Wicidestun cywikisource https://cy.wikisource.org/wiki/Hafan MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter Media Arbennig Sgwrs Defnyddiwr Sgwrs Defnyddiwr Wicidestun Sgwrs Wicidestun Delwedd Sgwrs Delwedd MediaWici Sgwrs MediaWici Nodyn Sgwrs Nodyn Cymorth Sgwrs Cymorth Categori Sgwrs Categori Tudalen Sgwrs Tudalen Indecs Sgwrs Indecs TimedText TimedText talk Modiwl Sgwrs modiwl Event Event talk 106 20647 165398 163433 2026-05-21T21:17:33Z AlwynapHuw 1710 165398 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Title=Hunangofiant Rhys Lewis, Gweinidog Bethel |Author=Daniel Owen |Publisher=Hughes a'i Fab, Wrecsam |Year=1885 |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Remarks= }} [[Categori:PD-old]] [[Categori:Tudalen Indecs]] [[Categori:Hunangofiant Rhys Lewis, Gweinidog Bethel]] [[Categori:Daniel Owen]] [[Categori:Nofelau]] [[Categori:Trawsysgrifiad ar Google Books]] hvnz19frksaf7jxytxpb8l4qowio4ly 165399 165398 2026-05-21T21:19:30Z AlwynapHuw 1710 165399 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Title=Hunangofiant Rhys Lewis, Gweinidog Bethel |Author=Daniel Owen |Publisher=Hughes a'i Fab, Wrecsam |Year=1885 |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Remarks= }} [[Categori:PD-old]] [[Categori:Tudalen Indecs]] [[Categori:Hunangofiant Rhys Lewis, Gweinidog Bethel]] [[Categori:Daniel Owen]] [[Categori:Nofelau]] [[Categori:Llyfrau 1885]] 2sta7qlp6fdqlbiiw6j1nszgy4hfgsr 104 43275 165294 165289 2026-05-21T12:03:15Z AlwynapHuw 1710 165294 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Brin Rees" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Mae y brethyn du yn arwydd :Colled fawr, a galar dwys; Ofni 'rwyf i fod gwirionedd :Yn y son ei farw ef, Ac nad ydyw ond oferedd :Ceisio'i wel'd tu yma i'r nef. Ac fel hyn dan ddwys fyfyrio, :I dŷ cyfaill oedd gerllaw— Awn, ond ofnwn holi am dano, :Rhag cael dyfnach clwyf a braw; Coffa'i enw wnaethum unwaith, :A deallwn ar y pryd I mi gyffwrdd tanau hiraeth, :Yn nghalonau'r teulu i gyd. Tua'r Talwrn yn fy mhryder, :Y cyfeiriwn ar fy hynt, Lle treuliaswn oriau lawer :Yn ei gwmni'n ddedwydd gynt Myn'd yn mlaen dan ymgysuro :At y ty, fel lawer gwaith Gynt; ond erbyn cyrhaedd yno, :Och! nid oedd ef yma chwaith. Aethum wed'yn i Lynlleifiad, :Dyeithr holi hwn a'r llall— Taflent ataf syn edrychiad, :Tybient hwy nad oeddwn gall; Aeth oddi yma'n ol i Gymru, :'Clywsoch hyn a gwyddoch chwi, Ei fod wedi {{bar|2}} tewch a haeru, :Meddwn, yna ffwrdd â mi, O gyfarfod i gyfarfod :Awn dan holi yn mhob lle, Ydyw WILLIAMS wedi dyfod, :Yma'n wastad gwelid e'? Gwel'd ei le yn mhlith y brodyr :Heb ei lanw gan yr un, Ail ymholi mewn trwm ddolur, :'I b'le'r aeth yr anwyl ddyn?' Dyfod adref yn siomedig :Wedi'r daith drafferthus hon; Eiste'i lawr yn dra lluddedig, :Codi cyn gorphwyso 'mron; </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> lbxwrylvbe1dbozctcs617pksedliib 104 43276 165295 89150 2026-05-21T12:04:30Z AlwynapHuw 1710 165295 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Brin Rees" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Myn'di chwilio fy mhapyrau :Rhag y gallai oddiwrtho dd'od Lythyr, pan o'wn oddicartre' :Gwelais hyny'n dygwydd bod. Wedi troi a chwilio gronyn :Ar y rhei'ny yma a thraw, Gwelwn yn y man lythyryn, :Meddwn, 'Dyma'i 'sgrifen—law!' Ei agoryd wnawn yn fuan, :Och! y chwerw siom a ges, Yr oedd hwnw'n ddwyflwydd oedran :Mi nid oeddwn ronyn nes. Yna i'r gwely i orphwyso :Wedi'r drafferth flin yr awn, Cwsg yn fuan ddaeth i'm rhwymo, :Gorwedd yn ei freichiau wnawn; Gwelwn WILLIAMS draw yn dyfod :Tuag ataf yn ei flaen, Rhedwn inau i'w gyfarfod :Fel yr ewig ar y waun. Gwenai ef, a gwenwn inau, :At ein gilydd wrth neshau, Estynwn i, estynai yntau, :Ddwylaw i ymgofleidio'n dau; Pan yn agor fy ngwefusau :I'w gyfarch ef â llawen floedd, Cwsg ddatodai'n rhydd ei g'lymau, :Och! y siom! can's breuddwyd oedd ! WILLIAMS, ni chaf mwy dy weled :Byth yr ochr yma i'r bedd; Byth y pleser o dy glywed :Mwy ni cheir, hen angel hedd; Ofer teithio i chwilio am danat :Mwyach ar y ddaear hon, Ofer yw breuddwydion anfad, :Ni wnant ond archolli'r fron. "Gwn lle mae ei gorff yn huno," :Ebai Tristwch, "minau äf Yno uwch ei ben i wylo, :Gwlychu'i fedd â'm dagrau wnaf; Yn y Wern gerllaw'r addoldy, :Lle bu'n efengylu gynt, </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> pit7pmdq8umbrirt887bfxv2c4m0amm 165296 165295 2026-05-21T12:05:30Z AlwynapHuw 1710 165296 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Brin Rees" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Myn'di chwilio fy mhapyrau :Rhag y gallai oddiwrtho dd'od Lythyr, pan o'wn oddicartre' :Gwelais hyny'n dygwydd bod. Wedi troi a chwilio gronyn :Ar y rhei'ny yma a thraw, Gwelwn yn y man lythyryn, :Meddwn, 'Dyma'i 'sgrifen—law!' Ei agoryd wnawn yn fuan, :Och! y chwerw siom a ges, Yr oedd hwnw'n ddwyflwydd oedran :Mi nid oeddwn ronyn nes. Yna i'r gwely i orphwyso :Wedi'r drafferth flin yr awn, Cwsg yn fuan ddaeth i'm rhwymo, :Gorwedd yn ei freichiau wnawn; Gwelwn WILLIAMS draw yn dyfod :Tuag ataf yn ei flaen, Rhedwn inau i'w gyfarfod :Fel yr ewig ar y waun. Gwenai ef, a gwenwn inau, :At ein gilydd wrth neshau, Estynwn i, estynai yntau, :Ddwylaw i ymgofleidio'n dau; Pan yn agor fy ngwefusau :I'w gyfarch ef â llawen floedd, Cwsg ddatodai'n rhydd ei g'lymau, :Och! y siom! can's breuddwyd oedd ! WILLIAMS, ni chaf mwy dy weled :Byth yr ochr yma i'r bedd; Byth y pleser o dy glywed :Mwy ni cheir, hen angel hedd; Ofer teithio i chwilio am danat :Mwyach ar y ddaear hon, Ofer yw breuddwydion anfad, :Ni wnant ond archolli'r fron. "Gwn lle mae ei gorff yn huno," :Ebai Tristwch, "minau äf Yno uwch ei ben i wylo, :Gwlychu'i fedd â'm dagrau wnaf; Yn y Wern gerllaw'r addoldy, :Lle bu'n efengylu gynt, </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> mi2da1cjkr9isgfdfiicp2utfbh3bpl 104 43277 165298 89151 2026-05-21T12:13:13Z AlwynapHuw 1710 165298 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Brin Rees" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Rhoes ei ben i lawr i gysgu :Islaw cyrhaedd haul a gwynt. Dyna'r fan mae'r tafod hwnw, :Gynt ro'i Gymru oll ar dân; Wedi'i gloi yn fudan heddyw, :Yn isel—fro'r tywod mân; Ar y wefus fu'n dyferu :Geiriau fel y diliau mel, Mae hyawdledd wedi fferu, :Clai sydd arni, mae dan sel. Cwyno wna dy frodyr gweiniaid, :WILLIAMS, heddyw am danat ti, Megys eiddil blant amddifaid, :Am eu tad yn drwm eu cri; Mae dy enw'n argraffedig :Ar galonau myrdd a mwy, Mae dy goffa'n fendigedig :Ac yn anwyl ganddynt hwy. Son am danat mae'r eglwysi :Bob cyfarfod d'ont yn nghyd; 'R hen bregethau fu'n eu toddi :Gynt, sydd eto yn eu bryd; Merched Seion, pan adgofiant :D'enw a'th gynghorion call, Ceisiant adrodd, buan methant, :Wyla hon, ac wyla'r llall. Pe bai tywallt dagrau'n tycio :Er cael eilwaith wel'd dy wedd, Ni chait aros, gallaf dystio, :Haner munyd yn dy fedd; Deuai'r holl eglwysi i wylo, :A gollyngent yn y fan, Ffrwd ddigonol i dy nofio :O waelodion bedd i'r lan. WILLIAMS anwyl! llecha dithau :Mewn dystawrwydd llawn a hedd— Boed fy neigryn gloyw inau :Byth heb sychu ar dy fedd; Haul a gwynt! mi a'ch tynghedaf, :Peidiwch byth a'i gyffwrdd ef, Caffed aros haf a gauaf :Nes rhydd udgorn barn ei lef. </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> jdh5ylm9ip706y8gqlwhqbt7xsw5ur6 104 43278 165300 89152 2026-05-21T12:17:45Z AlwynapHuw 1710 165300 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Brin Rees" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Cysga gyda'th blant a'th briod, :Yn 'stafellau'r dyffryn du, Melus fydd priddellau'r beddrod, :Mwyach i chwi, bedwar cu; Minau dawaf—teimlad arall :Sydd yn dysgwyl am fy lle, Gwn ei fod mewn awydd diwall— :Dig wrth angeu ydyw e'. Nid oes gen'i ond gair i'w dd'wedyd :Wrthyt, angeu creulon, mawr, Hen anghenfil brwnt a gwaedlyd, :Ceir dy gopa dithiau i lawr; Dydd sy'n d'od, cawn weled claddu :Dy ysgerbwd hyll ei wedd, Minau ddeuaf yno i ganu :Haleluia ar dy fedd. Dydd sy'n d'od i'th laddedigion :Ydynt dan dy draed yn awr, Godi'n fyw, a sathrant weithion :Dithau dan eu traed i lawr; Ni bydd wed'yn son am farw, :Gair o son am frenin braw, Nid oes m'o lyth'renau d'enw :Yn ngeirlyfrau'r byd a ddaw. "Nawr 'rwy'n gweled,' medd Llawenydd, :'Mai myfi a bia'r gân, Fi yw'r môr, chwi yw'r afonydd :Rhedech i mi'n ddiwahan; Cariad ddystaw 'mdoddai'n Hiraeth, :Hiraeth yntau'n Dristwch trwm, Tristwch droes yn Ddigter eilwaith, :At y bedd ac angeu llwm. Digter droai'n ddiarwybod :Iddo 'i hun, y gân i mi; Pan yn senu angeu—syndod! :Llawen gân y troes ei gri; Yn llawenydd pur ei Arglwydd :Y mae WILLIAMS heddyw'n byw, Nid ä galar yn dragywydd :Ato i'r trigfanau gwiw. Darfu'r llafur a'r gofalu, :Teithio drwy y gwlaw a'r gwynt, </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> s1w3n0vufcnwmt7vfmcg0rganiz1jmh 104 43279 165302 89153 2026-05-21T12:21:45Z AlwynapHuw 1710 165302 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Brin Rees" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Fel bu wrth bregethu a chasglu :At addoldai Cymru gynt; Darfu'r llafur, darfu'r cystudd, :Darfu'r peswch, darfu'r boen, Darfu marw—ond ni dderfydd :Ei lawenydd gyda'r Oen. Ca'dd yr orsedd, ca'dd y goron, :Ca'dd y delyn yn ei law; Byth y bydd wrth fodd ei galon :Gyda'r dyrfa'r ochr draw; Caiff ei gorff o'r bedd i fyny, :Foreu 'r adgyfodiad mawr, Bydd ar ddelw'i briod Iesu, :Yn dysgleirio fel y wawr. </poem> {{Div end}} <br> {{c|ENGLYNION}} {{c|AR NODWEDD A MARWOLAETH Y PARCH, W. WILLIAMS, Y WERN.}} {{center block| <poem> WILLIAMS anwyl, mae synu,—ar ei ol ::Mawr yw alaeth Cymru; :Cleddyf drwy'i bron oedd claddu :Anhuddo'i dawn yn y bedd du. Oedd enwog arch-dduwinydd,—iachusaf ::A chysson athronydd, :A didwyll gyfaill dedwydd, :Brawd o wir hael ysbryd rhydd. Dododd hen draddodiadau,—do, ar dân; ::Dirdynodd hen dybiau; :Chwiliodd, eglurodd yn glau :Groth aur yr ysgrythyrau. Sain ei ddawn swynai ddynion,—e ddrylliai, ::Toddai rewllyd galon; :Deigr heillt, wedi agor hon, :Ymlifent yn aml afon. </poem> }} <br><noinclude><references/></noinclude> heqtcfhfviq1q5erulspjmouq06puyx 104 83871 165383 163527 2026-05-21T20:43:00Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165383 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>wedi dwyn fy hun i fyny yn well o lawer. Hwyrach y bydd pobl yn 'y ngweld i yn ''selfish'' wrth ''skidadlo'', ond fedra i ddim dal y ''disgrace''. A dyna Sus,—''poor girl!'' —fedrwn i ddim edrach yn 'i gwyneb hi. Mae'n lwe nad oes ene ddim byd ''definite'' rhyngom ni. Mae'n rhaid i mi fyn'd—mae rhwbeth yn 'y ngyru i." 'Rwyt wedi fy ngwneyd yn brudd, Wil," ebe fi; "yr wyf yn cofio llawer amgylchiad pryd yr oedd dy gydymdeimlad a'th gynnorthwy yn werthfawr iawn i mi; ond nid wyf yn cofio i ti erioed, cyn heno, fod mewn amgylchiad ag yr oedd eisieu cydymdeimlo â thi. Wnei di un cynghor?" "Beth ydi hwaw, old fellow?" "Pa bryd bynag ac i ba le bynag yr wyt am fyn'd, wnei di ofalu cael tocyn aelodaeth—ac wedi i ti sefydlu yn dy gartref newydd ofalu hefyd ymorol am y capel, a chyflwyno dy doeyn i'r blaenoriaid? Waeth i mi ddyweyd y gwir yn onest, Wil; mae arnaf ofn i ti fyn'd yn wrong." "Roeddwn i yn gobeithio," ebe Wil, "na faset ti ddim yn sôn am hyny, ond gan fod ti wedi sôn, mae rhaid i minne gael deyd rhwbeth sydd ar fy meddwl i'w ddeyd ers llawer o amser. Mi gymre i mi ddiwrnod i ddeyd y cwbl. Fydde i mi ofyn am docyn ddim ond ''humbug''. Yr ydw i wedi rhagrithio gormod o lawer. Rwyt ti yn meddwl, mi wn, fod ti yn gwbod fy hanes i yn go lew, ond dwyt ti yn gwbod dim. Fedra i ddim celu'r ffaith oddiwrtho fy hun nad oes gen i ddim spark o grefydd. Wyt ti yn cofio dy fam yn deyd wrtha i fod ene hen ddyn yn y nghalon i, a fine yn gneyd sport am 'i pheni? Roedd yr hen wraig yn llygad 'i lle. Y peth oedd hi yn 'i feddwl, fel y gwyddost di, oedd llygredigaeth, ond fod gyni hi enw od Wni ddim sut i ddeyd wrthot ti hanes 'y nhu mewn, a mi fase yn well gen i beidio trio. Yr ydw i yn teimlo rywsut fel bydawn i yn gospel proof; a fedra i ddim ers llawer o amser rwan gofio adnod ond y rheiny sydd yn f'erbyn i. Mae ene lot o'r rheiny yn dwad i meddwl i weithie. Deyd y gwir i ti, dydw i ddim wedi darllen y Bibl ers gwn i pryd—achos pan oeddwn i yn 'i ddarllen o, yr adnode oedd yn f'erbyn i oeddwn i yn 'u spotio yno fo o hyd. Dydw i ddim ond youngster, ac eto yr ydw i yn teimlo fel bydawn i wedi ennill march ar yr efengyl, ne fel arall y dylwn i ddeyd—fel bydawn arno. i wedi cael fy ngadel ar ol. Ddaru mi ladd rhwfun? no danger. Ddaru mi neyd cam a rhwfun? Dydw i ddim yn gwbod. Ddaru mi feddwi? never. Does dim isio i chap neyd y pethe ene i gael ei adel. Be ydw i wedi neyd? Lot o bethe bychain: dysgu comic songs yn lle dysgu'r Bibl ar 'Fforddwr, myn'd at y billiard table yn gan' amlach nag at fwrdd yr Arglwydd, gneyd sport am ben pawb a phobpeth, a gneyd parodies o hymns Williams Pantycelyn. Yn y capel pan fydde ambell i bregethwr just a fy mowlio i allan, mi fyddwn yn ymroi ati i iwsio fy bat; a rwan y mae'r pregethe i gyd ynwides.' Mi fydde gen i ofn i neb weled deigryn yn fy llygad i; a phan fydde un just a dwad, mi fyddwn yn galw fy hun i account, ac yn 'i ordro fo yn 'i ol. Does run deigryn isio dwad rwan ers talwm. Hwyrach nad ydi'r bai i gyd ddim arna i. Ches i mo'm magu run fathati. Mi fydde nhad yn gneyd i mi fyn'd i'r capel ar y Sul; ond fydde ene byth sên am gapel nac am grefydd gartre, ond hwi, a hai, a row bob dydd. Roedd 'y nhad yn gneyd hefo fi run fath âg y gwelest di Ned y gô yn gneyd hefo'r heyarn. Ar y Sul wrth 'y ngyru i'r capel mi fydde yn rhoi 'y nghydwybod i yn tân, ac ar ddydd Llun mi fydde yn 'i rhoi hi yn y cafn dŵr, a'r canlyniad ydi fod hi can gleted a phedol ceffyl." "Wil" ebe fi. "Waeth i ti heb siarad, mi wn be wyt ti'n mynd i ddeyd—edifarhâu, ail gychwyn, ac felly yn y blaen. Mi wn y pethe ene i gyd. Nid isio gwbod yr ydw i, ond isio teimlo. Feder dyn ddim edifarhâu run fath â seinio dirwest. Rhaid cael cyfnewidiad yn y meddwl, fel y mae'r Rhodd Mam yn deyd. A dydi'r Bibl yn deyd am rwfun na chafodd o ddim lle i edifeirwch—dene un o'r adnode sydd yn f'erbyn i—mae ene lot o honyn nhw. Y peth gwaetha ydi nad ydw i rywsut ddim fel bydâwn i isio edifarhâu. Yr ydw i yn teimlo rhyw bwysau tu ol i mi yn y ngyru i yn ymlaen, fel bydawn i yn cael 'y nghario gan growd o bobl, ac fel bydâe gen i ddim help am dano, ac ar yr un pryd yr ydw i yn teimlo o hyd 'y mod i yn myn'd i'r lle wrong. Mi ddaru dy fam, chware teg i'r hen wraig, roi llawer cynghori mi; ac yr ydw i yn cofio i ti braidd ddigio wrtha i am i mi galw hi yn 'Hen Ddeg—gorchymyn,' ond y peth oeddwn i yn i feddwl oedd bod hi wastad yn deyd i mi sut i neyd. Ac felly<noinclude></noinclude> 2gy270n0gh6p9q918yrpqd732jrzoa2 165384 165383 2026-05-21T20:44:52Z AlwynapHuw 1710 /* Gwallus */ 165384 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="AlwynapHuw" /></noinclude>wedi dwyn fy hun i fyny yn well o lawer. Hwyrach y bydd pobl yn 'y ngweld i yn ''selfish'' wrth ''skidadlo'', ond fedra i ddim dal y ''disgrace''. A dyna Sus,—''poor girl!'' —fedrwn i ddim edrach yn 'i gwyneb hi. Mae'n lwe nad oes ene ddim byd ''definite'' rhyngom ni. Mae'n rhaid i mi fyn'd—mae rhwbeth yn 'y ngyru i." 'Rwyt wedi fy ngwneyd yn brudd, Wil," ebe fi; "yr wyf yn cofio llawer amgylchiad pryd yr oedd dy gydymdeimlad a'th gynnorthwy yn werthfawr iawn i mi; ond nid wyf yn cofio i ti erioed, cyn heno, fod mewn amgylchiad ag yr oedd eisieu cydymdeimlo â thi. Wnei di un cynghor?" "Beth ydi hwaw, old fellow?" "Pa bryd bynag ac i ba le bynag yr wyt am fyn'd, wnei di ofalu cael tocyn aelodaeth—ac wedi i ti sefydlu yn dy gartref newydd ofalu hefyd ymorol am y capel, a chyflwyno dy doeyn i'r blaenoriaid? Waeth i mi ddyweyd y gwir yn onest, Wil; mae arnaf ofn i ti fyn'd yn wrong." "Roeddwn i yn gobeithio," ebe Wil, "na faset ti ddim yn sôn am hyny, ond gan fod ti wedi sôn, mae rhaid i minne gael deyd rhwbeth sydd ar fy meddwl i'w ddeyd ers llawer o amser. Mi gymre i mi ddiwrnod i ddeyd y cwbl. Fydde i mi ofyn am docyn ddim ond ''humbug''. Yr ydw i wedi rhagrithio gormod o lawer. Rwyt ti yn meddwl, mi wn, fod ti yn gwbod fy hanes i yn go lew, ond dwyt ti yn gwbod dim. Fedra i ddim celu'r ffaith oddiwrtho fy hun nad oes gen i ddim spark o grefydd. Wyt ti yn cofio dy fam yn deyd wrtha i fod ene hen ddyn yn y nghalon i, a fine yn gneyd sport am 'i pheni? Roedd yr hen wraig yn llygad 'i lle. Y peth oedd hi yn 'i feddwl, fel y gwyddost di, oedd llygredigaeth, ond fod gyni hi enw od Wni ddim sut i ddeyd wrthot ti hanes 'y nhu mewn, a mi fase yn well gen i beidio trio. Yr ydw i yn teimlo rywsut fel bydawn i yn gospel proof; a fedra i ddim ers llawer o amser rwan gofio adnod ond y rheiny sydd yn f'erbyn i. Mae ene lot o'r rheiny yn dwad i meddwl i weithie. Deyd y gwir i ti, dydw i ddim wedi darllen y Bibl ers gwn i pryd—achos pan oeddwn i yn 'i ddarllen o, yr adnode oedd yn f'erbyn i oeddwn i yn 'u spotio yno fo o hyd. Dydw i ddim ond youngster, ac eto yr ydw i yn teimlo fel bydawn i wedi ennill march ar yr efengyl, ne fel arall y dylwn i ddeyd—fel bydawn arno.<noinclude></noinclude> ocfawqvwz1rln8pzjnf9wat3czuu0qt 104 83872 165385 163306 2026-05-21T20:46:55Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165385 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>i wedi cael fy ngadel ar ol. Ddaru mi ladd rhwfun? no danger. Ddaru mi neyd cam a rhwfun? Dydw i ddim yn gwbod. Ddaru mi feddwi? never. Does dim isio i chap neyd y pethe ene i gael ei adel. Be ydw i wedi neyd? Lot o bethe bychain: dysgu comic songs yn lle dysgu'r Bibl ar 'Fforddwr, myn'd at y ''billiard table'' yn gan' amlach nag at fwrdd yr Arglwydd, gneyd sport am ben pawb a phobpeth, a gneyd ''parodies'' o hymns Williams Pantycelyn. Yn y capel pan fydde ambell i bregethwr just a fy mowlio i allan, mi fyddwn yn ymroi ati i iwsio fy bat; a rwan y mae'r pregethe i gyd yn ''wides''.' Mi fydde gen i ofn i neb weled deigryn yn fy llygad i; a phan fydde un just a dwad, mi fyddwn yn galw fy hun i account, ac yn 'i ordro fo yn 'i ol. Does run deigryn isio dwad rwan ers talwm. Hwyrach nad ydi'r bai i gyd ddim arna i. Ches i mo'm magu run fathati. Mi fydde nhad yn gneyd i mi fyn'd i'r capel ar y Sul; ond fydde ene byth sên am gapel nac am grefydd gartre, ond hwi, a hai, a row bob dydd. Roedd 'y nhad yn gneyd hefo fi run fath âg y gwelest di Ned y gô yn gneyd hefo'r heyarn. Ar y Sul wrth 'y ngyru i'r capel mi fydde yn rhoi 'y nghydwybod i yn tân, ac ar ddydd Llun mi fydde yn 'i rhoi hi yn y cafn dŵr, a'r canlyniad ydi fod hi can gleted a phedol ceffyl." "Wil" ebe fi. "Waeth i ti heb siarad, mi wn be wyt ti'n mynd i ddeyd—edifarhâu, ail gychwyn, ac felly yn y blaen. Mi wn y pethe ene i gyd. Nid isio gwbod yr ydw i, ond isio teimlo. Feder dyn ddim edifarhâu run fath â seinio dirwest. Rhaid cael cyfnewidiad yn y meddwl, fel y mae'r ''Rhodd Mam'' yn deyd. A dydi'r Bibl yn deyd am rwfun na chafodd o ddim lle i edifeirwch—dene un o'r adnode sydd yn f'erbyn i—mae ene lot o honyn nhw. Y peth gwaetha ydi nad ydw i rywsut ddim fel bydâwn i isio edifarhâu. Yr ydw i yn teimlo rhyw bwysau tu ol i mi yn y ngyru i yn ymlaen, fel bydawn i yn cael 'y nghario gan growd o bobl, ac fel bydâe gen i ddim help am dano, ac ar yr un pryd yr ydw i yn teimlo o hyd 'y mod i yn myn'd i'r lle wrong. Mi ddaru dy fam, chware teg i'r hen wraig, roi llawer cynghori mi; ac yr ydw i yn cofio i ti braidd ddigio wrtha i am i mi galw hi yn 'Hen Ddeg—gorchymyn,' ond y peth oeddwn i yn i feddwl oedd bod hi wastad yn deyd i mi sut i neyd. Ac felly<noinclude></noinclude> oyucf28uak2by8egda9zx0kaskk0639 104 83873 165386 163307 2026-05-21T20:53:25Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165386 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>roedd hi. Paid a gneyd fel hyn, a gna fel arall, oedd ganddi yn wastad i mi. Mi wyddwn yr adeg hono fod yr hen wraig yn 'i lle ac yr oeddwn i yn penderfynu gneyd fel yr oedd hi yn deyd ar ol i mi gael fy ''fling''. Ond mi gymres ormod o ''fling'', ac rydw i'n ffeilio dwad yn f'ôl. Rydw i yn past feeling mae gen i ofn—does dim byd yn effeithio arna i. Dydw i ddim ond ''youngster'', ond yr ydw i yn teimlo yn hen mewn rhyfyg a chledwch. Just ffansïa! mor ifanc! Yr ydw i yn teimlo run fath bron â Wolsey—<nowiki>'</nowiki>''Had I served my God''<nowiki>'</nowiki> —mi wyddost am y geirie. Yr ydw i yn teimlo yn ddigalon, ac wedi blino arnaf fy hun, ac eto dydw i ddim yn edifeiriol. Yr ydw i yn teimlo ''remorse'', ond yr un blewyn o edifeirwch—os ydw i'n dallt beth ydi edifeirwch." "Wil bach," ebe fi, "rwyt yn anghofio fod Duw yn {{bar|2}}. "Waeth i ti heb siarad, fedri di ddeyd dim byd newydd i mi. Mi wn bewt ti'n myn'd i ddeyd—fod Duw yn drugarog, ac am i mi weddïo arno, ac felly yn y blaen. Ond dydw i wedi bod yn trio ar y sly, ac yn teimlo bob tro mai ''spwngio'' roeddwn i. Wyddost ti be ydw i yn 'i gredu? y mod i wedi digio Duw am byth wrth neyd parodies o hymne yr hen Bantycelyn—achos mi gymra fy llw fod y Brenin mawr a'r hen Bant yn chums, a faddeuiff o byth i mi am hyny. Ond waeth tewi—Nos dawch." Wedi gwasgu fy llaw aeth Wil ymaith yn brysur cyn i mi gael dyweyd dim wrtho; ond yr oeddwn yn benderfynol o gael ei weled drannoeth i'r dyben o geisio rhoi cyfeiriad arall i'w feddwl. Pafodd bynag, yn gynnar bore drannoeth daeth hogyn oedd was gyda Hugh Bryan â nodyn i mi wedi ei gyfeirio "Revd. Rhys Lewis," ac wedi i mi ei agor darllenais fel hyn, "Dear old Fellow. {{bwlch|7em}}Exit W. B. As the old song says, {{center block| <poem> It may be for years, And it may be for ever. </poem> }} {{c|Cadw ymlaen ar y llwybr yr wyt wedi cychwyn, and profit by the example of<br>Yours Truly.}} P.S.—I have snatched the honour of first addressing you as Revd., trusting that you will always well sustain the title.—W. B. {{nop}}<noinclude></noinclude> swkdwciillygt125acjpw76s29i0t49 165387 165386 2026-05-21T20:54:38Z AlwynapHuw 1710 165387 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>roedd hi. Paid a gneyd fel hyn, a gna fel arall, oedd ganddi yn wastad i mi. Mi wyddwn yr adeg hono fod yr hen wraig yn 'i lle ac yr oeddwn i yn penderfynu gneyd fel yr oedd hi yn deyd ar ol i mi gael fy ''fling''. Ond mi gymres ormod o ''fling'', ac rydw i'n ffeilio dwad yn f'ôl. Rydw i yn past feeling mae gen i ofn—does dim byd yn effeithio arna i. Dydw i ddim ond ''youngster'', ond yr ydw i yn teimlo yn hen mewn rhyfyg a chledwch. Just ffansïa! mor ifanc! Yr ydw i yn teimlo run fath bron â Wolsey—<nowiki>'</nowiki>''Had I served my God''<nowiki>'</nowiki> —mi wyddost am y geirie. Yr ydw i yn teimlo yn ddigalon, ac wedi blino arnaf fy hun, ac eto dydw i ddim yn edifeiriol. Yr ydw i yn teimlo ''remorse'', ond yr un blewyn o edifeirwch—os ydw i'n dallt beth ydi edifeirwch." "Wil bach," ebe fi, "rwyt yn anghofio fod Duw yn {{bar|2}}. "Waeth i ti heb siarad, fedri di ddeyd dim byd newydd i mi. Mi wn bewt ti'n myn'd i ddeyd—fod Duw yn drugarog, ac am i mi weddïo arno, ac felly yn y blaen. Ond dydw i wedi bod yn trio ar y sly, ac yn teimlo bob tro mai ''spwngio'' roeddwn i. Wyddost ti be ydw i yn 'i gredu? y mod i wedi digio Duw am byth wrth neyd parodies o hymne yr hen Bantycelyn—achos mi gymra fy llw fod y Brenin mawr a'r hen Bant yn chums, a faddeuiff o byth i mi am hyny. Ond waeth tewi—Nos dawch." Wedi gwasgu fy llaw aeth Wil ymaith yn brysur cyn i mi gael dyweyd dim wrtho; ond yr oeddwn yn benderfynol o gael ei weled drannoeth i'r dyben o geisio rhoi cyfeiriad arall i'w feddwl. Pafodd bynag, yn gynnar bore drannoeth daeth hogyn oedd was gyda Hugh Bryan â nodyn i mi wedi ei gyfeirio "Revd. Rhys Lewis," ac wedi i mi ei agor darllenais fel hyn, "Dear old Fellow.<br> {{bwlch|7em}}Exit W. B. As the old song says, {{center block| <poem> It may be for years, And it may be for ever. </poem> }} {{c|Cadw ymlaen ar y llwybr yr wyt wedi cychwyn, and profit by the example of<br>Yours Truly.}} P.S.—I have snatched the honour of first addressing you as Revd., trusting that you will always well sustain the title.—W. B. {{nop}}<noinclude></noinclude> rs5jaugts46rg7gu6k335ftfkl2b8yn 104 83874 165388 163308 2026-05-21T20:57:43Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165388 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|PENNOD XXXIV.<br>Thomas Bartley ar Addysg Athrofäol.