Wicidestun cywikisource https://cy.wikisource.org/wiki/Hafan MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter Media Arbennig Sgwrs Defnyddiwr Sgwrs Defnyddiwr Wicidestun Sgwrs Wicidestun Delwedd Sgwrs Delwedd MediaWici Sgwrs MediaWici Nodyn Sgwrs Nodyn Cymorth Sgwrs Cymorth Categori Sgwrs Categori Tudalen Sgwrs Tudalen Indecs Sgwrs Indecs TimedText TimedText talk Modiwl Sgwrs modiwl Event Event talk 104 85036 165221 165012 2026-05-18T18:43:06Z AlwynapHuw 1710 165221 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Ac felly am saith diwrnod buant hwy Yn dysgwyl iddo 'u cyfarch, a rhoi lle, A rhyw achlysur iddynt agor eu Teimladau wrtho, ac amlygu eu Meddyliau iddo, 'nghylch ei gyflwr trwm. 'R oedd Satan yntau o ddeutu, er ys dau Neu dri o ddyddiau,'n gwylio'n ddyfal iawn Pa beth a glywai:—'r maith ddystawrwydd hwn Oedd boenus enbyd i ei galon ef. "Mae wedi tewi a bendithio Duw Beth bynag," eb efe, "mae hyny yn Un arwydd dda, ond rhyfedd iawn ei fod Yn cadw'n ddystaw drwy'r holl amser hwn, A gwel'd ei hen gyfeillion ger ei fron; 'Rwy'n gwybod fod ei dafod ef yn iach; Gadewais hwnw heb ei gyffwrdd, fel Y clywswn ef yn cablu enw Duw. Mae yntau'n gyndyn fud, ni ddywed air:— Faint, faint o'm hamser gollais i fel hyn! Un dyn fel hyn yn peri cymmaint poen A thrafferth i'w drafodi;—'n wir y mae Yn g'wilydd genyf feddwl am fath beth! Byth, byth na chyfarfyddwyf mwy a'i fath." Ar fore'r wythfed dydd, agorai Iob :Ei enau, a llefarai'n drist fel hyn:— :"O! y dydd y'm ganwyd ynddo! ::Annedwyddaf ddydd erioed: :T'wllwch dudew a'i gorchuddio, ::Cof am dano byth na boed: :Cwmwl du orweddo arno, ::Fel na allo haul y nef, :Saethu pelydr o'i oleuni ::Ar y ddaear trwyddo ef! :Hithau'r nos druenus hono, ::Lyncer gan dywyllwch du; :Na fo mwyach son am dani, ::Caued arni yn ei fru; </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> lusq74vue6wdlq0in43k2mvumwt6fxg 104 85067 165187 165079 2026-05-18T16:41:37Z AlwynapHuw 1710 165187 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{center block| <poem> "Saith gywydd i Forfydd fain, Seth hoewgorff, a saith ugain." </poem> }} Nid ydym yn haeru bod y testyn (Serch) yn anweddaidd ynddo ei hun i ganu yn achlysurol arno, neu i fod yn anmhosibl i fardd gyfansoddi dim teilwng o wir awenyddiaeth ar y fath destyn; ond gwaith cynnilbwyll a gofalus iawn a fyddai. Ond haerwn fod caniadau D. ab Gwilym, a'i olynwyr, yn mhell iawn o fod felly; canys er y dichon nad oes mewn llawer o'r serchganiadau hyny ddim yn anweddaidd a thrythyll iawn, nid oes yn odid un o honynt ddim a duedda i ddyrchafu a choethi calon y darllenydd; ond yn hytrach, tueddant o leiaf i gynnyrchu meddyliau gwammal—gwagsawrwydd digymmysg yn mron ydynt. Ni cheisiwn wadu nad oedd D. ab Gwilym yn gelfyddydwr campus yn y gynghanedd, a'i fod yn meddu ar ddychymyg fywiog, gref, a chyfoethog; ond dychymyg wammal gellweirus ydoedd. Y mae yn wir y dysgai i'r dylluan a'r bioden ymgomio, ac y dodai leferydd yn eu cilfynau; ond gwnelai hyd yn oed i'r ddylluan sobrddwys ei hun siarad ysmaldod. Cymharer lleferydd y ddylluan a'r bioden yn nghywyddau D. ab Gwilym, a lleferydd y llwynog yn nghywyddau Huw Llwyd o Gynfal, er anghraifft; a gwelir annhraethol wahaniaeth rhwng ysbryd y ddau fardd. Y mae cywyddau Huw Llwyd yn athronyddol a thra addysgiadol drwyddynt oll. Yn y cyntaf, rhydd y llwynog y cynghor mwyaf llwynogaidd i wr ieuanc pa fodd i fyw, gan agor iddo gyfrinach ei fywyd ef ei hunan. Yn yr olaf, y mae yr un gŵr yn cyfarfod â'r un llwynog drachefn, pan oedd wedi heneiddio a gwanychu cymmaint nes prin y gallai y gwr ei adnabod. Yn y cyflwr methedig hwn y mae y llwynog wedi dyfod i ystyriaeth ac ymdeimlad o'i fuchedd ddrygionus gynt, yn adrodd ei brofiad galarus: dyma ran o hono: "Fy nerth di'madferth yw'r modd, Bellach i gyd a ballodd; F' amser yn ofer un wedd, A weriais mewn anwiredd; Chwimwth fu'm droed a chymal, Heddyw'n wir hawdd iawn yw 'nal; Pob gwr, pob bachgen, pob gwas, Pob dyn o gylch pob dinas, Pawb a rydd is glaswydd glyn, Q Ar fol waedd, (oerfel iddyn';) Pob ci sydd yn fy spio, Pob bran o amgylch pob bro, Ar dir pob rhyw aderyn A'm dengys, hysbys yw hyn, Mae dialedd a'm dilyd, Er hyn gwaeth na'r rhai'n i gyd; Fy nghydwybod sy'n codi, Mawr boen waith i'm erbyn i; I'm hir gyhuddo mae hon Yn dost fel mil o dystion, Ni chaf hun, Och fi! heno; Na drych dychymyg dros dro, Na bwy'n gweled lle rhedwn, F' aelodau'n garpiau gan gwn; Cefaist gynghor os cofi, Gyneu i fyw genyf fi; Ystyria holl ystryw hwn, Llai oedd na'r oll a wyddwn; Ni fynwn a wn enyd, I bawb ei wybod o'r byd;— Cywir i bawb car ei bod Diball dilwgr gydwybod; Trysor ar gael ni ffaelia, I ddyn yw cydwybod dda; Os anesmyth yw llwyth llog; Deuwaeth cydwybod euog, Swmbwl dibwl cydwybod, Sydd flin ei feithrin a'i fod; Gwna'r tro a weddo i wr, Hon a wna ddyn yn brudd wanwr, Madwys bellach ymadael, Cyn ffoi i'r allt, can ffarwel, Wyf yn ofnog o'm gogylch, Mae swn y cwn fyth o'm cylch." Yn y cyntaf, dysgrifir egwyddorion calon a buchedd bydolddyn, yr hwn a wylia ar ei fantais a'i les personol, bid cam bid cymhwys, ac ni phetrusa fyned ar draws iawnderau a theimladau pawb arall, os ca y fantais i hyny. Ac yn yr olaf, dysgrifir ffrwyth chwerw bywyd y gorthrymwr hunanol, wedi iddo gael ei ddal gan nychdod natur, ac edliwiadau cydwybod euog. Y mae yn y ddau gywydd hyn fwy o wir farddoniaeth nag a gynnwysai deng mil o gywyddau o fath rhai D. ab Gwilym; ac yn ein bryd ni, y maent yn Q arddangos gan gryfed crebwyll a'r eiddo yntau, yn gystal a'u bod yn cynnwys athrawiaeth dda. Ni allai D. ab Gwilym ganu hyd yn oed ar y fellten ddychrynllyd, a'r daran ofnadwy fawreddog, heb gellwair yn iselwael gyda hwy. Er anghraifft: {{c|"A phoeri mellt yn ffrom iawn."}} I'r daran: {{c|"Gwrach hagr yn curo'i chawgiau."}} Eto:— {{c|"Breferiad y wybr ferydd."}} A llawer o'r cyffelyb. Eto i'r eira:— "Oes un ŵyr ar fis Ionawr, Pa ryw lu sy'n poeri i lawr? Angelion gwynion nid gwaeth, Sy o'r ne yn saerniaeth; Gwelwch dynu o'r gwaelawd, Lifft y blanc o lofft y blawd!" Wedi hyn, dyfala bod y saint yn y nefoedd yn parotoi gwledd, ac yn pluo gwyddau yno, ac mai pluf eu gwyddau hwy oedd yr eira. Yn gyffelyb yr ymdrinia â phob testyn y canai arno. Yn awr, os, fel y dywed "Cyfrinach y Beirdd," mai "Dyben Cerdd yw gwellhau Deall, helaethu Gwybodau, gwellhau Myfyrdod ac Athrylith, a llawenhau y Galon a'r Meddwl yn ddibech feddylfryd, a dyddanu'r Bryd a'r Ysbrydiaeth, a sirioli y Nwyf, a bywiogi Arial, ac Ynni, ac Awen, heb fod yn achos na drwg feddwl, na drwg foes, na drygnaws, na drygnwyf; eithr helaethu Doethineb, a Gwynfyd, a Dedwyddwch, a Brydwaith, a Myfyrbwyll; a hyn a ddaw o Fawl ar y Da, ac o Anfawl ar y Drwg; a pherffaith ddyfalu ar y pethau a f'ont hardd, a thirion, ac ardderchog, a serchus, a daionus i Gorff ac Enaid: ac onis ceir ar fardd un o'r prif ddybenion hyn, beius o herwydd ei hamcan a'i dyben y bydd, ac nis teirdd o gyfiawn a dwyfol Awen; càn onis pair Cerdd annogiad ar ddaioni, a dedwyddyd a gwynfyd, a gwrthladdiad ar ddrygioni, ac anwybodaeth a gofid; nis dylit ei goddef mewn bod nag ar gof, rhag y mawr afles acaflwydd o honi:" —os, meddwn, yw awdurdod "Cyfrinach y Beirdd" yn gywir ar y mater yn y dysgrifiad a rydd uchod, yna, beth a ddaw o farddoniaeth D. ab Gwilym? Pa beth a ganodd yn deilwng o'i gadw ar gof ac ar gael? Ac eto, cafodd ei foli a'i ddyrchafu Q y tu hwnt i un bardd o'i flaen nac ar ei ol, gan feirdd a beirniaid yn gyffredinol, rywfodd. Nid peth bychan yn ein golwg ydyw rhedeg fel hyn yn erbyn ffrwd barn a theimlad oesoedd o feirdd a beirniadon; ac ond odid na chyfrifir hyn i benglogrwydd, neu hunanolrwydd, neu rodresgarwch, neu i wagawydd am yr hynodrwydd o haeru yn erbyn pawb, neu i rywbeth o'r fath. Wel, gwneler hyny ynte: byddwn dawel a dystaw, wedi i ni ddywedyd ein rhan, a dangos ein meddwl fel hyn yna. Dafydd ab Gwilym a fu un o'r rhai cyntaf i chwerwi ysbryd yr awen Gymreig, a dysgu iddi ganu gogan a duchangerddi hefyd. Bu cecraeth hir a throm rhyngddo a Rhys Meigen; a hono oedd yr ornest duchanol gyntaf, hyd a ddeallwn, ag y mae hanes am dani, a gymmerodd le yn Nghymru: ond bu llawer un ar ei hol; a'r un fwyaf hynod oedd yr un rhwng Edmund Prys, archddiacon Meirionydd (cyfansoddydd y Salmau Cymreig), a William Cynwal o Benmachno; i'r hon, meddir, y syrthiodd bywyd Cynwal yn aberth. Temtiwyd awen bur, foneddigaidd, Dafydd Ionawr yntau, unwaith, i'r tir anghyfreithlawn hwn; ond edifarhaodd, a diangodd o hono yn fuan. Fodd bynag, i athrylith D. ab Gwilym y dylid priodoli cynlluniad y mesur Cywydd Deuair Hirion; yr hwn, o'i ddyddiau ef hyd y dydd hwn, a fu yn un o hoff fesurau beirdd y gynghanedd gaeth, ac yn un o rai hoffaf darllenwyr barddoniaeth Gymreig yn gyffredinol. Yn yr eisteddfod fawr a gynnelid yn Nghaerfyrddin, dan nawddlywiaeth Syr Gruffydd Nicolas, o Ddinefor, yn 1451, y dodwyd iau Pedwar Mesur ar ugain Cerdd Dafod D. ab Edmwnd am wddf awen Cymru: a rhaid i ni fyned heibio, heb ond ei grybwyll, i'r gynhen a'r gwrthymdrin a fu wedi hyn rhwng dysgyblion hen Ddosbarth Morganwg, yr hwn a elwid hefyd Dosbarth Llawdden, am mai efe a'i darbododd, a Dosbarth Caerfyrddin, sef yr eiddo D. ab Edmwnd. sawl a ewyllysiont weled, ymofynantâ "Chyfrinach y Beirdd," gan Iolo Morganwg; neu "Tafol y Beirdd," gan Cynddelw (y Parch. R. Ellis, Sirhowy). Llawer a felldithiwyd ar Ddosbarth Caerfyrddin erioed; ac yn yr eisteddfod fawr a gynnelid yn yr un dref yn 1819, rhoddwyd dedfryd gondemniol arno, a darn grogwyd ef, o herwydd ei gael yn euog, Q meddid, "o gyfyngu awen y bardd o fewn llyffetheiriau rhy gaethion; a bod yn rhy fynych, o'r achaws, synwyr a rhwyddineb iaith yn cael eu hoffrwm ar allawr gwagorchest egwanbwyll a diansawdd. Herwydd hyn, barn yr eisteddfod hon ydyw—bod o hyn allan ryddid i feirdd Ynys Prydain gyfansoddi caniadau ar y mesurau mwyaf teilwng a chyfaddas i eu testynau; ac na byddo rhagllaw wahaniaeth o barth teilyngdawd i ei roddi i fesurau yr un dosbarth, na'r hen na'r newydd, ragor neu uwch na eu gilydd; ond bod urddas cerdd neu awdl uwch ereill i gael ei farnu wrth gymhwylliadau synwyr, a phwyll, a chynghanedd rywiog a diledryw, yn hytrach nag wrth amrywiaeth y mesurau." Cwynai amryw bod y darbodiad uchod yn Nghaerfyrddin yn dywyll ac aneglur; a rhoddid esboniadau gwahanol arno gan wahanol feirniaid. Mynai rhai ei fod yn cyhoeddi llwyr ollyngdod i'r awen, os myn, oddi wrth rwymau y gynghanedd gaeth. Mynai ereill nad yw ei fod yn gofyn cynghanedd rywiog a diledryw: ond a addefai ef gyfryw gynghanedd ag a eiliai y diweddar Edward Jones, o Faes y plwm, er anghraifft, yn "gynghanedd rywiog a diledryw," a chyfansoddiad ar y cyfryw fesurau rhyddion ag yr arferai efe gyfansoddi arnynt, yn deilwng a chyfreithlawn o gadair eisteddfod freiniol, sydd yn ammhëus. Fodd bynag, ymddyheurodd un o'n prif feirdd, y diweddar hyglod Ieuan Glan Geirionydd, yn erbyn y gynghanedd gaeth yn y "Gwladgarwr" amryw flyneddoedd yn ol; a daeth Gytun Peris allan yn ei erbyn, mewn amddiffyniad iddi. Bu gosteg ar y ddadl o hyny hyd yn ddiweddar, pan yr ailennynodd ar yr achlysur o adael testyn cadair Rhuddlan yn rhydd i'r ymgystadleuwyr i ddewis a fynent ai awdl gaeth ynte pryddest ddigynghanedd i ganu arno. Dyfernid y gadair i bryddest gan Ieuan Glan Geirionydd, a'r ail wobr i awdl gaeth gan Caledfryn. Rhoddodd amryw feirdd yn Rhuddlan nag a gwrthneu ar waith y pwyllgor yn caniatâu i fraint y gadair i fod yn agored i'r bryddest, ac ar waith y beirniaid yn ei rhoddi iddi, fel trosedd yn erbyn deddfau yr awen Gymreig. Bu dadleuaeth frwd ar hyn yn yr "Amserau" a'r ''"Carnarvon Herald,"'' yn yr hon y cymmerodd Ieuan Glan Geirionydd, a Ieuan Gwynedd, ochr y bryddest; a'r Parch. D. James, Kirkdale, Liverpool, a Gweirydd ab Rhys (Mr. Q R. J. Prys, Llanrhyddlad, Mon), ochr yr awdl gaeth. Gwnaed cynnyg at wneyd deddf ac awdurdod i gyfreithloni hawl pryddest i'r gadair farddawl yn Eisteddfod Madog, wedi hyny; ond rywfodd neu gilydd, methodd y cais, ac y mae y pwnc yn aros yn anmhenderfynol hyd yma. A ydyw cynghanedd yn elfen hanfodol i farddoniaeth Gymreig, ai nid yw? Dyna, dybygem, ydyw enaid y pwnc sydd i'w benderfynu. Dadleua llawer yn dost ac yn dyn iawn ei bod. Y mae dysgyblion Dosbarth Caerfyrddin a dysgyblion Dosbarth Llawdden, y naill fel y llall, yn gosod "cynghanedd rywiog a diledryw" yn un o'r hanfodion; tra y dadleua dysgyblion y bryddest yn erbyn hyn. Y mae ysgrifenydd y rhagdraith i "Dafol y Beirdd" (ysgrifenydd grymus) fel un wedi meddwi ar y gynghanedd; a gwae i'r bryddest a'i phleidwyr o deuant yn agos ato. Y mae wedi yfed yn helaeth o ysbryd chwerw Iolo Morganwg, yn erbyn beirdd Gwynedd a Dosbarth Caerfyrddin. Hen wr gwych oedd Iolo, odid ei hafal mewn un oes mewn cydnabyddiaeth â henafiaethau, llenyddiaeth, iaith, a barddoniaeth y Cymry: sarugrwydd ei dymmer a'i iaith oedd ei brif goll; ac yn hyny y mae yr ysgrifenydd crybwylledig yn bur debyg iddo. Cymmaint yw ei hoffder at "swn cydseiniaid yn clecian," fel nad oes i bennill ar fesur rhydd un ffafr yn ei olwg, oni chlyw sain cydodliadau, o leiaf, yn rhedeg trwyddo. Yr oedd y diweddar Barch. Walter Davies yn bleidiwr i gynghanedd, ac yn ei hystyried fel un o anhebgorion barddas Gymreig, er yn wrthwynebwr cryf i Ddosbarth D. ab Edmwnd, neu yn hytrach i amryw o fesurau ei ddosbarth. "Yr oedd Goronwy Owain yn bleidiwr diysgog i'r gynghanedd," medd awdwr "Tafol y Beirdd;" ac felly yn wir yr ymddengys ei fod oddi wrth rai ymadroddion yn rhai o'i lythyrau: ond y mae yn ymddangos hefyd fod arno awydd yn ei galon i gael gwared o honi, oddi wrth ei ymadroddion brydiau ereill. Fel hyn y dywed unwaith: "Meddyliais yn fynych mai rhwyddaf a lleiaf o lyffetheiriau cynghanedd yn y mesurau, goreu rhaid yw bod y gerdd. Nid yw mydryddiaeth y Groegiaid yn agos mor ddarostyngedig i ddognaeth sillau ag ydoedd un y Rhufeiniaid; ac y mae un y Seison yn fwy rhydd no phob un onaddynt, gan nad oes iddo na rhif sefydledig, na dognedd sillau, na hefyd odlaeth yn y diwedd, chwaethach hualau cynghanedd, yr hwn ni bu prin ormes yn y byd i ieithoedd ereill, ond sydd yn mron a llethu ein iaith ni. Dyma yr achaws yr hoffir Homer o flaen Virgil, a Milton yn gyfiawn o flaen pob un o'r ddau. Eto, ni chwennychwn luniaw fy mydr ar ddull Seisonig, na dull un iaith arall a adwaenwn. Mynwn fod iddo rywfaint o debygolrwydd i'r mydrau sy genym eisoes, ond yn hirach nag yr un o honynt," &c. Dyna ddigon i brofi y teimlai y bardd godidog ''hualau y gynghanedd'' yn gloffrwym trwm ar ei awen. Addefa "yr hoffir Milton, yn gyfiawn hefyd, o flaen Homer a Virgil," yn un peth, o leiaf, am ei fod yn canu yn rhydd ''ddiodl'', heb son am ''ddigynghanedd''. Digalonid Goronwy i geisio cyfansoddi arwrgerdd, neu unrhyw waith mawr ar destyn dyrchafedig, o herwydd caethder y mesurau a'r gynghanedd Gymreig:—y fath golled ydyw hyn i'n llenyddiaeth! Yr unig beth sydd genym i gwyno o'i herwydd yn Goronwy Owain ydyw, fod ei ganiadau yn rhy fyrion, yn rhy fach o nifer; ac na buasai wedi ymosod ar ryw brif gampwriaeth awenyddol: ond yn hyn fe'i digalonid gan gaethder ein mesurau a'n cynghanedd, fe ymddengys. Wel, yr archlod iddynt! ynte, meddwn ni. Yspeiliasant ein llenyddiaeth yn ddiau o drysor anmhrisiadwy; canys pe cymmerasai Goronwy Owain arno y gorchwyl o gyfansoddi arwrgerdd, neu ganiad faith ar ryw destyn dyrchafedig, nid oes le i ammheu na buasai yn waith teilwng i'w gystadlu & goreuon barddoniaeth unrhyw genedl. Rhoddodd Goronwy, dan anfanteision dirfawr, dôn newydd i awenyddiaeth Cymru. Yr oedd ei gyfodiad ef yn ddechreuad cyfnod newydd arni. Y mae ei gywyddau yn berlau gwerthfawr o farddoniaeth bur, goethedig, o'r iawn ryw; ond ber yw anadl ei awen, gan mor dyned rhwymau y gynghanedd am ei gwddf, a chan mor drymed y gwasgai gofalon y bywyd hwn ar ei ysgwyddau. Alltudid ef o'i hoffus wlad i weinidogaethu fel curad tlawd yn Lloegr, gan frynti trahaus esgobion Seisonig Cymru—ffei o honynt! Nid yw eu holynwyr yn y dyddiau presennol fymryn yn well na'u tadau; canys trinwyd y diweddar Ieuan Glan Geirionydd ganddynt hwythau yn yr un cyffelyb fodd! Ond gorfu i Goronwy, druan, o'r diwedd, adael Lloegr hefyd, a cheisio rhyw offeiriadaeth yn anialdir Virginia, yn America, er cael tamaid o fara iddo ei hun a'i deulu. Y mae braidd yn rhyfedd fod awenyddiaeth Goronwy mor<noinclude><references/></noinclude> cnl8d0k1dagjg101a25ij1m0m7fytmz 165189 165187 2026-05-18T16:43:41Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165189 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{center block| <poem> "Saith gywydd i Forfydd fain, Seth hoewgorff, a saith ugain." </poem> }} Nid ydym yn haeru bod y testyn (Serch) yn anweddaidd ynddo ei hun i ganu yn achlysurol arno, neu i fod yn anmhosibl i fardd gyfansoddi dim teilwng o wir awenyddiaeth ar y fath destyn; ond gwaith cynnilbwyll a gofalus iawn a fyddai. Ond haerwn fod caniadau D. ab Gwilym, a'i olynwyr, yn mhell iawn o fod felly; canys er y dichon nad oes mewn llawer o'r serchganiadau hyny ddim yn anweddaidd a thrythyll iawn, nid oes yn odid un o honynt ddim a duedda i ddyrchafu a choethi calon y darllenydd; ond yn hytrach, tueddant o leiaf i gynnyrchu meddyliau gwammal—gwagsawrwydd digymmysg yn mron ydynt. Ni cheisiwn wadu nad oedd D. ab Gwilym yn gelfyddydwr campus yn y gynghanedd, a'i fod yn meddu ar ddychymyg fywiog, gref, a chyfoethog; ond dychymyg wammal gellweirus ydoedd. Y mae yn wir y dysgai i'r dylluan a'r bioden ymgomio, ac y dodai leferydd yn eu cilfynau; ond gwnelai hyd yn oed i'r ddylluan sobrddwys ei hun siarad ysmaldod. Cymharer lleferydd y ddylluan a'r bioden yn nghywyddau D. ab Gwilym, a lleferydd y llwynog yn nghywyddau Huw Llwyd o Gynfal, er anghraifft; a gwelir annhraethol wahaniaeth rhwng ysbryd y ddau fardd. Y mae cywyddau Huw Llwyd yn athronyddol a thra addysgiadol drwyddynt oll. Yn y cyntaf, rhydd y llwynog y cynghor mwyaf llwynogaidd i wr ieuanc pa fodd i fyw, gan agor iddo gyfrinach ei fywyd ef ei hunan. Yn yr olaf, y mae yr un gŵr yn cyfarfod â'r un llwynog drachefn, pan oedd wedi heneiddio a gwanychu cymmaint nes prin y gallai y gwr ei adnabod. Yn y cyflwr methedig hwn y mae y llwynog wedi dyfod i ystyriaeth ac ymdeimlad o'i fuchedd ddrygionus gynt, yn adrodd ei brofiad galarus: dyma ran o hono: {{Center block/s}} <poem> "Fy nerth di'madferth yw'r modd, Bellach i gyd a ballodd; F' amser yn ofer un wedd, A weriais mewn anwiredd; Chwimwth fu'm droed a chymal, Heddyw'n wir hawdd iawn yw 'nal; Pob gwr, pob bachgen, pob gwas, Pob dyn o gylch pob dinas, Pawb a rydd is glaswydd glyn, </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> 0fs7eh3rdk6me62klu7wup5l2su2g0w 104 85086 165157 165101 2026-05-18T14:52:03Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ 165157 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|CYWYDD<br>AR FRWYDR TRAFALGAR, <br>A MARWOLAETH Y PEN LLYNGESYDD, ARGLWYDD NELSON.}}<br>Un o destynau yr Eisteddfod Freiniol a gynnelid yn Aberhonddu, yn 1826. Bernid mai y Cywydd hwn a deilyngai y wobr.}} {{Center block/s}} <poem> RHO anadl, ber awenydd, Yn ewybr rhed, myn lwybr rhydd, I wir adrodd gwrhydri Campwrion ein Nelson ni: Hen arwr Prydain eirioes, Ni bu'r un mewn neb rhyw oes O'i wrolach, ar alwad I dori 'lawr fradwyr'i wlad. Hwn oedd dwrn, nawdd y deyrnas, Dychryn gelyn cyndyn cas. Pan oedd anferth ryferthwy Rhyfelgar, na fu far fwy; Ewrob yn syn ddirgrynu, Bob gronyn mewn dychryn du; A braw yn ysgwyd ei brig, Arswyd y blaidd o Gorsig: Hwn fel erchyll ellyll, a Ga'i haniad yn Gehena, Dda'i allan a gwedd hyllig, Yn llawn o dân o'r llyn dig.<ref>Y Chwyldroad yn Ffrainc.</ref> Mynai'r byd i gyd o'i gwr I'w grafangau, gryf wingwr: A'i dân astrus dinystriai, Ewrob faith yn oddaith wnai. </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> hx29dmv0pk89hkkhp6vjmxulswtsse9 104 85094 165114 2026-05-18T12:06:56Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165114 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Gwaith anadl a gwythienau—a beidiodd, Yna dybenodd eu henbyd boenau! E giliai'r haul o'u golwg, Ei rudd ef arwyddai wg. Ni ddaliai'i ganwyll i ddylion—yn hwy, ::I wneyd gwaith llofruddion; :Ffodd hwnt, a diffoddai hon, :Tyna'r gwawl tan argelion. ::Deuai'r nos i deyrnasu, ::Ei mantell dywell a du ::A daenai tros waith dynion, ::Yn y gad fileinig hon. Dallai'r trugarog d'wllwch—y ddeulu ::Ddaliai mewn llonyddwch; :Llwyddai fel rhingyll heddwch :Er lluddio trais a'r lladd trwch. ::Haid o fwlturiaid taerion, ::Uwch y tir yn groch eu ton, ::Ar gig y lladdedigion, ::Nesânt i wledda'r nos hon; ::A dynion hyfion yn haid ::Fil taerach na'r fwlturiaid, ::Y nos hon yn wancus änt, ::Weis Belial, cyrff ysbeiliant. ::Hwy nis dawr gwynfanus dôn ::Degau o glwyfedigion; ::Nid ystyriant dosturi ::Mwy na'r haid fwlturiaid—dim. ::Un a'i grudd yn brudd, a'i bron ::Ar dori gan bryderion, ::Trwy wyll anturiai allan, ::Rhwng ofn maith a gobaith gwan: ::Hi dro'i'n ol adre' un waith, ::Petruso—wylo eilwaith; </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> cbw9lk44frrb02eaamuy2mcodurqpj5 165115 165114 2026-05-18T12:07:32Z AlwynapHuw 1710 165115 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Gwaith anadl a gwythienau—a beidiodd, Yna dybenodd eu henbyd boenau! ::E giliai'r haul o'u golwg, ::Ei rudd ef arwyddai wg. Ni ddaliai'i ganwyll i ddylion—yn hwy, ::I wneyd gwaith llofruddion; :Ffodd hwnt, a diffoddai hon, :Tyna'r gwawl tan argelion. ::Deuai'r nos i deyrnasu, ::Ei mantell dywell a du ::A daenai tros waith dynion, ::Yn y gad fileinig hon. Dallai'r trugarog d'wllwch—y ddeulu ::Ddaliai mewn llonyddwch; :Llwyddai fel rhingyll heddwch :Er lluddio trais a'r lladd trwch. ::Haid o fwlturiaid taerion, ::Uwch y tir yn groch eu ton, ::Ar gig y lladdedigion, ::Nesânt i wledda'r nos hon; ::A dynion hyfion yn haid ::Fil taerach na'r fwlturiaid, ::Y nos hon yn wancus änt, ::Weis Belial, cyrff ysbeiliant. ::Hwy nis dawr gwynfanus dôn ::Degau o glwyfedigion; ::Nid ystyriant dosturi ::Mwy na'r haid fwlturiaid—dim. ::Un a'i grudd yn brudd, a'i bron ::Ar dori gan bryderion, ::Trwy wyll anturiai allan, ::Rhwng ofn maith a gobaith gwan: ::Hi dro'i'n ol adre' un waith, ::Petruso—wylo eilwaith; </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> dp3bzxnhus4vifovsd8fou154xupq34 104 85095 165116 2026-05-18T12:11:50Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165116 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> ::Yna llwyth ei hofn äi'n llai, ::Yn wrolach yr elai. ::Tua'r maes, y cadfaes certh ::Ar redfa, try y brydferth ::Fenyw yn hyf ei hwyneb, ::Yno aeth heb ofni neb. ::Elai, addfwyn wyleiddferch, ::I'r maes hyll yn ngrym ei serch; ::Ië,'n'i serch, gwnai nesau ::Dan ingawl aden angau; ::I ganol y farwolaeth ::Ddeuai o swydd cledd a saeth. ::Yno 'morol wnai Mari, ::I wel'd oedd'i hanwylyd hi ::Yn y farwol dorf oerwedd, ::Acw a las y ffyrnig gledd. ::Boreu y gad, hagrgad hon, ::Cu rodiai y cariadon ::Fraich yn mraich, a baich o boen ::I'r ddau a barai ddihoen; ::Yna rhaff y serch äi'n rhydd, ::Wylent ar yddfau 'u gilydd; ::I'w gilydd y ddwy galon ::Ymdoddent, rhedent 'rawr hon. ::Ond swn corn, llefgorn y llu, ::Drwy'u henaid wnai drywanu; ::Rhwygai'i dreiddiol dyrfol dôn ::I'w gwaelawd y ddwy galon. E ro'i y dewr filwr da—'n drwm ei fryd, I ei anwylyd ei gusan ola'! ::Loes i Mair, hi lesmeiriai, ::Ar ei lin yn farwol äi. ::Dybryd ar ol dadebru ::O Mair, daeth y tymmor du ::I'r ddau gariad ymadaw, ::Gyda llef wrth ysgwyd llaw: ::Haws nag adrodd pa fodd fu, ::O filwaith yw dyfalu. ::I'r gad 'roedd ei alwad ef, ::Ai yr odrist Fair adref. </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> ak3otpjcfx39m1hh4b89gfete1aaaam 104 85096 165117 2026-05-18T12:16:21Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165117 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> ::Mawredd rheswm ar ddrysu, ::Gan drallod y diwrnod du; ::Dydd galar nad oedd gelu ::Hwnw i Fair fel blwyddyn fu. ::Ar hwyr y dydd mawr ei hyd, ::Hi ni welai'i hanwylyd; ::Enyd ar ol enyd äi, ::Gwyliodd, ond ef nis gwelai; ::Ymgynnal dan ei halaeth, ::Ni allai'n hwy—allan aeth. ::Am feithion hirion oriau, ::Gwnai'r un ffyddlon hon barhau; ::Ei phryder yn nyfnder nos, ::A'i thaerni drwy faith oernos, ::Ni leihaodd, daliodd, do, ::A chalon drom i chwilio, ::Trwy anial faes trueni, ::Fel hyn am ei Hedwyn hi. ::Gwelai'n lliw goleuni lloer, ::Gwanllyd belydrau Gwenlloer; ::Ddu ol y mawr ddialedd, ::Rhwygiadau clwyfau y cledd; ::Llu o gyrff mewn pyllau gwaed, ::Orweddynt yn eu rhuddwaed. ::Clywai gwynion dyfnion, dig, ::Adwyth y rhai clwyfedig A drengent mewn dir ingau —ysgeler, Rhai'n bloesg alw 'u mamau Rhai eu gwlad, rhai eu tadau—wnaent sisial, Ow! a llesg fwngial yn llosgfa angau. ::Yma nid oedd mam neu dad, ::Na chwaer, na brawd, na chariad, ::Na phriod yn dyfod i ::Ystyried mewn tosturi. Ysglyfus wydus adar, —a'u crochlais ::Ysgrechlyd i'w gwatwar; :A dynol williaid anwar, :Allan fil yn llawn o far. </poem> <br><noinclude>{{Div end}}</noinclude> 9k5fvykxoukpsuvtpky8s4pdf6fdedp 165118 165117 2026-05-18T12:17:06Z AlwynapHuw 1710 165118 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> ::Mawredd rheswm ar ddrysu, ::Gan drallod y diwrnod du; ::Dydd galar nad oedd gelu ::Hwnw i Fair fel blwyddyn fu. ::Ar hwyr y dydd mawr ei hyd, ::Hi ni welai'i hanwylyd; ::Enyd ar ol enyd äi, ::Gwyliodd, ond ef nis gwelai; ::Ymgynnal dan ei halaeth, ::Ni allai'n hwy—allan aeth. ::Am feithion hirion oriau, ::Gwnai'r un ffyddlon hon barhau; ::Ei phryder yn nyfnder nos, ::A'i thaerni drwy faith oernos, ::Ni leihaodd, daliodd, do, ::A chalon drom i chwilio, ::Trwy anial faes trueni, ::Fel hyn am ei Hedwyn hi. ::Gwelai'n lliw goleuni lloer, ::Gwanllyd belydrau Gwenlloer; ::Ddu ol y mawr ddialedd, ::Rhwygiadau clwyfau y cledd; ::Llu o gyrff mewn pyllau gwaed, ::Orweddynt yn eu rhuddwaed. ::Clywai gwynion dyfnion, dig, ::Adwyth y rhai clwyfedig A drengent mewn dir ingau —ysgeler, Rhai'n bloesg alw'u mamau — Rhai eu gwlad, rhai eu tadau—wnaent sisial, Ow! a llesg fwngial yn llosgfa angau. ::Yma nid oedd mam neu dad, ::Na chwaer, na brawd, na chariad, ::Na phriod yn dyfod i ::Ystyried mewn tosturi. Ysglyfus wydus adar, —a'u crochlais ::Ysgrechlyd i'w gwatwar; :A dynol williaid anwar, :Allan fil yn llawn o far. </poem> <br><noinclude>{{Div end}}</noinclude> o9mjelumwf5v1moi51rrb0rxo9nbdsu 104 85097 165119 2026-05-18T12:29:20Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165119 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> ::E ro'i Mair ar lawer min, ::Yn ei loesau, feluswin; ::Llaesodd, e ddofodd y dda ::Angyles eu hing ola'. ::Ar ei gwaith yn rhoi y gwin, ::Gu lwysferch, arun glasfin, ::Ow! Mair, hi glywai'n y man, ::Ei henw hi ei hunan, ::O fethiantus wefus wan, ::Yn deilliaw'n sibrwd allan! ::Mair fad sychai'i llygad llaith, ::I sylwi'n graffus eilwaith ::Ar wyneb y truanwr, ::A'r gwaed oddiar ruddiau'r gŵr ::Pan sychai, adwaenai'r dyn, ::Hwn ydoedd ei mwyn Edwyn! ::Galwodd, hi alwodd eilwaith, ::O lef serch, wylofus iaith:— ::"O! F'Edwyn!