йӗрсем тата уҫӑлмалли вырӑнсем Шымкентӑн паллӑ ландшафт пайӗ шутланаҫҫӗ.

=== Ҫанталӑк ===

Шымкент ҫанталӑкӗ континентлӑ, ҫулталӑкӑн ҫурри ҫемҫе, ҫулла ӑшӑ тата типӗ. Вӑтам ҫулталӑк температури +13 °C ытларах. Июльти вӑтам температура +26 °C патӗнче, январьти — −1 °C патӗнче.

Ҫулталӑкра вӑтампа 576 мм тӗпетӳ ӳкет. Нумайӑшӗ ҫуркунне тата кӗркунне ӳкет; ҫулла ҫумӑр сахал пулать.&lt;ref&gt;[http://www.pogodaiklimat.ru/climate/38328.htm Шымкент ҫанталӑкӗ — «Погода и климат» архивӗ.]&lt;/ref&gt;

== Кун-ҫулӗ ==

=== Авалхи тата ӑрӑм тапхӑр ===

Археологи тупӑшӗсем паянхи Шымкент территорийӗнче пурӑнан вырӑнсем пирӗн эрӑчченхи III—II ӗмӗрсенчех пулнине кӑтартаҫҫӗ. Анчах хулана мӗнле ҫулта никӗсленине тӗплӗн палӑртман.

Шымкент ҫинчен паллӑ пӗрремӗш ҫырӑвлӑ асӑну перс тарихҫи Шараф ад-Дин Али Йезди ҫырнӑ «Зафар-наме» произведенинче тӗл пулать. Унта 1365—1366 ҫулсенчи ӗҫсем ҫинчен каланӑ. Кӗнекене 1425 ҫулта ҫырса пӗтернӗ.&lt;ref&gt;Баранчиков Е. В. Шымкент // ''Большая российская энциклопедия''. — Москва, 2017. — Т. 35. — С. 165—166.&lt;/ref&gt;

Хула Аслӑ ефӗк ҫулӗнче, кӑнтӑртан ҫурҫӗрелле тата хӗвелтухӑҫран хӗвеланӑҫа пыракан суту ҫулӗсем ҫинче вырнаҫнӑ. XVI ӗмӗр пуҫламӑшӗнче вӑл [[Казах ханлӑхӗ]] составне кӗнӗ. XVII—XVIII ӗмӗрсенче хула тата тавралӑхӗ джунгар тапӑнӑвӗсенчен нуша курнӑ.

XVIII ӗмӗр вӗҫӗнче тата XIX ӗмӗрӗн пӗрремӗш ҫурринче Шымкентшӗн Коканд тата Бохара ханлӑхӗсем кӗрешнӗ. 1810 ҫултан 1864 ҫулччен вӑл Коканд ханлӑхӗн хурал-крепоҫӗ пулнӑ.

=== Раҫҫей империйӗ тата Совет тапхӑрӗ ===

1864 ҫулта Шымкент крепоҫне Раҫҫей ҫарӗ йышӑннӑ. Ун хыҫҫӑн хула [[Раҫҫей империйӗ]] составне кӗнӗ, Сырдарья облаҫӗн Черняев уесӗ тӗпӗ пулнӑ. Хула Ташкентпа Туркестана ҫыхӑнтаракан пысӑк суту тата транспорт вырӑнӗнчен пӗрне тухнӑ.

1914 ҫулта, хулана Раҫҫей ҫарӗ йышӑнни 50 ҫул тултарнӑ май, ун ятне генерал Михаил Черняев ячӗпе '''Черняев''' тесе улӑштарнӑ. 1924 ҫулта '''Чимкент''' ятне тавӑрса панӑ.

1930-мӗш ҫулсенче хулари промышленность хӑвӑрт аталаннӑ. Унта кӑмӑлта пурҫӑн, ҫу-пӑрҫа, химия тата фармацевтика предприятисем уҫӑлнӑ. 1934 ҫулта Чимкент курӑк заводӗ ӗҫлеме пуҫланӑ; вӑл СССР-ӑн пысӑк тӗслӗ металлурги предприятийӗсенчен пӗри пулнӑ.

[[Иккӗмӗш тӗнче вӑрҫи]] тапхӑрӗнче Совет Союзӗн хӗвеланӑҫ районӗсенчен Чимкента 17 промышленность предприятийӗ куҫарнӑ. Хула фронт валли курӑк, эмел, ҫу-ҫӑв тата ытти продукци кӑларнӑ.

=== Казахстан хӑй тӗллӗн пулнӑ хыҫҫӑн ===

1992 ҫулхи сентябрӗн 8-мӗшӗнче хулан официаллӑ вырӑсла ятне '''Шымкент''' тесе ҫирӗплетнӗ.

