Wicidestun cywikisource https://cy.wikisource.org/wiki/Hafan MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter Media Arbennig Sgwrs Defnyddiwr Sgwrs Defnyddiwr Wicidestun Sgwrs Wicidestun Delwedd Sgwrs Delwedd MediaWici Sgwrs MediaWici Nodyn Sgwrs Nodyn Cymorth Sgwrs Cymorth Categori Sgwrs Categori Tudalen Sgwrs Tudalen Indecs Sgwrs Indecs TimedText TimedText talk Modiwl Sgwrs modiwl Event Event talk 2 10285 168130 167976 2026-07-27T01:31:09Z AlwynapHuw 1710 /* Angen eu prawfddarllen */ 168130 wikitext text/x-wiki ==Wedi eu Cyhoeddi== {{Div col}} #[[Caniadau Elfed|Caniadau Elfed gan Howell Elvet Lewis (Elfed)]] #[[Llyfr Darllen ac Ysgrifennu|Llyfr Darllen ac Ysgrifennu gan John Lloyd]] #[[Geiriau Credadun|Geiriau Credadun gan Félicité de La Mennais]] #[[Drama Enoc Huws|Drama Enoc Huws gan Thomas Howells, Pentre Rhondda]] #[[Hunangofiant Rhys Lewis, Gweinidog Bethel|Hunangofiant Rhys Lewis, Gweinidog Bethel gan Daniel Owen]] #[[Gardd Eifion|Gardd Eifion gan Robert ap Gwilym Ddu]] #[[Brenin yr Ellyllon|Brenin yr Ellyllon gan Nicolai Gogol]] #[[Traethodau'r Diwygiad|Traethodau'r Diwygiad gan Martin Luther]] #[[Caniadau Hiraethog|Caniadau Hiraethog gan Gwilym Hiraethog]] #[[Bywgraffiad y Parch Thos Richard Abergwaen|Bywgraffiad y Parch Thos Richard Abergwaen gan Edward Matthews]] #[[Ty Capel y Cwm|Ty Capel y Cwm gan Anthropos]] #[[Bugail y Cwm|Bugail y Cwm gan Anthropos]] #[[Hanes y Ffydd yng Nghymru|Hanes y Ffydd yng Nghymru gan Charles Edwards]] #[[Cymru a'r Gymraeg|Cymru a'r Gymraeg gan E. T. John, Dyfnallt ac Arthen]] #[[Rhwng Gwg a Gwên|Rhwng Gwg a Gwên gan Dafydd Rhys Williams (Index)]] #[[Ystorïau Bohemia|Ystorïau Bohemia cyf T. H. Parry-Williams]] #[[Gwaith Owen Gruffydd o Lanystumdwy|Gwaith Owen Gruffydd o Lanystumdwy gol O. M. Edwards]] #[[Hanes Plwyf Llanegryn|Hanes Plwyf Llanegryn gan William Davies]] #[[Yr Argyfwng|Yr Argyfwng gan William Ambrose Bebb]] #[[Toriad y Wawr|Toriad y Wawr gan Morris Thomas, Dolwyddelan]] #[[Plant y Goedwig|Plant y Goedwig gan Moelona]] #[[O Gylch Carn Fadrig|O Gylch Carn Fadrig gan John Humphreys (Wmffra Cyfeiliog)]] #[[Gwreichion y Diwygiadau|Gwreichion y Diwygiadau gan Carneddog]] #[[Cofiant David Davies, Bermo|Cofiant David Davies, Bermo gan William Jones, Lerpwl]] #[[Gŵr y Dolau|Gŵr y Dolau gan William Llewelyn Williams]] #[[Y Ddeddf Uno 1536|Y Ddeddf Uno 1536 gol William Ambrose Bebb]] #[[Cerdd Allwyn|Cerdd Allwyn gan Edward Roberts (Iorwerth Glan Aled)]] #[[Gwŷr Enwog Gynt Cyfrol II|Gwŷr Enwog Gynt Cyfrol II gan Edward Morgan Humphreys]] #[[Gwŷr Enwog Gynt Cyfrol I|Gwŷr Enwog Gynt Cyfrol I gan Edward Morgan Humphreys]] #[[Robert Dafydd, Brynengan ei Hanes a'i Hynodion|Robert Dafydd, Brynengan ei Hanes a'i Hynodion gan Henry Hughes, Bryncir]] #[[Geraint ac Enid a Chaniadau Eraill|Geraint ac Enid a Chaniadau Eraill gan J. Machreth Rees]] #[[Clasuron Rhyddiaith Cymru|Clasuron Rhyddiaith Cymru gan Edward Edwards, Aberystwyth]] #[[Diliau Meirion Cyf II|Diliau Meirion Cyf II gan Morris Davies (Meurig Ebrill)]] #[[Rhwng Rhyfeloedd|Rhwng Rhyfeloedd gan E Morgan Humphreys]] #[[Ceulan y Llyn Du|Ceulan y Llyn Du gan E Morgan Humphreys]] #[[Blacmel|Blacmel gan John Pierce]] #[[David Lloyd George (E M Humphreys)|David Lloyd George gan E Morgan Humphreys]] #[[Dychweledigion (Ibsen)|Dychweledigion (Ibsen) cyf gan T Gwynn Jones]] #[[Llen Gwerin Sir Gaernarfon|Llen Gwerin Sir Gaernarfon gan John Jones (Myrddin Fardd)]] #[[Yng Ngwlad y Gwyddel|Yng Ngwlad y Gwyddel gan John Morgan Edwards]] #[[Y Wers Olaf|Y Wers Olaf gan Alphonse Daudet cyf Moelona]] #[[Dal y Lleidr (drama)|Dal y Lleidr (drama) gan Joseph Jenkins]] #[[Tudur Aled (JMJ)|Tudur Aled gan John Morris-Jones]] #[[Dan Lenni'r Nos|Dan Lenni'r Nos gan John Pierce]] #[[Llofrudd yn y Chwarel|Llofrudd yn y Chwarel gan E Morgan Humphreys]] #[[Dyddlyfr 1941|Dyddlyfr 1941 gan W Ambrose Bebb]] #[[Elfennau Beirniadaeth Lenorol|Elfennau Beirniadaeth Lenorol gan Joseph Harry]] #[[Yr Ysgol Gymraeg|Yr Ysgol Gymraeg gan Owen Jones Owen]] #[[Mêt y Mona|Mêt y Mona gan Robert Lloyd Jones]] #[[Coffhad am Y Parch Daniel Rowlands|Coffhad am Y Parch Daniel Rowlands gan John Owen, Thrussington]] #[[Diwygwyr Cymru|Diwygwyr Cymru gan Beriah Gwynfe Evans]] #[[Manion|Manion gan T. Gwynn Jones]] #[[Hen Ffrindiau|Hen Ffrindiau gan Edward Tegla Davies]] #[[Gwaith William Ambrose (Emrys)|Gwaith William Ambrose (Emrys) gol O. M. Edwards]] #[[Siaced Fraith|Siaced Fraith gan Elizabeth Williams]] #[[Cofiant Owen Owens, Cors y Wlad|Cofiant Owen Owens, Cors y Wlad gan Henry Hughes, Bryncir]] #[[Llwyn Hudol|Llwyn Hudol gan Hugh Emyr Davies (Emyr)]] #[[Cofeb y Dewrion (Heroes' Memorial) Bangor 1914-18|Cofeb y Dewrion (Heroes' Memorial) Bangor 1914-18 gan William John Owen (Afallon)]] #[[Cofiant y Parch David Adams (Hawen)|Cofiant y Parch David Adams (Hawen) gan Evan Keri Evans a William Pari Huws]] #[[Erthyglau, Pregethau a Chaniadau|Erthyglau, Pregethau a Chaniadau gan John John Roberts (Iolo Caernarfon)]] #[[Trystan ac Esyllt a Chaniadau Eraill|Trystan ac Esyllt a Chaniadau Eraill gan R Silyn Roberts]] #[[Blagur Awen Ben Bowen|Blagur Awen Ben Bowen gan David Bowen (Myfyr Hefin)]] #[[Tir y Dyneddon|Tir y Dyneddon gan Edward Tegla Davies]] #[[Dirwyn Edafedd|Dirwyn Edafedd gan Elizabeth Williams]] #[[Drain a Blodau|Drain a Blodau gan Arthur Morgan]] #[[Cymru'r Oesau Canol|Cymru'r Oesau Canol gan Robert Richards]] #[[Addoli (Y Ddarlith Davies 1935)|Addoli (Y Ddarlith Davies 1935) gan Moelwyn]] #[[Yr Hen Gyrnol|Yr Hen Gyrnol gan Evan Isaac]] #[[Ceiriog (Darlith y BBC 1939)|Ceiriog (Darlith y BBC 1939) gan W. J Gruffydd]] #[[Yr Haf a Cherddi Eraill|Yr Haf a Cherddi Eraill gan R. Williams Parry]] #[[Cerddi'r Bugail|Cerddi'r Bugail gan Hedd Wyn]] #[[Ynys y Trysor|Ynys y Trysor gan Robert Lloyd Jones]] #[[Cerddi Edern a Cherddi Eraill|Cerddi Edern a Cherddi Eraill gan J Glyn Davies]] #[[Hanes Mynachdai Gogledd Cymru hyd eu diddymiad|Hanes Mynachdai Gogledd Cymru gan David David Williams]] #[[Drysau Eraill|Drysau Eraill gan Robert Hughes Jones]] #[[Ystoriau Siluria|Ystoriau Siluria gan Lewis Davies, y Cymer]] #[[Addysg yng Nghymru 1847-1947|Addysg yng Nghymru 1847-1947 gan Adran Gymreig y Weinyddiaeth Addysg]] #[[Y Broblem Ddwyieithog yn yr Ysgol Uwchradd yng Nghymru|Y Broblem Ddwyieithog yn yr Ysgol Uwchradd yng Nghymru gan Adran Gymreig y Weinyddiaeth Addysg]] #[[O Gors y Bryniau|O Gors y Bryniau gan Kate Roberts]] #[[Yr Efengyl yn ôl Sant Luc|Yr Efengyl yn ôl Sant Luc cyf William Morgan]] #[[Gemau Doethineb|Gemau Doethineb gan John Jones (Ioan Eifion)]] #[[Y Drws Agored|Y Drws Agored gan Robert Hughes Jones]] #[[Ffrwythau Dethol|Ffrwythau Dethol gan Ben Davies, Pant-teg]] #[[Straeon Gwerin Affrica|Straeon Gwerin Affrica gan Robert Griffith, Madagascar]] #[[Caneuon Mynyddog|Caneuon Mynyddog gan Richard Davies (Mynyddog)]] #[[Blagur y Gwanwyn a Chaneuon Ereill|Blagur y Gwanwyn a Chaneuon Ereill gan William J Richards]] #[[Pentre'r Plant|Pentre'r Plant gan Robert David Rowland (Anthropos)]] #[[Y Ddau Adda|Y Ddau Adda gan Dafydd Rhys Williams (Index)]] #[[Gweithiau Eben Fardd|Gweithiau Eben Fardd gol O. M. Edwards]] #[[Ystên Sioned|Ystên Sioned gan Daniel Silvan Evans a John Jones (Ivon)]] #[[Gwilym a Benni Bach|Gwilym a Benni Bach gan William Llewelyn Williams]] #[[Bugail y Bryn|Bugail y Bryn gan Moelona]] #[[Bil y Gymraeg ac Addysg|Bil y Gymraeg ac Addysg (Cymru) 2025 gan Senedd Cymru]] #[[Y Fainc Sglodion|Y Fainc Sglodion gan John William Jones]] #[[Beirdd y Berwyn 1700-1750|Beirdd y Berwyn 1700-1750 gol O. M. Edwards]] #[[Y Geilwad Bach|Y Geilwad Bach gan Lewis Davies, y Cymer]] #[[Murmuron Awen|Murmuron Awen gan Robert Roberts (Gwaenfab)]] #[[Clawdd Terfyn|Clawdd Terfyn gan Robert Dewi Williams]] #[[Gwaith Barddonol Glasynys Cyfrol II|Gwaith Barddonol Glasynys Cyfrol II gan Owen Wynne Jones (Glasynys)]] #[[Gwaith Barddonol Glasynys Cyfrol I|Gwaith Barddonol Glasynys Cyfrol I gan Owen Wynne Jones (Glasynys)]] #[[Cofiant, neu Hanes bywyd a marwolaeth y Parch. Thomas Jones, Dinbych|Cofiant y Parch. Thomas Jones, Dinbych gan Thomas Jones, Dinbych]] #[[Chydig ar Gof a Chadw|Chydig ar Gof a Chadw gan William Thomas Edwards (Gwilym Deudraeth)]] #[[Hugh Owen Bronyclydwr Apostol y Gogledd|Hugh Owen Bronyclydwr Apostol y Gogledd gan Zachary Mather]] #[[Siôn Gymro (llyfr)|Siôn Gymro (llyfr) gan Ben Davies, Pant-teg]] #[[Cofiant Watcyn Wyn|Cofiant Watcyn Wyn gan Penar Griffiths]] #[[Yr Awen Barod|Yr Awen Barod gan William Thomas Edwards (Gwilym Deudraeth)]] #[[Goronwy ar Grwydr 1, Italia Dlos|Goronwy ar Grwydr 1, Italia Dlos gan Goronwy Jones, Prestatyn]] #[[Hunangofiant Tomi|Hunangofiant Tomi gan Edward Tegla Davies]] #[[Caniadau (T. Gwynn Jones)|Caniadau gan T. Gwynn Jones]] #[[Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 1|Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf 1 (Mynwy, Meirion, Maldwyn) gan gan Thomas Rees a John Thomas]] #[[Hanes Gwareiddiad|Hanes Gwareiddiad gan Gwilym Arthur Edwards]] #[[Dail y Dderwen|Dail y Dderwen gan William J Richards]] #[[Hanes Bywyd (Dic Aberdaron a Twm o'r Nant)|Hanes Bywyd (Dic Aberdaron a Twm o'r Nant) gol Hugh Humphreys, Caernarfon]] #[[Am dro i Fadagascar|Am dro i Fadagascar gan Daniel Owen Jones]] #[[Cerddoriaeth yng Nghymru (Cyfres Pobun)|Cerddoriaeth yng Nghymru (Cyfres Pobun) gan Idris Lewis]] #[[Caniadau Gwili|Caniadau Gwili gan John Jenkins (Gwili)]] #[[Yng Ngwres y Dydd|Yng Ngwres y Dydd gan Joseph Jones (J. J. Drefnewydd)]] #[[Gwlad y Gan a Chaniadau Eraill|Gwlad y Gan a Chaniadau Eraill gan T. Gwynn Jones]] #[[Ymadawiad Arthur a Chaniadau Eraill|Ymadawiad Arthur a Chaniadau Eraill gan T. Gwynn Jones]] #[[Hanes y Lleuad|Hanes y Lleuad ffug awdur Syr John Herschel]] #[[Llinell neu Ddwy|Llinell neu Ddwy gan John Jones (Ioan Brothen)]] #[[Yn Llefaru Eto|Yn Llefaru Eto gan Anhysbys]] #[[Erthyglau Emrys ap Iwan Cyf III|Erthyglau Emrys ap Iwan Cyf III gan Emrys ap Iwan]] #[[Erthyglau Emrys ap Iwan Cyf II|Erthyglau Emrys ap Iwan Cyf II gan Emrys ap Iwan]] #[[Methodistiaeth Cymru Cyfrol I|Methodistiaeth Cymru Cyfrol I gan John Hughes, Lerpwl]] #[[Y Trefedigaethau|Y Trefedigaethau gan Ifor Leslie Evans]] #[[Telyn Bywyd|Telyn Bywyd gan Robert David Rowland (Anthropos)]] #[[Cathlau Bore a Nawn|Cathlau Bore a Nawn gan Owen Griffith Owen (Alafon)]] #[[Derwyn neu Pob Pant a Gyfodir (Nofel)|Derwyn neu Pob Pant a Gyfodir (Nofel) gan Robert David Morris]] #[[Ifor Owen (nofel)|Ifor Owen (nofel) gan Henry Emlyn Thomas (Emlyn)]] #[[Ysgrifau (John Breese Davies)|Ysgrifau gan John Breese Davies]] #[[Erthyglau Emrys ap Iwan Cyf I|Erthyglau Emrys ap Iwan Cyf I gan Emrys ap Iwan]] #[[Canmlwyddiant Wesleyaeth Gymreig|Canmlwyddiant Wesleyaeth Gymreig gan Thomas Jones-Humphreys]] #[[Rheinallt ab Gruffydd (Rhamant)|Rheinallt ab Gruffydd (Rhamant) gan Isaac Foulkes]] #[[Y Ddau Frawd|Y Ddau Frawd gan Nel Wyn (sef Llew Tegid)]] #[[Anturiaethau Robinson Crusoe|Anturiaethau Robinson Crusoe cyf gan William Rowlands, Porthmadog]] #[[Cofiant D Emlyn Evans|Cofiant D Emlyn Evans gan Evan Keri Evans]] #[[Telynegion (Silyn a Gruffydd)|Telynegion gan R Silyn Roberts a W. J. Gruffudd]] #[[Gwaith Hugh Jones, Maesglasau|Gwaith Hugh Jones, Maesglasau gol O. M. Edwards]] #[[Y Cwm Unig a Chaniadau Eraill|Y Cwm Unig a Chaniadau Eraill gan Dewi Emrys]] #[[Beddau'r Proffwydi (drama)|Beddau'r Proffwydi (drama) gan W. J. Gruffydd ]] #[[Storio a Chadw dogfennau Ewyllys Crynodeb Gweithredol o Ymateb y Llywodraeth]] #[[Storio a chadw dogfennau ewyllys gwreiddiol. Ymgynghoriad|Storio a chadw dogfennau ewyllys gwreiddiol. Ymgynghoriad gan Lywodraeth y DU]] #[[Nansi'r Dditectif|Nansi'r Dditectif gan Owain Llew Rowlands]] #[[Cyfrol Goffa Richard Bennett|Cyfrol Goffa Richard Bennett gol. D Teifgar Davies]] #[[Brut y Tywysogion (Ab Owen)|Brut y Tywysogion (Ab Owen) gol O. M. Edwards]] #[[Cymru Newydd, Hanes Y Wladva Gymreig|Cymru Newydd, Hanes Y Wladva Gymreig gan Lewis Jones, Plas Hedd]] #[[Gwaith Huw Morus|Gwaith Huw Morus gan Huw Morus (Eos Ceiriog)]] #[[Wat Emwnt|Wat Emwnt