—ai Edwyn wyd? ::F' Edwyn anwylaf ydwyd! ::O! Edwyn, dy Fair ydwyf, ::Clyw hyn! dy Fair, Edwyn, wyf! ::Dywed air wrth dy Fair fad, ::Yn fy nghur, O! fy nghariad!" ::Edwyn oedd yn ymadael, ::I Mair nid oedd gair i'w gael; ::Hi graffai, tybiai wel'd dor ::Ei lygad yn ail agor, ::A phelydriad cariad cu ::Yno'n anwyl enynu: ::Yn ingoedd dyfnion angau, ::Tân pur hwn eto'n parhau ::Yn ei rym; ond ei dremiad, ::Farwol oedd ar ei Fair lad; ::Ffagliad fel cyniad canwyll, ::A'i gwawr wrth ddiffodd mewn gwyll. ::Syrthiai Mair mewn llesmair llym, ::Ar y ddae'r yn oer ddirym: </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> sl1e4xn2ns1pn2vhxk1xsah63egakgb 104 85098 165120 2026-05-18T12:33:30Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165120 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> ::Trallod oedd ormod i'w ddal, ::A faeddai'i chalon feddal; ::Dyrchodd un farwol ddolef, ::Hynod gri, ochenaid gref, ::Trengodd, ehedodd ar hyn ::O'i hadwyth ar ol Edwyn! ::Un fyddin gai drwm faeddiad, ::Ysig iawn o faes y gad, ::Hi a giliai'n ddigalon, ::Hwnt o fawr drwst y frwydr hon. Yr un fuddugol, yn wrol wnai arwain Ar ei lliwiedig fanerau llydain, Arwydd gorfoledd a mawredd mirain, Mewn uchel afiaeth a mynych lefain; Mawl croch i'w Moloch milain—a seiniai, A llawenychai pan oedd llu yn ochain. Haneswyr yr hen oesau—a dystiant ::Am doster eu brwydrau; :Enwau arwyr, gweithwyr gau, :Lanwant eu tudalenau. ::Gwlad yr Aipht, am glod yr oedd, ::Trwy foliant ei rhyfeloedd; ::Ei Pharoaid, deyrniaid dig, ::Oll oeddynt yn llu addig. ::Bu ereill yn ffreweill ffrom, ::A'u llywodraeth yn llawdrom, ::I ddal y byd dan dduloes, ::A. iau'r Aipht am lawer oes. ::Assyria fu draws erwin, ::A mawr bla am dymmor blin. Amryw olynwyr i Nimrod,—yn draws, ::A dreisient awdurdod, :A min cledd er mynu clod—Belus, :Semiramis, a Ninus, fu'n hynod. </poem> <br><noinclude>{{Div end}}</noinclude> a5ilcrtb9sdotswn4gnkzzws1x1lu5d 104 85099 165121 2026-05-18T12:38:13Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165121 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Wedi hyn, codai hynod—enbydus ::Bedwar o fwystfilod; :Pedwar mwya 'u bar yn bod—am rwygaw, :Tynu, a drylliaw y byd tan drallod. ::Caldea yn gynta' gaid, ::Llew anian oedd ei llonaid! ::A'r ail, fel arth yr olwg, ::Sef Persia, gwaetha' ei gwg: ::Y trydydd, Groeg, fu'n troedio, ::Arwa'i drych, fel llewpard, dro. ::Yn ola', d'ai i oleu dydd, ::Y du arwach bedwerydd; ::Rhufain, a'i gallu rhyfedd, ::Dig iawn, ac ofnadwy'i gwedd. ::Bwystfil hyll, un erchyll oedd, ::O lawn nwyd, creulawn ydoedd; ::Dannedd heiyrn cedyrn, certh, ::Yn ei wgus safn hygerth; ::Dannedd i rwygo dynion, ::Ai i'w raib y ddaiar hon. ::Rhifid ar ei ben rhyfedd ::Ddeg o gyrn addig eu gwedd; ::Cnoai a chorniai'n dra chwyrn, ::Yn ei rwysg, torai esgyrn ::Y byd oll; ac ni bu dyn ::Wnai arbed godai i'w erbyn. Dyna y bwystfilod anwar—am oesoedd ::Fu'n gormesu'r ddaiar; :A dwyn y byd yn eu bar, :I ofid a thrwm afar. Nebuchodonosor fu rychor uchel Ei ddawn i rifo myrddiynau i ryfel; Hwn ni adewai y byd yn dawel, Dodai bawb o dan awdurdod Babel; I'w ogoniant wag anel—cenedloedd, A theyrnasoedd a fathrai'n isel. </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> lwmn4oysy9umhgqkj76m89wmtvpmtuw 104 85100 165122 2026-05-18T12:56:47Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165122 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Cyrus, a Darius, wŷr croes a dewrion, A rhyw lu hefyd o'u hagr olafion; Lledu galanas, llidiog elynion, A gwae, a dinystr wnaent yn mysg dynion; Eu rheolaeth fu greulon—ar wledydd, A thrwm oer dywydd, orthrymwyr duon. ::Yna y Bwch godai'i ben ::Llidiog, flewog, aflawen: ::Bwch Groeg, y bachog rwygydd, ::Un o'i fath ni fu, ni fydd; ::A chorniai a thri chernawd, ::Rhoes hyd lwch Hwrdd Persia dlawd. ::Trystiodd y ddaiar trosti, ::Rhoddai waed i'w rhuddo hi; ::O flaen ei ddyfal wyneb ::Ef yn wir, ni safai neb: ::Yn y gad corniai gedyrn, ::Rhedai gwaed ar hyd ei gyrn! ::Y byd crwn hwn, ef yn hawdd, ::Yn ei wanc, a draflyncawdd; ::Dyheu 'roedd am fyd arall, ::Awyddu cael llyncu'r llall: ::Ni bu son am neb is ser ::Undyn fel Alecsander. :Ei olynwyr yn fileinion— :Hwy, fel geirwon ryfelgarwyr, :Fu'n ormeswyr, treiswyr trawsion, :Oesau mawrion, gas ymyrwyr. :Codi hirion gadau blinion, :Taenu gwaeon, tân, a gwewyr, :Difa dynion, amlhau gweddwon, :Dwyn yn gaethion lwydion wladwyr. ::Mwy rhyfedd fu grym Rhufain, ::Ei harwyr hi gurai y rhai'n! ::Romulus, yn ngrym ei lid, ::Wnai ryfel a mawr ofid. </poem> <br><noinclude>{{Div end}}</noinclude> 1r38qnr2wqm9uyc3i6xul1dfavar3hc 104 85101 165123 2026-05-18T13:10:09Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165123 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Chwech ereill chwai a chwerwon, —a hanent ::O honi'n dwyn coron; :Ofnadwy fu niweidion :Eu rhwysg ar y ddaiar hon. ::Gwyr enwog y weriniaeth, ::Fu er hyn wed'yn yn waeth: ::Eryr gludai y gwŷr gau ::Yn arwydd eu banerau; ::Gwir arwydd o'u hawydd hwy, ::A'u llid anniwalladwy. ::Tros Ewrob, eu traws eryr, ::Ar wib aeth mewn amser byr; ::Ag ewinedd cigweiniawl, ::E dynai hon dan ei hawl. ::I dir Asia äi drosodd, ::Hwn a'i dew aden a dodd; ::Ac i Affrig mewn cyffro, ::Yn ei ddig, ehedodd o. Yn eu certh gynnen â'r Carthaginiaid, Ymladdent, rhwygent, fal enbyd ddreigiaid; Codai creulon, flin eirwon flaenoriaid, I gyd o'u bonedd, fawrion gadbeniaid; Enwi'r oll yma ni raid—a diles, Agor ail hanes rhai fu'n greuloniaid. ::Profid yn mysg y prifion, ::Regulus frydus ei fron; A Scipio eto fu'n attal—rhwysgwaith, Curai i anobaith y cawr Hannibal. ::Sylla, a Marius, eilwaith, ::Yn y byd wnaent waedlyd waith. ::Pompey chwai, pwy wympach oedd? ::Mawr ei fawl am ryfeloedd. ::Y mwyaf oll am ei far ::Afiachusol, fu Chaisar; ::Hwn i'w nwyd greulon ei nerth, ::A dybiai gael gwneyd aberth </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> fnddxz20o794lad2b2mphp9klbha2r6 104 85102 165124 2026-05-18T13:14:41Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165124 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> O'r byd oll, heb arbed un—wladwriaeth, Er llwyr alaeth ar allor ei eilun. ::Ymladdodd, frad ofnadwy, ::Hanner cant, meddant, a mwy, ::O gadau tost; a'i fost fu, ::A'i fyddin iddo faeddu ::Pob gelyn—gwnai pawb gilio ::Rhag gwg ei ddu olwg o: ::Ei lid trwy'r ddaiar lydan, ::A gerddodd, maeddodd bob man. ::Hwn yn flaenaf gyntaf gŵr, ::Drafaeliai'n gadryfelwr ::I Frydain, i'w hafradu, ::Gyda'i arfog lidiog lu; ::A dwyn henwlad ein tadau ::Wnai'n gaeth dan Rufeinig iau. Un didosturi—do, diystyrodd Haeddiannau dynol, hedd ni adwaenodd; I drist angen y darostyngodd Wledydd lawer o nifer, anafodd; I dylodi dyludodd—fyrddiynau, A dirif fywydau o'n daiar fedodd. Ar ei ol ef, ymerawdwyr lu—godent, ::I gadarn lywyddu; :A rhyw filain ryfelu, :Am hir faith dymmor a fu. ::Y Scythiaid, a'r Parthiaid pell, ::Saraceniaid yn haid hyll, ::A'r Tyrciaid diriaid eu dull, ::Fu ryfelgar, anwar oll. :: ::Ond eilwaith, mwy fu duloes ::A grym rhyfeloedd y groes, ::O blaid offeiriaid gau ffydd, ::A hagr ofer goelgrefydd: ::Mynach dig, dieflig ei dôn, ::A daniai nwydau dynion; </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> tpazqu0zgj1nq5j86awq12mdlxgtmae 104 85103 165125 2026-05-18T13:19:10Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165125 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> ::Ewrob, yn swn ei araeth, ::Oll i gyd, gorphwyllog aeth. I Asia aent, wallgof seintiau—'n orwyllt, ::Aneiri' fyrddiynau; :Fal addig egron fleiddiau—creulonwedd, :Nwydau celanedd lon'd eu calonau. Enw Iesu wanasant—a'u seintiau ::'I groes santaidd gablasant, :Pan yn gas yr honasant—wneyd anrhaith :Hyll y rhyfelwaith oll er ei foliant. ::A'i dwyll, y pab a'u dallai— ::Addaw nef i'w fleiddiau wnai, ::O dygent, lu melldigaid—Ganaan dir ::O ddwylaw enwir yr anffyddloniaid. I lwyddaw rhyfel addig—rho'i dyfais ::Ryw dafod nodedig: :Iaith a dawn i draethu dig, :Yn ei enau gwenwynig. Pylor i luchio pelau—o foliau ::Ufelawg gyflegrau: :Ar ddynion yn fyrddiynau—gyr y tân :Ei ddur allan i'w gwneyd yn ddrylliau. Oer ryngiad gwddf yr angau,—rhu anwar ::Brenin dychryniadau; :A bwria hwn i barhau, :Fawr lwythog farwolaethau. O!'r wedd anaele äi ar ddynoliaeth, I ddiofrydu ei hun i ddifrodaeth! Rho'i'i holl synwyr ar hyll wasanaeth Ei mawr elyn, sef angel marwolaeth. O! wele! dygai i'w alwedigaeth Erwin niweidiol rym ei dirnadaeth, </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> 95q6juodevm3czld0r74cynoiszfi0a 104 85104 165126 2026-05-18T13:26:53Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165126 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> I greu trueni, gweli, ac alaeth, Iddi ei hunan yn ddiwahaniaeth; Hi ddodai gelfyddydaeth—i lunio Ei harfau i lwyddo rhyfelyddiaeth. Nid dieuog fuost ti, O awen! Weithiau o ganu i chwythu y gynnen; Ei fawl nyddaist i ryfel anaddien, A rhedai yn ebrwydd ei fri dan wybren. Llawer 'rol Homer, fardd hen—fu'n canu, Yn wir, gan fagu dialgar genfigen. Amryw ddynion mawr o ddoniau, oeddynt ::Drwy'r diweddar oesau, :A'u bryd ar enyn bradau—rhyfeloedd, :A hyny ydoedd yn tanio 'u nwydau. ::Napoleon, eon ŵr, ::Hwow fu'r penaf arwr: ::I ryfel, prif angel oedd, ::A rhuswr mwya'r oesoedd. ::Lloriodd holl allu Ewrawb, ::Mynai warau penau pawb; ::Dymchwelodd, lluchiodd i'r llaid, ::A dyrnodd ei holl deyrniaid. ::A garw fraw ger ei fron, ::Crynent fel deiliach crinion: ::Tori i lawr yn Waterlw, ::Oedd hanes diwedd hwnw. Ninnau sydd yn y deyrnas hon—ar ol ::Yr helynt echryslon, :Ar lethu dan orlwythion—trwm echrys, :Dyledion erys i dlodi'n hwyrion. ::O ryfel! angel ingoedd, ::Dy fyw lid, difaol oedd; ::Pob melldith yn dryblith drom, ::Ddig ornest, ddygi arnom. </poem> <br><noinclude>{{Div end}}</noinclude> m5ugvnn4ltu5ibecce3e5grpvs21zv6 104 85105 165127 2026-05-18T13:34:10Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165127 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Un annhosturiol, Ha! ni ystyri Boenau trueiniaid ban y'u tryweni; Dagrau heilltion y gweddwon a'u gweiddi, Yn dremwgus, tydi a'u dirmygi: Amddifaid gwirion, taerion, watweri, Y rhai anwyl, gwnait ladd eu rhieni: A'th hyddewr galon ni thawdd er gweli Poenau henaint dan eu penwyni. Pwyi fabanod—ai rhagod, rhwygi Y beichiogion, a'u loesion ni lysi; Trwy anian hau trueni—wnai 'mhob modd, A garw yw adrodd dy ddig wrhydri. Dy hyfrydwch erioed yw difrodi Bywydau dynol, gwae'r byd o d'eni, Wyd dad'i ofid, ei waed o hyd yfi, A thoi ei wledydd a wnei a thylodi; Dinasoedd yn dân ysi, teuluoedd Wnei heb anneddoedd na neb i'w noddi. Dygi y newyn wed'yn a nodau, Hynt annedwydd pob haint a niweidiau; A thaeni wewyr a phoethion waeau, A chas anadl dy afiachus enau; Gan agor y llifddorau—a dwyn dig Yn ddiluw addig o ddialeddau. </poem> {{Div end}} <br> {{c|{{mawr|RHAN III.}}}} {{Center block/s}} <poem> ::ADFYWIA, cyfod f'awen, ::Dwyre 'nawr hyd awyr nen; ::Ymeneinia 'm mun anwyl, ::Yna rho'th delyn ar hwyl. ::Gwlych dy ddestlus wefus wan ::Yn hen wlyboedd gwin Liban: </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> rik61t8qxq4sxj7g0nod3qpgn1ocfmb 104 85106 165128 2026-05-18T13:39:14Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165128 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> ::Yf o ddwfr arafaidd iach ::Siloa, nid oes loywach: ::Yfa, anghofia ofid ::Rhyfeloedd, lluoedd, a'u llid; ::Gwybydd'r ä'r gaia' heibiaw, ::Haf tawel, gan ddychwel ddaw. ::Ha! ha! daw, daw o'r diwedd, ::Anwyl haf efengyl hedd. Hoff ydoedd gan brophwydi—yn eu dydd, ::O fryn Duw drwy'r lleni, :Wel'd gwawrddydd ei hafddydd hi, :O'r dwyrain draw ar dori. Y dydd a ganfu Dafydd yn dyfod, Yn derfyn camwedd, i drefnu cymod; I Dduw o'i ras ail greu'r ddaiar isod, A'i heddychu gyda'r nefoedd uchod; I gu adfer y byd oll i gyfod, Ac i'w rwymo dan gyfeillgar ammod: I dynu beichiau duon ei bechod Oddi arno, a dryllio ieuau ei drallod: Awen Dafydd yn fwyn iawn ei defod, Yn gu o'i holl ingder gai ollyngdod; Ei lon a difyr delyn a'i dafod, A hwylus seinient yn felus hynod; Gan arddatgan glân glod y dydd bo'i waith, Rhyfeloedd hirfaith, ymrafael ddarfod. :: ::Ei gân ef i Selef sydd, ::Na welir un o'i heilydd: ::Cân yw hon ar y pwnc hedd, ::Iesu hael yw ei sylwedd; ::Teyrnasiad tirion Iesu, ::Yma gawn yn y salm gu, ::'N dwyn cysur pur i bob pau, ::A mwyn hedd o'r mynyddau; ::Rhyfedd gyfiawnder hefyd ::O'r bryniau, hwythau, o hyd; </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> 55ikedxlw785xgveyf7akxlxdsnvaes 104 85107 165129 2026-05-18T13:45:55Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165129 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> ::A gwlith o fendith yn fan ::A ollwng y nen allan. ::Dynion pob gwlad a dinas, ::Ar lwydd fel y ddaiar las; ::Tyfant, blodeuant hefyd, ::Ffrwythant, amlhant o hyd. ::Ei radau, fwyn Waredydd, ::O fôr i fôr, yn fawr fydd. Gweryd y truan gwirion—o'i rwymau, ::Tyr ymaith y creulon: :Tery Iesu y trawsion, :A rhydd fraw trwy eu gwrdd fron. ::Llywodraeth teyrniaid llawdrom, ::Pob iau bleth a'r dreth fawr drom, ::Ddiddyma, ddilea'n lân, ::Na ellir o hyn allan, ::I asiaw nag ail osod ::Un o rhai'n o dan y rhod. ::Ei enw'n fawr iawn a fydd, ::Rhed ei glod'r hyd y gwledydd; ::Ei glod fydd yn dreigladwy ::Oesau fyrdd, ac erys fwy: ::Ys erys tra fo seren, ::A haul yn wir ar ael nen: ::Yna hedd fydd mewn mwynhad ::Tra y dyrch llewyrch lleuad, ::Ar y byd, a thra y b'o ::Hon ar hyd nen yn rhodio. Canai Esaia gynes ei awen, Oroian heddwch, a'i riniau addien: O gyff Iese, Wele y wialen, Un iraidd delaid yn werdd ei deilen: O wreiddyn Dafydd y llywydd llawen, A ddaw i wir arwedd hedd i'r ddaiaren: A gwelai yma y nefol golomen, Arno'n 'hedeg a'i thirion wen aden: </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> 7hp08cu51r6kolkxexs6fw4obr6cyrm 104 85108 165130 2026-05-18T13:51:30Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165130 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Yn dragywydd bydd yn ben,—a phob pau, A ddaw yn flodau heirddion fel Eden. Cu anadla ef ar y cenedloedd, A hwy a wnan' yfed anian y nefoedd; 'R anwir lewyga, trenga trwy ingoedd, Yn sawyr anadl iachus ei rinoedd: Tirion esyd ei farn rhwng teyrnasoedd, Tery falais, dystawa ryfeloedd: A holl gleddyfau, tarianau trinoedd, A yrant, torant yn eirf trin tiroedd: A deiliaid pob ardaloedd—gant heddwch, A llonyddwch drwy 'u holl anneddoedd. ::Y llew anwar ddaw'n llonydd, ::Gwair a bawr, a gwâr y bydd; ::Tan yr iau cyd—dynu â'r ych, ::Wna o'i fodd, yn ufuddwych: ::Bachgen bychan egwan ä ::Ar ei fwng, a chrafanga; ::A llyfa y llew ufydd ::Ei law fach, heddychol fydd. ::Yr arth a'r fuwch heb guwchiaw, ::Orweddant drwyn wrth drwyn draw ::Ar y ddol, a phawr y ddwy ::Irwellt, heb angen aerwy: ::Llydnod y ddwy hwy a änt ::Hyd y bryncyn, cydbranciant: ::Y blaidd dig yn ddiddig ddaw ::Yn dra hygar i drigaw, ::Efo'r oen, heb chwerw fryd, ::Rhyfedd y chwery hefyd. ::A'r llewpard brych ei wrychyn ::Ar y maes, a chwery a'r myn: ::Ar dwll yr asb, er ei dig, ::A'i hen anian wenwynig, ::Bachgen llon y fron heb frad ::A chwery heb och irad: ::A chwery un bach arall, ::Yn ddifraw ger llaw y llall, </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> s4fua6512ezym2humxy1yrirg4xsykl 104 85109 165131 2026-05-18T13:52:30Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165131 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> ::Efo'i law'n ddiofal iawn, ::Ar wâl y wiber greulawn; ::Hon o'i ffau estyn ei phen, ::Ni fratha'r wiber frithwen ::Y bach, ei groesawi bydd, ::Ar ei lin yn bur lonydd! Daw adgas drigias dreigiau,—dir anial ::Dan driniaeth, dwg ffrwythau: :Wele hwn ar ol ei hau, :Dry wed'yn yn dir ydau. Todda'r mynyddau, bryniau wybrenol, Wneir yn wastad—dir, frodir hyfrydol: I'w pwynt e lenwir pantau olynol, Hefyd unionir yr hollfyd anianol: Y byd wregysir, dygir yn gym'dogol, Heb ball hefyd genedloedd pellafol: Ac wele dygir goleu diwygiol Trwy rym arfeddyd celfyddyd fuddiol; E gerdd yr agerdd rwygol—trwy bob man, Daw'n ddiau allan fyd newydd hollol. :Hen ddreigiau mwy ni ddrygant, :Tueddu'n wir at hedd wnant: :E dawdd nerth annedwydd nod, :Hyll falais y gwyllfilod. Mewn llwydd ar fynydd dedwydd y Duwdod, Hynaws eu helfen gwnant eu preswylfod; Ni ddaw du ragfarn mwy i'w hedd drigfod, Na llaw camwedd i fallu eu cymod: Enw glân yr Ion a'i glod—ddyrchefir, A'i fawl a seinir yn felus hynod. :Gwawr deg y waredigaeth, :Yn nwyrain nef tori wnaeth: :Y'nghyflawnder amser Ion, :Ei ddidwyll addewidion, </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> pjay5qzx4lrk6p4xgx7n92z7ruqnxwl 104 85110 165132 2026-05-18T14:15:24Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Dechrau tudalen newydd gyda " :Cyflawnwyd, gwiriwyd heb goll, :Eu dygid i hen digoll. :Yn ol y brophwydoliaeth, :Mab Duw'n ddyn y'mhob dawn ddaeth; :I'n dwyn ni a Duw yn ol, :I gu heddwch tragwyddol. I ddwyn yn un ddynion anwar,—difa ::Pob dyfais ryfelgar; :Newid tuedd plant daiar— :Hedd i fyd trwy ladd ei fâr. :Oen Duw, pan y ganed ef, :Llawenodd yr holl wiwnef. Llu y nefolion llawenaf wylient, Yn niferoedd i Beth'lem cyfeirient, Y bore'i genid; a hwy... 165132 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude> :Cyflawnwyd, gwiriwyd heb goll, :Eu dygid i hen digoll. :Yn ol y brophwydoliaeth, :Mab Duw'n ddyn y'mhob dawn ddaeth; :I'n dwyn ni a Duw yn ol, :I gu heddwch tragwyddol. I ddwyn yn un ddynion anwar,—difa ::Pob dyfais ryfelgar; :Newid tuedd plant daiar— :Hedd i fyd trwy ladd ei fâr. :Oen Duw, pan y ganed ef, :Llawenodd yr holl wiwnef. Llu y nefolion llawenaf wylient, Yn niferoedd i Beth'lem cyfeirient, Y bore'i genid; a hwy a ber ganent, I'w Hosanna'r wybrenau a seinient: Banerau heddwch uwch ben a roddent; Yn chwa yr awel fwyn y chwareuent: Cerubiaid Eden wen a ymunent, Yn yr alaw gyda'u brodyr eilient; Eu llidiog gleddyf tanllyd a gladdent, Oll yn y wain am byth, a llon wenent; Oddi ar helyg y nefoedd yr hwylient; Eu hen delynau, a'u tannau dylanwent: Wyneb eu Duw adwaenent—a'i arddel, Yn ei wael breseb, i'w ganmol brysient. :Uwch Beth'lem eu hanthem hwy, :Ga fod yn fyth gofiadwy:— "Gogoniant i Naf, trwy'r goruchafion, Ceidwad a anwyd er codi dynion: E gaed y Dyddiwr, Heddychwr ddichon Roddi'i law anwyl ar Dduw a'i elynion: O wele! i ddaiarolion—hedd a rhad, O dyna gariad Duw dan ei goron!" Cyhoeddai T'wysog heddwch, ::I dlodion llymion y llwch,<noinclude></noinclude> arcq5a9ta15c3j3hu9j2iktzwszz90u 165140 165132 2026-05-18T14:21:00Z AlwynapHuw 1710 165140 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> :Cyflawnwyd, gwiriwyd heb goll, :Eu dygid i hen digoll. :Yn ol y brophwydoliaeth, :Mab Duw'n ddyn y'mhob dawn ddaeth; :I'n dwyn ni a Duw yn ol, :I gu heddwch tragwyddol. I ddwyn yn un ddynion anwar,—difa ::Pob dyfais ryfelgar; :Newid tuedd plant daiar— :Hedd i fyd trwy ladd ei fâr. :Oen Duw, pan y ganed ef, :Llawenodd yr holl wiwnef. Llu y nefolion llawenaf wylient, Yn niferoedd i Beth'lem cyfeirient, Y bore'i genid; a hwy a ber ganent, I'w Hosanna'r wybrenau a seinient: Banerau heddwch uwch ben a roddent; Yn chwa yr awel fwyn y chwareuent: Cerubiaid Eden wen a ymunent, Yn yr alaw gyda'u brodyr eilient; Eu llidiog gleddyf tanllyd a gladdent, Oll yn y wain am byth, a llon wenent; Oddi ar helyg y nefoedd yr hwylient; Eu hen delynau, a'u tannau dylanwent: Wyneb eu Duw adwaenent—a'i arddel, Yn ei wael breseb, i'w ganmol brysient. :Uwch Beth'lem eu hanthem hwy, :Ga fod yn fyth gofiadwy:— "Gogoniant i Naf, trwy'r goruchafion, Ceidwad a anwyd er codi dynion: E gaed y Dyddiwr, Heddychwr ddichon Roddi'i law anwyl ar Dduw a'i elynion: O wele! i ddaiarolion—hedd a rhad, O dyna gariad Duw dan ei goron!" Cyhoeddai T'wysog heddwch, ::I dlodion llymion y llwch,<noinclude></noinclude> 29fxxfecjcx379whlcvntvhbdjqlzhk 165147 165140 2026-05-18T14:23:12Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ 165147 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> :Cyflawnwyd, gwiriwyd heb goll, :Eu dygid i hen digoll. :Yn ol y brophwydoliaeth, :Mab Duw'n ddyn y'mhob dawn ddaeth; :I'n dwyn ni a Duw yn ol, :I gu heddwch tragwyddol. I ddwyn yn un ddynion anwar,—difa ::Pob dyfais ryfelgar; :Newid tuedd plant daiar— :Hedd i fyd trwy ladd ei fâr. :Oen Duw, pan y ganed ef, :Llawenodd yr holl wiwnef. Llu y nefolion llawenaf wylient, Yn niferoedd i Beth'lem cyfeirient, Y bore'i genid; a hwy a ber ganent, I'w Hosanna'r wybrenau a seinient: Banerau heddwch uwch ben a roddent; Yn chwa yr awel fwyn y chwareuent: Cerubiaid Eden wen a ymunent, Yn yr alaw gyda'u brodyr eilient; Eu llidiog gleddyf tanllyd a gladdent, Oll yn y wain am byth, a llon wenent; Oddi ar helyg y nefoedd yr hwylient; Eu hen delynau, a'u tannau dylanwent: Wyneb eu Duw adwaenent—a'i arddel, Yn ei wael breseb, i'w ganmol brysient. :Uwch Beth'lem eu hanthem hwy, :Ga fod yn fyth gofiadwy:— "Gogoniant i Naf, trwy'r goruchafion, Ceidwad a anwyd er codi dynion: E gaed y Dyddiwr, Heddychwr ddichon Roddi'i law anwyl ar Dduw a'i elynion: O wele! i ddaiarolion—hedd a rhad, O dyna gariad Duw dan ei goron!" Cyhoeddai T'wysog heddwch, ::I dlodion llymion y llwch, </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> 6znalnb1yij39mn9ooikeeh8n9zvc20 104 85111 165133 2026-05-18T14:16:07Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Dechrau tudalen newydd gyda " ::Ewyllys Duw er lles dyn, ::A'i waredu, wir adyn; ::A dwyn y byd hwn o'i boen, ::I gyrhaedd hedd a gorhoen. ::Un dydd ar y mynydd mad, ::Agorai'r dwyfol gariad: ::E ddifynai'r ddeddf union, ::A glan hedd o galon hon ::A ffrydiodd, deilliodd allan, ::Heb gynhwrf, heb dwrf, heb dân; ::Na chur taranau a chorwynt, ::Seiniau geid ar Sinai gynt; ::Pan roid hon ddeddf gyfionaf, ::Yno i ni o enau Naf. ::Rho'i lawr y rheol eur... 165133 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude> ::Ewyllys Duw er lles dyn, ::A'i waredu, wir adyn; ::A dwyn y byd hwn o'i boen, ::I gyrhaedd hedd a gorhoen. ::Un dydd ar y mynydd mad, ::Agorai'r dwyfol gariad: ::E ddifynai'r ddeddf union, ::A glan hedd o galon hon ::A ffrydiodd, deilliodd allan, ::Heb gynhwrf, heb dwrf, heb dân; ::Na chur taranau a chorwynt, ::Seiniau geid ar Sinai gynt; ::Pan roid hon ddeddf gyfionaf, ::Yno i ni o enau Naf. ::Rho'i lawr y rheol euraid ::Bur i ni, ar Tabor wnaid; ::Dyled pob un i dalu, ::Yn ffyddlon o galon gu; ::I'w gilydd beunydd heb ball, ::Y goreu i hwn ac arall: ::Y naill un i wneyd i'r llall—y pethau ::Olygai'n oreu i gael gan arall. ::Yn ei daith berffaith drwy'r byd, ::Ei ddifeius hardd fywyd, ::Fu'n ol y rheol bur hon, ::O'i ddaioni i ddynion. Yn ei ing pan y trengodd,—am hedd a ::Maddeuant y llefodd; :Dig y ne', efe o'i fodd, :Yn ei weddi anhuddodd. Ac ef wed'yn pan cyfododd, yn fyw ::O'i fedd, ail gyhoeddodd; :Hedd i fyd yn rhydd o'i fodd,—heb wrtheb, :A'i anwyl wyneb yn hael a wenodd. ::A chyn iddo esgyn i ::Lawenydd gwlad goleuni;<noinclude></noinclude> 0zthm268vx4phs9meyt3qi06pu1kucv 165141 165133 2026-05-18T14:21:14Z AlwynapHuw 1710 165141 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> ::Ewyllys Duw er lles dyn, ::A'i waredu, wir adyn; ::A dwyn y byd hwn o'i boen, ::I gyrhaedd hedd a gorhoen. ::Un dydd ar y mynydd mad, ::Agorai'r dwyfol gariad: ::E ddifynai'r ddeddf union, ::A glan hedd o galon hon ::A ffrydiodd, deilliodd allan, ::Heb gynhwrf, heb dwrf, heb dân; ::Na chur taranau a chorwynt, ::Seiniau geid ar Sinai gynt; ::Pan roid hon ddeddf gyfionaf, ::Yno i ni o enau Naf. ::Rho'i lawr y rheol euraid ::Bur i ni, ar Tabor wnaid; ::Dyled pob un i dalu, ::Yn ffyddlon o galon gu; ::I'w gilydd beunydd heb ball, ::Y goreu i hwn ac arall: ::Y naill un i wneyd i'r llall—y pethau ::Olygai'n oreu i gael gan arall. ::Yn ei daith berffaith drwy'r byd, ::Ei ddifeius hardd fywyd, ::Fu'n ol y rheol bur hon, ::O'i ddaioni i ddynion. Yn ei ing pan y trengodd,—am hedd a ::Maddeuant y llefodd; :Dig y ne', efe o'i fodd, :Yn ei weddi anhuddodd. Ac ef wed'yn pan cyfododd, yn fyw ::O'i fedd, ail gyhoeddodd; :Hedd i fyd yn rhydd o'i fodd,—heb wrtheb, :A'i anwyl wyneb yn hael a wenodd. ::A chyn iddo esgyn i ::Lawenydd gwlad goleuni;<noinclude></noinclude> 0ew8zxd9pyenplthyaz6j5c2vbxjt5f 165148 165141 2026-05-18T14:23:28Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ 165148 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> ::Ewyllys Duw er lles dyn, ::A'i waredu, wir adyn; ::A dwyn y byd hwn o'i boen, ::I gyrhaedd hedd a gorhoen. ::Un dydd ar y mynydd mad, ::Agorai'r dwyfol gariad: ::E ddifynai'r ddeddf union, ::A glan hedd o galon hon ::A ffrydiodd, deilliodd allan, ::Heb gynhwrf, heb dwrf, heb dân; ::Na chur taranau a chorwynt, ::Seiniau geid ar Sinai gynt; ::Pan roid hon ddeddf gyfionaf, ::Yno i ni o enau Naf. ::Rho'i lawr y rheol euraid ::Bur i ni, ar Tabor wnaid; ::Dyled pob un i dalu, ::Yn ffyddlon o galon gu; ::I'w gilydd beunydd heb ball, ::Y goreu i hwn ac arall: ::Y naill un i wneyd i'r llall—y pethau ::Olygai'n oreu i gael gan arall. ::Yn ei daith berffaith drwy'r byd, ::Ei ddifeius hardd fywyd, ::Fu'n ol y rheol bur hon, ::O'i ddaioni i ddynion. Yn ei ing pan y trengodd,—am hedd a ::Maddeuant y llefodd; :Dig y ne', efe o'i fodd, :Yn ei weddi anhuddodd. Ac ef wed'yn pan cyfododd, yn fyw ::O'i fedd, ail gyhoeddodd; :Hedd i fyd yn rhydd o'i fodd,—heb wrtheb, :A'i anwyl wyneb yn hael a wenodd. ::A chyn iddo esgyn i ::Lawenydd gwlad goleuni; </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> dghju0ufjzl3oauz2l3dp6k4q9u6xmp 104 85112 165134 2026-05-18T14:16:49Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Dechrau tudalen newydd gyda " ::Ordeiniodd wyr, doniodd o ::Ei weision heb betruso; ::Yn genhadau i hau hedd, ::I fynwes byd cyfanedd; ::Ac fel hyn y teg Flaenawr, ::Ai adref i nef yn awr; ::I eiriol tros farwol fyd, ::Hyd foreu y ca'i adferyd, ::O'i dra anial drueni, ::I uchel fraint heddychol fri. ::Wedi mawrion dymmorau ::O ddu gur rhyfeloedd gau; ::I'r maes aeth gwir rymus wyr; ::Yn finiog ysgrifenwyr, ::Ar ryfel, i'w arafu, ::A'i wrthod ef a'... 165134 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude> ::Ordeiniodd wyr, doniodd o ::Ei weision heb betruso; ::Yn genhadau i hau hedd, ::I fynwes byd cyfanedd; ::Ac fel hyn y teg Flaenawr, ::Ai adref i nef yn awr; ::I eiriol tros farwol fyd, ::Hyd foreu y ca'i adferyd, ::O'i dra anial drueni, ::I uchel fraint heddychol fri. ::Wedi mawrion dymmorau ::O ddu gur rhyfeloedd gau; ::I'r maes aeth gwir rymus wyr; ::Yn finiog ysgrifenwyr, ::Ar ryfel, i'w arafu, ::A'i wrthod ef a'i warth du. ::Hoff enw, Wicliff uniawn; ::Erasmus ddestlus ei ddawn. ::Yn eu dydd, hynod oeddynt, ::Sai eu gwaith o'r oesau gynt; ::Dau enw a gydunir, ::Ar lechres hanes yn hir. Cawri enwog fu'r Crynwyr,—hwy oeddynt ::I heddwch yn bleidwyr; :Ni roent chwaith ddiweniaith wyr, :Air o fawl i ryfelwyr. ::Daliai'r Morafiaid eilwaith, ::Fel un rhag rhyfel a'i waith; ::A dwyn y byd trymllyd trwch, ::Dan nodded aden heddwch. ::E dery pleidiau ereill ::Yn awr eu llaw'n help i'r lleill; ::Ac i fyny'n gyfunwedd ::E fyn y rhai'n faner hedd. ::Iesu cu, Tywysog hedd, ::Diarswyd gwyd i'w orsedd;<noinclude></noinclude> 8l0ilse5ab2rfluxpgs9jtqtkjj3121 165142 165134 2026-05-18T14:21:26Z AlwynapHuw 1710 165142 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> ::Ordeiniodd wyr, doniodd o ::Ei weision heb betruso; ::Yn genhadau i hau hedd, ::I fynwes byd cyfanedd; ::Ac fel hyn y teg Flaenawr, ::Ai adref i nef yn awr; ::I eiriol tros farwol fyd, ::Hyd foreu y ca'i adferyd, ::O'i dra anial drueni, ::I uchel fraint heddychol fri. ::Wedi mawrion dymmorau ::O ddu gur rhyfeloedd gau; ::I'r maes aeth gwir rymus wyr; ::Yn finiog ysgrifenwyr, ::Ar ryfel, i'w arafu, ::A'i wrthod ef a'i warth du. ::Hoff enw, Wicliff uniawn; ::Erasmus ddestlus ei ddawn. ::Yn eu dydd, hynod oeddynt, ::Sai eu gwaith o'r oesau gynt; ::Dau enw a gydunir, ::Ar lechres hanes yn hir. Cawri enwog fu'r Crynwyr,—hwy oeddynt ::I heddwch yn bleidwyr; :Ni roent chwaith ddiweniaith wyr, :Air o fawl i ryfelwyr. ::Daliai'r Morafiaid eilwaith, ::Fel un rhag rhyfel a'i waith; ::A dwyn y byd trymllyd trwch, ::Dan nodded aden heddwch. ::E dery pleidiau ereill ::Yn awr eu llaw'n help i'r lleill; ::Ac i fyny'n gyfunwedd ::E fyn y rhai'n faner hedd. ::Iesu cu, Tywysog hedd, ::Diarswyd gwyd i'w orsedd;<noinclude></noinclude> oagv1szw2peb9qo5hm73z9rt374kw50 165149 165142 2026-05-18T14:23:46Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ 165149 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> ::Ordeiniodd wyr, doniodd o ::Ei weision heb betruso; ::Yn genhadau i hau hedd, ::I fynwes byd cyfanedd; ::Ac fel hyn y teg Flaenawr, ::Ai adref i nef yn awr; ::I eiriol tros farwol fyd, ::Hyd foreu y ca'i adferyd, ::O'i dra anial drueni, ::I uchel fraint heddychol fri. ::Wedi mawrion dymmorau ::O ddu gur rhyfeloedd gau; ::I'r maes aeth gwir rymus wyr; ::Yn finiog ysgrifenwyr, ::Ar ryfel, i'w arafu, ::A'i wrthod ef a'i warth du. ::Hoff enw, Wicliff uniawn; ::Erasmus ddestlus ei ddawn. ::Yn eu dydd, hynod oeddynt, ::Sai eu gwaith o'r oesau gynt; ::Dau enw a gydunir, ::Ar lechres hanes yn hir. Cawri enwog fu'r Crynwyr,—hwy oeddynt ::I heddwch yn bleidwyr; :Ni roent chwaith ddiweniaith wyr, :Air o fawl i ryfelwyr. ::Daliai'r Morafiaid eilwaith, ::Fel un rhag rhyfel a'i waith; ::A dwyn y byd trymllyd trwch, ::Dan nodded aden heddwch. ::E dery pleidiau ereill ::Yn awr eu llaw'n help i'r lleill; ::Ac i fyny'n gyfunwedd ::E fyn y rhai'n faner hedd. ::Iesu cu, Tywysog hedd, ::Diarswyd gwyd i'w orsedd; </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> eg0heusbf5b7iqqu1awal3jzu90jymm 104 85113 165135 2026-05-18T14:17:44Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Dechrau tudalen newydd gyda " ::Ei farch gwyn a ferchyg ef, ::A heddwch i bob haddef ::A daena, rhed dawn ei ras, ::Herddir y byd â'i urddas; ::Ac o'i olwg y cilia ::Yr un coch, ac i dranc ä. Yn ol siriol arwyddion'r amserau, Ni a allwn ddeall nad pell yn ddiau Ydyw y dydd y derfydd ei dyrfau, A sychir creulon olion ei ddialau: Mae y doeth ddewisol gymdeithasau Yn ffrwyno'i aflan ffroen a'i weflau: At genedloedd y bobloedd mae Beiblau Acw'n 'hedeg,... 165135 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude> ::Ei farch gwyn a ferchyg ef, ::A heddwch i bob haddef ::A daena, rhed dawn ei ras, ::Herddir y byd â'i urddas; ::Ac o'i olwg y cilia ::Yr un coch, ac i dranc ä. Yn ol siriol arwyddion'r amserau, Ni a allwn ddeall nad pell yn ddiau Ydyw y dydd y derfydd ei dyrfau, A sychir creulon olion ei ddialau: Mae y doeth ddewisol gymdeithasau Yn ffrwyno'i aflan ffroen a'i weflau: At genedloedd y bobloedd mae Beiblau Acw'n 'hedeg, a hwythau'r cenhadau: Ellyllon giliant, ffoant i'w ffauau, A chywilyddir twyll a chelwyddau. Cymdeithas Heddwch! gwyliwch ei golau O! chwi herodron a gerwch wrhydrau, I ffwrdd, O! rhedwch, o ffordd ei rhodau, Brysiwch! neu wyrwch dan ei banerau: Addysg ei chynnadleddau—'mhen gronyn, A dry yn derfyn ar driniad arfau. Dyna'i gwroniaid & dawngar riniau, Yn traethu nerthol ethol ddarlithiau; Elihu Burrit a'i hylaw beiriau, Saetha wreichion o'i einion a'i enau; Gwreichion oleuant lanwant galonau, A gwir wres teimlad o gariad gorau. Efo'r antur mae Cobden fawr yntau, Gyda ei enwog foesol gadwynau; Daw Bright a Burnet, barota 'u barnau, A Harri Rhisiart,'n arwyr i'w rhesau: Ac o'r Cyfandir adwaenir doniau Yn seinio wed'yn yr un syniadau: Wele o hyd amlhau—mae heb luddiant, Y llu ymunant dan ei llumanau. ::Daw rhianod a rhinwedd ::Eu dawn hoff, i daenu hedd;<noinclude></noinclude> rxeb4hv9jlgcahqkd2vqg9iralm3cvr 165143 165135 2026-05-18T14:21:40Z AlwynapHuw 1710 165143 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> ::Ei farch gwyn a ferchyg ef, ::A heddwch i bob haddef ::A daena, rhed dawn ei ras, ::Herddir y byd â'i urddas; ::Ac o'i olwg y cilia ::Yr un coch, ac i dranc ä. Yn ol siriol arwyddion'r amserau, Ni a allwn ddeall nad pell yn ddiau Ydyw y dydd y derfydd ei dyrfau, A sychir creulon olion ei ddialau: Mae y doeth ddewisol gymdeithasau Yn ffrwyno'i aflan ffroen a'i weflau: At genedloedd y bobloedd mae Beiblau Acw'n 'hedeg, a hwythau'r cenhadau: Ellyllon giliant, ffoant i'w ffauau, A chywilyddir twyll a chelwyddau. Cymdeithas Heddwch! gwyliwch ei golau O! chwi herodron a gerwch wrhydrau, I ffwrdd, O! rhedwch, o ffordd ei rhodau, Brysiwch! neu wyrwch dan ei banerau: Addysg ei chynnadleddau—'mhen gronyn, A dry yn derfyn ar driniad arfau. Dyna'i gwroniaid & dawngar riniau, Yn traethu nerthol ethol ddarlithiau; Elihu Burrit a'i hylaw beiriau, Saetha wreichion o'i einion a'i enau; Gwreichion oleuant lanwant galonau, A gwir wres teimlad o gariad gorau. Efo'r antur mae Cobden fawr yntau, Gyda ei enwog foesol gadwynau; Daw Bright a Burnet, barota 'u barnau, A Harri Rhisiart,'n arwyr i'w rhesau: Ac o'r Cyfandir adwaenir doniau Yn seinio wed'yn yr un syniadau: Wele o hyd amlhau—mae heb luddiant, Y llu ymunant dan ei llumanau. ::Daw rhianod a rhinwedd ::Eu dawn hoff, i daenu hedd;<noinclude></noinclude> 34pac1co9rov3pcvqsfs52t0z83nb0m 165150 165143 2026-05-18T14:24:01Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ 165150 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> ::Ei farch gwyn a ferchyg ef, ::A heddwch i bob haddef ::A daena, rhed dawn ei ras, ::Herddir y byd â'i urddas; ::Ac o'i olwg y cilia ::Yr un coch, ac i dranc ä. Yn ol siriol arwyddion'r amserau, Ni a allwn ddeall nad pell yn ddiau Ydyw y dydd y derfydd ei dyrfau, A sychir creulon olion ei ddialau: Mae y doeth ddewisol gymdeithasau Yn ffrwyno'i aflan ffroen a'i weflau: At genedloedd y bobloedd mae Beiblau Acw'n 'hedeg, a hwythau'r cenhadau: Ellyllon giliant, ffoant i'w ffauau, A chywilyddir twyll a chelwyddau. Cymdeithas Heddwch! gwyliwch ei golau O! chwi herodron a gerwch wrhydrau, I ffwrdd, O! rhedwch, o ffordd ei rhodau, Brysiwch! neu wyrwch dan ei banerau: Addysg ei chynnadleddau—'mhen gronyn, A dry yn derfyn ar driniad arfau. Dyna'i gwroniaid & dawngar riniau, Yn traethu nerthol ethol ddarlithiau; Elihu Burrit a'i hylaw beiriau, Saetha wreichion o'i einion a'i enau; Gwreichion oleuant lanwant galonau, A gwir wres teimlad o gariad gorau. Efo'r antur mae Cobden fawr yntau, Gyda ei enwog foesol gadwynau; Daw Bright a Burnet, barota 'u barnau, A Harri Rhisiart,'n arwyr i'w rhesau: Ac o'r Cyfandir adwaenir doniau Yn seinio wed'yn yr un syniadau: Wele o hyd amlhau—mae heb luddiant, Y llu ymunant dan ei llumanau. ::Daw rhianod a rhinwedd ::Eu dawn hoff, i daenu hedd; </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> t16tu3sa59ekz1evhbvjx0xz5am0t9j 104 85114 165136 2026-05-18T14:18:20Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Dechrau tudalen newydd gyda " ::Mwy ni fydd menyw a fawl, ::Neu a gâr filwr gwrawl; ::Y wisg goch ä yn gas gan ::Enaid holl ferched anian! A'r Arddangosiad, ymweliad miloedd, Eleni noddid i'n tawel aneddoedd; Sy'n sail i'r hyder y daw amseroedd Diwedd ar filain dywydd rhyfeloedd; Sain y gynnadliad swynai genedloedd, O bob parthau, llwythau'r holl ieithoedd, Yn fywiog lawn dyrfaoedd, —a ddaethant, Heb wrthluddiant i'n mawrion borthladdoedd. Un brad y... 165136 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude> ::Mwy ni fydd menyw a fawl, ::Neu a gâr filwr gwrawl; ::Y wisg goch ä yn gas gan ::Enaid holl ferched anian! A'r Arddangosiad, ymweliad miloedd, Eleni noddid i'n tawel aneddoedd; Sy'n sail i'r hyder y daw amseroedd Diwedd ar filain dywydd rhyfeloedd; Sain y gynnadliad swynai genedloedd, O bob parthau, llwythau'r holl ieithoedd, Yn fywiog lawn dyrfaoedd, —a ddaethant, Heb wrthluddiant i'n mawrion borthladdoedd. Un brad yn dodwy'n eu bryd nid ydoedd, Neu yn eu dwylaw eirf trin