2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнче Шымкент Кӑнтӑр Казахстан облаҫӗ составӗнчен тухнӑ тата республика пӗлтерӗшлӗ хула статусне илнӗ. Кӑнтӑр Казахстан облаҫне Туркестан облаҫӗ тесе ят панӑ, ун тӗп хулине Туркестана куҫарнӑ.&lt;ref name=&quot;decree2018&quot;/&gt;

2022 ҫулта Шымкентӗн пиллӗкмӗш административлӑ районӗ — Туран районӗ — йӗркеленнӗ.

== Администрациллӗ пайлану ==

Шымкент пилӗк административлӑ районран тӑрать:&lt;ref name=&quot;official&quot;&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент хулин акиматӗн официаллӑ сайчӗ.]&lt;/ref&gt;

# '''Абай районӗ''';
# '''Альл-Фараби районӗ''';
# '''Енбекши районӗ''';
# '''Каратау районӗ''';
# '''Туран районӗ'''.

Каратау районне 2014 ҫулта, Туран районне 2022 ҫулта йӗркеленӗ.

Хула администрацийӗн пуҫлӑхӗ — аким. 2023 ҫулхи июльтен Шымкент акимӗ пулса Габит Абдимажитович Сыздыкбеков ӗҫлет.&lt;ref name=&quot;official&quot;/&gt;

== Халӑх йышӗ ==

Шымкент халӑхӗ XX ӗмӗр тата XXI ӗмӗр пуҫламӑшӗнче хӑвӑрт ӳснӗ. 1897 ҫулхи Раҫҫей империйӗн халӑх шутлавӗ тӑрӑх хулара 11 194 ҫын пурӑннӑ. 1939 ҫулта халӑх йышӗ 74 пин ҫынран иртнӗ, 1989 ҫулта 390 пин ҫын патне ҫитнӗ.

2018 ҫулта Шымкент халӑхӗ миллион ҫынран иртнӗ. Хула территорийӗ ҫывӑхри ялсемпе пурӑнан вырӑнсене хутшӑнтарни те халӑх йышӗ ӳсес тӗлӗшпе пысӑк вырӑн йышӑннӑ.

2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнче хулара 1 308 120 ҫын шутланнӑ.&lt;ref name=&quot;population2026&quot;/&gt; Халӑх нумай нацилӗ. Нумайӑшӗ — казахсем; пысӑк этнос ушкӑнӗсем хушшинче узбексем, вырӑссем, азербайджансем, татарсем, корейсӑм тата ытти халӑхсем пур.&lt;ref&gt;''Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностар бойынша саны, 2023 жылдың басына''. Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы.&lt;/ref&gt;

Казах тата вырӑс чӗлхисем пӗтӗмӗшле усӑ курӑнаҫҫӗ; узбек чӗлхи те анлӑ сарӑлнӑ.

== Экономики ==

Шымкент — Казахстанӑн пысӑк промышленность тата суту-илӳ тӗпӗсенчен пӗри. Хулари тӗп отрасльсем:

* тӗслӗ металлурги;
* нефть тӗрлӗ майпа ӗҫлесе хатӗрлесси;
* химия тата фармацевтика промышленноҫӗ;
* машиностроени;
* ҫӑмӑл промышленность;
* апат-ҫимӗҫ продукцийӗ кӑларасси;
* тутарӑв материалӗсем туса кӑларасси.

Пысӑк предприятисем хушшинче «ПетроКазахстан Ойл Продактс» нефть ӗҫлекен завод, «Химфарм» фармацевтика компанийӗ, «Шымкентцемент» тата тӗслӗ металлурги предприятийӗсем пур.

2025 ҫулта Шымкентӑн тулаш вал продукцийӗ 5,7 триллион тенге патне ҫитнӗ, чӑн ӳсӗм 11 процент пулнӑ. Экономика структуринче кӑмӑлпа кӑтартакан ӗҫсем 66,9 процент, тавар туса кӑларасси 26,4 процент йышӑннӑ.&lt;ref name=&quot;economy&quot;&gt;[https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкент хулин социаллӑ-экономикӑллӑ кӑтартӑвӗсем. Қазақстан Республики Миллӗ статистика бюровӗ.]&lt;/ref&gt;

2026 ҫулхи январь—май уйӑхӗсенче промышленность продукцийӗн хакӗ 666,8 миллиард тенге пулнӑ. Тутарӑв ӗҫӗсем тата ҫурт-йӗр тӑвасси те хӑвӑрт аталанать.&lt;ref name=&quot;economy&quot;/&gt;

== Транспорт ==

Шымкент Казахстанӑн кӑнтӑрӗнчи пысӑк транспорт уйрӑмӗ пулса тӑрать. Хула урлӑ Алматы, Тараз, Туркестан, Ташкент тата ытти хуласене ҫыхӑнтаракан автомобиль тата чукун ҫулсем иртеҫҫӗ.