gan Lewis Davies, y Cymer]] #[[John Ceiriog Hughes: ei Fywyd, ei Athrylith, a'i Waith|John Ceiriog Hughes: ei Fywyd, ei Athrylith, a'i Waith gan Llyfrbyf]] #[[Ieuan Glan Geirionydd (Cyfres y Fil)|Ieuan Glan Geirionydd (Cyfres y Fil) gan Evan Evans (Ieuan Glan Geirionydd)]] #[[Adgof am Ieuan Glan Geirionnydd|Adgof am Ieuan Glan Geirionnydd gan Robert David Rowland (Anthropos)]] #[[Caniadau Barlwydon Llyfr 1|Caniadau Barlwydon Llyfr 1 gan Robert John Davies (Barlwydon)]] #[[Barlwydon (Cymru 1896)]] #[[Huw Huws neu y Llafurwr Cymreig|Huw Huws neu y Llafurwr Cymreig gan Lewis William Lewis (Llew Llwyfo)]] #[[Llewelyn Parri (nofel)|Llewelyn Parri (nofel) gan Lewis William Lewis (Llew Llwyfo)]] #[[Caniadau Owen Lewis (Glan Cymerig)|Caniadau gan Owen Lewis (Glan Cymerig)]] #[[Hanes Llangeitho a'i hamgylchoedd|Hanes Llangeitho a'i hamgylchoedd gan David Morgan, Llangeitho]] #[[Hanes dechreuad a chynydd y Methodistiaid Calfinaidd yn Ngwrecsam|Hanes dechreuad a chynydd y Methodistiaid Calfinaidd yn Ngwrecsam gan Edward Francis]] #[[Gwaith Dewi Wyn|Gwaith Dewi Wyn gol O. M. Edwards]] #[[Cofiant John Williams (I ab Ioan) Aberduar|Cofiant John Williams (I ab Ioan) Aberduar gan John Davies, Llandysul]] #[[Athrylith Ceiriog|Athrylith Ceiriog gan Howell Elvet Lewis (Elfed)]] #[[Telyn Seion sef Pedwar ar Bymtheg o Garolau Nadolig|Telyn Seion sef Pedwar ar Bymtheg o Garolau Nadolig gol. Hugh Humphreys, Caernarfon]] #[[Gwaith Iolo Goch|Gwaith Iolo Goch gol Thomas Matthews]] #[[Cofiant am y Parch. Richard Humphreys, Dyffryn|Cofiant am y Parch. Richard Humphreys, Dyffryn gan Griffith Williams, Talsarnau]] #[[Gwaith Sion Cent|Gwaith Sion Cent gol Thomas Matthews]] #[[Dyddanwch yr Aelwyd|Dyddanwch yr Aelwyd gan Hughes a'i Fab, Wrecsam]] #[[Gwaith Ieuan Brydydd Hir|Gwaith Ieuan Brydydd Hir gol O. M. Edwards]] #[[Gwaith yr Hen Ficer|Gwaith yr Hen Ficer gol O. M. Edwards]] #[[Am Dro i Erstalwm|Am Dro i Erstalwm gan Index]] #[[Bro fy Mebyd a Chaniadau Eraill|Bro fy Mebyd a Chaniadau Eraill gan Humphrey Jones (Bryfdir)]] #[[Ceiriog a Mynyddog|Ceiriog a Mynyddog gan John Morgan Edwards]] #[[Crynodeb o Hanes Dechreuad a Chynydd yr Eglwysi Annibynol yn Mon|Crynodeb o Hanes Dechreuad a Chynydd yr Eglwysi Annibynol yn Mon gan William Williams (Cromwell)]] #[[Awdl Dinystr Jerusalem|Awdl Dinystr Jerusalem gan Eben Fardd]] #[[Nedw|Nedw gan Edward Tegla Davies]] #[[Dros y Gamfa|Dros y Gamfa gan Fanny Edwards]] #[[Diwrnod yn Nolgellau|Diwrnod yn Nolgellau gan Robert Thomas Williams (Trebor Môn)]] #[[Awdl ar yr Adgyfodiad (Ieuan Ionawr)|Awdl ar yr Adgyfodiad gan Evan Jones (Ieuan Ionawr)]] #[[Cofiant y Diweddar Barch W Williams o'r Wern|Cofiant y Diweddar Barch W Williams o'r Wern gan William Rees (Gwilym Hiraethog)]] #[[Tri Wyr o Sodom a'r Aipht|Tri Wyr o Sodom a'r Aipht gan William Williams, Pantycelyn]] #[[F'Ewythr Tomos: cân ddyri|F'Ewythr Tomos: cân ddyri gan Eben Fardd]] #[[Hynafiaethau Nant Nantlle|Hynafiaethau Nant Nantlle gan William Robert Ambrose]] #[[Bywyd y Parch. Ebenezer Richard|Bywyd y Parch. Ebenezer Richard gan Henry ac Edward W Richard]] #[[Traethawd ar Enwogion Swydd Feirion|Traethawd ar Enwogion Swydd Feirion gan Edward Davies (Iolo Meirion)]] #[[Hanes Porthmadog ei Chrefydd a'i Henwogion|Hanes Porthmadog ei Chrefydd a'i Henwogion gan Edward Davies, Penmorfa]] #[[Wil Ellis, Porthmadog-Cymru Cyf 29 1905]] #[[Hanes Niwbwrch|Hanes Niwbwrch gan Owen Williamson]] #[[Teulu Bach Nantoer|Teulu Bach Nantoer gan Moelona]] #[[Barddoniaeth Goronwy Owen (gol Llyfrbryf)|Barddoniaeth Goronwy Owen gol Isaac Foulkes (Llyfrbryf)]] #[[Y Tadau Methodistaidd Cyfrol I|Y Tadau Methodistaidd Cyfrol I gan John Morgan Jones]] #[[Hwian-gerddi Cymraeg F' Ewyrth Huw|Hwian-gerddi Cymraeg F' Ewyrth Huw gan O. M. Edwards]] #[[Hanes Tredegar ynghyd a Braslun o Hanes Pontgwaithyrhaiarn|Hanes Tredegar ynghyd a Braslun o Hanes Pontgwaithyrhaiarn gan David Morris (Eiddil Gwent)]] #[[Hanes Sir Fôn|Hanes Sir Fôn gan Thomas Pritchard, ('Rhen Graswr Eleth)]] #[[Holl Waith Barddonol Goronwy Owen|Holl Waith Barddonol Goronwy Owen gol Isaac Foulkes]] #[[Adgofion am John Elias|Adgofion am John Elias gan Richard Parry (Gwalchmai)]] #[[Tro Trwy'r Wig|Tro Trwy'r Wig gan Richard Morgan (1854-1939)]] #[[Gyda'r Hen Feirdd, Carneddog|Gyda'r Hen Feirdd, Carneddog gan Richard Griffith (Carneddog)]] #[[Dafydd Jones o Drefriw (1708-1785)|Dafydd Jones o Drefriw (1708-1785) gan Owen Gaianydd Williams]] #[[Dafydd Jones o Drefriw, Cymru 1903]] #[[John Evans, Eglwysbach (Cymru 1897)|John Evans, Eglwysbach (Cymru 1897) gan Walter Daniel]] #[[Awdlau Coffadwriaethol am Y Parch Goronwy Owain|Awdlau Coffadwriaethol am Y Parch Goronwy Owain gan y Gwyneddigion]] #[[Cerdd coffa Goleufryn|Cerdd coffa Goleufryn gan J. T. Job]] #[[Adgofion am Goleufryn|Adgofion am Goleufryn gan Evan Williams, Llanfrothen]] #[[Goronwy Owen a'r Morrisiaid|Goronwy Owen a'r Morrisiaid gan Owen Gaianydd Williams]] #[[Yr Efengyl yn ôl Sant Marc|Yr Efengyl yn ôl Sant Marc gan y Fibl Gymdeithas Americanaidd (1894)]] #[[Llythyrau Goronwy Owen|Llythyrau Goronwy Owen gol John Morris-Jones]] #[[Diliau Meirion Cyf I|Diliau Meirion Cyf I gan gan Morris Davies (Meurig Ebrill)]] #[[Cyfarwyddiadau at brynu cadw a magu moch|Cyfarwyddiadau at brynu cadw a magu moch gol Hugh Humphreys, Caernarfon]] #[[Gwaith Joshua Thomas|Gwaith Joshua Thomas gol O M Edwards]] #[[Glan Cledwen (Cymru 15 Rhagfyr 1897)]] #[[Dringo'r Andes|Dringo'r Andes gan Eluned Morgan]] #[[Naw Mis yn Nghymru|Naw Mis yn Nghymru gan Owen Griffith (Giraldus)]] #[[Ysgrifau Puleston|Ysgrifau Puleston gan John Puleston Jones]] #[[Cofiant Cadwaladr Jones, Dolgellau|Cofiant Cadwaladr Jones, Dolgellau gan Robert Thomas (Ap Vychan)]] #[[Rhigymau'r Ffordd Fawr|Rhigymau'r Ffordd Fawr gan Dewi Emrys]] #[[Coffadwriaeth, neu Hanes Byr o fywyd a Marwolaeth y Parchedig John Williams|Coffadwriaeth y Parch John Williams, Pantycelyn gan Maurice Davies, Llanfair-ym-Muallt]] #[[Fy Mhererindod Ysbrydol|Fy Mhererindod Ysbrydol gan Evan Keri Evans]] #[[Yr Efengyl yn ôl Sant Matthew|Yr Efengyl yn ôl Sant Matthew gan y Fibl Gymdeithas Americanaidd (1894)]] #[[Beirdd y Bala|Beirdd y Bala gol O. M. Edwards]] #[[Gwaith Robert Owen (Bardd y Môr)|Gwaith Robert Owen (Bardd y Môr) gol O. M. Edwards]] #[[Can newydd yn rhoddi hanes dienyddiad Richard Lewis|Can newydd yn rhoddi hanes dienyddiad Richard Lewis gan Dic Dywyll]] #[[Gwyllllis yn Nayd|Gwyllllis yn Nayd gan Dr William Price]] #[[Gwroniaid y Ffydd|Gwroniaid y Ffydd gan Robert David Rowland (Anthropos)]] #[[Tanchwa yn Cilfynydd|Tanchwa yn Cilfynydd baled gan awdur Anhysbys]] #[[Damwain echrydus Glofa Carnant, Cwmaman, Sir Gaerfyrddin]] #[[Blodau Drain Duon|Blodau Drain Duon gan Thomas Jacob Thomas (Sarnicol)]] #[[Telyn Dyfi|Telyn Dyfi gan Daniel Silvan Evans]] #[[Cyfrinach y Dwyrain|Cyfrinach y Dwyrain gan David Cunllo Davies]] #[[Oriau yn y Wlad|Oriau yn y Wlad gan Robert David Rowland (Anthropos)]] #[[Branwen Ferch Llŷr (Tegla)|Branwen Ferch Llŷr (Tegla) gan Edward Tegla Davies]] #[[Prif Feirdd Eifionydd|Prif Feirdd Eifionydd gan Edward David Rowlands]] #[[Deddf Plant (Diddymu Amddiffyniad Cosb Resymol)(Cymru) 2020]] #[[Rhys Llwyd y Lleuad|Rhys Llwyd y Lleuad gan E Tegla Davies]] #[[Oriau Gydag Enwogion|Oriau Gydag Enwogion gan Robert David Rowland (Anthropos)]] #[[Byr Gofiant am Naw a Deugain o Weinidogion Ymadawedig Sir Aberteifi|Byr Gofiant am Naw a Deugain o Weinidogion Ymadawedig Sir Aberteifi gan John Evans, Abermeurig]] #[[Hanes Alexander Fawr|Hanes Alexander Fawr gan Hugh Humphreys, Caernarfon]] #[[Breuddwyd Pabydd Wrth Ei Ewyllys Cyf I|Breuddwyd Pabydd Wrth Ei Ewyllys Cyf I gan Emrys ap Iwan]] #[[Breuddwyd Pabydd Wrth Ei Ewyllys Cyf II|Breuddwyd Pabydd Wrth Ei Ewyllys Cyf II gan Emrys ap Iwan]] #[[Y Lleian Lwyd|Y Lleian Lwyd gan Moelona]] #[[Cenadon Hedd|Cenadon Hedd gan William Jones, Cwmaman]] #[[Dagrau Hiraeth|Dagrau Hiraeth gan William Jones, Pontsaeson]] #[[Saith o Farwnadau|Saith o Farwnadau gan William Williams, Pantycelyn]] #[[Storïau o Hanes Cymru cyf I|Storïau o Hanes Cymru cyf I gan Moelona]] #[[Traethawd bywgraffyddol a beirniadol ar fywyd ac athrylith Lewis Morris|Traethawd bywgraffyddol a beirniadol ar fywyd ac athrylith Lewis Morris gan Griffith Jones (Glan Menai)]] #[[Hanes Bywyd Pio Nono|Hanes Bywyd Pio Nono gan Hugh Humphreys, Caernarfon]] #[[Caniadau Watcyn Wyn|Caniadau Watcyn Wyn gan Watkin Hezekiah Williams (Watcyn Wyn)]] #[[Cofiant y Parch Thomas Edwards, Cwmystwyth|Cofiant y Parch Thomas Edwards, Cwmystwyth gan John Evans, Abermeurig]] #[[Gwrid y Machlud|Gwrid y Machlud gan Richard Jones (Ap Alun Mabon)]] #[[Yr Hwiangerddi (O M Edwards)|Yr Hwiangerddi gan O M Edwards]] #[[Noson o Farrug|Noson o Farrug gan Robert Griffith Berry]] #[[Meini Gwagedd|Meini Gwagedd gan James Kitchener Davies]] #[[Y Tri Brenin o Gwlen]] #[[Hanes Methodistiaeth Arfon-Caernarvon|Hanes Methodistiaeth Arfon-Caernarvon gan William Hobley]] #[[Cofiant Dr. Joseph Parry Mus. Doc. (1841-1903)|Cofiant Dr. Joseph Parry Mus. Doc. (1841-1903) gan Evan Keri Evans]] #[[Rhobat Wyn|Rhobat Wyn gan Awena Rhun]] #[[Cofiant y Parch Isaac Morgan Harry|Cofiant y Parch Isaac Morgan Harry gan Thomas Lewis Jones, Machen]] #[[Tanchwa y Mardy - Mercher, Rhagfyr 23, 1885; 80 wedi eu lladd]] #[[Cerddi Hanes|Cerddi Hanes gan Thomas Gwynn Jones]] #[[Ieuan Gwyllt, Ei Fywyd, Ei Lafur|Ieuan Gwyllt, Ei Fywyd, Ei Lafur gan John Eiddion Jones]] #[[Patrymau Gwlad|Patrymau Gwlad gan Thomas Jacob Thomas (Sarnicol)]] #[[David Williams y Piwritan|David Williams y Piwritan gan Richard Thomas, Bontnewydd]] #[[Cofiant y diweddar Barch Evan Rowlands, Ebenezer, Pontypwl|Cofiant y diweddar Barch Evan Rowlands, Ebenezer, Pontypwl gan Ellis Hughes, Penmaen]] #[[Cofiant Darluniadol Y Parch William Williams o'r Wern|Cofiant Darluniadol Y Parch William Williams o'r Wern gan David Samuel Jones]] #[[Bywgraffiad y diweddar barchedig T. Price|Bywgraffiad y diweddar barchedig T. Price gan Benjamin Evans (Telynfab)]] #[[Llyfr Haf|Llyfr Haf gan Owen Morgan Edwards]] #[[Drych y Prif Oesoedd (Detholiad 1896)|Drych y Prif Oesoedd (Detholiad 1896) gol O. M. Edwards]] #[[Hanes Methodistiaeth Arfon-Waenfawr|Hanes Methodistiaeth Arfon-Waenfawr gan William Hobley]] #[[Beryl|Beryl gan Elizabeth Mary Jones (Moelona)]] #[[Hanes Methodistiaeth Arfon-Clynnog|Hanes Methodistiaeth Arfon-Clynnog gan William Hobley]] #[[Breuddwydion Myfanwy|Breuddwydion Myfanwy gan Elizabeth Mary Jones (Moelona)]] #[[Lloffion o'r Mynwentydd|Lloffion o'r Mynwentydd gan Thomas Rowland Roberts (Asaph)]] #[[Cofiant y diweddar Barch Robert Everett|Cofiant y diweddar Barch Robert Everett gan David Davies (Dewi Emlyn)]] #[[Y Wen Fro|Y Wen Fro gan Ellen Evans]] #[[Cerrig y Rhyd|Cerrig y Rhyd gan Winnie Parry]] #[[Gwaith Edward Richard|Gwaith Edward Richard gan Edward Richard, Ystrad Meurig]] #[[Bywyd Ieuan Gwynedd Ganddo Ef Ei Hun]] #[[Humphrey Jones a Diwygiad 1859|Humphrey Jones a Diwygiad 1859 gan Evan Isaac]] #[[Adgofion Andronicus|Adgofion Andronicus gan John Williams Jones (Andronicus)]] #[[Teithiau a Helyntion Meurig Ebrill|Teithiau a Helyntion Meurig Ebrill gan Morris Davies (Meurig Ebrill)]] #[[Cofiant Richard Jones Llwyngwril|Cofiant Richard Jones Llwyngwril gan Evan Evans, Llangollen]] #[[Profiadau Pellach|Profiadau Pellach gan G M Ll Davies]] #[[Datganiad Cyffredinol o Hawliau Dynol]] #[[Hanes y Bibl Cymraeg|Hanes y Bibl Cymraeg gan Thomas Levi]] #[[Pererindod Heddwch|Pererindod Heddwch, G M Ll Davies]] #[[Tan yr Enfys|Tan yr Enfys gan D J Lewis Jenkins]] #[[Yr Ogof|Yr Ogof gan T Rowland Hughes]] #[[Syr Owen M Edwards Detholiad o'i Ysgrifau]] #[[Profedigaethau Enoc Huws (1939)]] #[[Dyddgwaith|Dyddgwaith gan Thomas Gwynn Jones]] #[[Salm i Famon a Marwnad Grey|Salm i Famon a Marwnad Grey gan John Morris-Jones]] #[[Madam Wen|Madam Wen gan William David Owen]] #[[Dan Gwmwl|Dan Gwmwl gan Awena Rhun]] #[[Atgofion am Dalysarn]] #[[Cerddi'r Bwthyn|Cerddi'r Bwthyn gan Dewi Emrys]] #[[Capelulo]] #[[Y Pennaf Peth]] #[[Goronwy Owen - Detholiad o'i