Википеди cvwiki https://cv.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%C4%95%D0%BF_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter Медиа Ятарлă Сӳтсе явасси Хутшăнакан Хутшăнаканăн канашлу страници Википеди Википеди сӳтсе явмалли Ӳкерчĕк Ӳкерчĕке сӳтсе явмалли MediaWiki MediaWiki сӳтсе явмалли Шаблон Шаблона сӳтсе явмалли Пулăшу Пулăшăва сӳтсе явмалли Категори Категорине сӳтсе явмалли TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 946 878073 874269 2026-10-05T20:35:33Z CommonsDelinker 188 Removing [[:c:File:Tsjeboksary-golfen.jpg|Tsjeboksary-golfen.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Taivo|Taivo]] because: [[:c:COM:DW|Derivative work]] of non-free content ([[:c:COM:CSD#F3|F3]]): [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Cate 878073 wikitext text/x-wiki {{Ытти пĕлтерĕшсем|Шупашкар (пĕлтерĕшсем)}} {{Хула çинчен|Шупашкар<br>Şupaşkar|[[Ӳкерчĕк:Coat of Arms of Cheboksary (Chuvashia).svg|120 px]]|[[Раççей]]|[[Чăваш Ен]]|[[1236]]||497,1|2025|251|56° 04'|47° 10'|Ӳкерчĕк=View of the city center of Cheboksary.jpg}} [[Ӳкерчĕк:Cheboksary COA (Kazan Governorate) (1781).svg|мини|145x145пкс|Шупашкар гербĕ (1781)]] '''Шупашка́р''' (''Şupaşkar''; {{lang-ru|Чебоксары}}) — [[Чăваш Республики]]н тĕп [[хула|хули]]. [[Атăл]] [[юхан шыв|юханшывĕн]] сылтăм çыранĕнче вырнаçнă пысăк порт. Атăлçи тăрăхĕнчи чи пысăк тĕн, экономика, политика, ăслăлăх, культура тата спорт центрĕсенчен пĕри. Шупашкар хули тăрăхĕ йĕркелет. Шупашкар хулин тăрăх [[Муркаш районĕ|Муркаш]], [[Красноармейски районĕ|Трак]], [[Çĕрпӳ районĕ|Çĕрпӳ]], [[Сĕнтĕрвăрри]] районĕсемпе тата [[Çĕнĕ Шупашкар]] хулипе чикĕленет. '''Хула кунне''' çурла уйăхĕн виççĕмĕш вырсарни кунĕнче паллă тăваççĕ. '''Шупашкарта''' пĕтĕмпе 496 238<ref>https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/CcG8qBhP/mun_obr2020.rar</ref> çын пурăнать. == Тавралăхĕ == [[Ӳкерчĕк:Chuvashia03.png|thumb|left|Чăваш Ен картти|275x275px]] Шупашкар [[Чулхула]]па [[Хусан]] хулисем хушшинче, [[Атăл]] [[юхан шыв|юхан шывĕн]] сылтăм çыранĕнче вырнаçнă. Шупашкар виçĕ района пайланать: [[Шупашкарăн Калинин районĕ|Калинин районĕ]], [[Шупашкарăн Ленин районĕ|Ленин районĕ]], [[Шупашкарăн Мускав районĕ|Мускав районĕ]] тата [[Шупашкарăн Атăл леш енчи çĕр тытăмĕ|Атăл лешьенчи çĕр тытăмĕ]]. Шупашкартан инçех мар хула-спутникĕ [[Çĕнĕ Шупашкар]] вырнаçнă. Унта пĕтĕмпе 125 пин çын пурăнать.[[Ӳкерчĕк:Cheboksary Winter Bay.jpg|thumb|301x301px|Хула варринче]] [[Ӳкерчĕк:Shupashkar kulmeke.JPG|thumb|300x300px|Шупашкар кӳлмекĕ çумĕнче]] == Чăваш Енĕн тĕп хули == [[Ӳкерчĕк:Cheboksary Exhibition Hall CHUVASHIA-EXPO.jpg|thumb|left|Chuvashia-EXPO центрĕ]] [[Ӳкерчĕк:Church in cheboksary.JPG|thumb|left|Шупашкарти православи чиркĕвĕ]] [[1920]] çулта Шупашкар Чăваш автономлă облаçĕн тĕп хули пулса тăрать. [[1925]] çулхи [[ака, 21|ака уйăхĕн 21 мĕшĕнче]] Чăваш автономлă облаçе Чăваш АССР çине куçарнă. Шупашкар Чăваш АССР [[тĕп хула|тĕп хули]] пулса тăнă. == Кунçул == ''Тĕплĕнренрех '''[[Шупашкар историйĕ]]''' статьяна вулăр''. === Хула пулса кайни === [[Каховский Василий Филиппович]] профессор ирттернĕ археологи экспедицийĕ кăтартнă тăрăх, Шупашкар пулса каяс умĕн çак вырăнта хула евĕр хулаш пулнă. Вăл XIII—XIV ĕмĕрсем хушшинче йĕркеленнĕ, унта пăлхар-чăвашсем пурăннă. Венецири Францискпа Доминика Пицигани 1367-мĕш çулхи пысăк картти çинче тата Каталинскин 1375-мĕш çулхи атласĕн виççĕмĕш картти çинче Шупашкар вырăнĕнче ятсăр хула тăнă. Маларах тунă карттăсем çине таянса 1459-мĕш çулта Фра-Мауро Альфонс V Португали патши валли карттă хатĕрленĕ. Унта Шупашкар вырăнĕнче Вăта-Сăвар хули тăнă. Апла пулсан та хулана [[1469]] çулта никĕсленĕ тесе палăртаççĕ. Шăпах çак çулта вырăс çулçиравсенчĕ Шупашкар пирки пĕрремĕш хут асăннă. Ҫулçирав тăрăх, хулара ирĕк халăхсене пусмăрлас тесе Хусана каякан Иван Дмитриевич Рун воевода чарăннă. [[Хаяр Йăван]] 1555 çулта вырăнти халăхсене алăра тытса тăрас тесе кунта вырăссен çар хӳтлĕхне çĕклеме хушнă. Хулан хӳтлĕхĕ пулнă. Пăлхавçăсем ăна темиçе хут та çунтарса янă, юлашки хут çунса кайнă хыççăн ăна урăх хăпартман. Историксем хула пулса кайнă çула тепĕр хут пăхса тухма хистеççĕ. Юлашки археологи тĕпчевĕсене кура, Шупашкара XIII ĕмĕртех [[Сăвар]] хулинчен куçса килнĕ пăлхарсем йĕркеленĕ. === Хула йĕркеленнĕ тапхăрсем === ==== Пĕрремĕш тапхăр ==== Пĕрремĕш тапхăра 1555 çулччен тесе палăртма пулать. Авалхи хулаш Чебоксарка вăррийĕн айлăмĕнче икĕ çыран хĕррипе вырнаçнă пулнă. Асăннă тапхăрăн архитектура палăкĕсем сыхланса юлман. Хуралтăсем пулни çинчен археологи тĕпчевĕсенчен кăна паллă. Çуртсем йывăçран пулнă. Археологсем тупнă лаптак кирпӗчсемпе, ахăртнех, тӗпсакайӗнче тата шалта кăмакасем тунă чух усă курнă. ==== Иккĕмĕш тапхăр ==== Вырăс влаçӗ Шупашкарта йывăçран кремль тунă вăхăта иккӗмӗш тапхăр пуçламăшӗ тесе палăртма пулать. Вăл XVII ӗмӗр варричен тăсăлать. Ку та йывăç зодчествин тапхăрӗ шутланать. 1555-мӗш çулта, утă уйăхӗн 23-24-мӗшӗсенче Хусана каякан Хусан тата Свияжск архиепископӗ Гурий [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B9_(%D0%A0%D1%83%D0%B3%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BD)] Шупашкара чарăнать, [[Хаяр Йăван]] хушнипе вырăна сăваплать, пулас кремлӗн чиккисене палăртать, Введенски соборĕ вырăнĕнче йӗтĕн пиртен çĕленĕ чиркӳ лартать. Çав çултах кремле те тунă. Кремль сăрт çинче ларнă пулнă. Хальхи вăхăтра унта [[Иванов Константин Васильевич]] тата [[Çеçпĕл Мишши]] урамӗсем вырнаçнă. Кремль ăшне воевода картишӗпе приказ çурчӗ, хысна, тӗрме, аманат картишӗ тата чиркӳсем туса лартнă. Çавăн пекех унта дворянсен, боярсен, тӳре-шарасен, тӗн ӗçченӗсен тата ухăçсен çурчӗсем вырнаçнă пулнă. ==== Виççӗмӗш тапхăр ==== Ку тапхăр 1660-мӗш çулсенчен пуçласа XVIII ӗмӗр вӗçне çити тăсăлать. Вăл чул зодчествин аталанăвӗпе палăрса тăрать. Мӗн пур хулана тенӗ пекех çунтарса янă вăйлă пушар хыççăн чултан пысăк собор чиркӗвне, Введенски соборне туса лартнă. Вăл — паянхи кунччен чылай юлнă чул зодчествин пӗрремӗш палăкӗ. Ун хыççăн тата Троицки соборне, сăваплă Николай валли хушса тунă Толг Тур Амăшӗн тата Феодор Стартилатан хапха çийӗнчи чул чиркӗвӗсене лартнă. Кремль пушарта темиçе хут та çунса кайнă. Вара 1704-мӗш çулта ăна çӗнӗрен тума шут тытнă. XVIII ӗмӗрте чул çуртсене тăвас ӗç малалла пырать. Чиркӗве çӳрекенсем, ытти хула çыннисем укçа панипе нумай чул чиркӳ ӳссе ларать. Вӗсенчен нумайăшне йăлана кӗнӗ чатăр архитектурине кура тунă. Хăш-пӗр чиркӳсенче классицизм, теприсенче барокко сӗмӗ палăрса тăнă. Чылай чиркӗве фреска çыравӗпе хитрелетнӗ. Купсасем пӗр тата икӗ хутлă чул çуртсем лартнă. Чул чиркӳсем, çуртсемпе хуралтăсем тунă хыççăн Шупашкар сăнӗ палăрмаллах улшăннă. «Шупашкар маншăн [[Чулхула]]<nowiki/>ран пур енпе те лайăхрах», — тенӗ [[Екатерина II]] хулара пулса курнă хыççăн. 1773-мӗш çулхи пушар хыççăн Хусан кӗпӗрнаттарӗн архитектура служби тата Петӗрпе Мускав çурт тăвас комитечӗ Сенат хушнипе Шупашкар валли ятарлă план хатӗрленӗ. Ăна кура хула виçӗ пая пайланнă пулнă, Чебоксарка айккипе промышленноç çурчӗсене лартма юраман. Планăн пӗр пайӗ кăна пурнăçланнă. ==== Тăваттăмӗш тапхăр ==== Тăваттăмӗш тапхăр XIX — XX-мӗш ӗмӗр пуçламăшӗпе тӳр килет. 1829-мӗш çулта ятарлă комисси «çӳлтен çирӗплетнӗ» çӗнӗ план хатӗрленӗ. Унта çуртсем мӗнлерех йышши пулмаллине, урамсен вырнаçăвне тӗплӗн çырса кăтартнă пулнă. Анчах та ку планпа та ытла усă курман. Планра маларах палăртнă кăнтăр кварталӗсене пачах та туман. Хăш-пӗр кварталсене вара «мелсӗр вырăн» пулнăран XX ӗмӗрчченех тума пуçламан. == Географи сăнлавĕ == Шупашкар хули [[Атăлçи сăрчӗ]] çинче, [[Шупашкар шыв усравĕ]]<nowiki/>н сылтăм çыранӗ хӗррипе вырнаçнă. Пӗтӗмӗшле хула чиккин вăрăмăшӗ 83,3 çухрăмпа танлашать, çав шутра 67,0 çухрăм тип çӗрпе, 16,3 — Атăл çыранӗ хӗррипе. Тӗп плана кура, хула лаптăкӗ 110 км² танлашать. Хула округӗн пӗтӗмӗшле лаптăкӗнчен шыв фончӗн çӗрӗсем 15,7 %, вăрман фончӗн вара 24,8 % йышăнаççӗ. == Вăхăт тăрăхĕ == Шупашкар хули [[МСК]] (Мускав вăхăчӗ) тăрăхĕнче вырнаçнă. [[Utc|UTC]] вăхăтне кура +3 сехет хушăнать. [http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_114656/b2707989c276b5a188e63bc41e7bcbcc18723de8/] Маларах асăннă вăхăта тата географи [[вăрăмлăх]]<nowiki/>не кура вăтам хĕвеллӗ [[кăнтăр вăхăчӗ]] 11.51 пуçланать. == Çĕр пичĕн тытăмĕ == Геоморфлоги тĕлĕшĕнчен хула [[Аталçи платовĕ]] чиккинче тăрать. Çĕр çийĕн чăн паллисем 53 пуçласа 205 метра çити улшăнма пултараççĕ. Шупашкарта çырмаллă вырăнсем чылай. Хулан структуринче ытларах çырма рельефĕ палăрать, пĕчĕк юханшывсем те ([[Чебоксарка]], [[Сугутка]], [[Кайбулка]], [[Кувшинка]], [[Трусиха]], [[Кӗçӗн Кувшинка]]) хулана хăйне майлă сăн кӳреççĕ. Çавна май хулара çуртсем юханшывсен чиккинче вырнаçнă. Вĕсем административлă районсем йĕркелесе кăнтăр еннелле сарăлаççĕ те (шалалла 10 çухрăм) [[Кӳлмек]] патĕнче амфитеатр евĕр пĕрлешеççĕ. Атăл айлăмĕн сулахай çыранĕ ейӳ, çуркунне шыв илет. Сылтăм çыранĕ вара çӳллĕ, чăнкă, ăна шыв илеймест. Хăш-пĕр вырăн сăртлă пулнипе хула районĕсене çыхăнтармашкăн кĕперсем тума тивнĕ. Хальлĕхе хулара 5 тĕп кĕпер пур: Гагарин, Калинин, Мускав, Октябрь, Сăкăт. == Климат == Шупашкар климӑчĕ — [[вăтам континенталлă]], ăна сивĕ çурçĕр тата нӳрлĕ атлантика сывлăш массисем йĕркелеççĕ. Кунсăр пуçне Шупашкар климӑчĕ çине [[Ази]] континенчӗ те витĕм кӳрет. Хĕлле — сивĕ, юрлă, вăтамран 5 уйăх тăсăлать. Çулла — ăшă, хăш чух шăрăх, 3 уйăх йышăнать. Çулталăк вăхăчĕсем улшăннă чух, çуркуннепе кĕркунне, çанталăк улшăнуллă, сывлăш температури кĕтмен çĕртен анма е хăпарма пултарать, çуркуннен иккĕмĕш çурринче юр-çумăр калăпăшĕ ӳсме, кĕр пуçламăшĕнче вара чакма пултарать. Куçăм тапхăрĕ çуркунне пĕр-икĕ уйăх, кĕркунне — икĕ уйăх йышăнать. Шупашкар нӳрлĕх шайĕ çителĕклĕ вырăнта вырнаçнă, анчах та вăл хăвăрт улшăнать. Юр-çумăр сахал пулнăран нӳрлĕх хăвăрт пăсланать, тăтăшах çĕр типет. Юр чӳк уйăхĕн 3-мĕш декадинче ларать те ака уйăхĕччен ирĕлмесĕр выртать, акан варринче вара пĕтĕмпех ирĕлсе пĕтет. Юр çулталăкра пурĕ 150—160 кун выртать. == Хула тытăмĕ == === Администрациллĕ пайлану === Тĕп статья: [[Шупашкарăн администрациллĕ пайланăвĕ]] Хула виçĕ районран тытăнса тăрать: [[Шупашкарăн Калинин районĕ|Калинин районĕ]], [[Шупашкарăн Ленин