'''Шымкент халӑх хушшинчи аэропорчӗ''' Казахстан хулисемпе ҫеҫ мар, ют ҫӗршывсенчи хуласемпе те авиарейссем ирттерет. Ҫӗнӗ пассажир терминалӗ аэропортӑн ҫын йышӑна йышӑнас хӑвачне ӳстернӗ.

'''Шымкент чукун ҫул станцийӗ''' — Трансарал тата Ташкент—Арыс ҫулӗсенчи пысӑк станци. Станци ҫуртне 2023—2024 ҫулсенче тӗплӗн юсанӑ тата ҫӗнетнӗ.

Хула транспортӗн тӗп тӗсӗ — автобуссем. 1969 ҫултан 2005 ҫулччен Шымкентра троллейбус системи ӗҫленӗ.

== Культура тата вӗренӳ ==

Шымкентра тӗрлӗ халӑхсен культура центрӗсем, театрсем, музейсем, библиотекӑсем, концерт залӗсем тата галерейӑсем ӗҫлеҫҫӗ. Хула культура учрежденийӗсем хушшинче:

* Шәмші Қалдаяқов ячӗллӗ филармони;
* вырӑс драма театрӗ;
* узбек драма театрӗ;
* опера тата балет театрӗ;
* Шымкент хулин музейӗ;
* «Әдет-ғұрып және салт-дәстүр орталығы» йӑла-йӗрке центрӗ.

2020 ҫулта Шымкент БДБ-ӑн культура тӗп хули пулнӑ. Программа майӗпе хулара концертсем, театр фестивалӗсем, выставкӑсем тата халӑх хушшинчи конференцисем ирттернӗ.

Шымкентра сакӑртан ытла аслӑ вӗренӳ учрежденийӗ ӗҫлет. Паллӑраххисем:

* Мухтар Ауэзов ячӗллӗ Кӑнтӑр Казахстан университетӗ;
* Өзбекәлі Жәнібеков ячӗллӗ Кӑнтӑр Казахстан педагогика университетӗ;
* Кӑнтӑр Казахстан медицина академийӗ;
* Шымкент университетӗ;
* «Мирас» университетӗ.

== Паллӑ вырӑнсем ==

[[Ӳкерчĕк:Citadel-Shymkent-Kazakhstan.jpg|thumb|Шымкент цитаделӗ]]

Шымкентӑн паллӑ тарихлӑ тата культура вырӑнӗсем:

* '''Авалхи хула тата цитадель''' — Шымкентӑн тарихлӑ тӗпӗ; археологи тӗпчевӗсем ирттернӗ вырӑн;
* '''Ордабасы площадӗ''' — хула тӗпӗнчи мемориаллӑ комплекс; унта «Ҫӗр-Ана» монуменчӗ вырнаҫнӑ;
* '''Хӑйсӑрлӑх паркӗ''' — Казахстан хӑйсӑрлӑхӗ ячӗпе йӗркеленӗ парк;
* '''Шымкент арбачӗ''' — урапа ҫӳрекенсен урамӗ, культура тата суту-илӳ вырӑнӗ;
* '''Дендропарк''' — нумай тӗрлӗ йывӑҫ-курӑк пухӑнӑ пысӑк парк;
* '''Кошкарата юханшывӗн хӗрри''' — уҫӑлма тата ҫӳреме майлӑ вырӑн;
* '''Кен-Баба паркӗ''';
* '''Абай паркӗ''';
* '''Шәмші Қалдаяқов аллейи''';
* '''«Қошқар ата» этнографи комплексӗ'''.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Ӳкерчĕк:Russian-Drama-Theater-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Вырӑс драма театрӗ
Ӳкерчĕк:Light-montage-Arbat-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Шымкент арбачӗ
Ӳкерчĕк:Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg|Ордабасы площадӗ
Ӳкерчĕк:Citadel-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Цитадель
&lt;/gallery&gt;

== Спорт ==

Хулара футбол, бокс, кӗрешӳ, гимнастика, теннис тата ытти спорт тӗсӗсем аталаннӑ. Шымкентӑн паллӑ футбол клубӗ — '''«Ордабасы»'''. Клуб хӑйӗн матчӗсене Қажымұқан Мұңайтпасов ячӗллӗ стадионта ирттерет.

