Википеди cvwiki https://cv.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%C4%95%D0%BF_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter Медиа Ятарлă Сӳтсе явасси Хутшăнакан Хутшăнаканăн канашлу страници Википеди Википеди сӳтсе явмалли Ӳкерчĕк Ӳкерчĕке сӳтсе явмалли MediaWiki MediaWiki сӳтсе явмалли Шаблон Шаблона сӳтсе явмалли Пулăшу Пулăшăва сӳтсе явмалли Категори Категорине сӳтсе явмалли TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 954 877972 869161 2026-09-30T04:25:07Z Aslati 36702 Aslati [[Чăваш Республики]] страницӑн ятне каҫаракан каҫӑ ҫийӗн [[Чӑваш Республики]] ҫине улӑштарчӗ 869161 wikitext text/x-wiki {{РФ субъекчĕ |OfNm1 = Чăваш Республики — Чăваш Ен<ref name='ЧР тени'/> |OfNm2 = |FSFlag = Flag of Chuvashia.svg |FSCoA = Coat of Arms of Chuvashia.svg |FlagLnk = Чăваш Ен ялавĕ |CoALnk = Чăваш Ен гербĕ |FSMap = Map of Russia (2014–2022) - Chuvashia.svg |FSCtrWhat = Тĕп хули |FSCtrNm = [[Шупашкар]] |AreaRnk = 75 |TotArea = 18&nbsp;343 |WaterPrcnt = кăштах кăна |PopRnk = 40 |PopQty = 1 173 231 |PopCtDate = 2023 |PopDens = 63.9 |FedDistrNm = [[Атăлçи федераци тăрăхĕ]] |EcRegNm = [[Атăл-Нухрат экономика районĕ]] |CadNo = 21 |OfLangs = [[чăваш чĕлхи|чăваш]], [[вырăс чĕлхи|вырăс]] |HeadTtl = [[Чăваш Республикин Пуçлăхĕ|Пуçлăхĕ]] |HeadNm = |ViceTtl = [[Чăваш Республикин Министрсен кабинечĕ|Министрсен кабинечĕн]] [[Чăваш Республикин Министрсен кабинечĕн Ертӳçи|Ертӳçи]] |ViceNm = [[Николаев Олег Алексеевич|Олег Николаев]] |LegislTtl = [[Чăваш Республикин Патшалăх Канашĕ|Патшалăх Канашĕн]] [[Чăваш Республикин Патшалăх Канашĕн Председателĕ|Председателĕ]] |LegislNm = [[Егорова Альбина Егоровна|Альбина Егорова]] |FSAnthem = |FSUTC = UTC+3 }} '''Чăваш Республики / Чăваш Ен''', Çovaş Respupliki / Çovaş Yen ({{lang-ru|Чувашская Республика / Чувашия}})<ref>{{статья |автор = |пуçелĕк = Чӑваш Ен |каçă = http://gramota.ru/slovari/dic/?lop=x&bts=x&zar=x&ag=x&ab=x&sin=x&lv=x&az=x&pe=x&word=чувашия |кăларăм авторĕ = Агеенко Ф. Л. |кăларăм = Вырӑс чӗлхин пайӑр ятсен сӑмахсарӗ |тĕс = сăмахсар |вырăн = М. |издательство = «Мирпе Вӗренӳ» |çул = 2010 }}</ref><ref name='ЧР тени'>[https://www.cap.ru/chuvashia/o-chuvashii/konstituciya-chuvashskoj-respubliki/chavash-respublikin-konstitucije ЧР конституцийӗнчи 1 сыпӑк 1 статья 2 пункт: «Чӑваш Республики» тата «Чӑваш ен» тенин пӗлтерӗшӗ пӗрех] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221002215816/https://www.cap.ru/chuvashia/o-chuvashii/konstituciya-chuvashskoj-respubliki/chavash-respublikin-konstitucije |date=2022-10-02 }} ([http://constitution.garant.ru/region/cons_chuvash/chapter/1/ выр.])</ref> — [[Раççей Федерацийĕ|Раҫҫей Федерацин]] субъекчĕ, унăн йышĕнчи [[Республика|республика]] (патшалӑх)<ref>[https://ru.m.wikisource.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8#%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F_5 Раҫҫей Федерацийӗн Конституцийӗ]. 1 сыпӑк 5 статья 1 тата 2 пункт: <br> 1. Раҫҫей Федерацийӗ республикӑсенчен, крайсенчен, облаҫсенчен, федераци пӗлтерӳ хулисенчен, автономиллӗ облаҫран, автономиллӗ округсенчен — Раҫҫей Федерацийӗн пӗр тан правӑллӑ субъекчӗсенчен тӑрать.<br> 2. Республика (патшалӑх) хӑйӗн конституцийӗпе саккунлӑхӗ пур. Край, облаҫ, федераци пӗлтерӳ хули, автономиллӗ облаҫ, автономиллӗ округ хӑйӗн уставӗпе саккунлӑхӗ пур</ref>. Чӑваш Республикин тĕп хули — [[Шупашкар]]<ref name='ЧР Тӗп хули'>[https://www.cap.ru/chuvashia/o-chuvashii/konstituciya-chuvashskoj-respubliki/chavash-respublikin-konstitucije Чӑваш Республикин Конституцийӗ. 6 сыпӑк 67 статья 2 пункт:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221002215816/https://www.cap.ru/chuvashia/o-chuvashii/konstituciya-chuvashskoj-respubliki/chavash-respublikin-konstitucije |date=2022-10-02 }} Чӑваш Республикин тӗп хули – Шупашкар.</ref>. Республикăн патшалăх чĕлхисем: [[чăваш чĕлхи|чăвашла]], [[вырăс чĕлхи|вырăсла]]<ref name='lang'>[https://www.cap.ru/chuvashia/o-chuvashii/konstituciya-chuvashskoj-respubliki/chavash-respublikin-konstitucije Чӑваш Республикин Конституцийӗ. 1 сыпӑк 8 статья: Чӑваш Республикин патшалӑх чӗлхисем – чӑваш чӗлхи тата вырӑс чӗлхи.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221002215816/https://www.cap.ru/chuvashia/o-chuvashii/konstituciya-chuvashskoj-respubliki/chavash-respublikin-konstitucije |date=2022-10-02 }}</ref>. [[Чăваш Республикин Пуçлăхĕ|Республика]] элтеперӗ — [[Николаев Олег Алексеевич]]. Республика [[Мари Республики]]пе çурçĕрте, [[Чулхула облаçĕ]]пе анăçра, [[Чĕмпĕр облаçĕ]]пе кăнтăрта, [[Тутарстан]]па тухăçра, [[Мордва республики]]пе кăнтăрта чикĕ тытать. [[Атăлçи федераци тăрăхĕ|Атăлçи федераци тăрăхне]], [[Атăл-Нухрат экономика районĕ|Атăл-Нухрат экономика районне]] кĕрет. [[Республика кунĕ (Чăваш Ен)|Республика кунне]] [[Çĕртме, 24|çĕртме уйăхĕн 24-мĕшĕнче]] уявлаççĕ. Чăваш Республикин влаç органĕсен официаллă порталĕ - [[cap.ru]]. == Этимологи == "Чӑваш Ен" е "Чӑваш Республики" ят "чӑваш" этнонимран пулса тухать. "Чӑвашсем" сӑмах Хусан ханлӑхӗн территоринче çуралнă темелле. Пирĕн ламтайсене (мӑн асаттесене) Хусан тутарӗсемпе тата вырӑссем чăвашсем тенĕ, çапла вара вăл экзоэтноним шутланать. Экзоэтноним XVI—XVII ӗмӗрти соционимпа ҫыхӑннӑ, ҫакӑ вӑл ял хуҫалӑхне уҫӑмлӑ тата унта ӗҫлекен ҫынсен сословиллӗ пайӗ пулнине кӑтартса парать. Чӑваш ен этноним халӑх пурнӑҫӗнчен, урӑхла каласан, тахçанхи социум ăшĕнче ҫуралма пултарнине чи малтан [[Кури Вантер|Г.И. Комиссаров]] публицист каласа панă. == Республика ятне улăштарасси пирки == Халӑх кăмăл-шухăшне шута илсе, 1920 ҫулхи çĕртмен 24-мӗшӗнче РСФСР ПТĔК тата Халăх Комиссарĕсен Канашĕ Чăваш автономиллĕ облаçĕ РСФСР пайĕ пулать текен çирĕплетĕве В. И. Ленин тата М. И. Калинин алӑ пуснă. 1924 ҫулăн вӗҫӗнче вара Чӑваш автономин ертӳҫисем ЧАССР шайне хăпартмалли проекта хатĕрленĕ. 1925 ҫулхи акан 21-мӗшӗнче Пӗтӗм Раҫҫейри Ӗҫ Тӑвакан Тӗп комитет [[Чăваш Автономиллĕ Облаçĕ|Чӑваш Автономилĕ Облаҫне]] [[Чăваш Автономиллĕ Совет Социализм Республики]] шайне çити улӑштарма палӑртнӑ. Унтан ПĔТК йышăнăвĕпе çĕртмен 20-мӗшӗнчен пуҫласа Чӑваш АССР ҫумне Чӗмпӗр кӗпӗрнинчи Улатӑр уесӗнчи ҫак вулӑссене — Улатӑр, Пӑрачкав тата Кувакин хулипе (пурĕпе — 121 464 ҫын) — хушнӑ. 1920-мĕш çулсенче Чăваш АССР ята Пăлхар АССР çине тата чăвашсем этнонима пăлхарсем çине куçарас пирки сăмах хускатнă<ref>[http://сувары.рф/ru/node/154 Денисов П. В. Этнокультурные параллели дунайских болгар и чувашей / авт. предисл. И. Д. Кузнецов. — Чебоксары: Чуваш. кн. изд-во, 1969. — 176 с.: рис.]</ref>, унчен çармăссем мари халăхĕ çине куçнă май<ref>В феврале 1918 года национальный съезд мари принял решение об отмене наименования «черемисы» ввиду его ненационального происхождения и замене его историческим национальным самоназванием «марий» (Образование Марийской автономной области — Йошкар-Ола, 1966. — С. 39).</ref>. Тăван ене тĕпчекенсем сĕнни республикăна ертсе пыракансем тата вырăнти халăх йышăнман. 1920 ҫулсенче пичетлесе кӑларнӑ ӗҫсенче чӑвашсем Атӑл тата Чулман Атăл пӑлхарĕсен пӗртен-пӗр тӳрӗ те таса тӑхӑмӗсем пулни ҫинчен калакан ҫирӗплетӗве буржуази-национализм идеализациленĕ Атӑлҫи Пӑлхар патшалӑхӗн тапхӑрӗсене пурнӑҫланӑ. Д.П. Петрова (Юман), М. П. Петрова, А. П. Прокопьева-Милли тата пӑлхарти ытти таврапӗлӳҫӗсен тапхӑрӗнче чӑваш халӑх историйӗнче "ылтӑн ӗмӗр" тесе сӑнласа панӑ, социаллӑ-класс хирӗҫӗвӗсем тата ҫак патшалӑхра эксплуататорсен пусмӑрӗ пурри пирки шута илмен. Ҫав ҫулсенчех буржуази националисчӗсем чӑвашсене пӑлхара ят парас кампание уҫнӑ, Чӑваш АССР вара "Пӑлхар"теме сӗннӗ. ''— Денис П.В. Этнокультура параллелӗсем дунай пӑлхарӗсемпе чӑвашсем.— Шупашкар, 1969.''</blockquote>1990 ҫулхи октябрӗн 24-мӗшӗнче Чӑваш Енӗн Аслӑ Канашӗ республика суверенитечӗ пирки деклараци йышӑннӑ та республикăн ҫӗнӗ ятне — Чӑваш ССР - ҫирӗплетнӗ<ref name ='deklaratsi'>[https://docs.cntd.ru/document/804958445 Чăваш ССР суверенитечĕ çинчен деклараци]</ref>. 1991 ҫулхи май уйӑхӗн 24-мӗшӗнче РСФСР халӑх депутачӗсен Съезчӗ ку ята РСФСР 1978 ҫулхи конституцийӗн 71 статйине юсаса ҫирӗплетнӗ. 1992 ҫулхи февралӗн 13-мӗшӗнчен пуҫласа Чӑваш ССР ятне улӑштарасси Ҫинчен "Саккун йышӑннӑ хыҫҫӑн Чӑваш Республики теме пуҫларӗ. 2001 ҫулччен чӑваш Республикин "Чӑваш Республикин" чӑваш Республикин конституцийӗнче вырӑсла субъектӑн тулли официаллӑ ятне РФ Конституцийӗнче (65 ст.) кӗртнӗ. Раҫҫей Федерацин Президент Хутайĕпе килӗшӳллӗн 2001 ҫулхи ҫӗртме уйӑхӗн 9-мӗшӗнченпе Раҫҫей Федерацири субъект ячӗ "Чӑваш Республики-Чӑваш Ен" ҫине куҫарнӑ. 2007 ҫулта В. Л. Болгари адвокат-Васильев тата Юхма Мишша çыравçă Чӑваш Енне Атӑл тӑрӑхӗнчи Пӑлхар çине улӑштарма сӗннӗ.:<blockquote>Чӑваш ен ятне улӑштармалла, ӑна "Атӑлҫи Пӑлхар Республики" темелле. Ку ят-истори капиталӗ. Пирӗн республикӑна урӑхла пӑхаҫҫӗ. ''— Чӑваш ен "Атӑл Пӑлхарӗ" ятлӑ пулмалла''</blockquote><blockquote>...ҫак варианта халӗ пӗтӗмпех пӑхса тухма пулать, ман шутпа, вырӑнлӑ та саккунлӑ. Пирӗн Атӑл Тӑрӑхӗнчи Пӑлхар Республики теме те право пур. ''— М. Юхма: историе Пӗлни-кирлӗ''</blockquote>В. Д. Димитриев тата Г. И. Тафаев историксем, М. Н. Юм тата Ю. В. Дадюков ҫыравҫӑсем, В. Л. Болгарский адвокат-Васильев 2012 ҫулхи октябрь уйӑхӗнче Шупашкарта "ҫаврака сӗтел" ирттернӗ вӑхӑтра Раҫҫей наци конгресӗн 20 ҫул ҫитнине уявланӑ шайра иртнӗ Чӑваш наци конгресӗн делегацийӗсен тата Ют ҫӗршывсен ертӳҫисемпе пӗрле чӑваш Республикин Пуҫлӑхӗ М. В. Игнатьев, РФ ПАТШАЛӐХ Депутачӗсем А. Г. Аксаков патне хутшӑнчӗҫ. в. С. Шурчанова, А. И. Аршинов, ЧР Патшалӑх Канашӗн депутачӗсем патне Чӑваш Республикин "Чӑваш Ен — Атӑл Болгари Республики-историллӗ Ятне ҫӗнӗрен чӗртме сӗнӳ паратӑп.» 2013 ҫулхи кӑрлач уйӑхӗн 16-мӗшӗнче чӑваш Республикин Патшалӑх Канашне чӑваш Республикин "Чӑваш Ен — Атӑлҫи Болгари" историллӗ ят ҫине чӑвашла-"Чӑваш Ен — Атӑлҫи Болгари" — чӑваш Республикин Поллхарӗ", г. И. Тафаев, М. Н. Юм, В. Л. Пӑлхар-Васильев, Ю. В. Дадюков, Р. И. Шевлеби, Н. И. Заводсков, А. В. Павлов алӑ пуснӑ пуҫарусемпе коллективлӑ хутшӑнса хутшӑнчӗ. == Тавралăх == {{main|Чăваш Енĕн тавралăхĕ}} Чăваш Республики çĕрĕсем [[Тухăç-Европа тӳремĕ]]н тухăçĕнче, ытларах [[Атăл]]ăн сылтăм енĕнче, унăн [[Сăр (юханшыв)|Сăрпа]] [[Сĕве (юханшыв)|Сĕве]] юпписем хушшинче выртаççĕ. Республикăн чи çӳллĕ вырăнĕ [[Чăваш Енĕн Улатăр районĕ|Улатăр районĕнчи]] Шумы ял çывăхĕнче вырнаçнă. Çӳллĕшĕ — [[тинĕс]] шайĕнчен шутласан 271 метр. === Тăпра === Паха [[хура тăпра]]ллă çĕрсем республикăн кăнтăр-тухăçĕнче, [[Тутарстан]]па юнашар çĕрĕсенче, кăнтăр-анăçĕнче, [[Сăр (юханшыв)|Сăртан]] тата [[Мăн Çавал (юханшыв)|Мăн]] тата [[Кĕçĕн Çавал (юханшыв)|Кĕçĕн Çавалтан]] анăçалла вырнаçнă. === Шыв усравĕсем === [[Атăл]]ăн [[Шупашкар шыв усравĕ|гидроэлектропотенциалне]] республикăра [[Шупашкар ГЭСĕ]]нче пĕтĕмпех пурнăçа кĕртмен. === Çĕр айĕнчи усăллă минералсем === [[Фосфорит]] минералĕсен янтă пурлăхĕ 148,7 млн т, [[çунăк сланец]]сен — 199,1 млн т, [[торф]]. === Ҫутҫанталӑк === * Наци паркӗ «Чӑваш Вӑрмане» * [[Сăрайçи усравлăхĕ|Сӑрайҫи усравлӑхӗ]] === Климат === Чӑваш ен виҫеллӗ континентлӑ климатпа зонӑра тӑрать тата вӑрманпа вӑрманти ҫутҫанталӑк зонисене кӗрет. Январьти вӑтам ҫул ӳсекен сывлӑш температури-113°С; утӑ уйӑхӗнче +20°с. осадков тапӑннӑ вӑтам калӑпӑшӗ-530-570 мм. === Климатограмма === * Вӑтам ҫул хӑвӑртлӑхӗ. — 3.6 м/с * Вӑтам ҫул нӳрӗ сывлӑш. — 75 % Чӑваш Ен температурин температурин нумай пайне XX ӗмӗрте регистрациленӗ тата 2 минимума XIX ӗмӗрте регистрациленӗ, 3 абсолютлӑ максимм пирӗн ӗмӗр пуҫламӑшӗ тӗлне лекнӗренпе XIX ӗмӗрте регистрациленӗ. {| class="wikitable" style="text-align:center;" !