dialoedd; Yma hynawsion caent bawb a'u mynwesoedd I'w croesawi a'u gweini â gwinoedd; Y' mhalas hyfryd y celfyddydoedd, Yn heirdd a llawen y cwrddai y lluoedd: Yno heb lid y bobl oedd yn gymmysg, A hwy gaent addysg yn ei gynteddoedd. Wedi gweled a byw gyda'u gilydd Dro yn awyr y palas gwydr newydd; Hwy oll a unid er eu llawenydd, Yn llawn a didwyll gyfeillion dedwydd; Heibio rhodient at un o'i barwydydd, I syllu'n llawen ar len arlunydd, A roi wych eilun yn gynhrychiolydd, Ardeb da wyneb hedd a dywenydd; Yfed ei ysbryd ufydd eu gwelid, Hwy yno lenwid o'i anian lonydd. ::Dysgai y byd dasg heb wg, ::Yn y palas gwymp olwg; ::Ffoledd rhyfel a welai, ::A'i ddu nwyd ffieiddio wnai; ::Gwir olwg gai ar waeledd, ::Gwarth hwn a rhagoriaeth hedd. <br><noinclude></noinclude> 4dgyyi9621d136kylfzh8uc82zlqsog 165144 165136 2026-05-18T14:21:54Z AlwynapHuw 1710 165144 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> ::Mwy ni fydd menyw a fawl, ::Neu a gâr filwr gwrawl; ::Y wisg goch ä yn gas gan ::Enaid holl ferched anian! A'r Arddangosiad, ymweliad miloedd, Eleni noddid i'n tawel aneddoedd; Sy'n sail i'r hyder y daw amseroedd Diwedd ar filain dywydd rhyfeloedd; Sain y gynnadliad swynai genedloedd, O bob parthau, llwythau'r holl ieithoedd, Yn fywiog lawn dyrfaoedd, —a ddaethant, Heb wrthluddiant i'n mawrion borthladdoedd. Un brad yn dodwy'n eu bryd nid ydoedd, Neu yn eu dwylaw eirf trin dialoedd; Yma hynawsion caent bawb a'u mynwesoedd I'w croesawi a'u gweini â gwinoedd; Y' mhalas hyfryd y celfyddydoedd, Yn heirdd a llawen y cwrddai y lluoedd: Yno heb lid y bobl oedd yn gymmysg, A hwy gaent addysg yn ei gynteddoedd. Wedi gweled a byw gyda'u gilydd Dro yn awyr y palas gwydr newydd; Hwy oll a unid er eu llawenydd, Yn llawn a didwyll gyfeillion dedwydd; Heibio rhodient at un o'i barwydydd, I syllu'n llawen ar len arlunydd, A roi wych eilun yn gynhrychiolydd, Ardeb da wyneb hedd a dywenydd; Yfed ei ysbryd ufydd eu gwelid, Hwy yno lenwid o'i anian lonydd. ::Dysgai y byd dasg heb wg, ::Yn y palas gwymp olwg; ::Ffoledd rhyfel a welai, ::A'i ddu nwyd ffieiddio wnai; ::Gwir olwg gai ar waeledd, ::Gwarth hwn a rhagoriaeth hedd. <br><noinclude></noinclude> 4ww8wjb0ng5qvl42bzqnn6g3ollf7c8 165151 165144 2026-05-18T14:24:18Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ 165151 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> ::Mwy ni fydd menyw a fawl, ::Neu a gâr filwr gwrawl; ::Y wisg goch ä yn gas gan ::Enaid holl ferched anian! A'r Arddangosiad, ymweliad miloedd, Eleni noddid i'n tawel aneddoedd; Sy'n sail i'r hyder y daw amseroedd Diwedd ar filain dywydd rhyfeloedd; Sain y gynnadliad swynai genedloedd, O bob parthau, llwythau'r holl ieithoedd, Yn fywiog lawn dyrfaoedd, —a ddaethant, Heb wrthluddiant i'n mawrion borthladdoedd. Un brad yn dodwy'n eu bryd nid ydoedd, Neu yn eu dwylaw eirf trin dialoedd; Yma hynawsion caent bawb a'u mynwesoedd I'w croesawi a'u gweini â gwinoedd; Y' mhalas hyfryd y celfyddydoedd, Yn heirdd a llawen y cwrddai y lluoedd: Yno heb lid y bobl oedd yn gymmysg, A hwy gaent addysg yn ei gynteddoedd. Wedi gweled a byw gyda'u gilydd Dro yn awyr y palas gwydr newydd; Hwy oll a unid er eu llawenydd, Yn llawn a didwyll gyfeillion dedwydd; Heibio rhodient at un o'i barwydydd, I syllu'n llawen ar len arlunydd, A roi wych eilun yn gynhrychiolydd, Ardeb da wyneb hedd a dywenydd; Yfed ei ysbryd ufydd eu gwelid, Hwy yno lenwid o'i anian lonydd. ::Dysgai y byd dasg heb wg, ::Yn y palas gwymp olwg; ::Ffoledd rhyfel a welai, ::A'i ddu nwyd ffieiddio wnai; ::Gwir olwg gai ar waeledd, ::Gwarth hwn a rhagoriaeth hedd. </poem> <br><noinclude>{{Div end}}</noinclude> 98g0xjufg50y6rjuilgfnpgzbra1gat 104 85115 165137 2026-05-18T14:18:52Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Dechrau tudalen newydd gyda " Y wasg hithau wisg weithion—ei nerth ::A gwna wyrthiau mawrion; :Hi ryda'r egr gyflegron, :A rhydd daw ar eu gwrdd don. ::Rhodder i hon ei rhyddid, ::Hi a ladd ryfel a'i lid; ::Y fagnel a'i chryf egni, ::O'i sedd hell ddiswydda hi. ::Daw'r awen o'i dyrywiad, ::Cana'i mel acenau mad; ::Heddwch a chariad haeddawl, ::O hyd mwy fydd nod ei mawl. ::Nesaed yr holl deyrnas hon, ::Ië, Ewrob, yr awrhon; ::I gael trem a gweled dry... 165137 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude> Y wasg hithau wisg weithion—ei nerth ::A gwna wyrthiau mawrion; :Hi ryda'r egr gyflegron, :A rhydd daw ar eu gwrdd don. ::Rhodder i hon ei rhyddid, ::Hi a ladd ryfel a'i lid; ::Y fagnel a'i chryf egni, ::O'i sedd hell ddiswydda hi. ::Daw'r awen o'i dyrywiad, ::Cana'i mel acenau mad; ::Heddwch a chariad haeddawl, ::O hyd mwy fydd nod ei mawl. ::Nesaed yr holl deyrnas hon, ::Ië, Ewrob, yr awrhon; ::I gael trem a gweled drych, ::Ewybr wawr, bore eurwych, ::A dd'wed ei bod yn dyddhau ::Ar fyd y cynhyrfiadau: ::Heddyw mae Ardalydd Mon, ::Yn arwedd ein llenorion; ::I'n hyglod Eisteddfod hon ::Y daw'r diarswyd wron; Etyb i'w glod heb ei gledd—mwyn heb lid, ::Myn bleidio tangnefedd; :A daw y' nglod angel hedd—i noddi :A choroni heddwch a rhinwedd. ::A llaw'r gwr fu'n llywio'r gad ::Yn nydd ei ogoneddiad, ::Obrwya fab yr awen, ::Y bardd a fernir yn ben; ::A difyr ddyd i fardd hedd ::Wyrdd lawryf urddol irwedd. Fe ddygir i'r gof ddigon—o orchwyl, ::Erchir ei forthwylion, :Er rhwydd ddarparu'r awr hon, :Eirf at waith maith amaethon. <br><noinclude></noinclude> g1bj7zfpql12k284yn9oqdp63miukrd 165145 165137 2026-05-18T14:22:06Z AlwynapHuw 1710 165145 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Y wasg hithau wisg weithion—ei nerth ::A gwna wyrthiau mawrion; :Hi ryda'r egr gyflegron, :A rhydd daw ar eu gwrdd don. ::Rhodder i hon ei rhyddid, ::Hi a ladd ryfel a'i lid; ::Y fagnel a'i chryf egni, ::O'i sedd hell ddiswydda hi. ::Daw'r awen o'i dyrywiad, ::Cana'i mel acenau mad; ::Heddwch a chariad haeddawl, ::O hyd mwy fydd nod ei mawl. ::Nesaed yr holl deyrnas hon, ::Ië, Ewrob, yr awrhon; ::I gael trem a gweled drych, ::Ewybr wawr, bore eurwych, ::A dd'wed ei bod yn dyddhau ::Ar fyd y cynhyrfiadau: ::Heddyw mae Ardalydd Mon, ::Yn arwedd ein llenorion; ::I'n hyglod Eisteddfod hon ::Y daw'r diarswyd wron; Etyb i'w glod heb ei gledd—mwyn heb lid, ::Myn bleidio tangnefedd; :A daw y' nglod angel hedd—i noddi :A choroni heddwch a rhinwedd. ::A llaw'r gwr fu'n llywio'r gad ::Yn nydd ei ogoneddiad, ::Obrwya fab yr awen, ::Y bardd a fernir yn ben; ::A difyr ddyd i fardd hedd ::Wyrdd lawryf urddol irwedd. Fe ddygir i'r gof ddigon—o orchwyl, ::Erchir ei forthwylion, :Er rhwydd ddarparu'r awr hon, :Eirf at waith maith amaethon. <br><noinclude></noinclude> r0enpegzgf3cy2w05ewcynex9gv8sjl 165152 165145 2026-05-18T14:24:39Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ 165152 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Y wasg hithau wisg weithion—ei nerth ::A gwna wyrthiau mawrion; :Hi ryda'r egr gyflegron, :A rhydd daw ar eu gwrdd don. ::Rhodder i hon ei rhyddid, ::Hi a ladd ryfel a'i lid; ::Y fagnel a'i chryf egni, ::O'i sedd hell ddiswydda hi. ::Daw'r awen o'i dyrywiad, ::Cana'i mel acenau mad; ::Heddwch a chariad haeddawl, ::O hyd mwy fydd nod ei mawl. ::Nesaed yr holl deyrnas hon, ::Ië, Ewrob, yr awrhon; ::I gael trem a gweled drych, ::Ewybr wawr, bore eurwych, ::A dd'wed ei bod yn dyddhau ::Ar fyd y cynhyrfiadau: ::Heddyw mae Ardalydd Mon, ::Yn arwedd ein llenorion; ::I'n hyglod Eisteddfod hon ::Y daw'r diarswyd wron; Etyb i'w glod heb ei gledd—mwyn heb lid, ::Myn bleidio tangnefedd; :A daw y' nglod angel hedd—i noddi :A choroni heddwch a rhinwedd. ::A llaw'r gwr fu'n llywio'r gad ::Yn nydd ei ogoneddiad, ::Obrwya fab yr awen, ::Y bardd a fernir yn ben; ::A difyr ddyd i fardd hedd ::Wyrdd lawryf urddol irwedd. Fe ddygir i'r gof ddigon—o orchwyl, ::Erchir ei forthwylion, :Er rhwydd ddarparu'r awr hon, :Eirf at waith maith amaethon. </poem> <br><noinclude>{{Div end}}</noinclude> fklqbqtad40m31yb879qexof567374e 104 85116 165138 2026-05-18T14:19:19Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Dechrau tudalen newydd gyda " Cludir cadarfau cledion—i'w efail, ::Afrifed bentyrion; :Profant eu haeddiant yn hon, :Dan driniaeth dyn du'r einion. ::Chwythu'i dân dan chwibanu, ::Ei fyw don wna y gof du; ::Un llaw fegina, a'r llall ::Faluria'r glo fel arall: ::Wedi trefnu taclu'r tân, ::Ar bwynt allor ei bentan, ::Yn hyf mewn hen gleddyf glas, ::Luniai lawer galanas, ::Gafaela y gof eilwaith, ::Chwery âg ef cyn dechreu'r gwaith; ::Rhed ei fawd ar... 165138 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude> Cludir cadarfau cledion—i'w efail, ::Afrifed bentyrion; :Profant eu haeddiant yn hon, :Dan driniaeth dyn du'r einion. ::Chwythu'i dân dan chwibanu, ::Ei fyw don wna y gof du; ::Un llaw fegina, a'r llall ::Faluria'r glo fel arall: ::Wedi trefnu taclu'r tân, ::Ar bwynt allor ei bentan, ::Yn hyf mewn hen gleddyf glas, ::Luniai lawer galanas, ::Gafaela y gof eilwaith, ::Chwery âg ef cyn dechreu'r gwaith; ::Rhed ei fawd ar hyd ei fin, ::Dewrfodd i brofi'r durfin; ::Ffugia'r gwr yn filwr fod, ::Neu yn hen gadben hynod: ::Areithia, bygythia'n gas ::I'w elynion alanas; ::Yna try tery e'n y tân, ::A chwyth yn gryfach weithian; ::A gwreichion fflamgochion gant ::Drwy dorchau mwg draw dyrchant; ::E dyn allan o dân dig ::Ei ffwrn, dan ffrïo'n ffyrnig; ::Yr hen gledd mawr iawn ei glod, ::Yn y maes mewn ymosod; ::A dwg ef yr adeg hon ::Yn wynias ar ei einion: ::Ac mewn hwyl â'r morthwyl mawr, ::Esgud, a nerth grymusgawr, ::Fe'i cura nes ä yn swch, ::Gywrain ei gwas'naethgarwch, ::I aru'r ddaiar iraidd, ::A thy' o hon wenith a haidd! Hen dduw rhyfel a ddiarddelir, Hwnw ddu eilun mwy ni addolir:<noinclude></noinclude> ddzir5gzxqsch06v1hbewfms0tr0h1v 165146 165138 2026-05-18T14:22:19Z AlwynapHuw 1710 165146 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Cludir cadarfau cledion—i'w efail, ::Afrifed bentyrion; :Profant eu haeddiant yn hon, :Dan driniaeth dyn du'r einion. ::Chwythu'i dân dan chwibanu, ::Ei fyw don wna y gof du; ::Un llaw fegina, a'r llall ::Faluria'r glo fel arall: ::Wedi trefnu taclu'r tân, ::Ar bwynt allor ei bentan, ::Yn hyf mewn hen gleddyf glas, ::Luniai lawer galanas, ::Gafaela y gof eilwaith, ::Chwery âg ef cyn dechreu'r gwaith; ::Rhed ei fawd ar hyd ei fin, ::Dewrfodd i brofi'r durfin; ::Ffugia'r gwr yn filwr fod, ::Neu yn hen gadben hynod: ::Areithia, bygythia'n gas ::I'w elynion alanas; ::Yna try tery e'n y tân, ::A chwyth yn gryfach weithian; ::A gwreichion fflamgochion gant ::Drwy dorchau mwg draw dyrchant; ::E dyn allan o dân dig ::Ei ffwrn, dan ffrïo'n ffyrnig; ::Yr hen gledd mawr iawn ei glod, ::Yn y maes mewn ymosod; ::A dwg ef yr adeg hon ::Yn wynias ar ei einion: ::Ac mewn hwyl â'r morthwyl mawr, ::Esgud, a nerth grymusgawr, ::Fe'i cura nes ä yn swch, ::Gywrain ei gwas'naethgarwch, ::I aru'r ddaiar iraidd, ::A thy' o hon wenith a haidd! Hen dduw rhyfel a ddiarddelir, Hwnw ddu eilun mwy ni addolir:<noinclude></noinclude> 0cs9db6sdd8fd0jciqyrcceiek3o494 165153 165146 2026-05-18T14:24:57Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ 165153 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Cludir cadarfau cledion—i'w efail, ::Afrifed bentyrion; :Profant eu haeddiant yn hon, :Dan driniaeth dyn du'r einion. ::Chwythu'i dân dan chwibanu, ::Ei fyw don wna y gof du; ::Un llaw fegina, a'r llall ::Faluria'r glo fel arall: ::Wedi trefnu taclu'r tân, ::Ar bwynt allor ei bentan, ::Yn hyf mewn hen gleddyf glas, ::Luniai lawer galanas, ::Gafaela y gof eilwaith, ::Chwery âg ef cyn dechreu'r gwaith; ::Rhed ei fawd ar hyd ei fin, ::Dewrfodd i brofi'r durfin; ::Ffugia'r gwr yn filwr fod, ::Neu yn hen gadben hynod: ::Areithia, bygythia'n gas ::I'w elynion alanas; ::Yna try tery e'n y tân, ::A chwyth yn gryfach weithian; ::A gwreichion fflamgochion gant ::Drwy dorchau mwg draw dyrchant; ::E dyn allan o dân dig ::Ei ffwrn, dan ffrïo'n ffyrnig; ::Yr hen gledd mawr iawn ei glod, ::Yn y maes mewn ymosod; ::A dwg ef yr adeg hon ::Yn wynias ar ei einion: ::Ac mewn hwyl â'r morthwyl mawr, ::Esgud, a nerth grymusgawr, ::Fe'i cura nes ä yn swch, ::Gywrain ei gwas'naethgarwch, ::I aru'r ddaiar iraidd, ::A thy' o hon wenith a haidd! Hen dduw rhyfel a ddiarddelir, Hwnw ddu eilun mwy ni addolir: </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> b1whv5oowytimbbz067s4ukmy4wovqx 104 85117 165139 2026-05-18T14:20:13Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ Dechrau tudalen newydd gyda "<poem> Temlau'i ogoniant gau a geuir, Allorau'i fawredd i'r llawr a fwrir; A gwaed had dynol i geudod enwir, Ei drachwant yn borthiant ni aberthir: Ei enw a'i nwydau a'i anian wedir; Mawl a chân swynawl Moloch ni seinir, Heddwch! wi, heddwch! cyn hir—o'r diwedd, A gwir rinwedd drwy'r byd a goronir. Ei faner esyd ar fanau Rwssia, Heb ofni golwg cilwg Nicola; Ei ddeiliaid caethion yn rhyddion rhodda, A nerth y daerwyllt hen a... 165139 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Temlau'i ogoniant gau a geuir, Allorau'i fawredd i'r llawr a fwrir; A gwaed had dynol i geudod enwir, Ei drachwant yn borthiant ni aberthir: Ei enw a'i nwydau a'i anian wedir; Mawl a chân swynawl Moloch ni seinir, Heddwch! wi, heddwch! cyn hir—o'r diwedd, A gwir rinwedd drwy'r byd a goronir. Ei faner esyd ar fanau Rwssia, Heb ofni golwg cilwg Nicola; Ei ddeiliaid caethion yn rhyddion rhodda, A nerth y daerwyllt hen arth a dora: Ei rasau barant wên ar Siberia; A rhoi cysur wna i Circassia: Daw hwn a Pholand diau ni ffaelia, I wiwrydd elfen o'i hir hir ddalfa: Ei wir addysg wareiddia—'r Cossaciaid, Ië, a'r Sgythiaid a eres goetha. Nwyd ormesol ddinystriol hen Awstria, A'i llid hyddeifiol tanllyd a ddofa; Rhed ei fendithion dillynion llawna, Yn lli i'w mynwes, lleinw Allmaenia, Ei hoen a gyrhaedd i hen Hungaria, Bro y gwroniaid a ewybr gorona: Medi o'i ffrwyth a ga tylwyth Italia, A'i fwyn lewych Rhufain a oleua: Gwneyd gaethion iselion Sisilia, Fu'n hir dan waedlyd iau enbyd Bomba: Cu esponir i Ffrainc a Hispaenia, Ei anwyl addysg, a hi yno lwydda: Trwy Dwrci lydan'i anian a una Y boblogaeth—iddo pawb a blyga: Ei wersi drwy Athen, a'i ras a draetha, A hen wlad Awen a ail flodeua: Prydain o dan ei adain a neidia, Diogel o olwg pob drwg hi driga: Iwerddon druenus wallus a wella, </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> dw8eqxsurexwsgi1kgf0r3zkddzoooo 104 85118 165154 2026-05-18T14:27:30Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165154 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> A hon o dan ei goron flagura: Ei nawdd a goledd fynyddau Gwalia, A'i hawen gynes hi iddo gana! Heddwch! wi heddwch! ha, ha!—mwyn helynt: A hon yw'r hypynt seinia Ewropa! Ei fwynder esyd gyfandir Asia, Yn wir baradwys, ei dir a brioda: O'i holl ardaloedd yn llwyr y deola, Bob achosion o greulon gweryla, A thir Emanuel ail ymwela, A hwnw elwir yn ardal Beula: Ei anian durturaidd leinw Dartaria; Arabia Ddedwydd yn ddedwydd ddoda: China,'r wlad nefol, a wir nefola, Dan ei winwydden daw hon anedda: Ac mwy ni chlywir ar randir India, Swn ymrafaelion, son am ryfela; Heddwch! wi, heddwch! ha, ha!—yr awr hon, A lleisiau ceinion holl Asia cana. Ysbryd Affrig addig a ddyhudda, Hen lawruddion hon a lareiddia: Llwynwyr duon, elynion creulona, Oedd megys llewod neu deigrod egra; Anian nwydwyllt y rhai'n a newidia, Mor fwyn ddiniwaid a'r defaid dofa. Ei ddawn a'i rad i bob gwlad gluda, Ar ei hynysoedd hefyd teyrnasa; Heddwch! wi, heddwch! ha, ha!—fydd hyd nen, Yn effro acen dwg hen Affrica. Dan ei gysgod, Amerig a driga, Yn war ei hanian, diofal yr huna; Trosti ei faner dyner a daena, Ei aden addfwyn ry i Indiaid noddfa: Y drefn gaethwasaidd ffiaidd a ffoa, O bresennoldeb ei wyneb yna; A'r caethwas truan a lawen gana, </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> bqqzvwzwtdz2vbw02i7agf2mwuq69ez 104 85119 165155 2026-05-18T14:29:37Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165155 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> A'i holl ingoedd dros gof ollynga. Ei loyw afon drwy'r cyfandir lifa, Ei ras dyr eilwaith dros dir Awstralia: Heddwch! wi, heddwch! ha, ha!—o'r hen fyd, A'r newydd hefyd o hyd eheda! Ei fwyn lywodraeth ef a helaetha Dros yr holl foroedd, a'u lluoedd llywia; Uwch y dyfnder, ei faner anfona, A chysgod hon yn y don dywyna: E dderfydd dynion geirwon Algeria, A'u hofer duedd i herw fordwya; A'r fasnach gaeth, a aeth o dan eitha Gwarth i'w hadwaen, pawb a'i gwrthoda; Uwch yr eigion mwyach ni chroga, I boen rhyw filoedd, baner rhyfela: Heddwch! wi, heddwch! ha, ha!—yn un floedd, O'r tir a'r moroedd hyd nefoedd nofia— Heddwch! wi, heddwch! ha, ha!—eto'n ol, I lon fyd swynol y nef adseinia! ::Iesu mawr deyrnasa mwy, ::Waredydd clodforadwy; ::Nofia'r byd mewn hyfryd hedd, ::Yn afon ei dangnefedd; ::Duw a dyn, yn rhwymyn rhad ::Ei ragorol fawr gariad, ::Wneir yn un drwy rin a nerth ::Diball ei waedlyd aberth: ::Wele, daw angel a dyn ::I heddwch yn y Duwddyn! ::Hen Iuddewon yn ddiau, ::Cenedloedd, pobloedd pob pau, ::Ufuddion iddo fyddant, ::Oll yn ei hedd, llawenhant; ::E dodda 'u hysbryd addig, ::Ei waed ef a ladd eu dig: ::Nef a daiar a'i carant, ::Iddo o hyd, ufuddhant. </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> 664o31qxz68prxibfubo4s65q8hturr 104 85120 165156 2026-05-18T14:32:49Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165156 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> ::Ar ei orsedd eistedda, ::A bri hon hyd byth barha; ::Rhyfel maith, a'i waith yn wir, ::A'i ing hefyd, anghofir; ::Ni fydd drwy'r byd ynfyd ŵr, ::Mwy i'w weled y'ngwisg milwr. ::Yna hedd fydd mewn mwynhad, ::Tra y dyrch llewyrch lleuad ::Ar y byd, a thra y b'o ::Hon ar hyd nen yn rhodio. </poem> {{Div end}} <br><noinclude><references/></noinclude> 506ym4p6ewum95bjhja7h73w41i8ejf 104 85121 165158 2026-05-18T14:53:02Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ Dechrau tudalen newydd gyda "{{Center block/s}} <poem> Braw yn enaid breninoedd, Fu'i enw ef, a'i ofn oedd Yn gwelwi'r cryfa'i galon, A du fraw a döai'i fron. Ond Nelson eon a wnaeth Ar ei elyn wrolaeth; Ei wŷr enwog arweiniai Heb ofn, ac i'w wyneb äi: Ffrwynai efe ei ffroen falch, A'i daer ysfa drahausfalch. Ei alon blinion a blwng, Daflai i'r eigion duflwng: Rhoes dranc ar rwysg y Ffranciaid, Llonyddodd, blinodd y blaid; O flaen ei nerth, yn gerth... 165158 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{Center block/s}} <poem> Braw yn enaid breninoedd, Fu'i enw ef, a'i ofn oedd Yn gwelwi'r cryfa'i galon, A du fraw a döai'i fron. Ond Nelson eon a wnaeth Ar ei elyn wrolaeth; Ei wŷr enwog arweiniai Heb ofn, ac i'w wyneb äi: Ffrwynai efe ei ffroen falch, A'i daer ysfa drahausfalch. Ei alon blinion a blwng, Daflai i'r eigion duflwng: Rhoes dranc ar rwysg y Ffranciaid, Llonyddodd, blinodd y blaid; O flaen ei nerth, yn gerth gynt, Eu llongau ymollyngynt. Bu acw yn Aboukir, Ymladd, a lladd, a gwall hir; Magnelau am oriau maith, A bytheirient boeth araith: Anadl angeu dwy lynges, Dyrchai yn niwldorchau nes Pruddhau wyneb hardd anian, Enyn y dig donau'n dân! Ein cawr ni, curo a wnaeth Ei alon direolaeth; Llaw angeu ar eu llynges, Estynai, rhoddai yn rhes, Eu llongau'n ddarnau i ddig Danneddawl y don addig. Bwriodd i'r ddofnwleb oror, Eu dynion mawrion i'r môr; C'weiriai 'u gwely, lletty llaith, Yn y dylif dwfn duliaith. Erys ar go'r oesau'r gair A roddai yn arwyddair:— "Prydain wyl ddysgwyl yn ddwys Y gwelir ei meib gwiwlwys, Yn gwneyd oll, oll a allont, Lle bynag, bynag y b'ônt." </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> idfv4owotv8b9vj8f5d7zg7dm297oqy 165164 165158 2026-05-18T14:56:28Z AlwynapHuw 1710 165164 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Braw yn enaid breninoedd, Fu'i enw ef, a'i ofn oedd Yn gwelwi'r cryfa'i galon, A du fraw a döai'i fron. Ond Nelson eon a wnaeth Ar ei elyn wrolaeth; Ei wŷr enwog arweiniai Heb ofn, ac i'w wyneb äi: Ffrwynai efe ei ffroen falch, A'i daer ysfa drahausfalch. Ei alon blinion a blwng, Daflai i'r eigion duflwng: Rhoes dranc ar rwysg y Ffranciaid, Llonyddodd, blinodd y blaid; O flaen ei nerth, yn gerth gynt, Eu llongau ymollyngynt. Bu acw yn Aboukir, Ymladd, a lladd, a gwall hir; Magnelau am oriau maith, A bytheirient boeth araith: Anadl angeu dwy lynges, Dyrchai yn niwldorchau nes Pruddhau wyneb hardd anian, Enyn y dig donau'n dân! Ein cawr ni, curo a wnaeth Ei alon direolaeth; Llaw angeu ar eu llynges, Estynai, rhoddai yn rhes, Eu llongau'n ddarnau i ddig Danneddawl y don addig. Bwriodd i'r ddofnwleb oror, Eu dynion mawrion i'r môr; C'weiriai 'u gwely, lletty llaith, Yn y dylif dwfn duliaith. Erys ar go'r oesau'r gair A roddai yn arwyddair:— "Prydain wyl ddysgwyl yn ddwys Y gwelir ei meib gwiwlwys, Yn gwneyd oll, oll a allont, Lle bynag, bynag y b'ônt." </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> rkb7winw0scon20p27k95hp4ddbu1qs 104 85122 165159 2026-05-18T14:53:56Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ Dechrau tudalen newydd gyda "{{Center block/s}} <poem> A hyny a wnaeth e'i hunan, Yn mhob modd, ac yn mhob man. Tra bu'r gŵr yn milwrio, Gorchfygodd, trechodd bob tro. Ei hanes, arwr hynod, A'i haeddawl ryglyddawl glod, Byth, byth, ni all awen ber Yma henwi mo'u hanner. Y gorwych gampau gwrol, Yn awr a adawn yn ol, I adrodd hynt ei helynt â Ei alon y tro ola'— Tro a gofir, trig hefyd Gof am dano tra b'o byd. Arhwyliai i'r fawr helynt, Flin ei gwed... 165159 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{Center block/s}} <poem> A hyny a wnaeth e'i hunan, Yn mhob modd, ac yn mhob man. Tra bu'r gŵr yn milwrio, Gorchfygodd, trechodd bob tro. Ei hanes, arwr hynod, A'i haeddawl ryglyddawl glod, Byth, byth, ni all awen ber Yma henwi mo'u hanner. Y gorwych gampau gwrol, Yn awr a adawn yn ol, I adrodd hynt ei helynt â Ei alon y tro ola'— Tro a gofir, trig hefyd Gof am dano tra b'o byd. Arhwyliai i'r fawr helynt, Flin ei gwedd, o flaen y gwynt; Angorau'r llongau'n llengoedd, Godai y blaid gyda bloedd; Dyrchafent, lledent yn llon, Yr hwyliau i'r awelon; A'r llynges eres yrai Dros y Werydd, rhydd yr äi; A'r môr mawr a'i laswawr li' Tonog yn berwi tani: Gwnai lwybrau trwy ei frau frig, Ei rodiaw a'i aredig. Anafai wyneb Neifion, Chwalai'r dŵr, a chiliai'r don: Trwy wybr Ner, y banerau, Yn tryliwiawg, wibiawg wau— Ysgydwent, a'u cysgodion Ar rydd adenydd y don, Roddai wawr, eurwawr orwych, Ar ddyfrlli y weilgi'n wych. Ond yn awr, rhaid myn'd yn nes, I hynod adrodd hanes </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> bqduvpxfpgw5x1e9uz1c73yv75sm4ac 165162 165159 2026-05-18T14:56:04Z AlwynapHuw 1710 165162 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> A hyny a wnaeth e'i hunan, Yn mhob modd, ac yn mhob man. Tra bu'r gŵr yn milwrio, Gorchfygodd, trechodd bob tro. Ei hanes, arwr hynod, A'i haeddawl ryglyddawl glod, Byth, byth, ni all awen ber Yma henwi mo'u hanner. Y gorwych gampau gwrol, Yn awr a adawn yn ol, I adrodd hynt ei helynt â Ei alon y tro ola'— Tro a gofir, trig hefyd Gof am dano tra b'o byd. Arhwyliai i'r fawr helynt, Flin ei gwedd, o flaen y gwynt; Angorau'r llongau'n llengoedd, Godai y blaid gyda bloedd; Dyrchafent, lledent yn llon, Yr hwyliau i'r awelon; A'r llynges eres yrai Dros y Werydd, rhydd yr äi; A'r môr mawr a'i laswawr li' Tonog yn berwi tani: Gwnai lwybrau trwy ei frau frig, Ei rodiaw a'i aredig. Anafai wyneb Neifion, Chwalai'r dŵr, a chiliai'r don: Trwy wybr Ner, y banerau, Yn tryliwiawg, wibiawg wau— Ysgydwent, a'u cysgodion Ar rydd adenydd y don, Roddai wawr, eurwawr orwych, Ar ddyfrlli y weilgi'n wych. Ond yn awr, rhaid myn'd yn nes, I hynod adrodd hanes </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> r3pyjrfmmwjdq7w0z0svn2hhgnpicw7 104 85123 165160 2026-05-18T14:54:52Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ Dechrau tudalen newydd gyda "{{Center block/s}} <poem> Diwedd helynt yr hynt hon, A'i thradewr faith weithredion. Ar y don am lawer dydd, Mordwyai mewn mawr dywydd; Ac i olwg y gelyn, Hi a ddaeth, a pharodd hyn Lawenydd i galonau, Ni fu i wŷr hon lwfrhau; E daniai y Prydeinwyr, I waith y gad, eitha gwŷr. Mawr far wrth Trafalgar fu, A rhyw filain ryfelu; Anfad ryfelgad ar fôr, Rwyg anfad ar eigionfor. 'Spain a Ffrainc yn ddwygainc ddig, Yno oeddynt y... 165160 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{Center block/s}} <poem> Diwedd helynt yr hynt hon, A'i thradewr faith weithredion. Ar y don am lawer dydd, Mordwyai mewn mawr dywydd; Ac i olwg y gelyn, Hi a ddaeth, a pharodd hyn Lawenydd i galonau, Ni fu i wŷr hon lwfrhau; E daniai y Prydeinwyr, I waith y gad, eitha gwŷr. Mawr far wrth Trafalgar fu, A rhyw filain ryfelu; Anfad ryfelgad ar fôr, Rwyg anfad ar eigionfor. 'Spain a Ffrainc yn ddwygainc ddig, Yno oeddynt yn addig Ddwy 'mhen un yn gytun gerth, I'n dyrnu a'u cadarn—nerth. Nelson wron wnai araith Wrth ei wŷr, i'w nerthu i waith Yr ofidus drafodaeth— Eu hannog yn enwog wnaeth:— "Brydeinwyr, arwyr eiroes, Goreu o rym fagai'r oes; Meib gwrawl y'mhob goror, Penaethiaid, meistriaid y môr— Mae adeg deg wedi dod, I'ch dewrder a'ch awdurdod I gael ei ddangos ar g'oedd, A'i weled yn nghwymp miloedd O'ch gelynion creulon, cras, Wrth eu trechu, eirth trachas. Er i ddwy genedl or ddig, I ymroddi mor addig Fel hyn yn ein herbyn ni, Trechwn, curwn y cawri. Bydd trechu'r ddwy yn fwy o fawl, Erys i'wch glod anfarwawl: </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> labdwgf4uuvlz61j3b7973y93c3x55l 165163 165160 2026-05-18T14:56:11Z AlwynapHuw 1710 165163 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Diwedd helynt yr hynt hon, A'i thradewr faith weithredion. Ar y don am lawer dydd, Mordwyai mewn mawr dywydd; Ac i olwg y gelyn, Hi a ddaeth, a pharodd hyn Lawenydd i galonau, Ni fu i wŷr hon lwfrhau; E daniai y Prydeinwyr, I waith y gad, eitha gwŷr. Mawr far wrth Trafalgar fu, A rhyw filain ryfelu; Anfad ryfelgad ar fôr, Rwyg anfad ar eigionfor. 'Spain a Ffrainc yn ddwygainc ddig, Yno oeddynt yn addig Ddwy 'mhen un yn gytun gerth, I'n dyrnu a'u cadarn—nerth. Nelson wron wnai araith Wrth ei wŷr, i'w nerthu i waith Yr ofidus drafodaeth— Eu hannog yn enwog wnaeth:— "Brydeinwyr, arwyr eiroes, Goreu o rym fagai'r oes; Meib gwrawl y'mhob goror, Penaethiaid, meistriaid y môr— Mae adeg deg wedi dod, I'ch dewrder a'ch awdurdod I gael ei ddangos ar g'oedd, A'i weled yn nghwymp miloedd O'ch gelynion creulon, cras, Wrth eu trechu, eirth trachas. Er i ddwy genedl or ddig, I ymroddi mor addig Fel hyn yn ein herbyn ni, Trechwn, curwn y cawri. Bydd trechu'r ddwy yn fwy o fawl, Erys i'wch glod anfarwawl: </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> 86vjc4w4zufzaewl4shw0t3x2y7c2uc 104 85124 165161 2026-05-18T14:55:49Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Dechrau tudalen newydd gyda "<poem> Enw'n Ewrob y'mhob man, Ennillwch o hyn allan; Hanes a ddyd oesau ddaw, Am ein camp yma'n cwympaw Nerth yr hen unben enbyd, Sy'n dychrynu,'n baeddu'r byd. D'owch i'r gad â'ch ergydion, Effeithiol, cyfeiriol f'on'; Lluniwch foliau'r gynau i gyd, Oergwymp angeu y'mhob ergyd; Anelwch ag iawn olwg, At eich galon, drawsion drwg: Ar fyrder, dyfnder y don, Hen ogof y dwfn eigion, Fyddo iddynt fedd heddyw, Un na foed ar... 165161 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Enw'n Ewrob y'mhob man, Ennillwch o hyn allan; Hanes a ddyd oesau ddaw, Am ein camp yma'n cwympaw Nerth yr hen unben enbyd, Sy'n dychrynu,'n baeddu'r byd. D'owch i'r gad â'ch ergydion, Effeithiol, cyfeiriol f'on'; Lluniwch foliau'r gynau i gyd, Oergwymp angeu y'mhob ergyd; Anelwch ag iawn olwg, At eich galon, drawsion drwg: Ar fyrder, dyfnder y don, Hen ogof y dwfn eigion, Fyddo iddynt fedd heddyw, Un na foed ar ol yn fyw. Diammheu afraid imi, Wyr enwog, eich annog chwi; Pa raid dyweyd? parod ydych Yn awr i'r gwaith, arwyr gwych. Coeliaf mai dewr pob calon Y sydd yn y llynges hon; 'Rwy'n darllen yn eich gwen gu, Y gwroniaid digrynu, Mai sawdwyr grymus ydych, Llwyr ddiofn, ac eofn ych." Gan wres eres ei araith, Y gwŷr a daniwyd i'w gwaith; Yna twrf yr arfau tân, Echrysawl ddechreuasan' Yn dra uchel fagnelu, Drwy oror y dyfnfor du: Swn enbyd tanllyd bob tu, Tybiwn, yn gwrthatebu Eu gilydd, mewn dig alaeth, Gan ruo mewn cyffro caeth. Pylor yn lluchio peli Tros wyneb maith, llaith y lli': </poem> {{Center block/s}} <poem> Mellt gwreichionllyd, enbyd oedd Yn dewfrith hyd y dyfroedd, Nes bai'r môr oror eirian, A thonau'r dyfnderau'n dân. Creuloni wnai'r weilgi wyllt, A ffrio yn gyffrowyllt; Dinystr ar ddinystr a ddaeth, Ddu afradwyllt ddifrodaeth; Dynion mewn ing rhwng dannedd Marwolaeth yn gaeth eu gwedd: Angeu hyf, a'i gleddyf glas, A luniai'r mawr alanas. Gwaed, wrth erchyll bistylliaw, Dro'i'r eigion yn drochion draw— Och, afar! Ow! Och hefyd! Glasfor yn gochfor i gyd! A chur, anian ddychrynid, Yr oedd ar ei hwyneb wrid; A Thrafalgar yn waraidd A siglid, grynid i'r gwraidd. Swn anfad yr hellgad hon, Rwygai y dwfnfawr eigion: Fe orwylltiai'i ddeifr heilltion, Cythruddodd, digiodd y don: Twrf aflawen bob enyd, Hwylbreni'n hollti o hyd: Llongau'n gorwag ymagor, Yn ddrylliawg i ferwawg fôr. Mwg a niwl o'r magneloedd, Yn wylldyrch trwy'r entyrch oedd: Pan f'ai'r pelau'n gwau o gylch, Hwy rwygent y môr ogylch, O'u holau yn gwysau i gyd, Ail i ar ar ol eryd! Rhag twrf, a rhwyg y terfysg, O'r hell bau, ffoai'r holl bysg! Ni fu o'r blaen ferw blwng, Na helynt mor annheilwng; Na'r fath gyflafan ar fôr, I'w chanfod ar drochionfor. Q Wedi i'r mwg, oedd d'wllwg du, O'u goror ymwasgaru, Gwelid llyngesau'r galon Yn ciliaw, a braw i'w bron; Dan boenus, boenus benyd, A'u llongau yn agenau i gyd; A'u milwyr wedi 'u malu Mewn digter i'r dyfnder du. Och! mae ini gyni ac aeth, Galar, a buddugoliaeth: Ing ysol! ein llyngesydd, O! fraw son, yn farw sydd! Pan oedd llwyddiant tyciant teg Anrhydedd, iddo'n rhedeg, A hael fraint buddugol fri Ar ei enwog goroni, Dyna gwmwl dwl yn dod, A du ofwy yn dyfod— Aeth yn nos faith arosol, Ciliai'r wawr yn awr yn ol. A'r gân yn gwynfan dig aeth, A. miloedd mewn trwm alaeth; Ac i'r llynges hanes hon Drydanai drwy y dynion; Toai tristwch tew trosti, Dyryswyd a hurtiwyd hi. Haf ei chlod a fachludodd, Yn ofid trist aiaf trodd; Yna äi tewi'n anhawdd Drwy hyn, a wylo'n dra hawdd. Yn ol i Brydain eilwaith, Yr hwyliai, deuai ar daith; Gwylwyr y lan a'i gwelynt Draw yn dod o'i hynod hynt, Yna, fe roent i enyn, Bylor i gyhoeddi hyn. A Phrydain hoff a redodd I gyfarch drwy barch o'i bodd, Q Ei meibion hoewon, gwnai hi Am eu helynt ymholi. Ethryb eu gwel'd yn athrist, Gan boen drom, gwynebau'n drist, Hi a ddelwai'n eiddilaidd, A'i bron yn frawychus braidd. {{c|PRYDAIN.}} "Ah! fy meibion gwychion, gwar, Gwelaf eich bod mewn galar— Mynegwch, na chelwch chwi, Ba ryw achos bair ichwi Heddyw i fod mor bruddion? Ba helynt fu i'r hynt fawr hon?" Hwythau yn eu dagrau, do, Wnaen' ateb i hon eto:— "Bu golidiawg ferwawg far, Rhyfelgad ger Trafalgar, Rhyngom a'r Ffrancod drengaidd, Na bu erioed ei bath, braidd. Rhoisom ddial i'w calon, A gwae tost, yn y gad hon; Ond ennill fu ddrud ini— Costio wnaeth ein concwest ni Einioes ein llywydd anwyl, Hyn a wnaeth ddifwyno'n hwyl." Hithau droes mewn aethau draw, Do, yn welwaidd, dan wylaw; Oer gwynodd mewn mawr gyni, "Ow! Ow! fy mab arab i, Megais ddewrion feibion fil, Hynod oeddynt, nid eiddil, Ac arwyr yn rhagori, Nid tebyg, tebyg i ti, Rhoist ddau aelod hyglod ŵr Gynt o'm plaid, euraid arwr, Q Rho'i d'eirioes enioes union A wnait ti yn yr hynt hon; Am dy faith iawnwaith ini, A allaf, talaf i ti: Cei orwedd y cu wron Yn St. Pawl, a hawl yn hon, Cofadail it cyfodaf, Yn hon, a'i heneinio wnaf: Dy enw ar dal fy nghalon Pery o hyd, pur yw hon, Bydd Nelson mewn gwiwlon gof, Tra anian yn troi ynof."