}}}} PA beth ydyw anhebgor cyfeillgarwch? Pob cyffelyb ymgais. Adar o'r unlliw ehedant i'r unlle. A ydyw y ffaith fod dau yn gyfeillion yn tybio bob amser eu bod o'r un dueddiadau, os nad o'r un syniadau? Nid bob amser, mi gredaf. Pan na fyddo y syniadau na'r tueddiadau yn unrhyw yn y cyfeillion, o ba beth y gwneir i fyny y cyfeillgarwch? Nid all edmygiad y naill y llall roddi cyfrif am dano, oblegid gall edmygiad fod heb gyfeillgarwch, a chyfeillgarwch heb edmygiad. Gwelais ambell un yn chwerthin am ben ei gyfaill nad allai oddef i neb arall wneyd hyny. Ai rhyw ragorfraint benarglwyddiaethol o eiddo y galon, tybed, ydyw cyfeillgarwch, yr hon y mae hi yn ei ddal heb fod yn gyfrifol i un o gynneddfau yr enaid? Nis gwn. Mi wn hyn—nad oedd Wil Bryan a minnau o'r un dueddiadau na syniadau; ond pan wnaeth efe ei "exit," chwedl yntau, rhoddodd fy nghalon dro ynof, ac wylais yn fy nhu mewn. Ni wyddwn hyd hyny fod genym y fath gydafael, a theimlais oddiwrth effeithiau y dattodiad am fisoedd. Aeth Wil ymaith, fel y dywedais, a theimlais wagder mawr ar ei ol, ac y mae arnaf ofn y byddaf yn teimlo gwagder yn yr hanes hwn yn y dyfodol, oblegid ni ddaw Wil o dan sylw eto am beth amser. Cyflawnwyd ei brophwydoliaeth am ei dad cyn pen yr wythnos, ond nid oes a wnelwyf fiâ hyny. Ni dderbyniais air oddiwrth fy hen gyfaill ar ol iddo fyned ymaith, a chymerwn hyny fel arwydd ddrwg, oblegid cofiwn ei glywed yn dyweyd un diwrnod, os dygwyddai iddo fyned oddicartref na chaffai neb o'i gyfeillion glywed dim o'i helynt oni fyddai ganddo ryw newydd da i'w anfon, neu rywbeth i'w adrodd cyffelyb mewn dyddordeb i ddal elephant gwyllt neu ymdrechfa gyda theigr. Mae dyn yn blino sôn llawer am dano ei hun; ac nid wyf yn meddwl yr ymgymerai neb âg ysgrifenu hunangofiant ond oddiar yr ystyriaeth y byddai i eraill y daeth i gysylltiad â hwynt ffigro yn helaeth yn y gwaith. Yr hyn sydd o fwyaf dyddordeb i mi fy hun ydyw yr hyn a ddysgais wrth sylwi ar ragoriaethau a diffygion eraill. Yn mywyd pregethwr ieuanc cyffredin y mae cryn lawer o unrhywiaeth:<noinclude></noinclude> 42hsn85740apz3638me8ipgnarpvzzy 104 83875 165389 163309 2026-05-21T21:00:27Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165389 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude> yr hyn ydyw ei hanes yr wythnos hon fydd ei hanes yr wythnos nesaf, a phrin ydyw yr amgylchiadau y byddai desgrifiad o honynt o ddyddordeb ''neillduol'' i neb ond efe ei hun. Aceto, fel y dywedais yn y bennod gyntaf o'r hanes hwn, mae dygwyddiadau bywyd dyn cyffredin mor gyffredin, fel na thybiodd neb yn werth rhoddi ffurf arnynt mewn ysgrifen. Mae miloedd o bennillion a dywediadau ar lafar gwlad sydd yn mynegu yn gywir deimlad a phrofiad y bobl gyffredin. Nid ydynt yn farddonol nac yn ddoniol," ac nid ŵyr neb pwy ydyw eu hawdwyr. Ië, ''cyfansoddodd'' rhywun yr ymadroddion "Bore da i chwi," a "Nos dawch." Pwy oedd yr awdwyr? Nid oes dim yn "ddoniol" yn yr ymadroddion hyn a'r cyffelyb, a'u hunig nodwedd ydyw cyffredinedd y syniadau a a gyfleant; ac eto y maent yn anfarwol! Yr ydym ni y bobl gyffredin yn defnyddio yr un geiriau ac ymadroddion bob dydd mewn mil o wahanol fanau ac amgylchiadau, ac nid ydym byth yn blino arnynt nac yn dychymygu cyhuddo ein gilydd o fod yn ''stale''. Os dygwydd i'r diwrnod fod yn hyfryd, pa sawl mil o dafodau sydd yn dyweyd ei bod "yn braf," ac yn dyweyd hyny fel pe byddai y syniad mwyaf gwreiddiol a ddywedwyd erioed! Dywed yr un dyn ei bod "yn braf" ugain o weithiau mewn diwrnod, a'r tro olaf gyda chymaint o bwyslais â'r tro cyntaf. Yr ydys ymron a chredu mai y pethau mwyaf cyffredin sydd yn meddu dyddordeb gwirioneddol a pharhâus. Nid ydyw y dyn iach byth yn blino ar y dorth sydd ar y bwrdd deirgwaith a phedair gwaith yn y dydd, tra y mae lle i feddwl y diflasai ar "ginio clwb" hyd yn nod unwaith yn yr wythnos. Er na ddygwyddodd dim ''neillduol'', fel y dywedir, am amser yn fy hanes ar ol yr hyn a gofnodais yn y bennod ddiweddaf, nad ellir dyweyd ei fod wedi dygwydd yn hanes agos bob pregethwr ieuanc, ac er fy mod yn awr yn camu dros flwyddyn o fy oes, nid ydwyf yn gweled na allasai adroddiad manwl am y cyfnod hwnw fod yn ddyddorol pe gallaswn hel gwroldeb i ddesgrifio pethau cyffredin sydd yn dygwydd bob dydd, a golygu y byddai y desgrifiad yn ''true to nature'', chwedl W. B. A sôn am wroldeb, y mae eisieu gwroldeb i alw rhaw yn rhaw. Yr anffawd ydyw fod yna ymwybyddiaeth mewn dyn fod pawb yn gwybod neu o leiaf y dylent wybod enw y rhaw, ac felly nid ydyw yn cael sôn am dani. Oni ddarfu i bob pregethwr ieuanc<noinclude></noinclude> rt53c2v1dy42ss18ysbejub8agqs5l3 104 83876 165390 163310 2026-05-21T21:01:23Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165390 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>gyda'r Methodistiaid Calfinaidd golli ambell awr o gysgu mewn ofn a phryder wrth feddwl am y noswaith y byddai dau genad yn dyfod dros y Cyfarfod Misol i'w holi a'i stilio? Ac oni chafodd efe ei siomi wedi i'r amgylchiad ddyfod? Onid oedd yr arholwyr yn llawer llai arswydus nag y portreadodd efe hwynt yn ei feddwl, a'u cwestiynau yn llawer haws eu hateb nag yr ofnodd efe? Sut yr oedd yn teimlo ar ol gwneyd y bregeth gyntaf? Oni theimlai ei fod wedi dyhysbyddu ei hun, ac nad allai byth wneyd pregeth arall? Oni phrofodd fod y bregeth yn y traddodiad o honi yn rhywbeth gwahanol iawn i'r hyn ydoedd ar y papyr? Oni theimlodd fod ynddi ambell dwll a cham gwâg, nad oedd wedi eu darganfod cyn ei thraddodi? Wrth bregethu oni feddiannwyd ef gan ymdeimlad poenus fod y bregeth yn meinhâu at y diwedd, a'i bod yn diweddu yn swta ac anorphenol? Lawer nos Sabboth yn ei ystafell wely, oni ddarfu iddo deimlo ei hun yn fychan a llygredig wrth synio gymaint mwy yr oedd efe wedi meddwl pwy a edmygodd na phwy a gredodd? Oni syrthiodd yn ei olwg ei hun pan mai ei unig gynnulleidfa oedd y nos a Duw? Oni anobeithiodd efe ganwaith allu cyrhaedd y sefyllfa ddymunol hono o fedru cau allan o'i feddwl bob ystyriaeth hunanol, ac ymgolli mewn awydd angerddol i wasanaethu Duw a lleshâu ei gyd—ddynion? Onid oedd efe ar un adeg yn teimlo gormod o ledneisrwydd i ganiatâu i ryw bethau—y degwm er engraifft—gael lle yn ei ystyriaethau? ac oni chafodd efe ei hun ryw ddiwrnod wedi cynnefino â chymeryd pethau felly i'r cyfrif? Oni synwyd ef lawer gwaith wrth feddwl mor debyg oedd efe i bobl eraill na phroffesent yr hyn a broffesai efe? Pa syniad oedd ganddo am y Cyfarfod Misol cyn ymgydnabyddu âg ef? A gafodd efe yr hen sefydliad mor ysbrydol a nefolaidd ag a ddysgwyliodd? Gwyddai, wrth gwrs, fod pob un yno naill ai pregethwr neu flaenor, ac oni ffurfiodd efe ryw syniad ffol y byddent ymron fel angelion Duw? Wedi ymgydnabyddu a hwynt oni synwyd ef mor debyg oeddynt i bobl eraill, ac yn enwedig iddo ef ei hun? Oni edrychai ar y peth fel darganfyddiad eu bod actually yn bwyta ac yn yfed fel pobl eraill a dyweyd y lleiaf? — fod rhai yn gallu chwerthin yn galonog?—fod amryw yn gallu sibrwd â'u gilydd tra yr oedd brawd yn gweddïo wrth ddechreu neu ddiweddu cyfarfod? Ië, oni welodd efe rai yn colli eu tymher? Yr oedd wedi arfer meddwl,<noinclude></noinclude> cycv7zojngtq3yzujw85irvm6htar4w 104 83877 165391 163311 2026-05-21T21:05:28Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165391 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ddesgrifio na rhoddi pris arno? Onid allai efe ddyweyd ar adegau, "Rhoddaist lawenydd yn fy nghalon yn fwy na'r amser yr amlhäodd eu hyd a'u gwin hwynt?" Nid ydyw y pethau hyn ond pethau cyffredin yn mywyd pob pregethwr ieuanc, a gallesid ysgrifenu pennod ar bob un o honynt; ond pwy erioed a wnaeth hyny? Maent yn bethau mor gyffredin i brofiad pregethwr, fel y dywedwyd, fel na thybiodd neb yn werth rhoddi ffurf arnynt mewn ysgrifen. Yr oeddwn wedi bwriadu ceisio eu desgrifio yn fanwl, ond gwelaf, wrth ystyried maint yr hunangofiant hwn, y bydd raid i minnau fel fy mlaenoriaid adael y gwaith i rywun arall. Yr oeddwn wedi bod wrthi yn pregethu ymron bob Sabboth am oddeutu deunaw mis—wedi fy nerbyn yn aelod o'r Cyfrrfod Misol, ac wedi myned drwy yr arholiad am dderbyniad i'r athrofa. Gwyddwn yn dda nad oeddwn wedi "sheinio," fel y dywedir, ond yr oedd genyf gydwybod dawel fy mod wedi gwneyd fy ngoreu. Er y teimlai fy mam druan pan oedd yn fyw ei bod wedi gwneyd yn dda drwy roddi i mi ysgol am yn agos i "flwyddyn gron," teimlwn i fy mod yn gorfod ymladd yr holl ffordd gyda mwy o egni, dyfalwch ac ymroddiad o herwydd na chawswn yn more fy oes nemawr mwy o addysg a chyfarwyddyd nag a allasai goruchwyliaeth cansen Robyn y Sowldiwr ei chyfranu i mi. Aceto cynnelid fi i fyned ymlaen gan annogaethau a charedigrwydd cyfeillion, yn enwedig fy meistr, Abel Hughes. Teimlwn fy hun mor bell ar ol fel yr arswydwn fyned i fysg dynion ieuainc a gawsent addysg dda, ac yr wyf yn sicr na fuaswn yn dychymygu am fyned i'r coleg oni bae fod Abel yn cadw hyny fel nôd o flaen fy meddwl yn barhâus, ac yn fy ngwthio ymlaen. Daethum drwy yr arholiad am dderbyniad i'r athrofa tua chanol y rhestr, a bellach nid gwiw oedd i mi feddwl troi yn ol. Nid oedd genyf ond ychydig arian wrth fy ymyl, oblegid yr oeddwn wedi gwario ymron yr oll o fy ennillion am lyfrau a dillad; a dibynwn am yr hyn a fyddai yn anghenrheidiol arnaf tra yn y coleg ar yr addewid a roisai Abel Hughes i mi. Ymddiriedwn yn llwyr yn fy meistry gwnai fy helpio, ac y gwnai hyny yn ddystaw. Yr oedd efe yn gyfaill calon i mi, ac yr oedd wedi adnewyddu ei addewid i mi lawer gwaith pan ymgomiem yn gyfrinachol. Gwyddwn nad oedd wedi<noinclude></noinclude> hzyein5mna89rwxuf0nwkt3xwc8nvl8 104 83878 165392 163312 2026-05-21T21:05:54Z AlwynapHuw 1710 /* Gwallus */ 165392 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="AlwynapHuw" /></noinclude>sôn gair am ei fwriadau da tuag ataf hyd yn nôd wrth ei chwaer ei hun. Pan wnai garedigrwydd yr oedd ei ledneisrwydd a'i barch i deimladau y derbynydd mor fawr fel y tybiwn weithiau yr hoffasai allu cuddio ei roddion hyd yn nôd oddiwrtho ei hun. Sylwais arno lawer gwaith pan yn estyn rhodd i dlotyn y byddai bob amser yn siarad am rywbeth arall, fel pe buasai yn ceisio galw sylw ei feddwl ei hun a meddwl y derbynydd oddiwrth yr hyn a wnelai ei law. Yr wyf yn cofio yn dda un noswaith yn mis Awst—oddeutu pythefnos cyn yr adeg y bwriadwn fyned i'r athrofa. Yr oeddwn eisoes yn dechreu parotoi ar gyfer y siwrnai ac yn teimlo dipyn yn fidgety, canys ni fuaswn oddicartef fwy na dwy noswaith hefo'u gilydd yn fy mywyd. Yr oeddwn newydd gau y siop, ac eisteddai fy meistr Abel ar y soffa wrth y ffenestr yn y parlwr. Edrychai yn lluddedig, prudd a diegni. Dechreuodd ar unwaith siarad am yr amser y byddwn yn myned i'r athrofa. Wrth fy ngweled yn rhoi fy het ar fy mhen, gofynodd i ba le yr oeddwn yn myned. ac atebais innau fy mod wedi addaw galw i edrych am Thomas Bartley. "A fyddi di yn hir?" gofynai; ac ebe fi, "Nid wyf yn meddwl y byddaf ond ychydig amser." Ac ychwanegais, "Beth sydd? a ddymunech chwi i mi aros i mewn?" "Na ddymunwn ar un cyfrif; ond 'dydw i ddim yn teimlo yn hollol fel fi fy hun heno rywsut," ebe fe." "Arosaf i mewn ac af i'r Twmpath nos yfory," ebe fi. Ond ni fynai Abel i mi wneyd hyny, ac ebe fe, ""Does dim llawer o harm arnaf—mi ddof yn well toc, a mi ddaw Marged i mewn yn union deg. Mae Thomas Bartley, yn ddiammheu, yn dysgwyl am danat." Pan oeddwn yn myned drwy y drws galwodd arnaf ac ebe fe, "Aros am fynyd. Be ŵyr dyn beth all ddygwydd?" Yna agorodd gwpbwrdd oedd yn ei ymyl a thynodd allan y cash box, ac wedi agor hwnw cymerodd o hono un neu ddau o bank notes, ond yn sydyn dododd hwynt yn eu holau a gwenodd, ac ebe fe, "Beth sydd arnaf? A ydwyf yn dechre myn'd yn blentynaidd dywed? On'd oes pythefnos dan hyny. Ffwrdd a ti, a phaid a fy meindio, a brysia yn d'ol." Ar y ffordd i dy Thomas Bartley nid allwn beidio meddwl fod rhywbeth yn rhyfedd yn ymddygiad Abel y noswaith hono, a phenderfynwn ddychwelyd yn gynnar. Ond wedi unwaith fyned o dan gronglwyd y Twmpath nid hawdd oedd cael dyfod oddiyno yn fuan. Yr oedd gwneyd hyny cyn cael swper allan o'r cwestiwn, oblegid cyn i mi prin eistedd i lawr taflai Thomas lygad bygythiol at yr ham oedd yn nhop y tŷ. Croesaw goreu Thomas oedd ham a wyau a thê, ac nid oedd anghen ei well i dywysog. Ymhlith llawer iawn o bethau eraill yr wyf yn cofio yr ymadroddion canlynol o eiddo Thomas yn ystod fy ymweliad. "Bwyd cry anwêdd, wel di, ydi ham a ŵye os cei di'r quality. Rown i 'run ffig am lon'd trol o hamie'r 'Merice 'ma. Be wyddost di ar be mae'r moch druen yn cael 'u pesgi? A wni ddim sut y mae pobol y trefydd 'ma yn mentro byta ŵye. Wyddost di be glywes i Ned 'y nghefnder yn ddeyd oedd o wedi wel'd â'i lygid 'i hun un tro mewn tŷ reit spectol yn Lerpwl? Dyma oedd 'i stori o—ar amser brecwest mi fydde'r forwyn yn dwad efo gryn ddwsin o wye wedi berwi ar ddesgil ac yn 'u gosod nhw ar y bwrdd; a dene lle bydde'r teulu yn tori un ac yn tori'r llall ac yn eu hogle nhw, a'r forwyn yn eu cario nhw yn 'u hole ffastied ag y medre hi, ac o'r diwedd, hwyrach y ffeindie nhw ddau ne dri allan o'r dwsin yn ffit 'u byta! A dene oedd yn od, 'doeddan nhw 'n meddwl dim byd ato—roeddan nhw 'n gneyd hyny bob dydd. Wel wfft i'w clone glân nhw, meddwn inne. Barbara, gad i ni gael y wye ene sydd ar y silff ganol rhwng y plâts ene—reit gyferbyn â ti—ïe, dene nhw. Mae rhai ene wedi 'u dodwy heddyw—wye'r ieir game. A mi 'rwyt ti wedi pendrafynu myn'd i'r Bala? Wyst di be, mi fydd yn chwith arw gynon ni am danat ti, on' fydd, Barbara? (rhoddodd Barbara nòd). Bydd, twbi shwar. Fum i 'rioed yn y Bala nac yn lle'n y byd yn y wlad ucha, a dydw i ddim yn nabod neb yno ond y ddau ddyn sydd yn dwad yma ar y ffeirie i werthu 'sanau ar y stryt—a dynion digon clên ydi'r dynion. Mi faswn yn leicio yn anwêdd mynd i'r Bala am unwaith yn 'y mywyd, bydase fo ddim ond i weld y llyn y daru i'r dyn hwnw gerdded ar 'i draws pan oedd o wedi rhewi. Tro garw oedd hwnwpan ddalltodd o be oedd o wedi neyd, mi fu farw ar y spot. Mi glywes James Pwlford yn deyd englyn i'r Bala unwaith o waith Robyn Ddu—dydw i ddim yn 'i gofio fo—' Bala aeth a'r Bala eiff 'rhywbeth fel ene oedd o—mi clywi o, ddyliwn, pan ei di yno. Yr ydw i'n cofio y bydde nhad yn deyd am rywbeth fydde reit sâff, fod o can sowndied a chloch y Bala. Just cymer notis o honi pan ei di yno. Wyst di be, pan glywn ni am cheap trip, hidie Barbara a fine 'r un blaen pwyntryd a dwad i edrach am danat ti. Ië, mi leiciet? Mi wn o'r gore y leiciet ti'n gwel'd ni. Clecia arni, fachgen, dydw i'n gweld monot ti'n byta fawr; mi wyddost fod i ti gan' croeso. Oes ene lawer o honyn nhw yn y Bala yn dysgu pregethu? Sut y deudes di? nad ydyn nhw ddim yn dysgu pregethu yno? O! wel, yn wir, dywed di hyny, achos mi glwes i rai o honyn nhw fydde yn hapno dwad yma i bregethu, a doeddwn i'n gweld dim byd extra yn'yn nhw —1 nhâst i. Mi fase'n well gen i glywed William Hughes, Aberewmnant, na'r gore o honyn nhw—ond dydw i ddim llawer o judge. Wel, be' yn y byd mawr mae nhw yn 'i ddysgu yno os nad ydyn nhw'n dysgu pregethu?" "Ieithoedd, Thomas Bartley," ebe fi. "Hyhy! pw ieithodd, dywed?" "Lladin a Groeg," ebe fi. "Hoho! mi gwela hi rŵan! rhag ofn y bydd raid iddyn nhw fynd yn fisionaries, ac er mwyn iddyn nhw fedryd pregethu i'r Blacks, ynte? Riol peth, yn wir. Wyt ti ddim am fyned at y Blacks, wyt ti? Roeddwn inne'n meddwl hyny. Fedri di ddeyd wrtha i be ydi'r achos fod cyn lleied o honyn nhw yn myn'd i'r India i bregethu i'r Blacks, a nhwthe wedi dysgu'r ieithodd yn y college? Mae nhw'n deyd i mi fod ene geinie o'r Blacks heb yrioed glywed gair am Iesu Grist, a mae hyny yn biti ofnadwy. Waeth iddyn nhw heb ddysgu'r ieithodd, os nad a'n nhw i bregethu yn yr ieithodd. Fase waeth i mi heb fynd yn brentis o grydd bydaswn i ddim yn meddwl gneyd sgidie ar ol hyny. Wyt ti ddim yn rhoi pen arni rŵan? Cymer paned arall, fachgen. Wel, arnat ti ma'r bai. Ond am yr ieithodd yr oeddwn i'n sôn—be ddaru ti 'u galw nhw? Twbi shwar, Lladin a Groeg—iaith y Blacks, ynte." fi. "Nage, Thomas, nid iaith y Blacks ydyw Lladin a Groeg," ebe "Iaith pwy ynte?" gofynai Thomas. "O, ieithoedd rhyw hen bobl sydd wedi marw er's canrifoedd," ebe fi. • Ieithodd pobol wedi marw? Wel be ar affeth hon y ddaear sy W eisio dysgu iaith pobol wedi marw? Ai gneyd sport am 'y mhen i rwyt ti, dywed, fel y bydde Bob dy frawd?" " Yr wyf yn dyweyd y gwir gonest wrthych, Thomas. Maent yn dysgu yr ieithoedd er eu mwyn eu hunain a'r trysorau sydd ynddynt," ebe fi. "Wel, 'da i byth gam i geibio ys clwes i ffasiwn beth! 'Roeddwn i'n wastad yn meddwl mai rhwbeth i'w siarad oedd iaith. Wel dywed i mi, prun ydi iaith y Black? Mae'n siwr fod nhw yn dysgu hono, ne fedren nhw ddim mynd yn fisionaries?" "Dydi iaith y Blacks ddim yn cael ei dysgu yn y college, Thomas Bartley; mae yn rhaid i'r missionaries fyn'd at y Blacks eu hunain i ddysgu hono," ebe fi. Wel, ys clwes i â'm clustie ffasiwn beth," ebe Thomas—" dysgu ieithodd pobol sydd wedi marw a ddim yn dysgu ieithodd pobol sydd yn fyw! Ond gan y'n bod ni wedi dechre sôn am y peth, be arall mae nhw yn 'i ddysgu, dywed?" "Maent yn dysgu mathematics," ebe fi. ، "Mathew Mattis? be ydi hwnw, dywed?" Sut i fesur a phwyso a gwneyd pob math o gyfrifon a phethau felly," ebe fi. "Dene rwbeth digon handi," ebe Thomas, "a dene'r rheswm, ddyliwn i ti, fod cymin o bregethwrs yn mynd yn ffarmwrs ac yn siopwrs. Ydyn nhw yn dysgu rhwbeth arall yno?" "Saesoneg a hanesiaeth," atebais. "Eitha peth," ebe Thomas, "achos yr ydw i'n gwel'd os na feder dyn dipyn o Saesneg y dyddie yma fod o'n bound o fod ar ol. A pheth digon difyr ydi hanesiaeth. Un o'r dynion gore a glwes i rioed am ddeyd stori ydi James Pwlfford. Pan fyddwn i yn arfer myn'd i'r tafarne mi fyddwn yn dotio arno fo; a does dim gwell gen i glywed mewn pregeth na thipyn o hanes. Pan fydd Barbara a fine wedi anghofio y bregeth i gyd, mi fydd gynon ni grap go lew ar y stori fydd y pregethwr wedi ddeyd. Ond dydw i fy hun ddim yn gweld fod y bechgyn yna sydd yn y college yn rhw helynt am ddeyd stori. Yr ydw i yn gwel'd William Hughes, Abercwmnant, yn llawn top iddyn nhw. Wyst di be, mi ddeydodd William stori y tro diwaetha oedd o yma am eneth bach yn marw, anghofia i byth moni tra<noinclude></noinclude> hqbpztsaht48xmgn4jm4wip1uhqcbl7 165393 165392 2026-05-21T21:07:29Z AlwynapHuw 1710 165393 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="AlwynapHuw" />sw</noinclude>sôn gair am ei fwriadau da tuag ataf hyd yn nôd wrth ei chwaer ei hun. Pan wnai garedigrwydd yr oedd ei ledneisrwydd a'i barch i deimladau y derbynydd mor fawr fel y tybiwn weithiau yr hoffasai allu cuddio ei roddion hyd yn nôd oddiwrtho ei hun. Sylwais arno lawer gwaith pan yn estyn rhodd i dlotyn y byddai bob amser yn siarad am rywbeth arall, fel pe buasai yn ceisio galw sylw ei feddwl ei hun a meddwl y derbynydd oddiwrth yr hyn a wnelai ei law. Yr wyf yn cofio yn dda un noswaith yn mis Awst—oddeutu pythefnos cyn yr adeg y bwriadwn fyned i'r athrofa. Yr oeddwn eisoes yn dechreu parotoi ar gyfer y siwrnai ac yn teimlo dipyn yn fidgety, canys ni fuaswn oddicartef fwy na dwy noswaith hefo'u gilydd yn fy mywyd. Yr oeddwn newydd gau y siop, ac eisteddai fy meistr Abel ar y soffa wrth y ffenestr yn y parlwr. Edrychai yn lluddedig, prudd a diegni. Dechreuodd ar unwaith siarad am yr amser y byddwn yn myned i'r athrofa. Wrth fy ngweled yn rhoi fy het ar fy mhen, gofynodd i ba le yr oeddwn yn myned. ac atebais innau fy mod wedi addaw galw i edrych am Thomas Bartley. "A fyddi di yn hir?" gofynai; ac ebe fi, "Nid wyf yn meddwl y byddaf ond ychydig amser." Ac ychwanegais, "Beth sydd? a ddymunech chwi i mi aros i mewn?" "Na ddymunwn ar un cyfrif; ond 'dydw i ddim yn teimlo yn hollol fel fi fy hun heno rywsut," ebe fe." "Arosaf i mewn ac af i'r Twmpath nos yfory," ebe fi. Ond ni fynai Abel i mi wneyd hyny, ac ebe fe, ""Does dim llawer o harm arnaf—mi ddof yn well toc, a mi ddaw Marged i mewn yn union deg. Mae Thomas Bartley, yn ddiammheu, yn dysgwyl am danat." Pan oeddwn yn myned drwy y drws galwodd arnaf ac ebe fe, "Aros am fynyd. Be ŵyr dyn beth all ddygwydd?" Yna agorodd gwpbwrdd oedd yn ei ymyl a thynodd allan y cash box, ac wedi agor hwnw cymerodd o hono un neu ddau o bank notes, ond yn sydyn dododd hwynt yn eu holau a gwenodd, ac ebe fe, "Beth sydd arnaf? A ydwyf yn dechre myn'd yn blentynaidd dywed? On'd oes pythefnos dan hyny. Ffwrdd a ti, a phaid a fy meindio, a brysia yn d'ol." Ar y ffordd i dy Thomas Bartley nid allwn beidio meddwl fod rhywbeth yn rhyfedd yn ymddygiad Abel y noswaith hono, a phenderfynwn ddychwelyd yn gynnar. Ond wedi unwaith fyned o dan gronglwyd y Twmpath nid hawdd oedd cael dyfod oddiyno yn fuan.<noinclude></noinclude> o93r2fxzcco9me9pi2hj68ytmpjtm1s 165394 165393 2026-05-21T21:08:24Z AlwynapHuw 1710 /* Gwallus */ 165394 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="AlwynapHuw" /></noinclude>sôn gair am ei fwriadau da tuag ataf hyd yn nôd wrth ei chwaer ei hun. Pan wnai garedigrwydd yr oedd ei ledneisrwydd a'i barch i deimladau y derbynydd mor fawr fel y tybiwn weithiau yr hoffasai allu cuddio ei roddion hyd yn nôd oddiwrtho ei hun. Sylwais arno lawer gwaith pan yn estyn rhodd i dlotyn y byddai bob amser yn siarad am rywbeth arall, fel pe buasai yn ceisio galw sylw ei feddwl ei hun a meddwl y derbynydd oddiwrth yr hyn a wnelai ei law. Yr wyf yn cofio yn dda un noswaith yn mis Awst—oddeutu pythefnos cyn yr adeg y bwriadwn fyned i'r athrofa. Yr oeddwn eisoes yn dechreu parotoi ar gyfer y siwrnai ac yn teimlo dipyn yn fidgety, canys ni fuaswn oddicartef fwy na dwy noswaith hefo'u gilydd yn fy mywyd. Yr oeddwn newydd gau y siop, ac eisteddai fy meistr Abel ar y soffa wrth y ffenestr yn y parlwr. Edrychai yn lluddedig, prudd a diegni. Dechreuodd ar unwaith siarad am yr amser y byddwn yn myned i'r athrofa. Wrth fy ngweled yn rhoi fy het ar fy mhen, gofynodd i ba le yr oeddwn yn myned. ac atebais innau fy mod wedi addaw galw i edrych am Thomas Bartley. "A fyddi di yn hir?" gofynai; ac ebe fi, "Nid wyf yn meddwl y byddaf ond ychydig amser." Ac ychwanegais, "Beth sydd? a ddymunech chwi i mi aros i mewn?" "Na ddymunwn ar un cyfrif; ond 'dydw i ddim yn teimlo yn hollol fel fi fy hun heno rywsut," ebe fe." "Arosaf i mewn ac af i'r Twmpath nos yfory," ebe fi. Ond ni fynai Abel i mi wneyd hyny, ac ebe fe, ""Does dim llawer o harm arnaf—mi ddof yn well toc, a mi ddaw Marged i mewn yn union deg. Mae Thomas Bartley, yn ddiammheu, yn dysgwyl am danat." Pan oeddwn yn myned drwy y drws galwodd arnaf ac ebe fe, "Aros am fynyd. Be ŵyr dyn beth all ddygwydd?" Yna agorodd gwpbwrdd oedd yn ei ymyl a thynodd allan y cash box, ac wedi agor hwnw cymerodd o hono un neu ddau o bank notes, ond yn sydyn dododd hwynt yn eu holau a gwenodd, ac ebe fe, "Beth sydd arnaf? A ydwyf yn dechre myn'd yn blentynaidd dywed? On'd oes pythefnos dan hyny. Ffwrdd a ti, a phaid a fy meindio, a brysia yn d'ol." Ar y ffordd i dy Thomas Bartley nid allwn beidio meddwl fod rhywbeth yn rhyfedd yn ymddygiad Abel y noswaith hono, a phenderfynwn ddychwelyd yn gynnar. Ond wedi unwaith fyned o dan gronglwyd y Twmpath nid hawdd oedd cael dyfod oddiyno yn fuan.