Ҫулталӑк !'''кăрлач''' !'''нарăс''' !'''пуш''' !'''ака''' !'''çу''' !'''çĕртме''' !'''утă''' !'''çурла''' !'''авăн''' !'''юпа''' !'''чÿк''' !'''раштав''' |- !Абсолютлӑ максимум |'''2001''' |1990 |1937 |1950 |1921 |1921 |1971 |'''2010''' |1951 |1915 |1998 |'''2008''' |- !Абсолютлӑ минимум |1942 |1930 |1963 |1963 |1918 |'''1892''' |1926 |1932 |1996 |1920 |'''1890''' |1978 |- |} == Кун-çул == [[Ӳкерчĕк:Flag of Chuvash ASSR.svg|thumb|left|200x200пкс]] [[Ӳкерчĕк:Чувашская автономная область, 1922 год.jpg|thumb|left|270x270px|Чăваш автономи облаçĕ. 1922 çул.]] [[Ӳкерчĕк:Shupashkar panorama.jpg|thumb|left|225x225px|Пулас Шупашкар панорами, 1960-мĕш çулĕсен проекчĕ (кӳлмек панорами)]] :''Тĕплĕнрех [[Чăваш Ен историйĕ|Чăваш Ен кун-çулĕ]], [[Чăваш Ен хронологийĕ]] статьясене пăхăр.'' Ку тăрăха çынсем 80 пин çул каялла пурăнма килнĕ. [[Археологи|Археологсем]] Чăваш Енре [[апаш культури|апаш]], [[анань культури|анань]], [[хулаш культури]]н вырăнĕсене тупса палартнă. Чăвашсен мăн аслашшĕсем ку тăрăха [[VII ĕмĕр]]те çитнĕ. Кунта вĕсене [[Кăтра Паттăр]] ертсе килнĕ. Атăлпа [[Чулман Атăл]] хушшинчи çĕрсем çине çитнĕ хыççăн çĕнĕ патшалăх йĕркеленме тытăнать — вăл историре [[Атăлçи Пăлхар]] ятпа юлнă. Атăлçи Пăлхар питĕ вăйлă патшалăх пулнă. Унăн çĕрĕсем хальхи [[Чулхула]]па [[Урал тăвĕсем]] таран саралса выртнă. Патшалăх культура енĕпе вăйлă аталаннă — паллă çыравçăсем, ăсчахсем пурăннă. [[XIII ĕмĕр]]те монголсем пĕтĕм тĕнчене кисретме тытăнаççĕ, пĕр халăх хыççăн тепĕр халăха хăйсене пăхăнтараççĕ. [[1223]] çулта Атăлçи Пăлхар тапăнса кĕнĕ монголсене чи малтан çапса аркатнă. [[1229]], [[1232]] çулсенче вĕсем каллех Атăлçи Пăлхара тытса илес шухăшпа килеççĕ, анчах та вĕсене çăпса аркатаççĕ. Темле вăйлă патшалăх пулсан та [[1236]] çулта Атăлçи Пăлхар тутар-монголсене парăнать. Çапах та вĕсем ку тăрăхра канлĕ хуçаланайман — çăлăнса юлнă халăх темиçе хут та пăлхав çĕкленĕ. [[1241]] çулта вара тутар-монголсен ку çĕрсене иккĕмĕш хут çĕнтерсе илме тивет. [[1242]] çулта [[Ылтăн Урта]] йĕркеленет, ку çĕрсем вăл патшалăха кĕреççĕ. 1361 çулта ку çĕрсем çине Ылтăн Уртапа хирĕçсе кайнă Уксак Тимур килсе кĕрет — нумай халăха касса тухать. [[1437]]–[[1445]] çулсенче ку çĕрсем çинче [[Хусан ханлăхĕ]] йĕркеленет, Чăваш Ен çĕрĕсем унта кĕреççĕ. [[1552]] çулта [[вырăссем]] Хусана çĕнсе илеççĕ, [[чăвашсем]] те вĕсене самай пулăшаççĕ. Чăвашсем хăйсен патшалăхне туса хума ĕмĕтленĕ пулнă, анчах та вырăссене çак шухăш пачах килĕшмен — вара вĕсем чăваш çĕрĕсене Раççей çумне хушаççĕ. Раççей шутĕнче пурăннă вăхăтра Чăваш Енĕн çĕрĕсенче темиçе вăрçă тухать — пурĕ те çĕрĕçтешсене пусмăрланинчен хăтарассипе çыхăннă. [[Степан Разин]], [[Пугачёв Емельян Иванович|Емельян Пугачёв]] ертсе пыракан вăрçăсене чăвашсем уйрăмах хастар хутшăннă. [[1917]] çулта Раççей империнче революци пулса иртет — хура халăх влаçа хăй аллине илет, совет тапхăрĕ пуçланать. Совет тапхăрĕнче чăвашсен автономи облаçĕ, каярахпа автономи республики йĕркеленет. [[1992]] çулхи [[нарăс, 19|нарăсăн 19-мĕшĕнче]] Чăваш Республикине туса хунă. == Халăх йышĕ == [[1920]] çулхи [[халăх çыравĕ]]пе нумаях вăхăт кăна мар каялла туса хунă Чăваш автономлă облаçĕнче 4 хула тата 1738 ял пулнă, 805 пин çын пурăннă, вĕсенчен хула çыннисем 19,7 пин, ял çыннисем 785.1 пин çын шутланнă. [[Чăвашсем]] 80, 5%, [[вырăссем]] 11, 5%, [[тутарсем]] 3,9%, [[марисем]] 3,6% [[ирçĕсем]] 0,5% шутланнă. [[1989]] çулхи [[халăх çыравĕ]]пе республикăра 55 тĕрлĕ [[халăх]] çынни пурăннă. Вĕсенчен иккĕ виççĕмĕш пайĕ чăвашсем пулнă, чĕрĕкрен ытларах — вырăссем: {| class="standard" !Халăх ||Йышĕ, [[1989]] çул, пин |- |[[Чăвашсем]] | 67,8 % |- |[[Вырăссем]] | 26,7 % |- |[[Тутарсем]] | 2,6 % |- |[[Ирçĕсем]] | 1,4 % |- |[[Марисем]] | 0,3 % |- |Ыттисем | 1,2 % |- |<small> 1000 çын ытла йышлă халăха кăтартнă</small> |}[[2002]] çулхи [[халăх çыравĕ]] вара республикăра 106 тĕрлĕ халăх таран пурăннине палăртнă. Çавăн пекех иккĕ виççĕмĕш пайĕнчен ытларах чăвашсем, чĕрĕкрен ытла вырăссем пурăннă: {| class="standard" !Халăх ||Йышĕ, [[2002]] çул, пин ([http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17 *] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126074108/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17 |date=2012-01-26 }}) |- |[[Чăвашсем]] | 889,3 (67,69 %) |- |[[Вырăссем]] | 348,5 (26,53 %) |- |[[Тутарсем]] | 36,4 (2,77 %) |- |[[Ирçĕсем]] | 16,0 (1,22 %) |- |[[Украинсем]] | 6,4 (0,49 %) |- |[[Марисем]] | 3,5 (0,27 %) |- |[[Белоруссем]] | 1,9 |- |[[Эрменсем]] | 1,3 |- |<small> 1000 çын ытла йышлă халăха кăтартнă</small> |} [[2005]] çулхи кăрлачăн 1 тĕлне республикăра 1299.3 пин çын пурăннă, вĕсенчен виççĕ тăваттăмĕш пайĕ (71,8%) [[Шупашкар]]па [[Çĕнĕ Шупашкар]] хулисенче пурăннă. == Патшалăх тытăмĕ == Республика хӑйӗн конституцийӗпе саккунсем пур. Хӑйӗн право тӗлӗшӗнчен йӗркелесе тӑрассине, ҪАВ шутра РФ конституцийӗ палӑртнӑ шайра политика, экономика тата культура сферисенче хутшӑну йӗркелекен саккунсемпе ытти нормативлӑ право акчӗсене йышӑнассине те, РФ Конституцийӗ палӑртнӑ шайра пурнӑҫлать === Конституци === {{main|Чăваш Республикин конституцийĕ}} Республика тӗп саккунӗ — [[Чӑваш Республикин Патшалӑх Канашӗ]] [[2000]] ҫулхи [[Чӳк, 30|чӳк уйӑхӗн 30-мӗшӗнче]] йышӑннӑ [[Чӑваш Республикин Конституцийӗ]]<ref name ='Чӑваш Республикин Конституцийӗ'>[https://www.cap.ru/chuvashia/o-chuvashii/konstituciya-chuvashskoj-respubliki/chavash-respublikin-konstitucije Чӑваш Республикин Конституцийӗ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221002215816/https://www.cap.ru/chuvashia/o-chuvashii/konstituciya-chuvashskoj-respubliki/chavash-respublikin-konstitucije |date=2022-10-02 }}</ref>. === Пуҫлӑх === Чӑваш Республикинче должноҫри чи аслӑ ҫын-2012 ҫулхи кӑрлач уйӑхӗн 1-мӗшӗччен-Президент) шутланать. 1994 ҫулта чӑваш Енӗн пӗрремӗш Президенчӗ Николай Васильевич Федоров пулчӗ. 2010 ҫулхи август уйӑхӗнче иккӗмӗш президент, малалла Чӑваш Ен пуҫлӑхӗ Михаил Васильевич Игнатьев пулчӗ.Кӑрлач уйӑхӗн 29-мӗшӗнчен пуҫласа 2020-мӗш тивӗҫсене вӑхӑтлӑха пурнӑҫлакан Николаев Олег Алексеевич пулчӗ. === Саккун кӑларакан влаҫ === Патшалӑх Канашӗ (парламент) чӑваш Ен патшалӑх влаҫӗн чи представительлӗ, саккунсемпе тӗрӗслев органӗ шутланать. === Ӗҫ тӑвакан влаҫ === Республика Министрсен кабинечӗ патшалӑх влаҫӗн ӗҫ тӑвакан тата хушакан органӗ пулса тӑрать тата премьер-министр ертсе пырать. == Пайăр çынсем == * [[Элмен Даниил Семёнович|Д. С. Элмен]] — Чӑваш революци комитечӗн председателӗ, чӑваш автономи облаҫӗнчи ӗҫтӑвком председателӗ; * С. П. Петров — ВКП(б) Чӑваш обкомӗн пӗрремӗш секретарӗ * Л. С. Спасов — чӑваш АССР халӑх комиссарӗсен Канашӗн председателӗ, Горький крайри ӗҫтӑвкомӑн пӗрремӗш заместителӗ; * Т. А. Ахазов — Чӑваш АССР Аслӑ Канашӗн Президиумӗн председателӗ * С. М. Ислюков — КПСС Чӑваш обкомӗн пӗрремӗш секретарӗ ; иккӗмӗш тата виҫҫӗмӗш созыври чӑваш АССР Верховнӑй Совечӗн председателӗ , Чӑваш АССР Верховнӑй Совечӗн Президиумӗн председателӗ чӑваш АССР Верховнӑй Совечӗн Председателӗ * М. В. Зайцев— Чӑваш АССР Министрсен Совечӗн председателӗ * И. П. Прокопьев — КПСС Чӑваш обкомӗн пӗрремӗш секретарӗ (1974-1988), чӑваш АССР Улттӑмӗш созыври Аслӑ Канашӗн председателӗ (1963-1967); * Л.П. Прокопьев — Чӑваш АССР Министрсен Совечӗн председателӗ (1975-1989). * Н. А. Зайцев — чӑваш Республикин Министрсен Совечӗн председателӗ (1989-1993)); * Н. В. Федоров — Чӑваш Республикин пӗрремӗш Президенчӗ (1993-2010)); * [[Михаил Игнатьев|М.В. Игнатьев]] — Чӑваш Республикин иккӗмӗш тата юлашки Президенчӗ (2012 ҫулччен), тата Чӑваш Республикин пуҫлӑхӗ * [[Олег Николаев|О.А. Николаев]] — Чӑваш Республикин пуҫлӑхӗ == Администрациллĕ пайлану == {{main|Чăваш Республикин администрациллĕ-территориллĕ пайланăвĕ}} Чӑваш Республикинче 21 администрациллĕ-территориллĕ [[район]], 9 [[хула]] (ҫав шутра республика шайĕнчи 5 хулапа район шутĕнчи 4 хула), 8 [[хула евĕр паççулкă|ХЕП]], 1700 яхăн [[ял|ялти пурăнан вырăн]]. ; Тĕп хула Республика [[тĕп хула|тĕп хули]] — [[Шупашкар]] ( 495 317 çын пурăнать). [[2001]] çулта хула [[Раççейри чи чи хăтлă хула]] ятне çĕнсе илнĕ. Республика шайĕнчи хуласем халĕ хула хутлăхĕ статусĕнчи муниципаллă йĕркеленӳсем, районсем — муниципаллă районĕсем статусĕнчи муниципаллă йĕркеленӳсем. [[File:Admin-map-Chuvashia-region.gif|600px|thumb|Чăваш Енĕн администрациллĕ картти.]] {| class="standard" !№ !Район !Халӑх, ҫын !Территори, км² !Халӑх йышлăхӗ, ҫын/км² !Центр |- style="background:#ffefef;" |- bgcolor="#e6eaec" | colspan="7" |'''Республика шайĕнчи (хула хутлăхĕсем)''' |- |1 |[[Улатăр]] | align="right" |↘35 298 | align="right" | | |[[Улатăр]] хули |- |2 |[[Канаш]] | align="right" |↘45 501 | align="right" | | |[[Канаш]] хули |- |3 |[[Çĕнĕ Шупашкар]] | align="right" |↗126 382 | align="right" | | |[[Çĕнĕ Шупашкар]] хули |- |4 |[[Шупашкар]] | align="right" |↗500 052 | align="right" | | |[[Шупашкар]] хули |- |5 |[[Çĕмĕрле (хула)|Çĕмĕрле]] | align="right" |↘29 553 | align="right" | | |[[Çĕмĕрле (хула)|Çĕмĕрле]] хули |- |- style="background:#ffefef;" |- bgcolor="#e6eaec" | colspan="6" |'''Районсем (муниципаллă районӗсем)''' |- |1 |[[Улатăр районĕ]] | align="right" |↘14 875 | align="right" |1940 |7,67 |[[Улатăр]] хули |- |2 |[[Элĕк районĕ]] | align="right" |↘15 882 | align="right" |554.1 |28,66 |[[Элĕк (Элĕк районĕ)]] ялӗ |- |3 |[[Патăрьел районĕ]] | align="right" |↘34 496 | align="right" |994 |34,7 |[[Патăрьел]] ялӗ |- |4 |[[Вăрнар районĕ]] | align="right" |↘32 221 | align="right" |1012.6 |31,82 |[[Вăрнар]] поçолăкĕ |- |5 |[[Йĕпреç районĕ]] | align="right" |↘23 519 | align="right" |1201.2 |19,58 |[[Йĕпреç]] поçолăкĕ |- |6 |[[Канаш районĕ]] | align="right" |↘35 698 | align="right" |981.4 |36,37 |[[Канаш]] хули |- |7 |[[Куславкка районĕ]] | align="right" |↘19 273 | align="right" |516.8 |37,29 |[[Куславкка]] хули |- |8 |[[Комсомольски районĕ]] | align="right" |↘25 217 | align="right" |630.3 |40,01 |[[Каçал|Комсомольски (Каçал)]] ялӗ |- |9 |[[Трак ен районĕ|Трак ен]] | align="right" |↘14 279 | align="right" |456.3 |31,29 |[[Красноармейски]] ялӗ |- |10 |[[Хĕрлĕ Чутай районĕ]] | align="right" |↘14 426 | align="right" |691.6 |20,86 |[[Хĕрлĕ Чутай]] ялӗ |- |11 |[[Сĕнтĕрвăрри районĕ]] | align="right" |↘22 411 | align="right" |686.1 |32,66 |[[Сĕнтĕрвăрри]] хули |- |12 |[[Муркаш районĕ]] | align="right" |↘33 009 | align="right" |845.3 |39,05 |[[Муркаш]] ялӗ |- |13 |[[Пăрачкав районĕ]] | align="right" |↘12 606 | align="right" |1116.9 |11,29 |[[Пăрачкав]] ялӗ |- |14 |[[Вăрмар районĕ]] | align="right" |↘22 992 | align="right" |598.3 |38,43 |[[Вăрмар]] поçолăкĕ |- |15 |[[Çĕрпӳ районĕ]] | align="right" |↘36 023 | align="right" |790.8 |45,55 |[[Çĕрпӳ]] хули |- |16 |[[Шупашкар районĕ]] | align="right" |↘62 242 | align="right" |1331.7 |46,74 |[[Кӳкеç]] поçолăкĕ |- |17 |[[Шăмăршă районĕ]] | align="right" |↘12 569 | align="right" |799.1 |15,73 |[[Шăмăршă]] ялӗ |- |18 |[[Çĕмĕрле районĕ]] | align="right" |↘9127 | align="right" |1047.6 |8,71 |[[Çĕмĕрле (хула)|Çĕмĕрле]] хули |- |19 |[[Етĕрне районĕ]] | align="right" |↘26 065 | align="right" |897.5 |29,04 |[[Етĕрне]] хули |- |20 |[[Елчĕк районĕ]] | align="right" |↘17 329 | align="right" |567.2 |30,55 |[[Елчĕк]] ялӗ |- |21 |[[Тăвай районĕ]] | align="right" |↘14 818 | align="right" |524.4 |28,26 |[[Тăвай]] ялӗ |} == Экономика == Чӑваш Республики Атӑл-Вятка экономика районне кӗрет. Чăваш Республикин экономики РФ субъекчӗсен хушшинче "вӑтаммисемпе" аутсайдерсем хушшинче тӑрать. Регионти пурнӑҫ хакне хӑвӑртлатнӑ чун ВРПӖ вӑтам раҫҫейри пурнӑҫран 54 процентпа танлашать. Атӑлҫи тăрăхĕнче Пензӑпа Киров облаҫӗсен тата Атӑл-Вятка районӗнчи (Мордвапа Мари Эл) вӑйсӑртарах аталанакан республикӑсен кӑтартӑвӗсем кӑна япӑхрах. Чӑваш Ен экономикинче впп тытӑмӗнчи ял отраçлĕн тӳпи РФ вӑтамран икӗ хут ҫӳллерех (9,4 тата 4,9 %), ВПП 31 проценчӗ промышленноҫ (РФ вӑтамран — 33,2%) парать.