<noinclude>{{Div end}}</noinclude> rn8m39kozjj4bugq1e0j3btbdv9144x 165165 165161 2026-05-18T14:57:22Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ 165165 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Enw'n Ewrob y'mhob man, Ennillwch o hyn allan; Hanes a ddyd oesau ddaw, Am ein camp yma'n cwympaw Nerth yr hen unben enbyd, Sy'n dychrynu,'n baeddu'r byd. D'owch i'r gad â'ch ergydion, Effeithiol, cyfeiriol f'on'; Lluniwch foliau'r gynau i gyd, Oergwymp angeu y'mhob ergyd; Anelwch ag iawn olwg, At eich galon, drawsion drwg: Ar fyrder, dyfnder y don, Hen ogof y dwfn eigion, Fyddo iddynt fedd heddyw, Un na foed ar ol yn fyw. Diammheu afraid imi, Wyr enwog, eich annog chwi; Pa raid dyweyd? parod ydych Yn awr i'r gwaith, arwyr gwych. Coeliaf mai dewr pob calon Y sydd yn y llynges hon; 'Rwy'n darllen yn eich gwen gu, Y gwroniaid digrynu, Mai sawdwyr grymus ydych, Llwyr ddiofn, ac eofn ych." Gan wres eres ei araith, Y gwŷr a daniwyd i'w gwaith; Yna twrf yr arfau tân, Echrysawl ddechreuasan' Yn dra uchel fagnelu, Drwy oror y dyfnfor du: Swn enbyd tanllyd bob tu, Tybiwn, yn gwrthatebu Eu gilydd, mewn dig alaeth, Gan ruo mewn cyffro caeth. Pylor yn lluchio peli Tros wyneb maith, llaith y lli': </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> q9o6i4rf1uesg1ekn10665mmoueim7f 104 85125 165166 2026-05-18T14:58:32Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ Dechrau tudalen newydd gyda "<poem> Mellt gwreichionllyd, enbyd oedd Yn dewfrith hyd y dyfroedd, Nes bai'r môr oror eirian, A thonau'r dyfnderau'n dân. Creuloni wnai'r weilgi wyllt, A ffrio yn gyffrowyllt; Dinystr ar ddinystr a ddaeth, Ddu afradwyllt ddifrodaeth; Dynion mewn ing rhwng dannedd Marwolaeth yn gaeth eu gwedd: Angeu hyf, a'i gleddyf glas, A luniai'r mawr alanas. Gwaed, wrth erchyll bistylliaw, Dro'i'r eigion yn drochion draw— Och, afar! O... 165166 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Mellt gwreichionllyd, enbyd oedd Yn dewfrith hyd y dyfroedd, Nes bai'r môr oror eirian, A thonau'r dyfnderau'n dân. Creuloni wnai'r weilgi wyllt, A ffrio yn gyffrowyllt; Dinystr ar ddinystr a ddaeth, Ddu afradwyllt ddifrodaeth; Dynion mewn ing rhwng dannedd Marwolaeth yn gaeth eu gwedd: Angeu hyf, a'i gleddyf glas, A luniai'r mawr alanas. Gwaed, wrth erchyll bistylliaw, Dro'i'r eigion yn drochion draw— Och, afar! Ow! Och hefyd! Glasfor yn gochfor i gyd! A chur, anian ddychrynid, Yr oedd ar ei hwyneb wrid; A Thrafalgar yn waraidd A siglid, grynid i'r gwraidd. Swn anfad yr hellgad hon, Rwygai y dwfnfawr eigion: Fe orwylltiai'i ddeifr heilltion, Cythruddodd, digiodd y don: Twrf aflawen bob enyd, Hwylbreni'n hollti o hyd: Llongau'n gorwag ymagor, Yn ddrylliawg i ferwawg fôr. Mwg a niwl o'r magneloedd, Yn wylldyrch trwy'r entyrch oedd: Pan f'ai'r pelau'n gwau o gylch, Hwy rwygent y môr ogylch, O'u holau yn gwysau i gyd, Ail i ar ar ol eryd! Rhag twrf, a rhwyg y terfysg, O'r hell bau, ffoai'r holl bysg! Ni fu o'r blaen ferw blwng, Na helynt mor annheilwng; Na'r fath gyflafan ar fôr, I'w chanfod ar drochionfor. </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> 2q8m1xw21a9wo8eo9b08zsmkagv55wn 104 85126 165167 2026-05-18T14:59:40Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ Dechrau tudalen newydd gyda "<poem> Wedi i'r mwg, oedd d'wllwg du, O'u goror ymwasgaru, Gwelid llyngesau'r galon Yn ciliaw, a braw i'w bron; Dan boenus, boenus benyd, A'u llongau yn agenau i gyd; A'u milwyr wedi 'u malu Mewn digter i'r dyfnder du. Och! mae ini gyni ac aeth, Galar, a buddugoliaeth: Ing ysol! ein llyngesydd, O! fraw son, yn farw sydd! Pan oedd llwyddiant tyciant teg Anrhydedd, iddo'n rhedeg, A hael fraint buddugol fri Ar ei enwog gor... 165167 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Wedi i'r mwg, oedd d'wllwg du, O'u goror ymwasgaru, Gwelid llyngesau'r galon Yn ciliaw, a braw i'w bron; Dan boenus, boenus benyd, A'u llongau yn agenau i gyd; A'u milwyr wedi 'u malu Mewn digter i'r dyfnder du. Och! mae ini gyni ac aeth, Galar, a buddugoliaeth: Ing ysol! ein llyngesydd, O! fraw son, yn farw sydd! Pan oedd llwyddiant tyciant teg Anrhydedd, iddo'n rhedeg, A hael fraint buddugol fri Ar ei enwog goroni, Dyna gwmwl dwl yn dod, A du ofwy yn dyfod— Aeth yn nos faith arosol, Ciliai'r wawr yn awr yn ol. A'r gân yn gwynfan dig aeth, A. miloedd mewn trwm alaeth; Ac i'r llynges hanes hon Drydanai drwy y dynion; Toai tristwch tew trosti, Dyryswyd a hurtiwyd hi. Haf ei chlod a fachludodd, Yn ofid trist aiaf trodd; Yna äi tewi'n anhawdd Drwy hyn, a wylo'n dra hawdd. Yn ol i Brydain eilwaith, Yr hwyliai, deuai ar daith; Gwylwyr y lan a'i gwelynt Draw yn dod o'i hynod hynt, Yna, fe roent i enyn, Bylor i gyhoeddi hyn. A Phrydain hoff a redodd I gyfarch drwy barch o'i bodd, </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> 82wn0txf7etjujx5s0xftrgbb2ywyh4 104 85127 165168 2026-05-18T15:01:44Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ Dechrau tudalen newydd gyda "<poem> Ei meibion hoewon, gwnai hi Am eu helynt ymholi. Ethryb eu gwel'd yn athrist, Gan boen drom, gwynebau'n drist, Hi a ddelwai'n eiddilaidd, A'i bron yn frawychus braidd. {{c|PRYDAIN.}} "Ah! fy meibion gwychion, gwar, Gwelaf eich bod mewn galar— Mynegwch, na chelwch chwi, Ba ryw achos bair ichwi Heddyw i fod mor bruddion? Ba helynt fu i'r hynt fawr hon?" Hwythau yn eu dagrau, do, Wnaen' ateb i hon eto:— "Bu golidiawg... 165168 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Ei meibion hoewon, gwnai hi Am eu helynt ymholi. Ethryb eu gwel'd yn athrist, Gan boen drom, gwynebau'n drist, Hi a ddelwai'n eiddilaidd, A'i bron yn frawychus braidd. {{c|PRYDAIN.}} "Ah! fy meibion gwychion, gwar, Gwelaf eich bod mewn galar— Mynegwch, na chelwch chwi, Ba ryw achos bair ichwi Heddyw i fod mor bruddion? Ba helynt fu i'r hynt fawr hon?" Hwythau yn eu dagrau, do, Wnaen' ateb i hon eto:— "Bu golidiawg ferwawg far, Rhyfelgad ger Trafalgar, Rhyngom a'r Ffrancod drengaidd, Na bu erioed ei bath, braidd. Rhoisom ddial i'w calon, A gwae tost, yn y gad hon; Ond ennill fu ddrud ini— Costio wnaeth ein concwest ni Einioes ein llywydd anwyl, Hyn a wnaeth ddifwyno'n hwyl." Hithau droes mewn aethau draw, Do, yn welwaidd, dan wylaw; Oer gwynodd mewn mawr gyni, "Ow! Ow! fy mab arab i, Megais ddewrion feibion fil, Hynod oeddynt, nid eiddil, Ac arwyr yn rhagori, Nid tebyg, tebyg i ti, Rhoist ddau aelod hyglod ŵr Gynt o'm plaid, euraid arwr, </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> 57ippryjvzb7lh8box38t3x5cgd2lao 104 85128 165169 2026-05-18T15:02:09Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ Dechrau tudalen newydd gyda "<poem> Rho'i d'eirioes enioes union A wnait ti yn yr hynt hon; Am dy faith iawnwaith ini, A allaf, talaf i ti: Cei orwedd y cu wron Yn St. Pawl, a hawl yn hon, Cofadail it cyfodaf, Yn hon, a'i heneinio wnaf: Dy enw ar dal fy nghalon Pery o hyd, pur yw hon, Bydd Nelson mewn gwiwlon gof, Tra anian yn troi ynof." </poem> {{Div end}} <br>" 165169 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Rho'i d'eirioes enioes union A wnait ti yn yr hynt hon; Am dy faith iawnwaith ini, A allaf, talaf i ti: Cei orwedd y cu wron Yn St. Pawl, a hawl yn hon, Cofadail it cyfodaf, Yn hon, a'i heneinio wnaf: Dy enw ar dal fy nghalon Pery o hyd, pur yw hon, Bydd Nelson mewn gwiwlon gof, Tra anian yn troi ynof." </poem> {{Div end}} <br><noinclude></noinclude> aigdl187kom3qz47gpxf6byqszgkd1o 104 85129 165170 2026-05-18T15:12:19Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165170 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|BEIRDD A BARDDONIAETH}}<br>Gymreig.}} Y NESAF o ran henafiaeth at y gelfyddyd o drin ac amaethu y ddaiar ydyw barddoniaeth; swydd yr hon ydyw amaethu y meddwl, a choethi teimladau y galon. Y mae yn nodedig mai hiliogaeth Cain a fuont dadau boreuaf amryw o'r gwyddorion a'r celfyddydau ceinion. Lamech, y bummed genedlaeth o hono, ydoedd awdwr y dernyn cyntaf o brydyddiaeth a gyfansoddwyd erioed, y mae yn llwyr debygol. Jabal, ei fab, ydoedd "dad pob preswylydd pabell, a pherchen anifail." Jubal, mab arall iddo, "oedd dad pob teimlydd telyn ac organ;" ac un arall o'i feibion, Tubal Cain, oedd gweithydd cyntaf "pob cywreinwaith pres a haiarn." Nid oedd y gwyddorion a'r celfyddydau hyn yn ddim gwaeth am ddarfod eu cael allan a'u cychwyn gan ddynion drygionus—had y gwrthgiliwr, yr erlidiwr, a'r llofrudd cyntaf. Gosododd y dynion hyny holl oesoedd dilynol y byd dan rwymedigaeth i anrhydeddu eu henwau, a mawrhau eu hathrylith, ar gyfrif y gwasanaeth gwerthfawr a wnaethant; a gwelodd ysbrydoliaeth ddwyfol yn werth coffäu y ffeithiau hyn yn yr hanesyddiaeth sanctaidd; fel, wedi y dilëid holl hiliogaeth Cain oddi ar wyneb y ddaiar trwy y dylif, y caffai enwau a choffadwriaethau y dynion hyn o'r teulu hwnw barhau, a chael y gradd o anrhydedd dyledus iddynt fel darganfyddwyr cyntaf gwyddorau a chelfyddydau a weinyddant mor helaeth er eangu buddion a chysuron tymmorol plant dynion. Y mae barddoniaeth yn gangen bwysig iawn o lenyddiaeth pob cenedl wareiddiedig, o ddyddiau Lamech hyd yn bresennol; ac y mae y beirdd bob amser wedi bod yn brif offerynau yn ffurfiad ansawdd a nodwedd llenyddiaeth gyffredinol eu gwlad a'u hoes. Eu beirdd, yn benaf, a gynnyrchasant ac a gyfoethogasant lenyddiaeth y Groegiaid a'r Rhufeiniaid; ac nid oedd gan y Seison yn eu hiaith ddim<noinclude><references/></noinclude> 9c2sn6sgyowz4spgj4ckq1c226i45nf 104 85130 165171 2026-05-18T15:13:08Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165171 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>yn deilwng o'r enw llenyddiaeth nes y dechreuodd barddoniaeth Seisonig flodeuo yn Gower a Chaucer: ac i'r beirdd, Shakespeare, Milton, Dryden, Addison, Pope, Johnson, ac ereill, yn fwy nag i un dosbarth arall o lenyddion, y mae yr iaith Seisonig yn ddyledus am y graddau uchel o berffeithrwydd a choethder y mae wedi ei dwyn iddynt. Yr oedd yr holl brophwydi Hebrëig yn feirdd; ac mewn barddoniaeth y gwelodd anfeidrol ddoethineb yn dda gyfarwyddo y prophwydi hyny i draddodi eu cenadwri, gan mwyaf, wrth ddynion. Efe, yr hwn a luniasai galon dyn, ac a'i hadwaenai yn berffaith, a gymhwysai fel hyn ranau helaeth iawn o'i air i'r ffurf a'r dull tebycaf i fyned ati, ennill ei sylw, a chael dylanwad arni. Y mae barddoniaeth pob oes a gwlad yn gyfrifol, i raddau helaeth iawn, am ansawdd nodwedd moesol a chymdeithasol y cenedloedd. "Rhoddwch i mi ganiadau y genedl," ebe un, ac ni waeth genyf pwy a luniont ei chyfreithiau." Y mae llawer o wir athronddysg yn y dywediad. Y mae y caniadau yn myned at galonau a theimladau y bobl, tra yr eistedda y cyfreithiau megys uwch eu penau, ar orseddfainc awdurdod, i orchymyn ufudd—dod, ac i fygwth am anufudd—dod. Archai yr Arglwydd i Moses wneyd cân, a'i dysgu i feibion Israel, cyn ei farw, i fod yn "dystiolaeth dros Dduw yn eu herbyn," os byddai iddynt ei adael ef, a myned ar ol duwiau ereill. Buasai yn haws iddynt gofio y pethau, a buasent yn debycach o ymaflyd yn eu teimladau yn y ffurf o gân, na phe buasent yn cael eu cyfleu mewn rhydd—draith. Yr oedd cân Moses i fod yn wasanaethgar i ''gyfraith'' Moses; fel y moddion mwyaf effeithiol i weithio a chadw ysbryd ufuddgar iddi yn fyw yn nghalonau y bobl. Dengys yr anghraifft uchod mai gwir ddyben a swyddogaeth y ddawn farddonol ydyw meithrin rhinwedd yn y galon ddynol—meithrin ysbryd i ufuddhau, parchu, ac addoli y Bod Goruchaf, a'r teimladau sydd briodol tuag at bob dyn, ynddi. Mewn geiriau a sain cân, yn benaf, y cyflwynai addolwyr Duw eu mawl iddo yn mhob oes; ac fe'n dysgir fod mawl y nefoedd hefyd yn cael ei offrymu ar yr allor hon. Trueni ydoedd ddarfod i'r ddawn ragorol hon gael erioed ei darostwng a'i halogi i wasanaethu anwiredd a nwydau llygredig. Os bydd y dyfroedd a darddant allan o'r ffynnonell<noinclude><references/></noinclude> ne7t9fj9wjv2zuj6v2vedw8tm1oao39 104 85131 165172 2026-05-18T15:13:50Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165172 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>hon—barddoniaeth gwlad—yn llygredig, bydd ansawdd meddwl a moesau dynion y wlad yn llygredig hefyd. O'r tu arall, os gesyd y brydyddiaeth ei hwyneb yn erbyn beiau a llygredigaethau yr oes, bydd yn ofn ac attalfa effeithiol "i weithredoedd drwg," ac yn annogaeth rymus i rinwedd a "gweithredoedd da." Nid gwaith priodol yr awen ydyw creu byd ac elfenau dychymygol iddi ei hunan; gwahodd ei charedigion i edrych arni yn coeg—chwareu yn y ffug greadigaeth hono; eu swyno a'u synu âg arddangosiadau o'i rhyfeddol gampau, fel y gwna camp—chwareuwyr ar esgynlawr y drychfa (theatre), yn unig er mwyn difyru ac ennill clod yr edrychwyr. Y mae ganddi genadaeth bwysig at y meddwl i'w thraddodi:—cyfleu "pa bethau bynag sydd wir, pa bethau bynag sydd onest, pa bethau bynag sydd gyfiawn, pa bethau bynag sydd bur, pa bethau bynag sydd hawddgar, pa bethau bynag sydd ganmoladwy, pa bethau bynag sydd rinweddol," yn y dulliau a'r delweddau mwyaf cyffrous a deniadol, o flaen y meddwl; eu portreiadu ger bron, a'u dwyn at y galon yn y moddau tebycaf i'w hennill i'w caru a'u cofleidio, a dangos adgasrwydd y beiau gwrthdarawiadol iddynt yn y modd mwyaf effeithiol i gynnyrchu casineb yn yr enaid tuag atynt. Rhaid i'r neb a fyno fod yn fardd fedru cymdeithasu âg anian, a deall ei harwyddion, a meddu adnabyddiaeth o, a dwfn gydymdeimlad â'r galon ddynol, cyn y byddo yn deilwng o'r enw. Gall fod yn deall holl "Gyfrinach Beirdd Ynys Prydain," holl ddeddfau a rheolau mesurau gwarantedig cerdd—dafod; gall gyfansoddi cynghaneddion diwall, rif y ser; gall wneyd pennillion ac odlau ar bob cyhydedd a mesur caeth a rhydd—heb ynddo fwy o deilyngdod i'w alw yn fardd, wedi'r cwbl, nag a fedda clochdy. Y mae yn mhen clochdy efydd i seinio a thincian; gall gadw digon o swn, ond swn ydyw'r cwbl—tincian i'r glust yn unig y mae. Daeth allan o bryd i bryd lawer o gyfrolau dan yr enw barddoniaeth, heb fod ynddynt nemawr i ddim amgen na swn geiriau a llythyrenau yn tincian yn erbyn eu gilydd. Cuddiad cryfder y wir awen ydyw, ei bod yn gallu llefaru wrth y galon, a llefaru yn y fath fodd ag y dealla ag y teimla y galon—yn gallu dyferu olew a myrr ar hyd hespenau clo y meddwl, nes yr ymagoro iddo, fel drws carchar Pedr, megys<noinclude><references/></noinclude> 7icyr995x5cyxol7ig7mkxn2sd9etr8 104 85132 165173 2026-05-18T15:14:15Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165173 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>o'i waith ei hun. Y medr i gael y twll—y guddfynedfa i ystafell y fynwes—ac i estyn ei fysedd tyner trwyddo i ogleisio a chyffroi yr holl ymysgaroedd â'i ddylanwad: y rhywbeth hwnw ydyw, a ddena, a dynera, ac a dodda yr enaid yn ddiarwybod iddo. Ond ei amcan yn ei holl ymdriniaeth â'r galon bob amser, a ddylai fod, ei dyrchafu, ei choethi, a'i hadeiladu mewn gwirionedd a rhinwedd. Y mae at ei rhyddid i ddefnyddio ffugrau, rhoddi tafodau yn mhenau holl wrthddrychau anian i lefaru trwyddynt; i lefaru dammegion, a llunio hanesion heb fod yn wirionedd yn yr ystyr llythyrenol, ond fod ganddi ysbryd gwirionedd i'w gyfleu i'r meddwl trwyddynt. Amcan awdwr prifgampwrwaith awenyddol yr oesoedd ["Coll Gwynfa"], medd efe, ydoedd {{c|"Cyfiawnhau i ddynion lwybrau Duw"}} yn y gân hono: a dygodd ei awen holl naturiaeth weledig ac anweledig dan deyrnged a threth i wasanaethu yr amcan hwnw. Y mae yr holl gân yn seiliedig ar y ffaith bwysigfawr—Cwymp dyn; ond er fod gwirionedd, yn ystyr llythyrenol y gair yn sylfon, y mae yr adeiladaeth arni gan mwyaf yn gyfansoddedig o feini wedi eu codi allan o gloddfa crebwyll y bardd ei hun, a'u naddu a'u caboli gan ei athrylith. Er nad ydynt yn ffeithiau hanesyddol, y maent oll yn llawnion o wirioneddau moesol. Y mae yr holl feini yn cydwasanaethu i amcan proffesedig yr archadeiladydd, o wneyd pyramid oesol o dystiolaeth i ddynion dros wirionedd a chyfiawnder "llwybrau Duw," ac o ddrygedd ac euogrwydd anufudd—dod a gwrthryfel dynion ac angelion syrthiedig. Y mae yr ysbrydiaeth a red trwy "Cain" Byron, yn dra gwahanol i'r eiddo "Coll Gwynfa" Milton. Anadla Byron trwy enau Lucifer yn y gân hòno y syniadau mwyaf culion a chelyd am lwybrau Duw, i feddwl ei ddarllenydd. Y mae yn wir y cynnygia ddognau meddygol hefyd, drwy gynnygatebion i syniadau Lucifer: ond y maent yn rhy weinion o lawer wrthynt eu hunain i wrthladd nerth gwenwyn cryf y syniadau hyny. Ymddengys y bardd fel un yn cydymdeimlo â'i "Gain," ac fel yn dirgel ewyllysio cynnyrchu yr unrhyw gydymdeimlad yn ei ddarllenwyr hefyd. Rhydd yr agwedd fwyaf golygus ar ddadleuon Lucifer, tra y mae y gwrthddadleuon iddynt yn weinion a methedig, mewn cymhariaeth. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> jfxrfgehck4d4ku2bettf3ss79tlrds 104 85133 165174 2026-05-18T15:26:13Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165174 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Yr oedd hamddenau dymunol ar awen Byron hefyd, fel y byddai ar Saul brenin Israel gynt; ac fel yntau, yr oedd rhyw ddrwg ysbryd yn ei flino yn fynych. Yn ei ''"Hebrew Melodies,"'' ac ambell i gân arall, y mae Byron yn gyffelyb i Saul yn mysg y prophwydi, yn addoli a moliannu; ond yn ei ''"Childe Harold,"'' y mae yn fynych fel Saul yn ei natur ddrwg yn ceisio lladd Dafydd; ac yn ei "Gain" y mae yn debyg i Saul yn ei anobaith yn myned i ymgynghori a'r ddewines yn Endor. Gellid dethol rhai darnau o'i waith a roddent foddhâd i angel eu darllen; a darnau ereill o gyfryw ysbryd a thuedd ag a ddymunai cythraul eu bod! Y mae "Faust" Goëthe, ïe, a "Festus" Bailey, yn dwyn gormod o'r un ddelw ac ysbryd. Ond yr ydym wedi rhedeg yn wysg y ffroen yn llawer iawn pellach nag yr amcanem fyned yn y ffordd hon wrth gychwyn. "Beirdd a Barddoniaeth Gymreig" a nodasom yn destyn; ac y mae yn hen bryd i ni erbyn hyn ddychwelyd ato. Y mae llawer iawn o feirniadu wedi bod yn ddiweddar ar feirdd a barddoniaeth Cymru. Pwyswyd a mesurwyd beirdd hen a diweddar gan wahanol awdurdodau; ac yr oedd y canlyniadau, fel y gallesid dysgwyl, yn lled amrywiol yn yr adroddiadau a gyhoeddid. Y mae dau eithafedd i'r pwnc hwn, barddoniaeth Gymreig, fel i bob mater arall; ac y mae dau ddosbarth lled luosog o'r rhai a ymdrinent âg ef wedi rhedeg yn mhell i'r eithafoedd hyny. Dyrchafa un feirdd a barddoniaeth Cymru hyd y nefoedd. Nid oes mo'u cyffelyb i'w cael, meddant, mewn un wlad, yn mysg un genedl arall dan haul. Cymru ydyw unig wlad, a'r Gymraeg ydyw unig iaith yr awen; ni ŵyr y Seison na'r Seisoneg ddim oll am dani; ni ellir cynghanedd o'r Seisoneg, a lle ni ellir cynghanedd ni ellir barddoniaeth. Er, hwyrach nad elai y dosbarth hwn mor bell a haeru mai cydfantoliad a chyd-darawiad cywir llythyrenau mewn cynghaneddiad ydyw yr unig elfen angenrheidiol yn nghyfansoddiad barddoniaeth, ystyriant y gynghanedd, o leiaf, yn elfen anhebgorol i'w chyfansoddiad. Traethwyd cymmaint o bryd i bryd, o goegfoledd i'n hiaith, fel y iaith buraf, y iaith gryfaf, y iaith gyfoethocaf, iaith Adda, iaith Gwynfa, &c.; ac i'n barddoniaeth fel yr odidocaf, y felusaf, a'r ragoraf yn mhob ystyr, ar yr eiddo un genedl—ag oedd yn ddigon i yru pob dyn o synwyr i laru<noinclude><references/></noinclude> c5yb7jokyo90l47cijn2pawy2ok9hzh 104 85134 165175 2026-05-18T15:27:25Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165175 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>arno. Dyna fyddai swm a sylwedd yr areithiau a'r englynion a draethid mewn cyfarfodydd Cymreigyddol yn wastad, rai blyneddoedd yn ol. Cyhoeddid y rhai hyny drachefn yn ein misolion; ac ni all un Cymro deallus a gwladgarol fwrw golwg drostynt heb wrido a dwys ofidio hefyd o herwydd fod gorwagedd plentynaidd o'r fath wedi cael ei oddef erioed i warthruddo argraffwasg a llenyddiaeth ei wlad. Yr unig esgusawd a gynnygir drostynt yw, nad oedd y cwbl ddim ond er difyrwch diniwed i feddyliau y rhai a ymgasglent yn nghyd i'r cyfryw gyfarfodydd ar y prydiau hyny. Ond ai ni allesid gweinyddu difyrwch ar achlysuron felly drwy addysgu y naill y llall mewn pethau a dueddent i adeiladu yn fuddiol, yn lle â gwynt a gwagedd o'r fath? A gwaeth fyth oedd eu cyhoeddi trwy y wasg, i fod yn frychau a meflau parhaus ar wyneb ein llenyddiaeth. Drwy eu cyfleu ar eu tudalenau, rhoddai ein misolion sel cymmeradwyaeth wrthynt fel pethau teilwng, a deuent felly yn rhan o athrawiaeth ac addysg y wasg i'r genedl; a darbwyllid meddyliau diniwed darllenwyr unieithog i'w derbyn a'u credu fel geiriau gwirionedd a sobrwydd. Tueddai y fath addysg i gymylu a chrebychu meddyliau ehud, yn hytrach na'u goleuo a'u eangu. Trueni ydoedd i Dewi Wyn o Eifion, ymollwng erioed i gyfansoddi llinellau o fath y rhai a ganlyn: {{Center block/s}} <poem> "Lle'r el profion barddoni Ein beirdd a'n iaith beraidd ni; Y beirdd Groeg braidd a grygant, A'r Lladin wyr, llwydion änt; Wrth y ddwy, rhyw wyrth ydd ym, Rhy ddiwerth yw'r ddwy wrthym, Mae'r cyfrai wynebai 'nawr Fyddinoedd Dafydd Ionawr? Mae a drin dant, a gânt gerdd, Ar organ ei arwrgerdd, Dim o'r fath drwmp yn nhwmpan, Vyrsil a mil o'r sil mân, Neb ail (ar sail o wir son) Nyddwyr y Cynganeddion, Wrthynt am wau pynciau per, Bwhwman y bu Homer: Ac i'w hodiau cyhydlef, Mal y dim ei 'Iliad' ef. Penial a phrif ysgrif ym Pendodau pwy nad ydym? {{Div end}}<noinclude></poem></noinclude> 8597fit3ypwk5ny7bdxn7wzngclmkvk 165223 165175 2026-05-18T18:46:58Z AlwynapHuw 1710 165223 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>arno. Dyna fyddai swm a sylwedd yr areithiau a'r englynion a draethid mewn cyfarfodydd Cymreigyddol yn wastad, rai blyneddoedd yn ol. Cyhoeddid y rhai hyny drachefn yn ein misolion; ac ni all un Cymro deallus a gwladgarol fwrw golwg drostynt heb wrido a dwys ofidio hefyd o herwydd fod gorwagedd plentynaidd o'r fath wedi cael ei oddef erioed i warthruddo argraffwasg a llenyddiaeth ei wlad. Yr unig esgusawd a gynnygir drostynt yw, nad oedd y cwbl ddim ond er difyrwch diniwed i feddyliau y rhai a ymgasglent yn nghyd i'r cyfryw gyfarfodydd ar y prydiau hyny. Ond ai ni allesid gweinyddu difyrwch ar achlysuron felly drwy addysgu y naill y llall mewn pethau a dueddent i adeiladu yn fuddiol, yn lle â gwynt a gwagedd o'r fath? A gwaeth fyth oedd eu cyhoeddi trwy y wasg, i fod yn frychau a meflau parhaus ar wyneb ein llenyddiaeth. Drwy eu cyfleu ar eu tudalenau, rhoddai ein misolion sel cymmeradwyaeth wrthynt fel pethau teilwng, a deuent felly yn rhan o athrawiaeth ac addysg y wasg i'r genedl; a darbwyllid meddyliau diniwed darllenwyr unieithog i'w derbyn a'u credu fel geiriau gwirionedd a sobrwydd. Tueddai y fath addysg i gymylu a chrebychu meddyliau ehud, yn hytrach na'u goleuo a'u eangu. Trueni ydoedd i Dewi Wyn o Eifion, ymollwng erioed i gyfansoddi llinellau o fath y rhai a ganlyn: {{Center block/s}} <poem> "Lle'r el profion barddoni Ein beirdd a'n iaith beraidd ni; Y beirdd Groeg braidd a grygant, A'r Lladin wyr, llwydion änt; Wrth y ddwy, rhyw wyrth ydd ym, Rhy ddiwerth yw'r ddwy wrthym, Mae'r cyfrai wynebai 'nawr Fyddinoedd Dafydd Ionawr? Mae a drin dant, a gânt gerdd, Ar organ ei arwrgerdd, Dim o'r fath drwmp yn nhwmpan, Vyrsil a mil o'r sil mân, Neb ail (ar sail o wir son) Nyddwyr y Cynganeddion, Wrthynt am wau pynciau per, Bwhwman y bu Homer: Ac i'w hodiau cyhydlef, Mal y dim ei 'Iliad' ef. Penial a phrif ysgrif ym Pendodau pwy nad ydym? </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> 84wflbr9o9q7hzt550d1q9c7c99sxji 104 85135 165176 2026-05-18T15:28:15Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165176 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Gorymffrost a bost y beirdd, Ein peryfon a'n prif-feirdd. I'n hawduron ni deiryd, Gweini barn ar ganu byd, Ys oedd neb oesoedd yn ol Awdwyr enwog dwyreiniol, A geir yn mysg eu gwyr mawr, Fyth yn unman fath Nanmawr? A allai Groeg a holl gred, Eilydd i Dudur Aled? A fu erioed o fawr rym, Neb o Golofn ab Gwilym? Na fu 'run o'u nifer hwy Werth rhawnen wrth Oronwy: Heriaf Homer a Horas, Ni bu a'i trech neb o'u tras: Trwy Dduw a'i ddawn treiddiodd ef, O dan sail doniau Selef, Gwych am Roeg a Chymreigiaith, Rhyw dduw oedd ar y ddwy iaith." </poem> {{Div end}} <br> Wel, dyna yru eithafedd i'w eithafion pellaf! Y mae trwst carlamiad march awen Dewi Wyn i'w glywed drwy y dernyn uchod. Y mae y meddyliau, a'r iaith, a'r gynghanedd yn gryfion ac arddunol; ond y mae gwirionedd wedi cwympo yn yr heol, ac yn cael ei fathru dan garnau y march ffromwyllt. Haera y bardd yn wyneb goreufeirdd Groeg a Rhufain, nad oedd eu caniadau hwy yn werth dim mewn cymhariaeth i eiddo "nyddwyr y cynghaneddion" Cymreig;— nad oedd cerddi Homer a Horace, a'u cyffelyb, ond "bwhwman," yn "werth rhawnen," yn ymyl cyfansoddiadau ein beirdd ni! Y mae rhyw derfynau i bob goddefgarwch, nad ellir caniatau trwydded hyd yn oed i fardd i fyned drostynt. Nid yw dywedyd nad oedd Dewi o ddifrif, nac yn meddwl yn ei galon yr hyn a ddywedai, yn ddigon o esgusawd drosto. Ni ddylasai ollwng y ffrwyn ar war ei awen gref i redeg ar draws crimogau gwirionedd a chyfiawnder, fel y gwnaeth: trueni na buasai y fath ''ganu'' da yn cynnwys ''athrawiaeth'' dda hefyd. Y mae Mr. Sharon Turner yn dwyn tystiolaeth anrhydeddus iawn i onestrwydd a geirwiredd ein gogynfeirdd: "Yr wyf yn mawr barchu geirwiredd y beirdd Cymreig," medd efe, "ac yn ystyried eu ffeithiau yn deilwng o gred fel hanesiaeth." {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> 2hrv1mw9sq7dn7a5k2p0tt9bi1yczlc 104 85136 165177 2026-05-18T15:28:58Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165177 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Ychwanega Mr. E. Parry:— "Y mae yn wir ein bod yn cael llawer iawn o guddchwedlau yn y gweddillion sydd ar gael o waith y cynfeirdd, ond ni fwriadwyd y rhai hyny erioed i'w cymmeryd fel hanesiaeth. Y ffugadroddion hyny a gawn yn ein croniclau ydynt mewn rhyddiaith, ac a ddygwyd drosodd oddi wrth Frythoniaid y Cyfandir. Oddi yno y cawsom ni y chwedlau hyny a'n halltudiant megys i fröydd ellyllon, y tu hwnt i derfynau pob tebygolrwydd hanesyddol. Y ffugchwedlau Armoraidd am y brenin Arthur, a'i Galiburn, ei Syr Launcelot, a'i Syr Tristram, a holl farchogion ereill y bwrdd crwn, nid ydynt i'w cael yn ngweddillion symlion ein barddoniaeth henafol. Y beirdd hefyd oeddynt warcheidwaid gwybodaeth yr hen Frythoniaid; hwynt hwy oeddynt yr offeiriaid, dysgawdwyr crefydd a gwyddor. Cân ydoedd un o'u prif foddion i gynnal ar gof a chadw eu sefydliadau a'u defodau traddodiadol. ''Y brif elfen yn marddoniaeth henafol y Cymry ydoedd, ei bod yn gyssegredig fel pibell i gyfleu gwirionedd''; tra yr oedd cenedloedd ereill wedi ei haberthu i addurno ffugion."<ref>"Parry's Royal Visits and Progresses to Wales;" td. 40.</ref> Gellid dwyn yn mlaen lawer o brofion a thystiolaethau dros eirwiredd gofalus yr hen feirdd Cymreig. "Y gwir yn erbyn y byd," ydoedd eu harwyddair; a chyfraith gwirionedd oedd yr unig un a barchent: a da pe buasai eu holynwyr yn y dyddiau presennol wedi dilyn eu hesiampl yn hyn. Ond i fyned rhagom. Y dosbarth arall a nodasom a red i'r eithafedd cyferbyniol, ac a haera nad oes ''dim teilwng o'r enw barddoniaeth wedi ymddangos erioed yn Gymraeg hyd yma—dim na byddai yn gywilydd ei ddangos i estron:—mewn cymhariaeth i farddoniaeth y Seison, a chenedloedd ereill, nid yw yr eiddom ni yn werth ei godi o'r domen'', &c. Digon tebygol ydyw ddarfod i oferfost y dosbarth a fu o dan ein sylw yn flaenorol, effeithio, mewn rhan, i beri i lawer un redeg i'r eithafedd hwn. Rhy anhawdd, yn wir, fyddai genym ddywedyd, "Y dystiolaeth hon sydd wir;" canys pell iawn ydym o feddwl felly. Dodwn yma dystiolaeth estron —Sais, yr esgob dysgedig Percy, un o feirniaid craffaf ei oes —ar y mater:— "Gallem yn hawdd lenwi cyfrol," medd Mr. E. Parry, "achyffelyb anghreifftiau o gyfansoddiadau campus ein hen feirdd, a flodeuasant tua mil o flyneddoedd yn ol; ond mewn perthynas i'w teilyngdod cynhenid, cyfeiriwn ein darllenwyr at y dysgedig esgob<noinclude><references/></noinclude> f92450bicwevgam5cfdxc3f399gq9q5 104 85137 165178 2026-05-18T16:08:20Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165178 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Percy, yr hwn, yn un o'i lythyrau at y Parch. Evan Evans (Ieuan Brydydd Hir), awdwr y ''Dissertatio de Bardis,'' a wna y sylwadau canlynol:—'Oddi wrth y cyfieithiad (allan o'r hen farddoniaeth Brydeinig) y caniatasoch i mi y ffafr o gael edrych drosto, yr wyf yn ffurfio tybiaeth bur uchel am deilyngdod eich hen feirdd; a byddai yn ddrwg iawn genyf i'w gweddillion gwerthfawr gael eu llyncu i fyny a'u colli yn nghagendor amser. Gallaf ddirnad yn hawdd nas gellir trosglwyddo llawer o'u neillduolion mwyaf prydferth i iaith arall trwy gyfieithiad; ond hyd yn oed trwy gyfrwng cyfieithiad rhyddieithol, gellir canfod gwythien gyfoethog o farddoniaeth, ac hyd yn oed o goethder clasurol, annhraethol uwch law unrhyw gyfansoddiadau yn yr oes hono, ag yr ydym ni yn adnabyddus o honynt. Yr wyf yn eithaf sicr na ddarfu i'n cenedl ni (y Seison), yn yr oes hono, gynnyrchu dim a ddeil y gymhariaeth leiaf au teilyngdod: bûm yn ddiweddar yn casglu anghreifftiau o farddoniaeth Seisonig, o amser y Saxoniaid i lawr hyd amser Elizabeth, a byddai yn gywilydd genyf ddangos i chwi y sothach truenus a gynnyrchai ein rhimynwyr, ar yr un tymmor ag yr oedd eich beirdd chwi yn arddadgan clod Llywelyn gyd âg yni prin y gellir dywedyd ei fod is law Pindar. Yn amgauedig, yr wyf yn anfon i chwi alareb ar farwolaeth Edward y Cyntaf yr Edward creulawn hwnw a wnaeth y fath hafog ar feirdd Cymru. Nis gwn pa un a ellwch ddeongli yr ysgrifachau anolygus hyn, a'u gwahaniaethu oddi wrth y nodion ar ymylau y dail a ysgrifenais arnynt, ai peidio, ond chwi a welwch ddigon i'ch argyhoeddi o anfeidrol ragoroldeb eich beirdd chwi: ac nid wyf yn gwybod fod unrhyw un o genedloedd y Cyfandir (oddi gerth yr Eidal, hwyrach; yr hon oedd weithian yn dechreu cael ei dyrchafu gan Dante) yn alluog i ysgrifenu dim yn well na'r Seison, ar y pryd hwnw. Yr wyf yn sicr nad oedd y Ffrancod ddim. Un peth sydd yn hynod yn yr alareb i Edward y Cyntaf; hyny yw, bod y prydydd, mewn trefn i anrhydeddu ei arwr, yn gosod ei folawd yn ngenau y pab, mewn ffugddull cyffelyb ag a ddefnyddiai bardd diweddar i godi Britannia, neu athrylith Ewrop, i osod allan ei glodydd. Ac ystyried y dinystr a wnaeth ein penadur didrugaredd ar feibion olaf athrylith henafol, gellir edrych arni fel barnedigaeth arno na chafodd neb gwell na'r rhimynwyr hyn i anrhydeddu ei goffadwriaeth."<ref>"Parry's Royal Visits;" td. 164, 165.</ref> Y mae cenedlgarwch rhai dynion yn eu dallu yn lân rywfodd, fel na welant, ac na fynant weled, teilyngdod mewn dim y tu allan i derfynau eu gwlad a'u hiaith eu hunain. Ac y mae ereill, drachefn, yn gweled pob peth estronol yn tra rhagori ar eu pethau cartrefol. Eu pwnc hwy, fel y crybwyllwyd, ydyw diystyru a dirmygu pob peth a berthyn i'w cenedl, eu hiaith, a'i llenyddiaeth. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> qxezwl6q1wcxdsc02373y9vrjff233z 104 85138 165179 2026-05-18T16:09:14Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165179 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Ond y mae achos arall, heblaw yr un a nodwyd eisoes, yn peri i lawer un o'r dosbarth dan sylw i redeg i'r eithafoedd hyn o ddiystyru llenyddiaeth eu hiaith eu hunain, a thramawrygu yr eiddo ieithoedd a chenedloedd ereill; a hyny ydyw, yr hyn a eilw y Sais, ''vanity''—y coegawydd am arddangos eu dysgeidiaeth; y gwagrodres o geisio argraffu ar feddyliau y cyffredin eu bod hwy wedi darllen, chwilio, a myfyrio, gweithiau awdurol yr ieithoedd estronol; ac yn alluog, ac mai hwynt—hwy yn unig sydd yn alluog, i ffurfio barn ar deilyngdod ein llenyddiaeth; ac y dylai pawb arall gymmeryd y gyfraith o'u genau hwy ar y pwnc. Chwareuwyd cryn lawer o'r coegrodres hwn gan ambell i ysgrifenydd yn ein cyfnodolion yn ddiweddar:—rhyw ysfa boenus am roddi ar ddeall i'w cydwladwyr eu bod hwy yn ddynion dysgedig, dwfnfeddylgar, a chydnabyddus â dirgeledigaethau anadnabyddus i'r cyffredin. Camgymmerodd Ffestus yn ddiau pan dybiodd fod ''llawer'' o ddysg wedi gyru Paul yn ynfyd; ond y mae yn ddigon gwir fod ychydig o ddysg wedi gyru llawer yn ynfyd erioed. Hen sylw ydyw, fod yfed ychydig o ffynnon dysgeidiaeth yn meddwi dyn, ond fod yfed yn helaeth yn ei sobri. Y mae ychydig iawn yn wir yn ddigon i feddwi penglog lled feddal; ac y mae y cyfryw benglogau i'w cael yn aml yn mhlith pob cenedl. Bu teilyngdod cymhariaethol llenyddiaeth henafol baganaidd Groeg a Rhufain, a llenyddiaeth ddiweddar gwledydd cred, yn gwestiwn o ymdriniaeth a dadleuaeth galed laweroedd o weithiau. Ychydig flyneddoedd yn ol, cymmerodd y llenorydd penigamp hwnw, Thomas de Quincey,<ref>Geilw Gilfillan ef, "y dysgedicaf a'r hynotaf o lenorion yr oes."</ref> y pwnc i fyny yn ''"Tait's Magazine"''—gwr sydd wedi treulio hir oes bellach i ymrwyfo drwy lenyddiaeth gwahanol ieithoedd, ac wedi ennill iddo ei hun y teilyngdod i eistedd yn un o'r cadeiriau uchaf ac anrhydeddusaf yn mysg llenorion ei oes, ac un y darllenir ei weithiau yn ddiau tra y byddo yr iaith Seisonig mewn ymarferiad. Wedi crybwyll fod y ddedfryd yn gyffredin bob amser, ar y pwnc uchod, yn troi o du llenyddiaeth baganaidd yr hen Roegiaid a'r Rhufeiniaid, efe a sylwa fod hyny i'w briodoli i fod y rhai a ymdrinent â'r pwnc, gan mwyaf, yn proffesu cydnabyddiaeth â'r ieithoedd<noinclude><references/></noinclude> 8qlz40zijvnh7h5cig823eolj70ysrt 104 85139 165180 2026-05-18T16:09:59Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165180 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>hyny; a'u bod dan anfantais, mewn un ystyr, i roddi barn deg, o herwydd hyny: "Y mae y dyn a gynnygia ar y dyrys-bwnc hwn, yn ysgolhaig clasurol—neu nid yw," medd efe. "Os ydyw, yna y mae eisoes wedi cael gogwyddiad i'w farn ar y mater; y mae yn ddyn llwgrwobrwyedig—wedi ei lwgrwobrwyo gan goegfalchedd ei galon; ac y mae yn agored i wrthddadl yn ei erbyn fel un o'r barnwyr. Os nad ydyw, y mae o ran ei gymhwysderau yn ddiffygiol—yn ddiffygiol gyda golwg ar ei wybodaeth a'i gymhwysder i allu deall y pwnc; a chyda golwg ar ei ewyllys a'i ddymuniadau hefyd, gellir hòni ei fod o dan ddylanwad a duedda i roddi gogwyddiad unochrog i'w farn. Y mae yn amlwg y chwennychai efe ddibrisio llenyddiaeth; yr hon, iddo ef, sydd dan glo, ac allan o'i gyrhaedd, yn gystal ag y chwennychai y llall osod y crogbris ar y wybodaeth, yr hon, y mae yn bur debygol ydyw yr unig nod o wahaniaeth rhyngddo ef a'i gymmydogion. Gallem grybwyll amgylchiad yn hanesiaeth llenyddiaeth Ffrengig i egluro hyn. Bu gan bob cenedl ei ffrwgwdau yn y cweryl mawr hwn; yr hwn, mewn ffaith, sydd yn gydhanfodol â'r dadleuon ar y natur ddynol ei hun. Bu gan y Ffrancod, hwythau, wrth reswm, eu ffrwgwd—gwerylon, eu gornest—ymladdau, a'u brwydrau rheolaidd. Yr un fwyaf hynod o honynt a ddygwyddodd yn nechreuad y canrif diweddaf; pan, yn mysg ereill, yr ymladdodd dau arwron nodedig gryn nifer o frwydrau, gan guro eu gilydd yn bur galed, nes oedd y naill a'r llall, erbyn diwedd yr ornest, yn ddolurus ac archolledig. Y ddau hyn oeddynt M. la Motte a Madame Dacier. Cafodd Motte y goreu ar y cyntaf ar Madame yn lân, unwaith neu ddwy, nes oedd hi yn wrthddrych o dosturi i edrych arni. Ond dyma lle yr oedd y gwahaniaeth—yr oedd Motte yn ymladdwr caled; yr oedd yn ddyn hyfedr; ac heb law hyny (yr hyn nis gellir ei ddyweyd am bob dyn medrus), yr oedd yn ddyn synwyrol: ond nid oedd ganddo Roeg, mwy na Shakespeare. O'r tu arall, nid oedd gan Madame Dacier ddim ond Groeg. Darfu i un, Abad, yr amser hwnw, beri difyrwch mawr i ddinasyddion Paris, â'r gwawdluniau a dynodd o'r Madame Dacier hon; 'yr hon,' medd efe, 'a ddylasai goginio ymborth ei gŵr, a thrwsio ei hosanau, yn lle ysgwyd a chwareu gwaewffyn Groegaidd; o blegid, wedi y cwbl, y mae hi yn ysgolhaig mor dlawd a gwael, ag ydyw ei gŵr, o'r tu arall, o ysgolhaig cyflawn a gwych.' Ac yr oedd Abad yn ei le yn hyn; fel y gwelir wrth gymharu ei 'Horace' ef, mewn naw cyfrol, a'i 'Homer' hi. Ond nid oedd y cyffredin yn deall hyn, fodd bynag. Yr oedd y foneddiges, fel y tybid, wedi ymlwybro hyd wasg ei phais trwy glofer y llenyddiaeth Roegaidd; gan hyny, ar faes dadlyddiaeth Roegaidd, rhaid mai hi oedd yn iawn, yn gyferbyniol i ddyn na wyddai ond yn unig ei iaith ei hun, ac ychydig Ladin. Tybiai y rhan fwyaf ddarfod i Motte gael y gwaethaf yn yr ymdrech. Mor gynted ag y dywedodd efe gymmaint a hyn—'Madame, y mae yn ymddangos, yn ol synwyr cyffredin,<noinclude><references/></noinclude> e5j2ke4ws67jalpxoir65l7n5w3okya 104 85140 165181 2026-05-18T16:10:43Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165181 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>a phriodoldeb pethau, y dylasai y bardd Groegaidd yn y fan hon. . . . .' Yn y fan, heb wrandaw ar ei reswm, tyr yr wrones hyddewr allan—'Chwi ynfytyn! Y dyn penwan! Y rheswm yw, am na wyddoch chwi ddim yn amgenach!—am nad ydych yn deall ''ton d' apameibomenos'' fel yr wyf fi.' Disgynodd ton ''d' apameibomenos'' fel cawod o danbelenau ar bapyrau Motte, ac andwywyd ef yn gwbl yn marn y lluaws. Nid oedd waeth beth a ddywedai mewn atebiad —nid oedd o bwys pa mor resymol ac anatebadwy fyddai ei ddadleuon. Yr un gair, 'Ni ŵyr Roeg! Ni ŵyr Roeg!' a wasanaethai yn effeithiol i'r foneddiges fel arf amddiffynol ac ymosodol; a gwrthbrofai bob cyfreswm â hyawdledd mor effeithiol a'r cri ''a la lanterne!'' yn yr un wlad, yn mhen tua phedwar ugain mlynedd wedi hyny. Felly y mae, ac y bydd yn wastad. Y rhai hyny (fel Madame Dacier) nad oes ganddynt unrhyw ardduniant ond Groeg, a osodant o angenrheidrwydd bris goruchddynol ar y llenyddiaeth hono yn ei holl ranau, yr hon yw yr unig amddiffynfa a feddant i redeg iddi. * * * Y mae yn olygfa druenus mewn gwirionedd i un dyn o synwyr, yr hwn a ddygwyddo fod yn wir gydnabyddus a thrysorau euraidd llenyddiaeth ei henafiaid ei hun, a golygfa a gynnyrcha gymmysg deimladau o soriant a dirmyg, i weled dynion ieuainc yn gwastraffu eu hamser a'u myfyrdodau ar ysgrifenwyr nad oeddynt deilwng i ddattod carai esgidiau llawer yn mysg eu cydwladwyr yn gwneyd môrdeithiau meithion a llafurus i gyrchu yr alcam, gan esgeuluso yr aur pur ar lawr sydd wrth eu traed." Penderfyna De Quincey y ddadl o du llenyddiaeth Seisonig, yn erbyn llenyddiaeth Groeg. Cymhara farddoniaeth y ddwy genedl, a gesyd yr un Seisonig annhraethol raddau uwch law yr un Roegaidd. "Nid oes dim yn ''Homer,''" medd efe, "yn dyfod yn agos i ''Canterbury Tales,' 'The Knight's Tale,' 'Man of Law's Tale,' a 'Tale of the Patient Griseldis,' Chaucer."'' Ac am Milton, prin y goddefa ein hawdwr i enw Homer gael ei grybwyll mewn cymhariaeth iddo. Gesyd Homer yn llawer uwch na'r holl feirdd Groegaidd ar ei ol, ond yn llawer iawn is na'r lle a roddid iddo gan feirniaid yn gyffredinol. Cynnygia brofi nad oes dim yn marddoniaeth y Groegiaid yn werth y llafur o ddysgu yr iaith er ei fwyn, oddigerth y Drychfarddiaeth ''(Drama)'' yn unig. Yna ä yn mlaen at yr athronwyr, a dywed— "Mewn perthynas i'r athronwyr, nid oes ond dau yn unig a hawliant ddim dyddordeb—Plato, ac Aristotle; o blegid nid yw Xenophon yn ddim mwy o ysgrifenydd athronyddol nag ydyw ein Addison ni ein hunain. Yn awr, yn y gangen hon, y mae yn amlwg fod y mater<noinclude><references/></noinclude> inc9yj59c38jopo2nl9ukd36zojxxj9 104 85141 165182 2026-05-18T16:11:27Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165182 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>yn rhagori mewn gwerth ar y dull o'i osod allan. Ni chynnygia un dyn fyfyfrio athronydd dwfn, ond yn unig oddi ar ryw ddyddordeb blaenorol a deimlodd yn ei egwyddorion; ac os trwy ryw foddion y dygwyd dyn i deimlo felly, gall ddilyn ei efrydiaeth yn burion trwy gyfrwng cyfieithiadau. Y mae yn wir na wnaeth Sydenham, na Taylor, gyfiawnder â Plato, gyda golwg ar brydferthion ei ddullwedd cydymddyddanol; ond pan mai yr amcan mewn golwg ydyw cael gafael yn yr egwyddorion a'r addysgiadau, ni raid i'r efrydydd gwyno llawer ddarfod iddo golli prydferthion y cydymddyddan, a gorwycheddau yr arddull. Nid am y pethau hyny yr oedd yn ymofyn: ac y mae y pethau a geisiai efe iddo i'w cael. Ond, fodd bynag, os nad yw yr athroniaeth Roegaidd yn cyflwyno unrhyw brofedigaeth gref i ddysgu yr iaith, llawer llai y mae yr Hanesyddiaeth Roegaidd yn gwneyd hyny. Os gadewch yr haneswyr diweddaraf, megys Diodorus, Plutarch, Appian, Dionysius, Dion Cassius, y rhai a ysgrifenasant am bethau Rhufeinig, a phersonau Rhufeinig yn nhir Groeg; a Polybius, yr hwn oedd yn perthyn i'r un dosbarth mewn amser llawer boreuach;—yn arddull yr un o'r rhai, oddigerth Plutarch, nid oes dim yn ddyddorol. Wel, a gadael y rhai yna o'r neilldu, nid oes ond tri a allant hòni gorsaf fel haneswyr clasurol Groegaidd—tri a fyddent yn colli yn eu teilyngdod trwy gyfieithiad. O'r tri hyn, y mae yr henaf, Herodotus, hwyrach o wir werth. Geilw rhai ef yn dad hanesyddiaeth: ereill a'i galwant yn dad y celwydd. Gwnaeth Amser, a Major Rennel, lawn cyfiawnder åg ef. Yma eto, chwi a welwch pa leied o eisieu Groeg sydd er gwneyd y defnydd goreu o awdwr Groegaidd. Aethai dwy ganrif ar hugain heibio, a rhagor, er pan fuasai yr hen ŵr gwych yn darllen ei hanesyddiaeth yn nghampau Groegaidd Olympus—un gŵr yn unig a allodd wneyd cyfiawnder âg ef, a gosod ei elynion dan ei draed; ac eto, nid oedd y dyn hwnw yn deall Groeg. Darllenasai Major Rennel 'Herodotus' yn unig yn nghyfieithiad Beloe o hono—efe ei hun a ddywedodd hyny i ni. Y mae hon, gan hyny, fy mechgyn Groegaidd, yn ffaith fechan i chwi, na ellwch yn rhwydd iawn fyned drosti. Cafodd tad hanesyddiaeth—yr henaf o'r ysgrifenwyr rhyddieithol—ei esbonio, ei egluro, ei amddiffyn, ei ryddhau oddi wrth ddirmyg a diraddiad, a'i orseddu yn ei gadair fangorawl, fel deon yr haneswyr yn gyntaf oll erioed gan ŵr milwraidd, yr hwn nid oedd yn deall Groeg mwy na Shakespeare, neu, fe allai, chwi eich hun, fy narllenydd." Cymmer ein hawdwr fras olwg ar holl faes y llenyddiaeth Roegaidd yn ei holl gangenau, y naill ar ol y llall; ac i'r un penderfyniad y mae yn dyfod o hyd. Cofied ein darllenwyr nad gŵr heb ganddo "fwy o Roeg na Shakespeare," yw De Quincey, yn ffurfio ei farn trwy gyfrwng cyfieithiadau; ond un fel Madame Dacier, a "ymlwybrodd hyd wasg ei bais"<noinclude><references/></noinclude> cg46e2i6bw86tkrtxx44dawbm8f330z 104 85142 165183 2026-05-18T16:11:45Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165183 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>trwy glofer meusydd llenyddol yr iaith hòno. Gwnaethom y detholion uchod o'r traethawd, i ddangos fod yr un cyffelyb ysbryd yn mysg y Seison, a chenedloedd ereill, ag a welir yn ein mysg ninnau yn Nghymru yr ysbryd o ddibrisio yn ormodol nwyfau llenyddol eu hiaith a'u gwlad eu hunain, ac o orbrisio yr eiddo ieithoedd a chenedloedd estronol. Y mae dosbarth lled luosog yn Lloegr y dyddiau hyn, nad oes dim o werth yn eu golwg ond a geir o'r Almaen. Ni fedd Prydain, nac America, na'r iaith Seisonig, na beirniaid, nac esbonwyr, nac athronwyr, a dâl i son am danynt mewn cymhariaeth i'r Ellmyn. Yn yr iaith hòno y mae yr holl ''feddwl gwreiddiol, dwfn,'' i'w gael i gyd. Dichon fod llawer o hyn yn tarddu o'r ffynnon a noda De Quincey—yr awydd wagrodresgar i arddangos eu dysgeidiaeth, a pheri i'r rhai nad ydynt yn deall yr iaith hono i feddwl eu bod hwy, sydd yn ei deall, ryw raddau annhraethol uwch law iddynt mewn gwybodaeth a galluoedd meddyliol. Y mae yr iaith Seisonig, erbyn hyn, yn ddiau, y gyfoethocaf ei llenyddiaeth o un iaith yn y byd, hen a diweddar; ac y mae y darnau goreu o farddoniaeth a gyfansoddwyd erioed (a gadael heibio farddoniaeth ysbrydoledig yr Ysgrythyr), wedi eu cyfansoddi ynddi. Nid yw hyn ond y gydnabyddiaeth sydd yn gyfiawn ddyledus iddi; ond nid rhaid i ni, wrth dalu ein dyledus foes i lenyddiaeth y Seison, ddibrisio a gwadu llenyddiaeth ein hiaith ein hunain. Y mae yn teilyngu parch ar gyfrif ei henafiaeth, pe na byddai dim arall. Yr oedd dysgeidiaeth, a gwybodaeth o'r gwyddorion, yn flodeuog yn mhlith ein cyndadau pan ddaeth Julius Cæsar drosodd yma gyntaf, tua hanner can mlynedd cyn geni Crist, fel yr addefa ef ei hun: a Derwyddon Ynys Prydain oedd athrawon dysgeidiaeth Ffrainc, a gwledydd ereill ar y cyfandir, yn yr oesoedd boreuol hyny. "Rhydd ysgrifenwyr Groegaidd a Rhufeinig dystiolaeth uchel iawn am ddysgeidiaeth y Prydeinwyr. Gesyd Diogenes Laertius hwy yn gydraddol mewn dysg ac athroniaeth & Chaldeaid Assyria, Magi Persia, a Brahminiaid India. Sylwa Cæsar a Mela, fod ganddynt gyfundraethau eang iawn o seryddiaeth, ac athronddysg naturiol; a bod y cyfundraethau hyn, yn nghyd â'u nodiadau ar gangenau ereill o ddysgeidiaeth, mor helaethfawr, fel yr oedd yn cymmeryd ugain mlynedd<noinclude><references/></noinclude> 06r30v7uemm7xpjvpctsnodzhs7fway 104 85143 165184 2026-05-18T16:37:58Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165184 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>o amser i'w hysgoleigion i'w meistroli, a thraddodi i'w cof a'u dealldwriaeth y nifer gorluosog o wersi a'u cynnwysent."<ref>"Parry's Royal Visits;" td. 4.</ref> Yr oedd genym feirdd a barddoniaeth hefyd, hafal i Pindar y Groegiaid, yn ol barn yr esgob Percy (ac nid oes eisieu gwell awdurdod), pryd nad oedd gan un genedl adnabyddus arall ddim o'r enw yn deilwng o'i goffäu. Achwynwyd lawer gwaith na chynnyrchodd Cymru yr un Milton na Shakespeare erioed. Addefwn hyny: ond dylid cofio hefyd fod athrylith Milton a Shakespeare yn hollol wahanol i'w gilydd yn mhob ystyr; ac na chynnyrchodd Lloegr chwaith, hyd yma, ond un Milton, ac un Shakespeare; ac na chynnyrchodd un wlad arall, mwy na Chymru, feirdd gogyfartal â'r ddau hyny. Ond a ydyw yn canlyn nad yw barddoniaeth un genedl o unrhyw werth o blegid hyny? Cynnyrchodd Lloegr luoedd o feirdd ag y bydd eu henwau a'u gweithiau yn anfarwol, er na ddaeth yr un o honynt i fyny yn mhob peth â'r ddau gedyrn; ac felly cynnyrchodd yr Eidal, Ffrainc, a'r Almaen, a gwledydd ereill yr un modd. Yr ydym yn hyf hòni fod genym ninnau yn ein iaith, laweroedd o gyfansoddiadau barddonol, hen a diweddar, teilwng o'u dynodi â'r cylymair ''(epithet)'' anfarwol, ac y deil barddoniaeth Cymru, a'i chymmeryd gyda'i gilydd, o ddyddiau Aneurin a Thaliesin hyd yn awr, gymhariaeth gyffredinol â barddoniaeth unrhyw genedl dan haul am yr un tymmor, heb achos iddi ostwng ei phen a gwladeiddio. Y mae barddoniaeth Gymreig yn llawer iawn henach na'i chynghanedd. Nid oes ond y braidd gyffwrdd o honi, fel y syniai Goronwy Owain, a hyny yn hollol ddygwyddiadol, i'w weled yn ngweithiau y cynfeirdd: Aneurin, Taliesin, Myrddin Wyllt, a Meigant. Nid oeddynt hwy yn gofalu dim oll am dani, oni ddamweiniai iddynt syrthio arni—cynnalient y mesur a'r odliad, dyna y cwbl. Helyntion blinion eu gwlad a'u hoes, oedd y testynau y canent arnynt, gan mwyaf—a barnu oddi wrth hyny o weddillion o'u gweithiau sydd ar gael—oddigerth Taliesin, yr hwn yn wir a gyfansoddodd rai darnau ar y Bydysawd, ac ar athroniaeth natur a meddwl. Yr oeddynt yn oesi pan oedd yr ymryson gwaedlyd rhwng y Cymry a'r Seison yn ei gynddeiriogrwydd mwyaf, a rhai o<noinclude><references/></noinclude> hfoepl7um27encud15tjks92z0van8x 104 85144 165185 2026-05-18T16:39:10Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165185 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>honynt, megys Aneurin, Llywarch Hen, a Myrddin, yn ymdrechwyr glewion ar faes y gwaed dros ryddid a breiniau eu cenedl. Dynion yn canu o ddifrif oeddynt; canys yr oedd eu holl galon yn yr achos y traethent arno. Beirdd y cyfnod nesaf a elwir weithiau, y Gogynfeirdd. Cyfrifir Meilir Brydydd yn gyntaf yn y rhestr, a Gwalchmai, ei fab, y penaf o'r Gogynfeirdd. "Y mae pedair ar ddeg o ganeuon Gwalchmai ar gael," medd Mr. E. Parry, "a da fuasai gan edmygwyr barddas henafol y Cymry, pe buasai y nifer yn ychwaneg; o blegid ni osodwyd grym yr iaith Gymreig allan erioed gan feistr mor gyfarwydd â'i hadnoddau." A thrachefn, dywed—"Ni fu barddonineth a phurdeb iaith erioed mewn cyflwr perffeithiach yn Nghymru nag ydoedd ychydig cyn, ac ychydig wedi, y Goncwest Normanaidd; ac y mae rhanau hanesiol pryddestau y tymmor hwn yn oleuni mawr i haneswyr Seisonig a Chymreig, Gwyddelig ac Ysgotaidd."<ref>"Parry's Royal Visits;" td. 162.</ref> Heb law y ddau a nodwyd, perthynai i'r cyfnod hwn, Cynddelw, Daniel Llosgwrn, Dafydd Benfras, Owen Cyfeiliog, Llygad Gwr, Myryw, Llywarch Prydydd Moch, Casnodyn, ac amryw ereill. Chwanegodd y rhai hyn at nifer y mesurau arferedig gan y cynfeirdd; ond nid oeddynt hwythau chwaith yn feirdd cynghaneddion, er fod rhyw gymmaint yn fwy o'i naws i'w weled yn nghyfansoddiadau ambell un o honynt nag a geir yn y cynfeirdd. Yr oeddynt yn cyffwrdd y ''Braidd Gyffwrdd'' yn fynychach. Ymddengys ddarfod i Casnodyn, un o feirdd olaf y cyfnod hwn, syrthio mewn cariad â'r gynghanedd, a chynnyg ati yn fwy na neb o'i flaen. Ond yr oedd fel pe buasai yn ymrithio i'r beirdd o hyd yn ddygwyddiadol, megys yn y ''Braidd Gyffwrdd:'' a cheisiodd Casnodyn ei dal, a'i thynu allan o'i dirgelwch. Efe, medd ein beirniaid, a gyfluniodd yr englyn unodl union gyntaf, ac a ddodwodd felly wy cyntaf y gynghanedd gaeth, yn ei farwnad i'r Tywysog Madawg; a dyma fo {{Center block/s}} <poem> "Bu oerchwedl cenedl, cwyn enwawg—tristlawn, ::Camp Meirchiawn, cwymp Marchawg, :Byd a fydd—ry-gudd yr hawg, Byd heb fyd, bod heb Fadawg." </poem> {{Div end}} <br><noinclude><references/></noinclude> qwhqkrma8jttr0vgghzj4jvlxupye4q 165188 165185 2026-05-18T16:42:18Z AlwynapHuw 1710 165188 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>honynt, megys Aneurin, Llywarch Hen, a Myrddin, yn ymdrechwyr glewion ar faes y gwaed dros ryddid a breiniau eu cenedl. Dynion yn canu o ddifrif oeddynt; canys yr oedd eu holl galon yn yr achos y traethent arno. Beirdd y cyfnod nesaf a elwir weithiau, y Gogynfeirdd. Cyfrifir Meilir Brydydd yn gyntaf yn y rhestr, a Gwalchmai, ei fab, y penaf o'r Gogynfeirdd. "Y mae pedair ar ddeg o ganeuon Gwalchmai ar gael," medd Mr. E. Parry, "a da fuasai gan edmygwyr barddas henafol y Cymry, pe buasai y nifer yn ychwaneg; o blegid ni osodwyd grym yr iaith Gymreig allan erioed gan feistr mor gyfarwydd â'i hadnoddau." A thrachefn, dywed—"Ni fu barddonineth a phurdeb iaith erioed mewn cyflwr perffeithiach yn Nghymru nag ydoedd ychydig cyn, ac ychydig wedi, y Goncwest Normanaidd; ac y mae rhanau hanesiol pryddestau y tymmor hwn yn oleuni mawr i haneswyr Seisonig a Chymreig, Gwyddelig ac Ysgotaidd."<ref>"Parry's Royal Visits;" td. 162.</ref> Heb law y ddau a nodwyd, perthynai i'r cyfnod hwn, Cynddelw, Daniel Llosgwrn, Dafydd Benfras, Owen Cyfeiliog, Llygad Gwr, Myryw, Llywarch Prydydd Moch, Casnodyn, ac amryw ereill. Chwanegodd y rhai hyn at nifer y mesurau arferedig gan y cynfeirdd; ond nid oeddynt hwythau chwaith yn feirdd cynghaneddion, er fod rhyw gymmaint yn fwy o'i naws i'w weled yn nghyfansoddiadau ambell un o honynt nag a geir yn y cynfeirdd. Yr oeddynt yn cyffwrdd y ''Braidd Gyffwrdd'' yn fynychach. Ymddengys ddarfod i Casnodyn, un o feirdd olaf y cyfnod hwn, syrthio mewn cariad â'r gynghanedd, a chynnyg ati yn fwy na neb o'i flaen. Ond yr oedd fel pe buasai yn ymrithio i'r beirdd o hyd yn ddygwyddiadol, megys yn y ''Braidd Gyffwrdd:'' a cheisiodd Casnodyn ei dal, a'i thynu allan o'i dirgelwch. Efe, medd ein beirniaid, a gyfluniodd yr englyn unodl union gyntaf, ac a ddodwodd felly wy cyntaf y gynghanedd gaeth, yn ei farwnad i'r Tywysog Madawg; a dyma fo {{center block| <poem> "Bu oerchwedl cenedl, cwyn enwawg—tristlawn, ::Camp Meirchiawn, cwymp Marchawg, :Byd a fydd—ry-gudd yr hawg, Byd heb fyd, bod heb Fadawg." </poem> }} <br><noinclude><references/></noinclude> 0onxwgflv9x1c5mtzn3uzs13hpissqa 104 85145 165186 2026-05-18T16:40:09Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165186 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Casnodyn a ddodwodd yr wy, ond Dafydd ab Gwilym a'i deorodd. Fel hyn y dywed y prif-fardd, y llenor, a thywysog anrhydeddus beirniaid Cymreig—y diweddar Barch. Walter Davies (Gwallter Mechain):—"Nid oedd Casnodyn ond prin gwedi oeri yn ei feddrod, pan ddifyrwyd trigolion De a Gwynedd â phersain cywyddau a thoddeidiau Dafydd ab Gwilym. Efe a ddygodd ar arfer gyffredin y mesur mwyaf sathredig o'r pedwar ar ugain; a'i gywyddau ef ydynt yn mhlith y rhai melusaf yn yr iaith. Am ddychymyg, neu grebwyll, ni bu, ac efallai ni bydd, yn Nghymru, neb yn ail i Dafydd ab Gwilym. Efe a ddysgai hyd yn oed i ddylluan ac i bioden siarad yn Gymraeg glân gloew; a rhoddai leferydd yn ngeneu drychiolaethau, ac ymgomiai a'i gysgod ei hun." Gyda phob dyledus barch i awdurdod oruchel Gwallter Mechain yn mhob peth a berthyn i feirdd a barddoniaeth y Cymry, rhaid i ni, gan foesymgrymu ger ei fron, gael caniatâd i ddywedyd na allwn lyncu y tamaid yna. Canys credwn i Dafydd ab Gwilym ddarostwng a halogi awenyddiaeth ei wlad, a dwyn mawr ddirywiad a llygredigaeth i'w hysbryd a'i nodwedd foesol. O'r blaen yr oedd bob amser yn ddifrifol; llosgai yn wastad gan eiddigedd dros ryddid ei gwlad; gwgai ar ei gelynion a'i gormeswyr, ceryddai bob bradwr i'w genedl yn llymdost, ac anrhydeddai goffadwriaeth pob un a ymdrechai dros ei hiawnderau. Rhoddai ei dylanwad i dawelu pob ymryson cartrefol, i heddychu pleidiau ymrafaelgar, ac i iachau pob teimladau tramgwyddus a digofus rhwng blaenoriaid y genedl, ac i'w clymu mewn undeb calon i gydymdrechu â'u gilydd er dwyn yn mlaen ddaioni cyffredinol y wladwriaeth. Yr oedd yr awen fel hyn yn ffyddlawn i'w swydd, ac yn ddifrifol yn nghyflawniad ei dyledswyddau, yn ol fel yr oedd amgylchiadau y genedl yn yr oesau hyny yn galw arni; a chyflawnodd hwynt yn effeithiol hefyd i raddau helaeth. Ond dechreuodd cyfnod newydd ar ei nodwedd foesol, yn gystal ag ar ei gwedd allanol, gyda Dafydd ab Gwilym. Aeth ei harian yn sothach, a chymmysgwyd ei gwinoedd â dyfroedd lled afiachus. "Hynodir y cyfnod hwn," medd awdwr "Tafol y Beirdd," td. 27, "â rhieingerddi, a chaniadau serch, a mynych y cyfarfyddwn a chywydd ac awdl i ferch; ïe, canodd D. ab Gwilym ei hun,— {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> rlwj44oy1r59pat4eiwy1yk6os620k7 104 85146 165190 2026-05-18T16:44:54Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165190 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Ar fol waedd, (oerfel iddyn';) Pob ci sydd yn fy spio, Pob bran o amgylch pob bro, Ar dir pob rhyw aderyn A'm dengys, hysbys yw hyn, Mae dialedd a'm dilyd, Er hyn gwaeth na'r rhai'n i gyd; Fy nghydwybod sy'n codi, Mawr boen waith i'm erbyn i; I'm hir gyhuddo mae hon Yn dost fel mil o dystion, Ni chaf hun, Och fi! heno; Na drych dychymyg dros dro, Na bwy'n gweled lle rhedwn, F' aelodau'n garpiau gan gwn; Cefaist gynghor os cofi, Gyneu i fyw genyf fi; Ystyria holl ystryw hwn, Llai oedd na'r oll a wyddwn; Ni fynwn a wn enyd, I bawb ei wybod o'r byd;— Cywir i bawb car ei bod Diball dilwgr gydwybod; Trysor ar gael ni ffaelia, I ddyn yw cydwybod dda; Os anesmyth yw llwyth llog; Deuwaeth cydwybod euog, Swmbwl dibwl cydwybod, Sydd flin ei feithrin a'i fod; Gwna'r tro a weddo i wr, Hon a wna ddyn yn brudd wanwr, Madwys bellach ymadael, Cyn ffoi i'r allt, can ffarwel, Wyf yn ofnog o'm gogylch, Mae swn y cwn fyth o'm cylch." </poem> {{Div end}} <br> Yn y cyntaf, dysgrifir egwyddorion calon a buchedd bydolddyn, yr hwn a wylia ar ei fantais a'i les personol, bid cam bid cymhwys, ac ni phetrusa fyned ar draws iawnderau a theimladau pawb arall, os ca y fantais i hyny. Ac yn yr olaf, dysgrifir ffrwyth chwerw bywyd y gorthrymwr hunanol, wedi iddo gael ei ddal gan nychdod natur, ac edliwiadau cydwybod euog. Y mae yn y ddau gywydd hyn fwy o wir farddoniaeth nag a gynnwysai deng mil o gywyddau o fath rhai D. ab Gwilym; ac yn ein bryd ni, y maent yn<noinclude><references/></noinclude> rrnek3wvmx6q6vt14dkkybk8ngjbe8k 104 85147 165191 2026-05-18T16:46:15Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165191 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>arddangos gan gryfed crebwyll a'r eiddo yntau, yn gystal a'u bod yn cynnwys athrawiaeth dda. Ni allai D. ab Gwilym ganu hyd yn oed ar y fellten ddychrynllyd, a'r daran ofnadwy fawreddog, heb gellwair yn iselwael gyda hwy. Er anghraifft: {{c|"A phoeri mellt yn ffrom iawn."}} I'r daran: {{c|"Gwrach hagr yn curo'i chawgiau."}} Eto:— {{c|"Breferiad y wybr ferydd."}} A llawer o'r cyffelyb. Eto i'r eira:— {{center block| <poem> "Oes un ŵyr ar fis Ionawr, Pa ryw lu sy'n poeri i lawr? Angelion gwynion nid gwaeth, Sy o'r ne yn saerniaeth; Gwelwch dynu o'r gwaelawd, Lifft y blanc o lofft y blawd!" </poem> }} <br> Wedi hyn, dyfala bod y saint yn y nefoedd yn parotoi gwledd, ac yn pluo gwyddau yno, ac mai pluf eu gwyddau hwy oedd yr eira. Yn gyffelyb yr ymdrinia â phob testyn y canai arno. Yn awr, os, fel y dywed "Cyfrinach y Beirdd," mai "Dyben Cerdd yw gwellhau Deall, helaethu Gwybodau, gwellhau Myfyrdod ac Athrylith, a llawenhau y Galon a'r Meddwl yn ddibech feddylfryd, a dyddanu'r Bryd a'r Ysbrydiaeth, a sirioli y Nwyf, a bywiogi Arial, ac Ynni, ac Awen, heb fod yn achos na drwg feddwl, na drwg foes, na drygnaws, na drygnwyf; eithr helaethu Doethineb, a Gwynfyd, a Dedwyddwch, a Brydwaith, a Myfyrbwyll; a hyn a ddaw o Fawl ar y Da, ac o Anfawl ar y Drwg; a pherffaith ddyfalu ar y pethau a f'ont hardd, a thirion, ac ardderchog, a serchus, a daionus i Gorff ac Enaid: ac onis ceir ar fardd un o'r prif ddybenion hyn, beius o herwydd ei hamcan a'i dyben y bydd, ac nis teirdd o gyfiawn a dwyfol Awen; càn onis pair Cerdd annogiad ar ddaioni, a dedwyddyd a gwynfyd, a gwrthladdiad ar ddrygioni, ac anwybodaeth a gofid; nis dylit ei goddef mewn bod nag ar gof, rhag y mawr afles acaflwydd o honi:" —os, meddwn, yw awdurdod "Cyfrinach y Beirdd" yn gywir ar y mater yn y dysgrifiad a rydd uchod, yna, beth a ddaw o farddoniaeth D. ab Gwilym? Pa beth a ganodd yn deilwng o'i gadw ar gof ac ar gael? Ac eto, cafodd ei foli a'i ddyrchafu<noinclude><references/></noinclude> 132izktgf1y4phq431sn2tvsg2mcavy 104 85148 165192 2026-05-18T16:46:59Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165192 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>y tu hwnt i un bardd o'i flaen nac ar ei ol, gan feirdd a beirniaid yn gyffredinol, rywfodd. Nid peth bychan yn ein golwg ydyw rhedeg fel hyn yn erbyn ffrwd barn a theimlad oesoedd o feirdd a beirniadon; ac ond odid na chyfrifir hyn i benglogrwydd, neu hunanolrwydd, neu rodresgarwch, neu i wagawydd am yr hynodrwydd o haeru yn erbyn pawb, neu i rywbeth o'r fath. Wel, gwneler hyny ynte: byddwn dawel a dystaw, wedi i ni ddywedyd ein rhan, a dangos ein meddwl fel hyn yna. Dafydd ab Gwilym a fu un o'r rhai cyntaf i chwerwi ysbryd yr awen Gymreig, a dysgu iddi ganu gogan a duchangerddi hefyd. Bu cecraeth hir a throm rhyngddo a Rhys Meigen; a hono oedd yr ornest duchanol gyntaf, hyd a ddeallwn, ag y mae hanes am dani, a gymmerodd le yn Nghymru: ond bu llawer un ar ei hol; a'r un fwyaf hynod oedd yr un rhwng Edmund Prys, archddiacon Meirionydd (cyfansoddydd y Salmau Cymreig), a William Cynwal o Benmachno; i'r hon, meddir, y syrthiodd bywyd Cynwal yn aberth. Temtiwyd awen bur, foneddigaidd, Dafydd Ionawr yntau, unwaith, i'r tir anghyfreithlawn hwn; ond edifarhaodd, a diangodd o hono yn fuan. Fodd bynag, i athrylith D. ab Gwilym y dylid priodoli cynlluniad y mesur Cywydd Deuair Hirion; yr hwn, o'i ddyddiau ef hyd y dydd hwn, a fu yn un o hoff fesurau beirdd y gynghanedd gaeth, ac yn un o rai hoffaf darllenwyr barddoniaeth Gymreig yn gyffredinol. Yn yr eisteddfod fawr a gynnelid yn Nghaerfyrddin, dan nawddlywiaeth Syr Gruffydd Nicolas, o Ddinefor, yn 1451, y dodwyd iau Pedwar Mesur ar ugain Cerdd Dafod D. ab Edmwnd am wddf awen Cymru: a rhaid i ni fyned heibio, heb ond ei grybwyll, i'r gynhen a'r gwrthymdrin a fu wedi hyn rhwng dysgyblion hen Ddosbarth Morganwg, yr hwn a elwid hefyd Dosbarth Llawdden, am mai efe a'i darbododd, a Dosbarth Caerfyrddin, sef yr eiddo D. ab Edmwnd. sawl a ewyllysiont weled, ymofynantâ "Chyfrinach y Beirdd," gan Iolo Morganwg; neu "Tafol y Beirdd," gan Cynddelw (y Parch. R. Ellis, Sirhowy). Llawer a felldithiwyd ar Ddosbarth Caerfyrddin erioed; ac yn yr eisteddfod fawr a gynnelid yn yr un dref yn 1819, rhoddwyd dedfryd gondemniol arno, a darn grogwyd ef, o herwydd ei gael yn euog, Q meddid, "o gyfyngu awen y bardd o fewn llyffetheiriau rhy gaethion; a bod yn rhy fynych, o'r achaws, synwyr a rhwyddineb iaith yn cael eu hoffrwm ar allawr gwagorchest egwanbwyll a diansawdd. Herwydd hyn, barn yr eisteddfod hon ydyw—bod o hyn allan ryddid i feirdd Ynys Prydain gyfansoddi caniadau ar y mesurau mwyaf teilwng a chyfaddas i eu testynau; ac na byddo rhagllaw wahaniaeth o barth teilyngdawd i ei roddi i fesurau yr un dosbarth, na'r hen na'r newydd, ragor neu uwch na eu gilydd; ond bod urddas cerdd neu awdl uwch ereill i gael ei farnu wrth gymhwylliadau synwyr, a phwyll, a chynghanedd rywiog a diledryw, yn hytrach nag wrth amrywiaeth y mesurau." Cwynai amryw bod y darbodiad uchod yn Nghaerfyrddin yn dywyll ac aneglur; a rhoddid esboniadau gwahanol arno gan wahanol feirniaid. Mynai rhai ei fod yn cyhoeddi llwyr ollyngdod i'r awen, os myn, oddi wrth rwymau y gynghanedd gaeth. Mynai ereill nad yw ei fod yn gofyn cynghanedd rywiog a diledryw: ond a addefai ef gyfryw gynghanedd ag a eiliai y diweddar Edward Jones, o Faes y plwm, er anghraifft, yn "gynghanedd rywiog a diledryw," a chyfansoddiad ar y cyfryw fesurau rhyddion ag yr arferai efe gyfansoddi arnynt, yn deilwng a chyfreithlawn o gadair eisteddfod freiniol, sydd yn ammhëus. Fodd bynag, ymddyheurodd un o'n prif feirdd, y diweddar hyglod Ieuan Glan Geirionydd, yn erbyn y gynghanedd gaeth yn y "Gwladgarwr" amryw flyneddoedd yn ol; a daeth Gytun Peris allan yn ei erbyn, mewn amddiffyniad iddi. Bu gosteg ar y ddadl o hyny hyd yn ddiweddar, pan yr ailennynodd ar yr achlysur o adael testyn cadair Rhuddlan yn rhydd i'r ymgystadleuwyr i ddewis a fynent ai awdl gaeth ynte pryddest ddigynghanedd i ganu arno. Dyfernid y gadair i bryddest gan Ieuan Glan Geirionydd, a'r ail wobr i awdl gaeth gan Caledfryn. Rhoddodd amryw feirdd yn Rhuddlan nag a gwrthneu ar waith y pwyllgor yn caniatâu i fraint y gadair i fod yn agored i'r bryddest, ac ar waith y beirniaid yn ei rhoddi iddi, fel trosedd yn erbyn deddfau yr awen Gymreig. Bu dadleuaeth frwd ar hyn yn yr "Amserau" a'r ''"Carnarvon Herald,"'' yn yr hon y cymmerodd Ieuan Glan Geirionydd, a Ieuan Gwynedd, ochr y bryddest; a'r Parch. D. James, Kirkdale, Liverpool, a Gweirydd ab Rhys (Mr.