<noinclude></noinclude> ith7yryij0gyaluqe1ngqxjjfkqlkx5 104 83879 165395 163313 2026-05-21T21:11:24Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165395 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Yr oedd gwneyd hyny cyn cael swper allan o'r cwestiwn, oblegid cyn i mi prin eistedd i lawr taflai Thomas lygad bygythiol at yr ham oedd yn nhop y tŷ. Croesaw goreu Thomas oedd ham a wyau a thê, ac nid oedd anghen ei well i dywysog. Ymhlith llawer iawn o bethau eraill yr wyf yn cofio yr ymadroddion canlynol o eiddo Thomas yn ystod fy ymweliad. "Bwyd cry anwêdd, wel di, ydi ham a ŵye os cei di'r quality. Rown i 'run ffig am lon'd trol o hamie'r 'Merice 'ma. Be wyddost di ar be mae'r moch druen yn cael 'u pesgi? A wni ddim sut y mae pobol y trefydd 'ma yn mentro byta ŵye. Wyddost di be glywes i Ned 'y nghefnder yn ddeyd oedd o wedi wel'd â'i lygid 'i hun un tro mewn tŷ reit spectol yn Lerpwl? Dyma oedd 'i stori o—ar amser brecwest mi fydde'r forwyn yn dwad efo gryn ddwsin o wye wedi berwi ar ddesgil ac yn 'u gosod nhw ar y bwrdd; a dene lle bydde'r teulu yn tori un ac yn tori'r llall ac yn eu hogle nhw, a'r forwyn yn eu cario nhw yn 'u hole ffastied ag y medre hi, ac o'r diwedd, hwyrach y ffeindie nhw ddau ne dri allan o'r dwsin yn ffit 'u byta! A dene oedd yn od, 'doeddan nhw 'n meddwl dim byd ato—roeddan nhw 'n gneyd hyny bob dydd. Wel wfft i'w clone glân nhw, meddwn inne. Barbara, gad i ni gael y wye ene sydd ar y silff ganol rhwng y plâts ene—reit gyferbyn â ti—ïe, dene nhw. Mae rhai ene wedi 'u dodwy heddyw—wye'r ieir ''game''. A mi 'rwyt ti wedi pendrafynu myn'd i'r Bala? Wyst di be, mi fydd yn chwith arw gynon ni am danat ti, on' fydd, Barbara? (rhoddodd Barbara nòd). Bydd, twbi shwar. Fum i 'rioed yn y Bala nac yn lle'n y byd yn y wlad ucha, a dydw i ddim yn nabod neb yno ond y ddau ddyn sydd yn dwad yma ar y ffeirie i werthu 'sanau ar y stryt—a dynion digon clên ydi'r dynion. Mi faswn yn leicio yn anwêdd mynd i'r Bala am unwaith yn 'y mywyd, bydase fo ddim ond i weld y llyn y daru i'r dyn hwnw gerdded ar 'i draws pan oedd o wedi rhewi. Tro garw oedd hwnwpan ddalltodd o be oedd o wedi neyd, mi fu farw ar y ''spot''. Mi glywes James Pwlford yn deyd englyn i'r Bala unwaith o waith Robyn Ddu—dydw i ddim yn 'i gofio fo—' Bala aeth a'r Bala eiff 'rhywbeth fel ene oedd o—mi clywi o, ddyliwn, pan ei di yno. Yr ydw i'n cofio y bydde nhad yn deyd am rywbeth fydde reit sâff, fod o can sowndied a chloch y Bala. ''Just'' cymer notis o honi pan ei di<noinclude></noinclude> e1qn84en10z8vst0025yhues78vxkn7 104 83880 165396 163314 2026-05-21T21:14:05Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165396 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>yno. Wyst di be, pan glywn ni am cheap trip, hidie Barbara a fine 'r un blaen pwyntryd a dwad i edrach am danat ti. Ië, mi leiciet? Mi wn o'r gore y leiciet ti'n gwel'd ni. Clecia arni, fachgen, dydw i'n gweld monot ti'n byta fawr; mi wyddost fod i ti gan' croeso. Oes ene lawer o honyn nhw yn y Bala yn dysgu pregethu? Sut y deudes di? nad ydyn nhw ddim yn dysgu pregethu yno? O! wel, yn wir, dywed di hyny, achos mi glwes i rai o honyn nhw fydde yn hapno dwad yma i bregethu, a doeddwn i'n gweld dim byd extra yn'yn nhw —1 nhâst i. Mi fase'n well gen i glywed William Hughes, Aberewmnant, na'r gore o honyn nhw—ond dydw i ddim llawer o judge. Wel, be' yn y byd mawr mae nhw yn 'i ddysgu yno os nad ydyn nhw'n dysgu pregethu?" "Ieithoedd, Thomas Bartley," ebe fi. "Hyhy! pw ieithodd, dywed?" "Lladin a Groeg," ebe fi. "Hoho! mi gwela hi rŵan! rhag ofn y bydd raid iddyn nhw fynd yn fisionaries, ac er mwyn iddyn nhw fedryd pregethu i'r Blacks, ynte? Riol peth, yn wir. Wyt ti ddim am fyned at y Blacks, wyt ti? Roeddwn inne'n meddwl hyny. Fedri di ddeyd wrtha i be ydi'r achos fod cyn lleied o honyn nhw yn myn'd i'r India i bregethu i'r Blacks, a nhwthe wedi dysgu'r ieithodd yn y college? Mae nhw'n deyd i mi fod ene geinie o'r Blacks heb yrioed glywed gair am Iesu Grist, a mae hyny yn biti ofnadwy. Waeth iddyn nhw heb ddysgu'r ieithodd, os nad a'n nhw i bregethu yn yr ieithodd. Fase waeth i mi heb fynd yn brentis o grydd bydaswn i ddim yn meddwl gneyd sgidie ar ol hyny. Wyt ti ddim yn rhoi pen arni rŵan? Cymer paned arall, fachgen. Wel, arnat ti ma'r bai. Ond am yr ieithodd yr oeddwn i'n sôn—be ddaru ti 'u galw nhw? Twbi shwar, Lladin a Groeg—iaith y Blacks, ynte." "Nage, Thomas, nid iaith y Blacks ydyw Lladin a Groeg," ebe fi "Iaith pwy ynte?" gofynai Thomas. "O, ieithoedd rhyw hen bobl sydd wedi marw er's canrifoedd," ebe fi. Ieithodd pobol wedi marw? Wel be ar affeth hon y ddaear sy<noinclude></noinclude> bah8qclmir3z5mzei2f7yjvgkj0y7fl 104 83881 165397 163315 2026-05-21T21:16:43Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165397 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>eisio dysgu iaith pobol wedi marw? Ai gneyd ''sport'' am 'y mhen i rwyt ti, dywed, fel y bydde Bob dy frawd?" "Yr wyf yn dyweyd y gwir gonest wrthych, Thomas. Maent yn dysgu yr ieithoedd er eu mwyn eu hunain a'r trysorau sydd ynddynt," ebe fi. "Wel, 'da i byth gam i geibio ys clwes i ffasiwn beth! 'Roeddwn i'n wastad yn meddwl mai rhwbeth i'w siarad oedd iaith. Wel dywed i mi, prun ydi iaith y Black? Mae'n siwr fod nhw yn dysgu hono, ne fedren nhw ddim mynd yn fisionaries?" "Dydi iaith y Blacks ddim yn cael ei dysgu yn y ''college'', Thomas Bartley; mae yn rhaid i'r missionaries fyn'd at y ''Blacks'' eu hunain i ddysgu hono," ebe fi. Wel, ys clwes i â'm clustie ffasiwn beth," ebe Thomas—"dysgu ieithodd pobol sydd wedi marw a ddim yn dysgu ieithodd pobol sydd yn fyw! Ond gan y'n bod ni wedi dechre sôn am y peth, be arall mae nhw yn 'i ddysgu, dywed?" "Maent yn dysgu mathematics," ebe fi. "Mathew Mattis? be ydi hwnw, dywed?" Sut i fesur a phwyso a gwneyd pob math o gyfrifon a phethau felly," ebe fi. "Dene rwbeth digon handi," ebe Thomas, "a dene'r rheswm, ddyliwn i ti, fod cymin o bregethwrs yn mynd yn ffarmwrs ac yn siopwrs. Ydyn nhw yn dysgu rhwbeth arall yno?" "Saesoneg a hanesiaeth," atebais. "Eitha peth," ebe Thomas, "achos yr ydw i'n gwel'd os na feder dyn dipyn o Saesneg y dyddie yma fod o'n ''bound'' o fod ar ol. A pheth digon difyr ydi hanesiaeth. Un o'r dynion gore a glwes i rioed am ddeyd stori ydi James Pwlfford. Pan fyddwn i yn arfer myn'd i'r tafarne mi fyddwn yn dotio arno fo; a does dim gwell gen i glywed mewn pregeth na thipyn o hanes. Pan fydd Barbara a fine wedi anghofio y bregeth i gyd, mi fydd gynon ni grap go lew ar y stori fydd y pregethwr wedi ddeyd. Ond dydw i fy hun ddim yn gweld fod y bechgyn yna sydd yn y ''college'' yn rhw helynt am ddeyd stori. Yr ydw i yn gwel'd William Hughes, Abercwmnant, yn llawn top iddyn nhw. Wyst di be, mi ddeydodd William stori y tro diwaetha oedd o yma am eneth bach yn marw, anghofia i byth moni tra<noinclude></noinclude> 9icctuud5uh67il65fgcf0go89l9xc0 104 83882 165400 163316 2026-05-21T21:26:47Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165400 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>bydd chwythad yno i. Bydaswn i'n marw ar y clwt faswn i ddim yn medryd peidio crio pan oedd o yn 'i deyd hi. Mae'n dda gan 'y nghalon i glywed fod nhw yn dysgu hanesiaeth yn y college. Ond y mae rhai o honyn nhw yn hir ofnadwy yn dysgu. 'Roedd yma fachgen yn pregethu yn ddiweddar, a 'roeddan nhw'n deyd fod o yn y college er's tair blynedd—faswn i yn y myw lâs yn gneyd na rhych na gwellt o hono fo. 'Roedd o yn sôn am rw 'olwynieth' ne 'unol ieth' ne rwbeth, a fedrwn i neyd na rhawn na bwgan o hono. Ond dywed i mi—mi fu just i mi anghofio—mi wyddwn fod gen i rwbeth isio 'i ofyn i ti —ffasiwn fwyd mae nhw yn 'i brofeidio i chi yno? Ddyliwn fod y ffâr yn go lew?" "Nid ydynt yn profeidio i neb, Thomas; mae pawb yn gorfod gofalu am dano ei hun," atebais. "Wel sut yn y byd mawr y mae'r bechgyn yn cael profijiwns? Ydyn nhw yn cael hyn a hyn yn 'r wythnos at fyw?" gofynai Thomas. "O, nac ydynt," ebe fi; "mae pob un o'r bechgyn yn gorfod gofalu drosto ei hun am fwyd a diod, lodging a golchi. Maent yn cael mynd yma ac acw i bregethu, ac yn cael ychydig am hyny ac yn byw arno." "Wel 'da i byth i ffair Gaerwys os nad y college ydi'r lle rhyfedda y clwis i rioed sôn am dano!" ebe Thomas. "Dydi'r bechgyn, rwyt ti'n deyd, ddim yn dysgu pregethu yno—dydyn nhw ddim yn dysgu iaith y Blacks, ond yn dysgu iaith rhw hen bobol wedi marw er's cantodd—dydyn nhw ddim yn cael cyflog, ond pawb yn byw ar i liwt 'i hun—clemio ne beidio—a'r unig beth gwerth son am dano mae nhw yn 'i ddysgu ydi Hanesiaeth a'r peth arall hwnw—be' ddaru ti alw fo—Mathew? twbi shwar—Mathew Mattis; — I be yn y byd mawr rwyt ti'n mynd yno, dywed? Ydyn nhw yn dysgu rhwbeth am Iesu Grist yno? chlywes i monot ti'n menshion hyny." "Mae yn ddiammheu eu bod, Thomas," ebe fi; "ond y mae y lle ymron mor ddyeithr i mi ag ydyw i chwithau." "''Most the pity''. Bydawn ni yn dy le di, mi fynwn i fis o dreial, a mi gymrwn fwyd efo fi. Wyst di be? mae o'n taro i meddwl i'r mynyd yma fod pob un a weles i yn dwad yma i bregethu o'r college â<noinclude></noinclude> f9fkiq65i1m5q2ve4juzd1r6nwmdzcn 165401 165400 2026-05-21T21:30:29Z AlwynapHuw 1710 165401 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>bydd chwythad yno i. Bydaswn i'n marw ar y clwt faswn i ddim yn medryd peidio crio pan oedd o yn 'i deyd hi. Mae'n dda gan 'y nghalon i glywed fod nhw yn dysgu hanesiaeth yn y college. Ond y mae rhai o honyn nhw yn hir ofnadwy yn dysgu. 'Roedd yma fachgen yn pregethu yn ddiweddar, a 'roeddan nhw'n deyd fod o yn y ''college'' er's tair blynedd—faswn i yn y myw lâs yn gneyd na rhych na gwellt o hono fo. 'Roedd o yn sôn am rw 'olwynieth' ne 'unolieth' ne rwbeth, a fedrwn i neyd na rhawn na bwgan o hono. Ond dywed i mi—mi fu ''just'' i mi anghofio—mi wyddwn fod gen i rwbeth isio 'i ofyn i ti—ffasiwn fwyd mae nhw yn 'i brofeidio i chi yno? Ddyliwn fod y ffâr yn go lew?" "Nid ydynt yn profeidio i neb, Thomas; mae pawb yn gorfod gofalu am dano ei hun," atebais. "Wel sut yn y byd mawr y mae'r bechgyn yn cael ''profijiwns''? Ydyn nhw yn cael hyn a hyn yn 'r wythnos at fyw?" gofynai Thomas. "O, nac ydynt," ebe fi; "mae pob un o'r bechgyn yn gorfod gofalu drosto ei hun am fwyd a diod, ''lodging'' a golchi. Maent yn cael mynd yma ac acw i bregethu, ac yn cael ychydig am hyny ac yn byw arno." "Wel 'da i byth i ffair Gaerwys os nad y ''college'' ydi'r lle rhyfedda y clwis i rioed sôn am dano!" ebe Thomas. "Dydi'r bechgyn, rwyt ti'n deyd, ddim yn dysgu pregethu yno—dydyn nhw ddim yn dysgu iaith y Blacks, ond yn dysgu iaith rhw hen bobol wedi marw er's cantodd—dydyn nhw ddim yn cael cyflog, ond pawb yn byw ar i liwt 'i hun—clemio ne beidio—a'r unig beth gwerth son am dano mae nhw yn 'i ddysgu ydi Hanesiaeth a'r peth arall hwnw—be' ddaru ti alw fo—Mathew? twbi shwar—Mathew Mattis; — I be yn y byd mawr rwyt ti'n mynd yno, dywed? Ydyn nhw yn dysgu rhwbeth am Iesu Grist yno? chlywes i monot ti'n menshion hyny." "Mae yn ddiammheu eu bod, Thomas," ebe fi; "ond y mae y lle ymron mor ddyeithr i mi ag ydyw i chwithau." "''Most the pity''. Bydawn ni yn dy le di, mi fynwn i fis o dreial, a mi gymrwn fwyd efo fi. Wyst di be? mae o'n taro i meddwl i'r mynyd yma fod pob un a weles i yn dwad yma i bregethu o'r college â<noinclude></noinclude> r9ek2zsqg36zg4rfd9qfy1ir60iav4t 165402 165401 2026-05-21T21:31:32Z AlwynapHuw 1710 /* Gwallus */ 165402 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="AlwynapHuw" /></noinclude>bydd chwythad yno i. Bydaswn i'n marw ar y clwt faswn i ddim yn medryd peidio crio pan oedd o yn 'i deyd hi. Mae'n dda gan 'y nghalon i glywed fod nhw yn dysgu hanesiaeth yn y college. Ond y mae rhai o honyn nhw yn hir ofnadwy yn dysgu. 'Roedd yma fachgen yn pregethu yn ddiweddar, a 'roeddan nhw'n deyd fod o yn y ''college'' er's tair blynedd—faswn i yn y myw lâs yn gneyd na rhych na gwellt o hono fo. 'Roedd o yn sôn am rw 'olwynieth' ne 'unolieth' ne rwbeth, a fedrwn i neyd na rhawn na bwgan o hono. Ond dywed i mi—mi fu ''just'' i mi anghofio—mi wyddwn fod gen i rwbeth isio 'i ofyn i ti—ffasiwn fwyd mae nhw yn 'i brofeidio i chi yno? Ddyliwn fod y ffâr yn go lew?" "Nid ydynt yn profeidio i neb, Thomas; mae pawb yn gorfod gofalu am dano ei hun," atebais. "Wel sut yn y byd mawr y mae'r bechgyn yn cael ''profijiwns''? Ydyn nhw yn cael hyn a hyn yn 'r wythnos at fyw?" gofynai Thomas. "O, nac ydynt," ebe fi; "mae pob un o'r bechgyn yn gorfod gofalu drosto ei hun am fwyd a diod, ''lodging'' a golchi. Maent yn cael mynd yma ac acw i bregethu, ac yn cael ychydig am hyny ac yn byw arno." "Wel 'da i byth i ffair Gaerwys os nad y ''college'' ydi'r lle rhyfedda y clwis i rioed sôn am dano!" ebe Thomas. "Dydi'r bechgyn, rwyt ti'n deyd, ddim yn dysgu pregethu yno—dydyn nhw ddim yn dysgu iaith y Blacks, ond yn dysgu iaith rhw hen bobol wedi marw er's cantodd—dydyn nhw ddim yn cael cyflog, ond pawb yn byw ar i liwt 'i hun—clemio ne beidio—a'r unig beth gwerth son am dano mae nhw yn 'i ddysgu ydi Hanesiaeth a'r peth arall hwnw—be' ddaru ti alw fo—Mathew? twbi shwar—Mathew Mattis; — I be yn y byd mawr rwyt ti'n mynd yno, dywed? Ydyn nhw yn dysgu rhwbeth am Iesu Grist yno? chlywes i monot ti'n menshion hyny." "Mae yn ddiammheu eu bod, Thomas," ebe fi; "ond y mae y lle ymron mor ddyeithr i mi ag ydyw i chwithau." "''Most the pity''. Bydawn ni yn dy le di, mi fynwn i fis o dreial, a mi gymrwn fwyd efo fi. Wyst di be? mae o'n taro i meddwl i'r mynyd yma fod pob un a weles i yn dwad yma i bregethu o'r college â<noinclude></noinclude> oyl3zjc7fq1eof3025p6yfan4w1ayhw 104 83883 165403 163317 2026-05-21T21:34:03Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165403 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>golwg eisio bwyd arno; a dydi o ryfedd yn y byd erbyn i ti ddeyd fel mae nhw yn managio yno. Hwya bydd dyn byw, mwya wêl, a mwya glyw. 'Roeddwn i yn arfer meddwl mai lle clên arw oedd y ''college''; ac eto mi fyddwn yn synu sut yr oedd y bechgyn, druen, i gyd yn edrach mor llwyd a digalon; ac mi fyddwn yn meddwl mai tipyn yn ofnus oeddan nhw 'run fath â'r ''witnes'' yn y boss, a mi fyddwn yn meddwl bydaswn i yn hapno'u gwel'd nhw ar ddydd Llun y base nhw yn edrach yn reiol, hwyrach. Mae'n rhaid y bydde nhw yn byw yn well er's talwm yn y college, achos yr ydw i yn cofio pan oeddwn i yn hogyn i mi hapno myn'd i'r capel; a phwy oedd yn pregethu blaw John Jones, Llanllyfni—yn y ''college'' roedd o 'radeg hono, ddyliwn i ti—a roedd ei ddwy foch o fel y rhosyn. Dywed i mi: be bydaet ti ddim yn hapno cael dy alw i bregethu am fis neu ddau ar ol i ti fynd i'r ''college'', be ddoe o honot ti?" "Wel," ebe fi, "rhaid i mi ymddiried i Ragluniaeth. "Weles i rioed ddaioni o'r stori ene," ebe Thomas. "Mae Rhaglunieth yn gofalu am bawb sydd yn gofalu am dano ei hun. 'Roedd yma ddyn yn byw yn y gymdogeth yma er's talwm—cyn dy amser di—a roedd o'n dipyn o grefyddwr hefyd y dyn mwya disut at fyw a weles i rioed, a mi fydde'n wastad yn sôn am ymddiried i Raglunieth. A wyddost di b'le bu o farw? Yn workhouse Treffynnon! poor fellow! Mewn ffordd o siarad, mi fase'n dda gen' i bydaset ti heb ddeyd wrtha i ffasiwn le ydi'r college, achos ar ol i ti fynd yno mi fydd Barbara a fine o hyd yn meddwl a fyddi di tybed yn cael digon o fwyd. Yr ydwi yn dy weld di yn gadel lle da, ac yn mentro mynd i'r wlad ucha, lle mae nhw yn byw yn galed—fel roedd y sneuwrs yn deyd wrthai; ac o'm rhan i, dydw i ddim yn gweld y giâm yn werth y ganwyll. Mi faswn yn rhoi care bydase nhw yn dysgu pregethu yno. Ond ti ŵyr ore, a dydi o ddim o musnesi i myreth; bydase dy fam yn fyw, mae yn ddowt geni a fase hi yn lowio i ti fynd. Be mae Abel yn ddeyd? Ydi o am i ti fynd?" "O ydyw," ebe fi, " mae Abel yn fy annog i fynd." "Wel, mi ro i mewn iddo fo; hen warmon garw ydi Abel; weles i rioed mono fo'n gneyd ''mistake'';" ebe Thomas. "Mae sôn am Abel, Thomas Bartley," ebe fi, "yn gwneyd i mi<noinclude></noinclude> qe62i23ynbr8t0cb8h20c07i60v0ry0 104 83884 165404 163318 2026-05-21T21:34:49Z AlwynapHuw 1710 /* Gwallus */ 165404 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="AlwynapHuw" /></noinclude>gofio fod yn bryd i mi fyn'd gartref. Nid ydyw Abel yn hollol iach heno, ac mi addewais fynd yn ol yn gynnar." "Gwaetha gwbwl," ebe Thomas; "gobeithio nad oes dim byd seriws arno. Wn i ddim be ddoe o honom ni yn y capel ene bydae rhwbeth yn digwydd i'r hen sarja majar; mi fydde yn higyldipigyldi arnon ni. Wyst ti be? pan oedd dy fam yn fyw roedd o gystal â phregeth clywed y ddau yn mygomio. Doeddan nhw byth yn sôn am 'olwynieth,' wyddost, a phethe felly, ond am Iesu Grist a'r nefoedd, a fine yn gwrando arnyn nhw fel hwch yn 'r haidd; faswn i ddim yn blino arnyn nhw drwy y nos, a mi fydde'n gâs gen i weld Abel yn codi i fynd i ffwrdd—mi fyddwn yn teimlo fel bydaswn i heb gael hanner digon. Wyst di be fum i'n neyd?—gobeithio doedd o ddim yn bechod—pan welwn i Abel yn dwad, mi fyddwn yn troi bys y cloc hanner awr yn 'i ol; ond doedd wiw i mi adel i dy fam 'y ngweld i'n gneyd hyny, achos roedd hi mor gysact, wyddost, hefo pethe felly. Wel, na i mo dy stopio di, gan fod Abel yn gwla. Cofia ni i'n dau ato fo, a nos dawch. Aros! dyma ti, gan fod ti wedi pendrafynu mynd i'r college, os na fydd o'n ormod o drafferth gynot i'w gario, mi gei ddarn o'r nhorob yma a chroeso, mi fydd gynon ni ddigon wedyn. Wel, wel, arnat ti mae'r bai, mi wyddost fod i ti gan' croeso o hono. Nos Dawch." Da oedd genyf gael myned allan er mwyn i mi gael "roario," chwedl Wil Bryan; a meddyliwn beth pe buasai Wil, druan, gyda mi yn y Twmpath y noson hono, y fath adroddiad campus a allasai efe ei roddi o'r ymgom gyda'r "hen thoroughbred Thomas Bartley," ys dywedai yntau. Daeth cant o adgofion i fy meddwl wrth brysuro tua chartref, am y modd y gallai Bob fy mrawd dynu y crychau o wyneb difrifol a phrofedigaethus fy mam, pan fyddai efe wedi bod yn nhŷ Thomas Bartley yn ei "dynu allan." Gallai Bob ei ddynwared i'r blewyn; a gwelais ef yn gwneyd i fy mam deimlo yn ddig wrthi hi ei hun am ei bod yn gorfod chwerthin er ei gwaethaf. Dichon fod adegau yn mywyd pob dyn pryd y mae ei ymddangosiad yn debyg i wallgofddyn. Pe cymerasid photograph o honof finnau y noswaith hono, pan gerddwn yn gyflym heibio coed y Plâs, buasai yr olwg arnaf yn rhyfedd, oblegid chwarddwn ac wylwn bob yn ail. Yn awr, wrth feddwl am y peth, y mae yn rhyfedd genyf gofio fod a fyno<noinclude></noinclude> 4vv3q29yqbn08971r6a5e6vrw4srh3l 104 83885 165405 163319 2026-05-21T21:35:42Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165405 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Thomas Bartley rywbeth a rhai o brif ddygwyddiadau fy mywyd; ond bychan a dybiwn i y mynydau yr oeddwn yn dyehwelyd o'r Twmpath, y buasai raid i mi byth adgofio y noswaith ond yn unig fel defnydd dyddanwch i'm cymdeithion. Nid oedd fwy nag awr a hanner o amser er pan adawswn Siop y Gornel; a phan oeddwn o fewn ychydig latheni iddi wrth ddychwelyd gartref, cyfarfuais â Jones, yr hwn a fuasai yn chwilio am danaf ymhobman ond yn y Twmpath. Dywedodd wrthyf fod Abel yn wael iawn. Ni ddeallais un gair arall a ddywedodd; a'r mynyd nesaf yr oeddwn yn ystafell fy hen feistr anwyl. Ni faddeuaf byth i mi fy hun am ei adael y noswaith hono. Cefais ef yn lledorwedd ar y soffa, ymha le y gadawswn ef pan gychwynais i'r Twmpath. Yn eistedd ar gadair wrth ei ochr yr oedd Dr. Bennett, neu, fel y gelwem ef, Doctor y Gwaith. Tu ol iddo, wrth ben y soffa, yr oedd Miss Hughes, ac mewn ymdrech ofnadwy yn ceisio cuddio dirdyniadau ei chalon. Mae yr olygfa yn fyw o flaen fy meddwl; pa fodd y gallwn ei hanghofio! Gyda'i braich chwith, yr hon a ymddangosai fel un darn o dynerwch, cynnaliai Miss Hughes ben patriarchiadd yr unig ŵr a garasai hi â'i holl galon yn ystod ei hoes; a daliai yn ei llaw ddehau wydryn gyda rhyw gordial ynddo, yr hwn a wrthodid gan ei brawd, neu yn hytrach nad allai ei gymeryd. Yr wyf yn meddwl fod dwy wraig arall yn yr ystafell, ond nid wyf yn cofio pwy oeddynt. Cyn hyny ni fuaswn yn credu fod yn bosibl i ddyn fyned trwy y fath gyfnewidiad mewn càn lleied amser heb i ddim ymosod arno oddiallan. Yr oedd y " fine old fellow," fel y galwai Wil Bryan ef, yn swp diymadferth a dinerth, fel pig—adail wedi ei daro yn ei fôn gan fellten, a'i ogoniant wedi ei lorio. Y wyneb, yr hwn a belydrai gan bwyll, deall a hawddgarwch ddwyawr yn ol, oedd erbyn hyn fel wyneb ynfytyn yn ei feddwdod. Y tafod na ddywedai un amser ond yr hyn oedd synwyrol ac adeiladol oedd yn awr wedi anghofio ei swyddogaeth; ac ni ddeuai bellach o enau ei berchenog ond sŵn aflafar, cyffelyb i lais anhyfryd y mûd a'r byddar. Oddieithr ei fraich ddehau, ymddangosai fod holl gorff fy hoff feistr wedi ei barlysu. Yr oeddwn wedi bod yn yr ystafell rai mynydau cyn iddo gymeryd un sylw o honof. Pa fodd bynag, pan edrychodd arnaf, cynhyrfodd; a dechreuodd wylo fel plentyn. Y mynyd nesaf pwyntiai ataf<noinclude></noinclude> e4u2tkg8hr14f81tx82ufwir4dv08j7 165406 165405 2026-05-21T21:37:56Z AlwynapHuw 1710 /* Gwallus */ tud 335 heb ei sganio 165406 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Thomas Bartley rywbeth a rhai o brif ddygwyddiadau fy mywyd; ond bychan a dybiwn i y mynydau yr oeddwn yn dyehwelyd o'r Twmpath, y buasai raid i mi byth adgofio y noswaith ond yn unig fel defnydd dyddanwch i'm cymdeithion. Nid oedd fwy nag awr a hanner o amser er pan adawswn Siop y Gornel; a phan oeddwn o fewn ychydig latheni iddi wrth ddychwelyd gartref, cyfarfuais â Jones, yr hwn a fuasai yn chwilio am danaf ymhobman ond yn y Twmpath. Dywedodd wrthyf fod Abel yn wael iawn. Ni ddeallais un gair arall a ddywedodd; a'r mynyd nesaf yr oeddwn yn ystafell fy hen feistr anwyl. Ni faddeuaf byth i mi fy hun am ei adael y noswaith hono. Cefais ef yn lledorwedd ar y soffa, ymha le y gadawswn ef pan gychwynais i'r Twmpath. Yn eistedd ar gadair wrth ei ochr yr oedd Dr. Bennett, neu, fel y gelwem ef, Doctor y Gwaith. Tu ol iddo, wrth ben y soffa, yr oedd Miss Hughes, ac mewn ymdrech ofnadwy yn ceisio cuddio dirdyniadau ei chalon. Mae yr olygfa yn fyw o flaen fy meddwl; pa fodd y gallwn ei hanghofio! Gyda'i braich chwith, yr hon a ymddangosai fel un darn o dynerwch, cynnaliai Miss Hughes ben patriarchiadd yr unig ŵr a garasai hi â'i holl galon yn ystod ei hoes; a daliai yn ei llaw ddehau wydryn gyda rhyw gordial ynddo, yr hwn a wrthodid gan ei brawd, neu yn hytrach nad allai ei gymeryd. Yr wyf yn meddwl fod dwy wraig arall yn yr ystafell, ond nid wyf yn cofio pwy oeddynt. Cyn hyny ni fuaswn yn credu fod yn bosibl i ddyn fyned trwy y fath gyfnewidiad mewn càn lleied amser heb i ddim ymosod arno oddiallan. Yr oedd y " fine old fellow," fel y galwai Wil Bryan ef, yn swp diymadferth a dinerth, fel pig—adail wedi ei daro yn ei fôn gan fellten, a'i ogoniant wedi ei lorio. Y wyneb, yr hwn a belydrai gan bwyll, deall a hawddgarwch ddwyawr yn ol, oedd erbyn hyn fel wyneb ynfytyn yn ei feddwdod. Y tafod na ddywedai un amser ond yr hyn oedd synwyrol ac adeiladol oedd yn awr wedi anghofio ei swyddogaeth; ac ni ddeuai bellach o enau ei berchenog ond sŵn aflafar, cyffelyb i lais anhyfryd y mûd a'r byddar. Oddieithr ei fraich ddehau, ymddangosai fod holl gorff fy hoff feistr wedi ei barlysu. Yr oeddwn wedi bod yn yr ystafell rai mynydau cyn iddo gymeryd un sylw o honof. Pa fodd bynag, pan edrychodd arnaf, cynhyrfodd; a dechreuodd wylo fel plentyn. Y mynyd nesaf pwyntiai ataf ac yna at y cwpbwrdd, gan wneyd ymdrech galed i siarad. Gwyddwn yn dda ei ddymuniad, ond ni chymerais arnaf fy mod yn ei ddeall. Drachefn a thrachefn y ceisiai wneyd ei ddymuniad yn hysbys; a gofynodd y doctor i mi a wyddwn pa beth a geisiai, a dywedais innau—wel, dywedais yr hyn nad oedd wir, sef na wyddwn. Yr oedd yn amlwg i bawb oedd yn yr ystafell fod Ahel yn dymuno dyweyd rhywbeth wrthyf. Gwyddwn i yn burion beth ydoedd hwnw. Ond beth pe dywedaswn wrth y doctor a Miss Hughes mai dymuniad fy meistr caredig oedd i mi gael rhai o'r bank notes oedd yn y cash bor, oni fuasent yn fy ammheu? Ond yr oeddwn yn sicr—mor sier a fy mod yn ysgrifenu y geiriau y fynyd hon—mai dyna oedd ei unig ddymuniad ar y pryd. Credwn fod cynneddfau ei enaid heb anmharu dim, ond fod y cyfryngau a'u gwasanaethasant am bymtheg mlynedd a thriugain yn awr yn gwrthod ufuddhâu iddynt. Unwaith ac eilwaith ceisiai siarad â mi, ac wedi methu torai i wylo. Annogai y doctor fi i adael yr ystafell, gan fod yn amlwg fy mod yn cynhyrfu y dyoddefydd; ond gwrthodais yn barchus. Yr oeddwn wedi ei adael pryd na ddylaswn, ac nid oeddwn am wneyd hyny eilwaith. Yr oedd yn galed iawn arnaf. Gwaedai fy nghalon o gydymdeimlad â'r gŵr goreu, caredicaf, a duwiolaf a adwaenais erioed. Yr oedd yn fy ngallu i dawelu ei feddwl drwy wneyd yn hysbys ei ddymuniad; ac yr oedd hyny yn bwysig iawn i mi yn bersonol, a fy nyfodol yn dibynu ar hyny i raddau mawr; ond ni feiddiwn wneyd hyny heb beri i rywrai ammheu fy nghymeriad. Gweddïwn yn ddystaw a thaer am i fy meistr gael nerth i siarad; ond yr oedd pob mynyd fel pe buasai yn ei yru ymhellach oddiwrthym, ac yn lleihâu ein gobaith am iddo byth mwyach allu dal cymundeb a neb o honom. Gyda llawer o drafferth dodasom ef yn ei wely, ac arferwyd pob moddion oedd yn bosibl i geisio ei adferu; ond ni thyciai dim. Fel y dywedais, nid oedd wedi colli yn hollol nerth ei fraich ddehau. Eisteddwn wrth ochr ei wely, ac yr oedd fy llaw yn ei law. Ymddangosai fel mewn cwsg hapus am oriau lawer, ond pan gynnygiwn dynu fy llaw allan o'i law ef, deffröai yn anesmwyth. Dywedai y meddyg y gallai fod yn y sefyllfa hono am ddyddiau, ac aeth ymaith gan addaw dyfod yn ol yn y bore. Yr oedd y meddyg eisoes wedi perswadio Miss Hughes i fyned i orphwyso, gan nad allai hi wneud<noinclude></noinclude> fr8yup233w22r69hcrhkbxgwdoeq3nf 104 83886 165407 163320 2026-05-21T21:39:35Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165407 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>dim i'w brawd; ac yr oedd wedi sicrhâu ''nurse'' brofiadol i aros gyda mi i wylio y claf. Yr oedd y tywydd yn gynhes, a'r ystafell yn ddystaw, a thoc syrthiodd y "nurse brofiadol" i gwsg trwm. Ni choleddai Dr. Bennett un gobaith am adferiad fy hen feistr hoff, a bellach ni wnawn innau; ond parhawn i weddio yn daer ar Dduw —nid oddiar un amean hunangar—am i'w dafod gael ei ryddhau pe ond am un mynyd. A wrandäwyd fi? Pe dywedaswn do, pwy fuasai yn fy nghredu? Yr oeddwn wedi bod yn gwylio am awr—am ddwy, a'r "nurse brofiadol" wedi bod yn eysgu am yr un faint o amser yn union. Yr oedd anadliadau fy hen noddwr caredig mor ysgafn a dystaw, fel yr ofnwn ei fod wedi myned. Gollyngais ei law yn esmwyth, a deffrôdd yntau fel plentyn yn ei gryd. Edryehodd arnaf a dywedodd—wel, ni adroddais ei ychydig eiriau wrth neb erioed; oblegid meddyliais y gallai Dr. Bennett ddyweyd fod y peth yn anmhosibl, ae mai breuddwydio yr oeddwn, ac y gallasai eraill ddyweyd fod genyf amcan hunangar wrth adrodd y chwedl, ac eraill mai animal magnetism oedd y cwbl. Nid yw o bwys erbyn hyn. Mi wn hyn—na ddarfu i mi wneyd defnydd o'i eiriau i gyrhaedd fy amcanion fy hun; ond yr wyf yn eu cadw yn fy nghalon yn goffadwriaeth mor bur yr oedd efe i mi yn ei fynydau olaf. Y mynyd nesaf yr oedd ei ysbryd wedi croesi y gagendor mawr; ac yn annals angeu yr wyf yn eredu nad aeth drwy ei borth tywyll ei gywirach, ei ffyddlonach, na'i dduwiolach, ond Un. <br> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|PENNOD XXXV.