<br />Республика промăçлăхĕ, тӗпрен илсен, Шупашкарта тата Ҫӗнӗ Шупашкарта вырнаҫнӑ (агломерацире промăçлăх продукцин виҫӗ пайне кăлараççĕ)."Промтрактор" АУО-Раҫҫейри тата ҫӗршывсенчи Пĕртен-пĕр СНГ савучӗ, вӑл бульдозерпа кӑпӑшка тата мӑрьеукладка техникин пысӑк производствипе тӗнчери предприяти-лидерсен тӑваттӑмӗш пайне кӗрет. Предприятисем туса кӑларакан машинӑсемпе нефтегаз, горнорудной тата строительство отраслӗсенче усӑ кураҫҫӗ. Шупашкарти прибор тӑвакан савут (хальхи официаллӑ ячĕ - "ЭЛАРА" Ăслăхпа производство комплексӗ — АУО Ильенко", ӗлӗкхи ячӗ — "Элара" ЧПППП —АУО) - Раҫҫейри пысӑк предприяти, граждан тата ҫар отраслӗ валли кӑткӑс электронлӑ приборсем кӑларакан пысӑк предприяти. Предприятисенче производство конверсийӗ иртет, продукцин ҫӗнӗ тӗсӗсем уҫӑлаҫҫӗ: автомобиль промăçлăхӗ валли приборсем туса хатӗрлесси, медицинăри компьютер томографисене туса кӑларасси. "Шупашкарти агрегат савучӗ "АУО-раҫҫейри промышленноҫ предприятийӗ — ӑна автотрактор промышленноҫпа ял хуҫалӑх техники валли хатӗрленӗ чаҫсем кӑларма специализациленӗ. Раҫҫейри лидер трактор техникин ҫул-йӗр системисем валли саппас пайĕсене туса кӑларать. "Шупашкарти электроаппарат савучӗ" ("ЧЭАЗ" ЗОО) акционерсен хупӑнчăк пĕрлĕхĕ — Раҫҫейри электротехника профилӗнче аслӑ тата пысӑк предприятисенчен пӗри. Сахал вольтлӑ управлени аппарачӗсене, микропроцессор хатӗрӗсене, электричество энергине напряженийӗпе 0,4-110 кВ таран электричество энергине валеҫмелли хатӗрсене туса кӑларакан предприяти. Ҫӗнӗ Шупашкарти электроэнергетика - Шупашкар ГЭСӖ, ҫавӑн пекех "Химпром" савучĕ — Раҫҫейре хӑйӗн отраçлӗнче Раҫҫейре чи пысӑккисенчен пӗри — электростанцисемпе кĕçĕн станцисем валли хатӗрсем кирлӗ. 2007 ҫулта "Химпром" АУО "Ренова Оргсинтез" холдингĕ илнĕ, химсавучĕн базинче хӗвел батарейисен модулӗсене туса кӑларма техникӑпа ӗҫе кӗртмелли зона йӗркеленĕ. Канашра автоагрегат тăвакан тата вагон юсакан савутсем ӗҫлеҫҫӗ, Улатӑрта прибор тăвакан савутсе пур, Ҫӗмӗрлере автофургонсемпе ятарлӑ автомобильсем туса кӑларассине йӗркеленӗ. Вӑрнар поçолăкӗнче ĕлӗк хими савучӗ ӗҫленӗ, халӗ ун вырӑнӗнче хутӑш препаратсен савучӗ ӗҫлет. Ытти 20 муниципалитета промышленноҫ производствин 6 проценчӗ кӑна тивет. == Транспорт, инфраструктура, ҫыхăну == === Телефони === * «Ростелеком» * «NetByNet (WiFire)» (2015 ҫулччен «ЧебNet») * «Инфанет-Орионет» * «Инфолинк» * «Билайнт» * «Эр-телеком» («Дом. Ru») * «Etherway» * «Энфорта» === Мобиллĕ ҫыхӑну === * МТС (GSM/UMTS/LTE) * Билайн (GSM/UMTS/LTE) * Мегафон (GSM/UMTS/LTE) * Tele2 Раҫҫей (GSM/UMTS/LTE) * Уоta (LTE) === Почта === * АО Раҫҫей Почти === Интернет === * «Ростелеком» * «NetByNet (WiFire)" (2015 ҫулччен «ЧебNet ») * «Эр-телеком" («Ҫурт. Ru») * «Инфолинк» * «Etherway» * «Нкв "("NovoNet", «Аквилон») * «Инфанет-Орионет» * «Энфорта» * «ВИП-технологи» == Сывлăх сыхлавĕ == Чӑваш Енре сывлӑх сыхлавӗн 4 учрежденийӗпе сывлӑх сыхлавӗн Министерствине пӑхӑнса тӑракан 68 учреждение регистрациленӗ, вӗсенче 30 000 ытла ҫын ӗҫлет, ҫав шутра 5 пин ытла врач, 13 пин ытла медицина сестрипе арҫын тӑвансем тата кӗҫӗн медицина ӗҫченӗсем 12 пин ытла ҫын. == Вĕренӳпе ăслăлăх == Чӑваш Республикинче вӗренӳ аталанӑвӗн 2040 ҫулччен Чӑваш Республикин Президенчӗн Указӗпе ҫирӗплетнӗ 21.03-2008 № - лӗ ҫуртран пуҫласа 25 № - лӗ ҫурт таран: "хальхи вӑхӑтра республикӑра 344 чӑваш, 177 вырӑс, тутар наци шкулӗ, пӗтӗмӗшле пӗлӳ паракан 4 учрежденире вӗренекенсем мордов чӗлхине вӗренеҫҫӗ. Хальхи сеть ачасене лайӑх пӗлӳ илме тата политикӑпа ҫыхӑннӑ анлӑ условисенче лайӑх пӗлӳ илме май парать ". Чӑваш Ен Вӗренӳ Министерстви пӗлтернӗ тӑрӑх,2009 ҫулта республикӑра чӑвашла шкулсен 65 проценчӗ, 31 проценчӗ-вырӑсла, 3 % - тутар чӗлхисемпе. Чӑваш чӗлхи тӑван чӗлхене 344 чӑваш шкулӗнче тата патшалӑх чӗлхи пек — ытти 198 шкулта вӗрентнӗ. Чӑваш, тутар наци шкулӗсен 1-5-мӗш класӗсенче тӑван чӗлхепе вӗрентӳ пуҫланнӑ. == Тĕне тытни == * [[Чăваш митрополийĕ]] == Культурăпа ӳнер == === Литература === {{main|Чăваш литератури}} ==== Чӑваш ҫыравҫисем ==== [[Ӳкерчĕк:Дом крестьянина Чебоксары Чувашия.jpg|мини|295x295px|Хресчен ҫурчӗ, Шупашкар, Чӑваш ен]] *Осипов, Владимир Николаевич * Леонид Агаков *Василий Алентей * Александр Артемьев * Пурхи Ахван * Влас Иванов-Паймен * Илле Тахти * Краснов, Георгий Васильевич * Крысин, Павел Афиногенович * Ларионов, Никита Ларионович * Леонид Маяксем * Лисина, Ева Николаевна * Николаева, Юлия Фёдоровна * Орлов, Георгий Фёдорович * Осипов, Пётр Николаевич * Пилеш, Герасим Дмитриевич * Рзай, Виктор Ефремович * Савельев-Сас, Александр Сергеевич * Садай, Владимир Леонтьевич * Синичкин, Виссарион Вениаминович * Уйп Мишши * Чичканов, Пётр Николаевич * Юхма Мишши * Айзман, Николай Спиридонович * Чиндыков, Борис Борисович * Иванов, Константин Васильевич * Кириллов, Тарас Кириллович * Ҫеҫпĕл Мишши * Илле Тукташ * Яков Ухсай * Петĕр Хусанкай * Çемен Элкер === Театрсем === [[Ӳкерчĕк:TOB-2017.jpg|мини|320x320px|Оперӑпа балет Чӑваш театрӗ]] {{main|Чăваш Енĕн театрĕсем}} * [[Чăваш патшалăх К.В. Иванов ячĕллĕ академи драма театрĕ]] * [[Чăваш патшалăх оперăпа балет театăрĕ]] * [[Çеçпĕл Мишши ячĕллĕ Чăваш патшалăх çамрăксен театрĕ]] * [[Чăваш патшалăх пукане театрĕ]] === Музейсем === {{main|Чăваш Енĕн музейĕсем}} * Чӑваш наци музейӗ, ҫавӑн пекех унӑн филиалӗсем: * Вӗсен литература музейӗ. К. В. Иванов (Шупашкар). * Ҫеҫпӗл М. Музейӗ (Шупашкар). * В. И. Чапаев (Шупашкар) Музей; * Шуршӑлти А. Г. Николаев космонавтика музейӗ; * Йӗпреҫ этнографи музейӗ; * Чӑваш патшалӑх художество музейӗ; * Чӑваш Республикин ҫар Мухтавӗн музейӗ; [[Ӳкерчĕк:Чувашский драматический театр имени К. В. Иванова.JPG|мини|320x320px|К. В. Иванов ячӗллӗ чӑваш драма театрӗ]] * Улатӑр таврапӗлӳ музейӗ; * Элӗк районӗнчи литературӑпа таврапӗлӳ музейӗ; * Сӗнтӗрвӑрри районӗнчи краеведени музейӗ; * М. С. Спиридонов хваттерӗ мемори музейӗ; * Ҫӗнӗ Шупашкарти Н. И. Лобачевский (Ҫӗнӗ Шупашкар) музейӗ; * Геологи музейӗ (Шупашкар). * Хальхи искусство центрӗ (Шупашкар). * Сӑра музейӗ; * Ҫӗнӗ шупашкарти художество музейӗ; * Гидроэнергетика музейӗ (Ҫӗнӗ Шупашкар). === Вулавăшсем === * [http://www.nbchr.ru/ Чӑваш Республикин "Чӑваш Республикин наци библиотеки"] * Чӑваш республикинчи ача-пӑча-ҫамрӑк библиотеки * Чӑваш Патшалӑх университетӗн ӑслӑх вулавӑшӗ === Массăллă информаци хатĕрĕсем === {{main|Чăваш Республикин массăллă хыпар хатĕрĕсем}} * «Советская Чувашия» — ежедневная общественно-политическая газета; * «Хыпар» — ежедневная газета на чувашском языке; * «Тӑван Атӑл» — литературный журнал на чувашском языке. * Ҫамрӑксен хаҫачӗ; * Хресчен сасси; * Тӑван Атӑл; * Капкăн; * ЛИК; * Вести Чувашии; * Собрание законодательства Чувашской Республики; * Тантӑш; * Самант; * Грани; * «Ялав»; * «Канаш» === Радио === * Чӑваш Ен наци радиовӗ; * Раҫҫей Радио-Чӑваш Ен Радио; * Тӑван Радио (Шупашкар, Ҫӗнӗ Шупашкар) * Тӑван Ҫулсен Радиовӗ. * Радио Дачи (105 тата 7 ФМ) == Çутĕç, ăслăх == Пурĕ Республикăра 1062 вĕренӳ заведенийĕ. Вĕсен шутĕнче 430 [[шкул]] çулне çитмен ачасем валли, 564 шкул, 16 [[интернат шкулĕ]], 4 [[ача çурчĕ]], 27 [[професси училищи]], 32 вăтам пĕлӳллĕ професси илмелли заведени, 21 [[аслă вĕренӳ заведенийĕ]]. == Спорт == * [[Чăваш Енĕн футбол чемпионачĕ]] * «Химик-Август» футбол клубӗ == Литература == * Т.Н. Таймасова, В.В. Степанов, «Краткая история Чувашии и чувашского народа», Чăваш кĕнеке издательстви. Шупашкар, 2019. *[[Филиппов, Василий Рудольфович|Филиппов В. Р.]] [https://xn--80ad7bbk5c.xn--p1ai/node/921 Чувашия девяностых. Этнополитический очерк.] — М.: Центр цивилизац. и регион. исслед. РАН, 2001. — 250 с. *[http://gov.cap.ru/hierarhy_cap.asp?govid=&page=.%2F86%2F3743%2F5383%2F5388&pageup=.%2F86%2F3743%2F5383&Cmd=%C2%E2%E5%F0%F5 Исследования социально-политической истории Чувашии XX столетия. Сборник статей.] — Чебоксары: ЧГИГН, 2002. — 106, [3] c. *[http://www.enc.cap.ru/ Краткая чувашская энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210201201200/http://www.enc.cap.ru/ |date=2021-02-01 }} == Çав. пекех == * [[Авалхи чăваш сăвăçисемпе юрăçисем]]. * [[Авалхи чăваш ламтайĕсем]] (авалхи паллă чăваш çыннисем) * [[Чăваш наци юхăмĕ]] == Асӑрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Каçăсем == {{Commons|Category:Chuvashia}} * [http://www.gcheb.cap.ru/chuv/ Чăваш Республики власть органĕсен официаллă порталĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170807141204/http://www.gcheb.cap.ru/chuv/ |date=2017-08-07 }} * [http://www.cap.ru/ Портал органов власти чувашской республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923172022/http://www.cap.ru/ |date=2011-09-23 }} *[http://chuvashia100let.nbchr.ru/ Чувашская Республика: летопись столетия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200419132823/http://chuvashia100let.nbchr.ru/ |date=2020-04-19 }} : Проект Национальной библиотеки ЧР к 100-летию образования Чувашской автономной области * [http://www.nbchr.ru/index.php?option=com_irbis&view=irbis&Itemid=1408 История чувашского народа] : электронная коллекция * [http://www.nbchr.ru/index.php?option=com_irbis&view=irbis&Itemid=1409 История населенных пунктов Чувашии] : электронная коллекция * [http://www.nbchr.