районĕ|Ленин районĕ]], [[Шупашкарăн Мускав районĕ|Мускав районĕ]], ҫавӑн пекех ӑна [[Шупашкарăн Атăл леш енчи çĕр тытăмĕ|Атăл лешьенчи çĕр тытăмĕ]] пӑхӑнса тӑрарть. Шупашкара хула тăрăхĕн статусне панӑ. Ҫавӑн пекех тăрăха [[Çĕнĕ Лапсар]], [[Сосновка (Шупашкар)|Сосновка]], Северный тата Чандрово ялӗсем кӗреçĕ. == Этимологи == Шупашкар тесе çыраççĕ, каланă чух Шубашкар теççĕ. Шубаш тени тĕрĕк чĕлхисенче «çарсемпе тăрăхсен енçисене» палăртнă. Вырăсла «наместник» пулать. Енçĕ çумĕнче проффессиллĕ çар çыннисем — чăвашсем — хĕсметре тăнă. Вĕсем пĕчĕк кӗсъе командирĕсем пулнă, çармăссене çар ĕçне вĕрентсе тăнă. Ун чух чăваш, тутар тата çармăс тени халăха пĕлтермен, сословине пĕлтернĕ. Сăмахĕ икĕ пайран тăрать: '''Шупаш''' тата '''кар''' (карса çирĕплетес), карман сăмахран ĕнтĕ. Шупашкар тени Субашăн тата чăваш карманĕ (крепоçĕ) тенине пĕлтерет. Унсăр пуçне Шупашкар хулине Шупаш ятлă паттăр чăваш е чăваш кнеçĕ никĕсленни çинчен каланă [[халап]] та пур. Тепĕр тĕслĕхпе «Шупашкар» сăмаха Четай районĕнчи диалекчĕпе палăртма пулат, «Шу пош — Шыв пуçĕ»<ref>http://ru.samah.chv.su/s/%D1%88%D1%83%20%D0%BF%D0%BE%C3%A7%C4%95 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221106062954/http://ru.samah.chv.su/s/%D1%88%D1%83%20%D0%BF%D0%BE%C3%A7%C4%95 |date=2022-11-06 }}</ref> палăртат, «Кар» — сăмах ''карталанă хулана'' пĕлтерет. Чăваш сăмахлăхĕнче «''Шу — Шыва''» (''тĕрĕксен Су'') палăртать: ''йокан шу, шу йокки, шу армань, шу пулли, шу хĕрри'' тата ытти. Иккĕмĕш сăмах пайĕ «''Паш, Пош — Пуçа''» пĕлтерет, тĕрĕк чĕлхинче «''Баш''», виççĕмĕш пайĕ «''Кар — Карта''» сăмаха палăртат, финн-укăрсен ''кар'' сăмахĕ ''хулана'' пĕлтерет, вĕсен чĕлхинчи хуласем СыктывКар, Шурышкар, Дондыкар, Весьякар, Эбгакар, Утэмкар, Иднакар, Ижкар, КудымКар, Кукар (халь Советск хули Киров облаçĕнчи), чăваш ял ячĕсем: Шошкар, Муркар, Пушкар. "Кар е Карта" вырăс чĕлхинче: Город, Городить, Ограда, Ограждение, Ограждённый пĕлтерет,, шведссен чĕлхинче — Гард теççĕ, хăшпĕрисем кар ăмаха булгаризм тесе калаççĕ. В. Г. Егоров ăна иран сăмахĕ тесе шутлать. Ф. И. Гордеев шухăшĕпе те çакнашкалах пулать, ирансен x’ar — çĕршыв, хула сăмахĕнчен пулнă тет. Тутар варианчĕнче «''Су Баш''» — «''юханшыв юппине''» пĕлтерет, тӳррĕн куçарсан «''юханшыв пуçĕ/пуçламăшĕ''», çав сăмахах «''Шыв Пуçĕ''» е вырăнти калаçура «''Шу Пош''» тата «''Шу Поç''» пĕлтерет. Шупашкар йĕрĕ таврашĕнчи ялсен ячĕсем: ''Онгапось, Сятрапось и Шупоси''. Аякрарах урăх чăваш ялĕсен ячĕсем: Пайтуканпуç (Ерилкино), Çырмапуç (Сырмапусь), Талкăшпуç (Малоганькино), Ăсапуç (Смолькино), Таркăнпуç (Большая Тархановка), ЧăллаПуç (Челно-Вершины), ÇырмаПуç (Сырмапусь), ЕршеПуç (Ершипоси), Çăлпуç (''Аксарино''), Шетмĕпуç (Шатьмапоси), Шупуç (Шупоси), Юнкăпуç (Юнгапоси), Юханпуçĕ (Юганпоси), Çырпуçĕ (Сирпозе), Ербаш (''Ербашка''; чув.''Ерпаш''). <blockquote>В ст. о Шуматовском приходе Вы речку ''Ербаш'' (''Ерпаш'') произвели от йор — снег, между тем как известно, что мелкие реки у чуваш — сьырмары шузам — называются более по местности; поэтому Ер есть ни что иное, как тюркское (т. старо-чувашское) а оно же и русское яр — крутой берег — нынешн. чувашск. сьыр (а от него сьырма), а башь — татарск. башы, так что Ербаш — нынешн. чувашскому сьырма позе(ь) — голова (вершина) оврага.— ''Н. И. Золотницкий'' ''Письмо В. К. Магницкому, 1875 год''</blockquote>Шупоськар ~ Шупашкар -> Шывпуç карĕ — Город на реке «Шыв пуçĕ». == Влаҫ тытăмĕ == Хула администрацийĕн пуçлăхĕ — [[Ладыков Алексей Олегович]]. [[Шупашкар хула администрацийĕн вĕрентӳ ĕçĕн управленийĕ|Вĕрентӳ ĕçĕн управленийĕн]] пуçлăхĕ — [[Кудряшов Сергей Владимирович]]. == Ҫĕнĕ Шупашкар хула-спутник тата Шупашкар агломерацийĕ == Шупашкар хулин спутникӗ пур — [[Çĕнĕ Шупашкар]], вӗсенче пурӗпе 680 пин ытла ҫын пурнать [http://old-gcheb.cap.ru/sitemap.aspx?id=539604]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, полицентрла агломерацине йӗркеленĕ. 2008-мӗш ҫулхи пушӑн 2-мӗшӗнче [[Шупашкарпа Ҫӗнӗ Шупашкара пӗрлештересси]] пирки референдум ирттернӗ, анчах та Ҫӗнӗ Шупашкарта пурӑнакансенчен нумайӑшӗ хирӗҫ пулнӑран ку ыйтӑва татассине ӳлӗме хӑварнӑ. [https://regnum.ru/dossier/1387.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190602171338/https://regnum.ru/dossier/1387.html |date=2019-06-02 }} == Çутĕç, ăслăлăх == === Вĕрентӳ керменĕсем === * [[И. Я. Яковлев ячĕллĕ Чăваш патшалăх педагогика университечĕ]] * [[И. Н. Ульянов ячĕллĕ Чăваш патшалăх университечĕ]] * [[Чăваш патшалăх ял хуçалăх академийĕ]] * [[Чăваш республикинчи вĕренӳ институчĕ]] * [[Шупашкар кооператив институчĕ]] === Ăслăлăх-тĕпчев институчĕсем === * [[Чăваш патшалăх гуманитари ăслăлăхĕсен институчĕ]] == Культура == === Театрсем === [[Ӳкерчĕк:Chuvash State Opera and Ballet Theater.jpg|thumb|300x300пкс|Чăваш патшалăх оперăпа балет театрĕ.]] * [[Чăваш патшалăх К.В. Иванов ячĕллĕ академи драма театрĕ]] * [[Чăваш патшалăх оперăпа балет театрĕ]] * [[Çеçпĕл Мишши ячĕллĕ Чăваш патшалăх çамрăксен театрĕ]] * [[Чăваш патшалăх пукане театрĕ]] === Фестивальсем === * [[Шупашкар тĕнче кинофестивалĕ]] === Вулавăшсем === * [[Чăваш республикин ачасемпе çамрăксен вулавăшĕ]] === Музейсем === * [[Чăваш наци музейĕ]] Адрес: 5 çурт, Хĕрлĕ лапам. * [[Чăваш патшалăх ӳнер музейĕ]] * [[Сăра музейĕ]] * Курав-музей центрĕ. Адрес: 8 çурт, Ехрем купса урамĕ. * Этнографи тата вăрçă мухтавĕн музейĕ, вăхăтлă куравсем. * Чăваш патшалăх ӳнер музейĕ. Адрес: 8 çурт, Ехрем купса урамĕ. Адрес: 60 çурт, Калинин урамĕ. * Ӳнер пухăмĕ (Атăл çинче). Адрес: 4 çурт, К. Иванов урамĕ. * ЧПӲМ вырăс тата ютçĕр ӳнер уйрамĕ. * В. И. Чапаев музейĕ. Адрес: 46А çурт, Ленин проспекчĕ (Чапаев скверĕ) * Хальхи ӳнер центрĕ. Адрес: 1/15 çурт, Президент бульварĕ. * К. Иванов ячĕллĕ литература музейĕ. Адрес: 4 çурт, К. Иванов урамĕ. Адрес: 20 çурт, Дзержинский урамĕ. * Çеçпĕл Мишши ячĕллĕ литература музейĕ. Адрес: 8 çурт, Çеçпĕл урамĕ. * Спиридонов М. С. хваттер-музейĕ. Адрес: 1 çурт, Спиридонов урамĕ. * Халăх пултарулăхĕн çурчĕ. Адрес: 32 çурт, К.Маркс урамĕ. * Культурăпа курав центрĕ «Асамат кĕперĕ». Адрес: 4А-1 çурт, Эльмень урамĕ * Ӳнер пухăмĕ "Акварель. Адрес: 6Б çурт, Сверчков урамĕ. * Вăрман республика музейĕ. Адрес: 10 çурт, Вăрман паççулки. * Геологи музейĕ. Адрес: 12 çурт, Ехрем купса бульварĕ. * В. И. Чапаев ячĕллĕ ĕ/п музейĕ. Адрес: 7Д сурт, Промышленная-КАР. * Чăваш Ен милицин кун-çулĕ. Адрес: 3 çурт, Энгельс урамĕ. * Пушар техникин куравĕ. Адрес: 37 çурт, К.Маркс урамĕ. == Скверсем, парксем == Шупашкар [[XX ĕмĕр]]ĕн пуçламăшĕнчех симĕс хула пулнă. Хула урамĕсенче [[йывăç]] нумай пулнă пулин те, ятарласа илемлетме лартнă ӳсен-тăрансем пулман. [[1930]] çулччен урамсене пачах та хитрелетмен. '''Тӳремсем''': * [[Шупашкарăн Ярмарккă лапамĕ|Ярмарккă лапамĕ]] * [[Шупашкарăн Хĕрлĕ лапамĕ|Хĕрлĕ лапам]] * [[Шупашкарăн Республика лапамĕ|Республика лапамĕ]] * [[Шупашкарăн Çĕнтерӳ лапамĕ|Çĕнтерӳ лапамĕ]] '''Парксем:''' * «[[Лакрей вăрманĕ]]» культурăпа кану паркĕ; * [[Этнографи паркĕ (Шупашкар)|Этнографи паркĕ]]; * [[Шупашкарти Н.К. Крупская ячĕллĕ парк|Н. К. Крупская ячĕллĕ парк]]; * [[Шупашкарти ача паркĕ|Ача паркĕ]]; * [[«Шупашкар:500 çул» культурăпа кану паркĕ]]; * [[Шупашкарти А.Г. Николаев ячĕллĕ ача-пăча паркĕ|А. Г. Николаев ячĕллĕ ача-пăча паркĕ]]; * [[«Çĕнтерӳ» паркĕ]]. '''Скверсем:''' * [[Шупашкарти К. В. Иванов ячĕллĕ сквер|К. В. Иванов ячĕллĕ сквер]]; * [[Шупашкарти В.И. Чапаев ячĕллĕ сквер|В. И. Чапаев ячĕллĕ сквер]]; * [[Республика лапамĕнчи сквер]]; * [[И. Я. Яковлев ячĕллĕ сквер]]; * «[[Гузовской культурăсем|Гузовской культурисем]]» çутçанталăк палăкĕ. ==== Шыв айĕнче юлнă ==== == Радио == {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ !Тăтăшлăх, МГц ! Ячĕ !Тăтăшлăх, МГц !Ячĕ |- | 98,5 | «[[Вести ФМ|Вести FМ]]» |103,0 |«[[Детское радио]]» |- | 99,5 | «[[Маяк (радиостанция)|Радио Маяк]]» |103,5 |«[[Ретро FM]]» |- | 99,9 | [[Радио Чувашии]]-России |104,2 |«[[Love Radio]]» |- | 100,3 | «[[Тӑван радио]]» |105,0 |«[[Национальное радио Чувашии]]» |- | 100,7 | «[[Дорожное радио|Дорожное Радио]]» |105,7 |[[Радио Дача]] |- | 101,5 | «[[Авторадио]]» |107,0 |«[[Русское радио|Русское Радио]]» |- | 102,0 |«[[Радио родных дорог]]» |107,9 |«[[Радио Звезда]]» |- |102,5 |«[[Европа Плюс]]» | colspan="2" | |} == Чыслă граждансем == * [[Давыдов-Анатри Василий Иванович]] — [[сăвăç]]. * [[Егорова Валентина Михайловна]] — [[спортсмен]]. * [[Юрьев Элли Михайлович]] — графика енĕпе ӳкерçĕ. * [[Николаев Андриян Григорьевич]] — космонавт. * [[Николаева Елена Николаевна]] — [[спортсмен]]. == Тăванлă хуласем == Шупашкарăн 3 тăванлă хула: * {{Турци ялавĕ}} [[Анталья]], [[Турци]] * {{Куба ялавĕ}} [[Санта-Клара]], [[Куба]] * {{Венгри ялавĕ}} [[Эгер (хула)|Эгер]], [[Хункăри]] == Çавăн пекех == * [[Шупашкар гимнĕ]] * [[Кăнтăр посёлокĕ]] * [[Шупашкар (аэропорт)]] == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Вуламалли == == Каçăсем == {{Commons|Category:Cheboksary|Шупашкар}} * [http://www.gcheb.cap.ru/ Официальный сайт города Чебоксары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241107142920/https://gcheb.cap.ru/ |date=2024-11-07 }} * [http://www.cheb.ru/ Шупашкар хулин сайчĕ] * [http://gov.cap.ru/main.asp?govid=81 Хула администрацийĕн сайчĕ] * [http://www.360cities.net/area/cheboksary Шупашкарăн 3D панорамисем] {{Чăваш Ен}} {{Чăваш Ен темăсенче}} {{Раççейри пысăк хуласем}} {{Атăл çинчи пысăк хуласем}} {{Ĕçри хастарлăх хулисем}} {{Chuvash-geo-stub}} [[Категори:Чăваш Енĕн хулисем]] [[Категори:Шупашкар|*]] trbrrv8i3all04klp4rqjdei9c9zjmk 0 954 878066 877972 2026-10-05T12:56:11Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 878066 wikitext text/x-wiki {{РФ субъекчĕ |OfNm1 = Чăваш Республики — Чăваш Ен<ref name='ЧР тени'/> |OfNm2 = |FSFlag = Flag of Chuvashia.svg |FSCoA = Coat of Arms of Chuvashia.svg |FlagLnk = Чăваш Ен ялавĕ |CoALnk = Чăваш Ен гербĕ |FSMap = Map of Russia (2014–2022) - Chuvashia.svg |FSCtrWhat = Тĕп хули |FSCtrNm = [[Шупашкар]] |AreaRnk = 75 |TotArea = 18&nbsp;343 |WaterPrcnt = кăштах кăна |PopRnk = 40 |PopQty = 1 173 231 |PopCtDate = 2023 |PopDens = 63.9 |FedDistrNm = [[Атăлçи федераци тăрăхĕ]] |EcRegNm = [[Атăл-Нухрат экономика районĕ]] |CadNo = 21 |OfLangs = [[чăваш чĕлхи|чăваш]], [[вырăс чĕлхи|вырăс]] |HeadTtl = [[Чăваш Республикин Пуçлăхĕ|Пуçлăхĕ]] |HeadNm = |ViceTtl = [[Чăваш Республикин Министрсен кабинечĕ|Министрсен кабинечĕн]] [[Чăваш Республикин Министрсен кабинечĕн Ертӳçи|Ертӳçи]] |ViceNm = [[Николаев Олег Алексеевич|Олег Николаев]] |LegislTtl = [[Чăваш Республикин Патшалăх Канашĕ|Патшалăх Канашĕн]] [[Чăваш Республикин Патшалăх Канашĕн Председателĕ|Председателĕ]] |LegislNm = [[Егорова Альбина Егоровна|Альбина Егорова]] |FSAnthem = |FSUTC = UTC+3 }} '''Чăваш Республики / Чăваш Ен''', Çovaş Respupliki / Çovaş Yen ({{lang-ru|Чувашская Республика / Чувашия}})<ref>{{статья |автор = |пуçелĕк = Чӑваш Ен |каçă = http://gramota.ru/slovari/dic/?lop=x&bts=x&zar=x&ag=x&ab=x&sin=x&lv=x&az=x&pe=x&word=чувашия |кăларăм авторĕ = Агеенко Ф. Л. |кăларăм = Вырӑс чӗлхин пайӑр ятсен сӑмахсарӗ |тĕс = сăмахсар |вырăн = М. |издательство = «Мирпе Вӗренӳ» |çул = 2010 }}</ref><ref name='ЧР тени'>[https://www.cap.ru/chuvashia/o-chuvashii/konstituciya-chuvashskoj-respubliki/chavash-respublikin-konstitucije ЧР конституцийӗнчи 1 сыпӑк 1 статья 2 пункт: «Чӑваш Республики» тата «Чӑваш ен» тенин пӗлтерӗшӗ пӗрех] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221002215816/https://www.cap.ru/chuvashia/o-chuvashii/konstituciya-chuvashskoj-respubliki/chavash-respublikin-konstitucije |date=2022-10-02 }} ([http://constitution.garant.ru/region/cons_chuvash/chapter/1/ выр.])