Farddoniaeth]] #[[Yr Hen Lwybrau|Yr Hen Lwybrau gan John Davies (Isfryn)]] #[[Gwaith Gwilym Marles]] #[[Gwaith ap Vychan]] #[[Gwaith Gwilym Hiraethog]] #[[Cadeiriau Enwog]] #[[Y Cychwyn]] #[[Cofiant Hwfa Môn]] #[[Hynafiaethau Edeyrnion]] #[[Aildrefniad Cymdeithas]] #[[Ar y Groesffordd]] #[[Astudiaethau T Gwynn Jones]] #[[Bil Cymru Atebolrwydd a Grymuso Ariannol 2014]] #[[Brethyn Cartref]] #[[Brithgofion]] #[[Bywyd a Chan Tomos Efans (Cyndelyn)]] #[[Bywyd a Gwaith Henry Richard AS]] #[[Bywyd a Llafur John Wesley]] #[[Bywyd a gweithiau Azariah Shadrach]] #[[Cân neu Ddwy]] #[[Caniadau'r Allt]] #[[Caniadau Buddug]] #[[Caniadau ac ati]] #[[Cartrefi Cymru, O. M. Edwards]] #[[Catherine Prichard (Buddug), Cymru, Cyfrol 39, 1910]] #[[Catiau Cwta]] #[[Cerddi'r Eryri]] #[[Cerddi a Baledi]] #[[Ceris y Pwll]] #[[Chwedlau'r Aelwyd]] #[[Clych Adgof - penodau yn hanes fy addysg]] #[[Coelion Cymru]] #[[Cofiant Dafydd Rolant, Pennal]] #[[Cofiant Daniel Owen: ynghyd a Sylwadau ar ei Ysgrifeniadau]] #[[Cwm Eithin]] #[[Cyflafan Ofnadwy Dolgellau]] #[[Cymeriadau (T. Gwynn Jones)]] #[[Cymru Fu]] #[[D Rhagfyr Jones (o Dywysydd y Plant 1901)]] #[[Daff Owen]] #[[Dau faled gan John Jones (Jac Glan-y-gors)]] #[[Dechreuad a Chynydd y Methodistiaid Calfinaidd yn Abergele, Pensarn etc|Dechreuad a Chynydd y Methodistiaid Calfinaidd yn Abergele, Pensarn etc gan Francis Jones, Abergele]] #[[Deddf Cynulliad Cenedlaethol Cymru (Ieithoedd Swyddogol) 2012]] #[[Diarhebion Cymru]] #[[Drama Rhys Lewis]] #[[Drych yr Amseroedd]] #[[Er Mwyn Cymru]] #[[Griffith Ellis Bootle, Cymru Cyf 23, 1902]] #[[Gwaith Dewi Wnion]] #[[Gwaith Alun]] #[[Gwaith Ann Griffiths]] #[[Gwaith Ceiriog]] #[[Gwaith Dafydd ap Gwilym]] #[[Gwaith John Davies]] #[[Gwaith John Hughes]] #[[Gwaith John Thomas]] #[[Gwaith Mynyddog Cyfrol 1]] #[[Gwaith Mynyddog Cyfrol 2]] #[[Gwaith S.R.]] #[[Gwaith Thomas Griffiths]] #[[Gweledigaethau Y Bardd Cwsg (Silvan Evans 1865)]] #[[Gwialen Fedw Fy Mam]] #[[Hanes Cymru O M Edwards Cyf I]] #[[Hanes Cymru O M Edwards Cyf II]] #[[Hanes Methodistiaeth Gorllewin Meirionydd Cyf I]] #[[Hanes Methodistiaeth Gorllewin Meirionydd Cyf II]] #[[Hanes Pedr Fawr, Ymerawdwr Rwssia]] #[[Hanes bywyd Thomas Edwards bardd gynt o'r Nant]] #[[Hanes Bywyd Thomas Williams, Capelulo]] #[[Hanes Bywyd ac Anturiaethau Dr Livingstone]] #[[Hanes llenyddiaeth ac enwogion Llanllechid a Llandegai]] #[[Hanes y Wladfa Gymreig yn Patagonia]] #[[Hen Gymeriadau Dolgellau]] #[[Hynafiaethau Edeyrnion]] #[[I'r Aifft ac yn Ol]] #[[Llenyddiaeth Fy Ngwlad]] #[[Lewsyn yr Heliwr (nofel)]] #[[Llio Plas y Nos]] #[[Llyfr Del]] #[[Llyfr Nest]] #[[Llyfr Owen]] #[[Mabinogion J M Edwards Cyf 1]] #[[Mabinogion J M Edwards Cyf 2]] #[[Mary Jones y Gymraes fechan heb yr un Beibl]] #[[Mesur Addysg (Cymru) 2011]] #[[Mesur Diogelwch ar Gludiant i Ddysgwyr (Cymru) 2011]] #[[Mesur Gwneud Iawn am Gamweddau'r GIG (Cymru) 2008]] #[[Mesur Teithio gan Ddysgwyr (Cymru) 2008]] #[[O Law i Law]] #[[Oll synnwyr pen Kembero ygyd]] #[[Penillion Telyn Llyfrau'r Ford Gron]] #[[Plant Dic Sion Dafydd]] #[[Rhai o Gymry Lerpwl]] #[[Rhamant Bywyd Lloyd George]] #[[Rhan o waith mewn Cernyweg Canol (Add. Ch. 19491)]] #[[Rhodd Mam i'w Phlentyn]] #[[Rhyfeddodau'r Cread]] #[[Adolygiad o lyfr Sadie "Twilight Hours"]] #[[Seren Tan Gwmwl]] #[[Storïau Mawr y Byd]] #[[Straeon y Pentan]] #[[Sŵn y Gwynt Sy'n Chwythu]] #[[Tanchwa ddychrynllyd yn Nyffryn Rhondda, ger Pontypridd]] #[[Telynegion Maes a Môr]] #[[Tom Ellis Gwladgarwr a Gwleidydd]] #[[Traethawd ar Gaio a'i Hynafiaethau]] #[[Traethawd ar Hanes Plwyf Merthyr]] #[[Tro Trwy'r Gogledd]] #[[Tro i'r De]] #[[Tro yn Llydaw]] #[[Trwy India'r Gorllewin]] #[[Twm o'r Nant Cyf II (ab Owen)]] #[[William Jones (Nofel)]] #[[Y Cywyddwyr Llyfrau'r Ford Gron]] #[[Y Gelfyddyd Gwta]] #[[Y Siswrn]] #[[Yn y Wlad]] #[[Yny lhyvyr hwnn]] #[[Yr Hwiangerddi (O M Edwards)]] #[[Yr Hynod William Ellis, Maentwrog]] #[[Ysgolfeistriaid Mr Charles o'r Bala]] #[[Ysgrifau (Dewi Emrys)]] #[[Yr Eneth Ga'dd ei Gwrthod]] #[[Myfyrdod mewn mynwent|Myfyrdod mewn mynwent gan John Parry, Llaneilian]] #[[Dyrif etholiadol Ceredigion 1892]] #[[Canmlwyddiant Marwolaeth y Parch. John Wesley, M.A., Mawrth 3ydd, 1891]] #[[Er cof am Joseph Meredith, Adelaide Villa, Llandudno|Er cof am Joseph Meredith, Adelaide Villa, Llandudno D. S. Thomas (Glan Pair)]] #[[Deuddeg penill coffadwriaethol i'r diweddar Barch. John Hughes, Carneddau|Deuddeg penill coffadwriaethol i'r diweddar Barch. John Hughes, Carneddau gan Ellis Isfryn Williams]] #[[Hanes Brwydr Waterloo|Hanes Brwydr Waterloo gan Hugh Humphreys, Caernarfon]] #[[Galar gan, er coffadwriaeth am y ddamwain yn ngwaith glo Landshipping Chwefror 14eg, 1844]] #[[Galargan ar ol y Mochyn Du]] #[[Baledi-Cwynfan y Morwr a Deio Bach]] #[[Marwnad er coffadwriaeth am y diweddar Barch John Elias]] #[[William Morgan, Pant, Dowlais (Trysorfa y Plant)]] #[[Hen Fibl Fawr fy Mam]] #[[Tanchwa ofnadwy yn Abersychan]] #[[Y Ffeiriau Hynotaf yn Ddeuddeg Sir Cymru]] #[[Henry Kirke White (Trysorfa y Plant Ebrill 1891)]] #[[Mynwy yng Nghymru (Cymru Cyf X Rhif 57)]] #[[Rhanau o'r Corff (Fanny Edwards)]] #[[Thomas Matthews, Cymru, Chwefror 1917]] #[[Huw Morus—Dadorchuddiad Ei Golofn Goffadwriaethol, Pont Y Meibion, Awst 26 1909]] #[[Owain Aran (erthyglau Cymru 1909)]] # [[Lewys Aran (Cymru Tachwedd 1918)]] #[[Owen R Lewis (Glan Cymerig) Perl y Plant 1910]] #[[John Puleston Jones (Trysorfa y Plant 1906)]] #[[Dafydd Jones o Gaio (Cymru 1898)|Dafydd Jones o Gaio (Cymru 1898) gan David Cunllo Davies]] #[[Fel y gwelais Arglwyddes Llanofer]] #[[Ioan Madog (Cymru 1896)]] #[[Llofruddiaeth Thomas Watkins gan Benjamin Jones, Aberdâr 1866]] # [[Ròseen-Dhu|Ròseen-Dhu gan William Sharp (Fiona Macleod) wedi'i gyfieithu gan Owen Griffith Owen (Alafon)]] #[[Son-days (Henry Vaughan)|Son-days gan Henry Vaughan wedi'i gyfieithu gan Robert David Rowland (Anthropos)]] #[[Can Coffadwriaethol Tanymarian|Can Coffadwriaethol Tanymarian gan John Henry Hughes (Ieuan o Leyn)]] #[[Morwynion Glan Meirionydd|Morwynion Glan Meirionydd gan Lewis Morris (Llewelyn Ddu o Fôn)]] #[[A Poison Tree gan William Blake|A Poison Tree gan William Blake wedi'i gyfieithu gan John Jenkins (Gwili)]] #[[Dewi Idris (Cymru 1899)|Dewi Idris (Cymru 1899) gan Carneddog]] #[[John Jones (Ioan Eifion) Cymru 1896]] #[[Cwyn Lewis Rees a'i chwaer Ann am eu halltuddiaeth am ladrad yn Nolgellau|Cwyn Lewis Rees a'i chwaer Ann am eu halltuddiaeth am ladrad yn Nolgellau gan John Jones (Pyll)]] #[[Llofruddiaeth Caerfyrddin, Thomas yn cael ei grogi]] #[[Baled am drychineb gwaith glo Dinas y Cymer, Pontypridd, 1844]] #[[Baled am bechod William Evan, Trefddyn (1737)]] {{Div col end}} ==Wedi eu cyhoeddi heb sgan== #[[Hanes Cymru O M Edwards Cyf II]] #[[Pascon Agan Arluth]] #[[Cyfieithiadau o gerddi i'r Gymraeg]] #[[Y Tri Brenin o Gwlen]] ==Wedi eu prawfddarllen heb eu cyhoeddi== # [[Enwogion Ceredigion]] ==Rhannau wedi eu cyhoeddi== #[[Enwogion Sir Aberteifi]] 13/187 #[[Geiriadur Bywgraffyddol o Enwogion Cymru 1867-Cyf I]] 31/683 ==Angen eu prawfddarllen== {{Div col}} #[[Indecs:Llyfr y Tri Aderyn 1889.djvu]] #[[Indecs:Helyntion bywyd Hen Deiliwr (IA helyntionbywydh00reesgoog).pdf]] #[[Indecs:Daniel Owen y Nofelydd.djvu]] #[[Indecs:Cymraeg y Mabinogion.djvu]] #[[Indecs:Y Llyfrgell yng Nghymru ac Efrydiau Cymreig.djvu]] #[[Indecs:Addysg Wledig yng Nghymru (1948).djvu]] #[[Indecs:Y Cwrs Addysg a'r Gymdeithaqs yng Nghymru.djvu]] #[[Indecs:Blodau'r Gynghanedd.djvu]] #[[Indecs:Llyfr y Ddau Dwyll.djvu]] #[[Indecs:Llyfr y Ddau Brawf.djvu]] #[[Indecs:Llyfr y Dyn Pren.djvu]] #[[Indecs:Llyfr Pawb.djvu]] #[[Indecs:Album Aberhonddu.djvu]] #[[Indecs:Beirdd a Bardd-rin Cymru Fu.djvu]] #[[Indecs:John Jones (Ioan Eifion) Cymru 1896.djvu]] #[[Indecs:Dafydd ab Gwilym o Fuallt.djvu]] #[[Indecs:John Wesley, ei fywyd a'i llafur.djvu]] (angen ei ail lwytho) #[[Indecs:Caniadydd 1841.djvu]] #[[Indecs:Archaeologia Lleynensis.djvu]] #[[Indecs:Y Gestiana.djvu]] #[[Indecs:Camrau mewn grammadeg Cymreig (IA camraumewngramma00apiw).pdf]] #[[Indecs:Caniadau Cymru.djvu]] #[[Indecs:Caniadau John Morris-Jones.djvu]] #[[Indecs:Casgliad o ganeuon Cymru.pdf]] #[[Indecs:Ceinion Emrys.djvu]] #[[Indecs:Yr Ysgol Farddol.djvu]] #[[Indecs:Ystorya de Carolo Magno o Lyfr Coch Hergest.djvu]] #[[Indecs:Ystyron Enwau ym Mhlwyfi Towyn, Llangelynin, Llanegryn etc.pdf]] #[[Indecs:Cofiant a Gweithiau Ieuan Gwynedd.djvu]] #[[Indecs:Cofiant a gweithiau Risiart Ddu o Wynedd.djvu]] #[[Indecs:Cofiant a Phregethau Robert Roberts, Clynnog.djvu]] #[[Indecs:Cofiant Ann Griffiths gynt o Dolwar Fechan.pdf]] #[[Indecs:Cofiant James Davies Radnor O.djvu]] #[[Indecs:Cofiant Thomas Gee.djvu]] #[[Indecs:Cofiant y Parchedig John Jones Talsarn.djvu]] #[[Indecs:Cofiant y Parchedig William Evans, Tonyrefail.djvu]] #[[Indecs:Cwm Glo.djvu]] #[[Indecs:Cyfystyron y gymraeg - sef y casgliad buddugol yn Eisteddfod Genhedlaethol Gwrecsam, 1888 (IA cyfystyronygymra00jone).pdf]] #[[Indecs:Cymru Owen Jones Cyf I.pdf]] #[[Indecs:Cymru Owen Jones Cyf II.pdf]] #[[Indecs:Dafydd Dafis sef Hunangofiant Ymgeisydd Seneddol.djvu]] #[[Indecs:Dr W Owen Pughe.pdf]] #[[Indecs:Drych y Prif Oesoedd 1884.djvu]] #[[Indecs:Drych y Prif Oesoedd 1902.djvu]] #[[Indecs:Emynau a'u Hawduriaid.djvu]] #[[Indecs:Enwogion y Ffydd Cyf I.pdf]] #[[Indecs:Enwogion y Ffydd Cyf II.pdf]] #[[Indecs:Er mwyn Iesu - pregethau, &c t (IA ermwyniesupreget00jone).pdf]] #[[Indecs:Ffynnonloyw.djvu]] #[[Indecs:Geiriadur bywgraffyddol o enwogion cymru 1867-Cyf I.djvu]] #[[Indecs:Geiriadur Bywgraffyddol o Enwogion cymru Cyf II.pdf]] #[[Indecs:Geiriadur Cymraeg a Saesneg Byr, Cyfres y Fil.pdf]] #[[Indecs:Geiriadur ysgrythyrol- yn cynnwys hanesiaeth, duwinyddiaeth, athroniaeth ... (IA geiriadurysgryt03chargoog).pdf]] #[[Indecs:Geirlyfr bywgraffiadol o enwogion Cymru 1870.pdf]] #[[Indecs:Gwaith barddonol Islwyn - 1832-1878 (IA gwaithbarddonoli00islw).pdf]] #[[Indecs:Gwaith Caledfryn.pdf]] #[[Indecs:Gwaith Glan y Gors.djvu]] #[[Indecs:Gwaith Lewis Glyn Cothi.djvu]] #[[Indecs:Gweithiau Barddonol a Rhyddieithol Ieuan Gwynedd.djvu]] #[[Indecs:Gweithiau William Pant-y-Celyn, cyfrol 1 (IA pantycelyn gweithiau1).pdf]] #[[Indecs:Gweithiau William Pant-y-Celyn, cyfrol 2 (IA pantycelyn gweithiau2).pdf]] #[[Indecs:Gwersi Mewn Llysieueg.djvu]] #[[Indecs:Gwyddoniadur Cyf 01.pdf]] #[[Indecs:Gwyddoniadur Cyf 02.pdf]] #[[Indecs:Gwyddoniadur Cyf 03.pdf]] #[[Indecs:Gwyddoniadur Cyf 04.pdf]] #[[Indecs:Gwyddoniadur Cyf 05.pdf]] #[[Indecs:Gwyddoniadur Cyf 06.pdf]] #[[Indecs:Gwyddoniadur Cyf 07.pdf]] #[[Indecs:Gwyddoniadur Cyf 08.pdf]] #[[Indecs:Gwyddoniadur Cyf 09.pdf]] #[[Indecs:Gwyddoniadur Cyf 10.pdf]] #[[Indecs:Hanes Annibyniaeth ym Mhlwyf Ffestiniog.pdf]] #[[Indecs:Hanes Cymru America.djvu]] #[[Indecs:Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 2.pdf]] #[[Indecs:Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 3.pdf]] #[[Indecs:Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 4.pdf]] #[[Indecs:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf V.djvu]] #[[Indecs:Hanes Llenyddiaeth Gymreig o 1320 hyd 1650.pdf]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Arfon-Bangor.djvu]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Arfon-Bethesda.djvu]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Arfon-Dinorwig.djvu]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Dyffryn Clwyd-Dosbarth Rhuthin.djvu]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Gorllewin Meirionydd Cyf III.djvu]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Liverpool Cyf I.djvu]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Liverpool Cyf II.djvu]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Sir Fflint.djvu]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Sir Gaerfyrddin.djvu]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth yn Nosbarth Trefffynon 1750-1910.djvu]] #[[Indecs:Hanes Morganwg (Dafydd Morganwg).djvu]] #[[Indecs:Hanes Plwyf Ffestiniog.djvu]] #[[Indecs:Hanes Plwyf Llandyssul.djvu]] #[[Indecs:Helyntion