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=12913 Чебоксары: история и современность] : электронная коллекция *[http://maps.google.ru/maps?g=%D0%A7%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%88%D0%B8%D1%8F&hl=ru&ie=UTF8&ll=56.016808,46.933594&spn=2.247707,7.075195&z=7 «Карты Google» çинчи Чăваш Ен картти]; *[http://www.enc.cap.ru/ Кĕске чăваш энциклопедийĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210201201200/http://www.enc.cap.ru/ |date=2021-02-01 }}. *[http://www.chuvashia.ws/ Чăваш Ен картти]; *[http://gps21.ath.cx/maponline Чăваш Енĕн интерактивлă картти тата gps-навигатор картти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090814220943/http://gps21.ath.cx/maponline |date=2009-08-14 }}; *[http://www.4kg.ru/index.php?wt=1&id=188 Перекрестный каталог чувашских сайтов]; *[http://www.chebinfo.ru/ Чăваш Енĕн регион хыпар интернет-порталĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091210004725/http://chebinfo.ru/ |date=2009-12-10 }}. *[http://www.tppchr.ru/index.php?Mn=2&sMn=2 Торгово-промышленная палата: о Чувашии] *[http://cvlat.blogspot.com/2010/11/blog-post.html Эктор Алос-и-Фонт. Оценка языковой политики в Чувашии] *[http://anticor-21.livejournal.com/209000.html 15 июня 2012 года в Чебоксарах состоялся пикет в защиту чувашского языка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160726060910/http://anticor-21.livejournal.com/209000.html |date=2016-07-26 }} * Эктор Алос-и-Фонт, «Преподавание чувашского языка и проблема языкового поведения родителей», Чувашский государственный институт гуманитарных наук, 2015, Шупашкар. *[https://www.idelreal.org/a/27902182.html Почему чуваши не говорят по-чувашски?] *[https://www.idelreal.org/a/29546401.html "Как это в Чувашии не нужен чувашский?!"] {{Чăваш Ен}} {{Чăвашсем}} {{Чăваш Енĕн историйĕ}} {{Чăваш Ен темăсенче}} {{Раççей Федераци субъекчĕсем}} {{Тĕрĕк патшалăхĕсем}} {{Атăлçи федераци тăрăхĕ}} <!--Categories--> [[Категори:Чăваш Ен| ]] 7btdatsb3ww3torbo48zwb3tyeb0aiw 0 1221 877987 877772 2026-09-30T04:34:48Z Aslati 36702 Aslati [[Атăл]] страницӑн ятне каҫаракан каҫӑ ҫийӗн [[Атӑл]] ҫине улӑштарчӗ 877772 wikitext text/x-wiki {{пĕлтерĕшсем}} {{Юханшыв |Ячĕ = Атăл |Нацилле ячĕ = {{Lang-ru|Волга}} |Ӳкерчĕк = |Ӳкерчĕке ăнлантарни = Атăл [[Чĕмпĕр]] патĕнче |Тăршшĕ = 3530 |Бассейн лаптăкĕ = 1361000 |Бассейн = Каспи тинĕсĕ |Шыв тăкакĕ = 8060 |Виçнĕ вырăн = [[Волгоград]] патĕнче |Шыв пуçламăшĕ = |Шыв пуçламăшĕн вырнаçăвĕ = [[Волговерховье]] ялĕ, <br /> ([[Тĕвер облаçĕ]]н [[Тĕвер облаçĕн Осташково районĕ|Осташково районĕ]]) |Шыв пуçламăшĕн çӳллĕшĕ = 228 |s_lat_dir = N |s_lat_deg = 57 |s_lat_min = 15 |s_lat_sec = 04 |s_lon_dir = E |s_lon_deg = 32 |s_lon_min = 28 |s_lon_sec = 25 |Шыв вăрри = Каспи тинĕсĕ |Шыв вăррин вырнаçăвĕ = |Шыв вăррин çӳллĕшĕ = -28 |m_lat_dir = N |m_lat_deg = 45.697188|m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = E |m_lon_deg = 47.862525|m_lon_min = |m_lon_sec = |Юханшыв тайлăмĕ = 0,07 |Патшалăх = Раççей |Бассейн категорийĕ = Атăл бассейнĕ }} '''Атăл''' ({{lang-chm|Юл}}, {{lang-tt|Идел}}, {{lang-ru|Волга}}, {{lang-myv|Рав}}, {{lang-cu|Вльга}})— [[Раççей европа пайĕ|Европа пайĕннчи]] [[Раççей]]ри юханшыв. [[Атăл дельти]]н пĕчĕк пайĕ [[Казахстан]] территорине кĕрет. Çĕр çинче [[Юханшывсен ят-йышĕ, тăршшĕпе|чи пысăк юханшывсенчен]] пĕрри тата [[Европа|Европăра]] чи пысăкки. Тăршшĕ — 3530&nbsp;км (шыв усравĕсене тăвиччен — 3690&nbsp;км), бассейнăн шыв пухав лаптăкĕ — 1&nbsp;361&nbsp;000&nbsp;км². Атăл çинче таватă [[Раççейри миллионер-хуласем|миллионер-хула]] (пуçĕнчен вăррине çити): [[Чулхула]], [[Хусан]], [[Самар]], [[Волгоград]]. == Тавралăхĕ == [[Валдай çӳллĕшĕ]]нче пуçланса [[Каспи тинĕсĕ|Каспи тинĕсне]] юхса кĕрет. Европăра чи пысăк юханшыв шутланать. Тăршшĕ 3 530 çухрăм (шывусравĕсем туса хуриччен 3 690 çухрăм). Шыв-çĕрĕн лаптăкĕ 1 360 пин çм² çитет. === Атăл юпписем === [[Ӳкерчĕк:Volga river from NASA satellite.jpg|thumb|left|Атăл çийĕ, NASA спутникĕнчен сăнасан. Вăтам тата Анат Атăлçи хулисем курăнаççĕ.]] Атăла пурĕпе 200 пĕчĕкрех шыв юхса кĕрет. Чи пысăккисем [[Селижаровка (юханшыв)|Селижаровка]], [[Тверца (юханшыв)|Тверца]], [[Молога (юханшыв)|Молога]], [[Шексна (юханшыв)|Шексна]], [[Унжа (юханшыв)|Унжа]], [[Ока (юханшыв)|Ока]], [[Сăр (юханшыв)|Сăр]], [[Ветлуга]], [[Сĕве (юханшыв)|Сĕве]], [[Чулман Атăл]], [[Самар (юханшыв)|Самар]], [[Мăн Иргиз (юханшыв)|Мăн Иргиз]], [[Еруслан (юханшыв)|Еруслан]], [[Ахтупа (юханшыв)|Ахтупа]]. === Шыв пуçламăшĕ === === Вăтам Атăл === === Анат Атăл === == Юханшыв историйĕ == Атăл çинче нумай [[шывусрав]]а пĕвелесе электроэнерги хăватлăхне кăларакан станцисем туса лартнă. Вăтам ĕмĕрсенче юханшыва '''Итиль''' е '''Этель''', ĕлĕххи чăвашсем, хасарсем «Атăл» (вĕсен тĕп хули те Атăл ятлă пулнă) тенĕ. [[Аваллăх]]ра (хальхи эрăн I ĕмĕрĕсем) '''Ра''' тесе палăртнă. [[Ӳкерчĕк:Astrakhan-Razin_throws_persian_princess.jpg|thumb|right|300px|[[Степан Разин]] перси еликне Атăла пăрахать.]] == Этимологи == Юханшывăн «Атăл» ячĕ авахи хун-пăлхарсен Атăл Юхан-шыв çырма тенине пĕлтерет. [[Вырăссем]] тата Европăра ([[тĕнче]]ре те) юханшыва «Волга» теççĕ, çак сăмах вара [[çармăссем|çармăссен]] «çутă» тени пулать. Пăлхар (болгар е булгар) этнонимĕпе çыхăннă географи палăртăвĕсем (топонимсемпе гидронимсем) [[Çĕр (планета)|Çĕр]] çинче чылай. == Юханшывпа çыхăннă хуçалăх ĕçĕсем == === Юханшывпа çыхăннă ӳнер ĕçсем === <gallery> Ӳкерчĕк:Ivan Belonogov 04.jpg|«Вид уездного города Романов-Борисоглебска с юго-восточной стороны» — [[Белоногов Иван Михайлович|И. М. Белоногов]], ([[1838]]) Ӳкерчĕк:Bogolubov Krestn hod v.jpg|«Крестный ход в Ярославле» — [[Боголюбов Алексей Петрович|А. П. Боголюбов]], ([[1863]]) Ӳкерчĕк:Ilja Jefimowitsch Repin 010.jpg|«Бурлаки, идущие вброд» — [[Репин Илья Ефимович|И. Е. Репин]], ([[1872]]) Ӳкерчĕк:Tomb of the Volga (1874).jpg|«Могила на Волге» — [[Саврасов Алексей Кондратьевич|А. К. Саврасов]], ([[1874]]) Ӳкерчĕк:Abram Jefimowitsch Archipow 001.jpg|«На Волге» — [[Архипов Абрам Ефимович|А. Е. Архипов]], ([[1889]]) Ӳкерчĕк:Yar. strelka (Sabaneev, 1878).jpg|«Ярославль. Стрелка» — Г. П. Сабанеев, ([[1904]]) Ӳкерчĕк:Kustodiev promenade Volga.jpg|«Гулянье на Волге» — [[Кустодиев, Борис Михайлович|Б. М. Кустодиев]], ([[1909]]) Ӳкерчĕк:Stenka Razin by Vasily Surikov 1906.jpg|«Степан Разин» — [[Суриков Иван Захарович|И. З. Суриков]], [[1910]] тĕлн. Ӳкерчĕк:At Volga. Kustodiev.jpg|«На Волге» — [[Кустодиев Борис Михайлович|Б. М. Кустодиев]], ([[1922]]) |«На Волге» — [[Овчинников Владимир Иванович|В. И. Овчинников]], ([[1975]]) |«Лунная ночь на Волге» — [[Овчинников Владимир Иванович|В. И. Овчинников]], ([[1975]]) |«Волга. Ветреный день» — [[Овчинников Владимир Иванович|В. И. Овчинников]], ([[1970]]) </gallery> == Çав. пекех == * [[Атăл (хунсен çулпуçĕ)|Атăл]] — хунсен çулпуçĕ. * [[Тăван Атăл (журнал)|Тăван Атăл]] — [[чăвашсем|чăвашсен]] [[литература]], [[культура]], [[ӳнер]] [[журнал]]ĕ. == Вуламалли == * Рыбаков Б. А. Геродотова Скифия. М., 1979. == Каçăсем == {{викиампар|Category:Volga}} * [http://www.bulgarlar.com/Toponim/Toponim.html Пăлхар этнонимĕ] * [http://www.museum.nnov.ru/river/rivmus.htm Музей речного флота Волжской Государственной Академии инженеров водного транспорта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071224173435/http://www.museum.nnov.ru/river/rivmus.htm |date=2007-12-24 }} * [https://volga.guide/volga.htm Атăл: фотографисем, карттăсем, çулçурев кăтартуçисем] * [http://www.zavirie.ru Деревня Завирье на Волге. Фотографии Волги местных жителей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170517033815/http://zavirie.ru/ |date=2017-05-17 }} * [http://www.novoskop.ru/news/v-rukave-volgi-poimana-piranya Атăлта пиранья пуллине тытнă] * [http://www.fishingguide.ru/vodrus/volga Атăл пулăçсемшĕн] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081106065040/http://www.fishingguide.ru/vodrus/volga/ |date=2008-11-06 }} {{Chuvash-geo-stub}} {{Раççей юханшывĕсем}} {{Атăлçи}} [[Категори:Атăл| ]] [[Категори:Чăваш Енĕн юханшывĕсем]] [[Категори:Раççей юханшывĕсем]] [[Категори:Европа юханшывĕсем]] lneent7o85w2p1fn6l2c1qcm5tk7q8f 877989 877987 2026-09-30T04:37:42Z Aslati 36702 /* */ 877989 wikitext text/x-wiki {{пĕлтерĕшсем}} {{Юханшыв |Ячĕ = Атăл |Нацилле ячĕ = {{Lang-ru|Волга}} |Ӳкерчĕк = |Ӳкерчĕке ăнлантарни = Атăл [[Чĕмпĕр]] патĕнче |Тăршшĕ = 3530 |Бассейн лаптăкĕ = 1361000 |Бассейн = Каспи тинĕсĕ |Шыв тăкакĕ = 8060 |Виçнĕ вырăн = [[Волгоград]] патĕнче |Шыв пуçламăшĕ = |Шыв пуçламăшĕн вырнаçăвĕ = [[Волговерховье]] ялĕ, <br /> ([[Тĕвер облаçĕ]]н [[Тĕвер облаçĕн Осташково районĕ|Осташково районĕ]]) |Шыв пуçламăшĕн çӳллĕшĕ = 228 |s_lat_dir = N |s_lat_deg = 57 |s_lat_min = 15 |s_lat_sec = 04 |s_lon_dir = E |s_lon_deg = 32 |s_lon_min = 28 |s_lon_sec = 25 |Шыв вăрри = Каспи тинĕсĕ |Шыв вăррин вырнаçăвĕ = |Шыв вăррин çӳллĕшĕ = -28 |m_lat_dir = N |m_lat_deg = 45.697188|m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = E |m_lon_deg = 47.862525|m_lon_min = |m_lon_sec = |Юханшыв тайлăмĕ = 0,07 |Патшалăх = Раççей |Бассейн категорийĕ = Атăл бассейнĕ }} '''Атӑл''' ({{lang-mrj|Йыл}}, {{lang-mhr|Юл}}, {{lang-tt|Идел}}, {{lang-ru|Волга}}, {{lang-xal|Иҗил-һол}})— [[Раççей европа пайĕ|Европа пайĕннчи]] [[Раççей]]ри юханшыв. [[Атăл дельти]]н пĕчĕк пайĕ [[Казахстан]] территорине кĕрет. Çĕр çинче [[Юханшывсен ят-йышĕ, тăршшĕпе|чи пысăк юханшывсенчен]] пĕрри тата [[Европа|Европăра]] чи пысăкки. Тăршшĕ — 3530&nbsp;км (шыв усравĕсене тăвиччен — 3690&nbsp;км), бассейнăн шыв пухав лаптăкĕ — 1&nbsp;361&nbsp;000&nbsp;км². Атăл çинче таватă [[Раççейри миллионер-хуласем|миллионер-хула]] (пуçĕнчен вăррине çити): [[Чулхула]], [[Хусан]], [[Самар]], [[Волгоград]]. == Тавралăхĕ == [[Валдай çӳллĕшĕ]]нче пуçланса [[Каспи тинĕсĕ|Каспи тинĕсне]] юхса кĕрет. Европăра чи пысăк юханшыв шутланать. Тăршшĕ 3 530 çухрăм (шывусравĕсем туса хуриччен 3 690 çухрăм). Шыв-çĕрĕн лаптăкĕ 1 360 пин çм² çитет. === Атăл юпписем === [[Ӳкерчĕк:Volga river from NASA satellite.jpg|thumb|left|Атăл çийĕ, NASA спутникĕнчен сăнасан. Вăтам тата Анат Атăлçи хулисем курăнаççĕ.]] Атăла пурĕпе 200 пĕчĕкрех шыв юхса кĕрет. Чи пысăккисем [[Селижаровка (юханшыв)|Селижаровка]], [[Тверца (юханшыв)|Тверца]], [[Молога (юханшыв)|Молога]], [[Шексна (юханшыв)|Шексна]], [[Унжа (юханшыв)|Унжа]], [[Ока (юханшыв)|Ока]], [[Сăр (юханшыв)|Сăр]], [[Ветлуга]], [[Сĕве (юханшыв)|Сĕве]], [[Чулман Атăл]], [[Самар (юханшыв)|Самар]], [[Мăн Иргиз (юханшыв)|Мăн Иргиз]], [[Еруслан (юханшыв)|Еруслан]], [[Ахтупа (юханшыв)|Ахтупа]]. === Шыв пуçламăшĕ === === Вăтам Атăл === === Анат Атăл === == Юханшыв историйĕ == Атăл çинче нумай [[шывусрав]]а пĕвелесе электроэнерги хăватлăхне кăларакан станцисем туса лартнă. Вăтам ĕмĕрсенче юханшыва '''Итиль''' е '''Этель''', ĕлĕххи чăвашсем, хасарсем «Атăл» (вĕсен тĕп хули те Атăл ятлă пулнă) тенĕ. [[Аваллăх]]ра (хальхи эрăн I ĕмĕрĕсем) '''Ра''' тесе палăртнă. [[Ӳкерчĕк:Astrakhan-Razin_throws_persian_princess.jpg|thumb|right|300px|[[Степан Разин]] перси еликне Атăла пăрахать.]] == Этимологи == Юханшывăн «Атăл» ячĕ авахи хун-пăлхарсен Атăл Юхан-шыв çырма тенине пĕлтерет. [[Вырăссем]] тата Европăра ([[тĕнче]]ре те) юханшыва «Волга» теççĕ, çак сăмах вара [[çармăссем|çармăссен]] «çутă» тени пулать. Пăлхар (болгар е булгар) этнонимĕпе çыхăннă географи палăртăвĕсем (топонимсемпе гидронимсем) [[Çĕр (планета)|Çĕр]] çинче чылай. == Юханшывпа çыхăннă хуçалăх ĕçĕсем == === Юханшывпа çыхăннă ӳнер ĕçсем === <gallery> Ӳкерчĕк:Ivan Belonogov 04.jpg|«Вид уездного города Романов-Борисоглебска с юго-восточной стороны» — [[Белоногов Иван Михайлович|И. М. Белоногов]], ([[1838]]) Ӳкерчĕк:Bogolubov Krestn hod v.jpg|«Крестный ход в Ярославле» — [[Боголюбов Алексей