</ref> — [[Раççей Федерацийĕ|Раҫҫей Федерацин]] субъекчĕ, унăн йышĕнчи [[Республика|республика]] (патшалӑх)<ref>[https://ru.m.wikisource.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8#%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F_5 Раҫҫей Федерацийӗн Конституцийӗ]. 1 сыпӑк 5 статья 1 тата 2 пункт: <br> 1. Раҫҫей Федерацийӗ республикӑсенчен, крайсенчен, облаҫсенчен, федераци пӗлтерӳ хулисенчен, автономиллӗ облаҫран, автономиллӗ округсенчен — Раҫҫей Федерацийӗн пӗр тан правӑллӑ субъекчӗсенчен тӑрать.<br> 2. Республика (патшалӑх) хӑйӗн конституцийӗпе саккунлӑхӗ пур. Край, облаҫ, федераци пӗлтерӳ хули, автономиллӗ облаҫ, автономиллӗ округ хӑйӗн уставӗпе саккунлӑхӗ пур</ref>. Чӑваш Республикин тĕп хули — [[Шупашкар]]<ref name='ЧР Тӗп хули'>[https://www.cap.ru/chuvashia/o-chuvashii/konstituciya-chuvashskoj-respubliki/chavash-respublikin-konstitucije Чӑваш Республикин Конституцийӗ. 6 сыпӑк 67 статья 2 пункт:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221002215816/https://www.cap.ru/chuvashia/o-chuvashii/konstituciya-chuvashskoj-respubliki/chavash-respublikin-konstitucije |date=2022-10-02 }} Чӑваш Республикин тӗп хули – Шупашкар.</ref>. Республикăн патшалăх чĕлхисем: [[чăваш чĕлхи|чăвашла]], [[вырăс чĕлхи|вырăсла]]<ref name='lang'>[https://www.cap.ru/chuvashia/o-chuvashii/konstituciya-chuvashskoj-respubliki/chavash-respublikin-konstitucije Чӑваш Республикин Конституцийӗ. 1 сыпӑк 8 статья: Чӑваш Республикин патшалӑх чӗлхисем – чӑваш чӗлхи тата вырӑс чӗлхи.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221002215816/https://www.cap.ru/chuvashia/o-chuvashii/konstituciya-chuvashskoj-respubliki/chavash-respublikin-konstitucije |date=2022-10-02 }}</ref>. [[Чăваш Республикин Пуçлăхĕ|Республика]] элтеперӗ — [[Николаев Олег Алексеевич]]. Республика [[Мари Республики]]пе çурçĕрте, [[Чулхула облаçĕ]]пе анăçра, [[Чĕмпĕр облаçĕ]]пе кăнтăрта, [[Тутарстан]]па тухăçра, [[Мордва республики]]пе кăнтăрта чикĕ тытать. [[Атăлçи федераци тăрăхĕ|Атăлçи федераци тăрăхне]], [[Атăл-Нухрат экономика районĕ|Атăл-Нухрат экономика районне]] кĕрет. [[Республика кунĕ (Чăваш Ен)|Республика кунне]] [[Çĕртме, 24|çĕртме уйăхĕн 24-мĕшĕнче]] уявлаççĕ. Чăваш Республикин влаç органĕсен официаллă порталĕ - [[cap.ru]]. == Этимологи == "Чӑваш Ен" е "Чӑваш Республики" ят "чӑваш" этнонимран пулса тухать. "Чӑвашсем" сӑмах Хусан ханлӑхӗн территоринче çуралнă темелле. Пирĕн ламтайсене (мӑн асаттесене) Хусан тутарӗсемпе тата вырӑссем чăвашсем тенĕ, çапла вара вăл экзоэтноним шутланать. Экзоэтноним XVI—XVII ӗмӗрти соционимпа ҫыхӑннӑ, ҫакӑ вӑл ял хуҫалӑхне уҫӑмлӑ тата унта ӗҫлекен ҫынсен сословиллӗ пайӗ пулнине кӑтартса парать. Чӑваш ен этноним халӑх пурнӑҫӗнчен, урӑхла каласан, тахçанхи социум ăшĕнче ҫуралма пултарнине чи малтан [[Кури Вантер|Г.И. Комиссаров]] публицист каласа панă. == Республика ятне улăштарасси пирки == Халӑх кăмăл-шухăшне шута илсе, 1920 ҫулхи çĕртмен 24-мӗшӗнче РСФСР ПТĔК тата Халăх Комиссарĕсен Канашĕ Чăваш автономиллĕ облаçĕ РСФСР пайĕ пулать текен çирĕплетĕве В. И. Ленин тата М. И. Калинин алӑ пуснă. 1924 ҫулăн вӗҫӗнче вара Чӑваш автономин ертӳҫисем ЧАССР шайне хăпартмалли проекта хатĕрленĕ. 1925 ҫулхи акан 21-мӗшӗнче Пӗтӗм Раҫҫейри Ӗҫ Тӑвакан Тӗп комитет [[Чăваш Автономиллĕ Облаçĕ|Чӑваш Автономилĕ Облаҫне]] [[Чăваш Автономиллĕ Совет Социализм Республики]] шайне çити улӑштарма палӑртнӑ. Унтан ПĔТК йышăнăвĕпе çĕртмен 20-мӗшӗнчен пуҫласа Чӑваш АССР ҫумне Чӗмпӗр кӗпӗрнинчи Улатӑр уесӗнчи ҫак вулӑссене — Улатӑр, Пӑрачкав тата Кувакин хулипе (пурĕпе — 121 464 ҫын) — хушнӑ. 1920-мĕш çулсенче Чăваш АССР ята Пăлхар АССР çине тата чăвашсем этнонима пăлхарсем çине куçарас пирки сăмах хускатнă<ref>[http://сувары.рф/ru/node/154 Денисов П. В. Этнокультурные параллели дунайских болгар и чувашей / авт. предисл. И. Д. Кузнецов. — Чебоксары: Чуваш. кн. изд-во, 1969. — 176 с.: рис.]</ref>, унчен çармăссем мари халăхĕ çине куçнă май<ref>В феврале 1918 года национальный съезд мари принял решение об отмене наименования «черемисы» ввиду его ненационального происхождения и замене его историческим национальным самоназванием «марий» (Образование Марийской автономной области — Йошкар-Ола, 1966. — С. 39).</ref>. Тăван ене тĕпчекенсем сĕнни республикăна ертсе пыракансем тата вырăнти халăх йышăнман. 1920 ҫулсенче пичетлесе кӑларнӑ ӗҫсенче чӑвашсем Атӑл тата Чулман Атăл пӑлхарĕсен пӗртен-пӗр тӳрӗ те таса тӑхӑмӗсем пулни ҫинчен калакан ҫирӗплетӗве буржуази-национализм идеализациленĕ Атӑлҫи Пӑлхар патшалӑхӗн тапхӑрӗсене пурнӑҫланӑ. Д.П. Петрова (Юман), М. П. Петрова, А. П. Прокопьева-Милли тата пӑлхарти ытти таврапӗлӳҫӗсен тапхӑрӗнче чӑваш халӑх историйӗнче "ылтӑн ӗмӗр" тесе сӑнласа панӑ, социаллӑ-класс хирӗҫӗвӗсем тата ҫак патшалӑхра эксплуататорсен пусмӑрӗ пурри пирки шута илмен. Ҫав ҫулсенчех буржуази националисчӗсем чӑвашсене пӑлхара ят парас кампание уҫнӑ, Чӑваш АССР вара "Пӑлхар"теме сӗннӗ. ''— Денис П.В. Этнокультура параллелӗсем дунай пӑлхарӗсемпе чӑвашсем.— Шупашкар, 1969.''</blockquote>1990 ҫулхи октябрӗн 24-мӗшӗнче Чӑваш Енӗн Аслӑ Канашӗ республика суверенитечӗ пирки деклараци йышӑннӑ та республикăн ҫӗнӗ ятне — Чӑваш ССР - ҫирӗплетнӗ<ref name ='deklaratsi'>[https://docs.cntd.ru/document/804958445 Чăваш ССР суверенитечĕ çинчен деклараци]</ref>. 1991 ҫулхи май уйӑхӗн 24-мӗшӗнче РСФСР халӑх депутачӗсен Съезчӗ ку ята РСФСР 1978 ҫулхи конституцийӗн 71 статйине юсаса ҫирӗплетнӗ. 1992 ҫулхи февралӗн 13-мӗшӗнчен пуҫласа Чӑваш ССР ятне улӑштарасси Ҫинчен "Саккун йышӑннӑ хыҫҫӑн Чӑваш Республики теме пуҫларӗ. 2001 ҫулччен чӑваш Республикин "Чӑваш Республикин" чӑваш Республикин конституцийӗнче вырӑсла субъектӑн тулли официаллӑ ятне РФ Конституцийӗнче (65 ст.) кӗртнӗ. Раҫҫей Федерацин Президент Хутайĕпе килӗшӳллӗн 2001 ҫулхи ҫӗртме уйӑхӗн 9-мӗшӗнченпе Раҫҫей Федерацири субъект ячӗ "Чӑваш Республики-Чӑваш Ен" ҫине куҫарнӑ. 2007 ҫулта В. Л. Болгари адвокат-Васильев тата Юхма Мишша çыравçă Чӑваш Енне Атӑл тӑрӑхӗнчи Пӑлхар çине улӑштарма сӗннӗ.:<blockquote>Чӑваш ен ятне улӑштармалла, ӑна "Атӑлҫи Пӑлхар Республики" темелле. Ку ят-истори капиталӗ. Пирӗн республикӑна урӑхла пӑхаҫҫӗ. ''— Чӑваш ен "Атӑл Пӑлхарӗ" ятлӑ пулмалла''</blockquote><blockquote>...ҫак варианта халӗ пӗтӗмпех пӑхса тухма пулать, ман шутпа, вырӑнлӑ та саккунлӑ. Пирӗн Атӑл Тӑрӑхӗнчи Пӑлхар Республики теме те право пур. ''— М. Юхма: историе Пӗлни-кирлӗ''</blockquote>В. Д. Димитриев тата Г. И. Тафаев историксем, М. Н. Юм тата Ю. В. Дадюков ҫыравҫӑсем, В. Л. Болгарский адвокат-Васильев 2012 ҫулхи октябрь уйӑхӗнче Шупашкарта "ҫаврака сӗтел" ирттернӗ вӑхӑтра Раҫҫей наци конгресӗн 20 ҫул ҫитнине уявланӑ шайра иртнӗ Чӑваш наци конгресӗн делегацийӗсен тата Ют ҫӗршывсен ертӳҫисемпе пӗрле чӑваш Республикин Пуҫлӑхӗ М. В. Игнатьев, РФ ПАТШАЛӐХ Депутачӗсем А. Г. Аксаков патне хутшӑнчӗҫ. в. С. Шурчанова, А. И. Аршинов, ЧР Патшалӑх Канашӗн депутачӗсем патне Чӑваш Республикин "Чӑваш Ен — Атӑл Болгари Республики-историллӗ Ятне ҫӗнӗрен чӗртме сӗнӳ паратӑп.» 2013 ҫулхи кӑрлач уйӑхӗн 16-мӗшӗнче чӑваш Республикин Патшалӑх Канашне чӑваш Республикин "Чӑваш Ен — Атӑлҫи Болгари" историллӗ ят ҫине чӑвашла-"Чӑваш Ен — Атӑлҫи Болгари" — чӑваш Республикин Поллхарӗ", г. И. Тафаев, М. Н. Юм, В. Л. Пӑлхар-Васильев, Ю. В. Дадюков, Р. И. Шевлеби, Н. И. Заводсков, А. В. Павлов алӑ пуснӑ пуҫарусемпе коллективлӑ хутшӑнса хутшӑнчӗ. == Тавралăх == {{main|Чăваш Енĕн тавралăхĕ}} Чăваш Республики çĕрĕсем [[Тухăç-Европа тӳремĕ]]н тухăçĕнче, ытларах [[Атăл]]ăн сылтăм енĕнче, унăн [[Сăр (юханшыв)|Сăрпа]] [[Сĕве (юханшыв)|Сĕве]] юпписем хушшинче выртаççĕ. Республикăн чи çӳллĕ вырăнĕ [[Чăваш Енĕн Улатăр районĕ|Улатăр районĕнчи]] Шумы ял çывăхĕнче вырнаçнă. Çӳллĕшĕ — [[тинĕс]] шайĕнчен шутласан 271 метр. === Тăпра === Паха [[хура тăпра]]ллă çĕрсем республикăн кăнтăр-тухăçĕнче, [[Тутарстан]]па юнашар çĕрĕсенче, кăнтăр-анăçĕнче, [[Сăр (юханшыв)|Сăртан]] тата [[Мăн Çавал (юханшыв)|Мăн]] тата [[Кĕçĕн Çавал (юханшыв)|Кĕçĕн Çавалтан]] анăçалла вырнаçнă. === Шыв усравĕсем === [[Атăл]]ăн [[Шупашкар шыв усравĕ|гидроэлектропотенциалне]] республикăра [[Шупашкар ГЭСĕ]]нче пĕтĕмпех пурнăçа кĕртмен. === Çĕр айĕнчи усăллă минералсем === [[Фосфорит]] минералĕсен янтă пурлăхĕ 148,7 млн т, [[çунăк сланец]]сен — 199,1 млн т, [[торф]]. === Ҫутҫанталӑк === * Наци паркӗ «Чӑваш Вӑрмане» * [[Сăрайçи усравлăхĕ|Сӑрайҫи усравлӑхӗ]] === Климат === Чӑваш ен виҫеллӗ континентлӑ климатпа зонӑра тӑрать тата вӑрманпа вӑрманти ҫутҫанталӑк зонисене кӗрет. Январьти вӑтам ҫул ӳсекен сывлӑш температури-113°С; утӑ уйӑхӗнче +20°с. осадков тапӑннӑ вӑтам калӑпӑшӗ-530-570 мм. === Климатограмма === * Вӑтам ҫул хӑвӑртлӑхӗ. — 3.6 м/с * Вӑтам ҫул нӳрӗ сывлӑш. — 75 % Чӑваш Ен температурин температурин нумай пайне XX ӗмӗрте регистрациленӗ тата 2 минимума XIX ӗмӗрте регистрациленӗ, 3 абсолютлӑ максимм пирӗн ӗмӗр пуҫламӑшӗ тӗлне лекнӗренпе XIX ӗмӗрте регистрациленӗ. {| class="wikitable" style="text-align:center;" !