Bywyd Hen Deiliwr.djvu]] #[[Indecs:Howel Harris yn Llundain.djvu]] #[[Indecs:Hynafiaethau Llandegai a Llanllechid.pdf]] #[[Indecs:Iolo Morganwg (Cadrawd).pdf]] #[[Indecs:Llenyddiaeth y Cymry - llawlyfr i efrydwyr.djvu]] #[[Indecs:Llyfr emynau (IA llyfrem00jone).pdf]] #[[Indecs:Llyfr Emynau MC a MW 1930.pdf]] #[[Indecs:Llyfr Gloywi Cymraeg.pdf]] #[[Indecs:Llyfr Pawb ar Bob-peth.pdf]] #[[Indecs:Llyfr y Tri Aderyn.pdf]] #[[Indecs:Llynnoedd Llonydd.djvu]] #[[Indecs:Megys Trwy Dan.djvu]] #[[Indecs:Mesur y Gymraeg (Cymru) 2011.pdf]] #[[Indecs:Methodistiaeth Cymru Cyfrol II.djvu]] #[[Indecs:Methodistiaeth Cymru Cyfrol III.djvu]] #[[Indecs:Methodistiaeth Dwyrain Meirionydd.pdf]] #[[Indecs:Methodistiaeth Môn.pdf]] #[[Indecs:Methodistiaeth yn Nosbarth Colwyn Bay.djvu]] #[[Indecs:O'r Bala i Geneva.djvu]] #[[Indecs:Odl a Chynghanedd.djvu]] #[[Indecs:Orgraff yr Iaith Gymraeg (adroddiad 1928).djvu]] #[[Indecs:Oriau'r Hwyr.pdf]] #[[Indecs:Penillion ystyriol rhagorol yn dangos nad oes ag na fy ag na fydd dim waeth na phechod, pob meddwl, gair a gweithred croes i ewyllys Duw a elwir yn bechod (IA wg35-1-172).pdf]] #[[Indecs:Pigion Englynion Fy Ngwlad Casgliad 1.djvu]] #[[Indecs:Pigion Englynion Fy Ngwlad Casgliad 2.djvu]] #[[Indecs:Prif Emynwyr Cymru.pdf]] #[[Indecs:Prydnawngwaith y Cymry.djvu]] #[[Indecs:Red Book of Hergest - Jesus College MS 111.djvu]] #[[Indecs:Robert Owen Apostol Llafur Cyf 1.djvu]] #[[Indecs:Robert Owen, Apostol Llafur, Cyf II.pdf]] #[[Indecs:Taith y pererin darluniadol.pdf]] #[[Indecs:Tecel gan Gabriel Parry, cyhoeddwyd yn 1854.pdf]] #[[Indecs:Tecel gan Gabriel Parry.pdf]] #[[Indecs:Teithiau yng Nghymru Pennant.pdf]] #[[Indecs:Testament Newydd (1894).djvu]] #[[Indecs:Testament Newydd ein Harglwydd a'n Hiachawdwr Iesu Grist.djvu]] #[[Indecs:Traethodau ac Areithiau R J Derfel.pdf]] #[[Indecs:Twm o'r Nant Cyf I.pdf]] #[[Indecs:Wil Brydydd y Coed.pdf]] #[[Indecs:Y Beibl (Argraffiad Caergrawnt 1891).djvu]] #[[Indecs:Y Bibl Cyssegr-Lan (BFBS 1861).pdf]] #[[Indecs:Y Bywgraffydd Wesleyaidd.djvu]] #[[Indecs:Y Digrifwr Cymraeg.djvu]] #[[Indecs:Y Mabinogion Cymreig-sef, Chwedlau rhamantus yr hen Gymry.pdf]] #[[Indecs:Y Monwyson.djvu]] #[[Indecs:Y Pigion.djvu]] #[[Indecs:Y tadau methodistaidd Cyf II.djvu]] #[[Indecs:Y trydydd cynyg Mynyddog.djvu]] #[[Indecs:Yr ail Gynnyg, Mynyddog.djvu]] #[[Indecs:Yr athrawes o ddifrif.pdf]] #[[Indecs:Yr Efengyl yn ol Ioan XI-XXI (Esboniad 1931).djvu]] #[[Indecs:Yr Iaith Gymraeg 1785 1885 1985.djvu]] #[[Indecs:A pocket dictionary, Welsh-English.djvu]] #[[Indecs:Aleluia - neu, lyfr o hymnau (IA aleluianh00will).pdf]] #[[Indecs:Argraphiad newydd o eiriadur beiblaidd (IA argraphiadnewydd00browuoft).pdf]] {{Div col end}} ==Angen testun cyfansawdd== {{Div col}} #[[Gwaith Ann Griffiths]] #[[Gwaith John Davies]] #[[Gwaith John Hughes]] #[[Gwaith S.R.]] #[[Gwaith Thomas Griffiths]] #[[Hanes bywyd Thomas Edwards bardd gynt o'r Nant]] #[[Hanes Bywyd Thomas Williams, Capelulo]] #[[Hanes Cymru O M Edwards Cyf II]] #[[Hanes llenyddiaeth ac enwogion Llanllechid a Llandegai]] #[[Oll synnwyr pen Kembero ygyd]] #[[Penillion Telyn Llyfrau'r Ford Gron]] {{Div col end}} <br> ==Wedi sganio efo peiriant Wiki UK== ■ Wedi cyhoeddi ▲ Rhannau wedi eu cyhoeddi ●Problemau cyhoeddi {{Div col}} #[[Indecs:Geiriau Credadun.djvu]]■ #[[Indecs:Brenin yr Ellyllon.djvu]]■ #[[Indecs:Ystorïau Bohemia.djvu]]■ #[[Indecs:Yr Argyfwng.djvu]]■ #[[Indecs:Toriad y Wawr.djvu]]■ #[[Indecs:O Gylch Carn Fadrig.djvu]]■ #[[Indecs:Gŵr y Dolau.djvu]]■ #[[Indecs:Y Ddeddf Uno 1536.djvu]]■ #[[Indecs:Gwŷr Enwog Gynt Cyfrol II.djvu]]■ #[[Indecs:Gwŷr Enwog Gynt Cyfrol I.djvu]]■ #[[Indecs:Rhwng Rhyfeloedd.djvu]]■ #[[Indecs:Ceulan y Llyn Du.djvu]]■ #[[Indecs:Blacmel.djvu]]■ #[[Indecs:David Lloyd George (E M Humphreys).djvu]]■ #[[Indecs:Dychweledigion (Ibsen).djvu]]■ #[[Indecs:Yng Ngwlad y Gwyddel.djvu]]■ #[[Indecs:Y Wers Olaf.djvu]]■ #[[Indecs:Dal y Lleidr (drama).djvu]]■ #[[Indecs:Tudur Aled (JMJ).djvu]]■ #[[Indecs:Dan Lenni'r Nos.djvu]]■ #[[Indecs:Llofrudd yn y Chwarel.djvu]]■ #[[Indecs:Dyddlyfr 1941.djvu]]■ #[[Indecs:Mêt y Mona.djvu]]■ #[[Indecs:Siaced Fraith.djvu]]■ #[[Indecs:Cofeb y Dewrion (Heroes'Memorial) Bangor 1914-18.djvu]]■ #[[Indecs:Dirwyn Edafedd.djvu]]■ #[[Indecs:Llen gwerin Sir Gaernarfon.djvu]]■ #[[Indecs:Beibl Plant Ysgol.djvu]] #[[Indecs:Drain a Blodau.djvu]]■ #[[Indecs:Yr Hen Gyrnol.djvu]]■ #[[Indecs:Ceiriog (Darlith y BBC 1939).pdf]]■ #[[Indecs:Addoli (Y Ddarlith Davies 1935).djvu]]■ #[[Indecs:Cerddi'r Bugail.djvu]]■ #[[Indecs:Ynys y Trysor.djvu]]■ #[[Indecs:Cerddi Edern a Cherddi Eraill.djvu]]■ #[[Indecs:Cymru'r Oesau Canol.djvu]]■ #[[Indecs:Hen Ffrindiau.djvu]]■ #[[Indecs:Drysau Eraill.djvu]]■ #[[Indecs:Tir y Dyneddon.djvu]]■ #[[Indecs:O Gors y Bryniau.djvu]]■ #[[Indecs:Y Drws Agored.djvu]]■ #[[Indecs:Blodau'r Gynghanedd.djvu]] #[[Indecs:Yr Ysgol Gymraeg.djvu]]■ #[[Indecs:Pentre'r plant.djvu]]■ #[[Indecs:Straeon Gwerin Affrica.djvu]]■ #[[Indecs:Gwilym a Benni Bach.djvu]]■ #[[Indecs:Blagur y Gwanwyn a Chaneuon Ereill.djvu]]■ #[[Indecs:Goronwy ar Grwydr 1, Italia Dlos.djvu]]■ #[[Indecs:Hunangofiant Tomi.djvu]]■ #[[Indecs:Beirdd a Bardd-rin Cymru Fu.djvu]] #[[Indecs:Hanes Gwareiddiad.djvu]]■ #[[Indecs:Hanes Bywyd Dic Aberdaron Twm o'r Nant.djvu]]■ #[[Indecs:Am dro i Fadagascar.djvu]]■ #[[Indecs:Elfennau Beirniadaeth Lenorol.djvu]]■ #[[Indecs:Caniadau Gwili.djvu]]■ #[[Indecs:Caniadau (T. Gwynn Jones).djvu]]■ #[[Indecs:Yng Ngwres y Dydd.djvu]]■ #[[Indecs:Y Fainc Sglodion.djvu]]■ #[[Indecs:Cathlau Bore a Nawn.djvu]]■ #[[Indecs:Derwyn neu Pob Pant a Gyfodir (Nofel).djvu]]■ #[[Indecs:Ceinion Llenyddiaeth Cymreig Llyfr 2.djvu]] #[[Indecs:Anturiaethau Robinson Crusoe.djvu]]■ #[[Indecs:Nansi'r Dditectif.djvu]]■ #[[Indecs:Nedw (llyfr).djvu]]■ #[[Indecs:Ystoriau Siluria.djvu]]■ #[[Indecs:Hanes Porthmadog ei Chrefydd a'i henwogion.djvu]]■ #[[Indecs:Teulu Bach Nantoer.djvu]]■ #[[Indecs:Orgraff yr Iaith Gymraeg (adroddiad 1928).djvu]] #[[Indecs:Ceiriog a Mynyddog.djvu]]■ #[[Indecs:Bro fy Mebyd a Chaniadau Eraill.djvu]]■ #[[Indecs:Branwen Ferch Llyr (Tegla).djvu]]■ #[[Indecs:Rhys Llwyd y Lleuad.djvu]]■ #[[Indecs:Oriau Gydag Enwogion.djvu]]■ #[[Indecs:Prif Feirdd Eifionydd.djvu]]■ #[[Indecs:Y Lleian Lwyd.pdf]]■ #[[Indecs:Storïau o Hanes Cymru cyf I.djvu]]■ #[[Indecs:Meini Gwagedd.djvu]]■ #[[Indecs:Breuddwyd Pabydd Wrth Ei Ewyllys Cyf I.pdf]]■ #[[Indecs:Breuddwyd Pabydd Wrth Ei Ewyllys Cyf II.djvu]]■ #[[Indecs:Erthyglau Emrys ap Iwan Cyf I.djvu]]■ #[[Indecs:Erthyglau Emrys ap Iwan Cyf II.djvu]]■ #[[Indecs:Erthyglau Emrys ap Iwan Cyf III.djvu]]■ #[[Indecs:Blodau Drain Duon.djvu]]■ #[[Indecs:Bugail y Bryn.djvu]]■ #[[Indecs:Y Wen Fro.djvu]]■ #[[Indecs:Ffynnonloyw.djvu]]● #[[Indecs:Breuddwydion Myfanwy.djvu]]■ #[[Indecs:Beryl.djvu]]■ #[[Indecs:Fy Mhererindod Ysbrydol.djvu]]■ #[[Indecs:Patrymau Gwlad.djvu]]■ #[[Indecs:Pererindod Heddwch.djvu]]■ #[[Indecs:Profiadau Pellach 01.djvu]]■ #[[Indecs:Tan yr Enfys.djvu]]■ #[[Indecs:Ysgrifau Puleston.djvu]]■ #[[Indecs:Cofiant y Parch David Adams (Hawen).djvu]]■ #[[Indecs:Ceinion Llenyddiaeth Cymreig Cyf I.djvu]]■ #[[Indecs:Cofiant Watcyn Wyn.djvu]]■ #[[Indecs:Cofiant D Emlyn Evans.djvu]]■ #[[Indecs:Humphrey Jones a Diwygiad 1859.djvu]]■ #[[Indecs:Cofiant Dr. Joseph Parry Mus. Doc. (1841-1903).djvu]]■ #[[Indecs:Gwreichion y Diwygiadau.djvu]]■ #[[Indecs:Erthyglau, Pregethau a Chaniadau.djvu]]■ #[[Indecs:Ysgrifau (John Breese Davies).djvu]]■ #[[Indecs:Gwrid y Machlyd.djvu]]■ #[[Indecs:Cyfrol Goffa Richard Bennett.djvu]]■ #[[Ysgrifau (Dewi Emrys)]]■ #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Gorllewin Meirionydd Cyf I.pdf]]■ #[[Indecs:Robert Owen, Apostol Llafur, Cyf II.pdf]] #[[Indecs:Canmlwyddiant Wesleyaeth Gymreig.pdf]]■ #[[Indecs:Yn y Wlad.pdf]]■ #[[Indecs:Hanes Plwyf Llanegryn (1948).djvu]]■ #[[Indecs:Hanes Mynachdai.pdf]]■ #[[Indecs:Cerddi Hanes.pdf]]■ #[[Indecs:Beirdd y Bala.pdf]]■ #[[Indecs:Noson o Farug.pdf]]■ #[[Indecs:Gwaith Joshua Thomas.pdf]]■ #[[Indecs:Plant y Goedwig.djvu]]■ #[[Indecs:Llyfr Del (OME).pdf]]■ #[[Indecs:Gwaith Dewi Wyn.djvu]]■ #[[Indecs:Brethyn Cartref.pdf]]■ #[[Indecs:Eben Fardd (Ab Owen).pdf]]■ #[[Indecs:Methodistiaeth Dwyrain Meirionydd.pdf]] #[[Indecs:Gwaith Gwilym Marles.pdf]]■ #[[Indecs:Ieuan Glan Geirionydd (Cyfres y Fil).pdf]]■ #[[Indecs:O Law i Law.pdf]]■ #[[Indecs:Cwm Eithin.djvu]]■ #[[Indecs:Gwaith Huw Morus.pdf]]■ #[[Indecs:Gwaith Iolo Goch.djvu]]■ #[[Indecs:Ceris y Pwll.pdf]]■ #[[Indecs:Yr Ogof.pdf]]■ #[[Indecs:Penillion Telyn.pdf]]■ #[[Indecs:Llyfr Owen.pdf]]■ #[[Indecs:Seren Tan Gwmwl.djvu]]■ #[[Indecs:Llyfr Haf.pdf]]■ #[[Indecs:Tro Trwy'r Wig.pdf]]■ #[[Indecs:Tro i'r De.pdf]]■ #[[Indecs:Yr Hwiangerddi (O M Edwards).pdf]]■ #[[Indecs:Y Gelfyddyd Gwta.pdf]]■ #[[Indecs:Rhyfeddodau'r Cread.pdf]]■ #[[Indecs:Ar y Groesffordd.pdf]]■ #[[Indecs:Tom Ellis Gwladgarwr a Gwleidydd.pdf]]■ #[[Indecs:Wat Emwnt.pdf]]‎■ #[[Indecs:Daffr Owen.pdf]]■ #[[Indecs:Y Geilwad Bach.pdf]]■ #[[Indecs:Lewsyn yr Heliwr 01.pdf]]‎■ #[[Indecs:Cofiant David Davies, Bermo.pdf]]‎■ #[[Indecs:Ystyron Enwau ym Mhlwyfi Towyn, Llangelynin, Llanegryn etc.pdf]] #[[Indecs:Gwaith Sion Cent.pdf]]■ #[[Indecs:Rhobat Wyn.pdf]]■ #[[Indecs:Prif Emynwyr Cymru.pdf]] #[[Indecs:Dafydd Jones o Drefriw (1708-1785).pdf]]■ #[[Indecs:Iolo Morganwg (Cadrawd).pdf]] #[[Indecs:Diwrnod yn Nolgellau.pdf]]■ #[[Indecs:Hanes Annibyniaeth ym Mhlwyf Ffestiniog.pdf]]●(angen ei ail sganio) #[[Indecs:Dechreuad a Chynydd y Methodistiaid Calfinaidd yn Abergele, Pensarn etc.pdf]]■ #[[Indecs:Cerrig y Rhyd.pdf]]■ #[[Indecs:Gwaith yr Hen Ficer.pdf]]■ #[[Indecs:Capelulo (Elfyn).pdf]]■ #[[Indecs:Dr W Owen Pughe.pdf]] #[[Indecs:Gwaith Owen Gruffydd o Lanystumdwy.djvu]]■ #[[Indecs:Gwaith Hugh Jones, Maesglasau.pdf]]■ #[[Indecs:Gwaith Goronwy Owen Cyf II.djvu]]■ #[[Indecs:Gwaith Edward Richard.pdf]]■ #[[Indecs:Gwaith Ieuan Brydydd Hir.pdf]]■ #[[Indecs:Y Cychwyn.djvu]]■ #[[Indecs:Llyfr Emynau MC a MW 1930.pdf]]● #[[Indecs:Tro Trwy'r Gogledd.pdf]]■ #[[Indecs:Gwaith Robert Owen (Bardd y Môr).pdf]]■ #[[Indecs:Gwaith Glan y Gors.djvu]] #[[Indecs:Hanes Plwyf Ffestiniog.djvu]] #[[Indecs:Beirdd y Berwyn 1700-1750.djvu]]■ #[[Indecs:Robert Owen Apostol Llafur Cyf 1.djvu]] #[[Indecs:Gwaith Edward Morus.djvu]] #[[Indecs:Brut y Tywysogion Cyfres y Fil.djvu]]■ #[[Indecs:Ap-Vychan-CyK.djvu]]■ #[[Indecs:Cyfrinach y Dwyrain.djvu]]■ #[[Indecs:Ysgolfeistriaid Mr Charles o'r Bala.djvu]]■ #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Arfon-Caernarvon.djvu]]■ #[[Indecs:Gwaith Goronwy Owen Cyf I.djvu]]■ #[[Indecs:Drych y Prif Oesoedd Ab Owen.djvu]]■ #[[Indecs:Hanes Methodistiaid Arfon-Waenfawr.djvu]]■ #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Arfon-Clynnog.djvu]]■ #[[Indecs:Trwy India'r Gorllewin.djvu]]■ #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Gorllewin Meirionydd Cyf III.djvu]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Gorllewin Meirionydd Cyf II.djvu]]■ #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Arfon-Bethesda.djvu]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Arfon-Dinorwig.djvu]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Arfon-Bangor.djvu]] #[[Indecs:Methodistiaeth yn Nosbarth Colwyn Bay.djvu]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Liverpool Cyf I.djvu]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Liverpool Cyf II.djvu]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Sir Gaerfyrddin.djvu]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Dyffryn Clwyd-Dosbarth Rhuthin.djvu]] #[[Indecs:Brithgofion.djvu]]■ #[[Indecs:Profedigaethau Enoc Huws (Addasiad 1939).djvu]]■ #[[Indecs:Yr Hynod William Ellis Maentwrog.djvu]]■ #[[Indecs:Ifor Owen.djvu]]■ #[[Indecs:Syr Owen M Edwards Detholiad o'i Ysgrifau.djvu]]■ #[[Indecs:Storïau Mawr y Byd.djvu]]■ #[[Indecs:Geraint ac Enid a Chaniadau Eraill.djvu]]■ #[[Indecs:Sŵn y Gwynt Sy'n Chwythu.pdf]]■ #[[Indecs:Cwm Glo.djvu]] #[[Indecs:Llwyn Hudol.djvu]]■ #[[Indecs:Cofiant Cadwaladr Jones, Dolgellau.djvu]]■ #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth Sir Fflint.djvu]] #[[Indecs:Hanes Methodistiaeth yn Nosbarth Trefffynon 1750-1910.djvu]] #[[Indecs:Chwalfa.djvu]]■ #[[Indecs:Barddoniaeth Goronwy Owen (gol Llyfrbryf).djvu]]■ #[[Indecs:I'r Aifft ac yn Ol.djvu]]■ #[[Indecs:Cerddoriaeth yng Nghymru (Cyfres Pobun).djvu]]■ #[[Indecs:Howel Harris yn Llundain.djvu]] #[[Indecs:Ymadawiad Arthur a Chaniadau Eraill.djvu]]■ #[[Indecs:Gwlad y Gan a Chaniadau Eraill.djvu]]■ #[[Indecs:Manion.djvu]]■ #[[Indecs:Astudiaethau T Gwynn Jones.djvu]]■ #[[Indecs:Dyddgwaith.djvu]]■ #[[Indecs:Cymeriadau T. Gwynn Jones.djvu]]■ #[[Indecs:Y Trefedigaethau.djvu]]■ #[[Indecs:Caniadau Cymru.djvu]] #[[Indecs:Odl a Chynghanedd.djvu]] #[[Indecs:Cerddi'r Bwthyn.djvu]]■ #[[Indecs:Emynau a'u Hawduriaid.djvu]] #[[Indecs:Bugail Geirf Lorraine.djvu]]■ #[[Indecs:David Williams y Piwritan.djvu]]■ #[[Indecs:Telynegion (Silyn).djvu]]■ #[[Indecs:Ffrwythau Dethol.djvu]]■ #[[Indecs:Trystan ac Esyllt.djvu]]■ #[[Indecs:Gwersi Mewn Llysieueg.djvu]]● (tudalenau ar goll) #[[Indecs:Y Cwm Unig a Chaniadau Eraill.djvu]]■ #[[Indecs:Siôn Gymro.djvu]]■ #[[Indecs:Rhamant Bywyd Lloyd George.djvu]]■ #[[Llio Plas y Nos|Llio Plas y Nos gan R Silyn Roberts]]■ #[[Indecs:Gwaith Barddonol Glasynys Cyfrol II.djvu]]■ #[[Indecs:Caniadau'r Allt.djvu]]■ #[[Indecs:Dafydd Dafis sef Hunangofiant Ymgeisydd Seneddol.djvu]] #[[Indecs:Diwygwyr Cymru.djvu]]■ #[[Indecs:Gwaith William Ambrose (Emrys).djvu]]■ #[[Indecs:Blagur Awen Ben Bowen.djvu]]■ #[[Indecs:Ceinion Emrys.djvu]]● (angen ail sganio) #[[Indecs:Cadeiriau Enwog.djvu]]■ #[[Indecs:Catia Cwta.djvu|Catiau Cwta]]■ #[[Indecs:Yr Awen Barod.djvu]]■ #[[Indecs:Yr Efengyl yn ol Ioan XI-XXI (Esboniad 1931).djvu]] #[[Indecs:Bywyd Ieuan Gwynedd Ganddo Ef Ei Hun.djvu]]■ #[[Indecs:Chydig ar Gof a Chadw.djvu]]■ #[[Indecs:Roosevelt.djvu]] #[[Indecs:Llinell neu Ddwy.djvu]]■ #[[Indecs:Telyn Bywyd.djvu]]■ #[[Indecs:Oriau yn y Wlad.djvu]]■ #[[Indecs:Cofiant Hwfa Môn.djvu]]■ #[[Indecs:Hanes eglwysi annibynol Cymru Cyf 1.djvu]]■ #[[Indecs:Hanes Eglwysi Annibynol Cymru Cyf V.djvu]] #[[Indecs:Yr Hen Lwybrau.djvu]]■ #[[Indecs:Y Pennaf Peth.djvu]]■ #[[Indecs:Atgofion am Dalysarn.djvu]]■ #[[Indecs:Dan Gwmwl (Awena Rhun).djvu]]■ #[[Indecs:Salm i Famon a Marwnad Grey.djvu]]■ {{Div col end}} ===Saesneg=== #[https://en.wikisource.org/wiki/Index:The_History_of_The_Great_European_War_Vol_1.pdf The History of The Great European War Vol 1] #[https://en.wikisource.org/wiki/Index:The_History_of_the_Great_European_War_Vol_II.pdf The History of The Great European War Vol II] #[https://en.wikisource.org/wiki/Index:The_History_of_the_Great_European_War_Vol_III.pdf The History of The Great European War Vol III] #[https://en.wikisource.org/wiki/Index:The_History_of_the_Great_European_War_Vol_IV.djvu/Index:The History of the Great European War Vol IV.djvu] #[https://en.wikisource.org/wiki/Index:Kalendars_of_Gwynedd.pdf Kalendars of Gwynedd] #[https://en.wikisource.org/wiki/Index:Speeches_and_addresses_by_the_late_Thomas_E_Ellis_M_P.pdf Speeches and addresses by the late Thomas E. Ellis M.P. ] 92s3tso6vw9q9drt3snswebtmzvg1mf 106 29849 168087 104282 2026-07-26T21:35:17Z AlwynapHuw 1710 168087 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Title=Llythyrau Goronwy Owen |Author=John Morris-Jones |Publisher=Isaac Foulkes |Year=1895 |Source=djvu |Image=1 |Progress=V |Pages=<pagelist 1=ClawrLlyfrgell 2to5=- 6=Clawr 7to9=roman 7=1 10=1 80=- 81=71 91=- 92=81 94=- 95=83 149to151=- 152=clawr /> |Remarks= }} [[Categori:Llythyrau Goronwy Owen]] [[Categori:Goronwy Owen]] [[Categori:John Morris-Jones]] [[Categori:Isaac Foulkes]] [[Categori:PD-old]] [[Categori:Tudalen Indecs]] [[Categori:Llyfrau 1895]] [[Categori:Cyfres y Ceinion]] 0bvqdgxccl7373yze2y7mgwjbndl6fk 104 33375 168010 168009 2026-07-26T12:07:39Z ~2026-41734-15 4203 168010 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Brin Rees" /></noinclude>"Popeth mewn cytgord yn addoli: popeth ond dyn!" ychwanegodd y llall, a'i dôn yn llawn o edliw. Edrychodd y milwr yn sarrug. "Ni ddaethum yma i wrando pregeth!" "Pa un a ddaethoch ai peidio, mae digon o angen pregeth arnoch," meddai yntau'n wrthnysig. Gwridodd y Milwriad gan ddigllonedd, ond yr oedd yn rhy ffyrnig i ateb gair. "Cywilydd o beth ydyw ar fore fel hwn. Ac nid oes galw yn y byd amdano ond eich balchter a'ch casineb chwi eich hun. Mae'n debyg yr ystyriwch eich hun yn ddiguro mewn ymrafael?" "Onibai nad wyt ond megis bachgennyn, ni buaswn yn dioddef hynyna," meddai'r Milwriad. Chwarddodd y gŵr ieuanc yn wawdlyd. Yr oedd fel pe am fynnu cweryla. "Esgus yw hynyna. Ond mae ambell i fachgennyn nad oes arno arswyd yn y byd rhag geiriau chwyddedig y Milwriad Sprigg, nac ychwaith rhag ei fedr honedig gyda'i gleddyf!" Brochodd y milwr, ac mewn amrantiad tynnodd ei gleddyf o'i wain. Ond er cyflymed oedd, yr oedd y gŵr o Fryste o'i flaen, ac yn barod i'r ymgyrch. "Capten White," meddai'r Milwriad, gan arafu wrth ganfod parodrwydd y llall, "Yr ydych yn tynnu hyn arnoch eich hun, cofiwch." "Gwn hynny'n burion," oedd yr ateb digymod, "ac nid oes angen dyhiryn fel y Milwriad Sprigg i'm dysgu mewn dim, hyd yn oed mewn trin fy nghleddyf." "Gwareded Duw chwi!" meddai'r Milwriad mewn ''bombast'' amlwg; a dechreuodd chwarae â'i gleddyf mewn gwag-rodres, fel y codir arswyd ym mynwes plentyn. Ond ni bu'n hir cyn deall bod angen am ei wyliadwraeth fanylaf, ac na fedrai fforddio chwarae â'r gŵr o Fryste. Clôs o sidan gwyrdd oedd am y Milwriad, ac ar bob penlin i hwnnw yr oedd tri o fotymau. Yr oedd y botymau hyn yn tueddu i fod yn fwy na'r cyffredin, yr hyn feallai a fu'n foddion i dynnu sylw'r gŵr ieuanc<noinclude><references/></noinclude> 89byt6a87x41dixx5d3ohsisie7r6q8 106 49433 168076 143854 2026-07-26T21:25:42Z AlwynapHuw 1710 168076 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Title=Holl Waith Barddonol Goronwy Owen |Author=Isaac Foulkes (Llyfrbryf) |Publisher=Isaac Foulkes |Year=1878 |Source=djvu |Image=1 |Progress=V |Pages=<pagelist 1=clawr 2to6=- 7=1 8to10=- 11=3 85=79 150=clawr/> Cam rhifo tudalennau yn y llyfr. Yn neidio o tud 76 i tud 79, heb fod cynnwys ar goll |Remarks= }} [[Categori:Holl Waith Barddonol Goronwy Owen]] [[Categori:Isaac Foulkes]] [[Categori:Llyfrau 1878]] [[Categori:PD-old]] [[Categori:Goronwy Owen]] [[Categori:Barddoniaeth]] [[Categori:Cyfres y Ceinion]] nrl09qf4ww5wcdsbbtbtvndy5kcx98l 106 50372 168091 102949 2026-07-26T21:39:45Z AlwynapHuw 1710 168091 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Title=Pigion Englynion Fy Ngwlad Casgliad 1 |Author=John Thomas (Eifionydd) |Publisher=Isaac Foulkes |Year=1882 |Source=djvu |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Remarks=[https://books.google.co.uk/books?id=iRoNAAAAYAAJ&newbks=1&newbks_redir=0&pg=PA7&focus=viewport&dq=caernarfon&output=text#c_top Google] }} [[Categori:Pigion Englynion Fy Ngwlad]] [[Categori:John Thomas (Eifionydd)]] [[Categori:Llyfrau 1882]] [[Categori:Barddoniaeth]] [[Categori:PD-old]] [[Categori:Tudalen Indecs]] [[Categori:Cyfres y Ceinion]] 47mry81tejlesz3tj59u41h7ly9i4v4 106 50373 168092 102938 2026-07-26T21:40:27Z AlwynapHuw 1710 168092 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Title=Pigion Englynion Fy Ngwlad Casgliad 2 |Author=John Thomas (Eifionydd) |Publisher=Isaac Foulkes |Year=1882 |Source=djvu |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Remarks= }} [[Categori:PD-old]] [[Categori:Barddoniaeth]] [[Categori:John Thomas (Eifionydd)]] [[Categori:Pigion Englynion Fy Ngwlad]] [[Categori:Llyfrau 1882]] [[Categori:Tudalen Indecs]] [[Categori:Cyfres y Ceinion]] iz8pq5ldbb29atjynlso4c8ihv4jo1u 0 50383 168089 102951 2026-07-26T21:38:01Z AlwynapHuw 1710 168089 wikitext text/x-wiki {{header | title =Pigion Englynion Fy Ngwlad Casgliad 1 | author = | andauthor = | translator = | editor =John Thomas (Eifionydd) | section = | previous = | next = [[/Rhagdraeth/]] | notes =I'w lawr lwytho ar gyfer darllenydd e-lyfrau gweler [[Pigion Englynion Fy Ngwlad Casgliad 1 (testun cyfansawdd)]] }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|John Thomas (Eifionydd)}} | {{Wicipedia|Englyn}} |} <br> <br> <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Pigion Englynion Fy Ngwlad Casgliad 1.djvu" from=3 to=3 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{PD-old}} [[Categori:Pigion Englynion Fy Ngwlad Casgliad 1]] [[Categori:John Thomas (Eifionydd)]] [[Categori:Llyfrau 1882]] [[Categori:Llyfrau'r 1880au]] [[Categori:Barddoniaeth]] [[Categori:Cyfres y Ceinion]] sjtervndpwws9q3d6evkp47uan2qpks 0 51052 168086 106139 2026-07-26T21:34:45Z AlwynapHuw 1710 168086 wikitext text/x-wiki {{header | title =Llythyrau Goronwy Owen (testun cyfansawdd) | author = | andauthor = | translator = | editor =John Morris-Jones | section = | previous = | next = | notes =I'w darllen llythyr wrth lythur gweler [[Llythyrau Goronwy Owen]] }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|John Morris-Jones}} | {{Wicipedia|Llythyrau Goronwy Owen (1895)}} | {{Wicipedia|Goronwy Owen}} |} <br> <br> <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Llythyrau Goronwy Owen.djvu" from=1 to=152 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{PD-old}} [[Categori:Llythyrau Goronwy Owen]] [[Categori:John Morris-Jones]] [[Categori:Llyfrau 1895]] [[Categori:Llyfrau'r 1890au]] [[Categori:Goronwy Owen]] [[Categori:Testunau cyfansawdd]] [[Categori:Cyfres y Ceinion]] p7ipcf1ngmjldgaqjs2kibs5jen8obf 0 51053 168085 106140 2026-07-26T21:34:08Z AlwynapHuw 1710 168085 wikitext text/x-wiki {{header | title =Llythyrau Goronwy Owen | author = | andauthor = | translator = | editor =John Morris-Jones | section = | previous = | next = [[/Rhagymadrodd/]] | notes =I'w lawr lwytho ar gyfer darllenydd e-lyfrau gweler [[Llythyrau Goronwy Owen (testun cyfansawdd)]] }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|John Morris-Jones}} | {{Wicipedia|Llythyrau Goronwy Owen (1895)}} | {{Wicipedia|Goronwy Owen}} |} <br> <br> <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Llythyrau Goronwy Owen.djvu" from=6 to=6 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{PD-old}} [[Categori:Llythyrau Goronwy Owen]] [[Categori:John Morris-Jones]] [[Categori:Llyfrau 1895]] [[Categori:Llyfrau'r 1890au]] [[Categori:Goronwy Owen]] [[Categori:Cyfres y Ceinion]] pr31962fds6z1rmu438rf9tvqgay71d 0 51838 168075 106137 2026-07-26T21:25:07Z AlwynapHuw 1710 168075 wikitext text/x-wiki {{header | title = Holl Waith Barddonol Goronwy Owen (testun cyfansawdd) | author =Goronwy Owen | andauthor = | translator = | editor =Isaac Foulkes | section = | previous = | next = | notes =I'w darllen cerdd wrth gerdd gweler [[Holl Waith Barddonol Goronwy Owen]] }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Isaac Foulkes}} | {{Wicipedia|Goronwy Owen}} | |} <br> <br> <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Holl Waith Barddonol Goronwy Owen.djvu" from=1 to=156 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{PD-old}} [[Categori:Holl Waith Barddonol Goronwy Owen]] [[Categori:Isaac Foulkes]] [[Categori:Llyfrau 1878]] [[Categori:Llyfrau'r 1870au]] [[Categori:Goronwy Owen]] [[Categori:Testunau cyfansawdd]] [[Categori:Cyfres y Ceinion]] lwbej0ni8vv4fgibze89vccu8nrynbh 0 51839 168074 106141 2026-07-26T21:24:25Z AlwynapHuw 1710 168074 wikitext text/x-wiki {{header | title = Holl Waith Barddonol Goronwy Owen | author =Goronwy Owen | andauthor = | translator = | editor =Isaac Foulkes | section = | previous = | next = [[/Y Cynwysiad/]] | notes =I'w lawr lwytho ar gyfer darllenydd e-lyfrau gweler [[Holl Waith Barddonol Goronwy Owen (testun cyfansawdd)]] }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Isaac Foulkes}} | {{Wicipedia|Goronwy Owen}} | |} <br> <br> <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Holl Waith Barddonol Goronwy Owen.djvu" from=7 to=7 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{PD-old}} [[Categori:Holl Waith Barddonol Goronwy Owen]] [[Categori:Isaac Foulkes]] [[Categori:Llyfrau 1878]] [[Categori:Llyfrau'r 