<br>Helbulus.}}}} Yn yr ystorm pan syrthiodd yr hen dderwen, yr hon yr oedd ei gwreiddiau wedi ymestyn ymheli ac yn ddwfn, rhwygwyd y ddaear o'i chwmpas, a'r deri eraill am bellder a wnaethpwyd yn llai diogel. Y deri oeddynt agosaf ati a deimlasant fwyaf oddi wrth yr ysgytiad; ac yn y codwm ysgrafwyd rhai o honynt mor ddwin fel nad allodd awelon haf, gwlaw, gwlith, a gwres, byth iachâu en ereithiau. Yn marwolaeth Abel Hughes, collwyd un oedd wedi cario argyhoeddiad i galonau y corner—men a'r eymeriadau gwaethaf yn y dref ei fod yn ddyn da. Collodd masnachwyr engraifit o'u plith o ddyn yn gallu trin y byd heb ddyweyd celwydd, ac ar yr un pryd yn cael tamaid gonest <section end="bbb"/><noinclude></noinclude> chtuk78isticuqyoixb35q2mh51kvpp 165408 165407 2026-05-21T21:41:23Z AlwynapHuw 1710 165408 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>dim i'w brawd; ac yr oedd wedi sicrhâu ''nurse'' brofiadol i aros gyda mi i wylio y claf. Yr oedd y tywydd yn gynhes, a'r ystafell yn ddystaw, a thoc syrthiodd y "nurse brofiadol" i gwsg trwm. Ni choleddai Dr. Bennett un gobaith am adferiad fy hen feistr hoff, a bellach ni wnawn innau; ond parhawn i weddio yn daer ar Dduw —nid oddiar un amean hunangar—am i'w dafod gael ei ryddhau pe ond am un mynyd. A wrandäwyd fi? Pe dywedaswn do, pwy fuasai yn fy nghredu? Yr oeddwn wedi bod yn gwylio am awr—am ddwy, a'r "''nurse'' brofiadol" wedi bod yn cysgu am yr un faint o amser yn union. Yr oedd anadliadau fy hen noddwr caredig mor ysgafn a dystaw, fel yr ofnwn ei fod wedi myned. Gollyngais ei law yn esmwyth, a deffrôdd yntau fel plentyn yn ei gryd. Edrychodd arnaf a dywedodd—wel, ni adroddais ei ychydig eiriau wrth neb erioed; oblegid meddyliais y gallai Dr. Bennett ddyweyd fod y peth yn anmhosibl, ae mai breuddwydio yr oeddwn, ac y gallasai eraill ddyweyd fod genyf amcan hunangar wrth adrodd y chwedl, ac eraill mai ''animal magnetism'' oedd y cwbl. Nid yw o bwys erbyn hyn. Mi wn hyn—na ddarfu i mi wneyd defnydd o'i eiriau i gyrhaedd fy amcanion fy hun; ond yr wyf yn eu cadw yn fy nghalon yn goffadwriaeth mor bur yr oedd efe i mi yn ei fynydau olaf. Y mynyd nesaf yr oedd ei ysbryd wedi croesi y gagendor mawr; ac yn annals angeu yr wyf yn eredu nad aeth drwy ei borth tywyll ei gywirach, ei ffyddlonach, na'i dduwiolach, ond Un. <br> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|PENNOD XXXV.<br>Helbulus.}}}} Yn yr ystorm pan syrthiodd yr hen dderwen, yr hon yr oedd ei gwreiddiau wedi ymestyn ymheli ac yn ddwfn, rhwygwyd y ddaear o'i chwmpas, a'r deri eraill am bellder a wnaethpwyd yn llai diogel. Y deri oeddynt agosaf ati a deimlasant fwyaf oddi wrth yr ysgytiad; ac yn y codwm ysgrafwyd rhai o honynt mor ddwin fel nad allodd awelon haf, gwlaw, gwlith, a gwres, byth iachâu en ereithiau. Yn marwolaeth Abel Hughes, collwyd un oedd wedi cario argyhoeddiad i galonau y corner—men a'r eymeriadau gwaethaf yn y dref ei fod yn ddyn da. Collodd masnachwyr engraifit o'u plith o ddyn yn gallu trin y byd heb ddyweyd celwydd, ac ar yr un pryd yn cael tamaid gonest <section end="bbb"/><noinclude></noinclude> ebjkjnhy5xaqlqnvpgtzqeaogdyv7j4 104 85211 165292 2026-05-21T12:00:09Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165292 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Gwel'd y Beibl mewn galarwisg :Ar yr astell, fel yn syn; Ato â theimladau cymysg :Awn dan holi, Beth yw hyn? Wedi'i agor, gwelwn olion :Dwylaw WILLIAMS ar y dail— Gwel destynau, meddai'r plygion, :'Hen bregethwr heb ei ail!" Y mae rhywbeth wedi dygwydd, :Meddwn, ag y sy' o bwys— Mae y brethyn du yn arwydd :Colled fawr, a galar dwys; Ofni 'rwyf i fod gwirionedd :Yn y son ei farw ef, Ac nad ydyw ond oferedd :Ceisio'i wel'd tu yma i'r nef. Ac fel hyn dan ddwys fyfyrio, :I dŷ cyfaill oedd gerllaw— Awn, ond ofnwn holi am dano, :Rhag cael dyfnach clwyf a braw; Coffa'i enw wnaethum unwaith, :A deallwn ar y pryd I mi gyffwrdd tanau hiraeth, :Yn nghalonau'r teulu i gyd. Tua'r Talwrn yn fy mhryder, :Y cyfeiriwn ar fy hynt, Lle treuliaswn oriau lawer :Yn ei gwmni'n ddedwydd gynt Myn'd yn mlaen dan ymgysuro :At y ty, fel lawer gwaith Gynt; ond erbyn cyrhaedd yno, :Och! nid oedd ef yma chwaith. Aethum wed'yn i Lynlleifiad, :Dyeithr holi hwn a'r llall— Taflent ataf syn edrychiad, :Tybient hwy nad oeddwn gall:— Aeth oddi yma'n ol i Gymru, :'Clywsoch hyn a gwyddoch chwi, Ei fod wedi—tewch a haeru, :Meddwn, yna ffwrdd â mi, </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> hfqok0ojy3qsweww2cui3q9yz0tce4x 165293 165292 2026-05-21T12:01:44Z AlwynapHuw 1710 165293 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Gwel'd y Beibl mewn galarwisg :Ar yr astell, fel yn syn; Ato â theimladau cymysg :Awn dan holi, Beth yw hyn? Wedi'i agor, gwelwn olion :Dwylaw WILLIAMS ar y dail— Gwel destynau, meddai'r plygion, :'Hen bregethwr heb ei ail!" Y mae rhywbeth wedi dygwydd, :Meddwn, ag y sy' o bwys— Mae y brethyn du yn arwydd :Colled fawr, a galar dwys; Ofni 'rwyf i fod gwirionedd :Yn y son ei farw ef, Ac nad ydyw ond oferedd :Ceisio'i wel'd tu yma i'r nef. Ac fel hyn dan ddwys fyfyrio, :I dŷ cyfaill oedd gerllaw— Awn, ond ofnwn holi am dano, :Rhag cael dyfnach clwyf a braw; Coffa'i enw wnaethum unwaith, :A deallwn ar y pryd I mi gyffwrdd tanau hiraeth, :Yn nghalonau'r teulu i gyd. Tua'r Talwrn yn fy mhryder, :Y cyfeiriwn ar fy hynt, Lle treuliaswn oriau lawer :Yn ei gwmni'n ddedwydd gynt Myn'd yn mlaen dan ymgysuro :At y ty, fel lawer gwaith Gynt; ond erbyn cyrhaedd yno, :Och! nid oedd ef yma chwaith. Aethum wed'yn i Lynlleifiad, :Dyeithr holi hwn a'r llall— Taflent ataf syn edrychiad, :Tybient hwy nad oeddwn gall:— </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> 9vtmibcvpxujrlqquwnmz5cv5orz6tm 104 85212 165297 2026-05-21T12:06:01Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165297 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Aeth oddi yma'n ol i Gymru, :'Clywsoch hyn a gwyddoch chwi, Ei fod wedi {{bar|2}} tewch a haeru, :Meddwn, yna ffwrdd â mi, O gyfarfod i gyfarfod :Awn dan holi yn mhob lle, Ydyw WILLIAMS wedi dyfod, :Yma'n wastad gwelid e'? Gwel'd ei le yn mhlith y brodyr :Heb ei lanw gan yr un, Ail ymholi mewn trwm ddolur, :'I b'le'r aeth yr anwyl ddyn?' Dyfod adref yn siomedig :Wedi'r daith drafferthus hon; Eiste'i lawr yn dra lluddedig, :Codi cyn gorphwyso 'mron; Myn'di chwilio fy mhapyrau :Rhag y gallai oddiwrtho dd'od Lythyr, pan o'wn oddicartre' :Gwelais hyny'n dygwydd bod. Wedi troi a chwilio gronyn :Ar y rhei'ny yma a thraw, Gwelwn yn y man lythyryn, :Meddwn, 'Dyma'i 'sgrifen—law!' Ei agoryd wnawn yn fuan, :Och! y chwerw siom a ges, Yr oedd hwnw'n ddwyflwydd oedran :Mi nid oeddwn ronyn nes. Yna i'r gwely i orphwyso :Wedi'r drafferth flin yr awn, Cwsg yn fuan ddaeth i'm rhwymo, :Gorwedd yn ei freichiau wnawn; Gwelwn WILLIAMS draw yn dyfod :Tuag ataf yn ei flaen, Rhedwn inau i'w gyfarfod :Fel yr ewig ar y waun. </poem> <br><noinclude>{{Div end}}</noinclude> 7khbydfh5tqwhh163qr2844m84blbb4 104 85213 165299 2026-05-21T12:15:57Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165299 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Gwenai ef, a gwenwn inau, :At ein gilydd wrth neshau, Estynwn i, estynai yntau, :Ddwylaw i ymgofleidio'n dau; Pan yn agor fy ngwefusau :I'w gyfarch ef â llawen floedd, Cwsg ddatodai'n rhydd ei g'lymau, :Och! y siom! can's breuddwyd oedd ! WILLIAMS, ni chaf mwy dy weled :Byth yr ochr yma i'r bedd; Byth y pleser o dy glywed :Mwy ni cheir, hen angel hedd; Ofer teithio i chwilio am danat :Mwyach ar y ddaear hon, Ofer yw breuddwydion anfad, :Ni wnant ond archolli'r fron. "Gwn lle mae ei gorff yn huno," :Ebai Tristwch, "minau äf Yno uwch ei ben i wylo, :Gwlychu'i fedd â'm dagrau wnaf; Yn y Wern gerllaw'r addoldy, :Lle bu'n efengylu gynt, Rhoes ei ben i lawr i gysgu :Islaw cyrhaedd haul a gwynt. Dyna'r fan mae'r tafod hwnw, :Gynt ro'i Gymru oll ar dân; Wedi'i gloi yn fudan heddyw, :Yn isel—fro'r tywod mân; Ar y wefus fu'n dyferu :Geiriau fel y diliau mel, Mae hyawdledd wedi fferu, :Clai sydd arni, mae dan sel. Cwyno wna dy frodyr gweiniaid, :WILLIAMS, heddyw am danat ti, Megys eiddil blant amddifaid, :Am eu tad yn drwm eu cri; </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> 2nupobluluykelpe82msrtd1wdz5796 104 85214 165301 2026-05-21T12:18:43Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165301 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{Center block/s}} <poem> Mae dy enw'n argraffedig :Ar galonau myrdd a mwy, Mae dy goffa'n fendigedig :Ac yn anwyl ganddynt hwy. Son am danat mae'r eglwysi :Bob cyfarfod d'ont yn nghyd; 'R hen bregethau fu'n eu toddi :Gynt, sydd eto yn eu bryd; Merched Seion, pan adgofiant :D'enw a'th gynghorion call, Ceisiant adrodd, buan methant, :Wyla hon, ac wyla'r llall. Pe bai tywallt dagrau'n tycio :Er cael eilwaith wel'd dy wedd, Ni chait aros, gallaf dystio, :Haner munyd yn dy fedd; Deuai'r holl eglwysi i wylo, :A gollyngent yn y fan, Ffrwd ddigonol i dy nofio :O waelodion bedd i'r lan. WILLIAMS anwyl! llecha dithau :Mewn dystawrwydd llawn a hedd— Boed fy neigryn gloyw inau :Byth heb sychu ar dy fedd; Haul a gwynt! mi a'ch tynghedaf, :Peidiwch byth a'i gyffwrdd ef, Caffed aros haf a gauaf :Nes rhydd udgorn barn ei lef. Cysga gyda'th blant a'th briod, :Yn 'stafellau'r dyffryn du, Melus fydd priddellau'r beddrod, :Mwyach i chwi, bedwar cu; Minau dawaf—teimlad arall :Sydd yn dysgwyl am fy lle, Gwn ei fod mewn awydd diwall— :Dig wrth angeu ydyw e'. </poem> <br><noinclude>{{Div end}}</noinclude> i7922vnf8xz48elueq7xu8rx0vqr0rt 104 85215 165303 2026-05-21T12:25:40Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165303 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Nid oes gen'i ond gair i'w dd'wedyd :Wrthyt, angeu creulon, mawr, Hen anghenfil brwnt a gwaedlyd, :Ceir dy gopa dithiau i lawr; Dydd sy'n d'od, cawn weled claddu :Dy ysgerbwd hyll ei wedd, Minau ddeuaf yno i ganu :Haleluia ar dy fedd. Dydd sy'n d'od i'th laddedigion :Ydynt dan dy draed yn awr, Godi'n fyw, a sathrant weithion :Dithau dan eu traed i lawr; Ni bydd wed'yn son am farw, :Gair o son am frenin braw, Nid oes m'o lyth'renau d'enw :Yn ngeirlyfrau'r byd a ddaw. "Nawr 'rwy'n gweled,' medd Llawenydd, :'Mai myfi a bia'r gân, Fi yw'r môr, chwi yw'r afonydd :Rhedech i mi'n ddiwahan; Cariad ddystaw 'mdoddai'n Hiraeth, :Hiraeth yntau'n Dristwch trwm, Tristwch droes yn Ddigter eilwaith, :At y bedd ac angeu llwm. Digter droai'n ddiarwybod :Iddo 'i hun, y gân i mi; Pan yn senu angeu—syndod! :Llawen gân y troes ei gri; Yn llawenydd pur ei Arglwydd :Y mae WILLIAMS heddyw'n byw, Nid ä galar yn dragywydd :Ato i'r trigfanau gwiw. Darfu'r llafur a'r gofalu, :Teithio drwy y gwlaw a'r gwynt, Fel bu wrth bregethu a chasglu :At addoldai Cymru gynt; </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> qna05y40anyzovfqg5pmcjhsj3q1oyi 165305 165303 2026-05-21T12:28:01Z AlwynapHuw 1710 165305 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Nid oes gen'i ond gair i'w dd'wedyd :Wrthyt, angeu creulon, mawr, Hen anghenfil brwnt a gwaedlyd, :Ceir dy gopa dithiau i lawr; Dydd sy'n d'od, cawn weled claddu :Dy ysgerbwd hyll ei wedd, Minau ddeuaf yno i ganu :Haleluia ar dy fedd. Dydd sy'n d'od i'th laddedigion :Ydynt dan dy draed yn awr, Godi'n fyw, a sathrant weithion :Dithau dan eu traed i lawr; Ni bydd wed'yn son am farw, :Gair o son am frenin braw, Nid oes m'o lyth'renau d'enw :Yn ngeirlyfrau'r byd a ddaw. "Nawr 'rwy'n gweled,' medd Llawenydd, :'Mai myfi a bia'r gân, Fi yw'r môr, chwi yw'r afonydd :Rhedech i mi'n ddiwahan; Cariad ddystaw 'mdoddai'n Hiraeth, :Hiraeth yntau'n Dristwch trwm, Tristwch droes yn Ddigter eilwaith, :At y bedd ac angeu llwm. Digter droai'n ddiarwybod :Iddo 'i hun, y gân i mi; Pan yn senu angeu—syndod! :Llawen gân y troes ei gri; Yn llawenydd pur ei Arglwydd :Y mae WILLIAMS heddyw'n byw, Nid ä galar yn dragywydd :Ato i'r trigfanau gwiw. Darfu'r llafur a'r gofalu, :Teithio drwy y gwlaw a'r gwynt, Fel bu wrth bregethu a chasglu :At addoldai Cymru gynt; </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> hu6v68cxcpg6440hawbhepbj8fwfgvq 104 85216 165304 2026-05-21T12:27:30Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Dechrau tudalen newydd gyda "<poem> Darfu'r llafur, darfu'r cystudd, :Darfu'r peswch, darfu'r boen, Darfu marw—ond ni dderfydd :Ei lawenydd gyda'r Oen. Ca'dd yr orsedd, ca'dd y goron, :Ca'dd y delyn yn ei law; Byth y bydd wrth fodd ei galon :Gyda'r dyrfa'r ochr draw; Caiff ei gorff o'r bedd i fyny, :Foreu'r adgyfodiad mawr, Bydd ar ddelw'i briod Iesu, :Yn dysgleirio fel y wawr. </poem> {{Div end}} <br> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="... 165304 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Darfu'r llafur, darfu'r cystudd, :Darfu'r peswch, darfu'r boen, Darfu marw—ond ni dderfydd :Ei lawenydd gyda'r Oen. Ca'dd yr orsedd, ca'dd y goron, :Ca'dd y delyn yn ei law; Byth y bydd wrth fodd ei galon :Gyda'r dyrfa'r ochr draw; Caiff ei gorff o'r bedd i fyny, :Foreu'r adgyfodiad mawr, Bydd ar ddelw'i briod Iesu, :Yn dysgleirio fel y wawr. </poem> {{Div end}} <br> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/><section end="bbb"/><noinclude><references/></noinclude> j6yot3pjv21aq3grpicu7210z3j3g0h 165306 165304 2026-05-21T13:00:18Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165306 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Darfu'r llafur, darfu'r cystudd, :Darfu'r peswch, darfu'r boen, Darfu marw—ond ni dderfydd :Ei lawenydd gyda'r Oen. Ca'dd yr orsedd, ca'dd y goron, :Ca'dd y delyn yn ei law; Byth y bydd wrth fodd ei galon :Gyda'r dyrfa'r ochr draw; Caiff ei gorff o'r bedd i fyny, :Foreu'r adgyfodiad mawr, Bydd ar ddelw'i briod Iesu, :Yn dysgleirio fel y wawr. </poem> {{Div end}} <br> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|Marwnad<br>F'EWYTHR TOMOS, Y CAETHWAS.}}<br>O "AELWYD F'EWYTHR ROBERT."}} {{Center block/s}} <poem> CHWI arwyr rhyfelgar, dychwelwch :Am unwaith, a chlustymwrandewch; Arefwch, rhyfeddwch, a dodwch :Eich llaw ar eich genau, a thewch! A welwch chwi'r gwron ymladdodd :Ei frwydrau, a chariodd y dydd, Heb gleddyf na bwa? Gorchfygodd— :Ei arfau oedd cariad a ffydd! Chwychwi gawsoch glod ac anrhydedd :Drwy gochi y ddaiar a gwaed, A mathru ar feusydd celanedd, :Blant dynion yn filoedd tan draed; Beth dal eich rhyfelgar orchestion, :Eich rhwysg, a'ch gwrhydri, a'ch ffawd, I'w dangos yn ymyl gorchestion, :F'Ewythr Tomos— y Cristion tylawd? </poem> <br><section end="bbb"/><noinclude>{{Div end}}</noinclude> az3gvinayygap99vj2ykv40ulqdfoj9 104 85217 165307 2026-05-21T13:03:11Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165307 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Adseiniwyd eich enwau a'ch clodydd, :Yn llŷs ac yn senedd eich gwlad; Ymryson wnai'r bardd a'r areithydd, :I ddadgan eich bri a'ch mawrhad; Ond ni all na dyfais, na doniau, :Na dim peraroglau a gaed, I gadw rhag pydru, yr enwau, :Halogodd celanedd a gwaed. Cyn hir bydd yr uchel golofnau, :Fwriadwyd i ddadgan eich bri; I'r oesoedd i dd'od—yn garneddau, :O warth a gwaradwydd i chwi. Daw dynion i'w pwyll, a ffieiddiant :Anfadwaith y fagnel a'r cledd; Ac enwau gwroniaid ni pharchant, :Fe 'u cleddir yn ddyfnach na'r bedd. Hoff enw F'Ewythr Tomos ni phydra, :Ond byth fendigedig a fydd; Ac oes ar ol oes a ryfedda, :Wrth hanes gorchestion ei ffydd; Eneinir ei bur goffadwriaeth, :A dagrau'n henafgwyr a'n plant; Cyfodi wna llawer cenedlaeth, :I hyfryd fendithio'r hen sant. I lawer ffwrn danllyd fe'i bwriwyd, :Fel aur y daeth allan bob tro; A blewyn o'i ben ef ni ddeifiwyd, :Dim sawyr y tân arno fo; Llifddyfroedd a gwyntoedd ruthrasant, :Ond daliai'n ddiysgog a chry'; Ei gwympo i lawr ni allasant,— :Ar graig sylfaenesid ei dŷ. Diangodd o rwymau caethiwed, :I ryddid, gogoniant, a bri, Lle nad oes sŵn fflangell i'w glywed, :Lle na ddaw 'run Haley a Legree; </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> fi4k0luorh1l70sshgtzhpbw6idmdxi 104 85218 165308 2026-05-21T13:04:33Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165308 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> 'Roedd Efa ar riniog porth dinas :Y nef, yn ei ddysgwyl, pan ddaeth; A gwisgo'i hen gyfaill—F'Ewythr Tomos, :A blodau Paradwys a wnaeth. Ymlaen at orseddfainc ei Brynwr :Trwy ganol goroian y nef; Arweiniwyd y buddugoliaethwr, :Can's heddyw nid caethwas oedd ef; Y goron dragwyddol dderbyniodd, :O ddwylaw ei Arglwydd yn awr, Ac yntau yn ebrwydd a'i dododd, :Wrth draed ei Waredwr i lawr. Ei gorff, oedd yn ddu—'n archolledig— :A gwaedlyd yn disgyn i'r bedd; A gyfyd yn iach—anllygredig,— :Yn wyn—ogoneddus ei wedd; Ond O! y dydd hwnw, gaethfeistriaid, :Pa olwg a fydd arnoch chwi? Ond trymach eu gwae na chythreuliaid, :Fydd dynion fel Haley a Legree. Amerig! Amerig! O, gwrida! :Cywilydd orchuddio dy wedd; Ymostwng, galara, diwygia,— :Neu ynte, Dos, cloddia dy fedd; Aeth gwarth dy gaethiwed o'r diwedd, :Yn chwydiad ar gylla'r holl fyd, A'i arogl mor heintus a ffiaidd, :Na ellir ei oddef o hyd. Mae melldith dy ddeddfau caethwasiaeth, :Fel cancr yn ysu dy dir, O'th blegid fe wyla dynoliaeth, — :Crist'nogaeth a'th wada cyn hir; O! brysia, tòr raffau gorthrymder, :Tafi fflangell creulondeb o'th law; Neu, fel mai byw d' enaid, —ar fyrder, :Dialedd! dialedd, a ddaw! </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> isf80vpqskgzvu7qg4pn4xgh41j0b03 104 85219 165309 2026-05-21T13:06:25Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165309 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Mae trymion och'neidiau'th drueiniaid, :Yn esgyn i fyny i'r nef; A Barnwr a Thad yr amddifaid, :Yn gwrando o hyd ar eu llef; Arswyda! mae'r daran yn rhuo; :Cymylau yn duo'r holl nen, Ffo! ffo! mae rhagluniaeth am daro, :Mae'n ysgwyd ei dwrn uwch dy ben." </poem> {{Div end}} <br> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|Marwnad<br>MODRYB ELIN, O HAFOD Y CEILIOGWYDD.}}<br>Ο "AELWYD F'EWYTHR ROBERT."}} {{c|{{bach|"Agorodd ei llygaid, a symmudodd ei golygon o'r naill i'r llall o amgylch yr ystafell, hyd nes dysgynent ar F'Ewythr Robert: craffodd arno enyd, ac eisteddodd gwên siriol ar ei hwyneb, ac oddi ar y wên hono, ehedodd ei henaid dedwydd i wlad y gogoniant, a'r canu, a'r digrifwch tragwyddol;—Ac:—}}}} {{Center block/s}} <poem> FELLY'r hunodd Modryb Elin, :A sirioldeb ar ei gwedd; Felly cauodd ei hamrantau, :Dan belydrau haulwen hedd; Fel y gwelsoch ar fachludiad, :Haul Mehefin hirddydd llawn, Lygaid mân y dydd yn cauad ;Eu hamrantau'n dawel iawn. Felly daeth i lan yr afon, :Trwy y glyn heb deimlo braw, Codai'i ffon, tarawai'r dyfroedd, :Cilient hwythau ar bob llaw; Felly aeth yn droedsych drosodd, :Ca'dd y lan yn Nghanaan dir; Ni fu'r ymdrech, ni fu'r ymdaith, :Ddim yn galed, ddim yn hir. </poem> <br><section end="bbb"/><noinclude>{{Div end}}</noinclude> kv9hi458n9eirmi0t37vwjy4rfjn5lc 104 85220 165310 2026-05-21T13:11:53Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165310 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|CWYMP BABILON.}}<br>[ANTHEM.]}} {{center block| <poem> Pwy, pwy yw ef sy'n dod i lawr Trwy auraidd byrth y nef yn awr, Mewn gallu a gogoniant mawr? Mae'n bur ei wedd, fel bore wawr; ::Mae'n hardd yn wir: Mae'n dod, mae'n dod, yn nes, yn nes, Fe wrida'r nefoedd fel y pres, Tawdd y cymylau gan ei wres; Ai melldith ddwg, ai ynte lles? ::Genadwr pur. Beth, beth sydd ganddo yn ei law? Ai udgorn yw?— mae'n peri braw! A ydyw diwedd byd ger llaw? Ai dedryd olaf natur ddaw ::O'i enau ef? Mae'n dodi'r udgorn wrth ei fin, Gan dynu anadl iddo'i hun, I'w dywallt allan yn gytun Mewn udgorn floedd, na bu'r fath un ::O dan y nef. Gwrandewch! gwrandewch! holl luoedd nef, Ac ystyr dithau ddaiar gref, Ar swn ei lais, a sain ei lef; Pob gair a ddaw o'i enau ef, ::Sy'n bwysig iawn: Dystawrwydd dwfn deyrnasa'n awr, Ac astud wrendy nef a llawr, Y ryfedd genadwri fawr, Sy'n dod o'i enau, angel gwawr, ::Mewn nerthol ddawn. </poem> }} <br><noinclude><references/></noinclude> qt9seu0ab76gsi76lbwjw49gs4pk5ar 104 85221 165311 2026-05-21T13:16:46Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165311 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|YR ANGEL.}} {{center block| <poem> Syrthiodd, syrthiodd, Babilon, I lawr, i lawr, i lawr aeth hon, ::Dan farn a gwg yr Iôr: O'i mawr ogoniant hyrddiwyd hi, A nerth anfeidrol ruthr cry', Fel melin faen i'r dyfnder du; ::Mae tonau'r môr :Yn golchi dros ei gwedd; A llw Iehofah'n sicrhau, :Na chyfyd byth o'i bedd! Wel, byddwch lawen, lawen iawn, :Chwi nef y nef yn awr; Ac unwch chwithau yn y gân :Holl luoedd daiar lawr. </poem> }} <br> {{c|{{mawr|CYDGAN NEF A DAIAR.}}}} {{center block| <poem> Addolwn, moliannwn, crechwenwn, fe ddaeth Dydd dial ar Babel, fe'i daliwyd yn gaeth; Dwrn Duw Hollalluog i'r llawr a'i tarawodd, Ac anadl ei enau fel brwmstan a'i taniodd. Haleluiah—y mae ei mwg yn dyrchafu, A'i lludw ar aden y corwynt yn chwalu: Addolwn, moliannwn, crechwenwn, fe ddaeth Dydd dial ar Babel, fe'i daliwyd yn gaeth. </poem> }} <br> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|GRAS A GOGONIANT CRIST.}}<br>GAN HEBER.}} {{Center block/s}} <poem> FE deimlai y tryblith y' more'r greadigaeth, :Ryfeddol effeithiau awdurdod gair Duw; Ar fynwes y ddaiar äi'n amser bywiolaeth, :O drymgwsg marwolaeth dihunodd yn fyw. </poem> <br><section end="bbb"/><noinclude>{{Div end}}</noinclude> kmrsmt0cvfow190zk34z8vqwewc7gzs 165312 165311 2026-05-21T13:17:03Z AlwynapHuw 1710 165312 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|YR ANGEL.}}}} {{center block| <poem> Syrthiodd, syrthiodd, Babilon, I lawr, i lawr, i lawr aeth hon, ::Dan farn a gwg yr Iôr: O'i mawr ogoniant hyrddiwyd hi, A nerth anfeidrol ruthr cry', Fel melin faen i'r dyfnder du; ::Mae tonau'r môr :Yn golchi dros ei gwedd; A llw Iehofah'n sicrhau, :Na chyfyd byth o'i bedd! Wel, byddwch lawen, lawen iawn, :Chwi nef y nef yn awr; Ac unwch chwithau yn y gân :Holl luoedd daiar lawr. </poem> }} <br> {{c|{{mawr|CYDGAN NEF A DAIAR.}}}} {{center block| <poem> Addolwn, moliannwn, crechwenwn, fe ddaeth Dydd dial ar Babel, fe'i daliwyd yn gaeth; Dwrn Duw Hollalluog i'r llawr a'i tarawodd, Ac anadl ei enau fel brwmstan a'i taniodd. Haleluiah—y mae ei mwg yn dyrchafu, A'i lludw ar aden y corwynt yn chwalu: Addolwn, moliannwn, crechwenwn, fe ddaeth Dydd dial ar Babel, fe'i daliwyd yn gaeth. </poem> }} <br> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|GRAS A GOGONIANT CRIST.}}<br>GAN HEBER.