Ҫулталӑк !'''кăрлач''' !'''нарăс''' !'''пуш''' !'''ака''' !'''çу''' !'''çĕртме''' !'''утă''' !'''çурла''' !'''авăн''' !'''юпа''' !'''чÿк''' !'''раштав''' |- !Абсолютлӑ максимум |'''2001''' |1990 |1937 |1950 |1921 |1921 |1971 |'''2010''' |1951 |1915 |1998 |'''2008''' |- !Абсолютлӑ минимум |1942 |1930 |1963 |1963 |1918 |'''1892''' |1926 |1932 |1996 |1920 |'''1890''' |1978 |- |} == Кун-çул == [[Ӳкерчĕк:Flag of Chuvash ASSR.svg|thumb|left|200x200пкс]] [[Ӳкерчĕк:Чувашская автономная область, 1922 год.jpg|thumb|left|270x270px|Чăваш автономи облаçĕ. 1922 çул.]] [[Ӳкерчĕк:Shupashkar panorama.jpg|thumb|left|225x225px|Пулас Шупашкар панорами, 1960-мĕш çулĕсен проекчĕ (кӳлмек панорами)]] :''Тĕплĕнрех [[Чăваш Ен историйĕ|Чăваш Ен кун-çулĕ]], [[Чăваш Ен хронологийĕ]] статьясене пăхăр.'' Ку тăрăха çынсем 80 пин çул каялла пурăнма килнĕ. [[Археологи|Археологсем]] Чăваш Енре [[апаш культури|апаш]], [[анань культури|анань]], [[хулаш культури]]н вырăнĕсене тупса палартнă. Чăвашсен мăн аслашшĕсем ку тăрăха [[VII ĕмĕр]]те çитнĕ. Кунта вĕсене [[Кăтра Паттăр]] ертсе килнĕ. Атăлпа [[Чулман Атăл]] хушшинчи çĕрсем çине çитнĕ хыççăн çĕнĕ патшалăх йĕркеленме тытăнать — вăл историре [[Атăлçи Пăлхар]] ятпа юлнă. Атăлçи Пăлхар питĕ вăйлă патшалăх пулнă. Унăн çĕрĕсем хальхи [[Чулхула]]па [[Урал тăвĕсем]] таран саралса выртнă. Патшалăх культура енĕпе вăйлă аталаннă — паллă çыравçăсем, ăсчахсем пурăннă. [[XIII ĕмĕр]]те монголсем пĕтĕм тĕнчене кисретме тытăнаççĕ, пĕр халăх хыççăн тепĕр халăха хăйсене пăхăнтараççĕ. [[1223]] çулта Атăлçи Пăлхар тапăнса кĕнĕ монголсене чи малтан çапса аркатнă. [[1229]], [[1232]] çулсенче вĕсем каллех Атăлçи Пăлхара тытса илес шухăшпа килеççĕ, анчах та вĕсене çăпса аркатаççĕ. Темле вăйлă патшалăх пулсан та [[1236]] çулта Атăлçи Пăлхар тутар-монголсене парăнать. Çапах та вĕсем ку тăрăхра канлĕ хуçаланайман — çăлăнса юлнă халăх темиçе хут та пăлхав çĕкленĕ. [[1241]] çулта вара тутар-монголсен ку çĕрсене иккĕмĕш хут çĕнтерсе илме тивет. [[1242]] çулта [[Ылтăн Урта]] йĕркеленет, ку çĕрсем вăл патшалăха кĕреççĕ. 1361 çулта ку çĕрсем çине Ылтăн Уртапа хирĕçсе кайнă Уксак Тимур килсе кĕрет — нумай халăха касса тухать. [[1437]]–[[1445]] çулсенче ку çĕрсем çинче [[Хусан ханлăхĕ]] йĕркеленет, Чăваш Ен çĕрĕсем унта кĕреççĕ. [[1552]] çулта [[вырăссем]] Хусана çĕнсе илеççĕ, [[чăвашсем]] те вĕсене самай пулăшаççĕ. Чăвашсем хăйсен патшалăхне туса хума ĕмĕтленĕ пулнă, анчах та вырăссене çак шухăш пачах килĕшмен — вара вĕсем чăваш çĕрĕсене Раççей çумне хушаççĕ. Раççей шутĕнче пурăннă вăхăтра Чăваш Енĕн çĕрĕсенче темиçе вăрçă тухать — пурĕ те çĕрĕçтешсене пусмăрланинчен хăтарассипе çыхăннă. [[Степан Разин]], [[Пугачёв Емельян Иванович|Емельян Пугачёв]] ертсе пыракан вăрçăсене чăвашсем уйрăмах хастар хутшăннă. [[1917]] çулта Раççей империнче революци пулса иртет — хура халăх влаçа хăй аллине илет, совет тапхăрĕ пуçланать. Совет тапхăрĕнче чăвашсен автономи облаçĕ, каярахпа автономи республики йĕркеленет. [[1992]] çулхи [[нарăс, 19|нарăсăн 19-мĕшĕнче]] Чăваш Республикине туса хунă. == Халăх йышĕ == [[1920]] çулхи [[халăх çыравĕ]]пе нумаях вăхăт кăна мар каялла туса хунă Чăваш автономлă облаçĕнче 4 хула тата 1738 ял пулнă, 805 пин çын пурăннă, вĕсенчен хула çыннисем 19,7 пин, ял çыннисем 785.1 пин çын шутланнă. [[Чăвашсем]] 80, 5%, [[вырăссем]] 11, 5%, [[тутарсем]] 3,9%, [[марисем]] 3,6% [[ирçĕсем]] 0,5% шутланнă. [[1989]] çулхи [[халăх çыравĕ]]пе республикăра 55 тĕрлĕ [[халăх]] çынни пурăннă. Вĕсенчен иккĕ виççĕмĕш пайĕ чăвашсем пулнă, чĕрĕкрен ытларах — вырăссем: {| class="standard" !Халăх ||Йышĕ, [[1989]] çул, пин |- |[[Чăвашсем]] | 67,8 % |- |[[Вырăссем]] | 26,7 % |- |[[Тутарсем]] | 2,6 % |- |[[Ирçĕсем]] | 1,4 % |- |[[Марисем]] | 0,3 % |- |Ыттисем | 1,2 % |- |<small> 1000 çын ытла йышлă халăха кăтартнă</small> |}[[2002]] çулхи [[халăх çыравĕ]] вара республикăра 106 тĕрлĕ халăх таран пурăннине палăртнă. Çавăн пекех иккĕ виççĕмĕш пайĕнчен ытларах чăвашсем, чĕрĕкрен ытла вырăссем пурăннă: {| class="standard" !Халăх ||Йышĕ, [[2002]] çул, пин ([http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17 *] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126074108/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17 |date=2012-01-26 }}) |- |[[Чăвашсем]] | 889,3 (67,69 %) |- |[[Вырăссем]] | 348,5 (26,53 %) |- |[[Тутарсем]] | 36,4 (2,77 %) |- |[[Ирçĕсем]] | 16,0 (1,22 %) |- |[[Украинсем]] | 6,4 (0,49 %) |- |[[Марисем]] | 3,5 (0,27 %) |- |[[Белоруссем]] | 1,9 |- |[[Эрменсем]] | 1,3 |- |<small> 1000 çын ытла йышлă халăха кăтартнă</small> |} [[2005]] çулхи кăрлачăн 1 тĕлне республикăра 1299.3 пин çын пурăннă, вĕсенчен виççĕ тăваттăмĕш пайĕ (71,8%) [[Шупашкар]]па [[Çĕнĕ Шупашкар]] хулисенче пурăннă. == Патшалăх тытăмĕ == Республика хӑйӗн конституцийӗпе саккунсем пур. Хӑйӗн право тӗлӗшӗнчен йӗркелесе тӑрассине, ҪАВ шутра РФ конституцийӗ палӑртнӑ шайра политика, экономика тата культура сферисенче хутшӑну йӗркелекен саккунсемпе ытти нормативлӑ право акчӗсене йышӑнассине те, РФ Конституцийӗ палӑртнӑ шайра пурнӑҫлать === Конституци === {{main|Чăваш Республикин конституцийĕ}} Республика тӗп саккунӗ — [[Чӑваш Республикин Патшалӑх Канашӗ]] [[2000]] ҫулхи [[Чӳк, 30|чӳк уйӑхӗн 30-мӗшӗнче]] йышӑннӑ [[Чӑваш Республикин Конституцийӗ]]<ref name ='Чӑваш Республикин Конституцийӗ'>[https://www.cap.ru/chuvashia/o-chuvashii/konstituciya-chuvashskoj-respubliki/chavash-respublikin-konstitucije Чӑваш Республикин Конституцийӗ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221002215816/https://www.cap.ru/chuvashia/o-chuvashii/konstituciya-chuvashskoj-respubliki/chavash-respublikin-konstitucije |date=2022-10-02 }}</ref>. === Пуҫлӑх === Чӑваш Республикинче должноҫри чи аслӑ ҫын-2012 ҫулхи кӑрлач уйӑхӗн 1-мӗшӗччен-Президент) шутланать. 1994 ҫулта чӑваш Енӗн пӗрремӗш Президенчӗ Николай Васильевич Федоров пулчӗ. 2010 ҫулхи август уйӑхӗнче иккӗмӗш президент, малалла Чӑваш Ен пуҫлӑхӗ Михаил Васильевич Игнатьев пулчӗ.Кӑрлач уйӑхӗн 29-мӗшӗнчен пуҫласа 2020-мӗш тивӗҫсене вӑхӑтлӑха пурнӑҫлакан Николаев Олег Алексеевич пулчӗ. === Саккун кӑларакан влаҫ === Патшалӑх Канашӗ (парламент) чӑваш Ен патшалӑх влаҫӗн чи представительлӗ, саккунсемпе тӗрӗслев органӗ шутланать. === Ӗҫ тӑвакан влаҫ === Республика Министрсен кабинечӗ патшалӑх влаҫӗн ӗҫ тӑвакан тата хушакан органӗ пулса тӑрать тата премьер-министр ертсе пырать. == Пайăр çынсем == * [[Элмен Даниил Семёнович|Д. С. Элмен]] — Чӑваш революци комитечӗн председателӗ, чӑваш автономи облаҫӗнчи ӗҫтӑвком председателӗ; * С. П. Петров — ВКП(б) Чӑваш обкомӗн пӗрремӗш секретарӗ * Л. С. Спасов — чӑваш АССР халӑх комиссарӗсен Канашӗн председателӗ, Горький крайри ӗҫтӑвкомӑн пӗрремӗш заместителӗ; * Т. А. Ахазов — Чӑваш АССР Аслӑ Канашӗн Президиумӗн председателӗ * С. М. Ислюков — КПСС Чӑваш обкомӗн пӗрремӗш секретарӗ ; иккӗмӗш тата виҫҫӗмӗш созыври чӑваш АССР Верховнӑй Совечӗн председателӗ , Чӑваш АССР Верховнӑй Совечӗн Президиумӗн председателӗ чӑваш АССР Верховнӑй Совечӗн Председателӗ * М. В. Зайцев— Чӑваш АССР Министрсен Совечӗн председателӗ * И. П. Прокопьев — КПСС Чӑваш обкомӗн пӗрремӗш секретарӗ (1974-1988), чӑваш АССР Улттӑмӗш созыври Аслӑ Канашӗн председателӗ (1963-1967); * Л.П. Прокопьев — Чӑваш АССР Министрсен Совечӗн председателӗ (1975-1989). * Н. А. Зайцев — чӑваш Республикин Министрсен Совечӗн председателӗ (1989-1993)); * Н. В. Федоров — Чӑваш Республикин пӗрремӗш Президенчӗ (1993-2010)); * [[Михаил Игнатьев|М.В. Игнатьев]] — Чӑваш Республикин иккӗмӗш тата юлашки Президенчӗ (2012 ҫулччен), тата Чӑваш Республикин пуҫлӑхӗ * [[Олег Николаев|О.А. Николаев]] — Чӑваш Республикин пуҫлӑхӗ == Администрациллĕ пайлану == {{main|Чăваш Республикин администрациллĕ-территориллĕ пайланăвĕ}} Чӑваш Республикинче 21 администрациллĕ-территориллĕ [[район]], 9 [[хула]] (ҫав шутра республика шайĕнчи 5 хулапа район шутĕнчи 4 хула), 8 [[хула евĕр паççулкă|ХЕП]], 1700 яхăн [[ял|ялти пурăнан вырăн]]. ; Тĕп хула Республика [[тĕп хула|тĕп хули]] — [[Шупашкар]] ( 495 317 çын пурăнать). [[2001]] çулта хула [[Раççейри чи чи хăтлă хула]] ятне çĕнсе илнĕ. Республика шайĕнчи хуласем халĕ хула хутлăхĕ статусĕнчи муниципаллă йĕркеленӳсем, районсем — муниципаллă районĕсем статусĕнчи муниципаллă йĕркеленӳсем. [[File:Admin-map-Chuvashia-region.gif|600px|thumb|Чăваш Енĕн администрациллĕ картти.]] {| class="standard" !№ !Район !Халӑх, ҫын !Территори, км² !Халӑх йышлăхӗ, ҫын/км² !Центр |- style="background:#ffefef;" |- bgcolor="#e6eaec" | colspan="7" |'''Республика шайĕнчи (хула хутлăхĕсем)''' |- |1 |[[Улатăр]] | align="right" |↘35 298 | align="right" | | |[[Улатăр]] хули |- |2 |[[Канаш]] | align="right" |↘45 501 | align="right" | | |[[Канаш]] хули |- |3 |[[Çĕнĕ Шупашкар]] | align="right" |↗126 382 | align="right" | | |[[Çĕнĕ Шупашкар]] хули |- |4 |[[Шупашкар]] | align="right" |↗500 052 | align="right" | | |[[Шупашкар]] хули |- |5 |[[Çĕмĕрле (хула)|Çĕмĕрле]] | align="right" |↘29 553 | align="right" | | |[[Çĕмĕрле (хула)|Çĕмĕрле]] хули |- |- style="background:#ffefef;" |- bgcolor="#e6eaec" | colspan="6" |'''Районсем (муниципаллă районӗсем)''' |- |1 |[[Улатăр районĕ]] | align="right" |↘14 875 | align="right" |1940 |7,67 |[[Улатăр]] хули |- |2 |[[Элĕк районĕ]] | align="right" |↘15 882 | align="right" |554.1 |28,66 |[[Элĕк (Элĕк районĕ)]] ялӗ |- |3 |[[Патăрьел районĕ]] | align="right" |↘34 496 | align="right" |994 |34,7 |[[Патăрьел]] ялӗ |- |4 |[[Вăрнар районĕ]] | align="right" |↘32 221 | align="right" |1012.6 |31,82 |[[Вăрнар]] поçолăкĕ |- |5 |[[Йĕпреç районĕ]] | align="right" |↘23 519 | align="right" |1201.2 |19,58 |[[Йĕпреç]] поçолăкĕ |- |6 |[[Канаш районĕ]] | align="right" |↘35 698 | align="right" |981.4 |36,37 |[[Канаш]] хули |- |7 |[[Куславкка районĕ]] | align="right" |↘19 273 | align="right" |516.8 |37,29 |[[Куславкка]] хули |- |8 |[[Комсомольски районĕ]] | align="right" |↘25 217 | align="right" |630.3 |40,01 |[[Каçал|Комсомольски (Каçал)]] ялӗ |- |9 |[[Трак ен районĕ|Трак ен]] | align="right" |↘14 279 | align="right" |456.3 |31,29 |[[Красноармейски]] ялӗ |- |10 |[[Хĕрлĕ Чутай