<noinclude><references/></noinclude> b6gf8of017hotal8gm88gabv0sw8z9y 165194 165192 2026-05-18T16:49:02Z AlwynapHuw 1710 165194 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>y tu hwnt i un bardd o'i flaen nac ar ei ol, gan feirdd a beirniaid yn gyffredinol, rywfodd. Nid peth bychan yn ein golwg ydyw rhedeg fel hyn yn erbyn ffrwd barn a theimlad oesoedd o feirdd a beirniadon; ac ond odid na chyfrifir hyn i benglogrwydd, neu hunanolrwydd, neu rodresgarwch, neu i wagawydd am yr hynodrwydd o haeru yn erbyn pawb, neu i rywbeth o'r fath. Wel, gwneler hyny ynte: byddwn dawel a dystaw, wedi i ni ddywedyd ein rhan, a dangos ein meddwl fel hyn yna. Dafydd ab Gwilym a fu un o'r rhai cyntaf i chwerwi ysbryd yr awen Gymreig, a dysgu iddi ganu gogan a duchangerddi hefyd. Bu cecraeth hir a throm rhyngddo a Rhys Meigen; a hono oedd yr ornest duchanol gyntaf, hyd a ddeallwn, ag y mae hanes am dani, a gymmerodd le yn Nghymru: ond bu llawer un ar ei hol; a'r un fwyaf hynod oedd yr un rhwng Edmund Prys, archddiacon Meirionydd (cyfansoddydd y Salmau Cymreig), a William Cynwal o Benmachno; i'r hon, meddir, y syrthiodd bywyd Cynwal yn aberth. Temtiwyd awen bur, foneddigaidd, Dafydd Ionawr yntau, unwaith, i'r tir anghyfreithlawn hwn; ond edifarhaodd, a diangodd o hono yn fuan. Fodd bynag, i athrylith D. ab Gwilym y dylid priodoli cynlluniad y mesur Cywydd Deuair Hirion; yr hwn, o'i ddyddiau ef hyd y dydd hwn, a fu yn un o hoff fesurau beirdd y gynghanedd gaeth, ac yn un o rai hoffaf darllenwyr barddoniaeth Gymreig yn gyffredinol. Yn yr eisteddfod fawr a gynnelid yn Nghaerfyrddin, dan nawddlywiaeth Syr Gruffydd Nicolas, o Ddinefor, yn 1451, y dodwyd iau Pedwar Mesur ar ugain Cerdd Dafod D. ab Edmwnd am wddf awen Cymru: a rhaid i ni fyned heibio, heb ond ei grybwyll, i'r gynhen a'r gwrthymdrin a fu wedi hyn rhwng dysgyblion hen Ddosbarth Morganwg, yr hwn a elwid hefyd Dosbarth Llawdden, am mai efe a'i darbododd, a Dosbarth Caerfyrddin, sef yr eiddo D. ab Edmwnd. sawl a ewyllysiont weled, ymofynantâ "Chyfrinach y Beirdd," gan Iolo Morganwg; neu "Tafol y Beirdd," gan Cynddelw (y Parch. R. Ellis, Sirhowy). Llawer a felldithiwyd ar Ddosbarth Caerfyrddin erioed; ac yn yr eisteddfod fawr a gynnelid yn yr un dref yn 1819, rhoddwyd dedfryd gondemniol arno, a darn grogwyd ef, o herwydd ei gael yn euog,<noinclude><references/></noinclude> aj0o44kv8lngro4rfkt4i8ee29l58pj 104 85149 165193 2026-05-18T16:48:17Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165193 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>"Meddyliais yn fynych mai rhwyddaf a lleiaf o lyffetheiriau cynghanedd yn y mesurau, goreu rhaid yw bod y gerdd. Nid yw mydryddiaeth y Groegiaid yn agos mor ddarostyngedig i ddognaeth sillau ag ydoedd un y Rhufeiniaid; ac y mae un y Seison yn fwy rhydd no phob un onaddynt, gan nad oes iddo na rhif sefydledig, na dognedd sillau, na hefyd odlaeth yn y diwedd, chwaethach hualau cynghanedd, yr hwn ni bu prin ormes yn y byd i ieithoedd ereill, ond sydd yn mron a llethu ein iaith ni. Dyma yr achaws yr hoffir Homer o flaen Virgil, a Milton yn gyfiawn o flaen pob un o'r ddau. Eto, ni chwennychwn luniaw fy mydr ar ddull Seisonig, na dull un iaith arall a adwaenwn. Mynwn fod iddo rywfaint o debygolrwydd i'r mydrau sy genym eisoes, ond yn hirach nag yr un o honynt," &c. Dyna ddigon i brofi y teimlai y bardd godidog ''hualau y gynghanedd'' yn gloffrwym trwm ar ei awen. Addefa "yr hoffir Milton, yn gyfiawn hefyd, o flaen Homer a Virgil," yn un peth, o leiaf, am ei fod yn canu yn rhydd ''ddiodl'', heb son am ''ddigynghanedd''. Digalonid Goronwy i geisio cyfansoddi arwrgerdd, neu unrhyw waith mawr ar destyn dyrchafedig, o herwydd caethder y mesurau a'r gynghanedd Gymreig:—y fath golled ydyw hyn i'n llenyddiaeth! Yr unig beth sydd genym i gwyno o'i herwydd yn Goronwy Owain ydyw, fod ei ganiadau yn rhy fyrion, yn rhy fach o nifer; ac na buasai wedi ymosod ar ryw brif gampwriaeth awenyddol: ond yn hyn fe'i digalonid gan gaethder ein mesurau a'n cynghanedd, fe ymddengys. Wel, yr archlod iddynt! ynte, meddwn ni. Yspeiliasant ein llenyddiaeth yn ddiau o drysor anmhrisiadwy; canys pe cymmerasai Goronwy Owain arno y gorchwyl o gyfansoddi arwrgerdd, neu ganiad faith ar ryw destyn dyrchafedig, nid oes le i ammheu na buasai yn waith teilwng i'w gystadlu & goreuon barddoniaeth unrhyw genedl. Rhoddodd Goronwy, dan anfanteision dirfawr, dôn newydd i awenyddiaeth Cymru. Yr oedd ei gyfodiad ef yn ddechreuad cyfnod newydd arni. Y mae ei gywyddau yn berlau gwerthfawr o farddoniaeth bur, goethedig, o'r iawn ryw; ond ber yw anadl ei awen, gan mor dyned rhwymau y gynghanedd am ei gwddf, a chan mor drymed y gwasgai gofalon y bywyd hwn ar ei ysgwyddau. Alltudid ef o'i hoffus wlad i weinidogaethu fel curad tlawd yn Lloegr, gan frynti trahaus esgobion Seisonig Cymru—ffei o honynt! Nid yw eu holynwyr yn y dyddiau presennol fymryn yn well na'u tadau; canys trinwyd y diweddar Ieuan Glan Geirionydd ganddynt hwythau yn yr un cyffelyb fodd! Ond gorfu i Goronwy, druan, o'r diwedd, adael Lloegr hefyd, a cheisio rhyw offeiriadaeth yn anialdir Virginia, yn America, er cael tamaid o fara iddo ei hun a'i deulu. Y mae braidd yn rhyfedd fod awenyddiaeth Goronwy mor<noinclude><references/></noinclude> a6bqs0871sxl0hygb98pw1ulxdrf52e 165198 165193 2026-05-18T17:02:39Z AlwynapHuw 1710 165198 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>"Meddyliais yn fynych mai rhwyddaf a lleiaf o lyffetheiriau cynghanedd yn y mesurau, goreu rhaid yw bod y gerdd. Nid yw mydryddiaeth y Groegiaid yn agos mor ddarostyngedig i ddognaeth sillau ag ydoedd un y Rhufeiniaid; ac y mae un y Seison yn fwy rhydd no phob un onaddynt, gan nad oes iddo na rhif sefydledig, na dognedd sillau, na hefyd odlaeth yn y diwedd, chwaethach hualau cynghanedd, yr hwn ni bu prin ormes yn y byd i ieithoedd ereill, ond sydd yn mron a llethu ein iaith ni. Dyma yr achaws yr hoffir Homer o flaen Virgil, a Milton yn gyfiawn o flaen pob un o'r ddau. Eto, ni chwennychwn luniaw fy mydr ar ddull Seisonig, na dull un iaith arall a adwaenwn. Mynwn fod iddo rywfaint o debygolrwydd i'r mydrau sy genym eisoes, ond yn hirach nag yr un o honynt," &c.<noinclude><references/></noinclude> cy623ea7kuaaupfu3k3dcfobhgjf0qz 165201 165198 2026-05-18T17:07:01Z AlwynapHuw 1710 165201 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>R. J. Prys, Llanrhyddlad, Mon), ochr yr awdl gaeth. Gwnaed cynnyg at wneyd deddf ac awdurdod i gyfreithloni hawl pryddest i'r gadair farddawl yn Eisteddfod Madog, wedi hyny; ond rywfodd neu gilydd, methodd y cais, ac y mae y pwnc yn aros yn anmhenderfynol hyd yma. A ydyw cynghanedd yn elfen hanfodol i farddoniaeth Gymreig, ai nid yw? Dyna, dybygem, ydyw enaid y pwnc sydd i'w benderfynu. Dadleua llawer yn dost ac yn dỳn iawn ei bod. Y mae dysgyblion Dosbarth Caerfyrddin a dysgyblion Dosbarth Llawdden, y naill fel y llall, yn gosod "cynghanedd rywiog a diledryw" yn un o'r hanfodion; tra y dadleua dysgyblion y bryddest yn erbyn hyn. Y mae ysgrifenydd y rhagdraith i "Dafol y Beirdd" (ysgrifenydd grymus) fel un wedi meddwi ar y gynghanedd; a gwae i'r bryddest a'i phleidwyr o deuant yn agos ato. Y mae wedi yfed yn helaeth o ysbryd chwerw Iolo Morganwg, yn erbyn beirdd Gwynedd a Dosbarth Caerfyrddin. Hen ŵr gwych oedd Iolo, odid ei hafal mewn un oes mewn cydnabyddiaeth & henafiaethau, llenyddiaeth, iaith, a barddoniaeth y Cymry: sarugrwydd ei dymmer a'i iaith oedd ei brif goll; ac yn hyny y mae yr ysgrifenydd crybwylledig yn bur debyg iddo. Cymmaint yw ei hoffder at "swn cydseiniaid yn clecian," fel nad oes i bennill ar fesur rhydd un ffafr yn ei olwg, oni chlyw sain cydodliadau, o leiaf, yn rhedeg trwyddo. Yr oedd y diweddar Barch. Walter Davies yn bleidiwr i gynghanedd, ac yn ei hystyried fel un o anhebgorion barddas Gymreig, er yn wrthwynebwr cryf i Ddosbarth D. ab Edmwnd, neu yn hytrach i amryw o fesurau ei ddosbarth. "Yr oedd Goronwy Owain yn bleidiwr diysgog i'r gynghanedd," medd awdwr "Tafol y Beirdd;" ac felly yn wir yr ymddengys ei fod oddi wrth rai ymadroddion yn rhai o'i lythyrau : ond y mae yn ymddangos hefyd fod arno awydd yn ei galon i gael gwared o honi, oddi wrth ei ymadroddion brydiau ereill. Fel hyn y dywed unwaith:— "Meddyliais yn fynych mai rhwyddaf a lleiaf o lyffetheiriau cynghanedd yn y mesurau, goreu rhaid yw bod y gerdd. Nid yw mydryddiaeth y Groegiaid yn agos mor ddarostyngedig i ddognaeth sillau ag ydoedd un y Rhufeiniaid; ac y mae un y Seison yn fwy rhydd no phob un onaddynt, gan nad oes iddo na rhif sefydledig, na dognedd sillau, na hefyd odlaeth yn y diwedd, chwaethach hualau cynghanedd, yr hwn ni bu prin ormes yn y byd i ieithoedd ereill, ond sydd yn mron a llethu ein iaith ni. Dyma yr achaws yr hoffir Homer o flaen Virgil, a Milton yn gyfiawn o flaen pob un o'r ddau. Eto, ni chwennychwn luniaw fy mydr ar ddull Seisonig, na dull un iaith arall a adwaenwn. Mynwn fod iddo rywfaint o debygolrwydd i'r mydrau sy genym eisoes, ond yn hirach nag yr un o honynt," &c.<noinclude><references/></noinclude> t7jvepw5586dj6ctts0m83t08pfzqr2 104 85150 165195 2026-05-18T16:49:23Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165195 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>meddid, "o gyfyngu awen y bardd o fewn llyffetheiriau rhy gaethion; a bod yn rhy fynych, o'r achaws, synwyr a rhwyddineb iaith yn cael eu hoffrwm ar allawr gwagorchest egwanbwyll a diansawdd. Herwydd hyn, barn yr eisteddfod hon ydyw—bod o hyn allan ryddid i feirdd Ynys Prydain gyfansoddi caniadau ar y mesurau mwyaf teilwng a chyfaddas i eu testynau; ac na byddo rhagllaw wahaniaeth o barth teilyngdawd i ei roddi i fesurau yr un dosbarth, na'r hen na'r newydd, ragor neu uwch na eu gilydd; ond bod urddas cerdd neu awdl uwch ereill i gael ei farnu wrth gymhwylliadau synwyr, a phwyll, a chynghanedd rywiog a diledryw, yn hytrach nag wrth amrywiaeth y mesurau." Cwynai amryw bod y darbodiad uchod yn Nghaerfyrddin yn dywyll ac aneglur; a rhoddid esboniadau gwahanol arno gan wahanol feirniaid. Mynai rhai ei fod yn cyhoeddi llwyr ollyngdod i'r awen, os myn, oddi wrth rwymau y gynghanedd gaeth. Mynai ereill nad yw ei fod yn gofyn cynghanedd rywiog a diledryw: ond a addefai ef gyfryw gynghanedd ag a eiliai y diweddar Edward Jones, o Faes y plwm, er anghraifft, yn "gynghanedd rywiog a diledryw," a chyfansoddiad ar y cyfryw fesurau rhyddion ag yr arferai efe gyfansoddi arnynt, yn deilwng a chyfreithlawn o gadair eisteddfod freiniol, sydd yn ammhëus. Fodd bynag, ymddyheurodd un o'n prif feirdd, y diweddar hyglod Ieuan Glan Geirionydd, yn erbyn y gynghanedd gaeth yn y "Gwladgarwr" amryw flyneddoedd yn ol; a daeth Gytun Peris allan yn ei erbyn, mewn amddiffyniad iddi. Bu gosteg ar y ddadl o hyny hyd yn ddiweddar, pan yr ailennynodd ar yr achlysur o adael testyn cadair Rhuddlan yn rhydd i'r ymgystadleuwyr i ddewis a fynent ai awdl gaeth ynte pryddest ddigynghanedd i ganu arno. Dyfernid y gadair i bryddest gan Ieuan Glan Geirionydd, a'r ail wobr i awdl gaeth gan Caledfryn. Rhoddodd amryw feirdd yn Rhuddlan nag a gwrthneu ar waith y pwyllgor yn caniatâu i fraint y gadair i fod yn agored i'r bryddest, ac ar waith y beirniaid yn ei rhoddi iddi, fel trosedd yn erbyn deddfau yr awen Gymreig. Bu dadleuaeth frwd ar hyn yn yr "Amserau" a'r ''"Carnarvon Herald,"'' yn yr hon y cymmerodd Ieuan Glan Geirionydd, a Ieuan Gwynedd, ochr y bryddest; a'r Parch. D. James, Kirkdale, Liverpool, a Gweirydd ab Rhys (Mr.<noinclude><references/></noinclude> mfap2xy01dh4rhraszo8inpj73nfrk4 104 85151 165196 2026-05-18T17:00:01Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Dechrau tudalen newydd gyda "goeth-ddiwair ei nodwedd, ac ystyried y feithriniaeth foreuol a gafodd. Ei athraw barddonol oedd Llewelyn Ddu o Fon, yr hwn a ragorai ar D. ab Gwilym yn ngwammalrwydd ei gyfansoddiadau. Yr oedd Llewelyn Ddu yn ddyn dysgedig a gwir fawr ar lawer o ystyriaethau, yn anrhydedd i'w wlad a'i genedl; ond trugaredd i'w enw a'i goffadwriaeth fuasai i'w ganiadau, gan mwyaf o honynt, gael eu cuddio oddi wrth lygaid pob dyn byw: ond nid oes nema... 165196 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude>goeth-ddiwair ei nodwedd, ac ystyried y feithriniaeth foreuol a gafodd. Ei athraw barddonol oedd Llewelyn Ddu o Fon, yr hwn a ragorai ar D. ab Gwilym yn ngwammalrwydd ei gyfansoddiadau. Yr oedd Llewelyn Ddu yn ddyn dysgedig a gwir fawr ar lawer o ystyriaethau, yn anrhydedd i'w wlad a'i genedl; ond trugaredd i'w enw a'i goffadwriaeth fuasai i'w ganiadau, gan mwyaf o honynt, gael eu cuddio oddi wrth lygaid pob dyn byw: ond nid oes nemawr linell yn ngwaith Goronwy a dramgwyddai y coethaf ei archwaeth, ac a ddoluriai y tyneraf ei deimlad. Y mae sylwadau Llewelyn Ddu ar brydferthion Goronwy yn hynod o darawiadol; gan dybio y gallant fod yn newydd i lawer o'n darllenwyr, nyni a'u dodwn i mewn yma fel y maent yn yr iaith eu cyfansoddwyd, rhag eu hanurddo trwy gyfieithiad. Ysgrifenwyd hwynt yn y flwyddyn 1752, mewn llythyr at W. Vaughan, Ysw., Cors y Gedol a Nannau. "I wrote to you a good while ago, in behalf of Goronwy Owen—the greatest genius, either of this age, or that ever appeared in our country; and perhaps few other countries can show the like of him for universal knowledge. I showed you Cywydd y Farn, and some other pieces of his, when I was last at Nannau; and I have three or four pieces of his since, that are the best that ever were wrote in our language; and will endure while there is good sense, good nature, and good learning in the world. It is a pity, and the greatest of pities, that such a man as this, who is, not only the greatest of poets, but a great master of languages, should labour under the hardship of keeping a school and serving a curacy in the middle of Carn Seison, and all for the poor income of £26 a year; when at the same time, many a fat parson, whom their neighbours say have hardly common understanding, makes the earth groan under him when he treads it, because he hath some hundreds for not keeping a school, or serving his Church! But however, let them contrive it, all I want is, that our countryman, Goronwy Owen, should have meat to his mouth, and to his wife, and two children. * * My next shall bring you Cywydd y Gem, which is the last poem he hath wrote; the subject is a search for happiness. Dedwyddyd is the gem he hath searched for in all corners of the world; and after a great many fine descriptions and researches, with the help of philosophy, and all kinds of learning—after consulting Solomon's works, &c., he finds that that gem is not to be had among the jewels on crowns, mitres, and caps, nor in short anywhere in the world. Then he finds a book of another son of David, which tells him where it is to be found, and gives a lively description of that countryheaven: that is the subject. But nothing can come up with the beautiful terms and expressions throughout the whole, which makes the writer not only worthy of a paltry living, but of the favour of all men of sense in our country, and is really not only an honour to the Ancient Britons, but to human nature in general. I do not remember that I have sent you a copy of his cywydd, entitled Bonedd ac Achau'r Awen; a most excellent piece. The subject of that, as well as all his other subjects, hath something new and surprising in it. He first examines the Greek and Roman writers, and finds the accounts they give of their feigned muses to be only the dreams of the poets—'Breuddwydion y beirdd ydynt.' Then he finds out an original, far more ancient than the father of their music, &c.; he finds that the stars of the morning sang the praises of God, and all the host of heaven—they sang so loud that the comets, or wandering stars, heard them, and jumped into their orbs again, to join in the chorus: 'Fe'i clywai'r ser disperod, Llemain a wnai'r rhai'n i'w rhod.' Adam heard them out of Paradise, and joined in the song: his wife, so well pleased with his singing, that she came a proficient in it—and they sang together the praises of God, all day long. Here we have an original of poetry, which the superstitious Grecians and Romans knew nothing of—from hence he carries it to Moses and David, and gives some charming specimens of David's poetry: 'Deffro fy nabl parabl per, Ni ganwn emyn gwiwner.' Then he comes to the great poet, Solomon, the author of the Song of Songs: 'Fe gânt gân gwiwlan y gwau, Cân odiaeth y Caniadau; Pwy ni châr ei Ros Saron, Lili a'r drainllwyni llon?' These lines will last for ever, in spite of enemies; neither fire nor water can destroy them, nor will they perish till the world falls in pieces, and man is no more. I had forgot to give a specimen of the song of songs by the morning stars in the creation of the world: Ser bore a ddwyrëynt Yn llu i gydganu gynt; Perffaith yw dy waith, Duw Ion, Dethol dy ffyrdd a doethion; A mad ac anchwiliadwy, Dduw mawr, ac ni fu ddim mwy!' Q When I see in Milton, Dryden, and Pope, such nervous lines, and grand expressions, as this poem contains, I shall admire them as much as I do Goronwy Owen—and not till then, &c. &c. LEWIS MORRIS." Teimlir yn hawdd i faddeu y rhy a'r gormod yn yr adran olaf o'r llythyr uchod, wrth ystyried achos, amcan, ac amgylchiadau ei ysgrifeniad. Yr oedd calon yr ysgrifenydd wedi ei llenwi hyd yr ymylon gan gymmysg deimladau o edmygedd at gyfansoddiadau ei fardd, o eiddigedd a soriant o herwydd ei fod yn cael ei gywilyddus esgeuluso gan freinolion yr Eglwys, a boneddion ei wlad, ac o awyddfryd am ei waredu a'i ddyrchafu o'r sefyllfa helbulus ac anghenus yr oedd ynddi. Ond ofer fu pob ymdrech—i ochain o "dan ei bwn du," chwedl yntau, y cafodd Goronwy ei adael hyd ei fedd. Y mae llawer o ddarnau yn ngweithiau Goronwy Owain, ag y gwna eu gweled, neu eu clywed unwaith, effaith a bair gofio am danynt byth. Buaswn yn hoffi dodi rhai o honynt i mewn yma; ond rhag chwyddo y traethawd i ormod meithder, ni a ymattaliwn. Trueni na chymmerai rhywun a fedd gymhwysder a hamdden, arno i gasglu cynnifer o weithiau barddonol a llythyrau Goronwy y sydd ar gael, yn nghyd â chymmaint ellir gasglu o hanes ei fywyd trafferthus, a'u cyhoeddi yn llyfr cryno, i fod ar gof, ac ar gael, hyd ddiweddaf oes ein hiaith. Byddai bywyd, athrylith, a gweithiau Goronwy Owain, dybiem ni, yn destun traethawd gwobrwyol rhagorol i un o'n heisteddfodau breiniol, a byddai yr un llwyddiannus yn briodol iawn i'w gyhoeddi gyda'i gynnyrchion awenyddol. Hyderwn y cymmerir ni yn esgusodol am ymdroi cyhyd gyda Goronwy, ar yr ystyriaeth o deilyngdod y gwrthddrych. Dichon y bydd ein darllenwyr wedi anghofio erbyn hyn ar ba achlysur y dygwyd enw Goronwy Owain i mewn genym ar y cyntaf; ac mai angenrheidiol yw crybwyll mai fel tyst yn erbyn caethder mesurau y gynghanedd y gwnaed hyny: ac oddi wrth yr hyn a gofnodwyd yn flaenorol o'i lythyrau, gallwn gasglu, pe buasai efe byw yn yr oes hon, y buasai yn bleidiwr cryf dros adael y gadair farddol yn rhydd i bryddest ddigynghanedd, os nad i'r gerdd anghyfawdl hefyd, i esgyn iddi. I fod yn gysson â'u hathrawiaeth, dylai y dadleuwyr dros Q y gynghanedd, fel nod anhebgor i farddoniaeth Gymreig, fwrw yr holl gynfeirdd a'r gogynfeirdd allan o restr beirdd Cymru; canys ni adwaenent hwy y gynghanedd ond megys yn ddamweiniol hyd amser Casnodyn a D. ab Gwilym. Dylai ein cyfeillion, gan hyny, ddyddio genedigaeth awen a barddoniaeth ein gwlad yn y cyfnod diweddar hwnw. Ond nid felly y gwnant. Y maent mor uchel eu clod a neb pwy bynag i'r hen feirdd boreuaf, a ganasant oesoedd lawer cyn genedigaeth y gynghanedd. "Canfyddwn," medd awdwr "Tafol y Beirdd," "fod 'cynghanedd rywiog a diledryw' yn hanfodol bob amser i fydryddiaeth genedlaethol y Cymry." Pa fodd felly, atolwg? Os oedd beirdd a barddoniaeth yn hanfodi yn Nghymru oesoedd cyn bod son am gynghanedd, ni allasai ei bod yn "hanfodol ''bob amser'' i'n mydryddiaeth genedlaethol. Os ydyw felly yn awr, yr oedd raid ei bod yr un modd yn nyddiau Aneurin, Taliesin, Meilir, a Gwalchmai, &c. Y mae yn rhaid i chwi naill ai gwadu nad oeddynt hwy yn deilwng o'r enw beirdd, na'u cyfansoddiadau yn deilwng o'r enw barddoniaeth, neu ynte ollwng yr haeriad uchod i lawr, a chaniatäu nad yw "cynghanedd rywiog a diledryw," nac un afrywiog a lledrywiog yn awr, ac na bu erioed, ac na bydd byth, "yn hanfodol i fydryddiaeth genedlaethol y Cymry." Drachefn, medd yr un awdwr—"Ni chafwyd awdurdod gorsedd na chadair eisteddfod dros bryddestau digynghanedd yn y Dywysogaeth." Cafwyd awdurdod cadair Eisteddfod Rhuddlan, fodd bynag, "dros y bryddest ddigynghanedd;" canys cadeiriwyd hi yno, a rhoddodd cadeirfardd dihafarch Clynnog ei bleidlais trosti hefyd, drwy gyfansoddi ei bryddest ddigynghanedd benigamp ar destyn yr unrhyw gadair. Canodd tri o'n cadeirfeirdd ar destyn cadair Rhuddlan, a dewisodd dau o honynt y bryddest ddigynghanedd i gyfansoddi arno. Ni feiddia neb o bleidwyr y mesurau caethion haeru mai o eisieu gallu i gyfansoddi awdl, y canai y ddau uchod Bryddestau yr Adgyfodiad, canys y mae eu hawdlau cadeiriol ar "Ddinystr Ierusalem," "Iob," a "Gwledd Belshasar," yn dystion oesol o'u galluoedd cynghaneddol. Rhaid bod y ddau brif-fardd yn cyd-deimlo bod mesurau yr awdl, a'r gynghanedd, yn cloffi y gân, ac yn attalfa ar eu ffordd i osod allan eu syniadau fel y dymunasent; ac y gallasent wneyd mwy o gyfiawnder â'r testyn, ac Q â hwy eu hunain, mewn pryddest ddigynghanedd. Credu yr ydym, yr ystyria y ddau brif-fardd bod eu pryddestau hyny yn rhagori ar ddim a gyfansoddasent ar y mesurau caethion erioed, er bod yr awdlau crybwylledig yn sefyll yn rhestr uchaf barddoniaeth ein cenedl. Ond meddyliem, ar yr un pryd, na chytunai nifer fawr o feirniaid a hoffwyr barddoniaeth ein gwlad a hwy yn hyn. Y mae gafael gref gan y gynghanedd ar deimladau a serch ein cydwladwyr darllengar; ac nid yw y bryddest, hyd yma, wedi ennill llawer o boblogrwydd; ac y mae fod cynnifer o bryddestau diansawdd a dienaid wedi eu bwrw allan trwy y wasg yn y blyneddoedd diweddaf yn peri hyn i raddau helaeth, ac yn peri fod y rhai gwir deilwng dan anfantais i weithio eu ffordd i sylw a serch y genedl ddarllengar. Ni fynem ni, ar un cyfrif, ddiarddel, a llwyr fwrw ymaith o ymarferiad y mesurau caethion, oddigerth rhyw bedwar neu bump o'r rhai gwrthunwael a berthynant i ddosbarth D. ab Edmwnd. Y mae genym laweroedd o gyfansoddiadau teilwng o fod ar gof a chadw oesol wedi eu mydryddu arnynt. Y mae cynghanedd, yn llaw awenydd teilwng, yn "cloi synwyr mewn clysineb," yn rhagorach nag a ellir mewn rhyddiaith na mydryddiaeth rydd, yn fynych. Gellid nodi allan luaws o englynion, toddeidiau, a breichiau o Gywydd Deuair Hirion, a ymddangosant megys pe byddent wedi tyfu yn yr iaith yn naturiol, ac o honynt eu hunain. Ni ellir dywedyd yr un pethau mewn unrhyw ddull arall yn hanner mor brydferth ac effeithiol. Ond yr eithriadau i'r rheol gyffredin ydynt. Mewn cyfansoddiad maith, ar destyn dyrchafedig, profa y bardd y mesurau a'r gynghanedd gaeth yn gaethiwed mewn gwirionedd. Gorfydd iddo docio a chwtogi llawer meddylddrych, nes ei anmharu yn fawr, cyn y gall ei stwffio i'r mesur a'r gynghanedd; ac erbyn yr esgoront hwy arno, bydd ei wedd a'i waith yn llawer gwaelach a gwanach nag ydoedd yn y meddwl pan ymddygodd arno. Gwelir ambell feddylddrych fel yn ymrwyfo ac yn ymgripio ar hyd parwydydd y mesur a'r gynghanedd yn rhincian ac yn gwichian wrth geisio gweithio ei ffordd allan, ac yn erthylu yn y diwedd. Y mae yn wir, ar yr un pryd, y gwelir ambell un yn ymdeithio yn hoew, ddisgloff, fel cawr cadarn, yn llefaru yn groew a difloesg mewn cynghanedd gywrainglöedig, gyda grym Q ac awdurdod a bair i bawb a edrycho ac a wrandawo arno edmygu ei fawrhydi; ond cloffi a wna yr athrylith gryfaf yn lled fuan yn y rhwymau hyn, er hyny. Ond i derfynu—gan adael heibio lawer iawn o bethau yr hoffasem eu crybwyll—yr hyn a ddymunem ni yw, fod i orsedd prif eisteddfod ddarbodi bod y Gadair Farddas, o hyn allan, i fod yn rhydd: bod i bwyllgor pob cyfryw eisteddfod ryddid i gyhoeddi, yn ol ei ddewisiad, pa un ai awdl, ai pryddest, ai cerdd ddiodl, a wobrwyir ar y prif destyn. Ond gocheler amryfusedd Rhuddlan, i adael i'r beirdd ryddid i ganu ar yr un a fynont hwy; ond gosoder hwy bob amser i redeg yr yrfa ar yr un tir, ac wrth yr un deddfau. Wedi dywedyd ein rhan, a dangos ein meddwl fel yna, dyma ni yn terfynu.<noinclude><references/></noinclude> 5keq7g4uupnydgzsz6ssan3xye6o7wa 165197 165196 2026-05-18T17:01:00Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165197 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>"Meddyliais yn fynych mai rhwyddaf a lleiaf o lyffetheiriau cynghanedd yn y mesurau, goreu rhaid yw bod y gerdd. Nid yw mydryddiaeth y Groegiaid yn agos mor ddarostyngedig i ddognaeth sillau ag ydoedd un y Rhufeiniaid; ac y mae un y Seison yn fwy rhydd no phob un onaddynt, gan nad oes iddo na rhif sefydledig, na dognedd sillau, na hefyd odlaeth yn y diwedd, chwaethach hualau cynghanedd, yr hwn ni bu prin ormes yn y byd i ieithoedd ereill, ond sydd yn mron a llethu ein iaith ni. Dyma yr achaws yr hoffir Homer o flaen Virgil, a Milton yn gyfiawn o flaen pob un o'r ddau. Eto, ni chwennychwn luniaw fy mydr ar ddull Seisonig, na dull un iaith arall a adwaenwn. Mynwn fod iddo rywfaint o debygolrwydd i'r mydrau sy genym eisoes, ond yn hirach nag yr un o honynt," &c. Dyna ddigon i brofi y teimlai y bardd godidog hualau y gynghanedd yn gloffrwym trwm ar ei awen. Addefa "yr hoffir Milton, yn gyfiawn hefyd, o flaen Homer a Virgil," yn un peth, o leiaf, am ei fod yn canu yn rhydd ddiodl, heb son am ddigynghanedd. Digalonid Goronwy i geisio cyfansoddi arwrgerdd, neu unrhyw waith mawr ar destyn dyrchafedig, o herwydd caethder y mesurau a'r gynghanedd Gymreig:—y fath golled ydyw hyn i'n llenyddiaeth! Yr unig beth sydd genym i gwyno o'i herwydd yn Goronwy Owain ydyw, fod ei ganiadau yn rhy fyrion, yn rhy fach o nifer; ac na buasai wedi ymosod ar ryw brif gampwriaeth awenyddol: ond yn hyn fe'i digalonid gan gaethder ein mesurau a'n cynghanedd, fe ymddengys. Wel, yr archlod iddynt! ynte, meddwn ni. Yspeiliasant ein llenyddiaeth yn ddiau o drysor anmhrisiadwy; canys pe cymmerasai Goronwy Owain arno y gorchwyl o gyfansoddi arwrgerdd, neu ganiad faith ar ryw destyn dyrchafedig, nid oes le i ammheu na buasai yn waith teilwng i'w gystadlu & goreuon barddoniaeth unrhyw genedl. Rhoddodd Goronwy, dan anfanteision dirfawr, dôn newydd i awenyddiaeth Cymru. Yr oedd ei gyfodiad ef yn ddechreuad cyfnod newydd arni. Y mae ei gywyddau yn berlau gwerthfawr o farddoniaeth bur, goethedig, o'r iawn ryw; ond ber yw anadl ei awen, gan mor dyned rhwymau y gynghanedd am ei gwddf, a chan mor drymed y gwasgai gofalon y bywyd hwn ar ei ysgwyddau. Alltudid ef o'i hoffus wlad i weinidogaethu fel curad tlawd yn Lloegr, gan frynti trahaus esgobion Seisonig Cymru—ffei o honynt! Nid yw eu holynwyr yn y dyddiau presennol fymryn yn well na'u tadau; canys trinwyd y diweddar Ieuan Glan Geirionydd ganddynt hwythau yn yr un cyffelyb fodd! Ond gorfu i Goronwy, druan, o'r diwedd, adael Lloegr hefyd, a cheisio rhyw offeiriadaeth yn anialdir Virginia, yn America, er cael tamaid o fara iddo ei hun a'i deulu. Y mae braidd yn rhyfedd fod awenyddiaeth Goronwy mor<noinclude><references/></noinclude> 0wtnikrl3zbph6oxbxacgdzk8ahz5v7 165199 165197 2026-05-18T17:03:18Z AlwynapHuw 1710 165199 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>cynghanedd, yr hwn ni bu prin ormes yn y byd i ieithoedd ereill, ond sydd yn mron a llethu ein iaith ni. Dyma yr achaws yr hoffir Homer o flaen Virgil, a Milton yn gyfiawn o flaen pob un o'r ddau. Eto, ni chwennychwn luniaw fy mydr ar ddull Seisonig, na dull un iaith arall a adwaenwn. Mynwn fod iddo rywfaint o debygolrwydd i'r mydrau sy genym eisoes, ond yn hirach nag yr un o honynt," &c. Dyna ddigon i brofi y teimlai y bardd godidog hualau y gynghanedd yn gloffrwym trwm ar ei awen. Addefa "yr hoffir Milton, yn gyfiawn hefyd, o flaen Homer a Virgil," yn un peth, o leiaf, am ei fod yn canu yn rhydd ddiodl, heb son am ddigynghanedd. Digalonid Goronwy i geisio cyfansoddi arwrgerdd, neu unrhyw waith mawr ar destyn dyrchafedig, o herwydd caethder y mesurau a'r gynghanedd Gymreig:—y fath golled ydyw hyn i'n llenyddiaeth! Yr unig beth sydd genym i gwyno o'i herwydd yn Goronwy Owain ydyw, fod ei ganiadau yn rhy fyrion, yn rhy fach o nifer; ac na buasai wedi ymosod ar ryw brif gampwriaeth awenyddol: ond yn hyn fe'i digalonid gan gaethder ein mesurau a'n cynghanedd, fe ymddengys. Wel, yr archlod iddynt! ynte, meddwn ni. Yspeiliasant ein llenyddiaeth yn ddiau o drysor anmhrisiadwy; canys pe cymmerasai Goronwy Owain arno y gorchwyl o gyfansoddi arwrgerdd, neu ganiad faith ar ryw destyn dyrchafedig, nid oes le i ammheu na buasai yn waith teilwng i'w gystadlu & goreuon barddoniaeth unrhyw genedl. Rhoddodd Goronwy, dan anfanteision dirfawr, dôn newydd i awenyddiaeth Cymru. Yr oedd ei gyfodiad ef yn ddechreuad cyfnod newydd arni. Y mae ei gywyddau yn berlau gwerthfawr o farddoniaeth bur, goethedig, o'r iawn ryw; ond ber yw anadl ei awen, gan mor dyned rhwymau y gynghanedd am ei gwddf, a chan mor drymed y gwasgai gofalon y bywyd hwn ar ei ysgwyddau. Alltudid ef o'i hoffus wlad i weinidogaethu fel curad tlawd yn Lloegr, gan frynti trahaus esgobion Seisonig Cymru—ffei o honynt! Nid yw eu holynwyr yn y dyddiau presennol fymryn yn well na'u tadau; canys trinwyd y diweddar Ieuan Glan Geirionydd ganddynt hwythau yn yr un cyffelyb fodd! Ond gorfu i Goronwy, druan, o'r diwedd, adael Lloegr hefyd, a cheisio rhyw offeiriadaeth yn anialdir Virginia, yn America, er cael tamaid o fara iddo ei hun a'i deulu. Y mae braidd yn rhyfedd fod awenyddiaeth Goronwy mor<noinclude><references/></noinclude> aktj4l962rr8h19972q3esz6evoeugh 104 85152 165200 2026-05-18T17:04:58Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Dechrau tudalen newydd gyda "goeth-ddiwair ei nodwedd, ac ystyried y feithriniaeth foreuol a gafodd. Ei athraw barddonol oedd Llewelyn Ddu o Fon, yr hwn a ragorai ar D. ab Gwilym yn ngwammalrwydd ei gyfansoddiadau. Yr oedd Llewelyn Ddu yn ddyn dysgedig a gwir fawr ar lawer o ystyriaethau, yn anrhydedd i'w wlad a'i genedl; ond trugaredd i'w enw a'i goffadwriaeth fuasai i'w ganiadau, gan mwyaf o honynt, gael eu cuddio oddi wrth lygaid pob dyn byw: ond nid oes nema... 165200 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude>goeth-ddiwair ei nodwedd, ac ystyried y feithriniaeth foreuol a gafodd. Ei athraw barddonol oedd Llewelyn Ddu o Fon, yr hwn a ragorai ar D. ab Gwilym yn ngwammalrwydd ei gyfansoddiadau. Yr oedd Llewelyn Ddu yn ddyn dysgedig a gwir fawr ar lawer o ystyriaethau, yn anrhydedd i'w wlad a'i genedl; ond trugaredd i'w enw a'i goffadwriaeth fuasai i'w ganiadau, gan mwyaf o honynt, gael eu cuddio oddi wrth lygaid pob dyn byw: ond nid oes nemawr linell yn ngwaith Goronwy a dramgwyddai y coethaf ei archwaeth, ac a ddoluriai y tyneraf ei deimlad. Y mae sylwadau Llewelyn Ddu ar brydferthion Goronwy yn hynod o darawiadol; gan dybio y gallant fod yn newydd