1870au]] [[Categori:Goronwy Owen]] [[Categori:Cyfres y Ceinion]] 8r8nlpd6ducbbg6iidq0ztx5tv7kjk6 106 59134 168079 127060 2026-07-26T21:27:56Z AlwynapHuw 1710 168079 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Title=Rheinallt ab Gruffydd (Rhamant) |Author=Isaac Foulkes (Llyfrbryf) |Publisher=Isaac Foulkes |Year=1874 |Source=djvu |Image=1 |Progress=V |Pages=<pagelist 1=clawr 2to4=roman 2=1 5=1 105to107=-/> |Remarks= }} [[Categori:Isaac Foulkes]] [[Categori:Nofelau]] [[Categori:PD-old]] [[Categori:Tudalen Indecs]] [[Categori:Llyfrau 1874]] [[Categori:Rheinallt ab Gruffydd (Rhamant)]] [[Categori:Rheinallt ap Gruffudd]] [[Categori:Cyfres y Ceinion]] a34kmwawq86zxvrl1n3wjkx9c6sgirw 106 59135 168084 121756 2026-07-26T21:33:23Z AlwynapHuw 1710 168084 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Title=John Ceiriog Hughes: ei Fywyd, ei Athrylith, a'i Waith |Author=Isaac Foulkes (Llyfrbryf) |Publisher=Isaac Foulkes (Llyfrbryf) |Year=1887 |Source=djvu |Image=1 |Progress=V |Pages=<pagelist 1=clawr 2to3=- 4to13=roman 4=1 14=- 15=4 132to134=- 135=clawr /> |Remarks= }} [[Categori:John Ceiriog Hughes: ei Fywyd, ei Athrylith, a'i Waith]] [[Categori:Isaac Foulkes]] [[Categori:John Ceiriog Hughes (Ceiriog)]] [[Categori:Adolygiadau]] [[Categori:PD-old]] [[Categori:Llyfrau 1887]] [[Categori:Tudalen Indecs]] [[Categori:Cyfres y Ceinion]] r9bl7f74v8s2s84eu48ih1zq2gxigsj 0 59702 168083 121719 2026-07-26T21:32:51Z AlwynapHuw 1710 168083 wikitext text/x-wiki {{header | title =John Ceiriog Hughes: ei Fywyd, ei Athrylith, a'i Waith | author =Isaac Foulkes | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous = | next = | notes =I'w darllen pennod wrth bennod gweler [[John Ceiriog Hughes: ei Fywyd, ei Athrylith, a'i Waith]] }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Isaac Foulkes}} | {{Wicipedia|John Ceiriog Hughes}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="John Ceiriog Hughes (gan Llyfrbryf).djvu" from=1 to=135 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{PD-old}} [[Categori:John Ceiriog Hughes: ei Fywyd, ei Athrylith, a'i Waith]] [[Categori:Isaac Foulkes]] [[Categori:Llyfrau 1887]] [[Categori:Llyfrau'r 1880au]] [[Categori:John Ceiriog Hughes (Ceiriog)]] [[Categori:Bywgraffiadau]] [[Categori:Beirdd]] [[Categori:Testunau cyfansawdd]] [[Categori:Cyfres y Ceinion]] n6p3sdfb5vdxdxbpqudlqbgmrzihfcd 0 59703 168080 121720 2026-07-26T21:29:34Z AlwynapHuw 1710 168080 wikitext text/x-wiki {{header | title =John Ceiriog Hughes: ei Fywyd, ei Athrylith, a'i Waith | author =Isaac Foulkes | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous = | next = [[/Rhagymadrodd/]] | notes =I'w lawr lwytho ar gyfer darllenydd e-lyfrau gweler [[John Ceiriog Hughes: ei Fywyd, ei Athrylith, a'i Waith (testun cyfansawdd)]] }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Isaac Foulkes}} | {{Wicipedia|John Ceiriog Hughes}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="John Ceiriog Hughes (gan Llyfrbryf).djvu" from=4 to=6 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{PD-old}} [[Categori:John Ceiriog Hughes: ei Fywyd, ei Athrylith, a'i Waith]] [[Categori:Isaac Foulkes]] [[Categori:Llyfrau 1887]] [[Categori:Llyfrau'r 1880au]] [[Categori:John Ceiriog Hughes (Ceiriog)]] [[Categori:Bywgraffiadau]] [[Categori:Beirdd]] [[Categori:Cyfres y Ceinion]] l3h8j6up5dmrvpo1dhmy3gcr8sllsaj 0 62453 168078 127000 2026-07-26T21:27:04Z AlwynapHuw 1710 168078 wikitext text/x-wiki {{header | title =Rheinallt ab Gruffydd (Rhamant) (testun cyfansawdd) | author =Isaac Foulkes | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous = | next = | notes =I'w darllen pennod wrth bennod gweler [[Rheinallt ab Gruffydd (Rhamant)]] }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Isaac Foulkes}} | {{Wicipedia|Rheinallt ap Gruffudd}} |} <br> <br> <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Rheinallt ab Gruffydd.djvu" from=1 to=107 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{PD-old}} [[Categori:Rheinallt ab Gruffydd (Rhamant)]] [[Categori:Isaac Foulkes]] [[Categori:Llyfrau 1874]] [[Categori:Llyfrau'r 1870au]] [[Categori:Rheinallt ap Gruffudd]] [[Categori:Nofelau]] [[Categori:Testunau cyfansawdd]] [[Categori:Cyfres y Ceinion]] ph5ay8us606x18a8scj3q2d6i6twlzr 0 62455 168077 127002 2026-07-26T21:26:31Z AlwynapHuw 1710 168077 wikitext text/x-wiki {{header | title =Rheinallt ab Gruffydd (Rhamant) | author =Isaac Foulkes | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous = | next = [[/Rhagymadrodd/]] | notes =I'w lawr lwytho ar gyfer darllenydd e-lyfrau gweler [[Rheinallt ab Gruffydd (Rhamant) (testun cyfansawdd)]] }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Isaac Foulkes}} | {{Wicipedia|Rheinallt ap Gruffudd}} |} <br> <br> <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Rheinallt ab Gruffydd.djvu" from=3 to=3 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{PD-old}} [[Categori:Rheinallt ab Gruffydd (Rhamant)]] [[Categori:Isaac Foulkes]] [[Categori:Llyfrau 1874]] [[Categori:Llyfrau'r 1870au]] [[Categori:Rheinallt ap Gruffudd]] [[Categori:Nofelau]] [[Categori:Cyfres y Ceinion]] t662486gvhl42gik387nhvscexwi8n3 0 62653 168090 127341 2026-07-26T21:38:58Z AlwynapHuw 1710 168090 wikitext text/x-wiki {{header | title =Pigion Englynion Fy Ngwlad Casgliad 1 (testun cyfansawdd) | author = | andauthor = | translator = | editor =John Thomas (Eifionydd) | section = | previous = | next = | notes =I'w darllen pennod wrth bennod gweler [[Pigion Englynion Fy Ngwlad Casgliad 1]] }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|John Thomas (Eifionydd)}} | {{Wicipedia|Englyn}} |} <br> <br> <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Pigion Englynion Fy Ngwlad Casgliad 1.djvu" from=1 to=53 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{PD-old}} [[Categori:Pigion Englynion Fy Ngwlad Casgliad 1]] [[Categori:John Thomas (Eifionydd)]] [[Categori:Llyfrau 1882]] [[Categori:Llyfrau'r 1880au]] [[Categori:Barddoniaeth]] [[Categori:Testunau cyfansawdd]] [[Categori:Cyfres y Ceinion]] fdzt0s8p7yeej2daa8grvlzkxxu9ws3 106 63814 168072 166372 2026-07-26T21:23:07Z AlwynapHuw 1710 168072 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Title=Gardd Eifion |Author=William Williams (Caledfryn) |Publisher=Isaac Foulkes (Llyfrbryf) |Year=1876 |Source=djvu |Image=1 |Progress=V |Pages=<pagelist 1=1 2=- 3=3 160to166=- /> |Remarks=Dim cloriau ar gael }} [[Categori:Gardd Eifion]] [[Categori:William Williams (Caledfryn)]] [[Categori:Robert Williams (Robert ap Gwilym Ddu)]] [[Categori:Tudalen Indecs]] [[Categori:PD-old]] [[Categori:Barddoniaeth]] [[Categori:Llyfrau 1841]] [[Categori:Adargraffiadau 1877]] [[Categori:Cyfres y Ceinion]] 882ne93kvfw91p13r1yjihs5z8t3uhr 168073 168072 2026-07-26T21:23:35Z AlwynapHuw 1710 168073 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Title=Gardd Eifion |Author=William Williams (Caledfryn) |Publisher=Isaac Foulkes (Llyfrbryf) |Year=1876 |Source=djvu |Image=1 |Progress=V |Pages=<pagelist 1=1 2=- 3=3 160to166=- /> |Remarks= }} [[Categori:Gardd Eifion]] [[Categori:William Williams (Caledfryn)]] [[Categori:Robert Williams (Robert ap Gwilym Ddu)]] [[Categori:Tudalen Indecs]] [[Categori:PD-old]] [[Categori:Barddoniaeth]] [[Categori:Llyfrau 1841]] [[Categori:Adargraffiadau 1877]] [[Categori:Cyfres y Ceinion]] b7pz3e31r8lj990hkedszuyybufbzq2 0 63836 168070 166333 2026-07-26T21:22:08Z AlwynapHuw 1710 168070 wikitext text/x-wiki {{header | title =Gardd Eifion | author =Robert Williams (Robert ap Gwilym Ddu) | andauthor = | translator = | editor =William Williams (Caledfryn) | section = | previous = | next = [[/Bywgraffiad/]] | notes =I'w lawr lwytho ar gyfer darllenydd e-lyfrau gweler [[Gardd Eifion (testun cyfansawdd)]] }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Robert Williams (Robert ap Gwilym Ddu)}} | {{Wicipedia|William Williams (Caledfryn)}} |} <br> {{c|[[Gardd Eifion/Y Cynwysiad|Y Cynwysiad (yng nghefn y llyfr]]}} <br> <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Gardd Eifion.djvu" from=1 to=1 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{PD-old}} [[Categori:Gardd Eifion]] [[Categori:Robert Williams (Robert ap Gwilym Ddu)]] [[Categori:William Williams (Caledfryn)]] [[Categori:Llyfrau 1877]] [[Categori:Llyfrau'r 1870au]] [[Categori:Barddoniaeth]] [[Categori:Cyfres y Ceinion]] dng127ilk7m8bjfhlgtpuvk5hxxbvg7 0 85854 168071 166371 2026-07-26T21:22:35Z AlwynapHuw 1710 168071 wikitext text/x-wiki {{header | title =Gardd Eifion (testun cyfansawdd) | author =Robert Williams (Robert ap Gwilym Ddu) | andauthor = | translator = | editor =William Williams (Caledfryn) | section = | previous = | next = | notes =I'w darllen cerdd wrth gerdd gweler [[Gardd Eifion]] }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Robert Williams (Robert ap Gwilym Ddu)}} | {{Wicipedia|William Williams (Caledfryn)}} |} <br> <br> <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Gardd Eifion.djvu" from=1 to=159 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{PD-old}} [[Categori:Gardd Eifion]] [[Categori:Robert Williams (Robert ap Gwilym Ddu)]] [[Categori:William Williams (Caledfryn)]] [[Categori:Llyfrau 1877]] [[Categori:Llyfrau'r 1870au]] [[Categori:Barddoniaeth]] [[Categori:Testunau cyfansawdd]] Cyfres y Ceinion 12o01csnnvzq9nay4xemphkstfcxlxc 106 86701 168069 167973 2026-07-26T21:21:23Z AlwynapHuw 1710 168069 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Title=Caniadau Elfed |Author=Howell Elvet Lewis (Elfed) |Publisher=Isaac Foulkes (Llyfrbryf) |Year=1895 |Source=djvu |Image=5 |Progress=V |Pages=<pagelist 1=Clawr 2to4=- 5=Clawr 6to7=- 8=llun 9to16=roman 9=1 17=1 153=Clawr 154to157=- 158=Clawr /> |Remarks= }} [[Categori:Howell Elvet Lewis (Elfed)]] [[Categori:Caniadau Elfed]] [[Categori:Barddoniaeth]] [[Categori:PD-old-70]] [[Categori:Tudalen Indecs]] [[Categori:Llyfrau 1895]] [[Categori:Cyfres y Ceinion]] b3lbn838yzpasiwtrm9synd1s0lzpr8 104 86708 168081 167834 2026-07-26T21:30:22Z AlwynapHuw 1710 168081 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|CYFRES Y CEINION.—PRIS 1s. yr un.}} 1. Helyntion Bywyd Hen Deiliwr. 2. Llythyrau yr Hen Ffarmwr. 3. Cyfrinach yr Aelwyd. Gan y Parch. W. REES, D.D. Y Tri Llyfr wedi eu rhwymo yn nghyd mewn Llian. Pris 4s. 4. [[Gardd Eifion]]: sef Barddoniaeth ROBERT AB GWILYM DDU O EIFION. 5. [[Holl Waith Barddonol Goronwy Owen|Goronwy Owen. Holl Waith Barddonol.]] 6 Gwaith Beirdd Mon: sef, LEWIS MORYS Y BARDD COCH (Hugh Hughes), a ROBIN DDU O FON. 7. John Blackwell. Ei Waith Barddonol. Y pedwar llyfr uchod wedi eu cydrwymo mewr. llian, Pris 5s. 8. Yr Hen Bererinion: sef, Hanes Bywyd RICHARD JONES, Llwyngwril; RHYS DAFIS (Y GLUN BREN), ac EDMUND JONES O Bontypwl. 10.Diliau Barddas: sef, Cyfansoddiadau Barddonol BARDD NANTGLYN. 9 ac 11. Pigion Englynion fy Ngwlad, yn cynwys 2,000 o Englynion goreu'r Iaith. Detholedig gan EIFIONYDD. 12. [[Rheinallt ab Gruffydd (Rhamant)|Rheinallt ab Gruffydd]]. Gan LLYFRBRYF. 13 Gweledigaethau y Bardd Cwsg. Gan ELIS WYN O LASYNYS. 14. "Christmasia," gan BRUTUS. 15. [[John Ceiriog Hughes: ei Fywyd, ei Athrylith, a'i Waith|J. Ceiriog Hughes: ei Fywyd, ei Athrylith, a'i Waith]]. Gan LLYFRBRYF. 16. Yr Oriau Olaf: gan JOHN CEIRIOG HUGHES, sef Caneuon, Rhiangerddi, &c. wedi eu cymeryd o Lawysgrif y Bardd. 15 a 16 wedi eu rhwymo yn nghyd mewn Llian, Pris 2/6. 17. Llyfr y Tri Aderyn. Gan MORGAN LLWYD O WYNEDD. Gyda NODIADAU gan y Parch O. JONES, B.A. 18. [[Llythyrau Goronwy Owen]]. Wedi eu manwl gydmaru a chopiau mewn ysgrif. Dan olygiaeth Proff. J. MORRIS JONES, M.A., Bangor. 19. Caniadau Elfed {{c|LERPWL: I. FOULKES.