}} {{Center block/s}} <poem> FE deimlai y tryblith y' more'r greadigaeth, :Ryfeddol effeithiau awdurdod gair Duw; Ar fynwes y ddaiar äi'n amser bywiolaeth, :O drymgwsg marwolaeth dihunodd yn fyw. </poem> <br><section end="bbb"/><noinclude>{{Div end}}</noinclude> q545y29tah827o3hah12vvot249sb66 104 85222 165313 2026-05-21T13:31:17Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165313 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Ofnadwy y llais a rwygai'r wybrenau :Pan ar droellau'r daran ac esgyll y gwynt; Iehofah ddisgynai mewn tân a chymmylau :I roddi ar Sinai ei gyfraith lân gynt. Effeithiol leferydd priodfab y Duwdod, :Er gwaeled ei wedd, pan yn ein byd gynt; 'Rhwn dd'wedai wrth y trist "Maddeuwyd dy bechod," " :Bydd iach"—wrth y claf; "Bydd dawel"—y gwynt! O Farnwr y byd! pan wisgi dy fawredd, :Dy wys roddi allan, holl anian a'i clyw, Sai i ddysgwyl mewn cryndod yn fud o flaen d'orsedd, :Ei thynged dragwyddol i farw neu fyw. Pan wylltffy y nefoedd rhag sŵn dy daranau, :A'r haul rhag dy fellt yn troi'n welw a gwan; A'r môr yn rhoi'i feirw i fyny—a'r beddau :Yn awr dy ddigofaint, trugaredd fo'n rhan. </poem> {{Div end}} <br> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|Y FARN.}}GAN MILLMAN.}} {{Center block/s}} <poem> Y Cerbyd! y Cerbyd! mewn tân try ei droellau, :I lawr fel daw Ior yn rhwysgfawredd ei lid; Ymsymmud mae'n gyflym trwy ganol cymmylau, :A'r nefoedd gan Dduwdod a blygir y'nghyd. Gogoniant! Gogoniant! oddi wrtho danbeidia, :Myrdd fyrddiwn o engyl i'w weini'n gytûn; A saint a merthyron, aneirif y dyrfa, :Yn ysgwyd eu palmwydd buddugol bob un. Yr Udgorn! yr Udgorn! glyw'r meirw o'u beddau, :Oddi arnynt ysgydwir pob cofadail faen; </poem><section end="bbb"/><noinclude>{{Div end}}</noinclude> 51lfnwhoa8e6lab34v4e3q96j9jar60 165314 165313 2026-05-21T13:31:36Z AlwynapHuw 1710 165314 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Ofnadwy y llais a rwygai'r wybrenau :Pan ar droellau'r daran ac esgyll y gwynt; Iehofah ddisgynai mewn tân a chymmylau :I roddi ar Sinai ei gyfraith lân gynt. Effeithiol leferydd priodfab y Duwdod, :Er gwaeled ei wedd, pan yn ein byd gynt; 'Rhwn dd'wedai wrth y trist "Maddeuwyd dy bechod," " :Bydd iach"—wrth y claf; "Bydd dawel"—y gwynt! O Farnwr y byd! pan wisgi dy fawredd, :Dy wys roddi allan, holl anian a'i clyw, Sai i ddysgwyl mewn cryndod yn fud o flaen d'orsedd, :Ei thynged dragwyddol i farw neu fyw. Pan wylltffy y nefoedd rhag sŵn dy daranau, :A'r haul rhag dy fellt yn troi'n welw a gwan; A'r môr yn rhoi'i feirw i fyny—a'r beddau :Yn awr dy ddigofaint, trugaredd fo'n rhan. </poem> {{Div end}} <br> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|Y FARN.}}<br>GAN MILLMAN.}} {{Center block/s}} <poem> Y Cerbyd! y Cerbyd! mewn tân try ei droellau, :I lawr fel daw Ior yn rhwysgfawredd ei lid; Ymsymmud mae'n gyflym trwy ganol cymmylau, :A'r nefoedd gan Dduwdod a blygir y'nghyd. Gogoniant! Gogoniant! oddi wrtho danbeidia, :Myrdd fyrddiwn o engyl i'w weini'n gytûn; A saint a merthyron, aneirif y dyrfa, :Yn ysgwyd eu palmwydd buddugol bob un. Yr Udgorn! yr Udgorn! glyw'r meirw o'u beddau, :Oddi arnynt ysgydwir pob cofadail faen; </poem><section end="bbb"/><noinclude>{{Div end}}</noinclude> qu4kmrmklw2fo244859uta0bs0s3vkm 104 85223 165315 2026-05-21T13:35:10Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165315 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> O'r môr ac o'r ddaiar, o'r gogledd a'r dehau, :Daw holl genedlaethau yr oesoedd ymlaen. Barn! Barn! y gorseddau osodir yn ebrwydd, :Lle'r eiste'r gwynwisgawg henuriaid mewn hoen, A phob cnawd ar unwaith y'ngwyddfod yr Arglwydd, :Pob cyflwr sefydlir ar amnaid yr Oen. Trugaredd! Trugaredd! O edrych i wared, :Ein Prynwr, tro atom, a gwrando ein llef; Pan droir y drygionus i'w fythol gaethiwed, :Croesawer ein henaid yn mynwes y nef. </poem> {{Div end}} <br> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|PRIODASGERDD YR OEN.}}<br>GAN QUARLES.}} {{Center block/s}} <poem> HOSANAH i'r Goruchaf, llawenydd pur a chân, I'r nefol hardd Briodfab, a'i briodasferch lân; Caniadau lanwo'r nefoedd, nes siglo muriau hon, Cyduno mewn gorfoledd a wnelo daiar lon. Tafodau'r dynion dawont yn awr f'ont fudion mwy, Yn nhaflod eu geneuad tros byth y glynont hwy; Tynghedaf chwi, O greigiau! a meini oll yn nghyd, I dori y dystawrwydd, os dynion saif yn fud! Chwychwi, y rhai sy'n meddu y gyssegredig ddawn, Yn awr, neu byth, doed allan yn ffrwd lifeiriol lawn; Na soniwch fod eich awen o hwyl ar hyn o bryd, O blegid dyma destyn sy'n creu caniadau o hyd. O deffro, deffro, ddaiar! gwel y rhyfeddod fawr, Yr undeb priodasol a gymmer le yn awr; Y nefoedd adgymmodawl, a phechadurus fyd, Er cymmaint fu'r elyniaeth, sy'n ymgofleidio 'nghyd. </poem> <br><section end="bbb"/><noinclude>{{Div end}}</noinclude> 4hu78ygtophdgcjav9bd0fzqo807oi3 104 85224 165316 2026-05-21T13:38:58Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165316 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Disgynwch, gôr angelaidd, oddi ar eich meinciau i lawr, Cydunwch mewn gorfoledd â dynion ar y llawr; Erioed y fath Briodfab, ni arddangosai'r nef, Na'r ddaiar chwaith gyffelyb i'w briodasferch ef. </poem> {{Div end}} <br> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|Y CROESHOELIAD.}}<br>GAN J. MONTGOMERY.}} {{center block| <poem> GOFYNAIS i'r nefoedd, Pa elyn i'r Duwdod :A wnai'r fath gyflafan? Atebent, "Ond dyn; A ninnau a gipiem yr haul mewn brawychdod, :Rhag gwel'd y fath ddrych o gywilydd a gwŷn." Gofynais i'r môr—a chan ferwi'n gynddeiriog, :Atebai, dan ruo'n fygythiol, "Pwy?—dyn! A'm tonau o'r herwydd a gilient yn ofnog, :A chythrudd a lanwai 'u mynwesau bob un." Gofynais i'r ddaiar—a'r ddaiar atebai, :"Pwy arall ond dyn wnelai weithred fel hon? A rhwygai fy mynwes gan yr aeth a'm trywanai, :A'm creigiau riddfanent gan guro 'u dwy fron." Ac at y dyn ynfyd, cellweirus, dideimlad, :Yn nesaf yr aethum, —gofynais, "Ai ti?" Tro'i olwg ddirmygus, ysgydwai'i ben anfad, :A'r adyn ni roddodd un ateb ini! </poem> }} <br><section end="bbb"/><noinclude><references/></noinclude> 14htr13ubn2av2fr1xz9fgtnnsfsdjj 104 85225 165317 2026-05-21T13:43:11Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165317 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|"PAN WELODD EFE Y DDINAS, EFE A WYLODD DROSTI."}}}} {{center block| <poem> Ef a wylodd! pwy a wylodd? :Wylodd Iesu mawr ei hun: Wylodd myrdd o'i flaen; ond heddyw, :Wyla Duw yn natur dyn. Ef a wylodd! pa'm yr wylodd? :Nid o'i achos ef ei hun; Ond fe wylodd o dosturi, :Uwch ben cyflwr euog ddyn. Ef a wylodd! pan oedd tyrfa :Fawr, yn cyd-ddyrchafu'i llef, Hyd y nefoedd, i'w foliannu, :Gwenai pawb, ond wylai ef. Ef a wylodd! pan y gwelai, :Salem fawr ar fyn'd yn sarn, A dialedd ar ei dryllio; :"A churfeydd y chwerwaf farn." Ef a wylodd! rhyfedd gariad, :At elynion drwg eu rhyw, Yn ei ddagrau, cawn esboniad, :Ar deimladau calon Duw. Ef a wylodd! do, bechadur,— :Gwel ei ddagrau, clyw ei gri; Wylodd drosot o dosturi, :Bellach, ai ni wyli di? </poem> }} <br><noinclude><references/></noinclude> 35vj9628ilrbc4tsu1aocmtnl1aw6wt 104 85226 165318 2026-05-21T13:47:09Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165318 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Felly'r wên oedd ar ei genau, :A arwyddai'r teimlad llon, Ydoedd yn gorlenwi'i henaid, :Wrth ymado â'r fuchedd hon; Mewn gorfoledd yr ehedai, :'I hysbryd i dragwyddol hedd, A gadawai'r wên i herio, :Gwaethaf angeu du a'r bedd! Os sychedai'i hysbryd unwaith, :Yn y dyffryn sychlyd cras, Ffrydiodd iddi trwy'r addewid, :Ddwr o'r graig, o nefol flas; Yfodd hithau lon'd ei henaid, :Ac adfywio'n fuan wnaeth, Ac i'w thaith ymlaen dan ganu, :Wedi hyny'n llon yr aeth. Mae hen Feibl Peter Williams, :Yn yr Hafod, fel yn syn, Beth a allai fod yr achos, :O'r llonyddwch gaiff fel hyn; Ni bu diwrnod er ys hanner :Canrif o flyneddau maith, Na b'ai dwylaw Modryb Elin, :Yn troi'i ddalenau lawer gwaith. Ar ei ddail mae dotiau crynion, :Ol ei dagrau—i ffwrdd ni ddaw; A dalenau blygwyd ganddi :Ar destynau, yma a thraw; Gwlychwyd ganddi lawer canwaith, :Addewidion fwy na mwy, Fel yr wylai o orfoledd, :Pan yn gwledda arnynt hwy. F'Ewythr Robert druan, heddyw, :Sydd yn weddw, prudd'i wedd; Mynych iawn yr ä i anfon, :Ffrwd o ddagrau ar ei bedd; </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> 95ocw3df0k5u20b9h1h01pbc8a9p9o2 104 85227 165319 2026-05-21T13:50:01Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165319 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Wrth droi adref eilwaith, chwydda :Hiraeth dwys ei dyner fron, Teimla fel un wedi'i adael, :Heb gydymaith ond ei ffon. Gwag yw "Aelwyd F'Ewythr Robert," :Fe ysbeiliwyd hon o'i bri; Collodd y dodrefnyn harddaf, :Gwerthfawrocaf, feddai hi; Gwag yw'r gader wellt, a'r gornel, :Oer yw'r teulu bob yr un, Oer yw'r ty, ac oer yw'r aelwyd, :Ië, oer yw'r tân ei hun! Colli Modryb Elin ydoedd :Golled ddirfawr yn y fro, Bydd ei henw a'i rhinweddau, :Tra bo'r Aran mwy mewn co'; Fel Debora gynt yn Israel, :Ca'i wrandawiad dinacâd; Barn a chynghor Modryb Elin :Oedd fel cyfraith yn y wlad. Hafod y Ceiliogwydd, ydoedd :Abelbethmaaca'r cwm; Yno ceisid cyfarwyddyd, :Ar bob achos dryslyd trwm: "Ymgynghori wnant âg Abel, :A dybenant," meddynt hwy; Felly, ar ol bod yn yr Hafod, :Ni ofynid cynghor mwy. Os athrodwr ar ei ymdaith, :Droai yno unrhyw bryd, Wyneb digllon Modryb Elin, :A wnai dafod hwnw'n fud; Casaf peth ei henaid ydoedd, :Gwaith absenwr gwael ei fri, Ni cha'i ef â'i chwedlau budron, :Un derbyniad ganddi hi. </poem> <br><noinclude>{{Div end}}</noinclude> 32krmbi1mdo5o5h1j77tvbpg65ootuz 104 85228 165320 2026-05-21T13:52:37Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165320 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Ond os truan, tlawd, anghenus, :Ddeuai yno i ddyweyd ei gŵyn, C'ai ei chlust yn llawn agored, :I'w dosturiol wrando'n fwyn; Nid dywedyd, "Ewch mewn heddwch, :Bwyt'wch, ymddigonwch chwi,"— Ond cyfranu i'w gyfreidiau, :Yn haelionus, wnelai hi. Ac os enaid cystuddiedig, :Dd'ai dan faich cydwybod flin, Hi dywalltai i'w archollion :Olew, a rhinweddol win; Llawer gliniau llesg a gweinion, :Ddarfu iddi hi gryfhau; Llawer calon drom ofidus, :Ddarfu iddi esmwythau. Mrs. Evans, Mrs. Harris, :Sydd (a hawdd yw gwybod pam) Ar ei hol mor wir alarus :A phe buasai hi eu mam; Llawer deigryn dreigla'n ddystaw, :Tros eu gruddiau serchog hwy, Am na chant fwynhau'i chyfeillach, :Byth tu yma i'r nefoedd mwy. Bron yr eglwys sydd yn glwyfus, :Ac o hiraeth dwys yn llawn, Wrth adgofio'i hen brofiadau, :Efengylaidd, melus iawn; Pan f'ai'n dywyll sych yn Sion, :Hi gyfodai yn eu plith, A dyferai'i geiriau arnynt :Megys y boreuol wlith. Hi agorai ryw addewid, :Gyda nerth a newydd flas, Nes dylenwi'r lle ar unwaith, :Ag aroglau'r nefol ras; </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> 3819m5khbcezwdpfqeblw6g1o00mki2 104 85229 165321 2026-05-21T13:54:18Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165321 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Pan chwareuai hi ei thannau, :Gwnai peroriaeth fwyn y rhai'n Lenwi Sion o orfoledd, :Gan mor hyfryd fyddai'r sain. Ond mae'n canu'n fwynach heddyw :Nag y canodd ar y llawr, Rhed ei dwylaw yn gyfarwydd :Ar hyd tannau'r delyn fawr; Ust! dystawa fyd, am enyd, :Tybiais imi glywed sain Ei pheroriaeth yn dyhidlo :Oddi rhwng ei bysedd main. Credu 'rym fod gan F'Ewythr Robert :'R un gyffelyb werthfawr ffydd, Ac daw yntau yn ddiangol, :Ac yn iach i'r lan ryw ddydd: Haul y'nef fo ar ei babell :Yn tywynu hyfryd hedd, Nes disgyno ei benwyni :Mewn anrhydedd llawn i'r bedd. </poem> {{Div end}} <br><noinclude><references/></noinclude> 3htdp9ykt4znyfcnyun49m7k75zbltb 104 85230 165322 2026-05-21T13:58:16Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165322 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{Mm-mawr|CANEUON.}}}} <br> {{lein|10em}} {{c|{{mawr|ADGOFION MEBYD AC IEUENCTYD.}}}} {{Center block/s}} <poem> AWEN! telyn fwyn fy ieuenctid, :Ti felusaist lawer awr, Fuasent hebot ti yn ofid :Prudd, ac annifyrwch mawr: Chwarae ar dy dannau mwynion, :A'm difyrai pan yn syn; Gyrodd fyrdd o ddrwg ysbrydion :Ymaith lawer gwaith cyn hyn. Sibrwd rhediad afon Aled, :Tros y ceryg llyfnion mân, A dy demtiai wrth ei glywed, :Lawer gwaith i eilio cân: Tyner fysedd yr awelon, :Pan chwareuent ar y dail, A'th ennynent dithau'n union :I wneyd pennill bob yn ail. Pan y byddai blinder llwythog, :Neu ryw nychdod dan y fron, Awel iachus hen Hiraethog, :A adferai iechyd llon; Llawer hafddydd ar ei fryniau, :Dreuliais yn dy gwmni gynt, Lle ni safai ein gofidiau :Mwy na'r us o flaen y gwynt. Mae'm dychymyg yn delweddu :Hen lanerchau'r fynyd hon, Buost, Awen fwyn, yn tynu :Llawer pigyn o fy mron; </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> 1a8crk51hgd1h9dj1xjiil5346vvanw 104 85231 165323 2026-05-21T14:00:47Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165323 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Wrth adgofio hen linellau, :Mae myfyrdod yn fy nwyn Eto'n ol i'r hyfryd fanau :Cefais bob rhyw linell fwyn. Nid oes heddyw ond yr adgof :Am y pethau hyny gynt— Adgof sŵn y ffrwd risialog, :Si y dail wrth chwarae a'r gwynt: Adgof awel iach y mynydd, :Adgof bref y defaid mân, Adgof hen deimladau dedwydd— :Adgof ydyw'r oll o'm cân. Adgof sydd yn ennyn hiraeth— :Hiraeth! d'wedwch pa beth yw? Math o ddelw, neu ddrychiolaeth? :Nage, mae yn deimlad byw! Drach ei gefn, a thros ei ysgwydd, :Syllu mae ar bethau fu, Heb ofalu beth a ddygwydd, Beth a ddaw, neu beth y sy. Chwilia holl gilfachau'r galon, :Am ad-gof o bethau gynt, Cwyd hwy i fyny fel ysbrydion, :O'r dyfnderau ar eu hynt; Chwydda'r fynwes gan deimladau :Drylliog iawn, a llwythog fydd, Eto'r ocheneidiau a'r dagrau :Roddant ryw hyfrydwch prudd. Un fu'n chwarae'n moreu'i fywyd :Ar Hiraethog, fynydd iach, Un fu'n byw ar lanau hyfryd :Afon loew Aled fach— Ewch â hwnw o'i gynnefin, :I ryw Seisnig, fyglyd dre', Os oes dan yr awyr undyn :Edwyn hiraeth—dyna fe! </poem> <br><noinclude>{{Div end}}</noinclude> d2fjv5ekpal6enahys7lws3zilwtd0q 104 85232 165324 2026-05-21T14:06:03Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165324 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Hiraeth a'm dych'mygol huda :Dros y môr a thros y wlad, I roi tro i Chwibren Isa', :Hen dreftadaeth teulu 'nhad: Awn i'r hen ystafell hòno :Lle tarawai'r galon hon Guriad cyntaf bywyd yno. :Yn y fynwes dan fy mron. Awn i rodio hyfryd fryniau :Hen gynnefin praidd fy nhad, Lle bu Tango'r ci a minnau, :'R ddau ddedwyddaf yn y wlad: Mi ni wyddwn, mwy na Thango, :Am ofidiau bywyd gau, On' bai'r ddafad ungorn hdno, :Buasem berffaith ddedwydd ddau. Y mae crybwyll Tango'n peri :Imi gofio llawer ci Enwog arall, allwn enwi, :Yn eu hoes, adwaenwn i:— Cwrt, y Wern, a ''Mot'', yr Acrau, :''Bute'' hynafgi Sion y go'— ''Hedger'' fawr y Priddbwll, yntau, :Heliwr cadarn ydoedd o. ''Keeper'', Chwibren Isaf hefyd, :Gi cyfrwysddrwg, mawr ei ddawn, Dygodd hwnw yn ei fywyd :Gig a bara, lawer iawn; Hefyd, ''Toss'', cydymaith ''Tango'',<ref>Yr oedd teulu y bardd wedi symmud o Chwibren Isa', i'r Rhydloew, yn nyddiau y cŵn a goffeir yma.</ref> :Ein defeidgi ffyddlon ni, Credu'r wyf na bu yn rhodio :Daiar ddiniweitiach ci. ''Catch,'' o Ddeunant, filgi hynod, :Ystwyth, ysgafn iawn ei droed, </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> ar55kj394ma6g7njm3gv5am0t810amz 104 85233 165325 2026-05-21T14:16:28Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165325 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Llawer iawn o 'sgyfarnogod, Ddaliai'r helgi hwnw 'rioed: Gallwn rhoddi rhestr o enwau Cŵn gyfrifid gynt yn gall, Ac'r oedd, meddid, ragoriaethau Yn perthynu i'r naill a'r llall. Maddeu, fy narllenydd synllyd, :Hyn o wendid; dal mewn co' Mai adgofion dyddiau mebyd :Yw fy nhestyn hyn o dro: Ffol blentynaidd ydyw hiraeth; :A phan gaffo ryddid llawn, 'Tywallt allan wna yn helaeth :Ryw ffolineb rhyfedd iawn! Hoff yw ganddo son a syllu :Ar hen bethau dyddiau fu; Enwau cŵn y dyddiau hyny, :'N gyssegredig ganddo sy: Ef ar reswm byth ni wrendy, :Teimlad yw yr unig iaith Fedr ddeall a llefaru, :Nid oes arno reol chwaith. Dyna ryw fras ebargofiad :Am Lansannan wen ei gwawr, Nid oes yno gi na dafad :A adwaenwn i yn awr; Ambell un o'm hen gymdeithion :A geir yno, trwm yw'r co', A tho arall o drigolion :Gyfanneddant yn y fro. Hunodd ''Tango'' gyda'i dadau, :Mewn bodolaeth mwy nid yw; A'r hen ddafad ungorn, hithau, :Nid yw chwaith ar dir y byw. </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> jdtzshh2kcbmy84w6xbytsagqgx9rdq 165326 165325 2026-05-21T14:16:55Z AlwynapHuw 1710 165326 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Llawer iawn o 'sgyfarnogod, :Ddaliai'r helgi hwnw 'rioed: Gallwn rhoddi rhestr o enwau :Cŵn gyfrifid gynt yn gall, Ac'r oedd, meddid, ragoriaethau :Yn perthynu i'r naill a'r llall. Maddeu, fy narllenydd synllyd, :Hyn o wendid; dal mewn co' Mai adgofion dyddiau mebyd :Yw fy nhestyn hyn o dro: Ffol blentynaidd ydyw hiraeth; :A phan gaffo ryddid llawn, 'Tywallt allan wna yn helaeth :Ryw ffolineb rhyfedd iawn! Hoff yw ganddo son a syllu :Ar hen bethau dyddiau fu; Enwau cŵn y dyddiau hyny, :'N gyssegredig ganddo sy: Ef ar reswm byth ni wrendy, :Teimlad yw yr unig iaith Fedr ddeall a llefaru, :Nid oes arno reol chwaith. Dyna ryw fras ebargofiad :Am Lansannan wen ei gwawr, Nid oes yno gi na dafad :A adwaenwn i yn awr; Ambell un o'm hen gymdeithion :A geir yno, trwm yw'r co', A tho arall o drigolion :Gyfanneddant yn y fro. Hunodd ''Tango'' gyda'i dadau, :Mewn bodolaeth mwy nid yw; A'r hen ddafad ungorn, hithau, :Nid yw chwaith ar dir y byw. </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> qgh5cr7sg463ibx65zf2lo11pac2v8l 104 85234 165327 2026-05-21T14:20:06Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165327 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Mae y llwybrau gynt a rodiwn :Wedi llwyr anghofio 'm troed, Ond mae'r bryniau lle chwareuwn, :Eto'n aros fel erioed. Fyth y defaid mân a borant :Ar Hiraethog, fel o'r blaen, Fyth y grug a'r brwyn a dyfant :Ar y bryn ac ar y waen; Fyth e dreigla afon Aled, :Gan ddolenu megys gynt, Fyth mae swn y dail i'w glywed :Uwch ei phen wrth chwarae â'r gwynt. Minnau ddygwyd, megys Dafydd, :O fugeilio'r defaid mân, I fugeilio ar Sion fynydd, :Braidd yr Ion—ei eglwys lân: Mi gyfarfum, gallaf gwyno, :Ambell ddiriad ddyn di ras, Barai imi fynych gofio :Am y ddafad ungorn gas. Ni feddyliwn fod bryd hyny :Gan Ragluniaeth ddoeth y nen, Law mewn amgylchiadau felly, :A bwriadau i'w dwyn i ben— Gosod croesau ysgeifn, hynod, :Ar fy ysgwydd fechan, wan, Er fy mharotoi i gyfarfod :Croesau trymach yn y man. Hi a drefnai'r groes a'r adfyd, :Un yn llai, a'r llall yn fwy; Trefnai waredigaeth hefyd, :Gyferbyniol iddynt hwy: Os y ddafad barai flinder, :Poen a phryder fore a hwyr, Trefuid ''Tango'' ar ei chyfer, :Rhag fy nigaloni'n llwyr. </poem> <br><noinclude>{{Div end}}</noinclude> 6eyzkm39gctxsmzncxtez3aagz1cmm0 104 85235 165328 2026-05-21T14:23:18Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165328 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Er y diwrnod y gadewais :Lanau Aled, hyfryd fro, Llawer blinfyd chwerw brofais, :Yn y byd o dro i dro; Gwell yw tynu lleni trostynt, :Gwell yw peidio i go' eu dwyn, Ond yn unig un o honynt— :Colli fy Angharad<ref>Geneth fechan, chwech mlwydd oed, a gladdasom yn Heol Mostyn.</ref> fwyn. Fy ngholomen fwyn ddiniwed, :Hoffder llygaid mam a thad, Ergyd trwm in' oedd ei cholli, :Hir fu'n hiraeth ei barhad; Heilltion ddagrau tros ein gruddiau, :A dreiglasant lawer tro, Nid aeth ugain o flynyddau, :Ag Angharad fach o'n co'. Buasai'n deilwng ferch i Moses, :Yn llarieidd-dra'i thymer fwyn, Hudai'i gwedd a'i llygad serchus :Bawb i'w charu, gan eu swyn; Oedd ry dyner i anialwch :Oer a garw'n daiar ni, Ac i wlad o ddiogelwch, :Angel ddaeth, a chipiodd hi. Bellach wyf ar oriwared :Gyrfa bywyd is y nen, Byddaf cyn bo hir yn myned :Ati i orphwys dan y llen; Tad a mam, a brawd a phlentyn, :Aent o'm blaen i'r dystaw dir, Minnau'n brysur sy'n eu dilyn— :Byddaf yno cyn bo hir! </poem> {{Div end}} <br><noinclude><references/></noinclude> 5l0lljxt2z2xvbfy2hj3cbcs1yi52on 104 85236 165329 2026-05-21T14:34:46Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165329 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|CWYMP BABILON.}} {{Center block/s}} <poem> AETH Babilon fawr yn drigfa cythreuliaid, :O uchder gogoniant y syrthiodd i lawr; Bwystfilod yr anial, llwynogod a bleiddiaid, :A drigant o fewn ei phalasau yn awr. Bu unwaith yn eiste'n arglwyddes teyrnasoedd, :A gwaraidd ymgrymai y byd ger ei bron; Hi fynai warogaeth a pharch y cenedloedd, :Eu gosod dan ardreth a theyrnged wnai hon. Pan godai o'i gorsedd, y byd a arswydai, :Y ddaiar a grynai pan deimlai ei thraed; A nodai bob amser y llwybr a gerddai, :Drwy'i liwio âg afon lifeiriol o waed. 'R oedd ganddi freninoedd yn rhwym mewn caethiwed, :A rhai wedi tynu eu llygaid i ffwrdd; Hi wawdiai 'u trueni, a chwarddai eu gweled :Yn dysgwyl am friwsion fel cwn dan ei bwrdd. Yn uchder ei llwydd, hi a dd'wedai, "Mi fyddaf :Yn ddinas goronog y ddaiar i gyd; Sefydlaf fy ngorsedd rhwng ser y Goruchaf, :Yn ol fy ewyllys y llywiaf y byd." Iehofah a glybu hyll adlais ei balchder, :A chwarddai mewn dirmyg—" Na, na!" eb efe, "Er iti roi 'th orsedd rhwng ser yr uchelder, :Ystlysau y ffos cyn hir fydd dy le. "Ag anadl fy ngenau y'th hyrddir oddiyna, :I lawr i ddyfnderau y pwll a thydi; A holl ardderchogrwydd dy falchder a beidia, :Yn mynwent gwaradwydd y cleddir dy fri." Daw'r Fabel ysbrydol, yr un modd a hithau, :I lawr; mae ei dydd yn prysur nesau, </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> beidrtg5202vu8zszknjkoe94pr5h9p 165330 165329 2026-05-21T14:35:02Z AlwynapHuw 1710 165330 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|CWYMP BABILON.}}}} {{Center block/s}} <poem> AETH Babilon fawr yn drigfa cythreuliaid, :O uchder gogoniant y syrthiodd i lawr; Bwystfilod yr anial, llwynogod a bleiddiaid, :A drigant o fewn ei phalasau yn awr. Bu unwaith yn eiste'n arglwyddes teyrnasoedd, :A gwaraidd ymgrymai y byd ger ei bron; Hi fynai warogaeth a pharch y cenedloedd, :Eu gosod dan ardreth a theyrnged wnai hon. Pan godai o'i gorsedd, y byd a arswydai, :Y ddaiar a grynai pan deimlai ei thraed; A nodai bob amser y llwybr a gerddai, :Drwy'i liwio âg afon lifeiriol o waed. 'R oedd ganddi freninoedd yn rhwym mewn caethiwed, :A rhai wedi tynu eu llygaid i ffwrdd; Hi wawdiai 'u trueni, a chwarddai eu gweled :Yn dysgwyl am friwsion fel cwn dan ei bwrdd. Yn uchder ei llwydd, hi a dd'wedai, "Mi fyddaf :Yn ddinas goronog y ddaiar i gyd; Sefydlaf fy ngorsedd rhwng ser y Goruchaf, :Yn ol fy ewyllys y llywiaf y byd." Iehofah a glybu hyll adlais ei balchder, :A chwarddai mewn dirmyg—" Na, na!" eb efe, "Er iti roi 'th orsedd rhwng ser yr uchelder, :Ystlysau y ffos cyn hir fydd dy le. "Ag anadl fy ngenau y'th hyrddir oddiyna, :I lawr i ddyfnderau y pwll a thydi; A holl ardderchogrwydd dy falchder a beidia, :Yn mynwent gwaradwydd y cleddir dy fri." Daw'r Fabel ysbrydol, yr un modd a hithau, :I lawr; mae ei dydd yn prysur nesau, </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> 4j5kf6i3rb4wdt0lsb661tntmu74t38 104 85237 165331 2026-05-21T14:35:56Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165331 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Pan esgyn mwg llosgiad yr hon i'r wybrenau, :Bydd nefoedd a daiar yn cydlawenhau. Yn ofer y cyfyd ei themlau ysblenydd, :Mae diwrnod ei dystryw trag'wyddol gerllaw; Mae angel yr Arglwydd yn trwsio'i adenydd, :A'i udgorn yn barod yn awr yn ei law. Yn fuan fe'i gwelir yn lledu ei esgyll, :Gan hedeg yn gyflym trwy ganol y nen; Wrth fyned, udgana, cyhoedda'i chwymp erchyll, :Nes adsain y ddaiar a'r awyr uwch ben. Mae gwaed y merthyron dywalltodd yn erfyn :O'r ddaiar am ddial—mae'r llais yn y nen; Mae dwrn yr Anfeidrol yn gauad i'w herbyn, :A disgyn y dyrnod cyn hir ar ei phen. Yn ofer ymdrwsia—ei dinystr a dyngwyd :Yn arfaeth a bwriad tragwyddol yr Ior; A phan ddaw ei dydd, hi a sodda mewn mynyd, :Un fath a maen melin yn nyfnder y môr. Bydd llawer o herwydd ei chwymp yn alarus, :Ac ereill a ganant ei marwnad yn llon; Holl saint y Goruchaf yn fuddugoliaethus, :Lawenant am ddinystr y BUTAIN FAWR hon! </poem> {{Div end}} <br> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|FFOEDIGAETH Y PAB, YN 1848.}} {{Center block/s}} <poem> Y PAB a gadd ddychryn yn sydyn fel saeth, Y gŵr anffaeledig i ddirmyg a ddaeth; Ar ol ei holl ymffrost, bu'n dost i'r hen dad I redeg fel bwtler<br>Yn niwyg bwtler gŵr boneddig y diangodd "ei Sancteiddrwydd" o'r ddinas ar yr amgylchiad.