районĕ]] | align="right" |↘14 426 | align="right" |691.6 |20,86 |[[Хĕрлĕ Чутай]] ялӗ |- |11 |[[Сĕнтĕрвăрри районĕ]] | align="right" |↘22 411 | align="right" |686.1 |32,66 |[[Сĕнтĕрвăрри]] хули |- |12 |[[Муркаш районĕ]] | align="right" |↘33 009 | align="right" |845.3 |39,05 |[[Муркаш]] ялӗ |- |13 |[[Пăрачкав районĕ]] | align="right" |↘12 606 | align="right" |1116.9 |11,29 |[[Пăрачкав]] ялӗ |- |14 |[[Вăрмар районĕ]] | align="right" |↘22 992 | align="right" |598.3 |38,43 |[[Вăрмар]] поçолăкĕ |- |15 |[[Çĕрпӳ районĕ]] | align="right" |↘36 023 | align="right" |790.8 |45,55 |[[Çĕрпӳ]] хули |- |16 |[[Шупашкар районĕ]] | align="right" |↘62 242 | align="right" |1331.7 |46,74 |[[Кӳкеç]] поçолăкĕ |- |17 |[[Шăмăршă районĕ]] | align="right" |↘12 569 | align="right" |799.1 |15,73 |[[Шăмăршă]] ялӗ |- |18 |[[Çĕмĕрле районĕ]] | align="right" |↘9127 | align="right" |1047.6 |8,71 |[[Çĕмĕрле (хула)|Çĕмĕрле]] хули |- |19 |[[Етĕрне районĕ]] | align="right" |↘26 065 | align="right" |897.5 |29,04 |[[Етĕрне]] хули |- |20 |[[Елчĕк районĕ]] | align="right" |↘17 329 | align="right" |567.2 |30,55 |[[Елчĕк]] ялӗ |- |21 |[[Тăвай районĕ]] | align="right" |↘14 818 | align="right" |524.4 |28,26 |[[Тăвай]] ялӗ |} == Экономика == Чӑваш Республики Атӑл-Вятка экономика районне кӗрет. Чăваш Республикин экономики РФ субъекчӗсен хушшинче "вӑтаммисемпе" аутсайдерсем хушшинче тӑрать. Регионти пурнӑҫ хакне хӑвӑртлатнӑ чун ВРПӖ вӑтам раҫҫейри пурнӑҫран 54 процентпа танлашать. Атӑлҫи тăрăхĕнче Пензӑпа Киров облаҫӗсен тата Атӑл-Вятка районӗнчи (Мордвапа Мари Эл) вӑйсӑртарах аталанакан республикӑсен кӑтартӑвӗсем кӑна япӑхрах. Чӑваш Ен экономикинче впп тытӑмӗнчи ял отраçлĕн тӳпи РФ вӑтамран икӗ хут ҫӳллерех (9,4 тата 4,9 %), ВПП 31 проценчӗ промышленноҫ (РФ вӑтамран — 33,2%) парать.<br />Республика промăçлăхĕ, тӗпрен илсен, Шупашкарта тата Ҫӗнӗ Шупашкарта вырнаҫнӑ (агломерацире промăçлăх продукцин виҫӗ пайне кăлараççĕ)."Промтрактор" АУО-Раҫҫейри тата ҫӗршывсенчи Пĕртен-пĕр СНГ савучӗ, вӑл бульдозерпа кӑпӑшка тата мӑрьеукладка техникин пысӑк производствипе тӗнчери предприяти-лидерсен тӑваттӑмӗш пайне кӗрет. Предприятисем туса кӑларакан машинӑсемпе нефтегаз, горнорудной тата строительство отраслӗсенче усӑ кураҫҫӗ. Шупашкарти прибор тӑвакан савут (хальхи официаллӑ ячĕ - "ЭЛАРА" Ăслăхпа производство комплексӗ — АУО Ильенко", ӗлӗкхи ячӗ — "Элара" ЧПППП —АУО) - Раҫҫейри пысӑк предприяти, граждан тата ҫар отраслӗ валли кӑткӑс электронлӑ приборсем кӑларакан пысӑк предприяти. Предприятисенче производство конверсийӗ иртет, продукцин ҫӗнӗ тӗсӗсем уҫӑлаҫҫӗ: автомобиль промăçлăхӗ валли приборсем туса хатӗрлесси, медицинăри компьютер томографисене туса кӑларасси. "Шупашкарти агрегат савучӗ "АУО-раҫҫейри промышленноҫ предприятийӗ — ӑна автотрактор промышленноҫпа ял хуҫалӑх техники валли хатӗрленӗ чаҫсем кӑларма специализациленӗ. Раҫҫейри лидер трактор техникин ҫул-йӗр системисем валли саппас пайĕсене туса кӑларать. "Шупашкарти электроаппарат савучӗ" ("ЧЭАЗ" ЗОО) акционерсен хупӑнчăк пĕрлĕхĕ — Раҫҫейри электротехника профилӗнче аслӑ тата пысӑк предприятисенчен пӗри. Сахал вольтлӑ управлени аппарачӗсене, микропроцессор хатӗрӗсене, электричество энергине напряженийӗпе 0,4-110 кВ таран электричество энергине валеҫмелли хатӗрсене туса кӑларакан предприяти. Ҫӗнӗ Шупашкарти электроэнергетика - Шупашкар ГЭСӖ, ҫавӑн пекех "Химпром" савучĕ — Раҫҫейре хӑйӗн отраçлӗнче Раҫҫейре чи пысӑккисенчен пӗри — электростанцисемпе кĕçĕн станцисем валли хатӗрсем кирлӗ. 2007 ҫулта "Химпром" АУО "Ренова Оргсинтез" холдингĕ илнĕ, химсавучĕн базинче хӗвел батарейисен модулӗсене туса кӑларма техникӑпа ӗҫе кӗртмелли зона йӗркеленĕ. Канашра автоагрегат тăвакан тата вагон юсакан савутсем ӗҫлеҫҫӗ, Улатӑрта прибор тăвакан савутсе пур, Ҫӗмӗрлере автофургонсемпе ятарлӑ автомобильсем туса кӑларассине йӗркеленӗ. Вӑрнар поçолăкӗнче ĕлӗк хими савучӗ ӗҫленӗ, халӗ ун вырӑнӗнче хутӑш препаратсен савучӗ ӗҫлет. Ытти 20 муниципалитета промышленноҫ производствин 6 проценчӗ кӑна тивет. == Транспорт, инфраструктура, ҫыхăну == === Телефони === * «Ростелеком» * «NetByNet (WiFire)» (2015 ҫулччен «ЧебNet») * «Инфанет-Орионет» * «Инфолинк» * «Билайнт» * «Эр-телеком» («Дом. Ru») * «Etherway» * «Энфорта» === Мобиллĕ ҫыхӑну === * МТС (GSM/UMTS/LTE) * Билайн (GSM/UMTS/LTE) * Мегафон (GSM/UMTS/LTE) * Tele2 Раҫҫей (GSM/UMTS/LTE) * Уоta (LTE) === Почта === * АО Раҫҫей Почти === Интернет === * «Ростелеком» * «NetByNet (WiFire)" (2015 ҫулччен «ЧебNet ») * «Эр-телеком" («Ҫурт. Ru») * «Инфолинк» * «Etherway» * «Нкв "("NovoNet", «Аквилон») * «Инфанет-Орионет» * «Энфорта» * «ВИП-технологи» == Сывлăх сыхлавĕ == Чӑваш Енре сывлӑх сыхлавӗн 4 учрежденийӗпе сывлӑх сыхлавӗн Министерствине пӑхӑнса тӑракан 68 учреждение регистрациленӗ, вӗсенче 30 000 ытла ҫын ӗҫлет, ҫав шутра 5 пин ытла врач, 13 пин ытла медицина сестрипе арҫын тӑвансем тата кӗҫӗн медицина ӗҫченӗсем 12 пин ытла ҫын. == Вĕренӳпе ăслăлăх == Чӑваш Республикинче вӗренӳ аталанӑвӗн 2040 ҫулччен Чӑваш Республикин Президенчӗн Указӗпе ҫирӗплетнӗ 21.03-2008 № - лӗ ҫуртран пуҫласа 25 № - лӗ ҫурт таран: "хальхи вӑхӑтра республикӑра 344 чӑваш, 177 вырӑс, тутар наци шкулӗ, пӗтӗмӗшле пӗлӳ паракан 4 учрежденире вӗренекенсем мордов чӗлхине вӗренеҫҫӗ. Хальхи сеть ачасене лайӑх пӗлӳ илме тата политикӑпа ҫыхӑннӑ анлӑ условисенче лайӑх пӗлӳ илме май парать ". Чӑваш Ен Вӗренӳ Министерстви пӗлтернӗ тӑрӑх,2009 ҫулта республикӑра чӑвашла шкулсен 65 проценчӗ, 31 проценчӗ-вырӑсла, 3 % - тутар чӗлхисемпе. Чӑваш чӗлхи тӑван чӗлхене 344 чӑваш шкулӗнче тата патшалӑх чӗлхи пек — ытти 198 шкулта вӗрентнӗ. Чӑваш, тутар наци шкулӗсен 1-5-мӗш класӗсенче тӑван чӗлхепе вӗрентӳ пуҫланнӑ. == Тĕне тытни == * [[Чăваш митрополийĕ]] == Культурăпа ӳнер == === Литература === {{main|Чăваш литератури}} ==== Чӑваш ҫыравҫисем ==== [[Ӳкерчĕк:Дом крестьянина Чебоксары Чувашия.jpg|мини|295x295px|Хресчен ҫурчӗ, Шупашкар, Чӑваш ен]] *Осипов, Владимир Николаевич * Леонид Агаков *Василий Алентей * Александр Артемьев * Пурхи Ахван * Влас Иванов-Паймен * Илле Тахти * Краснов, Георгий Васильевич * Крысин, Павел Афиногенович * Ларионов, Никита Ларионович * Леонид Маяксем * Лисина, Ева Николаевна * Николаева, Юлия Фёдоровна * Орлов, Георгий Фёдорович * Осипов, Пётр Николаевич * Пилеш, Герасим Дмитриевич * Рзай, Виктор Ефремович * Савельев-Сас, Александр Сергеевич * Садай, Владимир Леонтьевич * Синичкин, Виссарион Вениаминович * Уйп Мишши * Чичканов, Пётр Николаевич * Юхма Мишши * Айзман, Николай Спиридонович * Чиндыков, Борис Борисович * Иванов, Константин Васильевич * Кириллов, Тарас Кириллович * Ҫеҫпĕл Мишши * Илле Тукташ * Яков Ухсай * Петĕр Хусанкай * Çемен Элкер === Театрсем === [[Ӳкерчĕк:TOB-2017.jpg|мини|320x320px|Оперӑпа балет Чӑваш театрӗ]] {{main|Чăваш Енĕн театрĕсем}} * [[Чăваш патшалăх К.В. Иванов ячĕллĕ академи драма театрĕ]] * [[Чăваш патшалăх оперăпа балет театăрĕ]] * [[Çеçпĕл Мишши ячĕллĕ Чăваш патшалăх çамрăксен театрĕ]] * [[Чăваш патшалăх пукане театрĕ]] === Музейсем === {{main|Чăваш Енĕн музейĕсем}} * Чӑваш наци музейӗ, ҫавӑн пекех унӑн филиалӗсем: * Вӗсен литература музейӗ. К. В. Иванов (Шупашкар). * Ҫеҫпӗл М. Музейӗ (Шупашкар). * В. И. Чапаев (Шупашкар) Музей; * Шуршӑлти А. Г. Николаев космонавтика музейӗ; * Йӗпреҫ этнографи музейӗ; * Чӑваш патшалӑх художество музейӗ; * Чӑваш Республикин ҫар Мухтавӗн музейӗ; [[Ӳкерчĕк:Чувашский драматический театр имени К. В. Иванова.JPG|мини|320x320px|К. В. Иванов ячӗллӗ чӑваш драма театрӗ]] * Улатӑр таврапӗлӳ музейӗ; * Элӗк районӗнчи литературӑпа таврапӗлӳ музейӗ; * Сӗнтӗрвӑрри районӗнчи краеведени музейӗ; * М. С. Спиридонов хваттерӗ мемори музейӗ; * Ҫӗнӗ Шупашкарти Н. И. Лобачевский (Ҫӗнӗ Шупашкар) музейӗ; * Геологи музейӗ (Шупашкар). * Хальхи искусство центрӗ (Шупашкар). * Сӑра музейӗ; * Ҫӗнӗ шупашкарти художество музейӗ; * Гидроэнергетика музейӗ (Ҫӗнӗ Шупашкар). === Вулавăшсем === * [http://www.nbchr.ru/ Чӑваш Республикин "Чӑваш Республикин наци библиотеки"] * Чӑваш республикинчи ача-пӑча-ҫамрӑк библиотеки * Чӑваш Патшалӑх университетӗн ӑслӑх вулавӑшӗ === Массăллă информаци хатĕрĕсем === {{main|Чăваш Республикин массăллă хыпар хатĕрĕсем}} * «Советская Чувашия» — ежедневная общественно-политическая газета; * «Хыпар» — ежедневная газета на чувашском языке; * «Тӑван Атӑл» — литературный журнал на чувашском языке. * Ҫамрӑксен хаҫачӗ; * Хресчен сасси; * Тӑван Атӑл; * Капкăн; * ЛИК; * Вести Чувашии; * Собрание законодательства Чувашской Республики; * Тантӑш; * Самант; * Грани; * «Ялав»; * «Канаш» === Радио === * Чӑваш Ен наци радиовӗ; * Раҫҫей Радио-Чӑваш Ен Радио; * Тӑван Радио (Шупашкар, Ҫӗнӗ Шупашкар) * Тӑван Ҫулсен Радиовӗ. * Радио Дачи (105 тата 7 ФМ) == Çутĕç, ăслăх == Пурĕ Республикăра 1062 вĕренӳ заведенийĕ. Вĕсен шутĕнче 430 [[шкул]] çулне çитмен ачасем валли, 564 шкул, 16 [[интернат шкулĕ]], 4 [[ача çурчĕ]], 27 [[професси училищи]], 32 вăтам пĕлӳллĕ професси илмелли заведени, 21 [[аслă вĕренӳ заведенийĕ]]. == Спорт == * [[Чăваш Енĕн футбол чемпионачĕ]] * «Химик-Август» футбол клубӗ == Литература == * Т.Н. Таймасова, В.В. Степанов, «Краткая история Чувашии и чувашского народа», Чăваш кĕнеке издательстви. Шупашкар, 2019. *[[Филиппов, Василий Рудольфович|Филиппов В. Р.]] [https://xn--80ad7bbk5c.xn--p1ai/node/921 Чувашия девяностых. Этнополитический очерк.] — М.: Центр цивилизац. и регион. исслед. РАН, 2001. — 250 с. *[http://gov.cap.ru/hierarhy_cap.asp?govid=&page=.%2F86%2F3743%2F5383%2F5388&pageup=.%2F86%2F3743%2F5383&Cmd=%C2%E2%E5%F0%F5 Исследования социально-политической истории Чувашии XX столетия. Сборник статей.] — Чебоксары: ЧГИГН, 2002. — 106, [3] c. *[http://www.enc.cap.ru/ Краткая чувашская энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210201201200/http://www.enc.cap.ru/ |date=2021-02-01 }} == Çав. пекех == * [[Авалхи чăваш сăвăçисемпе юрăçисем]]. * [[Авалхи чăваш ламтайĕсем]] (авалхи паллă чăваш çыннисем) * [[Чăваш наци юхăмĕ]] == Асӑрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Каçăсем == {{Commons|Category:Chuvashia}} * [http://www.gcheb.cap.ru/chuv/ Чăваш Республики власть органĕсен официаллă порталĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170807141204/http://www.gcheb.cap.ru/chuv/ |date=2017-08-07 }} * [http://www.cap.ru/ Портал органов власти чувашской республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923172022/http://www.cap.ru/ |date=2011-09-23 }} *[http://chuvashia100let.nbchr.ru/ Чувашская Республика: летопись столетия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200419132823/http://chuvashia100let.nbchr.ru/ |date=2020-04-19 }} : Проект Национальной библиотеки ЧР к 100-летию образования Чувашской автономной области * [http://www.nbchr.ru/index.php?option=com_irbis&view=irbis&Itemid=1408 История чувашского народа] : электронная коллекция * [http://www.nbchr.ru/index.php?option=com_irbis&view=irbis&Itemid=1409 История населенных пунктов Чувашии] : электронная коллекция * [http://www.nbchr.