}} [[Delwedd:Caniadau Elfed (arg 2).djvu|canol|600px|tudalen=153]] {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> fsa8ytb4l0dxu5ck8qggzgylp9j1bzv 0 86861 168067 167837 2026-07-26T21:20:06Z AlwynapHuw 1710 168067 wikitext text/x-wiki {{header | title =Caniadau Elfed | author =Howell Elvet Lewis (Elfed) | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous = | next = [[/Rhag-Nodiad/]] | notes =I'w lawr lwytho ar gyfer darllenydd e-lyfrau gweler [[Caniadau Elfed (testun cyfansawdd)]] }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Howell Elvet Lewis (Elfed)}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Caniadau Elfed (arg 2).djvu" from=8 to=9 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{PD-old}} [[Categori:Caniadau Elfed]] [[Categori:Howell Elvet Lewis (Elfed)]] [[Categori:Llyfrau 1895]] [[Categori:Llyfrau'r 1890au]] [[Categori:Barddoniaeth]] [[Categori:Cyfres y Ceinion]] kemj0sova8qbtctp0z84eyqip2wjije 0 86862 168068 167836 2026-07-26T21:20:36Z AlwynapHuw 1710 168068 wikitext text/x-wiki {{header | title =Caniadau Elfed (testun cyfansawdd) | author =Howell Elvet Lewis (Elfed) | andauthor = | translator = | editor = | section = | previous = | next = [[/Pennod Nesaf/]] | notes =I'w darllen cerdd wrth gerdd gweler [[Caniadau Elfed]] }} {| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- | {{Wicipedia|Howell Elvet Lewis (Elfed)}} |} <div style="margin-left:10%; margin-right:10%;"> <pages index="Caniadau Elfed (arg 2).djvu" from=5 to=153 /> </div> ==Nodiadau== {{Cyfeiriadau}} {{PD-old}} [[Categori:Caniadau Elfed]] [[Categori:Howell Elvet Lewis (Elfed)]] [[Categori:Llyfrau 1895]] [[Categori:Llyfrau'r 1890au]] [[Categori:Barddoniaeth]] [[Categori:Testunau cyfansawdd]] [[Categori:Cyfres y Ceinion]] fqit3m8kcffa5k7c2uub1bobk35ofl9 106 86951 168088 167981 2026-07-26T21:36:00Z AlwynapHuw 1710 168088 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Title=Llyfr y Tri Aderyn 1889 |Author=Morgan Llwyd |Publisher=Isaac Foulkes (Llyfrbryf) |Year=1889 |Source=djvu |Image=3 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Remarks= }} [[Categori:Llyfr y Tri Aderyn]] [[Categori:Isaac Foulkes]] [[Categori:Morgan Llwyd]] [[Categori:Hanes crefydd yng Nghymru]] [[Categori:PD-old]] [[Categori:Tudalen Indecs]] [[Categori:Llyfrau 1889]] [[Categori:Cyfres y Ceinion]] jy7zeb8v3jae85n2xh4jang7rafa1wg 106 86975 168011 2026-07-26T17:42:30Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "" 168011 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Title=Cyfrinach yr Aelwyd |Author=William Rees (Gwilym Hiraethog) |Publisher=Isaac Foulkes (Llyfrbryf) |Year=1878 |Source=djvu |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Remarks= }} [[Categori:Cyfrinach yr Aelwyd]] [[Categori:William Rees (Gwilym Hiraethog)]] [[Categori:Cyfres y Ceinion]] [[Categori:Llyfrau 1878]] [[Categori:PD-old]] [[Categori:Tudalen Indecs]] [[Categori:Nofelau]] jth98xch500rhi8k32o6z5vku2enxvw 104 86976 168012 2026-07-26T17:43:32Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168012 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>[[Delwedd:Cyfrinach yr Aelwyd.djvu|canol|600px|tudalen=1]] {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> 4vx9r7ci9cfppyz79oioj359n4g2gn8 104 86977 168013 2026-07-26T17:43:59Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168013 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>[[Delwedd:Cyfrinach yr Aelwyd.djvu|canol|600px|tudalen=160]]<noinclude><references/></noinclude> pbl135c6p2api1r3c05awwe3cezltze 104 86978 168014 2026-07-26T17:44:11Z AlwynapHuw 1710 /* Heb destun */ 168014 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> 10ansarm6f15g8ejc3xh9xlmnuxyjpz 104 86979 168015 2026-07-26T17:44:23Z AlwynapHuw 1710 /* Heb destun */ 168015 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> 10ansarm6f15g8ejc3xh9xlmnuxyjpz 104 86980 168016 2026-07-26T17:45:15Z AlwynapHuw 1710 /* Heb destun */ 168016 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> 10ansarm6f15g8ejc3xh9xlmnuxyjpz 104 86981 168017 2026-07-26T17:48:04Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168017 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{Mmmm-mawr|CYFRINACH YR AELWYD}}}} <br> {{c|{{bach|GAN Y}} <br> {{c|{{Mm-mawr|PARCH. W. REES, D.D.}}}} <br> <br> <br> <br> {{c|Liverpool:<br>ARGRAFFWYD GAN I, FOULKES, 18, BRUNSWICK STREET.<br>1878.}} {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> rabow4cvnplq7t84lx9niwa4poxbiqc 168018 168017 2026-07-26T17:48:20Z AlwynapHuw 1710 168018 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{Mmmm-mawr|CYFRINACH YR AELWYD}}}} <br> {{c|{{bach|GAN Y}}}} <br> {{c|{{Mm-mawr|PARCH. W. REES, D.D.}}}} <br> <br> <br> <br> {{c|Liverpool:<br>ARGRAFFWYD GAN I, FOULKES, 18, BRUNSWICK STREET.<br>1878.}} {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> qg2tn6l7h586gv8l3yf8bpswfzd9umy 104 86982 168019 2026-07-26T17:48:47Z AlwynapHuw 1710 /* Heb destun */ 168019 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> 10ansarm6f15g8ejc3xh9xlmnuxyjpz 104 86983 168020 2026-07-26T17:51:18Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168020 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|RHAGYMADRODD.}}}} YR wyf yn hyderu y bydd i'm cydwladwyr a brynant y llyfr hun eto gael cymaint o foddhad ynddo ag a gawsant o'r blaen yn ei frawdlyfrau HELYNTION BYWYD HEN DEILIWR, a LLYTHURAU 'RHEN FFARMWR; ac y bydd iddynt ddangos eu parch at y tri a'u hawdwr athrylithgar trwy eu rhwymo a'u dodi mewn congl barchus a hwylus e'u llyfrgelloedd, fel gwaith un sydd yn fawr mewn llawer o ganghenau eraill, ond yn y ganghen hon—''humour,'' sydd yn ddianmheu yn annhraethol fwy na'r un Cymro arall. Os edrychir ar y tri llyfr naill ai fel cyfryngau i ddyrchafu moes, neu i ddyfyru cenedl o bobl o anianawd grefyddol; fel arddangosiad o wybodaeth fanwl yr awdwr hybarch o arferion ein gwladwyr syml, neu ei allu dihafal i ddysgrifio yr arferion hyny mewn geiriau; nid oes fodd i undyn beidio penderfynu y buasai y llyfrau hyn yn anrhydedd i lenyddiaeth unrhyw wlad ar y ddaear. Mar 21ain, 1878, Y CYHOEDDWR.<noinclude><references/></noinclude> 5gurcvcntjua8oldja69dgky7hewhg2 104 86984 168021 2026-07-26T17:51:32Z AlwynapHuw 1710 /* Heb destun */ 168021 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> 10ansarm6f15g8ejc3xh9xlmnuxyjpz 104 86985 168022 2026-07-26T18:04:03Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168022 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|CYFRINACH YR AELWYD.}}}} Y MAE Aelwyd yn awr yn wahanol iawn i'r peth ydoedd ychydig flynyddau yn ol, a dichon nad annyddorol i ddarllenwyr yr hen Aelwyd fyddai rhoddi bras-grybwyllion o'r prif gyfnewidiadau a ddigwyddasant o fewn cylch y gymdeithas fechan neillduedig hon yn ystod yr ychydig flynyddau diweddaf. Wel, yn nghyntaf oll, fel y mae yn hysbys, y mae lle modryb Elin yn wag; a phwy ond Modryb Elin ei hun a allai lenwi hwnw. Ar ei hymadawiad hi, ymadawodd enaid a gogoniant cymdeithas yr Aelwyd ohoni. O'r pryd hwnw hyd y pryd hwn, ni fu cyfrinach ar yr Aelwyd na theimlid ei heisiau a hiraeth am dani, a gollynga pob mynwes ochenaid o hiraeth ar ei hol bob tro y crybwyllir ei henw. Y mae bywiogrwydd ysbryd ac arabedd F'ewythr Robert wedi lleddfu a lliniaru llawer hefyd, mewn rhan fawr gan ei amddifadrwydd a'i chwithdod ar ei hol hi—ac mewn rhan hefyd gan ddylanwad amlder dyddiau ac mewn rhan hefyd gan ddylanwad 'y pethau ni welir' ar ei feddwl, a chyfnewidiadau eraill yn ei amgylchiadau teuluaidd. Er hyny y mae yr hen wr yn llawn mor siriol ei feddwl ag y bu erioed, ond fod ei sirioldeb o natur wahanol, a'i ddull hefyd ychydig yn wahanol; ac weithiau, pan dwymno ei<noinclude><references/></noinclude> oxi53h8tk0mhhsttbzuq9r7hz4gn4n9 104 86986 168023 2026-07-26T18:05:56Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168023 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>dymher mewn cyfrinach, y mae yr hen F'ewythr Robert yn dyfod allan i'r golwg yn ei lawn nerth. Ar amgylchiadau felly, chwi a ryfeddech y dylanwad a enillasai Modryb Elin arno. Pan ddigwyddo iddo ollwng ambell ymadrodd lled grych allan, teifl ei olwg at ei hen gadair hi, ac ymetyl yn y fan. Y mae hi, er wedi marw, yn bresenol i'w feddwl, ac fel pe byddai yn dal awenau ffrwyn ei enau o hyd yn ei llaw, ac y mae yr hen wr yn credu yn ei galon ei bod hi yn ei wylio yn barhaus; a bod rhyw gymdeithas rhyngddynt â'u gilydd. Y mae arno ofn pechu, medd ef, rhag digio yr Arglwydd ac Elin. Peth arall, y mae Jacki a Chati wedi gadael yr Hafod, a byddai yn anhawdd gan ddarllenwyr yr hen Aelwyd gredu, wedi priodi eu gilydd! Y maent yn byw mewn tyddyn bychan yn mlaen y cwm. Cati yw gwr y tŷ gellid coelio; ond y maent yn ymddangos yn cydfyw yn gysurus ddigon, ac yn debyg o wneud yn dda yn y byd. Yr oedd yn gryn golled i F'ewythr Robert ar ol y ddau; yr oedd wedi arfer cymaint â hwy, a hwythau âg yntau; ond y mae yn dechreu hoffi y gwas a'r forwyn sydd gydag ef yn bresenol yn fawr. Y mae Rhys Puw yn dal ati i deiliwriaethu hyd yr ardaloedd yma eto, ac i dalu mynych ymweliadau a'r Hafod felly mam, a Mrs. Evans, eraill o'r hen gyfeillion. O, ie, dylaswn grybwyll fod yr hen gi Tobit, a'r hen gath Judi hefyd, wedi huno gyda'u tadau, a chi a chath ieuainc, y rhai a elwir ar enwau eu hynafiaid, wedi cymeryd eu lle ar gonglau yr Aelwyd, fel nad oes yn aros o'r hen dylwyth ond F'ewythr Robert ei hunan. Pan oeddwn yno un tro yn ddiweddar, sylwai yr hen wr yn bur deimladol ar y cyfnewidiadau hyn. "Rwi'n gwel'd fhun wel tawn i mewn tŷ dierth ninion rwan, James,' meddai; 'y fath gwnidiad sy wedi cymryd lle yma mewn mor lleied<noinclude><references/></noinclude> clva2wse4si6zyws26ghjya4qxo1uqy 104 86987 168024 2026-07-26T18:06:52Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168024 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>o amser! Elin chwedi mynd, Jacki a Chati chwedi ngadel i, Tobi a Judi 'rol hyny.' Ar hyny, wrth glywed ei enw, dyna Tobi ifanc yn codi ei ddau droed blaen ar lin ei feistr, ac yn edrych yn ei lygaid dan ysgwyd ei gynffon. 'Nid am danat ti roeddwn i'n son,' ebe'r hen wr—'dwyt ti ddim byd tebyg i'r hen gi, a ni fyddi di byth chwaith; does dim haner cimin yn dy ben di. Fodd bynag, ni chymerodd Tobi ieuanc hyn yn dramgwyddus, canys dechreuodd lyfu dwylaw ei feistr, a gafael â'i ddanedd am y bwcwl mawr oedd ar ei esgid, a chwyrnu a chware wrth ei draed—ac yna gafael yn nghynffon y gath, a'i llusgo ar hyd y llawr, nes oedd hono yn gwneud rhyw leisiau tebyg iawn i alw enw'r gwr drwg. 'Fydda ine fawr yn 'ranialwch yma eto,' ebe'r hen wr yn y man; 'a mi alla ddeyd rwan peth na allwn i ddeyd 'rioed o'r blaen—'Rwyf yn foddlon iawn i farw;—marw oedd y peth casa gen i o bob peth bob amser o'r blaen i feddwl am dano fo. Mi ddeyda i ti sut y fu hi. Mi roeddwn i'n mynd i'r seiat rw nosweth, toc ar ol claddu Elin, a mi ddaeth ffit o ofn marw gwaeth nag 'rioed arnai; mi roedd Tomas Dreflach, wyddost, oedd nagos run oed a fi chwedi marw'n bur ddisymwth y bore hwnw; mi roeddwn i wedi'i weld o yn i iechid arferol pyrnhawn y dydd o'r blaen. Mi trawodd y newydd am i farwolaeth o fi 'narw iawn, a dene oedd yn y meddwl hyd y ffordd wrth fynd i'r capel, —y th'di fydd y nesa, medde rhwbeth wrtha i, a dwyt ti ddim yn barod i farwthal dy grefydd di ddim byd erbyn ange; mi gydewist hi fynd yn rhy ddweddar cin i cheisio hi: chwedi i ti roid dy ddyddie gore i Satan, wyt ti'n meddwl y cymer 'r Arglwydd i sparion o? Mi fu agos i mi droi yn f'ol adre, a phenderfynud taflud y cwbwl i fyny. Beth bynag, yn y mlaen reis i—mi â i'r capel heno am y tro dwaetha, be fi. Ar ol dechre'r cwarfod, dene un o honyn nhw'n dechre son am farw, ac ofn<noinclude><references/></noinclude> 2jtr06uvqxkms58blw827x53hredenb 104 86988 168025 2026-07-26T18:08:23Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168025 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>marw, ac un arall yn calyn ymlaen, yn yr un dôn, a fine'n gwrando, ag yn synu clowed y naill a'r llall yn deyd run fath ag roeddwn ine'n teimlo ninion; ond ddeydis i ddim byd. Ar y diwedd, dyma un o honyn nhw'n rhoid yr hen benill hwnw allan, {{center block| <poem> Tyn yr ofon hen o farw :Sydd yn llechu tan fy mron; Rho i mi heddwch a gorfoledd :Sicr ar y ddaear hon,' &c. </poem> }} Ni chlowist ti 'rioed â dy glustie sut ganu fu arno fo, a mi 'sgynodd rhw ganu arna ine, faswn i 'rioed yn ceisio canu o'r blaen. Ar ganol y canu, mi glywn fel tase rhwbeth yn mynd i ffwrdd oddiar y nghalon i, ac wel taswn i'n cael y ngollwng yn rhydd o gadwyne tynion, nes toeddwn i'n teimlo ff'un ddeugen mlynedd yn iengach mewn mynyd—fedra i ddim deyd i ti sut roeddwn i'n clowed ffun; mi fu brenin dychryniade farw'n gelen yn y fan hono, hyny ydi, mi fu farw ange fel brenin y dychryniade i mi, mi aeth i ofn o i ffwrdd——mi aeth yr hen benill ag o i rwle ni wn i ddim i ble, ne mi aeth rhwbeth ddaeth efo'r hen benill ag o. Beth bynag, mae ange a mine'n ffrindie byth ar ol hyny.' 