</ref> yn egr ei nad. </poem><section end="bbb"/><noinclude>{{Div end}}</noinclude> kp5pt92orn5w5ubo2ef9xs5y1zpvb8v 104 85238 165332 2026-05-21T14:40:33Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165332 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Daeth ar "ei Sancteiddrwydd" ddu aflwydd i ddwyn Ei fri i derfyniad, oer syniad a'i swyn F' aeth o a'i athrawiaeth i'r traeth ar eu trwyn. O Rufain diangodd, a d'rysodd ei drefn, Fe ffodd am ei fywyd, a gorfu droi'i gefn; A byth na ddychwelo'n iach yno drachefn. Fe'i taflwyd o gader St. Pedr i'r pwll, Yn gatwrdd i Gaeta, a dyna fu'i dwll; Fe droi'n ei drueni a'i gyni'n o gas, I regi fel adyn, heb rithyn o ras; Ond er ysgymuno a dwrdio'n ddidawl, Rhoi'i blant yn boethoffrwm neu ddegwm i dd{{bar|2}}l, Ni roddant wrandawiad i'w honiad a'i hawl. Gwatwarant a gwawdiant, hwy boerant am ben Ei deirw didoriad anynad dan nen— Fe aeth ei ogoniant a'i lwyddiant dan len. Gynt, pan y llefarai, e grynai pob gradd, Fe doddai gwŷr cryfion mor weinion a'r wadd; Ei felldith dro'i'n falldod, oer wywdod ar wedd Breninoedd coronog—äi'n siglog eu sedd! 'N awr ei ysgyrnygu, a nadu yn uwch, 'D oes neb yn dychrynu nac ofni mo'i guwch Ddim mwy na bygunad neu fwrnad hen fuwch! Fe wnaeth y Rhufeiniaid a'i ddeiliaid yn ddoeth, Ei daflu i'w burdan yn egwan a noeth— Yn wir mae'r dyn pechod a'i bendod yn boeth! </poem> {{Div end}} <br> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|SYNIADAU ATHRONYDD ELLMYNAIDD<br>AR<br>Eangder y Greadigaeth,}}WEDI EU TROI AR GAN.}} {{Center block/s}} <poem> GALWODD DUW o'i nos freuddwydion, Farwol ddyn i drothwy'r ne'— {{Div end}}<section end="bbb"/><noinclude></poem></noinclude> c8gdhlqa88wg4irrfc55rzrpzk3u5m7 104 85239 165333 2026-05-21T14:44:24Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165333 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> "Dring i fyny, gwel ogoniant :Mawr fy mhalas," eb efe. Archai i'r gweision gylch ei orsedd :"Tynwch gnawdol wisg y dyn, A rhowch anadl yn ei ffroenau :O'r fath a feddwch chwi eich hun. "Golchwch ei olygon eto, :Er eu puro a'u nerthu'n fwy, Yn y ffynnon lle'r arfera :Engyl olchi 'u llygaid hwy; Ond, ei galon ddynol dyner, :Fedr grynu dan ei fron, Wylo, ac ymdoddi'n ddagrau— :Na newidiwch ddim ar hon." Hyny wnaed; a'r dyn a safai :'N barod i'r anfeidrol daith; Angel cadarn yn arweinydd :Iddo trwy'r eangder maith: Oddiar fur ganllawiau'r nefoedd, :Can cyflymach golau'r wawr, 'Hedai'r ddau fel am y cyntaf, :I'r diderfyn wagle mawr. Weithiau treiddient trwy ororau :Meithion o dywyllwch mawr, Lle na thywynasai goleu :Haul na seren hyd yn awr: Anial diroedd o farwolaeth, :Na threiddiasai "BYDDED," Duw Eto 'rioed i'w bru, i roddi :Ffurf, na delw bod, na byw. Wed'yn deuent i gyffiniau :Lle'r oedd gallu Duw ar waith, Yn cenedlu creadigaeth :Newydd, i'w ogoniant maith: Heuliau newydd eni'n fflamio, :A phlanedau fwy na mwy </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> 6gxy4feb0dw88p8g8nmoqt9qgjsx5wg 104 85240 165334 2026-05-21T14:46:55Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165334 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Yn ymsaethu i fodolaeth :Megys i'w cyfarfod hwy. Ar y dde a'r aswy iddynt, :Heb na diwedd fyth na rhi', Cydser yn osgorddion dysglaer, :Lefent arnynt, "Wele ni!" Pyrth tragwyddol yn ymagor, :O bob maint, a ffurf, a llun, Pyrth, a meini'r adeiladaeth :Yn blanedau a ser bob un! Arianrodau cyferbyniol, :A ymffurfient yn fwäau, A'u rhychwantau anfesurol, :Am y nefoedd yn ymgau; Dirif dyrau a cholofnau :O anfeidrol nerth a maint, A'u copäau'n ymddyrchafu :Cu'wch a nefoedd wen y saint. Oddi mewn oedd megys grisiau :I esgyn i'r uchelder draw; Neu i ddisgyn i'r dyfnderau :Anfesurol oedd is law! Dyfnder lyncid yn yr uchder, :Uchder yn y dyfnder maith, Fel nas gellid fyth adnabod :Dyfnder nac uchelder chwaith. Fel y saethent ar eu gyrfa :Ymaith drwy'r eangder gwyrdd, Dyna ddolef yn eu cyfarch, :Adsain uchel bydoedd fyrdd— Fod cysawdau dirifedi, :Ffurfafenau fwy na mwy, Eto, eto, yn eu haros, :Ar ymddangos iddynt hwy! Yna'r dyn och'neidiai, safai, :Crynai, wylai gyda hyn; </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> mprtokhnv3ydpwk4oeil4c5ywyjtgpa 104 85241 165335 2026-05-21T14:50:04Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165335 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Suddai'i galon orlethedig, :Ac ymdoddai ynddo'n llyn: "Angel! nid äf gam yn mhellach," :Eb efe, "ni allaf fyw— Annyoddefol ydyw'r olwg :Ar ogoniant mawredd Duw! "Ysbryd dyn ni all ymgynnal :Dan fath anfeidroledd mawr; Angel! Angel! gad im' farw, :Cladd fi yn fan hon yn awr! Tyn y lleni tros fy llygaid, :Digon! Digon! Digon yw! Nid oes diwedd, nid oes derfyn :Byth ar greadigaeth Duw!" Ac oddi wrth y ser cylchynol, :Fyrdd myrddiynau, adsain glir A ddychwelai, gan arddadgan, :"Y mae'r dyn yn dweyd y gwir! Nid oes diwedd, nid oes derfyn :Ar y creadigol waith, Anfeidroldeb heb ei chwilio :Fydd i dragwyddoldeb maith." "Ai am nad oes derfyn iddi, :Y'th ddychrynir, druan ddyn?" Eb yr angel—neb ni 'tebodd, :Fel cai ateb iddo'i hun. Yna'i freichiau gogoneddus :A ddyrchafai i nef y nef, Gwaeddai allan, "Nid oes derfyn :Ar ei greadigaeth ef!" </poem> {{Div end}} <br><noinclude></noinclude> l6hepaw68ztc5g38wlr14kclm5sm9qg 104 85242 165336 2026-05-21T14:56:05Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165336 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|Ar yr un testyn,<br>{{mawr|AR SYNIADAU O'R YSGRYTHYRAU.}}}} {{c|"TI, YN Y DECHREUAD, ARGLWYDD, A SEILIAIST Y DDAIAR."}} {{center block| <poem> Tı yn y dechreuad, Arglwydd, :Greaist ddaiar lawr a'r nen; Taenaist dros eu 'sgwyddau'n brydferth, :Awyr las yn ddysglaer len: Rhyfedd iawn a gogoneddus :Yw'th weithredoedd bob yr un, Ond gogoniant mwy ofnadwy :Sy'n dy hanfod di dy hun. </poem> }} <br> {{c|"AC YN CYNNAL POB PETH TRWY AIR EI NERTH."}} {{center block| <poem> Gair dy nerth yw'r golofn gadarn, :Dan y greadigaeth fawr; Arno, megys ar obenydd, :Anian ddoda'i phen i lawr: Bydoedd dreiglent dros yr erchwyn :I ddiddymdra, wrth ymdroi Yn eu gwely, oni byddai :D'air i'w cadw rhag osgoi. </poem> }} <br> {{c|"GWNAETHOST IDDYNT BARHAU BYTH YN DRAGYWYDD."}} {{center block| <poem> Dy saernïaeth a gyssylltai :'R nef fel pabell gled ddilyth, Fel na all dylanwad oesau :Syflyd un o'i hoelion byth: Gorchest ddwyfol ydoedd hoelio :Bydoedd ddirifedi ynghyd— Gorchest fwy oedd rhoi dy hunan Yn hoeliedig tros y byd! </poem> }} <br> {{c|"A PHWY A GAUODD Y MOR A DORAU?"}} {{Center block/s}} <poem> Y rhuadwy fôr cynddeiriog, :Drinit megys baban gwan, Pan o groth y tryblith rhedai, :Gan ddyrchafu'i donau i'r lan; </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> kedzd022kc6am03orrimq1tdivup3xc 104 85243 165337 2026-05-21T15:05:10Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165337 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Ar dy lin gorweddai'n dawel, :Rho'it y cwmwl iddo'n bais, A'r tew niwl yn rhwymyn tyner :Am ei wasg, heb unrhyw drais. </poem> {{Div end}} <br> {{c|"A'R TYWOD MAN YN GADWYN IDDO."}} {{center block| <poem> Gweüit dywod mân yn gadwyn :Am ei lwynau rhwth yn glyd; Dodi'r lleuad fel llawforwyn :Ufudd iawn i siglo'i gryd: D'wedit "Ust!" yn nghlust y dymestl, :Hi ddystawai—hunai ef Ar ei gefn, a'i wyneb gwastad, :Esmwyth, llydan, tua'r nef. </poem> }} <br> {{c|"EFE A ORCHYMYN, A CHYFYD TYMMESTLWYNT, YR HWN A DDYRCHAFA EI DDORAU."}} {{center block| <poem> Weithiau gyri'r gwynt i'w ddeffro, :A deffroad ebrwydd bair— Egyr ei amrantau mawrion, :Gan ymstwyrian wrth dy air; Chwydda'i donau fel mynyddau, :Rhua megys taran fawr, Hyrddia'i freichiau preiff, ac egyr :Anferth safn i lyncu'r llawr. </poem> }} <br> {{c|"PAN EDRYCHWYF AR Y NEFOEDD, GWAITH DY FYSEDD."}} {{center block| <poem> Pan edrychwyf ar dy nefoedd :Uchel, annherfynol draw, A'r aneirif ffurfafenau :Grogaist yn ei bru uwchlaw:— Heuliau fyrdd myrddiynau'n fflamio, :Ac yn tywallt gwres a dydd Ar filiynau maith o fydoedd, :Yn daenedig ynddynt sydd. </poem> }} <br> {{c|"BETH YW DYN I TI EI GOFIO?"}} {{Center block/s}} <poem> Beth yw dyn i ti i'w gofio? :Beth yw dyn? Iehofah mawr, </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> kmwu7rlgmswilvo5hpt9vx8hzdf0uda 104 85244 165338 2026-05-21T15:24:13Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165338 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Pan feddylit ti am dano, :Bryfyn isel ar y llawr? Beth yw'r ddaiar? dim ond llwchyn :Llai na dim yw dyn a'i fri; Eto, rywfodd, dyn a daiar :Demtiai i lawr dy sylw di! </poem> {{Div end}} <br> {{c|"AC YN LLAWENYCHU YN NGHYFANNEDDLE EI DDAIAR EF."}} {{center block| <poem> Pan y gelwid yn y boreu :Restr enwau ser y nen, Deuent oll dan ganu a dawnsio, :Heibio i'r orseddfainc wen: Yn ei thro, ymhlith y lluaws, :Ymddangosai'n daiar ni— Cododd gwrid i wyneb cariad :Dwyfol, pan y gwelodd hi! </poem> }} <br> {{c|Ar Ymlidiad<br>{{mawr|Y CENADAU CRISTIONOGOL O MADAGASCAR,}}<br>Yn y flwyddyn 1835.}} {{Center block/s}} <poem> Ow! Ow! Madagascar, dy haul a fachludodd, :Pan newydd ei godi uwch terfyn dy fro; Cysgodau y nos tros y tir a ymdaenodd, :Galluoedd y nefoedd a yrwyd ar ffo! Fe gauwyd, fe seliwyd geneuau'r cenadau, :A ddygent i'th glustiau newyddion o hedd, A balm efengylaidd i wella dy glwyfau, :A chyfoeth i'th dlodion newynog, a gwledd. Galluoedd y t'wllwch yn awr orfoleddant, :Mae crechwen yn uffern o blegid y tro; Cenadon tangnefedd yn chwerw a wylant, :Am attal masnachaeth y nef yn y fro. </poem> <br><noinclude>{{Div end}}</noinclude> 0kect78kqmyg24l5qpdpvf0gdgcwk2m 104 85245 165339 2026-05-21T15:26:49Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165339 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Cyfoder cofadail ar derfyn yr ynys, :A meini cloddedig o Ebal, hen fryn Y felldith, er nodi yr adeg anhapus :Dygwyddai'r trychineb gofidus a syn. Ac arni argraffer, Ichabod, er galar, :Mewn cymysg lyth'renau o waed ac o dân "Gogoniant Duw Israel o wlad Madagascar, :'Madawodd, 'madawodd, 'madawodd yn lân!" Fe drowyd dy gyfddydd dymunol yn gyfnos, :Mor bygddu fygythiol ddychrynllyd yw'r nen! Ni welir gwawl haul na ser yn ymddangos, :Ond cysgod tew angeu sy'n toi uwch dy ben. Dy haf aeth yn auaf, dy gân yn gwynfanau, :Dy harddwch yn warth, yn ddwr aeth dy win; Llym oeraidd ogleddwynt a wywodd dy flodau, :Dy bla sy'n anaele, dy helynt yn flin. Dechreuai d' anialwch flodeuo'n dra siriol, :A blodau paradwys i dyfu'n hardd lwyn; A hen orweddleoedd y dreigiau uffernol, :A dd'oent yn gyfleoedd corsenau a brwyn. 'R eilunod ger bron yr efengyl fu'n crynu, :A syrthient fel Dagon i lawr yn ddibarch; Adgodant drachefn, a safant i fyny — :Pwy bellach a'u syfla? ymadawodd yr arch! Ein gobaith a dd'wedodd buasent yn ddifrod :I gyd oll yn fuan—y cawsent eu troi I fod yn deganau i'r wadd a'r ystlumod, :A dynion oddiwrthynt mewn mawrfrys yn ffoi. Ond yn y gwrthwyneb i hyny dygwyddodd :Yn awr, ac o'r herwydd, galarus yw'n gwedd; Ein hyder a gollwyd, a'n gobaith a wywodd, :A'n dagrau dywalltwn yn llif ar ei fedd. </poem> <br><noinclude>{{Div end}}</noinclude> tmni5vdgnj12o4zds6bq336d7860joc 104 85246 165340 2026-05-21T15:31:31Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165340 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> A raid iddo farw? a raid in' ei gladdu? :A ddarfu, a ddarfu am dano yn lân? "Do, do," meddai uffern, "mae wedi llwyr drengu, :Rhowch bridd ar ei wyneb, a gwnewch alar gân." Na: peidiwch: mae seren adfywiol ei golau :'N amneidio gan edrych yn siriol i lawr Na: peidiwch a'i gladdu, mae eto'n rhy forau, :Mae gobaith am fywyd ein gobaith yn awr. Cwyd, obaith llesmeiriol, dy olwg i fyny, :At orsedd y bydoedd, a gwel pwy sy ben— Iehofah, Iehofah, efe sy'n teyrnasu :Ar bawb ac ar bobpeth o'r ddaiar i'r nen. Freninoedd y ddaiar! wel byddwch synwyrol, :Cymmerwch ddysgeidiaeth, chwi farnwyr y byd! Neu dyd ar eich gwarau y wialen haiarnol, :A chwithau fel priddlestr a ddryllir ynghyd. </poem> {{Div end}} <br> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|MADAGASCAR, YN Y FLWYDDYN 1854.}} {{Center block/s}} <poem> O! CENWCH i'r Arglwydd, fe wnaeth bethau rhyfedd, Diosgodd ei fraich, a dangosodd ei fawredd; I'r pydew gloddiasai ei hunan y syrthiodd Y gelyn, a'i amcan yn hollol a fethodd. Wel chwythwch yr udgorn, dadblygwch y faner, A seiniwch y delyn a'r dympan felusber— Dywedwch wrth Sion, "Dy Dduw sy'n teyrnasu, Crechwena a chana, mae'n bryd gorfoleddu." Y gelyn a dd'wedodd, "Mi gefais fy ngwynfyd, Cenadau'r nef yrais i ffoi am en bywyd: Os syrthiodd fy Nagon i lawr gynt yn Asdod, O flaen Duw'r Hebreaid, ac arch ei gyfammod, Mae'r rhod wedi troi—mae'r arch wedi syrthio Yn awr o flaen Dagon, a gwarth i'w gorchuddio. </poem><section end="bbb"/><noinclude>{{Div end}}</noinclude> 1kth1beoyuk6i84ufxopwb44qs02328 165341 165340 2026-05-21T15:31:48Z AlwynapHuw 1710 165341 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> A raid iddo farw? a raid in' ei gladdu? :A ddarfu, a ddarfu am dano yn lân? "Do, do," meddai uffern, "mae wedi llwyr drengu, :Rhowch bridd ar ei wyneb, a gwnewch alar gân." Na: peidiwch: mae seren adfywiol ei golau :'N amneidio gan edrych yn siriol i lawr Na: peidiwch a'i gladdu, mae eto'n rhy forau, :Mae gobaith am fywyd ein gobaith yn awr. Cwyd, obaith llesmeiriol, dy olwg i fyny, :At orsedd y bydoedd, a gwel pwy sy ben— Iehofah, Iehofah, efe sy'n teyrnasu :Ar bawb ac ar bobpeth o'r ddaiar i'r nen. Freninoedd y ddaiar! wel byddwch synwyrol, :Cymmerwch ddysgeidiaeth, chwi farnwyr y byd! Neu dyd ar eich gwarau y wialen haiarnol, :A chwithau fel priddlestr a ddryllir ynghyd. </poem> {{Div end}} <br> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|MADAGASCAR, YN Y FLWYDDYN 1854.}}}} {{Center block/s}} <poem> O! CENWCH i'r Arglwydd, fe wnaeth bethau rhyfedd, Diosgodd ei fraich, a dangosodd ei fawredd; I'r pydew gloddiasai ei hunan y syrthiodd Y gelyn, a'i amcan yn hollol a fethodd. Wel chwythwch yr udgorn, dadblygwch y faner, A seiniwch y delyn a'r dympan felusber— Dywedwch wrth Sion, "Dy Dduw sy'n teyrnasu, Crechwena a chana, mae'n bryd gorfoleddu." Y gelyn a dd'wedodd, "Mi gefais fy ngwynfyd, Cenadau'r nef yrais i ffoi am en bywyd: Os syrthiodd fy Nagon i lawr gynt yn Asdod, O flaen Duw'r Hebreaid, ac arch ei gyfammod, Mae'r rhod wedi troi—mae'r arch wedi syrthio Yn awr o flaen Dagon, a gwarth i'w gorchuddio. </poem><section end="bbb"/><noinclude>{{Div end}}</noinclude> hwmq833w4l4q56zf1x9rx9sig1ystj5 104 85247 165342 2026-05-21T15:34:43Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165342 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Cyhoedder trwy demlau eilunod y ddaiar, Yr orchest ennillais yn ngwlad Madagascar; Mae genyf yn eistedd ar orsedd yr ynys, Lawforwyn sy'n ffyddlon i wneyd fy ewyllys. Mi ges y benywod bob amser yn burach, I mi a'm gwasanaeth, ac yn alluocach Na'r gwyr; pan f'ai achos a gwaith mawr yn galw; Angenrhaid cael benyw yn wastad at hwnw; Un Iezebel gynt, wnaeth fwy o wrhydri, Nag wyth gant a hanner o weigion brophwydi, Ac Ahab y brenin i'w canlyn; gwnaeth hono I'r Thesbiad ei hunan i grynu ac arswydo, A ffoi am ei fywyd, yr hwn ar ben Carmel, Y diwrnod o'r blaen, yn ngolwg holl Isr'el, A wnaethai'r prophwydi, a'r brenin gwan druan, A'u crefydd a'u duwiau'n wrthddrychau ei ogan: A gwaed y prophwydi dywalltodd i Cedron, A'i brenin yn edrych fel hurtyn gwangalon. Ond Iezebel dalodd y pwyth iddo'n union, Dychrynodd drwy'i enaid pan glywodd ei llwon; A ffoes i'r anialwch rhag ofn ei hawdurdod, Dymunodd gael marw gan faint oedd ei drallod. "A haeddol o'i choffa yw ei merch Athalia, Yr hon a ddyfethodd freninol hâd Iuda Ond un; a bu agos a llwyddo yn hollol I dori, diddymu,'r cyfammod tragwyddol. Yn mrawdlys Caiaphas, morwynig bert dafod, A drechodd y dynion i gyd â'i dawn barod: Y penaf apostol a feddai yr Iesu, A yrodd i'w wadu dan regi a thyngu. Mae deuparth o ysbryd fy hen lawforwynion, Ar Ranavolona<ref>Brenines Madagascar.</ref> yn gorphwys yr awrhon; Gwnaeth cystal gwasanaeth i'm teyrnas i weithion, A'r oreu o rheini, fy hen lawforwynion. A'i hallwedd freninol, rhoes glo ar eneuau 'R cenhadau, a gyrodd hwy oll o'i gororau; Fe drow'd dysgwyliadau cyfeillion Crist'nogaeth, Am lwyddiant eu hantur, yn drom somedigaeth; </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> syuxlhz5pbp33hlbmibpdcnw3hj6tpq 165343 165342 2026-05-21T15:35:31Z AlwynapHuw 1710 165343 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Cyhoedder trwy demlau eilunod y ddaiar, Yr orchest ennillais yn ngwlad Madagascar; Mae genyf yn eistedd ar orsedd yr ynys, Lawforwyn sy'n ffyddlon i wneyd fy ewyllys. Mi ges y benywod bob amser yn burach, I mi a'm gwasanaeth, ac yn alluocach Na'r gwyr; pan f'ai achos a gwaith mawr yn galw; Angenrhaid cael benyw yn wastad at hwnw; Un Iezebel gynt, wnaeth fwy o wrhydri, Nag wyth gant a hanner o weigion brophwydi, Ac Ahab y brenin i'w canlyn; gwnaeth hono I'r Thesbiad ei hunan i grynu ac arswydo, A ffoi am ei fywyd, yr hwn ar ben Carmel, Y diwrnod o'r blaen, yn ngolwg holl Isr'el, A wnaethai'r prophwydi, a'r brenin gwan druan, A'u crefydd a'u duwiau'n wrthddrychau ei ogan: A gwaed y prophwydi dywalltodd i Cedron, A'i brenin yn edrych fel hurtyn gwangalon. Ond Iezebel dalodd y pwyth iddo'n union, Dychrynodd drwy'i enaid pan glywodd ei llwon; A ffoes i'r anialwch rhag ofn ei hawdurdod, Dymunodd gael marw gan faint oedd ei drallod. :"A haeddol o'i choffa yw ei merch Athalia, Yr hon a ddyfethodd freninol hâd Iuda Ond un; a bu agos a llwyddo yn hollol I dori, diddymu,'r cyfammod tragwyddol. Yn mrawdlys Caiaphas, morwynig bert dafod, A drechodd y dynion i gyd â'i dawn barod: Y penaf apostol a feddai yr Iesu, A yrodd i'w wadu dan regi a thyngu. Mae deuparth o ysbryd fy hen lawforwynion, Ar Ranavolona<ref>Brenines Madagascar.</ref> yn gorphwys yr awrhon; Gwnaeth cystal gwasanaeth i'm teyrnas i weithion, A'r oreu o rheini, fy hen lawforwynion. A'i hallwedd freninol, rhoes glo ar eneuau 'R cenhadau, a gyrodd hwy oll o'i gororau; Fe drow'd dysgwyliadau cyfeillion Crist'nogaeth, Am lwyddiant eu hantur, yn drom somedigaeth; </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> ac81g68n1l25zz3ais4m8tte2o5jbxd 104 85248 165344 2026-05-21T15:37:02Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165344 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Anrheithiwyd y babell a gododd merch Sïon, A chefais ar hono ewyllys fy nghalon: Do, heddyw ce's weled fy ngwynfyd yn helaeth, Ha! dyma fi'n sefyll ar fedd Cristionogaeth!" :Ryw bymtheg a dwy o flynyddau ae'nt heibio, Fel yna'n ddiau'r oedd y gelyn yn tybio; Ond ef ni ddeallai mo gynghor Iehofa, A bwriad ei galon, ei maint, ei gyfrwysdra: Fe droes y peth allan yn hollol wahanol, I awchus ddysgwyliad a meddwl y diafol, Yn llawer rhagorach na chryfaf obeithion, Tu hwnt dysgwyliadau helaethaf plant Sion; Fe ddyryswyd y gelyn, fe rwystrwyd ei amcan, Trywanwyd ei galon â'i gleddyf ei hunan. Ni ffoes yr efengyl, pan giliau'r cenadau, Croesawiad a gafodd i fil o galonau: Er ymlid yr heuwyr o'r maes, fe arosodd Yr had a heuasant, a gwreiddiodd a thyfodd, A dygodd ryw ffrwythau rhyfeddol doreithiog, O'r pur rawn addfetaf, ar dymmor tymhestlog; Po uchaf cyfodai ystorm erlidigaeth, Mwyaf oll yn yr ynys dwfnwreiddiai Crist nogaeth; Po fwyaf o seintiau a rifid i angau, Mwyaf oll fyddai'r rhif i'w gwneyd yn aberthau; O lwch un credadyn a leddid yn ferthyr, Cyfodai'n ddiattreg ryw gant o gyffeswyr; A nerth y tân sanctaidd o hyd a gynnyddodd, Po fwyaf o ddyfroedd dywelltid i'w ddiffodd. Ac yn Madagascar dangosodd y nefoedd, Mai 'run yw'r efengyl o hyd trwy'r holl oesoedd; Bod nerth ei hathrawiaeth, a grym ei chysuron, Yn dal ei chredinwyr dan bob rhyw drallodion, Rhyw nerth sy'n eu gwneyd yn fwy na choncwerwyr, Ar gnawd, ac ar ddiafol, a bydol lywiawdwyr. Atebwch chwi, wadwyr ei rhin a'i dwyfolder, O b'le daeth y grefydd, a wna'r fath rymusder? Y grefydd ennilla galonau paganiaid, I adael defodau, a duwiau 'u henafiaid; Am y rhai ymglymasai 'u tyneraf serchiadau, Mewn parch cysegredig ar gyfrif eu tadau: </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> exy685tub385xghf0wjcra81f7dr7bb 104 85249 165345 2026-05-21T15:39:20Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165345 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Y grefydd sy'n troi rhai mor anwar a bleiddiaid, A chreulon fel llewod, fel ŵyn yn ddiniwaid:— Y grefydd a'u nertha, 'rol unwaith ei chredu, I oddef merthyrdod yn hytrach na'i gwadu? Rho'wch gyfrif am hyn, os nad yw yn ddwyfol, Pa fodd y mae'i dylanwad a'i nerth mor ryfeddol? Rh'owch gyfrif am hyn, chwi ddoethion anffyddiol, Neu dodwch eich llaw ar eich genau'n dragwyddol. A thithau, O Satan! rhy gynnar oedd iti Ymffrostio, ti weli, fe droes dy wrhydri, Yn golled a gw'radwydd, a throm somedigaeth; I ti, i'r efengyl yn fawr oruchafiaeth. Ar ol ei hir brofi mewn pair o drallodion, Cyfododd y nefoedd Waredwr i Sion: Ar liniau merch Pharo', eu creulawn orthrymwr, Y mynai Duw feithrin i Israel Iachawdwr. A'r fleiddes fu'n meddwi ar waed y Crist'nogion, Yn ngwlad Madagascar, a fagodd y gwron Sy'n awr yn amddiffyn y saint erlidiedig, Ac hefyd ei hunan yn Gristion profedig. Addawyd i Sion, cai plant ei chystuddwyr Eu troi, a'u gwneyd iddi yn wir ymgeleddwyr; Fe ga'dd yr addewid lyth'renol gyflawniad, Yn awr yn ein gwydd ar yr hynod amgylchiad; Fe wnaed y frenines fu'n erlid mor greulon, O anfodd ei chalon yn famaeth i Sion;— O! cenwch i'r Arglwydd, fe wnaeth bethau rhyfedd, Dadgenwch ei wyrthiau, rho'wch iddo glodforedd. </poem> {{Div end}} <br> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|ENAID BLINDERUS YN YMOFYN GORPHWYSFA.}}}} {{Center block/s}} <poem> Bum yn chwilio'r greadigaeth, :Am orphwysfa i'm henaid gwan; Ond ni ches ond somedigaeth, :Yn mhob gwrthddrych, yn mhob man; </poem><section end="bbb"/><noinclude>{{Div end}}</noinclude> mmw1pbt68wkpe783ossbu7bvrrkh0v5 104 85250 165346 2026-05-21T15:42:36Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165346 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Cefais fil o addewidion :Gan y cnawd, a chan y byd; Wrth eu profi, ce's mai gweigion, :A thwyllodrus oe'nt i gyd. Holi y'mhlith y dorf angelaidd, :Gofyn a oedd yno un, Gydymdeimlai yn garuaidd, :A phechadur gwael ei lun? Nac oes yma; atebai Gabriel, :Nac oes, un o honom ni, Gydymdeimla ag adyn isel, :Brwnt ac euog fel tydi. Suddai 'm henaid mewn anobaith, :Gwaeddais mewn wylofus gri, "Ciliodd pob ymwared ymaith, :Darfu am danaf o'm rhan i;" Cyfraith Sina yn gwgu arnaf, :Minau'n crynu ger ei bron, Tra fw'i'n berchen anadl, cofiaf, :Am y wasgfa galed hon. Dyfrllyd olwg tua'r nefoedd, :Droais, ar yr orsedd wen, Gwelwn mewn cyfryngol wisgoedd, :'R Oen fu farw ar y pren: "Dacw fe," eb' f' enaid gwirion, :Medraf ddarllen yn ei wedd, Fod maddeuant yn ei galon, :I bechadur brwnt, a hedd. Yna nesais at ei orsedd, :Ac ymdreiglais wrth ei draed, A dadleuais am drugaredd, :Yn haeddiannau mawr ei waed; Meddwn, "Mi dywallta'm calon, :Mi agora'm hysbryd briw, A dadguddiaf fy archollion, :Pa'm yr ofnaf? Iesu yw!" </poem> <br><noinclude>{{Div end}}</noinclude> gv4x7u9z5r98m3h2we1p100ghqorw5j 104 85251 165347 2026-05-21T15:47:10Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165347 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Ac wrth imi agor iddo :Fynwes euog, ffiaidd iawn; Fe agorai i'm cofleidio, :Fynwes oedd o ras yn llawn; Tynodd ef fy meichiau trymion, :A gwaredodd fi yn rhad, Ac â'i wên faddeuol dirion, :Rhodd i'm henaid esmwythâd. Bellach, caiff yr oll a feddwyf, :Gorff a chalon, teilwng yw; Ar y ddaiar tra anadlwyf, :Er ei glod, dymunwn fyw; Pan y delw'i blith y dyrfa, :Sydd o flaen yr orseddfainc, Fy nigrifwch byth fydd canu— :Canu'r brynedigol gainc.. </poem> {{Div end}} <br> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|I'R TRALLODUS EI FEDDWL.