Петрович|А. П. Боголюбов]], ([[1863]]) Ӳкерчĕк:Ilja Jefimowitsch Repin 010.jpg|«Бурлаки, идущие вброд» — [[Репин Илья Ефимович|И. Е. Репин]], ([[1872]]) Ӳкерчĕк:Tomb of the Volga (1874).jpg|«Могила на Волге» — [[Саврасов Алексей Кондратьевич|А. К. Саврасов]], ([[1874]]) Ӳкерчĕк:Abram Jefimowitsch Archipow 001.jpg|«На Волге» — [[Архипов Абрам Ефимович|А. Е. Архипов]], ([[1889]]) Ӳкерчĕк:Yar. strelka (Sabaneev, 1878).jpg|«Ярославль. Стрелка» — Г. П. Сабанеев, ([[1904]]) Ӳкерчĕк:Kustodiev promenade Volga.jpg|«Гулянье на Волге» — [[Кустодиев, Борис Михайлович|Б. М. Кустодиев]], ([[1909]]) Ӳкерчĕк:Stenka Razin by Vasily Surikov 1906.jpg|«Степан Разин» — [[Суриков Иван Захарович|И. З. Суриков]], [[1910]] тĕлн. Ӳкерчĕк:At Volga. Kustodiev.jpg|«На Волге» — [[Кустодиев Борис Михайлович|Б. М. Кустодиев]], ([[1922]]) |«На Волге» — [[Овчинников Владимир Иванович|В. И. Овчинников]], ([[1975]]) |«Лунная ночь на Волге» — [[Овчинников Владимир Иванович|В. И. Овчинников]], ([[1975]]) |«Волга. Ветреный день» — [[Овчинников Владимир Иванович|В. И. Овчинников]], ([[1970]]) </gallery> == Çав. пекех == * [[Атăл (хунсен çулпуçĕ)|Атăл]] — хунсен çулпуçĕ. * [[Тăван Атăл (журнал)|Тăван Атăл]] — [[чăвашсем|чăвашсен]] [[литература]], [[культура]], [[ӳнер]] [[журнал]]ĕ. == Вуламалли == * Рыбаков Б. А. Геродотова Скифия. М., 1979. == Каçăсем == {{викиампар|Category:Volga}} * [http://www.bulgarlar.com/Toponim/Toponim.html Пăлхар этнонимĕ] * [http://www.museum.nnov.ru/river/rivmus.htm Музей речного флота Волжской Государственной Академии инженеров водного транспорта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071224173435/http://www.museum.nnov.ru/river/rivmus.htm |date=2007-12-24 }} * [https://volga.guide/volga.htm Атăл: фотографисем, карттăсем, çулçурев кăтартуçисем] * [http://www.zavirie.ru Деревня Завирье на Волге. Фотографии Волги местных жителей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170517033815/http://zavirie.ru/ |date=2017-05-17 }} * [http://www.novoskop.ru/news/v-rukave-volgi-poimana-piranya Атăлта пиранья пуллине тытнă] * [http://www.fishingguide.ru/vodrus/volga Атăл пулăçсемшĕн] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081106065040/http://www.fishingguide.ru/vodrus/volga/ |date=2008-11-06 }} {{Chuvash-geo-stub}} {{Раççей юханшывĕсем}} {{Атăлçи}} [[Категори:Атăл| ]] [[Категори:Чăваш Енĕн юханшывĕсем]] [[Категори:Раççей юханшывĕсем]] [[Категори:Европа юханшывĕсем]] 0u6pihho3ywn9vqj2c6bqb8dd18ysnp 0 8291 877961 820681 2026-09-30T01:59:08Z Aslati 36702 /* */ 877961 wikitext text/x-wiki :''Ку юханшыва [[Писне]] шывĕпе пăтраштармалла мар'' {{Юханшыв|Ячĕ =Пасна |Нацилле ячĕ = {{lang-tt|Бизнә}}, {{lang-ru|Бездна}} |Ӳкерчĕк = |Ӳкерчĕке ăнлантарни = |Ӳкерчĕк анлăшĕ = |Карттă = Sura_basin.png |Карттăн алпусни = Сăр бассейнĕ |Карттăн анлăшĕ = |Тăршшĕ = 106 |Бассейн лаптăкĕ = 1320 |Бассейн = Сăр /Атăл |Шыв тăкакĕ = |Виçнĕ вырăн = |Шыв пуçламăшĕ = [[Атăлçи тӳремсăртлăхĕ]] |Шыв пуçламăшĕн вырнаçăвĕ =[[Паснапуç (Çĕпрел районĕ)|Паснапуç]], [[Çĕпрел районĕ]], [[Тутарстан]] |Шыв пуçламăшĕн çӳллĕшĕ = |s_lat_dir =N |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = E |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Шыв вăрри = [[Сăр]] |Шыв вăррин вырнаçăвĕ = [[Улатăр]] ([[Чăваш Республики]]) |Шыв вăррин çӳллĕшĕ = |m_lat_dir = N |s_lat_deg =54 |s_lat_min = 49|s_lat_sec =43 |m_lon_dir = E |s_lon_deg =46 |s_lon_min =37 |s_lon_sec =19 |Юханшыв тайлăмĕ = |Патшалăх = Раççей |Регион= [[Чăваш Республики]], [[Тутарстан]] |Бассейн категорийĕ = |Commmons = }} '''Пасна''' ({{lang-tt|Бизнә}}, {{lang-ru|Бездна}}) — [[Сăр (юханшыв)|Сăр]] [[юханшыв]]ĕн сылтăм юппи. [[Тутарстан]]ăн [[Çĕпрел районĕ]]нчи [[Паснапуç (Çĕпрел районĕ)|Паснапуç]] патĕнче пуçланса [[Чăваш Енĕн Шăмăршă районĕ|Чăваш Енĕн Шăмăршă]] тата [[Чăваш Енĕн Улатăр районĕ|Улатăр районĕсем]] тăрăх юхать, [[Улатăр]] патĕнче Сăра юхса кĕрет. [[Чăваш вăрманĕ]] наци паркĕ витĕр юхать. Пĕтĕмĕшле тăршшĕ 97,7 çухрăм, бассейн лаптăкĕ 1320 км². Юпписем çирĕмрен ытла, чи пысăккисем: [[Хура Пасна]], [[Упамса (юханшыв)|Упамса]], [[Кĕçĕн Пасна]]. ==Пурăнан вырăнсем== [[Паснапуç (Çĕпрел районĕ)|Паснапуç]], [[Асанкасси (Шăмăршă районĕ)|Асанкасси]], [[Пăчăрлă Пашьел]], [[Мулля]], [[Кирлистан]], [[Сальный]], [[Çĕнĕ Алтыш]], [[Анютино]], [[Знаменка]], [[Борки]]. Раççей патшалăх реестăринчи хыпарсем<ref name='МПР России'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=177676&bo=0&rb=0&subb=0&hep=0&wot=0&name=%C1%E5%E7%E4%ED%E0&loc=|title=Государственный водный реестр РФ: Бездна (Белая)|archiveurl=http://www.webcitation.org/65Bv1d4yY|archivedate=2012-02-04}}</ref>: * Раççей патшалăх реестăринчи кочĕ — 08010500312110000037644 * гидрологи тĕпченипе кочĕ (ГИ) — 110003764 * бассейн кочĕ — 08.01.05.003 * ГИпе том номерĕ — 10 * ГИпе кăларăм — 0 ==Асăрхавсем== {{асăрхавсем}} == Вуламалли == == Каçăсем == {{Chuvash-geo-stub}} {{Tatar-geo-stub}} {{Чăваш Енри çутçанталăкри палăксем}} [[Категори:Чăваш Енĕн юханшывĕсем]] [[Категори:Тутарстан юханшывĕсем]] [[Категори:Сăр юпписем]] ls69xmyuspa7twkwrnk2nhauqsedqam 0 8294 877964 624890 2026-09-30T04:15:20Z Aslati 36702 Aslati [[Сăр (юханшыв)]] страницӑн ятне каҫаракан каҫӑ ҫийӗн [[Сӑр (юханшыв)]] ҫине улӑштарчӗ 624890 wikitext text/x-wiki {{Юханшыв |Ячĕ = Сăр |Нацилле ячĕ = {{lang-mrj|Шур}}, {{lang-myv|Сура лей}} |Ӳкерчĕк = Sura_near_Alatyr.jpg |Ӳкерчĕк анлăшĕ = |Алпусни = Сăр Улатăр патĕнче |Карттă = Sura_basin.png |Карттă анлăшĕ = |Карттăн алпусни = Сăрăн бассейнĕ |Тăршшĕ = 841 |Бассейн лаптăкĕ = 67&nbsp;500 |Бассейн = Атăл/Каçпи тинĕсĕ |Юханшывсен бассейнĕ = Атăл |Шыв тăкакĕ = 260 |Виçнĕ вырăн = вăрринче |Шыв пуçламăшĕ = [[Атăлçи сăртлăхĕ]] |Шыв пуçламăшĕн вырăнĕ = Сăрпуç ([[Чĕмпĕр облаçĕн Барыш районĕ]]) |Шыв вăррин çӳллĕшĕ = 301 |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 53 |s_lat_min =23 |s_lat_sec = 41 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 46 |s_lon_min = 56 |s_lon_sec = 27 |Шыв пуçламăшĕ = [[Шупашкар шывуправĕ]] |Шыв вăрри вырăнĕ = [[Васильсурск]] паç. ([[Чулхула облаçĕн Воротын районĕ]]) |Шыв вăррин çӳллĕшĕ = |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 56|m_lat_min = 07|m_lat_sec = 23 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 45|m_lon_min = 58|m_lon_sec = 21 |Юханшыв тайлăкĕ = |Юхав территори = [[Чăваш Ен|Чăваш]], [[Мордва Республики|Мордва]] республикисем, [[Чулхула облаçĕ|Чулхула]], [[Чĕмпĕр облаçĕн|Чĕмпĕр]], [[Пенза облаçĕ|Пенза]] облаçĕсем |Патшалăх = Раççей |Регион = |Commons = Category:Sura River }} '''Сăр''', — [[Атăл]]ăн сылтăм юппи. [[Чĕмпĕр облаçĕ|Чĕмпĕр]], [[Чулхула облаçĕ|Чулхула]], [[Пенза облаçĕ|Пенза]] облаçĕсем тата [[Мордва Республики]]пе [[Чăваш Ен]] тăрах юхать. Юханшыв тăршшĕ 841 çухрăм, бассейн лаптăкĕ 67,5 пин км². [[Атăлçи тӳремсăртлăхĕ]]нче пуçлать те малтан хĕвеланăçнелле юхать, кайран — çурçĕрелле. Юханшыври шыва ĕçме усă кураççĕ, пăрахутсем ишме пултараççĕ. Шывĕ ытларах енĕпе юртан тулать. Пуш вĕçĕнче-ака уйăхĕнче пăр каять, ака-çу уйăхĕнче çырансенчен тухать, чӳк-раштав уйăхĕсенче шăнса ларать. Сăр хĕрринче [[Сурск]], [[Пенза]], [[Улатăр]], [[Çĕмĕрле]], [[Кăрмăш]], [[Етĕрне]], [[Васильсурск]] хулисем, [[Çĕнĕ Слобода]], [[Пăрачкав]], [[Алвеле]] ялĕсем лараççĕ. ==Юпписем== *[[Улатăр (юханшыв)]], Пьяна, [[Люля (юханшыв)|Люля]], [[Пасна (юханшыв)|Пасна]], [[Хĕр (юханшыв)]], [[Улхаш]], [[Вылă (юханшыв)]]. == Вуламалли == == Каçăсем == {{Каçă çук}} {{stub}} ăӳĕ [[Категори:Сăр]] [[Категори:Чăваш Енĕн юханшывĕсем]] [[Категори:Чĕмпĕр облаçĕн юханшывĕсем]] [[Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем]] [[Категори:Пенза облаçĕн юханшывĕсем]] [[Категори:Мордва Республикин юханшывĕсем]] [[Категори:Атăл юпписем]] l2kdix5u180d2191c5590q4g8qvhnq7 877966 877964 2026-09-30T04:16:41Z Aslati 36702 /* */ 877966 wikitext text/x-wiki {{Юханшыв |Ячĕ = Сӑр |Нацилле ячĕ = {{lang-mrj|Шур}}, {{lang-myv|Сура лей}} |Ӳкерчĕк = Sura_near_Alatyr.jpg |Ӳкерчĕк анлăшĕ = |Алпусни = Сăр Улатăр патĕнче |Карттă = Sura_basin.png |Карттă анлăшĕ = |Карттăн алпусни = Сăрăн бассейнĕ |Тăршшĕ = 841 |Бассейн лаптăкĕ = 67&nbsp;500 |Бассейн = Атăл/Каçпи тинĕсĕ |Юханшывсен бассейнĕ = Атăл |Шыв тăкакĕ = 260 |Виçнĕ вырăн = вăрринче |Шыв пуçламăшĕ = [[Атăлçи сăртлăхĕ]] |Шыв пуçламăшĕн вырăнĕ = Сăрпуç ([[Чĕмпĕр облаçĕн Барыш районĕ]]) |Шыв вăррин çӳллĕшĕ = 301 |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 53 |s_lat_min =23 |s_lat_sec = 41 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 46 |s_lon_min = 56 |s_lon_sec = 27 |Шыв пуçламăшĕ = [[Шупашкар шывуправĕ]] |Шыв вăрри вырăнĕ = [[Васильсурск]] паç. ([[Чулхула облаçĕн Воротын районĕ]]) |Шыв вăррин çӳллĕшĕ = |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 56|m_lat_min = 07|m_lat_sec = 23 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 45|m_lon_min = 58|m_lon_sec = 21 |Юханшыв тайлăкĕ = |Юхав территори = [[Чăваш Ен|Чăваш]], [[Мордва Республики|Мордва]] республикисем, [[Чулхула облаçĕ|Чулхула]], [[Чĕмпĕр облаçĕн|Чĕмпĕр]], [[Пенза облаçĕ|Пенза]] облаçĕсем |Патшалăх = Раççей |Регион = |Commons = Category:Sura River }} '''Сӑр''', е '''Сӑрӑ''' ({{lang-ru|Сура}}) — [[Атăл]]ăн сылтăм юппи. [[Чĕмпĕр облаçĕ|Чĕмпĕр]], [[Чулхула облаçĕ|Чулхула]], [[Пенза облаçĕ|Пенза]] облаçĕсем тата [[Мордва Республики]]пе [[Чăваш Ен]] тăрах юхать. Юханшыв тăршшĕ 841 çухрăм, бассейн лаптăкĕ 67,5 пин км². [[Атăлçи тӳремсăртлăхĕ]]нче пуçлать те малтан хĕвеланăçнелле юхать, кайран — çурçĕрелле. Юханшыври шыва ĕçме усă кураççĕ, пăрахутсем ишме пултараççĕ. Шывĕ ытларах енĕпе юртан тулать. Пуш вĕçĕнче-ака уйăхĕнче пăр каять, ака-çу уйăхĕнче çырансенчен тухать, чӳк-раштав уйăхĕсенче шăнса ларать. Сăр хĕрринче [[Сурск]], [[Пенза]], [[Улатăр]], [[Çĕмĕрле]], [[Кăрмăш]], [[Етĕрне]], [[Васильсурск]] хулисем, [[Çĕнĕ Слобода]], [[Пăрачкав]], [[Алвеле]] ялĕсем лараççĕ. ==Юпписем== *[[Улатăр (юханшыв)]], Пьяна, [[Люля (юханшыв)|Люля]], [[Пасна (юханшыв)|Пасна]], [[Хĕр (юханшыв)]], [[Улхаш]], [[Вылă (юханшыв)]]. == Вуламалли == == Каçăсем == {{Каçă çук}} {{stub}} ăӳĕ [[Категори:Сăр]] [[Категори:Чăваш Енĕн юханшывĕсем]] [[Категори:Чĕмпĕр облаçĕн юханшывĕсем]] [[Категори:Чулхула облаçĕн юханшывĕсем]] [[Категори:Пенза облаçĕн юханшывĕсем]] [[Категори:Мордва Республикин юханшывĕсем]] [[Категори:Атăл юпписем]] ohogbiymrez4gswmq86m8loxi8fnsxp 0 8308 877986 832812 2026-09-30T04:34:09Z Aslati 36702 /* */ 877986 wikitext text/x-wiki {{Юханшыв|Ячĕ =Хура Пасна |Нацилле ячĕ = |Ӳкерчĕк = |Ӳкерчĕке ăнлантарни = |Ӳкерчĕк анлăшĕ = |Карттă = Sura_basin.png |Карттăн алпусни = Сăр бассейнĕ |Карттăн анлăшĕ = |Тăршшĕ = 34 |Бассейн лаптăкĕ = 242,1 |Бассейн = Пасна (юханшыв)/Сăр /Атăл |Шыв тăкакĕ = |Виçнĕ вырăн = |Шыв пуçламăшĕ = |Шыв пуçламăшĕн вырнаçăвĕ = |Шыв пуçламăшĕн çӳллĕшĕ = |s_lat_dir =N |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = E |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Шыв вăрри = [[Пасна (юханшыв)|Пасна]] |Шыв вăррин вырнаçăвĕ = |Шыв вăррин çӳллĕшĕ = |m_lat_dir = N |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |m_lon_dir = E |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Юханшыв