Хулара спорт комплексӗсем, бассейнсем, теннис центрӗсем тата олимпиецсене хатӗрлекен учрежденисем ӗҫлеҫҫӗ.

== Туслӑ хуласем ==

Шымкент тӗрлӗ ҫӗршывсенчи хуласемпе экономика, культура тата вӗренӳ ҫыхӑнӑвӗсем аталантарса пырать. Туслӑ хуласем хушшинче:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;background:#ffffef; &quot;
|-
! style=&quot;background:#811541&quot; | &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Хула&lt;/span&gt;
! style=&quot;background:#811541&quot; | &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Ҫӗршыв&lt;/span&gt;
|-
| [[Байинь]] || {{ялавлани|Китай}}
|-
| [[Измир]] || {{ялавлани|Турци}}
|-
| [[Могилёв]]|| {{ялавлани|Беларуҫ}}
|-
| [[Паттайя]]|| {{ялавлани|Таиланд}}
|-
| [[Стивенейдж]]|| {{ялавлани|Аслӑ Британи}}
|-
| [[Худжанд]]|| {{ялавлани|Таджикистан}}
|}

== Каҫӑсем ==

* [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент хулин акимачӗн официаллӑ сайчӗ]
* [https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкент ҫинчен статистика]

[[Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа]]
[[Категори:Казахстан хулисем]]
[[Категори:Шымкент]]</text>
      <sha1>4umleu08kexcn3wnm31iytn3tqj2fx0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Косатка (сĕтпе ÿсекен чĕрчун)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130709</id>
    <revision>
      <id>877272</id>
      <parentid>877252</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T08:34:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ellodanis5</username>
        <id>17302</id>
      </contributor>
      <origin>877272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1085" sha1="sf1sx4vyqt44kgdusto7gcvoftwzssh" xml:space="preserve">{{Пĕлтерĕшсем|Косатка (пĕлтерĕшсем)}}
{{Пĕлтерĕшсем|Orca (пĕлтерĕшсем)}}
{{Taxobox
| name = Косатка 
| image file = Killerwhales jumping.jpg
| regnum = 
| phylum =  
| classis =  
| ordo =    
| familia = 
| genus = 
| species = 
| subspecies =  
| latin = Orcinus orca
| wikispecies = 
| commons =  
| itis = 
| ncbi = 
| range map = 
}}

'''Косатка''' ({{lang-lat|Orcinus orca}}) — Дельфин йышшисем ямахатри (йышри) Косатка кăкĕнчи (ретĕнчи) пĕртен-пĕр биологилле тĕс. Шăллă китсен шутне (парвотряд) кĕрет.  

== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
{{wiktionary|косатка}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Косатки}}

{{Тулаш каçăсем}} {{^|12px}}

[[Категори:Косатка]]
[[Категори:Чĕрчунсен речĕсем]]
[[Категори:Китсем]]
[[Категори:Шăллă китсем]]
[[Категори:Дельфин йышшисем]]</text>
      <sha1>sf1sx4vyqt44kgdusto7gcvoftwzssh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>877273</id>
      <parentid>877272</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T08:35:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ellodanis5</username>
        <id>17302</id>
      </contributor>
      <origin>877273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1035" sha1="rgaos1x4vp8pvefgm8w0u4krgpkeezc" xml:space="preserve">{{Пĕлтерĕшсем|Косатка}}
{{Пĕлтерĕшсем|Orca}}
{{Taxobox
| name = Косатка 
| image file = Killerwhales jumping.jpg
| regnum = 
| phylum =  
| classis =  
| ordo =    
| familia = 
| genus = 
| species = 
| subspecies =  
| latin = Orcinus orca
| wikispecies = 
| commons =  
| itis = 
| ncbi = 
| range map = 
}}

'''Косатка''' ({{lang-lat|Orcinus orca}}) — Дельфин йышшисем ямахатри (йышри) Косатка кăкĕнчи (ретĕнчи) пĕртен-пĕр биологилле тĕс. Шăллă китсен шутне (парвотряд) кĕрет.  

== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
{{wiktionary|косатка}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Косатки}}

{{Тулаш каçăсем}} {{^|12px}}

[[Категори:Косатка]]
[[Категори:Чĕрчунсен речĕсем]]
[[Категори:Китсем]]
[[Категори:Шăллă китсем]]
[[Категори:Дельфин йышшисем]]</text>
      <sha1>rgaos1x4vp8pvefgm8w0u4krgpkeezc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Potd/2026-09-11 (cv)</title>
    <ns>10</ns>
    <id>130710</id>
    <revision>
      <id>877267</id>
      <timestamp>2026-09-05T19:13:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ymblanter</username>
        <id>7764</id>
      </contributor>
      <comment>Ҫӗнӗ страница: «Скала Шаманка на острове Ольхон в озере Байкал, Иркутская область, Россия»</comment>
      <origin>877267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="134" sha1="iv7pleoglwxdkq078s53ymtjxgghzmj" xml:space="preserve">Скала Шаманка на острове Ольхон в озере Байкал, Иркутская область, Россия</text>
      <sha1>iv7pleoglwxdkq078s53ymtjxgghzmj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Potd/2026-09-11</title>
    <ns>10</ns>
    <id>130711</id>
    <revision>
      <id>877268</id>
      <timestamp>2026-09-05T19:14:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ymblanter</username>
        <id>7764</id>
      </contributor>
      <comment>Ҫӗнӗ страница: «Baikal, Cape Burhan, Olkhon Island, Lake Baikal, Russia.jpg»</comment>
      <origin>877268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="125spb3r89bafdm0h492vad6rm2l372" xml:space="preserve">Baikal, Cape Burhan, Olkhon Island, Lake Baikal, Russia.jpg</text>
      <sha1>125spb3r89bafdm0h492vad6rm2l372</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Косатка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130712</id>
    <revision>
      <id>877274</id>
      <timestamp>2026-09-06T08:46:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ellodanis5</username>
        <id>17302</id>
      </contributor>
      <comment>Ҫӗнӗ страница: « '''Косатка''':  * [[Косатка (сĕтпе ÿсекен чĕрчун)]] ({{lang-la|Orcinus orca}}). * [[Косатка (вĕçенкайăк)]] ({{lang-la|Anas falcata}}). * [[Ази косатки]] ({{lang-la|Leiocassis}}): ** [[Косатка-чĕриклетевçĕ]]. ** [[Косатка-чăпăркка]].  &lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt; Killerwhales jumping.jpg|''Orcinus orca''ĕçе Anas falcata.JPG|''Anas falcata'' &lt;/gallery&gt;  {{disambig}} К...»</comment>
      <origin>877274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="553" sha1="597sdog5j45luerzybmxnqkkv8urpwo" xml:space="preserve">
'''Косатка''':

* [[Косатка (сĕтпе ÿсекен чĕрчун)]] ({{lang-la|Orcinus orca}}).
* [[Косатка (вĕçенкайăк)]] ({{lang-la|Anas falcata}}).
* [[Ази косатки]] ({{lang-la|Leiocassis}}):
** [[Косатка-чĕриклетевçĕ]].
** [[Косатка-чăпăркка]].

&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Killerwhales jumping.jpg|''Orcinus orca''ĕçе
Anas falcata.JPG|''Anas falcata''
&lt;/gallery&gt;

{{disambig}}
[[Категори:Косатка]]
[[Категори:Нумай пĕлтерĕшлисем]]</text>
      <sha1>597sdog5j45luerzybmxnqkkv8urpwo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Релятивизмла пĕрчĕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130713</id>
    <revision>
      <id>877275</id>
      <timestamp>2026-09-06T09:09:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ellodanis5</username>
        <id>17302</id>
      </contributor>
      <comment>Ҫӗнӗ страница: «[[File:Atmospheric Collision.svg|thumb|Atmospheric Collision]] '''Релятивизмла пĕрчĕ''', релятивизмла хăвăртлăхпа куçакан пĕрчĕ.   == Çавăн пекех == * [[Васкавлăх]] * [[Лоренц-фактор]]  {{Пĕрчĕсем}}  [[Категори:Уйн квантла теорийĕ]] [[Категори:Танлаштарулăхăн ятрлă теорийĕ|Пĕрчĕ]] Категори:Пĕр...»</comment>
      <origin>877275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="530" sha1="2afgt24at224yp30s6tj51h5cmebpkp" xml:space="preserve">[[File:Atmospheric Collision.svg|thumb|Atmospheric Collision]]
'''Релятивизмла пĕрчĕ''', релятивизмла хăвăртлăхпа куçакан пĕрчĕ. 

== Çавăн пекех ==
* [[Васкавлăх]]
* [[Лоренц-фактор]]

{{Пĕрчĕсем}}

[[Категори:Уйн квантла теорийĕ]]
[[Категори:Танлаштарулăхăн ятрлă теорийĕ|Пĕрчĕ]]
[[Категори:Пĕрчĕсем (физика)]]
[[Категори:Хăвăртлăх]]</text>
      <sha1>2afgt24at224yp30s6tj51h5cmebpkp</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>