}}}} {{Center block/s}} <poem> WEL, y truan trallodedig, :Er i'r hesg amgylchu 'th ben; Ton ar don ymgyrchu trosot, :Dal dy olwg tua'r nen: Cwyd dy lygaid ar i fyny, :Sylla trwy y cwmwl mawr; Dysgwyl drwy yr hirnos dywell, :Fel y gwyliwr, am y wawr. Er i ofnau ac ammheuon, :Gloddio'n ddyfal dan dy sail, Anghrediniaeth câs ac ofnau, :Guro arnat bob yn ail; Cura dithau borth trugaredd, :Glŷn yn galed wrth ei dôr, Mae cyflawnder ei haelioni, ':N anherfynol fel y môr. </poem> <br><section end="bbb"/><noinclude>{{Div end}}</noinclude> od1523icaw6w9gwf3a5r11s5aml8vqu 104 85252 165348 2026-05-21T15:51:40Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165348 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> D'wed fel Dafydd, "Pa'm cymeraf :Gynghor yn fy enaid prudd? Tra gwnaf hyny, blinder beunydd, :Yn fy nghalon drom a fydd: Pa'm y caiff y gelyn creulon, :Fathru f' enaid yn y llaid, Edrych, Arglwydd, ar fy nghystudd, :Brysia, gwrando,—saf o'm plaid." Ffo oddi wrthyt ti dy hunan, :At gyfiawnder mawr y groes; Caiff dy enaid archolledig, :Iechyd ynddo dan ei loes; Pan y metho dawn a geiriau, :Cwyd ochenaid tua'r nef; Myrdd o ocheneidiau drylliog, :A wrandawyd ganddo ef. Dafydd, Asaph, llawer ereill, :O hen seintiau'r Beibl mawr, Fuant megys tithau'n soddi, :Yn nyfnderau'r pwll i lawr: O waelodion maith y pydew, :O hen nwydau câs y ddraig, Gras a'u cododd, a gosodai :Eu traed yn sicr ar y graig. Caniad newydd yn eu genau, :Roes yr iachawdwriaeth râd, Cân o foliant a gorfoledd, :Am faddeuant, am ryddhad: Mae'r drugaredd a'u dyrchafodd :Hwy o'r pydew du i'r lan, Eto'n fyw i'th godi dithau, :Na lwfrhaed dy enaid gwan. </poem> {{Div end}} <br> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|"A CHAN SEFYLL O'I DU OL EF AC WYLO."}}}} {{center block| <poem> MAE'n wylo! mae'n wylo! yr hon bu ei gwenau, :Yn rhwydau a maglau i lawer cyn hyn; Mae'n wylo! mae'n wylo! yn awr mae ei dagrau :'N hudoliaeth i engyl—edrychant yn syn. Mae'n wylo! mae'n wylo! tu ol i'w Gwaredwr, :A'i chalon yn chwilfriw, cusana'i ddau droed; Mae golwg obeithiol yn awr ar ei chyflwr, :A'r olwg brydfertha' ga'i'r nefoedd erioed. Mae'n wylo! mae'n wylo! a'i bron yn glwyfedig, — :A'i meddwl yn ofnus, a'i henaid yn drist; Mae'n wylo—pob deigryn sy'n gyd—gymysgedig, :O alar am bechod, a chariad at Grist. Mae'n wylo! ond sylwch, mae'r Ceidwad yn gwenu, :Mae'r nefoedd yn maddau—mae Simon yn ddig— Mae teulu'r gogoniant yn cyd—lawenychu, :Ond braw ac eiddigedd yn uffern a drig. Mae'n wylo! "a weli di Simon? mae'n wylo! :A wyddost ti pa'm? mi a dd'wedaf i ti Maddeuwyd ei phechod, a'i dagrau sy'n tystio, :Ei gwir edifeirwch, a'i serch ataf fi." Mae'n wylo!—"Nac wyla," eb'r addfwyn Waredwr, :"Maddeuwyd dy bechod, iachawyd dy glwy'; Ond ofer i Simon, a Satan gyhuddwr, :I ddanod dy feiau, ni chofir hwynt mwy." Mae'n canu! mae'n canu! dyrchafwyd ei chyflwr, :Yn mynwes trugaredd faddeuol i'r lan; Hi gladdai'i heuogrwydd wrth draed ei Gwaredwr; Yn nhŷ'r Pharisead, bydd côf am y fân. </poem> }} <br><section end="bbb"/><noinclude></noinclude> j783h0gmjppai9tf3luvdde7rv92z16 165349 165348 2026-05-21T15:52:21Z AlwynapHuw 1710 165349 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> D'wed fel Dafydd, "Pa'm cymeraf :Gynghor yn fy enaid prudd? Tra gwnaf hyny, blinder beunydd, :Yn fy nghalon drom a fydd: Pa'm y caiff y gelyn creulon, :Fathru f' enaid yn y llaid, Edrych, Arglwydd, ar fy nghystudd, :Brysia, gwrando,—saf o'm plaid." Ffo oddi wrthyt ti dy hunan, :At gyfiawnder mawr y groes; Caiff dy enaid archolledig, :Iechyd ynddo dan ei loes; Pan y metho dawn a geiriau, :Cwyd ochenaid tua'r nef; Myrdd o ocheneidiau drylliog, :A wrandawyd ganddo ef. Dafydd, Asaph, llawer ereill, :O hen seintiau'r Beibl mawr, Fuant megys tithau'n soddi, :Yn nyfnderau'r pwll i lawr: O waelodion maith y pydew, :O hen nwydau câs y ddraig, Gras a'u cododd, a gosodai :Eu traed yn sicr ar y graig. Caniad newydd yn eu genau, :Roes yr iachawdwriaeth râd, Cân o foliant a gorfoledd, :Am faddeuant, am ryddhad: Mae'r drugaredd a'u dyrchafodd :Hwy o'r pydew du i'r lan, Eto'n fyw i'th godi dithau, :Na lwfrhaed dy enaid gwan. </poem> {{Div end}} <br><noinclude></noinclude> kn3mix0bsmbb6uitp6mn6wekyu49zz6 104 85253 165350 2026-05-21T15:52:38Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165350 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|"A CHAN SEFYLL O'I DU OL EF AC WYLO."}}}} {{center block| <poem> MAE'n wylo! mae'n wylo! yr hon bu ei gwenau, :Yn rhwydau a maglau i lawer cyn hyn; Mae'n wylo! mae'n wylo! yn awr mae ei dagrau :'N hudoliaeth i engyl—edrychant yn syn. Mae'n wylo! mae'n wylo! tu ol i'w Gwaredwr, :A'i chalon yn chwilfriw, cusana'i ddau droed; Mae golwg obeithiol yn awr ar ei chyflwr, :A'r olwg brydfertha' ga'i'r nefoedd erioed. Mae'n wylo! mae'n wylo! a'i bron yn glwyfedig, — :A'i meddwl yn ofnus, a'i henaid yn drist; Mae'n wylo—pob deigryn sy'n gyd—gymysgedig, :O alar am bechod, a chariad at Grist. Mae'n wylo! ond sylwch, mae'r Ceidwad yn gwenu, :Mae'r nefoedd yn maddau—mae Simon yn ddig— Mae teulu'r gogoniant yn cyd—lawenychu, :Ond braw ac eiddigedd yn uffern a drig. Mae'n wylo! "a weli di Simon? mae'n wylo! :A wyddost ti pa'm? mi a dd'wedaf i ti Maddeuwyd ei phechod, a'i dagrau sy'n tystio, :Ei gwir edifeirwch, a'i serch ataf fi." Mae'n wylo!—"Nac wyla," eb'r addfwyn Waredwr, :"Maddeuwyd dy bechod, iachawyd dy glwy'; Ond ofer i Simon, a Satan gyhuddwr, :I ddanod dy feiau, ni chofir hwynt mwy." Mae'n canu! mae'n canu! dyrchafwyd ei chyflwr, :Yn mynwes trugaredd faddeuol i'r lan; Hi gladdai'i heuogrwydd wrth draed ei Gwaredwr; Yn nhŷ'r Pharisead, bydd côf am y fân. </poem> }} <br><noinclude><references/></noinclude> inbhfqwwx5fyerezomebmgaq3xnobta 104 85254 165351 2026-05-21T16:02:24Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165351 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|CYFARCHIAD I WENOL GYNTAF Y TYMMOR.}}}} {{Center block/s}} <poem> WENOL fwyn, ti ddaethost eto, I'n dwyn ar go' fod haf ar wawrio, Wedi bod yn hir ymdeithio, ::Croeso, croeso iti; Nid oes unrhyw berchen aden, Fwy cariadus, na'r wenfolen, Pawb o'th weled sydd yn llawen: ::Ebe'r wenol—Twi, twi, twi. Ha! mi wela'th fod yn chwilio Am dy nyth, o dan ein bondo, Y mae hwnw wedi syrthio, ::Wenol, coelia di; Nid myfi yn wir a'i tynodd, Gwynt a gwlaw a gaia' a'i curodd, Yntau o ddarn i ddarn a gwympodd: ::Ebe'r wenol—Twi, twi, twi. Wenol dirion, paid a digio, Gelli wneyd un newydd eto; A phe gallwn, gwnawn dy helpio— ::Aros gyda ni: Casglaf glai, cei dithau'i weithio, A chymeraf ofal trosto, Rhag i'r 'deryn to ddod iddo: ::Ebe'r wenol—Twi, twi, twi. P'le gadewaist, wenol heini', Dy gymdeithion, dorf aneiri', Oedd y llynedd yn ein lloni ::Yma gyda thi? A fu'r oll o honynt feirw, A'th adael di'n amddifad weddw? Byddai hyny'n chwedl arw: ::Ebe'r wenol—Twi, twi, twi. </poem> {{Div end}} <br><noinclude><references/></noinclude> kgw526jrnwl6l78ruqgu9llmhm604ho 104 85255 165352 2026-05-21T16:03:38Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165352 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Wenol bach, pa ham diengi Draw oddiwrthyf? paid ag ofni; Aros, bydd yn gyfaill imi— ::'Rwy'n dy garu di. Credu'r wyf fod genyt galon Bur, ddiniwed, gywir, ffyddlon— Peth anfynych yn mhlith dynion: ::Ebe'r wenol—Twi, twi, twi. Llawer blinder chwerw brofais, Er y tro o'r blaen y'th welais, Wenol fwyn, a llawer gwynais— ::P'odd ymd'rewaist ti? A fyddwch chwi, wenoliaid, weithiau Yn cyfarfod â blinderau, Nes troi 'ch twi, twi, twi,'n gwynfanau? ::Ebe'r wenol—Twi, twi, twi. Mi ddymunais, wenol lawen, Ganwaith feddu ar dy aden, I allu hedeg yn y wybren, ::Uwch y byd a'i gri: Ymryddhau oddiwrth helbulon Bywyd dynol, a'i ofalon, Ac fel tithau,'n iach fy nghalon, ::Canu uwch eu pen—Twi, twi! Mae'th ddyfodiad, addfwyn wenol, Ini'n dysgu gwersi buddiol, Ar bob tymmor yn olynol, ::Yr ymweli â ni. Wyt yn adwaen dy dymorau, Ac yn cadw dy amserau— "Cym'rwch rybudd, gwnewch fel finau," ::Ydyw'r llais yn mhob twi, twi! Dyna gamp a ddysgi eto— Cadw 'th wisg yn lân a chryno, A thithau'n trin y clai a'i ddwbio, ::Wrth wneyd dy waith. </poem><noinclude>{{Div end}</noinclude> bm33mvyujs39t9kza2r74q89nbr79o5 165353 165352 2026-05-21T16:03:54Z AlwynapHuw 1710 165353 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Wenol bach, pa ham diengi Draw oddiwrthyf? paid ag ofni; Aros, bydd yn gyfaill imi— ::'Rwy'n dy garu di. Credu'r wyf fod genyt galon Bur, ddiniwed, gywir, ffyddlon— Peth anfynych yn mhlith dynion: ::Ebe'r wenol—Twi, twi, twi. Llawer blinder chwerw brofais, Er y tro o'r blaen y'th welais, Wenol fwyn, a llawer gwynais— ::P'odd ymd'rewaist ti? A fyddwch chwi, wenoliaid, weithiau Yn cyfarfod â blinderau, Nes troi 'ch twi, twi, twi,'n gwynfanau? ::Ebe'r wenol—Twi, twi, twi. Mi ddymunais, wenol lawen, Ganwaith feddu ar dy aden, I allu hedeg yn y wybren, ::Uwch y byd a'i gri: Ymryddhau oddiwrth helbulon Bywyd dynol, a'i ofalon, Ac fel tithau,'n iach fy nghalon, ::Canu uwch eu pen—Twi, twi! Mae'th ddyfodiad, addfwyn wenol, Ini'n dysgu gwersi buddiol, Ar bob tymmor yn olynol, ::Yr ymweli â ni. Wyt yn adwaen dy dymorau, Ac yn cadw dy amserau— "Cym'rwch rybudd, gwnewch fel finau," ::Ydyw'r llais yn mhob twi, twi! Dyna gamp a ddysgi eto— Cadw 'th wisg yn lân a chryno, A thithau'n trin y clai a'i ddwbio, ::Wrth wneyd dy waith. </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> hual5983xxs2a5nvrs5j6fcipov050e 104 85256 165354 2026-05-21T16:05:51Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165354 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Hoffwn inau ddysgu hòno— Trin y byd, a myned trwyddo, Heb halogi 'm gwisgoedd ynddo, ::Na rhoi arno 'm calon chwaith. </poem> {{Div end}} <br> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|AR FWRDD YR AGERLES, AR YMWELIAD I GYMRU.}}}} {{Center block/s}} <poem> Gymru anwyl! mae fy nghalon Yn dychlamu dan fy nwyfron, Wrth arogli'r iach awelon {{bwlch|5em}}Oddi ar dy dir: Cael dod i yfed iechyd, Ar dy fryniau hyfryd, O fwg y dre', afiach le, A'i nwyfre gas anhyfryd; A chael treulio gweddill einioes, Olaf oriau'r freuol feroes, Yn dy oror, fy ngwlad eirioes, {{bwlch|5em}}Wy'n ddymuno'n wir. Gosteg, fôr! bydd di yn dawel, Na chyfoda 'th donau'n uchel, Tra bwy'n hwylio o flaen yr awel {{bwlch|5em}}Tua Chymru fad. Pa'm yr wyt yn brochi? Beth a wnaethum iti? Pa'm mae stwr dig y dwr A'i gynwr' yn gweini? Nid rhyw Ionah'n ffoi i Darsus, Ydwyf fi, boed hyn yn hysbys Iti fôr, bydd dangnefeddus {{bwlch|5em}}Gad im' fyn'd i'm gwlad. </poem> <br><section end="bbb"/><noinclude>{{Div end}}</noinclude> 97vi9figo1sgdxhmxcj0u0e5p2bnsgs 104 85257 165355 2026-05-21T16:09:48Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165355 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Henffych well! mi welaf lanau Menai deg, a hen fynyddau Oesol Arfon, a ffynonau {{bwlch|5em|Ar eu penau dardd: Treigla gloewon ffrydiau Tros eu serthion ochrau, Chwery'n llon ar eu bron, Belydron haul boreu; Natur fel y daeth hi allan O dan law y Crewr ei hunan, Heb ddim ol llaw dyn yn unman— {{bwlch|5em}}Dyna'r lle i fardd. Henffych well i'r dydd a'm dygo Eto i Gymru fwyn i drigo, A chael byw ac aros yno {{bwlch|5em}}Hyd i derfyn oes: Gado'r Fabel Seisnig, A'i thwrw cas anniddig, I fwynhau tawelwch clau Bro'n tadau—le breintiedig; Dianc ymaith o afaelion Pla anfelus blin ofalon, Llechu rhwng ei bryniau tirion, {{bwlch|5em}}Heb na chri na chroes. Anghlod fyth i'r dynion diffaeth, Cyflog-weision y llywodraeth, A ddygasant gamdystiolaeth {{bwlch|5em}}Am fy hoffus wlad. Er hyny, Gymru dirion, Cymer di rybuddion; Cofia gais y tri Sais, Clyw lais eu llyfrau gleision; Dilyn sobrwydd a diweirdeb, Yn mhob ardal, cynal burdeb, Cadw eirda mewn cywirdeb, {{bwlch|5em}}Gochel dwyll a brad. </poem> <br><noinclude>{{Div end}}</noinclude> kbxpvs39sxlvjtqw813rp51ood9z4r0 165356 165355 2026-05-21T16:10:11Z AlwynapHuw 1710 165356 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Henffych well! mi welaf lanau Menai deg, a hen fynyddau Oesol Arfon, a ffynonau {{bwlch|5em}}Ar eu penau dardd: Treigla gloewon ffrydiau Tros eu serthion ochrau, Chwery'n llon ar eu bron, Belydron haul boreu; Natur fel y daeth hi allan O dan law y Crewr ei hunan, Heb ddim ol llaw dyn yn unman— {{bwlch|5em}}Dyna'r lle i fardd. Henffych well i'r dydd a'm dygo Eto i Gymru fwyn i drigo, A chael byw ac aros yno {{bwlch|5em}}Hyd i derfyn oes: Gado'r Fabel Seisnig, A'i thwrw cas anniddig, I fwynhau tawelwch clau Bro'n tadau—le breintiedig; Dianc ymaith o afaelion Pla anfelus blin ofalon, Llechu rhwng ei bryniau tirion, {{bwlch|5em}}Heb na chri na chroes. Anghlod fyth i'r dynion diffaeth, Cyflog-weision y llywodraeth, A ddygasant gamdystiolaeth {{bwlch|5em}}Am fy hoffus wlad. Er hyny, Gymru dirion, Cymer di rybuddion; Cofia gais y tri Sais, Clyw lais eu llyfrau gleision; Dilyn sobrwydd a diweirdeb, Yn mhob ardal, cynal burdeb, Cadw eirda mewn cywirdeb, {{bwlch|5em}}Gochel dwyll a brad. </poem> <br><noinclude>{{Div end}}</noinclude> 4o1fstaf8pu15ga2g3ud58g8p8bslht 104 85258 165357 2026-05-21T16:12:00Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165357 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Bendith nef orphwyso arnad, Tra fo llewyrch haul a lleuad, Cyd—deyrnased hedd a chariad, {{bwlch|5em}}Rhwng dy fryniau di. Meithrin ddysg a rhinwedd, A rhodia mewn anrhydedd; Gochel ffol fyn'd ar ol Wag farwol goeg oferedd. Tra bo'r môr yn golchi 'th lanau, Tra Eryri ar ei gwadnau, Nac anghofia iaith dy dadau— {{bwlch|5em}}Cadw, coledd hi. </poem> {{Div end}} <br><noinclude><references/></noinclude> lpkanl88hpjs02bm4gzsyrk3ktmwtr6 165358 165357 2026-05-21T16:12:20Z AlwynapHuw 1710 165358 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Bendith nef orphwyso arnad, Tra fo llewyrch haul a lleuad, Cyd-deyrnased hedd a chariad, {{bwlch|5em}}Rhwng dy fryniau di. Meithrin ddysg a rhinwedd, A rhodia mewn anrhydedd; Gochel ffol fyn'd ar ol Wag farwol goeg oferedd. Tra bo'r môr yn golchi 'th lanau, Tra Eryri ar ei gwadnau, Nac anghofia iaith dy dadau— {{bwlch|5em}}Cadw, coledd hi. </poem> {{Div end}} <br><noinclude><references/></noinclude> du7vu3p9ws58aefwpjc6va3kw4cvakk 104 85259 165359 2026-05-21T16:16:42Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165359 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{Mm-mawr|EMYNAU.}} <br> {{lein|10em}} {{c|{[mawr|GWEITHREDOEDD A GAIR YR ARGLWYDD.}} {{center block| <poem> Dy holl weithredoedd, Arglwydd Ior, Drwy'r awyr faith, y tir, a'r môr, Sy'n dadgan dy ogoniant maith Yn uchel uchel yn eu hiaith. Yr haul a'r bydoedd oll uwch ben, Aneirif lu sy'n britho'r nen, A gydosodant allan glod Yr hwn a roddodd iddynt fod. Ond yn ei air dadguddia ef Ei gariad a'i drugaredd gref, Ac yma gwel pechadur trist Ogoniant Duw'n llewyrchu y' Nghrist. </poem> }} <br> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|"FELLY Y CARODD DUW Y BYD."}} {{Center block/s}} <poem> FELLY carodd Duw'r gwrthddrychau :Anhawddgara' erioed a fu; Felly carodd, fel y rhoddodd :Briod Fab ei fynwes gu; Ni arbedodd, ond traddododd, :Ef tros ein pechodau i gyd: Taro'r cyfaill, arbed gelyn, :"Felly carodd Duw y byd!" Felly carodd, gan dosturio :'N rhad wrth hunan ddamniol ddyn: Felly carodd, yn anfeidrol :Deilwng byth o hono'i hun; </poem><section end="bbb"/><noinclude>{{Div end}}</noinclude> d45l8dmpqvxzeh7sagawzadwqgn9f54 165360 165359 2026-05-21T16:17:11Z AlwynapHuw 1710 165360 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{Mm-mawr|EMYNAU.}}}} <br> {{lein|10em}} {{c|{[mawr|GWEITHREDOEDD A GAIR YR ARGLWYDD.}}}} {{center block| <poem> Dy holl weithredoedd, Arglwydd Ior, Drwy'r awyr faith, y tir, a'r môr, Sy'n dadgan dy ogoniant maith Yn uchel uchel yn eu hiaith. Yr haul a'r bydoedd oll uwch ben, Aneirif lu sy'n britho'r nen, A gydosodant allan glod Yr hwn a roddodd iddynt fod. Ond yn ei air dadguddia ef Ei gariad a'i drugaredd gref, Ac yma gwel pechadur trist Ogoniant Duw'n llewyrchu y' Nghrist. </poem> }} <br> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|"FELLY Y CARODD DUW Y BYD."}}}} {{Center block/s}} <poem> FELLY carodd Duw'r gwrthddrychau :Anhawddgara' erioed a fu; Felly carodd, fel y rhoddodd :Briod Fab ei fynwes gu; Ni arbedodd, ond traddododd, :Ef tros ein pechodau i gyd: Taro'r cyfaill, arbed gelyn, :"Felly carodd Duw y byd!" Felly carodd, gan dosturio :'N rhad wrth hunan ddamniol ddyn: Felly carodd, yn anfeidrol :Deilwng byth o hono'i hun; </poem><section end="bbb"/><noinclude>{{Div end}}</noinclude> nqt1uqtdyh44boybfqavozz9lu1prlf 165361 165360 2026-05-21T16:17:25Z AlwynapHuw 1710 165361 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{Mm-mawr|EMYNAU.}}}} <br> {{lein|10em}} {{c|{{mawr|GWEITHREDOEDD A GAIR YR ARGLWYDD.}}}} {{center block| <poem> Dy holl weithredoedd, Arglwydd Ior, Drwy'r awyr faith, y tir, a'r môr, Sy'n dadgan dy ogoniant maith Yn uchel uchel yn eu hiaith. Yr haul a'r bydoedd oll uwch ben, Aneirif lu sy'n britho'r nen, A gydosodant allan glod Yr hwn a roddodd iddynt fod. Ond yn ei air dadguddia ef Ei gariad a'i drugaredd gref, Ac yma gwel pechadur trist Ogoniant Duw'n llewyrchu y' Nghrist. </poem> }} <br> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|"FELLY Y CARODD DUW Y BYD."}}}} {{Center block/s}} <poem> FELLY carodd Duw'r gwrthddrychau :Anhawddgara' erioed a fu; Felly carodd, fel y rhoddodd :Briod Fab ei fynwes gu; Ni arbedodd, ond traddododd, :Ef tros ein pechodau i gyd: Taro'r cyfaill, arbed gelyn, :"Felly carodd Duw y byd!" Felly carodd, gan dosturio :'N rhad wrth hunan ddamniol ddyn: Felly carodd, yn anfeidrol :Deilwng byth o hono'i hun; </poem><section end="bbb"/><noinclude>{{Div end}}</noinclude> 6ybst5t94uc2mjenkr37802y6z5ep4l 104 85260 165362 2026-05-21T16:22:06Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165362 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Er mwyn arbed gwrthryfelwyr :Gwnaeth ei fab yn aberth drud; Maddau iddynt, a'u cofleidio, :"Felly carodd Duw y byd!" Felly carodd, ond ni ddichon, :I dafodau nef y nef; Draethu i oesau tragwyddoldeb, :Hyd a lled ei gariad ef; Dyfnach yw na dyfnder daear, :Uwch na'r nefoedd fawr i gyd; Rhaid yw tewi i gyd a dywedyd, :"Felly carodd Duw y byd!" Felly carodd, hyfryd newydd, :Aed ar aden awel gref; Nes i'r adsain gyrhaedd clustiau :Pob pechadur dan y nef; "Felly carodd!" felly carodd!" :Seinied pob creadur byw, Fel bo i'r dylanwad nerthol :Danio'r byd a chariad Duw! </poem> {{Div end}} <br> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|CARIAD CRIST.}}}} {{center block| <poem> DYMA gariad fel y moroedd, :Tosturiaethau fel y lli'; Tywysog bywyd pur yn marw, :Marw i brynu'n bywyd ni: Pwy all beidio cofio am dano, :Pwy all beidio canu'i glod, Dyma weithred nad ä'n anghof, :Tra fo nefoedd wen yn bod. Ar Galfaria yr ymrwygodd :Holl ffynonau'r dyfnder mawr Torodd holl argaeau'r nefoedd, :Oedd yn gyfain hyd yn awr: Gras a chariad megys diliw, :Yn ymdywallt yma'n nghyd; A chyfiawnder pur a heddwch :Yn cusanu euog fyd! </poem> }} <br><section end="bbb"/><noinclude><references/></noinclude> ciq5tf3g99wgvz9ue9w94yxjzlaq8eb 104 85261 165363 2026-05-21T18:44:44Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165363 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|HAWDDGARWCH CRIST.}}}} {{center block| <poem> MARCHOG yn dy degwch dwyfol, :A dadguddia'th hawddgar wedd; Mae'th hawddgarwch yn dychrynu :Angeu, uffern fawr, a'r bedd; A chalonau meibion dynion :A lesmeiriant ger dy fron, Wedi 'u trechu gan belydrau :Cariad dy wynebpryd llon. Tecach yw na meibion dynion, :Fe dywalltwyd gras a rhin, Ar ei wefus; melus odiaeth, :Yw ei enau, fel y gwin, Ar ei ruddiau mae lledneisrwydd, P:urdeb ac addfwyndra 'nghyd, Yn rhyw hyfryd gydgymysgu, :Iesu, tegwch wyt i gyd! </poem> }} <br> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|EFE A'I DIBRISIODD EI HUN.}}}} {{center block| <poem> CYMERODD arno agwedd gwas, :A natur marwol ddyn, A melldith drom ein beiau cas :A ddygodd ef ei hun. Yr Hollgyfoethog ddaeth yn dlawd, :Fel cyfoethogid ni; Daeth Brenin nefoedd i ni'n frawd, :Wel dyma ryfedd fri! Tywalltai'i werthfawrocaf waed, :I olchi ffwrdd ein bai; Ac yn ei gleisiau mae iachâd, :I glwyfau euog rai. Estynai'i ddwylaw pur ar led, :I dderbyn angeu loes; A llyncodd angeu pawb a gred, :Yn angeu mawr ei groes. </poem> }} <br><section end="bbb"/><noinclude><references/></noinclude> fsih2hl6sgqy5jy968hiuwi0ysacu0b 104 85262 165364 2026-05-21T18:48:59Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165364 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|DYRCHAFIAD A GOGONEDDIAD CRIST.}}}} {{center block| <poem> DYRCHAFODD o waelodion bedd :Goruwch y nefoedd wen; Lle'r eistedd ar orseddfainc hedd, :A'i goron ar ei ben. Ei glod a'i barch ni dderfydd mwy :Drwy faith drag'wyddol oes; Am ddiystyru a myned trwy :Waradwydd angeu'r groes. "Yr Oen a laddwyd, teilwng yw," :Medd holl dafodau'r nef; Ac uned pob creadur byw :I'w foli âg uchel lef. Am iddo oddef marwol glwy, :A'n prynu trwy ei waed; Caiff holl goronau'r nefoedd mwy :Eu bwrw wrth ei draed. Boed peraroglau'i enw drud, :Yn llenwi daiar lawr; A chladder enwau'r byd i gyd :Yn enw Iesu mawr. </poem> }} <br> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|IDDO EF.}}}} ::O IESU mawr ei ddawn, ::Tydi wyt ffynon lawn O ras a hedd, ond gwel'd dy wedd, ::Gorfoledd pur a gawn; Dy enw mawr drwy'r nef a'r llawr, :Sy'n glodfawr iawn erioed, Ti faeddaist lu uffernol hy, Ar Galfari, ac angeu du, ::Ga'i drechu dan dy droed. ::Ei waed rhinweddol e, ::Wrth farw yn ein lle, </poem><section end="bbb"/><noinclude>{{Div end}}</noinclude> 5pepom8j0nt6j42p1w4sjswbjyss3fe 165365 165364 2026-05-21T18:49:26Z AlwynapHuw 1710 165365 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|DYRCHAFIAD A GOGONEDDIAD CRIST.}}}} {{center block| <poem> DYRCHAFODD o waelodion bedd :Goruwch y nefoedd wen; Lle'r eistedd ar orseddfainc hedd, :A'i goron ar ei ben. Ei glod a'i barch ni dderfydd mwy :Drwy faith drag'wyddol oes; Am ddiystyru a myned trwy :Waradwydd angeu'r groes. "Yr Oen a laddwyd, teilwng yw," :Medd holl dafodau'r nef; Ac uned pob creadur byw :I'w foli âg uchel lef. Am iddo oddef marwol glwy, :A'n prynu trwy ei waed; Caiff holl goronau'r nefoedd mwy :Eu bwrw wrth ei draed. Boed peraroglau'i enw drud, :Yn llenwi daiar lawr; A chladder enwau'r byd i gyd :Yn enw Iesu mawr. </poem> }} <br> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|IDDO EF.}}}} {{Center block/s}} <poem> ::O IESU mawr ei ddawn, ::Tydi wyt ffynon lawn O ras a hedd, ond gwel'd dy wedd, ::Gorfoledd pur a gawn; Dy enw mawr drwy'r nef a'r llawr, :Sy'n glodfawr iawn erioed, Ti faeddaist lu uffernol hy, Ar Galfari, ac angeu du, ::Ga'i drechu dan dy droed. ::Ei waed rhinweddol e, ::Wrth farw yn ein lle, </poem><section end="bbb"/><noinclude>{{Div end}}</noinclude> onsr796gh857r6l1p387gkd9lm1vy07 104 85263 165366 2026-05-21T18:54:20Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165366 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Dywalltai 'n lli ar Galfari ::Heddychodd ni â'r ne'; O'i galon friw daeth dyfroedd byw, ::Wna 'r dua'i liw yn lân, Ei foli wnawn yn felus iawn , Ei ras a'i ddawn yw ' n testun llawn, :Mae'n gyfiawn iddo'r gân. </poem> {{Div end}} <br> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|Y NEF YN AGORED.}}}} {{Center block/s}} <poem> AGORWYD y nef, :Daeth arch y cyfamod I'r golwg yn awr, :Trwy aberth y cymod: At Dduw ar ei orsedd :Mae croesaw a rhyddid I'r euog truenus :Nesau am ei fywyd; Ca'dd uffern ei maeddu, :Y ddaiar cydganed Ber anthem o foliant, :Mae'r nef yn agored. Agorwyd y nef, :Yr orsedd daenellwyd A gwaed y Machnïydd, :Y cymod a seliwyd; Taranau a lleisiau :Digofaint dawelwyd, A'r mellt yn yr iawn :I gyd a ddiffoddwyd: Cyfiawnder sy'n edrych :O'r nefoedd dan wenu, Gwirionedd a heddwch :Yn cydymgusanu. Agorwyd y nef, :Mae afon rinweddol O fywyd, yn rhedeg :O'r orsedd dragwyddol: </poem><section end="bbb"/><noinclude>{{Div end}}</noinclude> 8gsp9o56isqb1mr4awqyx7w31noq7hu 104 85264 165367 2026-05-21T19:00:25Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165367 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> :Maddeuant i'r truan, :Cyfiawnder i'r euog, Adferiad i'r afiach, :A gwledd i'r newynog; Adfywia'r sychedig, :Y tlawd gyfoethoga, A gylch yr aflanaf :Yn wynach na'r eira. </poem> {{Div end}} <br> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|GWLEDD YN Y MYNYDD HWN.}}}} {{center block| <poem> ARLWYODD dwyfol ras, :Ar fynydd Seion, Ryw wledd ddanteithiol fras :O basgedigion; Puredig loew win, O anghymharol rin, Adfywia'r enaid blin, :Bywhâ farwolion. Mae'r udgorn arian mawr :Yn seinio yn llafar, I'r wledd mae'n galw'n awr, :Efengyl hawddgar; Gwasgared gwynt y nef Ei adsain beraidd ef Nes b'o i'w hyfryd lef :Amgylchu'r ddaiar. Mae'r aberth wedi'i ladd, :Pob peth sy'n barod; Llawn groeso i bob gradd :Yn awr i ddyfod: Caiff gleifion wir iachâd, Rhai noethion wisgoedd rhad, A'r euog gyfiawnhâd, :Yn ngwaed y cymod. </poem> }} <br> <section end="bbb"/> <section begin="ccc"/><section end="ccc"/> <section begin="ddd"/>{{c|{{mawr|SALM XCV.