i lawer o'n darllenwyr, nyni a'u dodwn i mewn yma fel y maent yn yr iaith eu cyfansoddwyd, rhag eu hanurddo trwy gyfieithiad. Ysgrifenwyd hwynt yn y flwyddyn 1752, mewn llythyr at W. Vaughan, Ysw., Cors y Gedol a Nannau. "I wrote to you a good while ago, in behalf of Goronwy Owen—the greatest genius, either of this age, or that ever appeared in our country; and perhaps few other countries can show the like of him for universal knowledge. I showed you Cywydd y Farn, and some other pieces of his, when I was last at Nannau; and I have three or four pieces of his since, that are the best that ever were wrote in our language; and will endure while there is good sense, good nature, and good learning in the world. It is a pity, and the greatest of pities, that such a man as this, who is, not only the greatest of poets, but a great master of languages, should labour under the hardship of keeping a school and serving a curacy in the middle of Carn Seison, and all for the poor income of £26 a year; when at the same time, many a fat parson, whom their neighbours say have hardly common understanding, makes the earth groan under him when he treads it, because he hath some hundreds for not keeping a school, or serving his Church! But however, let them contrive it, all I want is, that our countryman, Goronwy Owen, should have meat to his mouth, and to his wife, and two children. * * My next shall bring you Cywydd y Gem, which is the last poem he hath wrote; the subject is a search for happiness. Dedwyddyd is the gem he hath searched for in all corners of the world; and after a great many fine descriptions and researches, with the help of philosophy, and all kinds of learning—after consulting Solomon's works, &c., he finds that that gem is not to be had among the jewels on crowns, mitres, and caps, nor in short anywhere in the world. Then he finds a book of another son of David, which tells him where it is to be found, and gives a lively description of that countryheaven: that is the subject. But nothing can come up with the beautiful terms and expressions throughout the whole, which makes the writer not only worthy of a paltry living, but of the favour of all men of sense in our country, and is really not only an honour to the Ancient Britons, but to human nature in general. I do not remember that I have sent you a copy of his cywydd, entitled Bonedd ac Achau'r Awen; a most excellent piece. The subject of that, as well as all his other subjects, hath something new and surprising in it. He first examines the Greek and Roman writers, and finds the accounts they give of their feigned muses to be only the dreams of the poets—'Breuddwydion y beirdd ydynt.' Then he finds out an original, far more ancient than the father of their music, &c.; he finds that the stars of the morning sang the praises of God, and all the host of heaven—they sang so loud that the comets, or wandering stars, heard them, and jumped into their orbs again, to join in the chorus: 'Fe'i clywai'r ser disperod, Llemain a wnai'r rhai'n i'w rhod.' Adam heard them out of Paradise, and joined in the song: his wife, so well pleased with his singing, that she came a proficient in it—and they sang together the praises of God, all day long. Here we have an original of poetry, which the superstitious Grecians and Romans knew nothing of—from hence he carries it to Moses and David, and gives some charming specimens of David's poetry: 'Deffro fy nabl parabl per, Ni ganwn emyn gwiwner.' Then he comes to the great poet, Solomon, the author of the Song of Songs: 'Fe gânt gân gwiwlan y gwau, Cân odiaeth y Caniadau; Pwy ni châr ei Ros Saron, Lili a'r drainllwyni llon?' These lines will last for ever, in spite of enemies; neither fire nor water can destroy them, nor will they perish till the world falls in pieces, and man is no more. I had forgot to give a specimen of the song of songs by the morning stars in the creation of the world: Ser bore a ddwyrëynt Yn llu i gydganu gynt; Perffaith yw dy waith, Duw Ion, Dethol dy ffyrdd a doethion; A mad ac anchwiliadwy, Dduw mawr, ac ni fu ddim mwy!' Q When I see in Milton, Dryden, and Pope, such nervous lines, and grand expressions, as this poem contains, I shall admire them as much as I do Goronwy Owen—and not till then, &c. &c. LEWIS MORRIS." Teimlir yn hawdd i faddeu y rhy a'r gormod yn yr adran olaf o'r llythyr uchod, wrth ystyried achos, amcan, ac amgylchiadau ei ysgrifeniad. Yr oedd calon yr ysgrifenydd wedi ei llenwi hyd yr ymylon gan gymmysg deimladau o edmygedd at gyfansoddiadau ei fardd, o eiddigedd a soriant o herwydd ei fod yn cael ei gywilyddus esgeuluso gan freinolion yr Eglwys, a boneddion ei wlad, ac o awyddfryd am ei waredu a'i ddyrchafu o'r sefyllfa helbulus ac anghenus yr oedd ynddi. Ond ofer fu pob ymdrech—i ochain o "dan ei bwn du," chwedl yntau, y cafodd Goronwy ei adael hyd ei fedd. Y mae llawer o ddarnau yn ngweithiau Goronwy Owain, ag y gwna eu gweled, neu eu clywed unwaith, effaith a bair gofio am danynt byth. Buaswn yn hoffi dodi rhai o honynt i mewn yma; ond rhag chwyddo y traethawd i ormod meithder, ni a ymattaliwn. Trueni na chymmerai rhywun a fedd gymhwysder a hamdden, arno i gasglu cynnifer o weithiau barddonol a llythyrau Goronwy y sydd ar gael, yn nghyd â chymmaint ellir gasglu o hanes ei fywyd trafferthus, a'u cyhoeddi yn llyfr cryno, i fod ar gof, ac ar gael, hyd ddiweddaf oes ein hiaith. Byddai bywyd, athrylith, a gweithiau Goronwy Owain, dybiem ni, yn destun traethawd gwobrwyol rhagorol i un o'n heisteddfodau breiniol, a byddai yr un llwyddiannus yn briodol iawn i'w gyhoeddi gyda'i gynnyrchion awenyddol. Hyderwn y cymmerir ni yn esgusodol am ymdroi cyhyd gyda Goronwy, ar yr ystyriaeth o deilyngdod y gwrthddrych. Dichon y bydd ein darllenwyr wedi anghofio erbyn hyn ar ba achlysur y dygwyd enw Goronwy Owain i mewn genym ar y cyntaf; ac mai angenrheidiol yw crybwyll mai fel tyst yn erbyn caethder mesurau y gynghanedd y gwnaed hyny: ac oddi wrth yr hyn a gofnodwyd yn flaenorol o'i lythyrau, gallwn gasglu, pe buasai efe byw yn yr oes hon, y buasai yn bleidiwr cryf dros adael y gadair farddol yn rhydd i bryddest ddigynghanedd, os nad i'r gerdd anghyfawdl hefyd, i esgyn iddi. I fod yn gysson â'u hathrawiaeth, dylai y dadleuwyr dros Q y gynghanedd, fel nod anhebgor i farddoniaeth Gymreig, fwrw yr holl gynfeirdd a'r gogynfeirdd allan o restr beirdd Cymru; canys ni adwaenent hwy y gynghanedd ond megys yn ddamweiniol hyd amser Casnodyn a D. ab Gwilym. Dylai ein cyfeillion, gan hyny, ddyddio genedigaeth awen a barddoniaeth ein gwlad yn y cyfnod diweddar hwnw. Ond nid felly y gwnant. Y maent mor uchel eu clod a neb pwy bynag i'r hen feirdd boreuaf, a ganasant oesoedd lawer cyn genedigaeth y gynghanedd. "Canfyddwn," medd awdwr "Tafol y Beirdd," "fod 'cynghanedd rywiog a diledryw' yn hanfodol bob amser i fydryddiaeth genedlaethol y Cymry." Pa fodd felly, atolwg? Os oedd beirdd a barddoniaeth yn hanfodi yn Nghymru oesoedd cyn bod son am gynghanedd, ni allasai ei bod yn "hanfodol ''bob amser'' i'n mydryddiaeth genedlaethol. Os ydyw felly yn awr, yr oedd raid ei bod yr un modd yn nyddiau Aneurin, Taliesin, Meilir, a Gwalchmai, &c. Y mae yn rhaid i chwi naill ai gwadu nad oeddynt hwy yn deilwng o'r enw beirdd, na'u cyfansoddiadau yn deilwng o'r enw barddoniaeth, neu ynte ollwng yr haeriad uchod i lawr, a chaniatäu nad yw "cynghanedd rywiog a diledryw," nac un afrywiog a lledrywiog yn awr, ac na bu erioed, ac na bydd byth, "yn hanfodol i fydryddiaeth genedlaethol y Cymry." Drachefn, medd yr un awdwr—"Ni chafwyd awdurdod gorsedd na chadair eisteddfod dros bryddestau digynghanedd yn y Dywysogaeth." Cafwyd awdurdod cadair Eisteddfod Rhuddlan, fodd bynag, "dros y bryddest ddigynghanedd;" canys cadeiriwyd hi yno, a rhoddodd cadeirfardd dihafarch Clynnog ei bleidlais trosti hefyd, drwy gyfansoddi ei bryddest ddigynghanedd benigamp ar destyn yr unrhyw gadair. Canodd tri o'n cadeirfeirdd ar destyn cadair Rhuddlan, a dewisodd dau o honynt y bryddest ddigynghanedd i gyfansoddi arno. Ni feiddia neb o bleidwyr y mesurau caethion haeru mai o eisieu gallu i gyfansoddi awdl, y canai y ddau uchod Bryddestau yr Adgyfodiad, canys y mae eu hawdlau cadeiriol ar "Ddinystr Ierusalem," "Iob," a "Gwledd Belshasar," yn dystion oesol o'u galluoedd cynghaneddol. Rhaid bod y ddau brif-fardd yn cyd-deimlo bod mesurau yr awdl, a'r gynghanedd, yn cloffi y gân, ac yn attalfa ar eu ffordd i osod allan eu syniadau fel y dymunasent; ac y gallasent wneyd mwy o gyfiawnder â'r testyn, ac Q â hwy eu hunain, mewn pryddest ddigynghanedd. Credu yr ydym, yr ystyria y ddau brif-fardd bod eu pryddestau hyny yn rhagori ar ddim a gyfansoddasent ar y mesurau caethion erioed, er bod yr awdlau crybwylledig yn sefyll yn rhestr uchaf barddoniaeth ein cenedl. Ond meddyliem, ar yr un pryd, na chytunai nifer fawr o feirniaid a hoffwyr barddoniaeth ein gwlad a hwy yn hyn. Y mae gafael gref gan y gynghanedd ar deimladau a serch ein cydwladwyr darllengar; ac nid yw y bryddest, hyd yma, wedi ennill llawer o boblogrwydd; ac y mae fod cynnifer o bryddestau diansawdd a dienaid wedi eu bwrw allan trwy y wasg yn y blyneddoedd diweddaf yn peri hyn i raddau helaeth, ac yn peri fod y rhai gwir deilwng dan anfantais i weithio eu ffordd i sylw a serch y genedl ddarllengar. Ni fynem ni, ar un cyfrif, ddiarddel, a llwyr fwrw ymaith o ymarferiad y mesurau caethion, oddigerth rhyw bedwar neu bump o'r rhai gwrthunwael a berthynant i ddosbarth D. ab Edmwnd. Y mae genym laweroedd o gyfansoddiadau teilwng o fod ar gof a chadw oesol wedi eu mydryddu arnynt. Y mae cynghanedd, yn llaw awenydd teilwng, yn "cloi synwyr mewn clysineb," yn rhagorach nag a ellir mewn rhyddiaith na mydryddiaeth rydd, yn fynych. Gellid nodi allan luaws o englynion, toddeidiau, a breichiau o Gywydd Deuair Hirion, a ymddangosant megys pe byddent wedi tyfu yn yr iaith yn naturiol, ac o honynt eu hunain. Ni ellir dywedyd yr un pethau mewn unrhyw ddull arall yn hanner mor brydferth ac effeithiol. Ond yr eithriadau i'r rheol gyffredin ydynt. Mewn cyfansoddiad maith, ar destyn dyrchafedig, profa y bardd y mesurau a'r gynghanedd gaeth yn gaethiwed mewn gwirionedd. Gorfydd iddo docio a chwtogi llawer meddylddrych, nes ei anmharu yn fawr, cyn y gall ei stwffio i'r mesur a'r gynghanedd; ac erbyn yr esgoront hwy arno, bydd ei wedd a'i waith yn llawer gwaelach a gwanach nag ydoedd yn y meddwl pan ymddygodd arno. Gwelir ambell feddylddrych fel yn ymrwyfo ac yn ymgripio ar hyd parwydydd y mesur a'r gynghanedd yn rhincian ac yn gwichian wrth geisio gweithio ei ffordd allan, ac yn erthylu yn y diwedd. Y mae yn wir, ar yr un pryd, y gwelir ambell un yn ymdeithio yn hoew, ddisgloff, fel cawr cadarn, yn llefaru yn groew a difloesg mewn cynghanedd gywrainglöedig, gyda grym Q ac awdurdod a bair i bawb a edrycho ac a wrandawo arno edmygu ei fawrhydi; ond cloffi a wna yr athrylith gryfaf yn lled fuan yn y rhwymau hyn, er hyny. Ond i derfynu—gan adael heibio lawer iawn o bethau yr hoffasem eu crybwyll—yr hyn a ddymunem ni yw, fod i orsedd prif eisteddfod ddarbodi bod y Gadair Farddas, o hyn allan, i fod yn rhydd: bod i bwyllgor pob cyfryw eisteddfod ryddid i gyhoeddi, yn ol ei ddewisiad, pa un ai awdl, ai pryddest, ai cerdd ddiodl, a wobrwyir ar y prif destyn. Ond gocheler amryfusedd Rhuddlan, i adael i'r beirdd ryddid i ganu ar yr un a fynont hwy; ond gosoder hwy bob amser i redeg yr yrfa ar yr un tir, ac wrth yr un deddfau. Wedi dywedyd ein rhan, a dangos ein meddwl fel yna, dyma ni yn terfynu.<noinclude><references/></noinclude> 5keq7g4uupnydgzsz6ssan3xye6o7wa 165202 165200 2026-05-18T17:09:01Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165202 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>goeth-ddiwair ei nodwedd, ac ystyried y feithriniaeth foreuol a gafodd. Ei athraw barddonol oedd Llewelyn Ddu o Fon, yr hwn a ragorai ar D. ab Gwilym yn ngwammalrwydd ei gyfansoddiadau. Yr oedd Llewelyn Ddu yn ddyn dysgedig a gwir fawr ar lawer o ystyriaethau, yn anrhydedd i'w wlad a'i genedl; ond trugaredd i'w enw a'i goffadwriaeth fuasai i'w ganiadau, gan mwyaf o honynt, gael eu cuddio oddi wrth lygaid pob dyn byw: ond nid oes nemawr linell yn ngwaith Goronwy a dramgwyddai y coethaf ei archwaeth, ac a ddoluriai y tyneraf ei deimlad. Y mae sylwadau Llewelyn Ddu ar brydferthion Goronwy yn hynod o darawiadol; gan dybio y gallant fod yn newydd i lawer o'n darllenwyr, nyni a'u dodwn i mewn yma fel y maent yn yr iaith eu cyfansoddwyd, rhag eu hanurddo trwy gyfieithiad. Ysgrifenwyd hwynt yn y flwyddyn 1752, mewn llythyr at W. Vaughan, Ysw., Cors y Gedol a Nannau. "I wrote to you a good while ago, in behalf of Goronwy Owen—the greatest genius, either of this age, or that ever appeared in our country; and perhaps few other countries can show the like of him for universal knowledge. I showed you ''Cywydd y Farn'', and some other pieces of his, when I was last at Nannau; and I have three or four pieces of his since, that are the best that ever were wrote in our language; and will endure while there is good sense, good nature, and good learning in the world. It is a pity, and the greatest of pities, that such a man as this, who is, not only the greatest of poets, but a great master of languages, should labour under the hardship of keeping a school and serving a curacy in the middle of ''Carn Seison'', and all for the poor income of £26 a year; when at the same time, many a fat parson, whom their neighbours say have hardly common understanding, makes the earth groan under him when he treads it, because he hath some hundreds for not keeping a school, or serving his Church! But however, let them contrive it, all I want is, that our countryman, Goronwy Owen, should have meat to his mouth, and to his wife, and two children. * * * My next shall bring you ''Cywydd y Gem,'' which is the last poem he hath wrote; the subject is a search for happiness. Dedwyddyd is the gem he hath searched for in all corners of the world; and after a great many fine descriptions and researches, with the help of philosophy, and all kinds of learning—after consulting Solomon's works, &c., he finds that that gem is not to be had among the jewels on crowns, mitres, and caps, nor in short anywhere in the world. Then he finds a book of another son of David, which tells him where<noinclude><references/></noinclude> tn9u8nehjz5c7zq4itxguu58b7y6w39 104 85153 165203 2026-05-18T17:10:51Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165203 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>it is to be found, and gives a lively description of that countryheaven: that is the subject. But nothing can come up with the beautiful terms and expressions throughout the whole, which makes the writer not only worthy of a paltry living, but of the favour of all men of sense in our country, and is really not only an honour to the Ancient Britons, but to human nature in general. I do not remember that I have sent you a copy of his cywydd, entitled Bonedd ac Achau'r Awen; a most excellent piece. The subject of that, as well as all his other subjects, hath something new and surprising in it. He first examines the Greek and Roman writers, and finds the accounts they give of their feigned muses to be only the dreams of the poets—'Breuddwydion y beirdd ydynt.' Then he finds out an original, far more ancient than the father of their music, &c.; he finds that the stars of the morning sang the praises of God, and all the host of heaven—they sang so loud that the comets, or wandering stars, heard them, and jumped into their orbs again, to join in the chorus:— {{center block| <poem> 'Fe'i clywai'r ser disperod, Llemain a wnai'r rhai'n i'w rhod.' </poem> }} Adam heard them out of Paradise, and joined in the song: his wife, so well pleased with his singing, that she came a proficient in it—and they sang together the praises of God, all day long. Here we have an original of poetry, which the superstitious Grecians and Romans knew nothing of—from hence he carries it to Moses and David, and gives some charming specimens of David's poetry: {{center block| <poem> 'Deffro fy nabl parabl per, Ni ganwn emyn gwiwner.' </poem> }} Then he comes to the great poet, Solomon, the author of the Song of Songs: {{center block| <poem> 'Fe gânt gân gwiwlan y gwau, Cân odiaeth y Caniadau; Pwy ni châr ei Ros Saron, Lili a'r drainllwyni llon?' </poem> }} These lines will last for ever, in spite of enemies; neither fire nor water can destroy them, nor will they perish till the world falls in pieces, and man is no more. I had forgot to give a specimen of the song of songs by the morning stars in the creation of the world: {{center block| <poem> Ser bore a ddwyrëynt Yn llu i gydganu gynt; Perffaith yw dy waith, Duw Ion, Dethol dy ffyrdd a doethion; A mad ac anchwiliadwy, Dduw mawr, ac ni fu ddim mwy!' </poem> }} <br><noinclude><references/></noinclude> jndkkmtff3i1tfbr38rv4xwtcbdro93 104 85154 165204 2026-05-18T17:11:34Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165204 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>When I see in Milton, Dryden, and Pope, such nervous lines, and grand expressions, as this poem contains, I shall admire them as much as I do Goronwy Owen—and not till then, &c. &c. LEWIS MORRIS." Teimlir yn hawdd i faddeu y rhy a'r gormod yn yr adran olaf o'r llythyr uchod, wrth ystyried achos, amcan, ac amgylchiadau ei ysgrifeniad. Yr oedd calon yr ysgrifenydd wedi ei llenwi hyd yr ymylon gan gymmysg deimladau o edmygedd at gyfansoddiadau ei fardd, o eiddigedd a soriant o herwydd ei fod yn cael ei gywilyddus esgeuluso gan freinolion yr Eglwys, a boneddion ei wlad, ac o awyddfryd am ei waredu a'i ddyrchafu o'r sefyllfa helbulus ac anghenus yr oedd ynddi. Ond ofer fu pob ymdrech—i ochain o "dan ei bwn du," chwedl yntau, y cafodd Goronwy ei adael hyd ei fedd. Y mae llawer o ddarnau yn ngweithiau Goronwy Owain, ag y gwna eu gweled, neu eu clywed unwaith, effaith a bair gofio am danynt byth. Buaswn yn hoffi dodi rhai o honynt i mewn yma; ond rhag chwyddo y traethawd i ormod meithder, ni a ymattaliwn. Trueni na chymmerai rhywun a fedd gymhwysder a hamdden, arno i gasglu cynnifer o weithiau barddonol a llythyrau Goronwy y sydd ar gael, yn nghyd â chymmaint ellir gasglu o hanes ei fywyd trafferthus, a'u cyhoeddi yn llyfr cryno, i fod ar gof, ac ar gael, hyd ddiweddaf oes ein hiaith. Byddai bywyd, athrylith, a gweithiau Goronwy Owain, dybiem ni, yn destun traethawd gwobrwyol rhagorol i un o'n heisteddfodau breiniol, a byddai yr un llwyddiannus yn briodol iawn i'w gyhoeddi gyda'i gynnyrchion awenyddol. Hyderwn y cymmerir ni yn esgusodol am ymdroi cyhyd gyda Goronwy, ar yr ystyriaeth o deilyngdod y gwrthddrych. Dichon y bydd ein darllenwyr wedi anghofio erbyn hyn ar ba achlysur y dygwyd enw Goronwy Owain i mewn genym ar y cyntaf; ac mai angenrheidiol yw crybwyll mai fel tyst yn erbyn caethder mesurau y gynghanedd y gwnaed hyny: ac oddi wrth yr hyn a gofnodwyd yn flaenorol o'i lythyrau, gallwn gasglu, pe buasai efe byw yn yr oes hon, y buasai yn bleidiwr cryf dros adael y gadair farddol yn rhydd i bryddest ddigynghanedd, os nad i'r gerdd anghyfawdl hefyd, i esgyn iddi. I fod yn gysson â'u hathrawiaeth, dylai y dadleuwyr dros<noinclude><references/></noinclude> kyc8zz305k55xh5g4umbana6tc9y9a1 104 85155 165205 2026-05-18T17:12:12Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165205 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>y gynghanedd, fel nod anhebgor i farddoniaeth Gymreig, fwrw yr holl gynfeirdd a'r gogynfeirdd allan o restr beirdd Cymru; canys ni adwaenent hwy y gynghanedd ond megys yn ddamweiniol hyd amser Casnodyn a D. ab Gwilym. Dylai ein cyfeillion, gan hyny, ddyddio genedigaeth awen a barddoniaeth ein gwlad yn y cyfnod diweddar hwnw. Ond nid felly y gwnant. Y maent mor uchel eu clod a neb pwy bynag i'r hen feirdd boreuaf, a ganasant oesoedd lawer cyn genedigaeth y gynghanedd. "Canfyddwn," medd awdwr "Tafol y Beirdd," "fod 'cynghanedd rywiog a diledryw' yn hanfodol bob amser i fydryddiaeth genedlaethol y Cymry." Pa fodd felly, atolwg? Os oedd beirdd a barddoniaeth yn hanfodi yn Nghymru oesoedd cyn bod son am gynghanedd, ni allasai ei bod yn "hanfodol ''bob amser'' i'n mydryddiaeth genedlaethol. Os ydyw felly yn awr, yr oedd raid ei bod yr un modd yn nyddiau Aneurin, Taliesin, Meilir, a Gwalchmai, &c. Y mae yn rhaid i chwi naill ai gwadu nad oeddynt hwy yn deilwng o'r enw beirdd, na'u cyfansoddiadau yn deilwng o'r enw barddoniaeth, neu ynte ollwng yr haeriad uchod i lawr, a chaniatäu nad yw "cynghanedd rywiog a diledryw," nac un afrywiog a lledrywiog yn awr, ac na bu erioed, ac na bydd byth, "yn hanfodol i fydryddiaeth genedlaethol y Cymry." Drachefn, medd yr un awdwr—"Ni chafwyd awdurdod gorsedd na chadair eisteddfod dros bryddestau digynghanedd yn y Dywysogaeth." Cafwyd awdurdod cadair Eisteddfod Rhuddlan, fodd bynag, "dros y bryddest ddigynghanedd;" canys cadeiriwyd hi yno, a rhoddodd cadeirfardd dihafarch Clynnog ei bleidlais trosti hefyd, drwy gyfansoddi ei bryddest ddigynghanedd benigamp ar destyn yr unrhyw gadair. Canodd tri o'n cadeirfeirdd ar destyn cadair Rhuddlan, a dewisodd dau o honynt y bryddest ddigynghanedd i gyfansoddi arno. Ni feiddia neb o bleidwyr y mesurau caethion haeru mai o eisieu gallu i gyfansoddi awdl, y canai y ddau uchod Bryddestau yr Adgyfodiad, canys y mae eu hawdlau cadeiriol ar "Ddinystr Ierusalem," "Iob," a "Gwledd Belshasar," yn dystion oesol o'u galluoedd cynghaneddol. Rhaid bod y ddau brif-fardd yn cyd-deimlo bod mesurau yr awdl, a'r gynghanedd, yn cloffi y gân, ac yn attalfa ar eu ffordd i osod allan eu syniadau fel y dymunasent; ac y gallasent wneyd mwy o gyfiawnder â'r testyn, ac<noinclude><references/></noinclude> asn72k95gi8yt7fdh21t9hhjoct2q3n 104 85156 165206 2026-05-18T17:13:37Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165206 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>â hwy eu hunain, mewn pryddest ddigynghanedd. Credu yr ydym, yr ystyria y ddau brif-fardd bod eu pryddestau hyny yn rhagori ar ddim a gyfansoddasent ar y mesurau caethion erioed, er bod yr awdlau crybwylledig yn sefyll yn rhestr uchaf barddoniaeth ein cenedl. Ond meddyliem, ar yr un pryd, na chytunai nifer fawr o feirniaid a hoffwyr barddoniaeth ein gwlad a hwy yn hyn. Y mae gafael gref gan y gynghanedd ar deimladau a serch ein cydwladwyr darllengar; ac nid yw y bryddest, hyd yma, wedi ennill llawer o boblogrwydd; ac y mae fod cynnifer o bryddestau diansawdd a dienaid wedi eu bwrw allan trwy y wasg yn y blyneddoedd diweddaf yn peri hyn i raddau helaeth, ac yn peri fod y rhai gwir deilwng dan anfantais i weithio eu ffordd i sylw a serch y genedl ddarllengar. Ni fynem ni, ar un cyfrif, ddiarddel, a llwyr fwrw ymaith o ymarferiad y mesurau caethion, oddigerth rhyw bedwar neu bump o'r rhai gwrthunwael a berthynant i ddosbarth D. ab Edmwnd. Y mae genym laweroedd o gyfansoddiadau teilwng o fod ar gof a chadw oesol wedi eu mydryddu arnynt. Y mae cynghanedd, yn llaw awenydd teilwng, yn "cloi synwyr mewn clysineb," yn rhagorach nag a ellir mewn rhyddiaith na mydryddiaeth rydd, yn fynych. Gellid nodi allan luaws o englynion, toddeidiau, a breichiau o Gywydd Deuair Hirion, a ymddangosant megys pe byddent wedi tyfu yn yr iaith yn naturiol, ac o honynt eu hunain. Ni ellir dywedyd yr un pethau mewn unrhyw ddull arall yn hanner mor brydferth ac effeithiol. Ond yr eithriadau i'r rheol gyffredin ydynt. Mewn cyfansoddiad maith, ar destyn dyrchafedig, profa y bardd y mesurau a'r gynghanedd gaeth yn gaethiwed mewn gwirionedd. Gorfydd iddo docio a chwtogi llawer meddylddrych, nes ei anmharu yn fawr, cyn y gall ei stwffio i'r mesur a'r gynghanedd; ac erbyn yr esgoront hwy arno, bydd ei wedd a'i waith yn llawer gwaelach a gwanach nag ydoedd yn y meddwl pan ymddygodd arno. Gwelir ambell feddylddrych fel yn ymrwyfo ac yn ymgripio ar hyd parwydydd y mesur a'r gynghanedd yn rhincian ac yn gwichian wrth geisio gweithio ei ffordd allan, ac yn erthylu yn y diwedd. Y mae yn wir, ar yr un pryd, y gwelir ambell un yn ymdeithio yn hoew, ddisgloff, fel cawr cadarn, yn llefaru yn groew a difloesg mewn cynghanedd gywrainglöedig, gyda grym<noinclude><references/></noinclude> ahnk177xkmo4scqqutmjj2qi4iyw6tk 104 85157 165207 2026-05-18T17:13:59Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165207 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ac awdurdod a bair i bawb a edrycho ac a wrandawo arno edmygu ei fawrhydi; ond cloffi a wna yr athrylith gryfaf yn lled fuan yn y rhwymau hyn, er hyny. Ond i derfynu—gan adael heibio lawer iawn o bethau yr hoffasem eu crybwyll—yr hyn a ddymunem ni yw, fod i orsedd prif eisteddfod ddarbodi bod y Gadair Farddas, o hyn allan, i fod yn rhydd: bod i bwyllgor pob cyfryw eisteddfod ryddid i gyhoeddi, yn ol ei ddewisiad, pa un ai awdl, ai pryddest, ai cerdd ddiodl, a wobrwyir ar y prif destyn. Ond gocheler amryfusedd Rhuddlan, i adael i'r beirdd ryddid i ganu ar yr un a fynont hwy; ond gosoder hwy bob amser i redeg yr yrfa ar yr un tir, ac wrth yr un deddfau. Wedi dywedyd ein rhan, a dangos ein meddwl fel yna, dyma ni yn terfynu. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> enpkg4r8s51tvsitv0by3xgy3kgsaq5 104 85158 165208 2026-05-18T18:11:57Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165208 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|GWELLIANT GWALLAU.}}}} {{c|Diangodd rhai gwallau argraffyddol yn y gwaith hwn, y rhai y dymunir}} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |TUDAL | | | | |- | align="right" |14 |yn lle |'r Sabeaid, |dylai fod |y Sabeaid. |- | align="right" |16 |" |yn hawddgar, |" |yr hawddgar. |- | align="right" |19 |" |ddirus |" |ddi rus. |- | align="right" |21 |" |aruthro |" |ar ruthro. |- | align="right" |23 |" |eu rhiant, |" |eu rhieint. |- | align="right" |105 |" |gwenwyngi, |" |gwenwynig. |- | align="right" |110 |" |ar y pren, |" |am y pren. |- | align="right" |129 |" |a'u seintiau, |" |au seintiau |- | align="right" |132 |" |i gyfod, |" |i gydfod. |- | align="right" |136 |" |hen digoll, |" |ben digoll. |- | align="right" |136 |" |â'i arddel, |" |â'i ardeb. |- | align="right" |142 |" |dechreu'r gwaith, |" |dechreu gwaith. |- | align="right" |143 |" |gwneyd gaethion, |" |gweryd gaethion. |- | align="right" |144 |" |dwg hen Affrica, |" |drwy hen Affrica. |- | align="right" |148 |" |duliaith, |" |Culaith. |- | align="right" |151 |" |Lluniwch, |" |Llanwch. |- | align="right" |161 |" |Iseni rydd, |" |Iseni sydd. |- | align="right" |167 |" |Ynys yr Eden ydoedd, |" |Eden yr ynys ydoedd. |- | align="right" |189 |" |mae odwy fawr, |" |mae adwy fawr. |- | align="right" |233 |" |ei ddorau, |" |ei donau. |- | align="right" |238 |" |pan giliau'r |" |pan giliai'r |} Dodid dwy n weithiau yn lle un, megys ennyn, yn lle enyn, &c.; ac ambell waith, un yn lle dwy. Dodid dwy m weithiau yn lle un, megys cymmeriad, yn lle cymeriad, &c.—yr hyn a ddygwyddodd trwy fod yr argraffydd yn arfer orgraff wahanol i'r awdwr. Gwel y craffus rai gwallau attalnodol hefyd. {{c|CLWYD—WASG: DINBYCH, ARGRAFFWYD GAN T. GEE.}} {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> omfebugtlw4m171e9xztitzfly9cnk8 165209 165208 2026-05-18T18:13:03Z AlwynapHuw 1710 165209 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|GWELLIANT GWALLAU.}}}} {{c|Diangodd rhai gwallau argraffyddol yn y gwaith hwn, y rhai y dymunir}} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |TUDAL | | | | |- | align="right" |14 |yn lle |'r Sabeaid, |dylai fod |y Sabeaid. |- | align="right" |16 |" |yn hawddgar, |" |yr hawddgar. |- | align="right" |19 |" |ddirus |" |ddi rus. |- | align="right" |21 |" |aruthro |" |ar ruthro. |- | align="right" |23 |" |eu rhiant, |" |eu rhieint. |- | align="right" |105 |" |gwenwyngi, |" |gwenwynig. |- | align="right" |110 |" |ar y pren, |" |am y pren. |- | align="right" |129 |" |a'u seintiau, |" |au seintiau |- | align="right" |132 |" |i gyfod, |" |i gydfod. |- | align="right" |136 |" |hen digoll, |" |ben digoll. |- | align="right" |136 |" |â'i arddel, |" |â'i ardeb. |- | align="right" |142 |" |dechreu'r gwaith, |" |dechreu gwaith. |- | align="right" |143 |" |gwneyd gaethion, |" |gweryd gaethion. |- | align="right" |144 |" |dwg hen Affrica, |" |drwy hen Affrica. |- | align="right" |148 |" |duliaith, |" |Culaith. |- | align="right" |151 |" |Lluniwch, |" |Llanwch. |- | align="right" |161 |" |Iseni rydd, |" |Iseni sydd. |- | align="right" |167 |" |Ynys yr Eden ydoedd, |" |Eden yr ynys ydoedd. |- | align="right" |189 |" |mae odwy fawr, |" |mae adwy fawr. |- | align="right" |233 |" |ei ddorau, |" |ei donau. |- | align="right" |238 |" |pan giliau'r |" |pan giliai'r |} Dodid dwy n weithiau yn lle un, megys ennyn, yn lle enyn, &c.; ac ambell waith, un yn lle dwy. Dodid dwy m weithiau yn lle un, megys cymmeriad, yn lle cymeriad, &c.—yr hyn a ddygwyddodd trwy fod yr argraffydd yn arfer orgraff wahanol i'r awdwr. Gwel y craffus rai gwallau attalnodol hefyd. {{c|CLWYD-WASG: DINBYCH, ARGRAFFWYD GAN T. GEE.}} {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> sakb32jytc9f77h7eoprzew5wyjzb0l 104 85159 165210 2026-05-18T18:21:14Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165210 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|CYWYDD AR YMDRECH BUDDUG YN ERBYN Y RHUFEINIAID.}}}} {{c|Un o destynau Eisteddfod Freiniol Dinbych, yn 1828.}} {{Center block/s}} <poem> O'n gwrolion gwychion gaid, Yn nifer ein henafiaid, Fu'n gwarchad ein henwlad hon Rhag distryw rhwygiad estron; E fu unwaith gain fanon, Yn dra chwai'n yr ymdrech hon: Baeddai gad, Buddug ydoedd, Gwraig Brasydog enwog oedd. Meddai hon ar galon gwr, A dewrwych ysbryd arwr; Ei chalon gron yn llawn gwres, Oedd o mewn idd ei mynwes; Gwladgarwch gloewdeg eres, Ynddi'n chwai enynai nes, Na oddefai'n fain i fyw Yn yr hen wlad yr hanyw, Dan lywodraeth den lawdrom Estron hyll a'i ffrewyll ffrom. Pan oedd Rhufain filain far, Arbenig ei rhaib anwar; A'i hesgyll tywyll bob tu, Mal adwyth, yn ymledu: Treisio ac ymreibio 'roedd, Barus arswydus ydoedd: A mawr rwysg am oresgyn, Boed a fo y byd a fyn, </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> eytyfcp2iic6hdndlmdxqbiyiyfb97f 104 85160 165211 2026-05-18T18:22:41Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165211 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Dan eryraidd ddewraidd ddig Faner y llys Rhufeinig. Lluchiai goronau llachar Teyrniaid byd trwy nwyd a bar; Darniai a lloriai mewn llid Orseddau; llwyr y soddid Wledydd, a'u goludoedd oll, I'w mawrchwant, er trwm archoll. Dwrn awdurdod hynod hon Ysigai dywysogion; Rhoddai, hi blethai ei blin Ieuau ar warau'r werin, Griddfan wnai'r ddaiar tani, Tra hallt oedd ei thrawster hi. 