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=12913 Чебоксары: история и современность] : электронная коллекция *[http://maps.google.ru/maps?g=%D0%A7%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%88%D0%B8%D1%8F&hl=ru&ie=UTF8&ll=56.016808,46.933594&spn=2.247707,7.075195&z=7 «Карты Google» çинчи Чăваш Ен картти]; *[http://www.enc.cap.ru/ Кĕске чăваш энциклопедийĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210201201200/http://www.enc.cap.ru/ |date=2021-02-01 }}. *[http://www.chuvashia.ws/ Чăваш Ен картти]; *[http://gps21.ath.cx/maponline Чăваш Енĕн интерактивлă картти тата gps-навигатор картти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090814220943/http://gps21.ath.cx/maponline |date=2009-08-14 }}; *[http://www.4kg.ru/index.php?wt=1&id=188 Перекрестный каталог чувашских сайтов]; *[http://www.chebinfo.ru/ Чăваш Енĕн регион хыпар интернет-порталĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091210004725/http://chebinfo.ru/ |date=2009-12-10 }}. *[https://web.archive.org/web/20120118004234/http://www.tppchr.ru/index.php?Mn=2&sMn=2 Торгово-промышленная палата: о Чувашии] *[http://cvlat.blogspot.com/2010/11/blog-post.html Эктор Алос-и-Фонт. Оценка языковой политики в Чувашии] *[http://anticor-21.livejournal.com/209000.html 15 июня 2012 года в Чебоксарах состоялся пикет в защиту чувашского языка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160726060910/http://anticor-21.livejournal.com/209000.html |date=2016-07-26 }} * Эктор Алос-и-Фонт, «Преподавание чувашского языка и проблема языкового поведения родителей», Чувашский государственный институт гуманитарных наук, 2015, Шупашкар. *[https://www.idelreal.org/a/27902182.html Почему чуваши не говорят по-чувашски?] *[https://www.idelreal.org/a/29546401.html "Как это в Чувашии не нужен чувашский?!"] {{Чăваш Ен}} {{Чăвашсем}} {{Чăваш Енĕн историйĕ}} {{Чăваш Ен темăсенче}} {{Раççей Федераци субъекчĕсем}} {{Тĕрĕк патшалăхĕсем}} {{Атăлçи федераци тăрăхĕ}} <!--Categories--> [[Категори:Чăваш Ен| ]] 85w4awqw3gxpen6k6c84795c0wo1qqa 0 2608 878078 869656 2026-10-06T04:45:10Z ~2026-53538-41 41129 878078 wikitext text/x-wiki {{Хула çинчен|Ӗпхӳ<br>{{lang-ba|Өфө}} |[[Ӳкерчĕк:Flag of Ufa.svg|110px]] [[Ӳкерчĕк:Coat of arms of Ufa.svg|75px]] |[[Раççей]]|[[Пушкăрт Республики]]|1586|1586|1 144 809|2023|753,7|54° 49'|56° 4'| Ӳкерчĕк=Ufa street 3.jpg}} '''Ӗпхӳ''' ({{lang-ba|Өфө}}, {{lang-ru|Уфа}}) — [[Раççей Федерацийĕ|Раççейри]] хула, [[Пушкăрт Республики|Пушкăрт республикин]] тĕп хули. Шурă юханшыва [[Ĕпхӳ (юханшыв)|Ĕпхӳпе]] [[Дема (юханшыв)|Дема]] [[юханшывсем]] юхса кĕнĕ çĕртре вырнаçнă.<ref>[https://timescanner.pro/ru/Ufa_Bashkortostan Ӗпхӳ ҫинчен усӑллӑ информаци] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210204181822/https://timescanner.pro/ru/Ufa_Bashkortostan |date=2021-02-04 }}</ref> Хулана [[1586]] çулта ку çĕрсем Раççей патшалăхне кĕнĕ хыççăн Раççей чикисене хураллама туса хунă. Хулара 1,1 млн çын пурăнать, çичĕ районран тăрать: * [[Ĕпхӳн Дема районĕ|Дема районĕ]] * [[Ĕпхӳн Калинин районĕ|Калинин районĕ]] * [[Ĕпхӳн Киров районĕ|Киров районĕ]] * [[Ĕпхӳн Ленин районĕ|Ленин районĕ]] * [[Ĕпхӳн Октябрь районĕ|Октябрь районĕ]] * [[Ĕпхӳн Ордженикидзе районĕ|Ордженикидзе районĕ]] * [[Ĕпхӳн Совет районĕ|Совет районĕ]] == Административлӑ-территори пайланӑвӗ == Административлӑ-территори тытӑмӗн шайӗнче Уф хули 7 хуларан тӑрать: Районсене ял ҫӗрӗнчи 2 — мӗш пункта (Кнеҫе Калинински районӗпе Ветотниково-Ленински районӗнчи д. Князе), ҫавӑн пекех 5 ял советне (унта 22 ял пунктне кӗрекенскерсене) пӑхӑнтарнӑ: Федоровский ял советне Калинински районне, Искински ял советне — Киров районне, Нагаевски ял советне — Октябрь районне, Новочеркасскипе Турбас Ял советне — Орджоник Районне пӑхӑнтарнӑ.Районсемпе ял совечӗсен йышне кӗрекен районсем Уф хули округӗн территорийӗнче пурӑнаҫҫӗ, анчах хӑйсем вӗсем муниципалитет пӗрлӗхӗсем мар. Ҫавна пула хула таврашӗнчи ялсенчи вырӑнсене, Киров тата Октябрь районӗсене пӗрлештернине пула компактлӑ мар, икӗ уйрӑм пайран, территорирен мӑшӑрланнисен пур. Ҫав хушӑрах Октябрь районӗн икӗ пайне ытти хула районӗсен территорийӗсемпе пайланӑ, Киров районӗн икӗ пайне хула округӗн йышне кӗмен территорисемпе пайланӑ. == Архитектурӑпа паллӑ вырӑнлӑх == Уфри чи кивӗ ҫурт: Октябрь Революцийӗн урамӗнчи пӗр хутлӑ ҫурт, 57/1 ҫурт, паллӑ Горнозаводчик Демидов аллинче. Ҫурта XVIII ӗмӗр варринче туса лартнӑ. Ку ҫурт 1774 ҫулхи ноябрь уйӑхӗнче (ытти пӗлтернӗ тӑрӑх, 1775 ҫул пуҫламӑшӗнче) унта вырӑс ҫарпуҫӗ Александр Васильевич Суворов, Пугачев восстанине путармашкӑн Императрица Екатерина II ҫулхи ноябрьте чарӑнса тӑнипе палӑрать. 1803 ҫулта оренбург граждансен губернаторӗ Алексей Александрович Врасский (Тӑшманла, Хирӗҫле) 1803 ҫулта Уфа ҫӗнӗ планламалли I проекта Александр Александр император туса хатӗрленӗ тата ӑна туса хатӗрленӗ. Кӗпӗрне архитекторӗ Д.М. Дельмедико планланӑ. Уфӑн ҫӗнӗ планӗ тӑрӑх тӳремрех те типӗ вырӑна куҫарма сӗннӗ. Хуласене анлӑлатнисӗр пуҫне тахҫанах пулнӑ урамсене урлӑ ҫӗнӗ урамсем хывма палӑртнӑ. Малалли шӑпи паллӑ мар. 1816 ҫулхи пушар хыҫҫӑн раҫҫей службинчи Шотланди архитекторӗ Вильям Пугачев 667,5 га территорири хулан пӗрремӗш планне тунӑ. 1817 ҫулхи декабрь уйӑхӗнче Вӑл Уфӑна пынӑ та кӗпӗрне мишавайӗпе Пӗрле плана тӳрлетме пынӑ. Правительство ҫакна май 1819 ҫулхи мартӑн 3-мӗш проектне ҫирӗплетнӗ. Ҫак тӗп плана XIX ӗмӗр хушшинче хула строительствин ҫул-йӗрне палӑртса хунӑ. План тӑрӑх, хула чиккисене Телеграф урамӗнчен Пуҫласа Никольски урамне ҫити, шурӑ ҫырмаран Пуҫласа Богородски урамне ҫитиччен сарӑлса пынӑ. Архитектор хальхи ҫурт-йӗрпе тата рельефпа ӑнӑҫлӑ усӑ курнӑ. Вӑл Хусанти Пысӑк урама (хула тӗп урамне) илсе тухрӗ, ӑна кивӗ центр — Троицкая тата Анатри Суту — илӳ площадьне-хулари ҫӗнӗ суту-илӳ центрне-Ҫӳлти Суту-илӳ площадӗнче Гостинӑй картишне пӗрлештерчӗ. Ҫав хушӑрах Уф — Собор площадӗн административлӑ ҫӗнӗ центрӗ-Тури Суту-илӳ площадӗпе Театр урамӗпе ҫыхӑннӑ. Уф административлӑ суту-илӳ центрӗ хулан истори наркӑмӑшӗн территорийӗнче нумай вӑхӑт хушши сыхланса пурӑннӑ. Хулари чи ҫӳллӗ ҫурт: 31-мӗш этаж небоскреб Иель-тауэр (102,3 метр ҫӳллӗшӗ), 2018 ҫулхи декабрь уйӑхӗнче туса лартнӑ. Октябрь проспекчӗ хулан ҫурҫӗр пайӗнче вырнаҫнӑ. Иккӗмӗш ҫурт ҫӳллӗшӗнче - "Урсиб"финанс корпорацийӗн тӗп офисӗ. Ку 26-мӗш этаж ҫурчӗ 100,5 метр ҫӳллӗш. Ҫул урлӑ вӑл 1962 ҫулта тунӑ 9-мӗш этажлӑ ҫурт Вырнаҫнӑ. 2014 ҫулта Пушкӑртстан Республикинчи Уф хулин лаптӑкӗ 71,6 пин гектар шутланнӑ; вӗсенчен туса лартнӑ территори-20 пин г. Пурӑнмалли ҫурт-йӗр фончӗ 23 миллион та 800 пин тӑваткал метр шутланать. Пурӑнмалли ҫурт-йӗр тивӗҫтерӗвӗ: ҫын пуҫне 21,6 тӑваткал метр. Уфим ҫурутравӗн строительствин коэффициенчӗ 0,55 шутланать. Хулан вӑтам ҫӳлӗшӗ: пилӗк этаж. РФ регион аталанӑвӗн, Раҫҫей инженерӗсен союзӗн, Федераци строительство тата пурӑнмалли ҫурт-йӗрпе коммуналлӑ хуҫалӑх агентствин, потребительсен прависемпе ырлӑхне хӳтӗлес сферӑри Федераци службин потребительсен тата Вӗсен Мускав университечӗ палӑртнӑ хула хутлӑхӗн пахалӑхӗн рейтингӗпе килӗшӳллӗн. М.В. Ломоносова 2012 ҫулта Уф 10-мӗш вырӑн йышӑннӑ. Раҫҫейри ҫӗр пысӑк хуласен интегр рейтингӗпе килӗшӳллӗн урбанистика Санкт-Петербург институчӗ йӗркеленӗ 2013 ҫулта Уф пурӑнмалли хӑтлӑх енӗпе иккӗмӗш вырӑн йышӑннӑ. == Паллă çынсем == == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} ==Вуламалли== * {{ВТ-ЭСБЕ|Уфа, губернский город}} * {{кĕнеке |автор = |пай = |пуçелĕк = История Уфы: краткий очерк |оригинал = |каçă = |яваплă = Ганеев Р. Г., Болтушкин В. В., Кузеев Р. Г. |кăларăм = |вырăн = Ĕпхӳ |издательство = Пушкăрт кĕнеке издательстви |çул = 1981 |том = |страница = |страница = 604 |сери = |isbn = |тираж = }} * {{кĕнеке |автор = [[Синенко Сергей Германович|Синенко С. Г.]] |пай = |пуçелĕк = Город над Белой рекой. Краткая история Уфы в очерках и зарисовках 1574—2000 |оригинал = |каçă = |яваплă = |кăларăм = |вырăн = Ĕпхӳ |издательство = Государственное республиканское издательство «Башкортостан» |çул = 2002 |том = |страница = |страница = |сери = |isbn = |тираж = 5000 }} * {{кĕнеке |автор = Нигматуллина И. В. |пай = |пуçелĕк = Старая Уфа. Историко-краеведческий очерк. |оригинал = |каçă = |яваплă = |кăларăм = |вырăн = Ĕпхӳ |издательство = Белая река |çул = 2007 |том = |страница = |страница = 224 |сери = |isbn = 978-5-87691-036-3 |тираж = 3000 }} * {{кĕнеке |автор = |пай = |пуçелĕк = 500 вопросов и ответов об Уфе |оригинал = |каçă = |яваплă = Муллакаев М. Н. |кăларăм = |вырăн = Ĕпхӳ |издательство = Панорама Башкортостана |çул = 2008 |том = |страница = |страница = 240 |сери = |isbn = |тираж = 6000 }} ==Каçăсем== {{commons|Category:Ufa}} * [http://www.ufacity.info/ Ĕпхӳ администрацийĕн сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160318143611/http://www.ufacity.info/ |date=2016-03-18 }} * [https://бериключ.