}}}} {{Center block/s}} <poem> CYDGANWN foliant rhwydd I'r Arglwydd, gweddus yw, </poem><section end="ddd"/><noinclude>{{Div end}}</noinclude> awsh3t5jwkono6e1yb133z04gqvgcvk 104 85265 165368 2026-05-21T19:06:51Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165368 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Yn nerth ein iechyd llawenhawn, :Mawr ydyw dawn ein Duw. O! deuwn oll yn nghyd :Yn unfryd ger ei fron; Offrymwn iddo ddiolch clau :Mewn salmau llafar llon. Anfeidrol fwy yw Ion :Na'r duwiau meirwon mân, A brenin uwch breninoedd byd, :I'w enw i gyd bo'r gân. Mae gorddyfnderau'r llawr, :Oll, yn ei lesfawr law; Ac uchelderau mawrion serth, :Y bryniau anferth draw. Y môr a'i deulu maith, :Hwy ydynt waith ein Duw; A'i eiddo ef yw'r ddaiar gron, :A phawb ar hon sy'n byw. Wel, plygwn bawb ei lin :O flaen ein Brenin mawr; Addolwn ef, ein dyled yw, :'R y'm arno'n byw bob awr. </poem> {{Div end}} <br> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|SALM CXXX.}} {{Center block/s}} <poem> ARGLWYDD, gwaeddais o ddyfnderau :Eitha'r ddaiar, tua'r nef; Gostwng glust, dosturiol, ystyr, :Wrth fy nhrom ddrylliedig lef. Os ar anwireddau creffi, :Pwy a ddeil yr olwg hon? F' enaid euog a lewyga :Yn dragwyddol ger dy fron. Ond mae gyda thi faddeuant, :Rho ei brofi, dyna fi {{Div end}}<section end="bbb"/><noinclude></poem></noinclude> id4i4qt6ig7mcn7g19ocpe3v69cwpe4 165369 165368 2026-05-21T19:07:17Z AlwynapHuw 1710 165369 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Yn nerth ein iechyd llawenhawn, :Mawr ydyw dawn ein Duw. O! deuwn oll yn nghyd :Yn unfryd ger ei fron; Offrymwn iddo ddiolch clau :Mewn salmau llafar llon. Anfeidrol fwy yw Ion :Na'r duwiau meirwon mân, A brenin uwch breninoedd byd, :I'w enw i gyd bo'r gân. Mae gorddyfnderau'r llawr, :Oll, yn ei lesfawr law; Ac uchelderau mawrion serth, :Y bryniau anferth draw. Y môr a'i deulu maith, :Hwy ydynt waith ein Duw; A'i eiddo ef yw'r ddaiar gron, :A phawb ar hon sy'n byw. Wel, plygwn bawb ei lin :O flaen ein Brenin mawr; Addolwn ef, ein dyled yw, :'R y'm arno'n byw bob awr. </poem> {{Div end}} <br> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|SALM CXXX.}}}} {{Center block/s}} <poem> ARGLWYDD, gwaeddais o ddyfnderau :Eitha'r ddaiar, tua'r nef; Gostwng glust, dosturiol, ystyr, :Wrth fy nhrom ddrylliedig lef. Os ar anwireddau creffi, :Pwy a ddeil yr olwg hon? F' enaid euog a lewyga :Yn dragwyddol ger dy fron. Ond mae gyda thi faddeuant, :Rho ei brofi, dyna fi {{Div end}}<section end="bbb"/><noinclude></poem></noinclude> aou1l6b2td6vn7tqz313hi7zhod8tr3 104 85266 165370 2026-05-21T19:10:57Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165370 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> O'r dyfnderau yn dyrchafu :'N union i dy fynwes di; Tywallt yma'r balm rhinweddol, :I iachau fy enaid claf; Yna 'th ofni, a dy garu, :A'th foliannu byth a wnaf. Dysgwyl f' enaid wrth yr Arglwydd, :Craffa 'th lygaid arno ef; Cymer afael gadarn sicr, :Yn ei hen addewid gref: Mae fy enaid wrtho'n dysgwyl, :Fel y gwyliwr am y wawr, Ië,'n fwy, drwy'r hirnos dywell, :Sylla tua'r nefoedd fawr. Israel, dysgwyl dithau wrtho, :Mae'i drugaredd fel y môr; Dysgwyl wrtho yn dragywydd, :Pwysa ar dy gadarn Iôr: Ef a'th wared o gadwynau :D' anwireddau, fawr a mân, Ceni dithau'n felus iddo, :Am ei gariad, newydd gân. </poem> {{Div end}} <br> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c{{mawr|CAN HANNAH.}}}} {{Center block/s}} <poem> YN Nuw fy nghalon lawenha, :Dyrchafu 'm corn i fyny wna', Eangwyd ar fy ngenau'n awr: :Fy holl elynion ae'nt yn fud, A gorfoleddaf finnau o hyd, :Yn nerth ei iachawdwriaeth fawr. Anfeidrol berffaith, sanctaidd yw, :Nid oes gyffelyb neb i'n Duw, Efe sy'n deilwng o bob clod: :Ni lwydda'n dawn na'n llafur chwaith, Os heb ei fendith ar ein gwaith, :Craig fel efe nid oes yn bod. </poem> <br><section end="bbb"/><noinclude>{{Div end}}</noinclude> g7xw6hrwmrc4l6q1273jtcu4xwdef6z 165371 165370 2026-05-21T19:11:16Z AlwynapHuw 1710 165371 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> O'r dyfnderau yn dyrchafu :'N union i dy fynwes di; Tywallt yma'r balm rhinweddol, :I iachau fy enaid claf; Yna 'th ofni, a dy garu, :A'th foliannu byth a wnaf. Dysgwyl f' enaid wrth yr Arglwydd, :Craffa 'th lygaid arno ef; Cymer afael gadarn sicr, :Yn ei hen addewid gref: Mae fy enaid wrtho'n dysgwyl, :Fel y gwyliwr am y wawr, Ië,'n fwy, drwy'r hirnos dywell, :Sylla tua'r nefoedd fawr. Israel, dysgwyl dithau wrtho, :Mae'i drugaredd fel y môr; Dysgwyl wrtho yn dragywydd, :Pwysa ar dy gadarn Iôr: Ef a'th wared o gadwynau :D' anwireddau, fawr a mân, Ceni dithau'n felus iddo, :Am ei gariad, newydd gân. </poem> {{Div end}} <br> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|CAN HANNAH.}}}} {{Center block/s}} <poem> YN Nuw fy nghalon lawenha, :Dyrchafu 'm corn i fyny wna', Eangwyd ar fy ngenau'n awr: :Fy holl elynion ae'nt yn fud, A gorfoleddaf finnau o hyd, :Yn nerth ei iachawdwriaeth fawr. Anfeidrol berffaith, sanctaidd yw, :Nid oes gyffelyb neb i'n Duw, Efe sy'n deilwng o bob clod: :Ni lwydda'n dawn na'n llafur chwaith, Os heb ei fendith ar ein gwaith, :Craig fel efe nid oes yn bod. </poem> <br><section end="bbb"/><noinclude>{{Div end}}</noinclude> 68ulpi2hhkw6wlbdxr6gafg2qu3sq3t 104 85267 165372 2026-05-21T19:15:49Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165372 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Nac ychwanegwch, feilchion byd, :Lefaru mwy mewn uchel fryd, Pob cnawd dystawed ger ei fron: :Can's Arglwydd pob gwybodaeth yw, Ei gynghor saif, a gwna ein Duw, :Ei ewyllys ar y ddaiar hon. Fe dyr fwäau y cedyrn certh, :Gwregysu'r gweiniaid wna a nerth, Rhydd fara i'r newynog rai: :Yr aml ei meibion a lesgâ, A'r anmhlantadwy'n fam a wna, :Gwna'r bach yn fawr, a'r mawr yn llai. Yr Arglwydd sydd yn marwhâu, :Yr Arglwydd hefyd sy'n bywhâu, Yn ol ei gynghor doeth a da; :Efe sy'n dwyn i lawr i'r bedd, Yn codi i fyny yr un wedd; :Ei arfaeth gadarn a gwblha. Fe gwyd y tlawd o lwch y byd, :A'r un angenus isel fryd I fyny o domenau'r llawr; :A gesyd hwy yn hardd eu drych I eiste'n mhlith t'wysogion gwych, :Mewn urddas a gogoniant mawr. Y Duw a wnaeth golofnau'r byd, :A geidw draed ei saint yn glyd, Ac iddynt bydd yn gadarn dwr; :A'r annuwiolion, gyr hwynthwy I d'w'llwch, a dystawant mwy, :Can's nid trwy nerth gorchfyga gŵr. Rhai ymrysonant â'r Duw mawr :A ddryllir, bwrir hwynt i lawr, I'w herbyn fe darana o'r nef; :Fe ddyry i'w frenin nerth a dawn, Ei ras, a'i iachawdwriaeth lawn, :Corn ei Eneiniog ddyrcha ef. </poem> {{Div end}} <br><noinclude></noinclude> j7plrlu8xa2p4zi23jpuhle8dh8xxnm 104 85268 165373 2026-05-21T19:20:10Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165373 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|HOLLTAU'R GRAIG.}}}} {{center block| <poem> PAN oedd Sinai yn melltenu, :A'i tharanau'n rhwygo'r nen, Cwmwl tanllyd ei melldithion :Ar ymrwygo uwch fy mhen, Nef a daiar yn fy ngwrthod, :F'erlid wnai'r uffernol ddraig, Yn fy mherygl a'm cyfyngder, :Ces ymguddfa'n holltau'r graig. Dyma'r fan y gwnaf fy noddfa, :Yma llecha f'enaid gwan, Pan fo'r gwynt a'r tonau'n curo, :Dyma'r unig dawel fan. Rhued byd ac uffern greulon :Yn eu llid i'm herbyn mwy, Minau'n holltau'r graig a ganaf, :Ac nid ofnaf mo'nynt mwy. Ac yn nydd y farn ofnadwy, :Pan y ffy'r mynyddau mawr, Ac y syrthia ser y nefoedd, :Megys ffigys ir i lawr, A'r elfenau'n cydymdoddi, :Gwres yn berwi tonau'r aig, Dewrion fyrdd yn bloeddio'n chwerw, :Canaf fi yn holltau'r graig. </poem> }} <br> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|LLYWODRAETH CRIST.}}}} {{Center block/s}} <poem> MAE agoriadau nef y nef :Yn crogi wrth ei wregys ef— Angeu ac uffern fawr yn nghyd; :Yr orsedd fawr a'r goron wen, Sy'n awr yn ddysglaer ar ei ben, :Enillodd drwy ei angau drud. Am waith ei gariad ar y groes, :Moliennir ef o oes i oes, Tra byddo rhifo oesau'n bod; </poem><section end="bbb"/><noinclude>{{Div end}}</noinclude> 1ij4vvjwilm1bxte44eq5ntjyrzmy5r 104 85269 165374 2026-05-21T19:52:24Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165374 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Digrifwch pur y nef, a'i gwaith Hyd eithaf tragwyddoldeb maith, :Fydd traethu ei ras a chanu ei glod. </poem> {{Div end}} <br> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|YR HYFRYD WLAD.}}}} {{center block| <poem> MI welaf gyrau'r hyfryd wlad, :Trwy darth a niwl y glyn, A haul cyfiawnder yn ei nerth, :Yn t'wnu ar bob bryn. Mae afon bur o ddyfroedd byw, :Fel grisial gloew clir, Yn dod o orsedd Duw a'r Oen, :I ddyfrhau ei thir. Ac ar ei glanau tyfa pren :Y bywyd—dwyfol, hardd, Anfeidrol well na hwnw oedd :Yn tyfu yn Eden ardd. Ac ar ei ffrwythau nefol pur, :Y gwledda nef y nef, I dragwyddoldeb heb ddim trai— :Mae digon arno ef. Yr Oen a laddwyd ydyw'r haul, :Ei ras yw'r afon fyw; A phren y bywyd mawr ei rin, :Efe ei hunan yw. Pob melldith mwyach, byth ni bydd, :Na thrallod, gwae, na phoen; Nac angau chwaith, ni ddaw i wlad :Gorseddfainc Duw a'r Oen. Awn, awn tan ganu tua'r wlad, :Awn, a meddiannwn hi; Fe'i rhoddwyd mewn addewid rad, :Mae'r ffordd yn rhydd i ni. </poem> }} <br><section end="bbb"/><noinclude><references/></noinclude> g4p5jjvgu6rbjamort0fcm68jvj4ykt 104 85270 165375 2026-05-21T19:56:10Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165375 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|BUDDUGOLIAETH Y GROES.}}}} {{Center block/s}} <poem> CYDUNED holl dafodau'r oes, :A doniau nef a llawr, I ganu concwest angeu'r groes, :A haeddiant Iesu mawr. Hen felldith Eden ar ei ben :Yn goron ddrain a roed, Ac fe droes hòno ar y pren :Yn fendith fwya' erioed. Holl awdurdodau uffern fawr, :Ysbeiliodd dan ei glwy'; Yn noeth ger bron y nef a'r llawr, :Fe'u harddangosodd hwy. O'i fodd tywalltai'i enaid pur :I safn marwolaeth ddu; A'i angau dan yr hoelion dur, :Yn angau i angau fu. <br> {{c|RHAN II,}}LLEWYGAI'r haul yn entrych nen, :Pan oedd ei Grëwr mawr Yn natur dyn, yn crymu'i ben :Yn angau loes i lawr. Fe grynai'r ddaiar, rhwygai'r graig, :Yr awr ryfedda' erioed— Pan oedd e'n dryllio pen y ddraig :Yn chwilfriw dan ei droed. Lle'r benglog mwyach fydd y lle :Enwocaf ar y llawr; Can's yno drylliwyd penglog hen :Lefiathan uffern fawr. Fe rwygai llen y deml yn ddwy :Pan y gogwyddai'i ben, I ddangos fod y llwybr mwy :Yn rhydd i'r nefoedd wen. </poem> <br><noinclude>{{Div end}}</noinclude> jdg7wssaiyv54vum0jgoja4nx56h8ot 104 85271 165376 2026-05-21T19:58:33Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165376 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> {{c|RHAN III.}}DYCHRYNAI angau yn ei ffau :Yn swn ei angau ef; A methu dal ei 'sglyfaeth wnai, :Gollyngai'i afael gref. Disgynwyd ef oddiar y groes, :I garchar bedd yn nghudd; Ond tranc tragwyddol arno roes :Ar fore'r trydydd dydd. Fe ddrylliodd farau'r carchar du, :Yn chwilfriw mân bob un; A chrogodd lampau bywyd cu :Yn 'stafell angau'i hun! Allweddau'r bedd, allweddau'r byd, :Allweddau'r nef yn awr, Sy'n crogi wrth wregys auraidd drud :Ein Harchoffeiriad mawr. Ar orseddfainc y nefoedd, a :Enillodd trwy ei waed, Teyrnasa mwyach hyd nes câ :'I elynion dan ei draed. </poem> {{Div end}} <br><noinclude><references/></noinclude> jn974u8h5ijgv7hb8dwrbxcc2kf7b24 104 85272 165377 2026-05-21T20:06:38Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165377 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|PEN CARMEL.}}<br>[ALAWDRAITH.]<ref>Cyfansoddwyd yr Alawdraith ar gais y Parch. E. Stephens, Dwygyfylchi, yr hwn sydd yn cyfansoddi Alaw arni.</ref>}} {{c|ELIAS.}} {{center block| <poem> HEDDYW ceir gweled pwy sy Dduw, :Ac Israel oll gânt wybod hyn— Ai Baal ai Iehofah yw: :Yn ngwydd yr haul ar Carmel fryn, ::Dygir y ddadl fawr i ben. Yr hwn atebo trwy roi tân I ddifa'r aberth roir o'i flaen, :Efe, efe, gaiff fod yn Dduw. A'r hwn aroso heddyw'n fud, Ei enw elo'n warth trwy'r byd— :Na chaffed ei brophwydi fyw. Dewch, chwi brophwydi Baal, yn awr, A'ch aberth ar ei allor fawr; Ac os rhydd Baal dân i lawr, :Coroner Baal yn Dduw." </poem> }} <br> {{c|Y BOBL.}} {{center block| <poem> "Wel da yw'r peth, ac eithaf cyfiawn yw— Os Baal rydd dân, caiff Baal fod i ni'n Dduw. </poem> }} <br> {{c|OBADIAH.}} {{center block| <poem> Mae'r aberth ger bron Baal yn awr, A'i holl brophwydi'n dyrfa fawr Yn galw'n daer am dân i lawr; :Ond nid oes argoel tân yn d'od. </poem> }} <br> {{c|PROPHWYDI BAAL.}} {{Center block/s}} <poem> O Baal! gwrando, dyro dân— :O! dyro dân yn awr: Tro weddi dy brophwydi'n gân, :Anadla dân i lawr. </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> fd8zr6bi76aah188p3r7ein47htxae4 104 85273 165378 2026-05-21T20:12:55Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165378 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Os na chawn dân y fynyd hon, Fe syrth dy enw i lawr ger bron, :I warth a dirmyg mawr. </poem> {{Div end}} <br> {{center block| <poem> Rhag siomi ein brenin, d' ufuddwas ffyddlonaf, A Iesebel hithau, 'th lawforwyn anwylaf— O Baal! yr awrhon arddangos dy fawrnerth, Er mwyn dy fawrhydi, rho dân ar ein haberth. O! agor dy glustiau, a gwrando ein gweddi, Rhag syrthio o honom dan warth a thrueni:— Merch Sidon a ostwng ei phen dan alaru, Merch Sion a gyfyd ei phen balch dan ganu, Os na roddi dân; ac Elias dy elyn, A ymorfoledda mewn ymffrost i'th erbyn. </poem> }} <br> {{center block| <poem> O Baal! cau ei enau â thân, A chwymped ef a'i Dduw o'th flaen— O! ysa hwy; a ninau'n awr, Ganwn y fuddugoliaeth fawr. </poem> }} <br> {{c|OBADIAH.}} {{center block| <poem> Ond nid oes llef, na llais, na thân, Na neb yn ateb gair. </poem> }} <br> {{c|Y BOBL.}} {{center block| <poem> Mae'n dywyll ar Baal, ai ni fedd i'w roddi :Wreichionen o dân, neu ddyferyn o ddwfr? O! druain o honoch, ei dlodion brophwydi, :A ninnau,'i addolwyr, a aethom yn llwfr. </poem> }} <br> {{c|ELIAS.}} {{center block| <poem> A oes dim arwyddion am dân i'w gwel'd eto? Rhaid ydyw fod Baal yn hwyrdrwm ei glyw! Mae brasder eich aberth yn fferu ar eich allor— Rhag c'wilydd! rhag c'wilydd i Baal eich Duw!" </poem> }} <br> {{c|Y BRENIN A'I WEISION YN GWEDDIO O'R NEILLDU.}} {{Center block/s}} <poem> O! tosturia wrthym heddyw, :Baal, a dyro dân o'r nen; Clyw y Thesbiad cas yn cablu, :Tro'i waradwydd ar ei ben: </poem><noinclude>{{Div end}}</noinclude> m6v6cr32u8cjcfb7nse2ufl8f8zwy4p 104 85274 165379 2026-05-21T20:20:06Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165379 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" />{{Center block/s}}</noinclude><poem> Saetha dân i ddifa'n haberth, :Ennill fuddugoliaeth lân, Ninau oll â genau llafar, :Seiniwn iti newydd gân. </poem> {{Div end}} <br> {{c|BARDD TEULU AHAB.}} {{center block| <poem> Mae'r gân o ogoniant i Baal yn barod I'w dadgan yn union pan gaffom ni dân. </poem> }} <br> {{c|AHAB.}} {{center block| <poem> Mae pawb yma'n barod ond Baal ei hunan— Os na rydd dân ini, wel cadw dy gân! </poem> }} <br> {{c|ELIAS, WRTH BROPHWYDI BAAL.}} {{center block| <poem> Wel! gwaeddwch yn uwch, canys duw yw efe, Rhag dygwydd ei fod ar ryw drafod o dre'— Daeth arno ryw alwad neu ddwnad na ddo'i, Mae hwyrach yn cysgu, a rhaid ei ddeffroi; Fe allai gan henaint fod ei glyw yn trymhau, Neu ei dân wedi diffodd, neu bob un o'r ddau— Rhowch ddolef anfeidrol, nes siglo'r holl nef, A mynwch o allan â'i dân gydag ef. </poem> }} <br> {{c|OBADIAH.}} {{center block| <poem> Hwy gyrchent eu hanadl, a rhoddent waedd gref, Nes griddfan o'r creigiau mewn adsain i'w llef:— ::"O, Baal! os na wrandewi di arnom, ::Pa beth ddaw o honom?—fe ddarfu am danom!" ::Ond nid oedd llef, na llais, na thân, :::Na neb yn ateb gair. </poem> }} <br> {{c|Y BOBL.}} {{center block| <poem> Darfu achos Baal am dano, :Cafodd heddyw farwol glwy; Pallodd dân, na chaed ei allor :Aberth yn dragwyddol mwy. </poem> }} <br><noinclude><references/></noinclude> qdvo4z5u3c437m4hcbsx8wp4qiwon9c 104 85275 165380 2026-05-21T20:28:20Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165380 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|RHAN II.}}}} {{c|OBADIAH.}} {{center block| <poem> Elias ddaw 'mlaen yn awr i gyweirio Hen allor Iehofah,'r hon oedd wedi syrthio: Dyfrffosydd o amgylch ei allor a dorodd, A lladdodd ei aberth, ac arni fe'i dododd; A galwodd am ddwfr, ar ei aberth tywalltodd, Nes rhedodd o amgylch, a'r ffosydd a lanwodd: Dangosodd a phrofodd i holl Israel yno Nad oedd lle i ddichell a thwyll i ymguddio. </poem> }} <br> {{center block| <poem> Ac yna at ei allor nesäai, :A'i benwisg ddiosgodd efe; A'i laeswallt cydunog a chwalai, :Gan chwyfio'n awelon y ne': Yn ngwydd yr holl dyrfa fawr hòno, :Ymgrymodd, penliniodd i lawr, A chododd ei lygaid a'i ddwylo, :Ar gyhoedd i'r nefoedd yn awr. </poem> }} <br> {{c|GWEDDI OBADIAH A MINTAI O FFYDDLONIAID, WRTHYNT EU HUNAIN O'R NEILLDU.}} {{center block| <poem> Ymddyrcha, O Dduw! y nef uwchlaw, :Oddiyno daw d' arwyddion; A bydded dy ogoniant ar :Y ddaiar a'i thrigolion. :Gwrando di weddi dy was, :Rho lewyrch ar Elias. Nid yw'r greadigaeth eang, :Awyr, daiar, tân, a môr, Gyda 'u llwythau maith, lluosog, :'Nghyd â'u hannherfynol stôr, Ond dy weision, gyda'u gilydd— :Fel y mynost, felly gwnânt; I'th ewyllys ymostyngant, :I'th orchymyn ufuddhânt. </poem> }} <br><noinclude><references/></noinclude> 4lp01w76fj10msia2dlz3x1lhxatxmi 104 85276 165381 2026-05-21T20:33:29Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165381 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|GWEDDI ELIAS.}} {{center block| <poem> Duw Abraham, Isaac, a Iacob, :Duw nefoedd a daiar, O clyw! A gostwng dy glust i fy ngwrando, :Ti'r unig Iehofah,'r Duw byw! O! dangos dy fawredd anfeidrol, :Yn ngolwg y dyrfa fawr hon— Rho dân ar fy aberth prydnawnol, :Sy'n awr ar dy allor ger bron. </poem> }} <br> {{c|OBADIAH.}} {{center block| <poem> Can cyflymach nag y saetha :Mân belydrau goleu'r wawr, Saethai gweddi'r hen Elias :Rhag ei blaen i'r nefoedd fawr: Ca'dd ei neges, rhoed gwrandawiad :Ebrwydd iawn i'w rymus lef, Archai Ior i'r tân yn union :Ddisgyn ar ei aberth ef. </poem> }} <br> {{center block| <poem> Tra'i lygaid a'i ddwylaw yn gyd-ddyrchafedig, :Cyn gorphen ei weddi, fe welai y nen Yn agor ei dorau, a'r tân cyssegredig :Fel saeth yn ymdreiddio trwy'r awyr uwch ben. </poem> }} <br> {{c|Y FFYDDLONIAID YN Y DYRFA.}} {{center block| <poem> Wel llawer a ddichon taer weddi y cyfion, :Mae'r fraich Hollalluog wrth alwad ei llef; Gorchfyga bob rhwystrau, ac egyr bob cloion, :A than ei hawdurdod mae'r ddaiar a'r nef. </poem> }} <br> {{center block| <poem> Edrychai'r dyrfa tua'r nef, :Dychrynent, cilient draw; Eu cydwybodau euog hwy :A lenwid oll â braw. </poem> }} <br> {{c|Y BOBL.}} {{center block| <poem> Gwae ni! gwae ni!—mae'r tân!—mae'r tân :Yn disgyn!—darfu am danom! </poem> }} <br><noinclude><references/></noinclude> qb3sflwttr93j0z9yoel03nnfg14pm3 104 85277 165382 2026-05-21T20:39:38Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165382 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|OBADIAH.}} {{center block| <poem> Ond ar yr aberth syrthiai'r tân, :Diangai'r dorf yn fyw; A gwelodd Israel oll yn awr :Mai'r Arglwydd 'fe sy Dduw! </poem> }} <br> {{c|Y BOBL.}} {{center block| <poem> Nyni a haeddasom i fyned yn ddifrod :I'r tân—nyni bechodd, ond wele ni'n fyw! Yr aberth a yswyd, a ninnau'n ei gysgod :A gawsom ddiangfa—gogoniant i Dduw! </poem> }} <br> {{c|OBADIAH.}} {{center block| <poem> Fe losgai'r aberth oll i gyd, A'r allor hefyd yr un pryd— :Ei choed a'i cheryg heb wahân: Y dwfr oedd yn y ffos bob dafn, A leibiai'r elfen gref i'w safn— :Ni safai dim y nefol dân. :Y gynnulleidfa fawr :A gwympent oll i lawr, ::Gan godi 'u llef. </poem> }} <br> {{c|CYDGAN Y BOBL.}} {{center block| <poem> ::Iehofah! Ef sy Dduw! ::Iehofah! Ef sy Dduw! ::Duw Ior Elias yw, :::Addolwn Ef! Iehofah sy Dduw, efe biau'r clod, :Fe ddarfu am Baal yn dragwyddol; Y Duw roddodd dân, yn Dduw sydd i fod, :Mawrygwn ei enw anfeidrol. ::Duw ein tadau, molwn ef! ::Trwy y ddaiar lawr a'r nef, :::Bendigedig f'o ei enw— ::Haleluia! mawl i Dduw! </poem> }} <br><noinclude><references/></noinclude> 575jaj66nmpcqzpoguqh0n3zjefp617 106 85278 165409 2026-05-22T02:13:27Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "" 165409 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Title= |Author= |Publisher= |Year= |Source=djvu |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Remarks= }} 2nptte41okumni1hv6sis68b8b0a17y 104 85279 165410 2026-05-22T02:15:58Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165410 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>[[Delwedd:Hunangofiant Rhys Lewis, Gweinidog Bethel.djvu|canol|600px|tudalen=1]] {nop}<noinclude><references/></noinclude> 257v32p4gw5lsqhs4rnunl756rxr7ws 104 85280 165411 2026-05-22T02:16:13Z AlwynapHuw 1710 /* Heb destun */ 165411 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> 10ansarm6f15g8ejc3xh9xlmnuxyjpz 104 85281 165412 2026-05-22T02:16:29Z AlwynapHuw 1710 /* Heb destun */ 165412 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> 10ansarm6f15g8ejc3xh9xlmnuxyjpz 104 85282 165413 2026-05-22T02:16:44Z AlwynapHuw 1710 /* Heb destun */ 165413 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> 10ansarm6f15g8ejc3xh9xlmnuxyjpz 104 85283 165414 2026-05-22T02:18:30Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165414 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude><br> {{c|{{mawr|RHYS LEWIS.}} <br> {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> 9mtgxknguyvi4bgmvut7uz2i94t8wof 165415 165414 2026-05-22T02:18:49Z AlwynapHuw 1710 165415 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude><br> {{c|{{mawr|RHYS LEWIS.}}}} <br> {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> dqnh9yp5lgiqgvkez50bhn2swtxgxu9 104 85284 165416 2026-05-22T02:19:10Z AlwynapHuw 1710 /* Heb destun */ 165416 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> 10ansarm6f15g8ejc3xh9xlmnuxyjpz 104 85285 165417 2026-05-22T02:21:36Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165417 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>[[File:Hunangofiant Rhys Lewis, Gweinidog Bethel.pdf|bawd|300px|page=1]] {{c|Hunangofiant<br><big><big><big>Rhys<br>Lewis</big></big></big>,<br>GWEINIDOG BETHEL.}}<br> <br> {{c|<small>GAN</small>}} {{c|<big>Daniel Owen,</big>}} {{c|<small>WYDDGRUG.</small>}} <br> <br> {{c|CYHOEDDEDIG GAN HUGHES AND SON, 56, HOPE STREET<br>[Entered at Stationers' Hall.]}} {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> 1mshbb5fbow4v12p8f51rlkon6lozvu 104 85286 165418 2026-05-22T02:22:03Z AlwynapHuw 1710 /* Heb destun */ 165418 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> 10ansarm6f15g8ejc3xh9xlmnuxyjpz 104 85287 165419 2026-05-22T02:27:44Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 165419 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|RHAGYMADRODD<br>I'r ARGRAFFIAD CYNTAF.}}}} Os anturia awdwr anenwog gyhoeddi llyfr Cymraeg, a'i bris yn bedwar swllt, nid annhebyg y bydd iddo gael ei hun ryw ddiwrnod yn cynnal ei ben rhwng ei ddwy law, ac yn eistedd ar ystôl edifeirwch; yn enwedig os bydd y rhan fwyaf o gynnwysiad ei lyfr wedi ymddangos eisioes mewn misolyn, fel y mae yn dygwydd gyda Rhys Lewis. Yr ystyriaeth anhyfryd hon sydd yn rhoddi cyfrif am beth mor chwithig, yn ngolwg rhai, a "rhestr tanysgrifwyr" yn nglyn a gwaith o natur Hunangofiant Rhys Lewis. Nid oeddwn yn bwriadu cwblhau y gwaith, llawer llai ei gyhoeddi yn llyfr, os na chawn le i gredu fod galwad am dano. Yr wyf yn cymeryd y cyfleusdra hwn i ddiolch i fy nghydwladwyr am y gefnogaeth—annghydmarol, ymron, mewn llenyddiaeth Gymreig—a dderbyniais. Gallwn ddyweyd rhywbeth am yr amgylchiadau anfanteisiol dan ba rai y cyfansoddwyd y llyfr, oni bai y byddwn felly yn ymddangos fel un yn ceisio pylu min beirniadaeth. Rhaid i'r hwn a gyhoeddo lyfr ddysgu bod yn ddyoddefgar erbyn y daw diwrnod y rhostio. Nid wyf finnau yn dysgwyl cael bod yn eithriad; yn hytrach dywedaf wrth y rhai sydd yn teimlo hyny ar eu calon, fel y dwedasai Wil Bryan, "fire away!" nis gellwch nodi mwy o ddiffygion yn y gwaith nag y mae yr awdwr ei hun yn ymwybodol o honynt. Nid i'r doeth a'r deallus yr ysgrifenais, ond i'r dyn cyffredin. Os oes rhyw rinwedd yn y llyfr, Cymreigrwydd ei gymeriadau ydyw hwnw, a'r ffaith nad ydyw yn ddyledus am ei ddefnyddiau i estroniaid. Os oes ynddo rywbeth a'i duedd heb fod i adeiladu yn gystal a difyru y darllenydd, ni phar hyny fwy o ofid i neb nag i'r ::::::AWDWR. Wyddgrug, Ebril 30, 1885. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> ryz6bvvh4lak42bbryjm1fzsf1rlfva