тайлăмĕ = |Патшалăх = Раççей |Регион= [[Чăваш Республики]], [[Чĕмпĕр облаçĕ]] |Бассейн категорийĕ = |Commmons = }} '''Хура Пасна''' ({{lang-ru|Чёрная Бездна}}) — [[Пасна (юханшыв)|Пасна]] [[юханшыв]]ĕн сулахай [[юппи]]. [[Чĕмпĕр облаçĕ]]н чикки патĕнче пуçланать те [[Чăваш Ен]]ĕн [[Шăмăршă районĕ]] тăрăх юхать. Тăршшĕ {{çухрăм|34}}, бассейн лаптăкĕ {{км²|242.1}}. Раççей патшалăх реестăринчи данныйсем<ref name='МПР России'>[http://textual.ru/gvr/index.php?card=177638&bo=0&rb=0&subb=0&hep=0&wot=0&name=%D7%E5%F0%ED%E0%FF%20%C1%E5%E7%E4%ED%E0&loc= Государственный водный реестр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306034341/http://textual.ru/gvr/index.php?card=177638&bo=0&rb=0&subb=0&hep=0&wot=0&name=%D7%E5%F0%ED%E0%FF%20%C1%E5%E7%E4%ED%E0&loc= |date=2016-03-06 }}</ref>: * Раççей патшалăх реестăринчи кочĕ — 08010500312110000037729 * гидрологи тĕпченипе кочĕ (ГИ) — 110003772 * бассейн кочĕ — 08.01.05.003 * ГИпе том номерĕ — 10 * ГИпе кăларăм — 0 ==Асăрхавсем== {{асăрхавсем}} == Вуламалли == == Каçăсем == * [http://www.mnr.gov.ru/ РФ çутçанталăк ресурсĕсемпе экологи министерстви] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{Chuvash-geo-stub}} {{ulyan-obl-geo-stub}} [[Категори:Чăваш Енĕн юханшывĕсем]] [[Категори:Чĕмпĕр облаçĕн юханшывĕсем]] [[Категори:Пасна юпписем]] a9zyahy0er32aol9sd22oo8vaifk7y1 10 12969 877981 868474 2026-09-30T04:29:53Z Aslati 36702 /* */ 877981 wikitext text/x-wiki [[акӑлчан чӗлхи|акӑлчан.]] ''<span lang="en">{{{1}}}</span>''<noinclude> [[Категори:Википеди:Шаблонсем:Чĕлхесен шаблонĕсем|en]] </noinclude> 9ljc11vg8jggtmgasd3xln5x53savor 10 13025 877980 480675 2026-09-30T04:29:27Z Aslati 36702 /* */ 877980 wikitext text/x-wiki [[тутар чĕлхи|тутар.]] ''<span lang="tt">{{{1}}}</span>''<noinclude> [[Категори:Википеди:Шаблонсем:Чĕлхесен шаблонĕсем|tt]] </noinclude> c2d9ygjudauenb6m5ds28ynt6f13tlg 10 13067 877977 502407 2026-09-30T04:27:48Z Aslati 36702 /* */ 877977 wikitext text/x-wiki [[вырăс чĕлхи|вырӑс.]] ''<span lang="ru">{{{1}}}</span>''<noinclude> [[Категори:Википеди:Шаблонсем:Чĕлхесен шаблонĕсем|ru]] </noinclude> e7u2womro24btzb3wiij91c0iymrrr7 0 15442 877957 721579 2026-09-29T17:11:20Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 877957 wikitext text/x-wiki [[Ӳкерчĕк:Falco cherrug 1 (Bohuš Číčel).jpg|thumb|250px|Этелĕк]] [[Ӳкерчĕк:Falco cherrug distr.png|thumb|250px|Этелĕк ареалĕ Сарри:=йăва çавăрнă вăхăтра<br />Кăвак = хĕлле<br />Симĕс = Çулталăкĕпе]] '''Этелĕк''' (лат. Falco cherrug) - пысăкăшĕпе курак пекрех. [[Вăрман]]та пурăнать, [[сунар]]а уçă вырăна çӳрет, [[пулă]]сенчен пуçласа [[мулкач]] таранах тытать. Çăмартисем (3-5) сарăрах хăмăр тĕслĕ, хура пăнчăллă. Ами 1 [[уйăх]] хушши пусса ларать: [[пуш уйăхĕ]]нчен пуçласа [[ака уйăхĕ]] таран. Хăй йăва тумасть, курак-[[çăхан]] йăвисене йышăнать. Чĕпписем [[çурла уйăхĕ]]нче çеç вĕçме пуçлаççĕ. Пуш уйăхĕнче килеççĕ, çурла уйăхĕнче каяççĕ. [[Чăваш Ен]]ре [[Сăр]] тăрăхĕнче тĕл пулкалать. Чăваш Республикин [[Хĕрлĕ кĕнеке|Хĕрлĕ кĕнекине]] кĕртнĕ. == Ӳкерчĕксем == <gallery> Image:Faucon sacre MHNT.jpg| Image:Falco cherrug Qatar.jpg|Этелĕк, [[Доха]], ([[Катар]]) Image:Aa_saker_female.jpg|Этелĕк ами Image:Sakerfalcon.JPG|Этелĕк, ([[Англи]]) Image:Turul-Tb-front.jpg|thumb|Этелĕк палăкĕ: [[Венгри]], Татабанья. </gallery> == Каçăсем == * [http://www.redbook.ru/modules.php?name=News&file=article&sid=49 Хĕрлĕ Кĕнеке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070902001208/http://www.redbook.ru/modules.php?name=News&file=article&sid=49 |date=2007-09-02 }} * [https://web.archive.org/web/20080201073713/http://ecoclub.nsu.ru/raptors/species/falco_che.shtm Этелĕк] <!--Interwiki--> [[Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа]] [[Категори:Кăйкăрсем]] [[Категори:Африкăн вĕçен кайăкĕсем]] [[Категори:Евразин вĕçен кайăкĕсем]] [[Категори:Ăренпур облаçĕн Хĕрлĕ кĕнеки]] [[Категори:Чăваш Енĕн Хĕрлĕ кĕнеки]] [[Категори:Хăрушлăхри тĕссем]] [[Категори:1834 çулта çырнă чĕрчунсем]] frs435bnn5i3p7xew6ops3eszsakuf8 0 16041 877994 790516 2026-09-30T10:09:35Z Makenzis 21750 /* Каçăсем */ 877994 wikitext text/x-wiki '''Реал Мадрид''' ({{lang-es|Real Madrid Club de Fútbol}}) — [[Испани|испан]] [[футбол]] клубĕ, [[ФИФА]] шучĕпе XX ĕмĕрĕн чи лайăх клубĕ. == Истори == <...> == Каçăсем == * '''[http://www.realmadrid.com Клубăн официаллă сайчĕ]''' [[Категори:Испанин футбол клубĕсем]] [[Категори:Мадрид]] [[Категори:Реал Мадрид| ]] 9mpjpglis2wdcw9zrddmsdwgcxig576 10 16665 877979 822515 2026-09-30T04:29:13Z Aslati 36702 /* */ 877979 wikitext text/x-wiki [[Çармăс чĕлхи|ҫаран мари]] <span lang="mhr">{{{1}}}</span><!-- -->{{#if:{{{2|}}}|, ''{{{2}}}''}}<!-- --><noinclude> <!-- mhr = Meadow Mari, луговомарийский --> <!--Categories--> [[Категори:Википеди:Шаблонсем:Чĕлхесен шаблонĕсем|mhr]] </noinclude> mv8f6zqsufwc0a3jbcq7tg0g84hb6zc 877991 877979 2026-09-30T04:40:25Z Aslati 36702 /* */ 877991 wikitext text/x-wiki [[Мари чĕлхи|ҫаран мари]] ''<span lang="mhr">{{{1}}}</span>''<noinclude> [[Категори:Википеди:Шаблонсем:Чĕлхесен шаблонĕсем|tt]] </noinclude> sfxc3pn89xz1ctev0s4fsoamng1615g 10 16666 877978 818408 2026-09-30T04:28:44Z Aslati 36702 /* */ 877978 wikitext text/x-wiki [[Туçи мари чĕлхи|туҫи мари]] <span lang="mrj">{{{1}}}</span><!-- -->{{#if:{{{2|}}}|, ''{{{2}}}''}}<!-- --><noinclude> <!-- mrj = Hill Mari, горномарийский --> <!--Categories--> [[Категори:Википеди:Шаблонсем:Чĕлхесен шаблонĕсем|mrj]] </noinclude> 5qqbzvjwft8dldwame8psxeq7uk4pgc 877992 877978 2026-09-30T04:41:18Z Aslati 36702 /* */ 877992 wikitext text/x-wiki [[Туҫи мари чӗлхи|туҫи мари]] ''<span lang="mrj">{{{1}}}</span>''<noinclude> [[Категори:Википеди:Шаблонсем:Чĕлхесен шаблонĕсем|tt]] </noinclude> q0d2g6jb36ext3g81wk644wutsq2g5d 10 16713 877982 852316 2026-09-30T04:30:18Z Aslati 36702 /* */ 877982 wikitext text/x-wiki [[Ирҫе чӗлхи|ирҫе.]] ''<span lang="ru">{{{1}}}</span>''<noinclude> <!--Categories--> [[Категори:Википеди:Шаблонсем:Чĕлхесен шаблонĕсем|myv]] </noinclude> tkxecjczwexxqnewn5qaxv17qyimjmh 10 16717 877984 560217 2026-09-30T04:30:54Z Aslati 36702 /* */ 877984 wikitext text/x-wiki [[Пушкăрт чĕлхи|пушкӑрт.]] {{langi|ba|{{{1}}}}}<noinclude> [[Категори:Википеди:Шаблонсем:Чĕлхесен шаблонĕсем|ba]] </noinclude> edbey8t56ro5f5cjlahyuwvd5ff7u2a 0 19366 877962 794055 2026-09-30T02:02:08Z Aslati 36702 Aslati [[Паснапуç (Çĕпрел районĕ)]] страницӑн ятне [[Паснапуҫ (Ҫӗпрел районӗ)]] ҫине улӑштарчӗ 794055 wikitext text/x-wiki {{Пĕлтерĕшсем|Паснапуç (пĕлтерĕшсем)}} {{ПВ-Раççей |статус = Ял |чăвашла çĕлĕк = Чăваш Паснапуç |тăван çĕлĕк = |герб = Coat of arms of Tatarstan.svg |ялав = Flag of Tatarstan.svg |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = type:city(100)_region:RU |CoordScale = |ЯндексКартти = |регион карттин пысăкăшĕ = |район карттин пысăкăшĕ = |регион = Тутарстан |регион тапăлра = Тутарстан |район тĕсĕ = Муниципаллă район |район = Çĕпрел районĕ |район тапăлра = Çĕпрел районĕ{{!}}Çĕпрел |пурăнан тăрăх тĕсĕ = Ял тăрăхĕ |пурăнан тăрăх = Паснапуç ял тăрăхĕ |пурăнан тăрăх тапăлра = Паснапуç ял тăрăхĕ{{!}}Паснапуç |шалти пайлану = |пуçлăх = |никĕсленĕ вăхăт = |пĕрремĕш асăну = |малтанхи ятсем = |статус = |лаптăк = |ПВ центрĕн çӳллĕшĕ = |пурăнан халăх = 498 |халăх çыравĕн çулĕ = 2002 |йышлăх = |агломераци = |наци йышĕ = чăвашсем |конфесси йышĕ = православсем |этнохороним = |вăхăт тăрăхĕ = |почтă индексĕ = 422491 |почтă индексĕсем = |телефон кочĕ = +7 843хх |автомобиль кочĕ = 16, 116 |цифрăллă идентификатор = |категори Commons-ра = |сайт = }} '''Чăваш Паснапуç''', '''Pаsnapuş''' — [[Тутарстан]]ăн [[Тутарстанăн Çĕпрел районĕ|Çĕпрел районĕнчи]] чăваш ялĕ. Çывăхрах [[Тутар Паснапуç]] ялĕ пур. Унччен [[Вырăс Паснапуç]] текен ял та пулнă<ref>[http://www.kremnik.ru/node/440404 Населенные пункты ТатАССР до 1941года. Дрожжановский район ТатАССР.]</ref> Кивĕ Çĕпрелтен 12 çухрăмра вырнаçнă. Ялта шкул ([[1892]]-мĕш çултан), ача сачĕ, культура çурчĕ, фельдшер пункчĕ пур. ==Тавралăхĕ== [[Пасна]] юханшывĕ хĕрринче вырнаçнă. Ялпа юнашар вăрман ӳсет. ==Халăх йышĕ, ял тытăмĕ== == Кун-çулĕ == Яла [[XII ĕмĕр|XII]] [[XIII ĕмĕр]]сенче никĕслени паллă. Ялта археологсем артефактсем тупнă. ==Паллă çынсем== * [[Кашкаров Василий Фёдорович]] — [[Яковлев Иван Яковлевич|И.Я.Яковлевăн]] чи малтанхи вĕренекенĕсенчен пĕри ([[XIX ĕмĕр]])<ref>Яковлев И.Я. Воспоминания. Чебоксары, 1982. — С.77, 263.</ref>. == Вуламалли == *[http://www.lib.cap.ru/pdf/grant.pdf Научный отчет по проекту "Чуваши Приволжского округа". Чебоксары, 2002. 192 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305005948/http://www.lib.cap.ru/pdf/grant.pdf |date=2016-03-05 }} * Макаров, Валентин Федорович (1941-). Прошлое нашего края и села Алёшкин-Саплык [Текст] : краткая история села Алёшкин-Саплык [Дрожжановского района Республики Татарстан] : историко-этнографические очерки : книги первая и вторая / Валентин Макаров. - Ульяновск : Печатный двор, 2012. - 527 с. : ил., портр., табл.; 22 см.; ISBN 978-5-7572-0317-1 (в пер.) * Гафаров, Иршад Ахметович. Городище [Текст] : [исследования по истории Юго-Западного региона РT и села Городище] / И. А. Гафаров, А. Н. Шихранов. - Казань : Идел-Пресс, 2012. - 167 с., [8] л. ил., портр., цв. ил., портр. : ил., табл., факс.; 25 см.; ISBN 978-5-85247-544-2 (в пер.) == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} ==Каçăсем== * [https://ok.ru/group/56728849940520 Чуваши Дрожжановского района РТ.] *[[http://edu.kzn.ru/russian/citylist/city/216{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Паснапуç (вырăсла)]]{{ref-ru}} {{Çĕпрел районĕ}} {{Тутарстанри чăваш ялĕсем}} [[Категори:Тутарстан]] [[Категори:Тутарстанри Çĕпрел районĕн ялĕсем]] 7y3nn4jnusc7qtzuj5p1nsth0a7zmoh 0 19941 877954 608066 2026-09-29T13:12:59Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 877954 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Хурчка йышшисем | image file = Northern_Goshawk_ad_M2.jpg | image descr = Хурчка-тетеревятник | regnum = Чĕрчунсем | phylum = [[Хордăллисем]] | classis = [[Вĕçен кайăксем]] | ordo = [[Falconiformes|Кăйкăр йышшисем]] | familia = [[Хурчка йышшисем]] | subfamilia = '''Хурчкасем''' | latin = {{btname|Accipitrinae}} | wikispecies = Accipitrinae | commons = Accipitridae | itis = 553465 }} '''Хурчка йышшисем''', ({{lang-lat|Accipitrinae}}) — [[Вĕçен кайăксем|çăткăн тискер вĕçен кайăк]] çемьи пайĕн [[хурчка йышшисем|хурчка йышшисен]] вĕçен кайăкĕ. Анлăрах каласан, çапла çак çемье пайĕнчи кирек епле вĕсен кайăка палăртаççĕ. [[Раççей]] территоринче [[хурчка-перепелятник]] тата [[хурчка-тетеревятник]] тĕл пулаççĕ. == Классификаци == * '''Çемье пайĕ Хурчкасем (Accipitrinae)''' ** {{bt-ruslat|Чăн хурчкасем|Accipiter}} ăрачĕ *** {{bt-ruslat|Пысăк хурчка|Accipiter gentilis}} *** {{bt-ruslat|Хурчка-перепелятник|Accipiter nisus}} *** {{bt-ruslat|Сăрă хырăмлă тетеревятник|Accipiter poliogaster}} *** {{bt-ruslat|Тĕклĕ хурчка|Accipiter trivirgatus}} *** {{bt-ruslat|Сулавес тĕклĕ хурчка|Accipiter griseiceps}} *** {{bt-ruslat|Хĕрлĕ кăкăрлă тетеревятник|Accipiter toussenelii}} *** {{bt-ruslat|Африка