'Nol treisio rheibio pob rhan, O'r liwdeg ddaiar lydan; D'ai âg arfog lidiog lu I Frydain i'w hafradu: Dwyn anwyl—wlad ein tadau, A thynu hon i'w then iau, Ei bwriad oedd, a bryd addig, Ei llyw dwl efo llu dig. D'ai'r dewrion Frython drwy fri, Eirf allan i'w harfolli; Caswallon yn ddigllon ddaw, A'i gedyrn tan ergydiaw, Cawodau saethau, nes oedd Du alanas, gwaed lynoedd: Arafwyd llengau Rhufain, D'ryswyd a rhwystrwyd y rhai'n; Dyna'r croesaw sur gawsant, Yna'n ol i Rhufain änt. Ond Och! eilwaith dychwelynt, Dyrfa gas, fwy na'r dorf gynt; A thiriasant uthr weision, Yn eitha hyf y waith hon; Gan ruthro i'n bro heb rus, I'w dygyd yn haid wgus: </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> apkudzpgl05vgd240o273llb128bscd 104 85161 165212 2026-05-18T18:24:06Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165212 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Ymryson amryw oesau A'u holl nerth am ein berth bau, Nes dwyn ein hynys danynt; Dyna chwedl y genedl gynt. Ond caid ein henafiaid ni Eilwaith yn ymwroli: Eilwaith ac eilwaith gwelid Ar y prawf eu dewrder prid: Eu rhyddid a gerid gan Brydeinwyr â brwd anian. Ai Paulinus ddyrus ddyn, Yn ei rwysg i oresgyn, Ynys Fôn, hynaws a fu, Yn enwog iawn cyn hyny, Derwyddon dyfnion eu dysg Weinyddent yno 'u haddysg; Ac mewn hedd yr aneddynt Diwael gor yn dawel gynt. Yr eryr leda'r awrhon Aden fawr tros Eden Fôn; Cymylodd, t'wllodd y tir, A'i hyfrydwch ddifrodir: Gwaew du fu rhoi gwaed i Fôn I'w yfed, lawer afon: Gwaed derwyddon tirionwawr, Ruddgochai y Fenai Fawr! Yn anialwch Môn welir Gwaed a thân trwy goed ei thir: E aeth hon yn aberth hedd I gynddeiriog gynddaredd, Y Rhufeinig dorf anwar, Wele i Fôn anaele far! Wele y mwg, gwmwl mawr, Yn dyrchafu'n dorch hyfawr; I'r awyr fflamau ruant, Rhuddo y nen drwyddi wnant: Meib Môn hynawsion ysir, A theg wyryfon ei thir; </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> tl2to3j50wtxjc954hbvdr45iaboi1k 104 85162 165213 2026-05-18T18:25:24Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165213 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Anwylion, gan dân hylosg Wneir yn ulw'n y lludw llosg! Taniwyd yn bentewynion Ieuaint a henaint yn hon. Tra y bu y llu hyll hwn Yn troi Môn fel trem annwn; Llu arall creulon lloerig Oedd yn Lloegria'n dala dig; A chadw o dan warcheidiaeth Y Brython mewn cyffion caeth: Lladd y mawrion dynion doeth, Ac hefyd dwyn eu cyfoeth; Hwy a rwygant y gwragedd, A'r plant a wanant un wedd: Wrth hyn ffyrnigai certh haid, A thaniai'r hen Frythoniaid: Codent yn unllu cadarn, Uthr a byw i wneuthur barn, Ac ymddial ar alon, A thal i'r eitha'r waith hon. Ni fu 'rioed, addefir hyn, Ymosodiad mwy sydyn: Rhuthrent, ymladdent am lwydd Yn deigrod mewn llidiawgrwydd; Rhufeinwyr â'u heirf wenid, Yn y lle mewn gwŷn a llid, Heb arbed gradd o naddun, Yn eu bâr darnient bob un, Gwae! gwae! i Rufeinig wyr! E dorid eu mad arwyr Yn dyrau, fel y cydorwedd Pabwyr neu wair, pawb'r un wedd, Wedi'r bladur ddur ddarwain, Yn ei rhwysg ei min drwy'r rhain! Rhai fföent geisient ymgau Yn ysig mewn dinasau; A'r Brythion yn eon änt, Hwt yno, ac a'u taniant: </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> ohljutrq2k2d9xw7dj11v6muvefl2zs 104 85163 165214 2026-05-18T18:27:03Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165214 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Dacw hwynthwy wedi eu cau, Ni ffoant o'r tân ffauau; Dyna ddial i'w calon Yn awr am ddinystr mawr Môn! D'ai'r haid arall fall o Fôn, Yn fagad o arfogion: Gwelent erchyllaf golwg, Celanedd gerth anferth wg; Darnau aelodau hyd lawr, A chronfa dra dychrynfawr, O fwg yn dywyllwg du Drwch ufel yn dyrchafu; Dinasoedd yn dân ysol— Ni cheir un mwyach ar ol. Buddug uwch ben ei byddin Barod, i drafod y drin; Dydd dial yn ei chalon— Chwydda a brydia ei bron. Byddin oedd heb ddyn eiddil, Ar y maes yn llawer mil: Gwŷr enwog calonog clau, A thân yn eu gwythenau: Ag awydd yn mhob gewyn I ruthro, darnio pob dyn O'r ddig Rufeinig dorf hon, A'i heryrod yr awrhon. Buddug enwog frydiog fron Gwelid yn llawn o galon; Gwaew o awydd trwy'i giau, Dewr nwyd, am gael darnio iau Rhufain—rhoi ei gwŷr hefyd, Addig wedd i'r cledd i gyd. Troad ei llygad lliwgu, Effro, llon, gyffroai y llu; Mantell o borffor meinteg Yn toi ei hysgwyddau teg; Ei gwallt oedd megys gwellt aur, Meinaidd, un lliw a mwnaur, {{Div end}}<noinclude></poem></noinclude> q01x1ne2reqh0x4ykpc8l49q8cl7iai 165222 165214 2026-05-18T18:45:36Z AlwynapHuw 1710 165222 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Dacw hwynthwy wedi eu cau, Ni ffoant o'r tân ffauau; Dyna ddial i'w calon Yn awr am ddinystr mawr Môn! D'ai'r haid arall fall o Fôn, Yn fagad o arfogion: Gwelent erchyllaf golwg, Celanedd gerth anferth wg; Darnau aelodau hyd lawr, A chronfa dra dychrynfawr, O fwg yn dywyllwg du Drwch ufel yn dyrchafu; Dinasoedd yn dân ysol— Ni cheir un mwyach ar ol. Buddug uwch ben ei byddin Barod, i drafod y drin; Dydd dial yn ei chalon— Chwydda a brydia ei bron. Byddin oedd heb ddyn eiddil, Ar y maes yn llawer mil: Gwŷr enwog calonog clau, A thân yn eu gwythenau: Ag awydd yn mhob gewyn I ruthro, darnio pob dyn O'r ddig Rufeinig dorf hon, A'i heryrod yr awrhon. Buddug enwog frydiog fron Gwelid yn llawn o galon; Gwaew o awydd trwy'i giau, Dewr nwyd, am gael darnio iau Rhufain—rhoi ei gwŷr hefyd, Addig wedd i'r cledd i gyd. Troad ei llygad lliwgu, Effro, llon, gyffroai y llu; Mantell o borffor meinteg Yn toi ei hysgwyddau teg; Ei gwallt oedd megys gwellt aur, Meinaidd, un lliw a mwnaur, </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> tnq3jqr0cgzmmq4phk3kpgoi1tg7sxs 104 85164 165215 2026-05-18T18:28:00Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Dechrau tudalen newydd gyda "<poem> Crogai'n glau fodrwyau dros Ei hedlin feinael hoewdlos; A'i dwyferch hynod ufydd, Coron bri Iceni rydd, Ar gadfeirch gwylltfeirch gwalltfawr, Gyda nerth i'r gad yn awr, A'r ddwyoedd yn llwyr ddiofn, Hwynthwy nid adwaenent ofn. Y loewddewr gad lywyddes, Yn awr äi i flaen y rhes; Yn ngolwg ei blwng alon, Eitha hyf, areithiai hon I agwrdd galonogi Y milwyr, ei harwyr hi. Meddai hi yn y modd hwn:— "Wyr anwyl, yn aw... 165215 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Crogai'n glau fodrwyau dros Ei hedlin feinael hoewdlos; A'i dwyferch hynod ufydd, Coron bri Iceni rydd, Ar gadfeirch gwylltfeirch gwalltfawr, Gyda nerth i'r gad yn awr, A'r ddwyoedd yn llwyr ddiofn, Hwynthwy nid adwaenent ofn. Y loewddewr gad lywyddes, Yn awr äi i flaen y rhes; Yn ngolwg ei blwng alon, Eitha hyf, areithiai hon I agwrdd galonogi Y milwyr, ei harwyr hi. Meddai hi yn y modd hwn:— "Wyr anwyl, yn awr unwn; Dacw'r gwilliaid gwrthblaid gas, Y gwaedgwn melldigeidgas, Rhufeinwyr a'u heryr hyll Yn ysgwyd ei hen esgyll; A'i lygaid 'sglyfiol agwrdd, Dal gwg mae ei olwg wrdd; Efo'i engyrth grafangau, Erch wedd, gan agor a chau, Gan ei awydd egnïawl, Nwyd hell, am ein cnawd i'w hawl. Ni a wnawn frad ei ddwy aden, T'rawn ei big, torwn ei ben; Tynwn ei lygaid taniol Heddyw i ffwrdd o'i lechwedd ffol: A'i ewinedd cigweiniol Dynwn, heb ado yn ol Un o honynt 'rol heno, I flino byd—fal hyny b'o: Ni a'i pluwn bob blewiach Yn foel, yn mhen enyd fach. Ewch i'r maes, chwi rymusion, Fel corwynt ar yr hynt hon; </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> sa26enjqqjqggb5ihu2w28xabg574hd 165216 165215 2026-05-18T18:28:11Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165216 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Crogai'n glau fodrwyau dros Ei hedlin feinael hoewdlos; A'i dwyferch hynod ufydd, Coron bri Iceni rydd, Ar gadfeirch gwylltfeirch gwalltfawr, Gyda nerth i'r gad yn awr, A'r ddwyoedd yn llwyr ddiofn, Hwynthwy nid adwaenent ofn. Y loewddewr gad lywyddes, Yn awr äi i flaen y rhes; Yn ngolwg ei blwng alon, Eitha hyf, areithiai hon I agwrdd galonogi Y milwyr, ei harwyr hi. Meddai hi yn y modd hwn:— "Wyr anwyl, yn awr unwn; Dacw'r gwilliaid gwrthblaid gas, Y gwaedgwn melldigeidgas, Rhufeinwyr a'u heryr hyll Yn ysgwyd ei hen esgyll; A'i lygaid 'sglyfiol agwrdd, Dal gwg mae ei olwg wrdd; Efo'i engyrth grafangau, Erch wedd, gan agor a chau, Gan ei awydd egnïawl, Nwyd hell, am ein cnawd i'w hawl. Ni a wnawn frad ei ddwy aden, T'rawn ei big, torwn ei ben; Tynwn ei lygaid taniol Heddyw i ffwrdd o'i lechwedd ffol: A'i ewinedd cigweiniol Dynwn, heb ado yn ol Un o honynt 'rol heno, I flino byd—fal hyny b'o: Ni a'i pluwn bob blewiach Yn foel, yn mhen enyd fach. Ewch i'r maes, chwi rymusion, Fel corwynt ar yr hynt hon; </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> pfiv3vilb1kmi9l28t5rxndep4pwz3p 104 85165 165217 2026-05-18T18:29:41Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165217 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Rhowch i'r lladron trawsion trwch, Eu haedd am ddwyn ein heddwch Deirt llymion, wyr dewrion da, Bywiog rhowch ar y bwa; A rhowch i'w hergydio 'n rhwydd, Esgud nerth braich ac ysgwydd Hynod yr ych yn hanu O lin areib feib a fu Ar y maes yn rymusol, Iesin wŷr, ryw oesau 'n ol, Yn chwalu â dymchweliad Elynion glewion eu gwlad; Gwronwaed a geir ynoch, Ac ysbryd da fryd di froch, O blaid rhyddid dwysbrid da Eled y defnyn ola': Mynwch heb ffael gael pob gwr Yn y fan-pob Rhufeinwr, Yn gelain i frain y fro, Yn rhan i'w swper heno: Y maes hwn gochwn a'u gwaed, Ië, rhoddwn eu rhuddwaed I'n saethau rif dafnau'r don; Oni fyddant yn feddwon. Ar gig calon galon gau O'i ddifiant bo'ch cleddyfau Yn lythion, nes ymlwythant, A chael digonedd i'w chwant!" Ei diwael arawd eon, Ail daniai brydiai pob bron, Canaid oedd llygaid y llu O awch dan lechedenu. Wrth wel'd eu ter hyder hwy, A'u nodawl wedd ofnadwy; Treiddiai fraw trwodd i fron Galonog llu'r gelynion: Ac weithion y dynion dewr, A doddynt yn wŷr diddewr; </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> 9zro64e1wxlc15139e9336tfcrc0107 104 85166 165218 2026-05-18T18:33:02Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165218 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> I'w mysg äi'n derfysg dirfawr, Hwynt yn ol gilient yn awr. Dyna 'u cadben yn enyn, A'i wedd yn cochi gan wŷn; A'i lygaid diraid yn dân Ysol, a wreichionasan': Ac edlym waeddai'r cadlew A llais rhuadwy fel llew:— "A dry'n anwyr filwyr fel Gwŷr Rhufain o gae'r rhyfel? Y son ar led eheda, I'r byd yn ddiareb ä, I'n byddin gael ei baeddu Gan Frythonaidd lesgaidd lu: Hyn, yn wir, fydd ini'n warth, Ac hefyd, pawb a'n cyfarth; A meddant, 'Merch a'u maeddai, Curo'n ol y cawri wnai; Brathu wnaeth Brython noethion, Darnio teg gadernid hon.' Ni hoffych, wŷr dewrwych, da, Y garw anair hagr yna; Gwell na'r gair, gwarthair gwrthyn, Iwch heno 'ch darnio bob dyn. Na, f'arwyr, o un fwriad, Prysurwch, gwaeddwch i'r gad; Ewch yn ddewrion eon, a Gwanwch yr haid wag yna: Ant mewn twrdd i ffwrdd ar ffo, Weis anwyl, cyn nos heno." Yna y gwŷr yn ffyrnig iawn A enynent yn uniawn; At eu heirf, eto a hwy, Hynodawl lu ofnadwy; Tynu i'r gad tan ergydiaw, O un fryd a wnaent heb fraw. </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> ntjuf36xsl7fv6qj8quzdq2g8497ktw 104 85167 165219 2026-05-18T18:33:45Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165219 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Llawn gwg yw'r olwg welir, Dial tost hyd ael y tir: Saethau a gwrthsaethau sydd I'w gweled heibio 'u gilydd Yn brysio heb arosiad, I ddwyn i fron myrddiwn frad. Cyflymu, gwanu trwy'r gwynt, Dynion a gwympir danynt; Ymladd a lladd ar bob llaw, Ow! ac addig gigyddiaw; E lychwinir yr irwellt, Coch—liwia'r gwyar y gwellt: O wele awr marwolaeth, Anwar ddu, yn awr a ddaeth. Ha! Buddug ga'dd ei baeddu, A llwyr orthrechwyd ei llu; Y Brython, foelion filwyr, A orfu gan arfog wŷr, Adael y maes gwaedliw mall, Diengynt, ac nid anghall; Wyth ddengmil o'u hepil hwy Draw yna a drywanwyd. Is addig dristwch soddai Buddug wech, ei baeddu gai; A rhoes ar ei hoes yn ei hing Derfyn trwy wenwyn dyrfing. Dyna fel y bu helynt Naws a gwedd hen oesau gynt. Wele yma,'n awr, tawel ym ni, Anwyl ein heddwch ini: Darfu'r terfysg cymysg caeth, A diwreiddiwyd Derwyddiaeth:— Duw a gadwo i'n bro brid, Ei Air, Heddwch, a Rhyddid, Hyd i'r dydd'r ä byd ar dân, Diwedd einioes dydd anian. </poem> {{Div end}} <br><noinclude><references/></noinclude> lkbiey6gjsrj03o7jr7eho4w0vcgp5g 104 85169 165224 2026-05-18T23:49:28Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165224 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|CYWYDD AR<br>ORLLIFIAD Y MOR TROS GANTRE'r GWAELOD.}}}} {{c|Testyn y Gwyneddigion yn Eisteddfod Freiniol Dinbych, yn 1828. Bernid mai hwn a deilyngai yr ariandlws. }} {{Center block/s}} <poem> OLRHEINIAF, holaf helynt, Hanes a gwaith hen oes gynt: Rhodder im' lawer o lwydd, I olrhain i fanylrwydd. Rho anian o dy dân di, Dy gymhorth, O! dwg imi, I roi yn awr, drwy iawn nod, Golwg ar Gantre'r Gwaelod. Hyfryd wlad o Leyn fad fwyth, Wastad, hyd Aberystwyth; Llain hir o amaethdir mad, A morfa eang mawrfad: Y môr oedd fal mur iddi, Neu wregys i'w hystlys hi; Iach afon Mawddach hefyd, Ai trwyddi i'w gweini i gyd; Ei dwfr melus iachus oedd I'w diodi, da ydoedd: Dolenai'r ardal lonwawr, Yna myn'd wnai i'r eigion mawr. Dynion celfyddgar doniol, Oedd yn wir oesoedd yn ol I'w hanneddu, iawn wyddynt Arwain gwaith yn gywrain gynt. </poem> <br><noinclude>{{Div end}}</noinclude> cfn1bzmhfaoc8gr3jt1hguprenmf2wk 104 85170 165225 2026-05-18T23:50:51Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165225 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Hwy wnaynt yn gadr Sarn Badrig, I ddal o'r fro'r dyfnfor dig; Cadwynynt acw donau Y môr certh gyda mur cau: Gwregysent ei gry gesig— Ffrwyno, dal, eu ffroenau dig. Iawn y mynwn am unwaith Roi amlwg olwg o'r gwaith: Mi ddych'mygaf eu llafur Yn llunio gwaith maith y mur: Swn eirf yn synu Arfon, Yn rhwygo hyll greigiau hon: Mawrion wŷr yn Meirion oedd, Yn naddu ei mynyddoedd, Nes agorent yn 'sgyrion, I rwymo dig rym y don. Hyd y traethoedd,'r oedd mawr ri' 'N gyru tynion gertweni: Meni llwythog yn myned, Fawr lu, hyd y morfa ar led; Cludo defnyddiau cledion, Er attal a dal y don. Gwnai y seiri meini mad, Wŷr dilesg, yr adeilad; Gan roi'r brwd gymrwd i'r gwaith, I'w gyfuno'n gyfanwaith Mor erfai nad allai'r don, Mawr agwrdd rym yr eigion, I syflyd hon o'i safle, Hi darfai'i rym dirfawr e. Hwy ar ben gorphen y gwaith, Agorent enwog araith, A rho'ent her i gerhynt hyll, Anturiawl y môr teryll; Gofyn gwaethaf, gwaethaf gau Dannedd ei ffyrnig donau:— "Ha! tyr'd yma, dringa dros Ein mur yn ddiymaros! Croesaw iti, os medri, y môr, Draws gyrhaedd dros y goror; </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> 70ke5ki26oqnzcqaqief3d3odcnctzv 104 85171 165226 2026-05-18T23:52:29Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165226 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Ymwrola,'n mawr elyn, Yma rhed drwy'r muriau hyn, Brysia, brocha, rhua, rhed, Anturia trostynt, tyred— Gormod gwaith ddwywaith i'th ddig, Aflonydd don fileinig; Er cryfed, garwed dy gur, Un dyrnfedd o'n cadarnfur Ni syfl byth, dilyth y deil Y furiedig fawr adeil: Er i'th eigion greuloni 'N ddiderfyn i'w herbyn hi, A'i churo yn dra chwerw—wyllt, Gwaetha'i galon, hon ni hyllt; Try'n ol dwrw, llanw, llif, Du ddialedd dy ddylif." A hedd a gawsant fwynhau, Do, am hirion dymmorau, Heb wrthryfel, dawel dir, Neu frad o fewn y frodir. Hyderai y brodorion Heb ofn her digter y don, Gael byw'n eu diogel bau, O oes i oes, heb naws eisieu. Gwlad oludog enwog oedd, Yr Ynys Eden, ydoedd: Llwyni coed llawn cauedig, Irleision, breisgion eu brig; Adar mân, â'u cyngan cu, Yno uwch ben yn chwibanu; Adlais eos, dlos awen, Gynt ro'i wawd trwy'r Gantre wen. Palasau a llysau llon, Adeiladau teleidion— Muriau a gwawr marmor gwyn Addurnawl, ydoedd arnyn': A hwynthwy ar fachlud haul Oreurent y fro araul, </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> dcxqdrki18olw46zelx298dri3c7avo 104 85172 165227 2026-05-18T23:55:21Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165227 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Hi a liwid fel gloewaur, I'w gwel'd oll fel gwlad o aur. Helaeth oedd toraeth y tir, Hyfrydaf dawel frodir, Perlleni, gerddi gwyrddddail, O hardd—ddull pob rhyw o ddail; A'i dolydd, O! mor delaid! Yn feillion gwynion a gaid. Iachusol heirdd fuchesoedd, Llaethog iawn; a llwythog oedd Y wlad o dda, golud i ddyn; A moethau, pob amheuthyn,— A ddygai, a llawn ddigon, I ddiwallu ei llu llon. Dyfyr y porai defaid, A'r wyn yn y gwanwyn gaid Yn chwarae'n hoenwych yroedd, Yn y waen, mor dirion oedd! Ac anwyl deg ganol dydd, Gwelid yn mreichiau'u gilydd, Heirdd rianod yn rhodiaw Yna i drum y bryn draw; I gael trem a gweled drych, Trwy wydrau hwnt er edrych Ar y sarn erfawr y sydd Fawr warant i For Werydd, Na ddelai 'i don, ddial dig, Ymhellach a'i grym hyllig. Gwelent y'mhell, bell o'r bau, Lengoedd o lwythog longau; Yn dwyn tramor drysorion, A golud teg i'w gwlad hon. Ond daeth arni gyni a gwall, Ddu erwin dywydd arall; Rhyw egwyl gai 'r mawr eigion, I dywallt dwr hallt ar hon: Seithionyn, offeryn ffol, O hen feddwyn anfuddiol, </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> 7cj49kfc4t8v4bh6ff5fb2j2w8n6wgh 104 85173 165228 2026-05-19T00:02:35Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165228 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Adawai wedi diod, Folerwr rhwth, glwth, di glod, Y dyfr ddor yn agored, I fôr lif dirfawr ei led Dd'od trosti, a'i soddi yn serth I'w eigionfol dig anferth. Y mawr weilgi, dyfrlli dig, A'i chwai ddadwrdd chwyddedig, Llifeirio dan ruo'r oedd, Ai'r dolef trwy'r ardaloedd. Yn ei hiaith, gwaeddi weithion, Yn erchyll wnai'r deryll don; A d'wedyd gyda dadwrdd,— "Wŷr! deffrowch, a ffowch i ffwrdd! Fi piau'r traeth, ni waeth weithion I chwi ffoi, ei doi â'r dôn A wnaf, a honaf fy hawl, O hyn allan, yn ollawl; I'm hen wely obry, äf Iddo, ac ymorweddaf; Ni chaiff mwyach legach lu, O ddynion ei feddiannu; Ond morfeirch, dewrfeirch y don, Fyddant ei etifeddion: Clywch chwithau! ciliwch weithion, Bob gŵr o le dwr y don. Ewch ar frys, rhedwch o'r fro, Neu fygwch yn fy eigion, Ha! ple mae'ch sarn gadarngau, Dorau heiyrn cedyrn cau, Muriau gwych oedd genych gynt, I'm atal? dirym ytynt. Taerech mewn ymffrost orwael, A herion gweigion a gwael, Y daliai eich mur dilyth, Egni a bar f' eigion byth; Muriau i ddal llif moryd? Pw! ffoledd, gwagedd i gyd: Un fath a phe buaswn farch, Ni chymmer môr eich a'mharch; </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> onolch2257iopfgmh44ryo2spw7pfwf 104 85174 165229 2026-05-19T00:05:16Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165229 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Drylliaf eich sarn gadarnaf, A thrwyddi ar egni'r äf." Tros yr oror äi'r môr maith, Fe redai, gwnai ddifrodwaith: Ac O! gyni, gwaeddi gwyllt, O flaen y don fileinwyllt! Gwrolion yn hagr welwi, Yn llwfr, yn nghanol y lli'; A babanod, bawb yno, A gwedd wyllt, yn gwaeddi, O! Er eu gwaeddi egnïol, Ni throi ton Neifion yn ol; Chwerw unllef ddychrynllyd, Dolef trwy'r gantref i gyd; Ni phrisiai dwr cyffrous dig, Ieuaint na henaint unig; Ni ddawr gwŷn, ni ddyry ged, I foneddig fwy nodded; Na'r tylotaf waelaf wedd; Neu yr annoeth dirinwedd. Nid erys wrth fun dirion; Ei lif hyll ni chlyw lef hon. Seithionyn feddwyn foddawdd, Yn hyn mae cwyno 'nanhawdd. Gallai fod rhai'n priodi Yn llon, pan ruthrodd y lli, A throi'r gwleddoedd yn floedd flin, Angeu oer, a'i ing erwin. Ceisio dianc wnai'r llanciau, Heb rus o'r enbydus bau; A buain am eu bywyd, Y rhedent, gwylltient i gyd. Rhedeg wnai'r môr rhuadwy, Llifeiriol, ar eu hol hwy. Llawer gadd eu cyd gladdu, Tan drochion y ddofndon ddu; O flaen hon yn flin eu hynt, O ddu ing, rhai ddiengynt. </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> th8e59du8v18klszw2lf8xv6drdjmm6 104 85175 165230 2026-05-19T00:05:58Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165230 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Un o'r dewrwych frodorion Yn ei fraw,'n drwm iawn ei fron, Golygai oddiar glogwyn Y dystryw chwai, safai'n syn. Golwg a dorai'i galon Ganfyddai, fe holltai hon; Crochlefai, e waeddai'n wyllt, Llefarai a llef orwyllt:— "Ow! O! mae'n hoewfro hyfryd, Er ei gwae, yn fôr i gyd! Mae nerth y môr certh yn cau Ein dynion rhwng ei donau: Fy nhad, a'm mam fad, gwae fi! A ddaliwyd gan ei ddyli'. O! fy mrodyr, wŷr teg wedd, A'm dwy chwaer, mae du chwerwedd I feddwl, O! feddwl fod Eu gwely yn nig waelod Yr eigion garw'i agwedd, Hwn a fu iddynt yn fedd! Anwylion, hwy ni welaf Byth yn wir, O! beth a wnaf! Wele don Neifion mewn nerth, Yn gyru acw, at Gricerth; Trwy ofid, aeth ein trefi, Do, yn llwyr o dan y lli'; A'u llon drigolion i gyd, I far y duaf weryd. Caer Wyddno a amdowyd Dan y llif a'i donau llwyd. Hen gaer enwog Garanhir, E droes y don dros ei dir. Soddi cair Cadair Cedawl, Môr hyll a'i cymer i'w hawl." Try wedd laith unwaith yno, A'i drem am yr olaf dro, A chwai fe redai i'r aig, Ei ddagrau tros y ddugraig; </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> l2ysj02tfulfzfucdlzt45v4cfp1ued 165231 165230 2026-05-19T00:06:36Z AlwynapHuw 1710 165231 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Un o'r dewrwych frodorion Yn ei fraw'n drwm iawn ei fron, Golygai oddiar glogwyn Y dystryw chwai, safai'n syn. Golwg a dorai'i galon Ganfyddai, fe holltai hon; Crochlefai, e waeddai'n wyllt, Llefarai a llef orwyllt:— "Ow! O! mae'n hoewfro hyfryd, Er ei gwae, yn fôr i gyd! Mae nerth y môr certh yn cau Ein dynion rhwng ei donau: Fy nhad, a'm mam fad, gwae fi! A ddaliwyd gan ei ddyli'. O! fy mrodyr, wŷr teg wedd, A'm dwy chwaer, mae du chwerwedd I feddwl, O! feddwl fod Eu gwely yn nig waelod Yr eigion garw'i agwedd, Hwn a fu iddynt yn fedd! Anwylion, hwy ni welaf Byth yn wir, O! beth a wnaf! Wele don Neifion mewn nerth, Yn gyru acw, at Gricerth; Trwy ofid, aeth ein trefi, Do, yn llwyr o dan y lli'; A'u llon drigolion i gyd, I far y duaf weryd. Caer Wyddno a amdowyd Dan y llif a'i donau llwyd. Hen gaer enwog Garanhir, E droes y don dros ei dir. Soddi cair Cadair Cedawl, Môr hyll a'i cymer i'w hawl." Try wedd laith unwaith yno, A'i drem am yr olaf dro, A chwai fe redai i'r aig, Ei ddagrau tros y ddugraig; </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> ssdc2iw3n8k2bfn1rdx2tv2uplhwfxi 104 85176 165232 2026-05-19T00:09:21Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165232 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Ac fel hyn yn syn o'i serch, Seiniai'i alarus anerch:— "O! fy ngwlad fad ddifodwyd, Ow! ein du wae! mwy nid wyd! Ni bu wlad dan d'wniad haul Mor eirian a 'mro araul. Aethost ti'n llyn heli hallt, Y môr du mawr a dywallt Ddyfroedd trwy 'th ddyffrynoedd ffraw, Gan eu haddig anhuddaw: O, ddylif! O, ddialedd! Mae'n flin bod ar fin dy fedd. Tywod sy'n llenwi'n teiau, A'r pysg yn gymysg yn gwau; Morfeirch, dihefeirch hyfion, Llymriaid arw haid'r awr hon, Sy'n heigiau'n amlhau y'mhlith Y gweunydd fu'n dwyn gwenith: Lle porai defaid dofion, Yn y lle pranciai wyn llon, Cynnulla morgwn hyllion, A môr gathod—syndod son! E geir lle bu yd a gwin, Fawr grugiau o fôr gregin. Hoff lysoedd a phalasau, Gan nerth y môr certh mawr cau, Eu cydiawl furiau cedyrn Ddatodid, chwelid yn chwyrn: Ni ddorid eu gwedd eirioes, Tan eu traed, tonau a'u troes; A'n holl stôr, y môr mawrwanc, A fwriai i wyllt far ei wanc. O! fy ngwlad, rhaid im' d'adu Dan y dwr, a'i donau du: Llwybrau rodiwn, garwn gynt, I'm mawr dristwch, môr drostynt A lifeiria lafoerion Oerion dig ei erwin don. O! hen eigion creulon, cred, Y gelyn calongaled— </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> 1p12gu3kpxmydxpxltypaiyjfhoc9xm 104 85177 165233 2026-05-19T00:09:59Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165233 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Ni bu un â'i raib yn bod Debyg mor ddigydwybod A thydi, weilgi mawr wanc! Didoraeth yw dy daerwanc; Llyncu'r byd i gyd ar gais I dy fol, mewn du falais, Wnait unwaith ar hynt anwar, Hyn ni fu ddigon o far— Llyncu mad wlad fy nhadau, Wnait i'th grombil, gawrfil gau: Daw arnat dal diwyrni,— Dial tân—y fo dâl i ti!" Felly'r aeth y dalaeth deg, A'i chyfoeth, anwych ofeg, Wlad hardd yn orweddle ton Yr erys hyd yr awrhon. Gwelir eto'i thrigolion, Bob cnawd, fore brawd ger bron; E rwygir bol yr eigion, Chwelir croth, dyfngroth y don; Gwewyr esgor ar fôr fydd, Rhy' fawr waedd ryw foreuddydd: Pob ton a'i dynion yn dod, Codant yn fyw o'r ceudod; Gelwir hwy at eu gilydd O bob carn i'r farn a fydd: Y dydd hwn, e dawdd anian, Llosgir môr a thir a thân. </poem> {{Div end}} <br><noinclude><references/></noinclude> rekd0s2y68lbvy334c13sd4hd5br4fh 104 85178 165234 2026-05-19T00:30:42Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165234 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|CYWYDD, I ANERCH YR HEN BRIF-FARDD ENWOG,<br> R. AB GWILYM DDU, O EIFION,<br>ΥΝ 1846.}}}} {{Center block/s}} <poem> O LYNLLEIFIAD lawn llafur, Awen bach, i Eifion bur, Dianc yn ddystaw dawel, O dre y mwg i dir mel; A chai yno iach anadl, Wych o hyd yn lle tawch hadl. O hagr swn a chlegr y Sais, Crochlef y Gwyddel crychlais, A'r Ysgotyn, tordyn tew, Crintach, ystyfnig, croentew, Ymorol—cai ymwared, Yn chwai, chwai—hai, hai! ehed! A bydd, o dygwydd y daw Un dyn wrth it' fyn'd ynaw, Neu ferch deg, a'th gyfarch di, Na ateb, archaf iti, I yru ymlaen heb eiriach, Hyd borth y Mynachdy bach.<ref>Enw cartref y bardd.</ref> Cura'r ddor, cai agoriad, Yno i ti bydd caniatâd. Yna, wed'yn, heb oedi, I fewn dos—ymofyn di, Ai byw hen esgob awen, 'Rhwn a'i wallt yn goron wen Uwch ei ael yn gylch welir, Cysgodlen i'w awen îr. Mae fal doeth dderwydd, coeth, call, Eres ŵr o oes arall: </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> a7bf5tv9b6fzd8vhjtwp5xwyi26wmgg 104 85179 165235 2026-05-19T00:31:30Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165235 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Peraidd iawn yn nawn einioes, Yw ei gân, fel y' mrig oes; Parchus iawn y' mhrydnawn einioes, Ei wedd ef yn niwedd oes. Llais ei gerdd, felusgerdd lon, Ymlid ofid o Eifion; Cana fel hedydd ceinwych, Uwch ben yn y wybren wych, Neu geiliog bronfraith gwiwlon, O'r dail fry ar dal y fron. Ei awen, hon yn ei henaint, Iraidd yw heb arwydd haint; Eos yw—pan dery sain Beroriaeth byw arwyrain, Arwydd i'r adar ereill Dewi, a'n llesg dawn y lleill. Am un waith, minnau euthum Drwy Ardd<ref>"Gardd Eifion." Gwaith barddonol R. ab Gwilym Ddu, a gyhoeddwyd dan arolygiaeth Caledfryn.</ref> y bardd, ar dro bum: Gardd awen, a'i gwyrdd wiail, Ni bu un ardd hardd o'i hail. Eirian law yr awen lwys Fu'n brodiaw'r fwyn baradwys. Lluosog ceir llysiau cain, A blodau wyneb lydain; Rhosynau aml—liwiau'n lwys, Urddolant yr ardd wiwlwys: Coedlwyni cauad lawnion, Irion, heirdd, a geir yn hon; Ac adar lu, mwynwar mân, Ar gangau yn per gyngan; Ac o'r tewfrig lle trigant, Ein swyno ni â'u sain wnant. Difyr yw gweled Dwyfach,<ref>Cyfeiriad at Gywydd "Myfyrdod y bardd ar lan Dwyfach." Gwel "Gardd Eifion."</ref> Esgud wedd, a'i physgod iach, </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> k2gmvd976jwjv8ueuewr0mn7ipbuk50 104 85180 165236 2026-05-19T01:11:24Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165236 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Yn chwarae rhwng ei cherig, Hynaws ddull, heb un naws ddig. Yr afon lon ddolena Drwy'r ardd, gan ymdroi yr ä; A'r Ddwyfawr, loewrydd afon, A iraidd lif drwy'r ardd lon; Ar hyd mân raian hi red, Yn fwyna' dim wrth fyned— Y sia hon â naws heini, "Y môr! y môr mawr i mi!" Ar y lan ddyfyr lonydd, Y bardd du yn syllu sydd, Efo'i "fwyn lawforwyn fach," Awenydd, fu ei mwynach? Hyfryd hynod yw rhodio Gyda'r bardd drwy ei ardd o; Ac eistedd ar lawr gwastad, Neu ar fryn, heb un oer frad; Ac esgyll coed yn gysgod Uwch ben—onid iach yw bod Yno yn gorphwys enyd, O boen a thrafferth y byd? Trin y dail, troi â'n dwylaw Flodau tlysion, llon â'r llaw; Sawru y llysiau irion, Hel llu o'r briallu llon. Addefir bod Gardd Eifion Heb ei hail, mae wyneb hon Dan d'wniad gwen heulwen ha', Un wedd ag Eden Adda. Mwy yw helaeth doraeth da Gardd Eifion na gardd Efa; A cheir melusach aeron Ar Bren Bywyd hyfryd hon, Nag oedd ar un hòno gynt, A rhinwedd geir o honynt: Eli i ofid y cleifion, Esmwythder i brudd—der bron; Eli iachâ elwch hen Niweidiau trymion Eden, </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> b9b7o4egtl96oz7bpbpzoomr0mklc3s 104 85181 165237 2026-05-19T01:14:00Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165237 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Ddeuai arnom ryw ddiwrnod, Nod o farn ofnadwy i fod: "Drwy goeliaw y drwg elyn, Marwolaeth a ddaeth i ddyn." Ba'nd rhyfedd yn niwedd oes, Oedd i'r hen brif—fardd eirioes, Yn Eifionydd droi'n fynach! "Och di byth, Fonachdy bach!" <ref> Ar ei ddyfodiad i fyw i'r Monachdy bach, cyfarchodd y bardd ei drigle newydd yn yr englyn canlynol:{{prbr}}{{center block| <poem> "Ni allaf fyw yn holliach—am orig, ::Rhwng muriau hen fonach; :A wnaeth Ion le gwrthunach? :Och di byth, Fonachdy bach!" </poem> }}</ref> Yno hwyliodd cyn elawr, Ys ei fyn'd o'r Bettws Fawr.<ref>Enw cartref blaenorol y bardd.</ref> Myned sy raid i minau, Canu'n iach bellach i bau Gwerdd Eifion, a'i gardd hefyd, A'i hardd hen brif—fardd—mae'n bryd: A'i gu Efa, deg hefyd, Enau ffraeth, dirion ei phryd: Hoen ddyddan i'w hen ddyddiau, A hedd fo 'u diwedd eu dau: A phan del gorpheniad oes, Dirwyniad edau'r einioes, Eiddunaf i'r ddau anwyl, Anniwedd oes, newydd ŵyl.<noinclude><references/></noinclude> llvtx6n1juvxrjp0j6kbmcaanvdva85 165238 165237 2026-05-19T01:24:49Z AlwynapHuw 1710 165238 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Ddeuai arnom ryw ddiwrnod, Nod o farn ofnadwy i fod: "Drwy goeliaw y drwg elyn, Marwolaeth a ddaeth i ddyn." Ba'nd rhyfedd yn niwedd oes, Oedd i'r hen brif—fardd eirioes, Yn Eifionydd droi'n fynach! "Och di byth, Fonachdy bach!" <ref> Ar ei ddyfodiad i fyw i'r Monachdy bach, cyfarchodd y bardd ei drigle newydd yn yr englyn canlynol:{{prbr}} "Ni allaf fyw yn holliach—am orig, ::Rhwng muriau hen fonach; :A wnaeth Ion le gwrthunach? :Och di byth, Fonachdy bach!" </ref> Yno hwyliodd cyn elawr, Ys ei fyn'd o'r Bettws Fawr.<ref>Enw cartref blaenorol y bardd.</ref> Myned sy raid i minau, Canu'n iach bellach i bau Gwerdd Eifion, a'i gardd hefyd, A'i hardd hen brif—fardd—mae'n bryd: A'i gu Efa, deg hefyd, Enau ffraeth, dirion ei phryd: Hoen ddyddan i'w hen ddyddiau, A hedd fo 'u diwedd eu dau: A phan del gorpheniad oes, Dirwyniad edau'r einioes, Eiddunaf i'r ddau anwyl, Anniwedd oes, newydd ŵyl. </poem> {{Div end}} <br><noinclude><references/></noinclude> dgqct4kb2uqlc15p52n4os4zk903it8 165239 165238 2026-05-19T01:26:48Z AlwynapHuw 1710 165239 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Ddeuai arnom ryw ddiwrnod, Nod o farn ofnadwy i fod: "Drwy goeliaw y drwg elyn, Marwolaeth a ddaeth i ddyn." Ba'nd rhyfedd yn niwedd oes, Oedd i'r hen brif—fardd eirioes, Yn Eifionydd droi'n fynach! "Och di byth, Fonachdy bach!" <ref> Ar ei ddyfodiad i fyw i'r Monachdy bach, cyfarchodd y bardd ei drigle newydd yn yr englyn canlynol:<br> "Ni allaf fyw yn holliach—am orig, ::Rhwng muriau hen fonach; :A wnaeth Ion le gwrthunach? :Och di byth, Fonachdy bach!" </ref> Yno hwyliodd cyn elawr, Ys ei fyn'd o'r Bettws Fawr.<ref>Enw cartref blaenorol y bardd.</ref> Myned sy raid i minau, Canu'n iach bellach i bau Gwerdd Eifion, a'i gardd hefyd, A'i hardd hen brif—fardd—mae'n bryd: A'i gu Efa, deg hefyd, Enau ffraeth, dirion ei phryd: Hoen ddyddan i'w hen ddyddiau, A hedd fo 'u diwedd eu dau: A phan del gorpheniad oes, Dirwyniad edau'r einioes, Eiddunaf i'r ddau anwyl, Anniwedd oes, newydd ŵyl. </poem> {{Div end}} <br><noinclude><references/></noinclude> emb8egx1qhgkf2bl5qmlme884vih0xs