рф/obzor-rajonov-ufy-gde-luchshe-kupit-kvartiru-v-ufe/ Рейтинг лучших районов для жизни в Уфе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531101441/https://xn--90aijif1a6czc.xn--p1ai/obzor-rajonov-ufy-gde-luchshe-kupit-kvartiru-v-ufe/ |date=2023-05-31 }} {{Раççейри миллионер-хуласем}} {{Пушкăртстан}} {{М-7 автомагистраль çинчи пурăнан вырăнсем}} {{stub}} [[Категори:Пушкăртстан]] [[Категори:РФ хулисем]] qgk40vhr0gnmcxfw9z5d77wo8wk0uwf 0 3498 878079 864131 2026-10-06T05:36:13Z Ellodanis5 17302 /* Литература */ 878079 wikitext text/x-wiki {{Пĕлтерĕшсем|Пÿлер (пĕлтерĕшсем)}} '''Пӳлĕр''', — [[Атăлçи Пăлхар]]ти [[хула]]. [[X ĕмĕр]]те никĕсленĕ. [[XII]]-[[XIII]] ĕмĕрсенче анлă аталанса çитнĕ. Ку вăхăтра вăл Атăлçи Пăлхарăн [[тĕп хула|тĕп хули]] те пулнă. === Этимологи === Пӳлĕр сăмаххи авал тĕн çыннине пĕлтернĕ. ''Пĕлӳ'' сăмахинчен пулнă. Тепĕр май каласан ăслă та тăнлă çынна пĕлтернĕ. == Истори == Вырăс летописĕсенче ăна «Мăнхула» ([[вырăс чĕлхи|вырăс.]] ''Великий город'') тесе çырнă. [[1236]] çулта хулана монгол çарĕсем аркатса пĕтернĕ. Археологи ĕçĕсем вăхăтĕнче хула вырăнĕнче кăкшăмсене тата ытти савăт-сапана тупнă. Çавăн пекех [[Иран]]ран, [[Вăтам Ази|Вăтампа]] [[Малти Ази]]рен, [[Кавказ]]ран, [[Руç]]рен тата [[Китай]]ран илсе килнĕ япаласене тупнă. [[File:Bilyar - museum.jpg|thumb|Пӳлерти историпе археологи тата çутçанталăк усравĕ музейĕн тапăлĕ|300px]] Арап çулçӳревçи [[Ибн Фадлан]] каланипе, хулана атăл пăлхарĕсен [[Алмуш]] патша астулра чухне, 922 çулта никĕсленĕ{{sfn|Биляр в БРЭ}}. Пӳлер хулашĕнче тупнă пĕрремĕш археологи материалĕсене X ĕмĕрте тунă{{sfn|Биляр в БРЭ}}. Пӳлер Анăç Чулман Атăл лешьенĕнче, [[Кĕçĕн Çарамсан]] сулахай çыранĕнче (хальхи [[Тутарстан Республики]]н [[Тутарстанăн Алексеевски районĕ|Алексеевски районĕ]]) вырнаçнă. Вырăссен истори хроникисенче хулана [[1164]] çулта пĕрремĕш ([[Лаврентий çулталăка çырни]]) Мăнхула ''Великий Город'' тесе асăннă. [[XII ĕмĕр]]тенпе [[Атăлçи Пăлхар]]ăн тĕп хули<ref>Хăшпĕр историк тĕп Пăлхара тĕп хула тет</ref>. Юлашкинчен Мăнхула пирки [[1236]] çулта çырни пур, ун чухне монголсем тапăнса килсе хулана çаратнă та çунтарса янă. Чылай тĕпчевçĕ шухăшĕпе, [[пушкăртсем]] хушшинче пăлхар кăкĕнчен тухнă [[буляр]] йăхĕ асăннă хуларан тухса пурăнма килнĕ. == Пӳлер хулашне кăтартни == [[Хулаш (археологи)|Хулаш]] тикĕс плато çинче вырнаçнă, Кĕçĕн Çарăмсан юханшыв еннелле анса пырать. Хулаш урлă икĕ пĕчĕк шыв — Билярка тата Елшанка (иккĕшĕ те — Кĕçĕн Çарамсанăн сулахай юпписем) юхать. Хулашăн тăваткал хормиллĕ, кĕтесĕсем тĕнче пайĕсем çинелле тĕлленнĕ. Пайĕсем: [[цитадель]], шалти хула, тулаш хула, [[посад]]. '''[[Цитадель]]''' (юман хӳмесем, лаптăкĕ 20 га яхăн) хула варринче ларнă. == Пӳлер хулашĕн тĕп объекчĕсем == {{Панорама|Bilyar gorodizshe - panorama.jpg|1500px|Пӳлер хулашĕн панорами пайĕ: Варринче — мечет комплексĕ, сулахайра — феодал çурчĕ. Хыçалта тата сылтăмра — хӳтĕленме çĕре хăпартни, малти план çинче — консервациленĕ çăл.}} == Çав. пекех == == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} == Литература == * Исследования Великого города. — М., «Наука», 1976. — 264с. [Билярское городище]. * {{кĕнеке|автор = Н. А. Кокорина, С. В. Кузьминых|пуçелĕқ=Большая российская энциклопедия|пай=Биляр|вырăн=|издательство=|çул=|страницы=|ref=Биляр в БРЭ|ссылка часть=https://bigenc.ru/archeology/text/1866291}} * Зимони И. Волжско-булгарские города в X — XIII веках // [https://journalmh.org Современная гуманитаристика. 2026. Т. 2. № 2. С. 10 — 20] == Каçăсем == {{History-stub}} {{Атăлçи Пăлхар}} {{Авалхи чăваш хулисем}} [[Категори:Авалхи чăваш хулисем]] [[Категори:Раççейри çухалнă хуласем]] [[Категори:Атăлçи Пăлхар хулисем]] [[Категори:Тутарстанри хулашсем]] [[Категори:Тахçанхи патшалăхсен тĕп хулисем]] h10od7eqbcv9rru81ws9iw15mq9o2b2 0 18297 878068 797731 2026-10-05T13:55:41Z Ellodanis5 17302 878068 wikitext text/x-wiki [[File:Zorn Cachucha.jpg|thumb|Zorn Cachucha]] <!--Хореографи (грекларан choreo "ташлатăп" – ташă ӳнерĕ пĕтĕмĕшле. Европăра йышăннă тăрăх, балетпа кирек мĕнле урăх ташă пĕрлĕхне пĕлтерет. --> {{Куçармалла|en|Choreography}} '''Хореогра́фи''', '''хореографи ÿнерĕ''' ({{lang-grc|χορεία}} — ''ташă карти, вăйă карти'' + {{lang-grc2|γράφω}} — ''çырас'') тата '''хореографилле лартăм''' — хусканусемпе куçăмсене (ташăсене, трюксене, {{iw|Сцена çинчи çапăçу|çапăçусене|en|Stage combat}}) ÿнерлесе ăсталасси тата сцена çинче лартасси, ĕнтĕ тата ытти те. {{Çырмалла}} ny14dnhb8ueopha42l109c613rluqh9 0 21343 878074 612341 2026-10-05T20:35:37Z CommonsDelinker 188 Removing [[:c:File:Tsjeboksary-golfen.jpg|Tsjeboksary-golfen.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Taivo|Taivo]] because: [[:c:COM:DW|Derivative work]] of non-free content ([[:c:COM:CSD#F3|F3]]): [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Cate 878074 wikitext text/x-wiki {{Coord|display=title|56|8|46.35|N|47|14|42.63|E}} <!--[[Ӳкерчĕк:Cheboksary-Bridge_on_artificial_lake.JPG|thumb|left|250px|Кĕпер]]--> '''Шупашкар кӳлмекĕ''' — [[Шупашкар]]ăн икĕ пĕверен тытăнса тăракан культурăпа кану вырăнĕ. Кӳлмеке иккĕ юханшыв [[Сăкăт (Атăл юппи)|Сăкăтапа]] [[Чебоксарка]] юхса кĕреççĕ. Кӳлмек çумĕнчи объектсем: [[Анне палăкĕ]], [[Хĕрлĕ лапам (Шупашкар)|Хĕрлĕ лапам]], юрă уйĕ. Кӳлмекре шупашкарсем канма кăмăллаççĕ. Кунта апатланма, канма пулать, шыв çинче катамаранпа та, кимĕпе те ярăнма май пур. ==Кун-çулĕ== <!--[[Ӳкерчĕк:Cheboksary-Bey.jpg|thumb|left|250px|Шупашкар кӳлмекĕ çуркунне]]--> Кӳлмек вырăнĕнче ĕлĕк хулан кивĕ пайĕ пулнă. [[Шупашкар ГЭСĕ|Шупашкар ГЭСне]] туса лартсан хулан çак пайĕ шыв айне пулса юлнă. Шупашкар шыв усравĕн шайне хăпартма тăхтанипе кунти çĕр пичĕ хулан сăн-питне ăмăрланă. 1996 çулта тепĕр дамбă тума йышăннă, каярах ăна «Храм çулĕ» ят панă. {{панорама|Вид на залив (Чебоксары).jpg|1000px|<center>Республика кунĕ - Шупашкар кӳлмекĕ, [[Хĕрлĕ лапам (Шупашкар)|Хĕрлĕ лапам]] (2011 ç)</center>}}</center> == Топографи карттисем == * {{Карттă|O-38-XXXVI}} ==Каçăсем== * [http://foto.cheb.ru/cat7/ Кӳлмек фотографисем] * [http://www.360cities.net/image/cheb-stairs-to-culture Кӳлмек пане аннă чухнехи сфера панорами] Оперăпа балет театрĕ енчен пăхсан. * [http://chuvash.org/news/8601.html Кӳлмекре хура акăшсем те пулĕç] * [https://chuvash.org/news/16211.html Шупашкарти Мода çурчĕ умне хитрелетĕç] * [https://chuvash.org/news/16407.html Кӳлмекре аттракцион лартма чӑрӑшсене каснӑ] * [https://cheb.media/2017/07/26/koleso-oborzeniya/ Колесо обо₽зения: на заливе вырубили голубые ели для установки нового аттракциона] {{Шупашкарăн паллă вырăнĕсем}} [[Категори:Шупашкар]] 8fnkhk7f8t55nglyplvuvso3t26qltv 0 27259 878067 846841 2026-10-05T13:35:24Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 878067 wikitext text/x-wiki {{урăх пĕлтерĕшсем|Шуй (пĕлтерĕшсем)}} [[Ӳкерчĕк:Gastropod.jpeg|thumb|[[Stylommatophora|кĕпçе куçлисен]] ушкăнне кĕрекен тип çĕр çинчи шуй.|270px]]{{commonscat|Snail}} '''Шуйсем''' — тулаш [[раковина (моллюскăсем)|раковинăллă]] [[Gastropoda|хырăм-ураллă моллюскăсен]] калаçури ячĕ.<ref>[https://kimito.com.ua/muczin-ulitki-v-kosmetike-chto-eto-takoe/ Косметикӑри муцин улиткӑсем: мӗн ку?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210128135921/https://kimito.com.ua/muczin-ulitki-v-kosmetike-chto-eto-takoe/ |date=2021-01-28 }}</ref> == Шал тытăмĕ == Шуй кĕлеткинче ''пуç'', ''ура'' тата ''шалти михĕ'', унтан ''[[моллюскă мантийĕ|манти пĕрмечи]]'' тухать. == Шуй культурăра == [[File:Antim CoA.jpeg|thumb|right|150px|[[Ивери Анхимĕ]]н гербĕ]] Шуй [[Икĕпат]]па [[Вавилон]]ра [[ĕмĕрлĕх]]пе [[пулăхлăх]]а, [[Вăтам ĕмĕрсем|вăтам ĕмĕрсенчи]] [[Европа|Европăра]] — [[çылăх]]па [[ӳркев|кахаллăх]]а пĕлтернĕ. Каярах вăл сăпайлăх символĕ пулса тăрать. [[Ислам]]ра шуй иккĕнленӳллĕхе кăтартать, [[Буддизм|Будда тĕнĕнче]] — чăтăмлăха, унăн [[Моллюскă раковини|раковини]] — чарăннă вăхăта. [[Гонзага]] хăшпĕр [[херцăк]]сен [[герб]]ĕ çинчи [[йыхрав]] — ''«Хамăнне пĕрлех йăтса çӳретĕп»'' — çаплах шуй тата унăн раковини символ пулать<ref>[http://www.liveinternet.ru/community/1726655/post94871139/ Francesco del Cossa Благовещение]</ref>. == Галерейă == <gallery mode=packed class=center heights=150px caption="Шуй сăнĕпе капăрлатнă муниципаллă гербсем"> Escudo de Alustante.svg|[[Алустанте]] Campione d'Italia-Stemma.svg|[[Кампионе-д’Итали]] Blason de la ville de Laméac (Hautes-Pyrénées).svg|[[Ламеак]] File:Coat of arms of Ulyanovsky Raion.png|[[Чĕмпĕр районĕ (Чĕмпĕр облаçĕ)|Чĕмпĕр районĕ]] Blason ville fr Saléchan (65).svg|[[Салешан]] DEU Schneckenhausen COA.png|[[Шнеккенхаузен]] Blason ville fr Aigre 16.svg|[[Эгр (коммуна)|Эгр]] Blason ville fr Eragny (Val-d'Oise).svg|[[Эраньи]] </gallery> == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == {{malacology-stub}} [[Категори:Хырăм-ураллисен пурнăç хормисем]] 64wg082s2wmjerac0h9rt4czj15mnl2 0 49208 878075 780881 2026-10-05T20:35:40Z CommonsDelinker 188 Removing [[:c:File:Tsjeboksary-golfen.jpg|Tsjeboksary-golfen.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Taivo|Taivo]] because: [[:c:COM:DW|Derivative work]] of non-free content ([[:c:COM:CSD#F3|F3]]): [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Cate 878075 wikitext text/x-wiki {{Паллă вырăн |Тĕс = палăк |Чăвашла ят = «Анне-Пирĕшти» палăкĕ |Ӳкерчĕк = |Ӳкерчĕке алпусни = «Анне-Пирĕшти» палăкĕ |Ӳкерчĕк анлăшĕ = 300px |Статус = |Патшалăх = РФ |Архитектура стилĕ = |Вырнаçун ячĕ = хула |Вырнаçу = [[Шупашкар]] |lat_dir = N|lat_deg = 56|lat_min = 8|lat_sec = 54.19 |lon_dir = E|lon_deg = 47|lon_min = 14|lon_sec = 31.7 |region = |CoordScale = |Архитектура стилĕ = |Проект авторĕ = |Скульптор = [[Нагорнов Владимир Порфирьевич|Владимир Нагорнов]] |Никĕслевçĕ = |Пĕрремĕш асăну = |Никĕсленĕ = 2003 |Паллă вăхăтсем = {{Паллă вырăн/Вăхăтсем||||||}} |Пăрахăçланă = |Тума тытăннă = |Туса пĕтернĕ = |Çуртсем = {{Паллă вырăн/Çуртсем||||||}} |Паллă пурăнакансем = |Тăрăм = |Сайт = |Commons = }} '''Анне-Пирĕшти палăкĕ''' (е '''Анне палăкĕ''', {{lang-en|Mother-patroness monument}}) — чăваш амăшне халалланă [[монумент]]. [[Шупашкар]] хулин паллă вырăнĕ, [[Чăваш Республики]]н символĕ шутланать. Кӳлепӳç - Владимир Нагорнов. == Кунçул == Палăка 2003 çулхи çу уйăхĕн 9-мĕшĕнче уçнă. == Çавăн пекех == * [[Чăваш культури]]. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://www.sculptornagornov.ru/2315360969 Анне палăкĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140525200430/http://www.sculptornagornov.ru/2315360969 |date=2014-05-25 }} Владимир Нагорнов кӳлепӳçĕн ĕçĕ. * [http://enc.cap.ru/?t=publ&lnk=3357 Статья в ЧЭ] {{Шупашкарти паллă вырăнсем}} [[Категори:Шупашкарти палăксем]] [[Категори:Колоссă статуйăсем]] [[Категори:Шупашкарти паллă вырăнсем]] ki4xeezrql931e44p9woe4x1bllul7b 0 56054 878077 797655 2026-10-06T04:07:50Z Lojwe 29640 878077 wikitext text/x-wiki {{Юханшыв |Ячĕ = Ардила |Нацилле ячĕ = {{lang-pt|Rio Ardila}} |Ӳкерчĕк = Rio Ardila, Moura, Portugal.jpg |Ӳкерчĕке ăнлантарни = |Ӳкерчĕк анлăшĕ = |Карта = Drainage basin of the Rio Guadiana.svg |Карта ăнлантарни = |Карта Ӳкерчĕк анлăшĕ = |Тăршшĕ = 166.1 |Бассейн лаптăкĕ = 1043 |Бассейн = Атлантика океанĕ |юханшыв бассейнĕ = Гвадиана |Шыв тăкакĕ = |Виçнĕ вырăн = |Шыв пуçламăшĕ =[[Месета|плато Месета]] |Шыв пуçламăшĕн вырнаçăвĕ = [[Монестерио|Муниципалитет Монестерио]] |Шыв пуçламăшĕн çӳллĕшĕ = 1100 |s_lat_dir = N |s_lat_deg =49.79361 |s_lat_min =|s_lat_sec = |s_lon_dir = W |s_lon_deg =6.3747 |s_lon_min = |s_lon_sec = |Шыв вăрри = Гвадиана |Шыв вăррин вырнаçăвĕ =[[File:Pt-mra3.png|border|20 px]] [[Мора (Бежа юппи)|Муниципалитет Мора]] |Шыв вăррин çӳллĕшĕ = |m_lat_dir = N |m_lat_deg =38.165278 |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir =W |m_lon_deg =7.491944 |m_lon_min = |m_lon_sec = |Юханшыв тайлăмĕ = |Патшалăх = Испани |Регион = Файл:Flag of Extremadura with COA.svg|border|20px Эстремадура Алентежу (регион)|Алентежу |Commons = }} '''Ардила''' ({{lang-pt|Rio Ardila}}) — Испани территоринчи юханшыв. [[File:Flag of Extremadura with COA.svg|border|20px]] [[Эстремадура]] [[Алентежу (регион)|Алентежу]] территорипе юхать. Юханшыв Гвадиана юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 166.1 км, бассейн лаптăкĕ 1043 км². == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == {{hydro-stub}} {{Тĕрĕслемен юханшыв}} [[Категори:Эстремадура юханшывĕсем]] [[Категори:Алентежу юханшывĕсем]] sokoezxbwp7qov6n8yr643omh53ne21 10 62438 878076 599165 2026-10-05T20:35:47Z CommonsDelinker 188 Removing [[:c:File:Tsjeboksary-golfen.jpg|Tsjeboksary-golfen.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Taivo|Taivo]] because: [[:c:COM:DW|Derivative work]] of non-free content ([[:c:COM:CSD#F3|F3]]): [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Cate 878076 wikitext text/x-wiki '''Шупашкар кӳлмекĕ''' — [[Шупашкар]]ăн икĕ пĕверен тытăнса тăракан культурăпа кану вырăнĕ. Кӳлмеке иккĕ юханшыв [[Сăкăт (Атăл юппи)|Сăкăтапа]] [[Чебоксарка]] юхса кĕреççĕ. Кӳлмек çумĕнчи объектсем: [[Анне палăкĕ]], [[Хĕрлĕ лапам (Шупашкар)|Хĕрлĕ лапам]], юрă уйĕ. Кӳлмекре шупашкарсем канма кăмăллаççĕ. Кунта апатланма, канма пулать, шыв çинче катамаранпа та, кимĕпе те ярăнма май пур. Кӳлмек вырăнĕнче ĕлĕк хулан кивĕ пайĕ пулнă. [[Шупашкар ГЭСĕ|Шупашкар ГЭСне]] туса лартсан хулан çак пайĕ шыв айне пулса юлнă. Шупашкар шыв усравĕн шайне хăпартма тăхтанипе кунти çĕр пичĕ хулан сăн-питне ăмăрланă. 1996 çулта тепĕр дамбă тума йышăннă, каярах ăна «Храм çулĕ» ят панă. ''([[Шупашкар кӳлмекĕ|тĕплĕнрех…]])'' savj1sifrg2rd6zk3n47i6nn5iq8mjr 0 70110 878072 811241 2026-10-05T20:28:22Z CommonsDelinker 188 Removing [[:c:File:Cheboksary-Monument.jpg|Cheboksary-Monument.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Taivo|Taivo]] because: [[:c:COM:DW|Derivative work]] of non-free content ([[:c:COM:CSD#F3|F3]]): [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Ca 878072 wikitext text/x-wiki {{Пĕр хушаматлисем|Нагорнов}} {{Ӳкерçĕ |ят = Владимир Нагорнов |тăван ят = |çуралнă чухнехи ят = Владимир Порфирьевич Нагорнов |ӳкерчĕк = |анлăшĕ = 270px |ӳкерчĕке ăнлантарни = |çуралнă вăхăт = [[1956]], [[чӳк, 29]] |çуралнă вырăн = [[Пухтел (Чăнлă районĕ)|Пухтел]], [[Чăнлă районĕ]], [[Чĕмпĕр облаçĕ]], [[РСФСР]], [[СССР]] |гражданлăх = {{ялавлани|СССР}}<br />{{ялавлани|РФ}} |жанр = скульптора |вĕренӳ = |стиль = |пулăшакансем = |чыславсем = |хисепсем = Раççей Федерацин тава тивĕçлĕ ӳкерçи |парнесем = |сайт = http://www.sculptornagornov.ru/ }} '''Влади́мир Порфи́рьевич Наго́рнов''' ([[1956]], [[чӳк, 29]], [[Пухтел (Чăнлă районĕ)|Пухтел]] [[ял]]ĕ, [[Чăнлă районĕ]], [[Чĕмпĕр облаçĕ]], [[СССР]]) — [[СССР|совет]] тата [[раççей]] [[скульптор]]ĕ тата ӳкерçи-портретисчĕ, [[Раççей Федерацин тава тивĕçлĕ ӳкерçи]], [[ССРП ӳкерçисен пĕрлешĕвĕ]]н тата [[РФ ӳкерçиисен пĕрлешĕвĕ]]н пайташĕ, Чăваш Республикин ӳкерçĕсен пĕрлешĕвĕн пайташĕ. == Биографи == Владимир Нагорнов 1956 çулта чӳкĕн 29-мĕшĕнче [[Чĕмпĕр облаçĕ|Чĕмпĕр Енĕн]] [[Чăнлă районĕ]]нчи Пухтел ялĕнче çуралнă. Ачаранах ӳнерпе кӳлепе тăвас ĕçе кăмăлланă, хăйĕн лабораторийĕ пулнă. [[1976]] çулта Пензăри ӳнер училищин скульптора уйрăмĕнче, [[1984]] çулта Мускавра [[Мускаври В.И. Суриков ячĕллĕ патшалăх академи ӳнер институчĕ|В.И. Суриков ячĕллĕ патшалăх академи ӳнер институтĕнче]] ([[Бабурин Михаил Фёдорович|М. Ф. Бабурин]] ăста лаççинче) вĕренсе тухнă. [[1977]] çулта СССРП тата регионри куравсене хутшăннă, паллă вырăнсене йышăннă. [[1984]] çултанпа [[Шупашкар]]а килсе вырнаçнă ''(унăн чылай ĕçĕ çак хулапа çыхăннă)''. [[2007]] çулта кăрлач уйăхĕнче [[Парис]]ре унăн ĕçĕсене кăтартнă. == Пултарулăхĕ == == Галерея == {|class="graytable" style="text-align:center" |+Г А Л Е Р Е Я<br> |width="25%"| |width="25%"|[[File:Чувашский государственный художественный музей.JPG|200px]] |- |[[Анне-Пирĕшти палăкĕ]], [[Шупашкар]]<br>(2003 çул) |«Муза», [[Чăваш патшалăх ӳнер музейĕ]] умĕнче<br>(1985 çул) |} == Çав. пекех == * [[Анне-Пирĕшти палăкĕ]] == Чысланисем == * Пушкăртстанăн тава тивĕçлĕ ӳкерçи (1992 çул); * Чăваш Республикин тава тивĕçлĕ ӳкерçи (2001 çул); * [[Раççей Федерацин тава тивĕçлĕ ӳкерçи]] (2008 çул); * Чăваш Республикин халăх ӳкерçи (2015 çул); * Чăваш Республикин патшалăх парнин лауреачĕ * «РФ ӳкерçисен пĕрлешĕвĕн» дипломĕ. == Каçăсем == * [http://www.sculptornagornov.ru/ Официальный сайт скульптора Владимира Нагорнова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170522134816/http://www.sculptornagornov.ru/ |date=2017-05-22 }} * [http://enc.cap.ru/?lnk=136&t=prsn Владимир Нагорнов в Чувашской энциклопедии] * [http://www.listo.ru/rubrikator/13/oraforu_yuvelirnje_izdeliya.html Владимир Порфирьевич Нагорнов / персоналии на Listo.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170331155953/http://www.listo.ru/rubrikator/13/oraforu_yuvelirnje_izdeliya.html |date=2017-03-31 }} {{Чăваш Енĕн халăх ӳкерçисем}} [[Категори:Суриков ячĕллĕ МПӲИ вĕренсе тухнисем]] [[Категори:Пайăр çынсем:Шупашкар]] [[Категори:СССР скульпторĕсем]] s6mnuclssfsofq0rc8568wls7cfovw7 0 84976 878080 683144 2026-10-06T08:55:33Z CommonsDelinker 188 Removing [[:c:File:Rhododendron_dauricum_var._sempervirens.jpg|Rhododendron_dauricum_var._sempervirens.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Túrelio|Túrelio]] because: [[:c:COM:L|Copyright violation]]: Lilian Snelling died in 1972; the copy 878080 wikitext text/x-wiki {{Ӳкерçĕ |фон = |ят = Лилиан Снеллинг |тăван ят = {{lang-en|Lilian Snelling}} |çуралнă чухнехи ят = |ӳкерчĕк = |анлăшĕ = |ӳкерчĕке ăнлантарни = |çуралнă вăхăт = |çуралнă вырăн = |вилнĕ вăхăт = |вилнĕ вырăн = |пулса тухни = |гражданлăх = |жанр = |вĕренӳ = |стиль = |ĕçсем = |сĕм = |сĕм янă = |викиампар = }} '''Лилиан Снеллинг''' ({{lang-en|Lilian Snelling}}, (8 ҫӗртме 1879 — 12 юпа 1972); — Британин ботаникаллӑ иллюстраторӗ. «Curtis’s Botanical Magazine»-ра 1921 - 1952 ҫулсенче тӗп ӳнерҫи тата [[Литографи|литографӗ]] пулнӑ. 1954 ҫулта ӑна Британ импери Орденӗпе тата 1955 ҫулта Виктори Хисеплӗ медалӗпе чысланӑ. == Кун-ҫулӗ == == Вуламалли == * == Каҫӑсем == * [http://www.lindleylibrary.org.uk Более 600 работ Лилиан Снеллинг] * [http://www.kew.org/library/ Работы Лилиан Снеллинг в библиотеке и архиве Кью] [[Категори:Ботаникаллӑ иллюстраци]] [[Категори:Ӳкерçĕсем, патшалăхсемпе|Аслӑ Британи]] [[Категори:Ӳкерçĕсем, алфавитпа]] [[Категори:Ӳнерçĕ-хĕрарăмсем]] [[Категори:Ӳнер]] 937rj8x0iwrhx6tvtrpk6mqp3f9hcj9 0 130953 878069 2026-10-05T15:21:06Z Ellodanis5 17302 Ҫӗнӗ страница: «:{{ан арпаштарăр|Хореографи|Хореографипе}} '''Хореологи''', ташăсене тишкерекен ĕрентÿ, ăслав<ref>[https://kartaslov.ru/значение-слова/хореология Значение слова «хореология»] — КАРТАСЛОВ.РУ — Карта слов и выражений русского языка</ref> == Çавăн пекех == * [[Этнохореологи]]...» 878069 wikitext text/x-wiki :{{ан арпаштарăр|Хореографи|Хореографипе}} '''Хореологи''', ташăсене тишкерекен ĕрентÿ, ăслав<ref>[https://kartaslov.ru/значение-слова/хореология Значение слова «хореология»] — КАРТАСЛОВ.РУ — Карта слов и выражений русского языка</ref> == Çавăн пекех == * [[Этнохореологи]] * [[Ташăсен нотацийĕ]] * [[Ташă]] * [[Хореографи]] == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Вуламалли == * Кондратьев,А. И.Хореологическая лаборатория // Искусство: Журнал РАХН. – 1923. – № 1. – С. 442–443. * Сироткина, И. Е. Наука о танце: хореология Алексея Сидорова // Международный журнал исследований культуры. – 2022. – № 4 (49). – С. 6–19. DOI: 10.52173/2079-1100_2022_4_6 [[Категори:Ташă]] e0uukwaq11grhx4p5r7eeeaxfsm56id 10 130954 878070 2026-10-05T18:00:01Z Ymblanter 7764 Ҫӗнӗ страница: «Городище Кантона, Пуэбла, Мексика» 878070 wikitext text/x-wiki Городище Кантона, Пуэбла, Мексика a1mvp9buo3m2ff1v6q2cg40twvg3sn3 10 130955 878071 2026-10-05T18:00:14Z Ymblanter 7764 Ҫӗнӗ страница: «Zona arqueológica de Cantona, Puebla, México, 2013-10-11, DD 43.JPG» 878071 wikitext text/x-wiki Zona arqueológica de Cantona, Puebla, México, 2013-10-11, DD 43.JPG i0sv6cbkiwf4yhldjc4h4nxzow0we87 0 130956 878081 2026-10-06T10:36:35Z Ellodanis5 17302 Ҫӗнӗ страница: «[[File:Baile folklórico dancers at Yale 2, October 17, 2008.jpg|thumb|Baile folklórico dancers at Yale 2, October 17, 2008<br><big>Мексика ташши</big>]] '''Халăх ташши''' == Çавăн пекех == * [[Чăваш халăх ташши]]» 878081 wikitext text/x-wiki [[File:Baile folklórico dancers at Yale 2, October 17, 2008.jpg|thumb|Baile folklórico dancers at Yale 2, October 17, 2008<br><big>Мексика ташши</big>]] '''Халăх ташши''' == Çавăн пекех == * [[Чăваш халăх ташши]] 2tytf8mgfucisvthk28h56lk5551bfe 878082 878081 2026-10-06T10:44:41Z Ellodanis5 17302 878082 wikitext text/x-wiki :{{Falseredirect|Сцена çинчи халăх ташши}} [[File:Baile folklórico dancers at Yale 2, October 17, 2008.jpg|thumb|Baile folklórico dancers at Yale 2, October 17, 2008<br><big>Мексика ташши</big>]] '''Халăх ташши''' == Сцена çинчи халăх ташши == {{main|Сцена çинчи халăх ташши}} == Çавăн пекех == * [[Чăваш халăх ташши]] [[Категори:Халăх ташши]] [[Категори:Ташăсем, алфавитпа]] [[Категори:Ташăсем]] 6hu1jigsf298r1lfolag17xf3yfz9ny