тетеревятник|Accipiter tachiro}} *** {{bt-ruslat|Кĕске ураллă хурчка|Accipiter soloensis}} *** {{bt-ruslat|Мадагаскар хурчки|Accipiter francesii}} *** {{bt-ruslat|Пăнчă хӳреллĕ перепелятник|Accipiter trinotatus}} *** {{bt-ruslat|Çутă хурчка|Accipiter novaehollandiae}} *** {{bt-ruslat|Австрали хăмăр хурчки|Accipiter fasciatus}} *** {{bt-ruslat|Хура çурăмлă хурчка|Accipiter melanochlamys}} *** {{bt-ruslat|Чакак хурчки|Accipiter albogularis}} *** {{bt-ruslat|Фиджи хурчки|Accipiter rufitorques}} *** {{bt-ruslat|Шур хырăмлă хурчка|Accipiter haplochrous}} *** {{bt-ruslat|Молукки хурчки|Accipiter henicogrammus}} *** {{bt-ruslat|Çĕнĕ Гвиней кĕлпуçлă тетеревятник|Accipiter poliocephalus}} *** {{bt-ruslat|Çĕнĕ Британи кăвак хырăмлă тетеревятник|Accipiter princeps}} *** {{bt-ruslat|Хура-шурă хурчка|Accipiter melanoleucus}} *** {{bt-ruslat|Мадагаскар тетеревятник|Accipiter henstii}} *** {{bt-ruslat|Мейер хурчки|Accipiter meyerianus}} *** {{bt-ruslat|Каштан хырăмлă хурчка|Accipiter castanilius}} *** {{bt-ruslat|Никобар тювикĕ|Accipiter butleri}} *** {{bt-ruslat|Европа тювикĕ|Accipiter brevipes}} *** {{bt-ruslat|Сăрă-кăвак хурчка|Accipiter luteoschistaceus}} *** {{bt-ruslat|Хурчка-имитатор|Accipiter imitator}} *** {{bt-ruslat|Хĕрлĕ пĕçĕллĕ хурчка|Accipiter erythropus}} *** {{bt-ruslat|Африкан пĕчĕк перепелятник|Accipiter minullus}} *** {{bt-ruslat|Яппун перепелятник|Accipiter gularis}} *** {{bt-ruslat|Целебес хурчки|Accipiter nanus}} *** {{bt-ruslat|Accipiter erythrauchen}} *** {{bt-ruslat|Ошейниковый ястреб|Accipiter cirrocephalus}} *** {{bt-ruslat|Çĕнĕ британ хурчки|Accipiter brachyurus}} *** {{bt-ruslat|Виногрудый перепелятник|Accipiter rhodogaster}} *** {{bt-ruslat|Мадагаскар перепелятник|Accipiter madagascariensis}} *** {{bt-ruslat|Хĕрлĕ аяклă перепелятник|Accipiter ovampensis}} *** {{bt-ruslat|Хĕрлĕ хырăмлă перепелятник|Accipiter rufiventris}} *** {{bt-ruslat|Туркестан тювикĕ|Accipiter badius}} *** {{bt-ruslat|Пĕчĕк хурчка|Accipiter superciliosus}} *** {{bt-ruslat|Полуошейниковый ястреб|Accipiter collaris}} *** {{bt-ruslat|Ула хурчка|Accipiter striatus}} *** {{bt-ruslat|Accipiter chionogaster}} *** {{bt-ruslat|Accipiter ventralis}} *** {{bt-ruslat|Accipiter erythronemius}} *** {{bt-ruslat|Купер хурчки|Accipiter cooperii}} *** {{bt-ruslat|Куба хурчки|Accipiter gundlachi}} *** {{bt-ruslat|Икĕ тĕслĕ хурчки|Accipiter bicolor}} *** {{bt-ruslat|Пĕчĕк перепелятник|Accipiter virgatus}} ** Род Micronisus *** {{bt-ruslat|Юрлакан хурчка-габар|Micronisus gabar}} ** Род {{bt-ruslat|Юрлакан хурчкасем|Melierax}} *** {{bt-ruslat|Тĕксĕм юрлакан хурчка|Melierax metabates}} *** {{bt-ruslat|Сарă юрлакан хурчка|Melierax poliopterus}} *** {{bt-ruslat|Çутă юрлакан хурчка|Melierax canorus}} ** Род {{bt-ruslat|Вăрăм хӳреллĕ хурчкасем|Urotriorchis}} *** {{bt-ruslat|Африкан вăрăм хӳреллĕ хурчка|Urotriorchis macrourus}} ** Род {{bt-ruslat|Хĕрлĕ хурчкасем|Erythrotriorchis}} *** {{bt-ruslat|Хĕрлĕ хурчка|Erythrotriorchis radiatus}} *** {{bt-ruslat|Кпăр хурчка|Erythrotriorchis buergersi}} == Вуламалли == Вагнер Ю. Н.,. Ястребиные // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. == Каçăсем == * [https://web.archive.org/web/20111121032542/http://ecoclub.nsu.ru/raptors/publicat.shtm Подборка статей и видовых очерков на сайте «Пернатые хищники России»] {{ref-ru}} {{rq|source}} [[Категори:Хурчка евĕрлисем]] [[Категори:Вĕçен кайăксен йышĕсем]] [[Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа]] [[ang:Hafoc]] [[sw:Kipanga]] 7jw2u85hihj0jzy4zculw24e91ddhpg 10 20444 877971 871515 2026-09-30T04:23:38Z Aslati 36702 /* */ 877971 wikitext text/x-wiki [[чӑваш чӗлхи|чӑваш.]] {{langi|cv|{{{1}}}}}<noinclude> [[Категори:Чĕлхесен шаблонĕсем|cv]] </noinclude> 7tcpcsqlvotibu2vzzm9294gwcuvk55 10 21463 877974 558301 2026-09-30T04:25:59Z Aslati 36702 /* */ 877974 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|ялавлани/ялав</noinclude>}}} | alias = Чӑваш Ен | flag alias = Flag of Chuvashia.svg | пысăкăш = {{{пысăкăш|}}} }}<noinclude>[[Категори:Википеди:Шаблонсем:Раççей субъекчĕсене ялавлани]]</noinclude> lz9ainl473z822k3g1lo8ep937jyjzc 877975 877974 2026-09-30T04:26:20Z Aslati 36702 Aslati [[Шаблон:Ялавлани/Чăваш Ен]] страницӑн ятне каҫаракан каҫӑ ҫийӗн [[Шаблон:Ялавлани/Чӑваш Ен]] ҫине улӑштарчӗ 877974 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|ялавлани/ялав</noinclude>}}} | alias = Чӑваш Ен | flag alias = Flag of Chuvashia.svg | пысăкăш = {{{пысăкăш|}}} }}<noinclude>[[Категори:Википеди:Шаблонсем:Раççей субъекчĕсене ялавлани]]</noinclude> lz9ainl473z822k3g1lo8ep937jyjzc 0 23418 877967 868820 2026-09-30T04:18:40Z Aslati 36702 Aslati [[Туçи мари чĕлхи]] страницӑн ятне [[Туҫи мари чӗлхи]] ҫине улӑштарчӗ 868820 wikitext text/x-wiki {{Чĕлхе |тĕс=урал |ят=Туçи мари |тăван ят={{unicode|кырык мары йӹлмӹ}} |патшалăхсем=[[Раççей]] |регионсем=[[Мари Эл]], [[Чулхула облаçĕ]], [[Киров облаçĕ]] |официаллă чĕлхе=[[Мари Эл]] |калаçакан йышĕ=36 822 ([[2002]] ç.) |йĕркелекен= |рейтинг= |статус= |çухалнă= |категори=[[Еврази чĕлхисем]] |классификаци= [[Урал чĕлхисем|Урал çемьи]] : [[Финн-укăр чĕлхисем|Финн-укăр турачĕ]] :: [[Финн-атăл чĕлхисем|Финн-атăл ушкăнĕ]] |çыру=[[кириллица]] ([[мари çырулăхĕ]]) |ГОСТ 7.75-97= |ISO3=mrj }} '''Туçи мари чĕлхи''' — [[туçи марисем|туçи марисен]] чĕлхи, [[мари чĕлхи]]н туçи пуплевĕн никĕсĕпе йĕркеленĕ литература чĕлхи. Калаçакан йыш — 36 822 ([[2002 çулхи халăх çыравĕ]]). [[Мари Эл]]ĕн [[Туçи Мари районĕ|Туçи Мари]], [[Мари Элĕн Юри районĕ|Юри]] тата [[Мари Элĕн Килемар районĕ|Килемар]] районĕсенче, çаплах [[Чулхула облаçĕ]]н [[Чулхула облаçĕн Воскресенск районĕ|Воскресенск районĕнче]], [[Киров облаçĕ]]н [[Ярань районĕ]]нче сăмахлаççĕ. Туçи марилле «[[Жерӓ]]» тата «[[Йӓмдӹ ли!]]» хаçатсем, «[[У сем]]» литература журналĕ тухать. == Диалектсем == * '''Туçи калаçăвĕ''' — туçи мари челхи, [[Атăл]]ăн сылтăм çыранĕнче пуплеççĕ. ** Елас пуплевĕ — литература чĕлхин никĕсĕ. ** Кузнецов пуплевĕ ** Емангаш пуплевĕ ** Виловат пуплевĕ * '''Вăрман калаçăвĕ''' — вăрман марисен чĕлхи, Атăлăн сулахай çыранĕнче сарăлнă. ** Чикмĕ пуплевĕ ** Килемар пуплевĕ ** Арди пуплевĕ ** Юксар пуплевĕ == Çырулăхĕ == '''''Туçи мари алфавичĕ''''' {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | {{unicode|Ä ä}} | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Б б | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | В в | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Г г | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Д д | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Е е | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ё ё |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ж ж | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | З з | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | И и | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Й й | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | К к | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Л л | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | М м | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Н н |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | О о | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | {{unicode|Ö ö}} | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | П п | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Р р | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | С с | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Т т | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | У у | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | {{unicode|Ӱ ӱ}} |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ф ф | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Х х | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ц ц | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ч ч | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ш ш | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Щ щ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ъ ъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ы ы |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | {{unicode|Ӹ ӹ}} | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ь ь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Э э | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ю ю | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Я я | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | &nbsp; | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | &nbsp; | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | &nbsp; |} == Вуламалли == * Юадаров К. Г. Горномарийский язык: (учебное пособие для учителей родного языка, студентов). Йошкар-Ола, 1997. * Саваткова А. А. Словарь горного наречия марийского языка. Йошкар-Ола, 1981. == Каçăсем == {{Interwiki|code=mrj|туçи марила}} {{Марисем}} {{Финн-укăр чĕлхисем}} <!--Categories--> [[Категори:Финн-атăл чĕлхисем]] [[Категори:Раççей чĕлхисем]] [[Категори:Мари Эл]] rcguhg3p26dq58bnbf2e6mv81ovlrdh 10 25332 877983 481603 2026-09-30T04:30:39Z Aslati 36702 /* */ 877983 wikitext text/x-wiki [[удмурт чĕлхи|удмурт.]] ''<span lang="udm">{{{1}}}</span>''<noinclude> [[Категори:Википеди:Шаблонсем:Чĕлхесен шаблонĕсем|udm]] </noinclude> 4c9p30sfst0i95lhh0qlfs9hh9zjlhb 0 31442 877953 838745 2026-09-29T13:12:57Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 877953 wikitext text/x-wiki {{Пĕлтерĕшсем|Хурчка (пĕлтерĕшсем)}} {{Taxobox | name = Хурчка | image file = Northern Goshawk ad M2.jpg | regnum = | phylum = | classis = | ordo = | familia = | genus = | species = | subspecies = | latin = Accipitrinae | wikispecies = | commons = | itis = | ncbi = | range map = }} '''Хурчка''', е '''хурчăка''' {{L6e|la|Accipitrinae}} — [[Хурчка йышшисем]] ямахатри [[çăткăн вĕçенкайăк]]сен айышĕ (айямахачĕ)_. Çапла вара, асăннă аййышри хуть те хăш вĕçенкайăка та хурчка теме пулать. == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Литература == * {{ВТ-ЭСБЕ|Ястреб|[[Вагнер, Юлий Николаевич|Вагнер Ю. Н.]]}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Ястребы|[[Безобразов, Сергей Васильевич|Безобразов, С. В.]]}} == Каçăсем == {{Навигаци|Тема=Хурчка|Викисловарь=хурчка}} * [https://web.archive.org/web/20111121032542/http://ecoclub.nsu.ru/raptors/publicat.shtm Подборка статей и видовых очерков на сайте «Пернатые хищники России»]{{ref-ru}} {{Внешние ссылки}} [[Категория:Хурчкасем (аййыш)| ]] bxma2wwp0ao766l0ad8yh337r120xbj 1 62061 877969 868824 2026-09-30T04:18:40Z Aslati 36702 Aslati [[Сӳтсе явасси:Туçи мари чĕлхи]] страницӑн ятне [[Сӳтсе явасси:Туҫи мари чӗлхи]] ҫине улӑштарчӗ 868824 wikitext text/x-wiki Кăна каялла лартмалла пулнă. Çармăс - экзоэтноним. Хăйсене мари тесе палăртаççĕ вĕсем. [[Хутшăнакан:Viktor|Viktor]] ([[Хутшăнаканăн канашлу страници:Viktor|сӳтсе явни]]) 06:37, 4 Раштав уйăхĕн 2016 (UTC) Çармăс темелле. Мĕншĕн тесен ку чăвашла статья. [[Хутшăнакан:Ellodanis5|Ellodanis5]] ([[Хутшăнаканăн канашлу страници:Ellodanis5|сӳтсе явни]]) 17:18, 4 Кӑрлач уйӑхӗн 2026 (UTC) 8unoc4xgq47iae8kx987h2j1hr5cmfc 10 83497 877990 691409 2026-09-30T04:37:58Z Aslati 36702 /* */ 877990 wikitext text/x-wiki [[калмăк чĕлхи|калмӑк.]] {{langi|xal|{{{1}}}}}<noinclude> [[Категори:Чĕлхесен шаблонĕсем|xal]] </noinclude> p3z1ml86jiinyhdij03nw7cc2oau6pj 10 109209 877985 838159 2026-09-30T04:31:10Z Aslati 36702 /* */ 877985 wikitext text/x-wiki [[Мăкшă чĕлхи|мӑкшӑ.]] {{langi|mdf|{{{1}}}}}<noinclude>{{doc|Lang/doc}}</noinclude> erzg64avfjez7bgze6kc71j5x11rhks 0 128592 877958 870102 2026-09-29T17:33:52Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 877958 wikitext text/x-wiki [[Ӳкерчĕк:Good Meat Cultivated Chicken pasta dish.jpg|мини|Макаронпа юрилле чăх какайне хутăштарса тунă салат, 2023]] [[File:First cultured hamburger fried.png|thumb|First cultured hamburger fried]] [[File:Hanni Rützler tastes world's first cultured hamburger.png|thumb|Hanni Rützler tastes world's first cultured hamburger]] '''Юрилле какай''', '''юрилле аш''' е '''пробиркăра çитĕнтернĕ какай''', — [[Лаборатори|лабораторилле]] малсăлтавсенче [[пайрăмсен культури]] пек ăстаса майлаштарнă [[какай]], нихçан та çут тĕнчере чăн-чăнах пурăннă чăн-чăн чĕрчунăн пайĕ пулманскер. <!--На первом этапе скорее всего будет производиться мясной [[фарш]], а долгосрочной целью является выращивание полноценной культивированной мышечной ткани. Потенциально [[Мышечная ткань|мышечную ткань]] любого [[Животные|животного]] можно выращивать в пробирке. В 2023 году [[шанхай]]ская компания CellX запустила пилотный завод по производству искусственного мяса с биореактором объемом 2 тысячи литров<ref>{{Cite web |url=https://1prime.ru/consumer_markets/20230810/841376858.html |title=В Китае запущен первый завод по производству искусственного мяса |access-date=2023-08-10 |archive-date=2023-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810232557/https://1prime.ru/consumer_markets/20230810/841376858.html |url-status=live }}</ref>. Мясо из пробирки не следует путать с имитацией мяса, которая является [[Вегетарианская кухня|вегетарианским]] или [[Веганство|веганским]] продуктом, произведённым из растительного [[Белок|белка]], чаще всего из [[Соя|соевого]] или [[Клейковина|пшеничного]].--> <big><big>Кунашкал çимĕç халлĕхе суту-илÿре çук темелле, анчах та туса пăхнă тĕслĕхсем пайтах.</big></big> Чи кирли кунта — [[сывлăх]]а епле витĕм кÿнине тĕпчесси тата экономикăлла кăтартусем (хăйхаклăх тата ытти те). == Çавăн пекех == * [[Пайрăмсен культури]] * [[Генетикăала инженери]] * [[Гидропоника]] ==Галерей== <gallery> Cultivated hamburger, 2013.jpg|Юрилле гамбургер, 2013 Cultivated sausages, Ivy Farm, 2023.jpg|Юрилле [[кăлпасси]], 2023 Cultivated fish maw, 2019.jpg|Юрилле [[ишев хăмпи]], 2019 Cultivated salmon, 2020.jpg|Юрилле лосось, суши, 2020 Cultivated pork belly, 2020.jpg|Юрилле сысна какайĕ, 2020 Cultivated bacon, Uncommon, 2020.jpg|Юрилле бекон, 2020 </gallery> == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Каçăсем == * [https://web.archive.org/web/20110401223637/http://www.new-harvest.org/faq_ru.htm Часто задаваемые вопросы о выращиваемом мясе], ''New Harvest'' * [https://web.archive.org/web/20101125051540/http://ecovoice.ru/blog/ecoproducts/327.html Мясо из пробирки], Блог Elenabalandina, 16 сентября 2009, Ecovoice.ru * [http://www.invitromeatfoundation.eu/home_en.html Фонд InVitroMeat{{ref|en}}] {{dead link|число=10|месяц=06|год=2015}} * [http://www.invitromeat.org/ The In Vitro Meat Consortium] (Консорциум «Мясо из пробирки»){{ref|en}} * [https://web.archive.org/web/20100528150024/http://www.new-harvest.org/default.php Заменители мяса]{{ref|en}} * [https://www.newscientist.com/article/mg19926635.600-comment-growing-meat-in-the-lab.html Lab-grown meat could ease food shortage] (Лабораторно выращенное мясо может снизить нехватку продовольствия), ''New Scientist'', 09 July 2008{{ref|en}} * [https://www.newscientist.com/article/dn2066-fish-fillets-grow-in-tank.html Рыбное филе выращивают в чанах{{ref|en}}], ''New Scientist'' * [https://www.newscientist.com/article/dn3208-labgrown-steaks-nearing-the-menu.html Выращенные в лаборатории стейки скоро будут в меню]{{ref|en}}, ''New Scientist'' * [http://www.alternet.org/story/38755/would_you_eat_lab-grown_meat Would You Eat Lab-Grown Meat? Scientists growing meat in petri dishes say it’s safer, healthier, more humane and less polluting. But can we get past the 'yuck' factor?]{{ref|en}} // Alternet, 2006 * [http://boyko.ru/2013/05/14/iskusstvennoe-myaso-iz-probirki-stanovitsya-realnostyu/ Искусственное мясо из пробирки становится реальностью] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304200645/http://boyko.ru/2013/05/14/iskusstvennoe-myaso-iz-probirki-stanovitsya-realnostyu/ |date=2016-03-04 }}, Boyko.ru, 14/05/2013 === Патентсем === * [https://web.archive.org/web/20050429055849/http://l2.espacenet.com/espacenet/viewer?PN=WO9931222&CY=ep&LG=en&DB=EPD Patent WO9931222 Производство мяса в индустриальных масштабах из клеток культур в пробирке]{{ref|en}} * [https://web.archive.org/web/20080517043203/http://www.freepatentsonline.com/20060029922.html Patent 20060029922 Индустриальное производство мяса] === Журналсенчи статьясем === * [http://www.liebertonline.com/doi/pdfplus/10.1089/ten.2005.11.659 P.D. Edelman, D.C. McFarland, V.A. Mironov, and J.G. Matheny. «Commentary: In vitro-cultured meat production»]{{ref|en}} // Tissue Engineering. May/June 2005, 11(5-6): 659—662. [[doi:10.1089/ten.2005.11.659]] — П. Эдельман и др. Комментарии: производство мяса в пробирке * [https://web.archive.org/web/20090818062000/http://heybryan.org/mediawiki/index.php/Meat_on_a_stick Технические заметки по производству мяса в пробирке]{{ref|en}} {{Тулаш каçăсем}} [[Категори:Какай]] [[Категори:Какай улăштаравăшĕсем]] [[Категори:Аш-какай]] [[Категори:Аш]] sy3v5a8z0clh5tuyb6qtixff8vxv9at 1 130927 877955 2026-09-29T16:45:11Z Strobilomyces 41082 /* Identification */ ҫӗнӗ тема 877955 wikitext text/x-wiki == Identification == Sorry to write in English. The photo [[:File:Chlorophyllum olivieri 20061022wa.jpg]] probably shows ''Chlorophyllum olivieri'', not ''Chlorophyllum rhacodes'' (which was my original identification). Sorry about that. [[Хутшăнакан:Strobilomyces|Strobilomyces]] ([[Хутшăнаканăн канашлу страници:Strobilomyces|сӳтсе явни]]) 16:45, 29 Авӑн уйӑхӗн 2026 (UTC) 2y30rzjptih8hrae8szbblwhzkczjj2 877956 877955 2026-09-29T16:56:21Z Strobilomyces 41082 877956 wikitext text/x-wiki == Identification == Sorry to write in English. The photo [[:File:Chlorophyllum olivieri 20061022wa.jpg]] probably shows ''Chlorophyllum olivieri'', not ''Chlorophyllum rhacodes'' (which was my original identification). Sorry about that. [[Хутшăнакан:Strobilomyces|Strobilomyces]] ([[Хутшăнаканăн канашлу страници:Strobilomyces|сӳтсе явни]]) 16:56, 29 Авӑн уйӑхӗн 2026 (UTC) bhmesdhi3uvlny7wkpx3t1r6wgzanyk 10 130928 877959 2026-09-29T18:44:21Z Ymblanter 7764 Ҫӗнӗ страница: «Гретзильские мельницы, Крумхёрн, Нижняя Саксония, Германия» 877959 wikitext text/x-wiki Гретзильские мельницы, Крумхёрн, Нижняя Саксония, Германия sv5e9s7jvk6nl2f6id8sb6tflzp00gp 10 130929 877960 2026-09-29T18:44:35Z Ymblanter 7764 Ҫӗнӗ страница: «Krummhörn, Greetsiel, Windmühlen -- 2025 -- 9837.jpg» 877960 wikitext text/x-wiki Krummhörn, Greetsiel, Windmühlen -- 2025 -- 9837.jpg 8adb5zx33ax7j8llj1fkzpnfl9qotb6 0 130930 877963 2026-09-30T02:02:08Z Aslati 36702 Aslati [[Паснапуç (Çĕпрел районĕ)]] страницӑн ятне [[Паснапуҫ (Ҫӗпрел районӗ)]] ҫине улӑштарчӗ 877963 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Паснапуҫ (Ҫӗпрел районӗ)]] p6lf2xr4y9hee8fd3ijvedfnb8aj4nd 0 130931 877965 2026-09-30T04:15:20Z Aslati 36702 Aslati [[Сăр (юханшыв)]] страницӑн ятне каҫаракан каҫӑ ҫийӗн [[Сӑр (юханшыв)]] ҫине улӑштарчӗ 877965 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Сӑр (юханшыв)]] bka4dfx73mlihz41dk4j1f05s9du1if 0 130932 877968 2026-09-30T04:18:40Z Aslati 36702 Aslati [[Туçи мари чĕлхи]] страницӑн ятне [[Туҫи мари чӗлхи]] ҫине улӑштарчӗ 877968 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Туҫи мари чӗлхи]] ondj5wxig15hnogux9hgrhtuejs5igi 1 130933 877970 2026-09-30T04:18:40Z Aslati 36702 Aslati [[Сӳтсе явасси:Туçи мари чĕлхи]] страницӑн ятне [[Сӳтсе явасси:Туҫи мари чӗлхи]] ҫине улӑштарчӗ 877970 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Сӳтсе явасси:Туҫи мари чӗлхи]] 5jdtnfddyjiacxbw51v1a2dua564ydm 0 130934 877973 2026-09-30T04:25:08Z Aslati 36702 Aslati [[Чăваш Республики]] страницӑн ятне каҫаракан каҫӑ ҫийӗн [[Чӑваш Республики]] ҫине улӑштарчӗ 877973 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Чӑваш Республики]] 9wsjm9k0fie5018b8olz38n8kia1erc 10 130935 877976 2026-09-30T04:26:20Z Aslati 36702 Aslati [[Шаблон:Ялавлани/Чăваш Ен]] страницӑн ятне каҫаракан каҫӑ ҫийӗн [[Шаблон:Ялавлани/Чӑваш Ен]] ҫине улӑштарчӗ 877976 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Шаблон:Ялавлани/Чӑваш Ен]] qwltm39gdmmyzy7z9f94wvnu55d7xkj 0 130936 877988 2026-09-30T04:34:48Z Aslati 36702 Aslati [[Атăл]] страницӑн ятне каҫаракан каҫӑ ҫийӗн [[Атӑл]] ҫине улӑштарчӗ 877988 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Атӑл]] bih1ufp06andvusoyk6k2agm7fg3zo2 0 130937 877993 2026-09-30T09:28:56Z Ellodanis5 17302 Ҫӗнӗ страница: «:{{ан арпаштарăр|Хĕрхĕлтĕм рет кăмпи|Хĕрхĕлтĕм рет кăмпипе}} {{Пĕлтерĕшсем|Рет}} {{Taxobox | name = Хĕрхĕлтĕм туналлă рет кăмпи | image file = Lepista Personata, fungi.jpg | classis = | ordo = | familia = | genus = | species = | subspecies = | latin = Lepista personata | wikispecies = | commons = | itis = | ncbi = | range map = }} '''Хĕрхĕлтĕм тун...» 877993 wikitext text/x-wiki :{{ан арпаштарăр|Хĕрхĕлтĕм рет кăмпи|Хĕрхĕлтĕм рет кăмпипе}} {{Пĕлтерĕшсем|Рет}} {{Taxobox | name = Хĕрхĕлтĕм туналлă рет кăмпи | image file = Lepista Personata, fungi.jpg | classis = | ordo = | familia = | genus = | species = | subspecies = | latin = Lepista personata | wikispecies = | commons = | itis = | ncbi = | range map = }} '''Хĕрхĕлтĕм туналлă рет кăмпи''' ({{lang-lat|Lepista personata}}) — малсăлтавлăн [[çиме юрăхлă кăмпа]], [[рет кăмпи йышшисем]] ямахатри [[Леписта (кăмпасен кăкĕ)|Леписта]] кăкри (ретри) биологилле тĕс. == Çавăн пекех == * [[Суя уплюнкка]] * [[Уплюнкка ]] == Литература == * Ляхов П. Р. Энциклопедия грибов. — М.: «ЭКСМО-Пресс», 2001. — С. 168. — ISBN 5-04-003208-0. == Каçăсем == * [https://gribomaniya.ru/sistematika-gribov/razryady-gribov/sedobnye-griby/opyonki-armillyarii Опёнки-армиллярии]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918101128/https://gribomaniya.ru/sistematika-gribov/razryady-gribov/sedobnye-griby/opyonki-armillyarii |date=2021-09-18 }} * [https://babushkinadacha.ru/griby/sedobnye-griby-opyata-vidy-s-foto.html Съедобные грибы опята: виды с фото]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200423181420/https://babushkinadacha.ru/griby/sedobnye-griby-opyata-vidy-s-foto.html |date=2020-04-23 }} [[Категори:Кăмпасем]] [[Категори:Микологи]] [[Категори:Çиме юрăхлă кăмпасем]] [[Категори:Хĕрхĕлтĕм туналлă рет кăмпи]] el030qh2snsreynfjaj2kpe7iyc1yp2