'Wyddoch chi beth oeddwn i'n feddwl, F'ewythr Robert' ebe fi yn y man. 'Na wn i.' 'Y mae hi yn nesu at y gaua'; beth fyddai i ni gael Aelwyd newydd eto.' 'Aelwyd newydd? be wyt ti'n feddwl wrth hyny!' 'Wel, cael ambell gyfarfod fel fyddem yn gael yn amser Caban F'ewythr Tomos.' 'Chawn i byth gwarfodydd wel y rheini eto—toes yma run Elin rwan. Ond run pryd, mi leiciwn ine yn y nghalon gael y peth rwyt ti'n son am dano fo. Y mae gen i un peth oeddwn i'n feddwl ofyn i ti" 'Beth ydyw hyny, F'ewythr Robert?" 'Be sy wedi dwad o'r 'Rhen Ffarmwr hwnw y byddet ti narfer darllen i lythyre fo i mi ystalwm? Ydio'n fyw, tybed?'<noinclude><references/></noinclude> bqib2h7kjopps0y9e1av8ll57nqqz75 104 86989 168026 2026-07-26T18:29:37Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Dechrau tudalen newydd gyda "'Na wn i'n siwr, F'ewythr Robert; ni welais ac ni chywais i ddim am dano fo er's tro hir, ond y mae'n debyg pe buasai wedi marw, y buasem wedi cael y newydd yn rhai o'r papyrau a'r cyhoeddiadau misol.' 'Na wn i'n siwr—y mae llawer hen ffarmwr druan yn marw wyddost heb byth air o son am dano fo, mwy na phe base fo hen geffyl.' 'Oes, felly mae; ond y mae gwahaniaeth rhwng hen ffarmwr a hen ffarmwr, Fewythr Robert: credu yr wyf fi, pa... 168026 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude>'Na wn i'n siwr, F'ewythr Robert; ni welais ac ni chywais i ddim am dano fo er's tro hir, ond y mae'n debyg pe buasai wedi marw, y buasem wedi cael y newydd yn rhai o'r papyrau a'r cyhoeddiadau misol.' 'Na wn i'n siwr—y mae llawer hen ffarmwr druan yn marw wyddost heb byth air o son am dano fo, mwy na phe base fo hen geffyl.' 'Oes, felly mae; ond y mae gwahaniaeth rhwng hen ffarmwr a hen ffarmwr, Fewythr Robert: credu yr wyf fi, pan fyddoch chwi a'r 'Rhen Ffarmwr hwnw farw, y bydd llawer o son am danoch chwi eich dau.' Tydio fawr o bwys prun am hyny; ond a wyddost ti ddim ple mae o'n byw?' 'Na wn yn siwr.' 'Fedrit ti ddim cael allan, James?' 'Hwyrach y gallwn i trwy holi.' di.' 'Wel hola dithe, a gad i mi gael gwbod os llwyddi 'Wel, mi wnaf. Oedd rhywbeth a fynoch ag o?' 'Mi roeddwn i chwedi bod yn meddwl gofyn i ti sgrifenu trosta i ato fo; mi faswn yn leicio narw cael tipyn o ymgom trwy lythyre efo fo.' 'Wel yn wir, F'ewythr Robert, mi fuaswn inau hefyd yn leicio yn y nghalon eich clywed chwi eich dau yn ymgomio nanad un dau a wn i am danynt. Mi a ysgrifenaf yforu nesaf i holi yn ei gylch o.' 'Yn clowed ni, ddeydist ti? chlowet ti monon ni yn dy fyw—mi allet yn gweled ni 'n siarad ar bapyr.' 'A'ch clywed chwi hefyd; os rhaid i mi ysgrifenu eich llythyrau chwi, rhaid i chwi ddweyd eich stori fel y clywyf hi cyn y gallaf ei chopio; ac mi gaf glywed y Rhen Ffarmwr yn siarad â chwithau wrth ddarllen ei lythyrau o i chwi.' 'Ie, ie, mi fyddi di yn lle llaw i mi, ac yn lle tafod iddo yntau, ond os bydda i byw dipin bach mi rydw i'n dysgwyl y bydda i'n medrud darllen troswy ffun. Mi fedra rygnu darllen print bras yn o ryfedd y rwan, a toes mor dwy flynedd wyddost er pan ddaru i mi ddechre dysgud. Mi fum yn hen ful dwl na buaswn chwedi mroi ati hi i ddysgud haner can mlynedd yn ol; mi geisiodd Elin druan lawer gin i neyd, ond fynwn i ddim gwrando arni hi; roeddwn i'n meddwl mod i chwedi mynd yn rhy hen i ddysgud, ne dene oedd yr esgus. Y gwir ydi, roeddwn i'n ormod o ddyn, hyny ydi, yn ormod o ddwlyn, i gymryd y nysgu wel plentyn y cythrel oedd yn pwnio rhwbeth felly yn y mhen gwan i. Toeddwn i rioed chwedi gweled y gwerth ohono fo 'ramser hono, a welis mono fo'n iawn chwaith nes i mi golli Elin, —rol ei chladdu hi mi benderfynais dreio dysgud, ac mi rysolvis os cowswn i fyw dipyn bach, a'r cythrel hefyd (a mi wranta bydd o ddim marw ar frys) y cowse fo ngweled a nghlowed i'n medrud darllen. A mae o chwedi ngweled a nghlowed i eisys yn darllen y Bibil, ac yn dysgud ymbell Salm allan; a phen fydd o'n brysur yn hel meddylie drwg i nghalon i, mi reda ine at y Bibil rhag y mlaen. Mi roedd o'n brysur iawn hefo fi ar y cae ene ddiwrnod neu ddau nol. Mi fyna lonydd gen ti, ebe fi, mi a i ddysgu Salm y munud yma, a ffwrdd a mi i'r ty, ac at y Bibil rhag y mlaen; a mi ddysgis y Salm gynta allan cyn stopio, a mi ges lonydd gantho fo hefyd. Mi rydw i chwedi dyallt mai y Bibil ydi i feistar o: a mi ddarllena ine'r Bibil wel y medra i, tae o ddim byd ond er mwyn i vexio fo. Ond mi fydda i'n cael mel i fenaid fy hun yn y Bibil hefyd, ond mod i'n drwsgwl ac anniben iawn yn ceisio'i gasglu o. Mi rydw i chwedi cymryd ati rwan i ddysgud yr adnode roedd Elin gwedi troi ymyl y ddalen arnyn nhw yn hen Fibil Peter Williams yma. Mae yma lawer iawn o honyn nhw weli di James?' 'Gwelaf yn wir, y mae genych waith go fawr i'w dysgu hwy i gyd.' 'Oes, ond y mae tâl da i gael am y boen: be ydi'r gair yma' dwad, James? nawn i yn y myw mono fy allan. Mae Elin wedi bod yn cael rhwbeth yn 'radnod yma dwi'n siwr; wel'd di'r marcie sy yma?' 'Gwelaf. Ymddigrifa ydi'r gair.' Dyna fo hefyd—faswn ine yn y myw yn i neyd o'n ddim arall. Ym—ddi—grif—a yn—yr—Arglwydd; —ac—efe—a—ddy—ry—i ty—ddy—mun—iad—au—dy —ga—lon. Ddaru mi'i darllen yn iawn rwan?' 'Do.' 'Wel ynte, mae digrifwch i'w gael yn y Bibil ac mewn crefydd. Nid plant y cythrel pia'r sport i gid chwaith. Mi cedwodd hyny fi'n hir iawn oddiwrth grefydd—meddwl nat oedd dim pleser i'w gael hefo hi, a base raid i mi fod wel un wedi haner tori i galon os doethwn i ati hi, a mine gimin ffordd arall yn wastad. Ond mi rydw i'n gweld y nghamsynied rwan—mae'r Bibil yma'n son am lawenydd a digrifwch, a mi fydda i'n teimlo peth felly hefyd—wel tawn i'n cael sport mewn ymbell adnod, a hen benill, ac wrth wrando ymbell bregeth, a cheisio gweddio weithie —nes y bydd hi'n tori allan yn ha, ha, ha, ymbell dro.' Y mae son yn y Salmau am grefyddwyr cyffelyb, —Pan ddychwelodd yr Arglwydd gaethiwed Sion, yr oeddym ni fel rhai yn breuddwydio. Ynallanwyd ein genau â chwerthin, a'n tafod â chanu, meddant.' 'Ie, dyna nhw: caethiwed Babilon oedd hwnw, dwed.' 'Ie, y mae yn debygol.' 'Wel aros di—faint fuon nhw'n Babilon? deng mlynedd a thrigen onte?' 'Ie siwr.' 'Wel, toedd ryfedd yn y byd iddyn nhw chwerthin a chanu wrth fynd adre i Sion, druen. Mi fum ine ddeng mlynedd a thrigen y'nghythiwed Satan a phechod, anwbodeth, ac anystyrieth; a'r peth rhyfedda fu ar y ddyar yma 'rioed oedd i mi ddwad yn rhydd, a mi fydda weithie yn crio ag yn chwerthin ar unweth wrth feddwl am dana ffun.' 'Rhaid i mi eich gadael ar hyn o bryd,' ebe fi; 'pan gaffwy i wybod rhywbeth o hanes y Rhen Ffarmwr, mi a alwaf yma.' 'Purion'. Y tro nesaf y gelwais yn yr Hafod ''Wel, gest ti hanes Rhen Ffarmwr?' gofynai F'ewythr Robert.' 'Do.' 'Do'n wir hefyd.' 'Y'mhle mae o'n cadw, dwad?' 'Yn rhywle'n sir Ddinbych; methais gael enw y lle, ond mi gefais gyfarwyddyd i lwybreiddio llythyr ato, a bydd yn siwr o fyn'd i'w law o.' 'Wel sut na chawset ti enw i dŷ o?' 'Nawn i'n siwr; y mae yn ymddangos nad ydyw am i hyny fyn'd yn gyhoeddus.' 'Rhen gene; be ydi hyny gantho fo, tybed?' 'O, rhywbeth a gymerodd o yn ei ben, y mae yn debyg genyf.' 'Wel, os dydi hyny chwedi mynd i'w ben o, nid peth hawdd iawn fydde i dynud ohono fo, mi tyddyliwn. Bryd doi di yma i gael i ni sgrifenu ato fo?' 'Pan y fynoch chwi, F'ewythr Robert.' 'O'r gore, tyrd dithe yma nos Fawrth nesa ynte; mi ga ine feddwl be ddeyda wrtho fo erbyn hyny.' Ac felly cytunwyd. Dyna fi wedi hysbysu i'r darllenydd pa fodd y dechreuodd yr ohebiaeth rhwng y ddau henafgwr, yn nghyda llawer o bethau achlysurol eraill nad oeddwn yn bwriadu eu crybwyll pan ddechreuais fy llythyr rhagymadroddol hwn, ac yr wyf yn gweled erbyn hyn ei bod yn llawn bryd terfynu. Ydwyf, yr eiddoch yn barchus, JAMES HARRIS.<noinclude><references/></noinclude> 3jvnzualkvbbo9otw5wjwg16ucdeaga 168027 168026 2026-07-26T19:39:56Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168027 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>'Na wn i'n siwr, F'ewythr Robert; ni welais ac ni chywais i ddim am dano fo er's tro hir, ond y mae'n debyg pe buasai wedi marw, y buasem wedi cael y newydd yn rhai o'r papyrau a'r cyhoeddiadau misol.' 'Na wn i'n siwr—y mae llawer hen ffarmwr druan yn marw wyddost heb byth air o son am dano fo, mwy na phe base fo hen geffyl.' 'Oes, felly mae; ond y mae gwahaniaeth rhwng hen ffarmwr a hen ffarmwr, Fewythr Robert: credu yr wyf fi, pan fyddoch chwi a'r 'Rhen Ffarmwr hwnw farw, y bydd llawer o son am danoch chwi eich dau.' Tydio fawr o bwys prun am hyny; ond a wyddost ti ddim ple mae o'n byw?' 'Na wn yn siwr.' 'Fedrit ti ddim cael allan, James?' 'Hwyrach y gallwn i trwy holi.' 'Wel hola dithe, a gad i mi gael gwbod os llwyddi di.' 'Wel, mi wnaf. Oedd rhywbeth a fynoch ag o?' 'Mi roeddwn i chwedi bod yn meddwl gofyn i ti sgrifenu trosta i ato fo; mi faswn yn leicio narw cael tipyn o ymgom trwy lythyre efo fo.' 'Wel yn wir, F'ewythr Robert, mi fuaswn inau hefyd yn ''leicio'' yn y nghalon eich clywed chwi eich dau yn ymgomio nanad un dau a wn i am danynt. Mi a ysgrifenaf yforu nesaf i holi yn ei gylch o.' 'Yn clowed ni, ddeydist ti? ''chlowet'' ti monon ni yn dy fyw—mi allet yn ''gweled'' ni'n siarad ar bapyr.' 'A'ch clywed chwi hefyd; os rhaid i mi ysgrifenu eich llythyrau chwi, rhaid i chwi ddweyd eich stori fel y clywyf hi cyn y gallaf ei chopio; ac mi gaf glywed y Rhen Ffarmwr yn siarad â chwithau wrth ddarllen ei lythyrau o i chwi.' 'Ie, ie, mi fyddi di yn lle llaw i mi, ac yn lle tafod iddo yntau, ond os bydda i byw dipin bach mi rydw i'n dysgwyl y bydda i'n medrud darllen troswy ffun.<noinclude><references/></noinclude> s11el6ylbt01l0d6uu8tqrrpkm5otrf 104 86990 168028 2026-07-26T19:41:52Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168028 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Mi fedra rygnu darllen print bras yn o ryfedd y rwan, a toes mor dwy flynedd wyddost er pan ddaru i mi ddechre dysgud. Mi fum yn hen ful dwl na buaswn chwedi mroi ati hi i ddysgud haner can mlynedd yn ol; mi geisiodd Elin druan lawer gin i neyd, ond fynwn i ddim gwrando arni hi; roeddwn i'n meddwl mod i chwedi mynd yn rhy hen i ddysgud, ne dene oedd yr esgus. Y gwir ydi, roeddwn i'n ormod o ddyn, hyny ydi, yn ormod o ddwlyn, i gymryd y nysgu wel plentyn y cythrel oedd yn pwnio rhwbeth felly yn y mhen gwan i. Toeddwn i rioed chwedi gweled y gwerth ohono fo 'ramser hono, a welis mono fo'n iawn chwaith nes i mi golli Elin, —rol ei chladdu hi mi benderfynais dreio dysgud, ac mi ''rysolvis'' os cowswn i fyw dipyn bach, a'r cythrel hefyd (a mi wranta bydd o ddim marw ar frys) y cowse fo ngweled a nghlowed i'n medrud darllen. A mae o chwedi ngweled a nghlowed i eisys yn darllen y Bibil, ac yn dysgud ymbell Salm allan; a phen fydd o'n brysur yn hel meddylie drwg i nghalon i, mi reda ine at y Bibil rhag y mlaen. Mi roedd o'n brysur iawn hefo fi ar y cae ene ddiwrnod neu ddau nol. Mi fyna lonydd gen ti, ebe fi, mi a i ddysgu Salm y munud yma, a ffwrdd a mi i'r ty, ac at y Bibil rhag y mlaen; a mi ddysgis y Salm gynta allan cyn stopio, a mi ges lonydd gantho fo hefyd. Mi rydw i chwedi dyallt mai y Bibil ydi i feistar o: a mi ddarllena ine'r Bibil wel y medra i, tae o ddim byd ond er mwyn i vexio fo. Ond mi fydda i'n cael mel i fenaid fy hun yn y Bibil hefyd, ond mod i'n drwsgwl ac anniben iawn yn ceisio'i gasglu o. Mi rydw i chwedi cymryd ati rwan i ddysgud yr adnode roedd Elin gwedi troi ymyl y ddalen arnyn nhw yn hen Fibil Peter Williams yma. Mae yma lawer iawn o honyn nhw weli di James?' 'Gwelaf yn wir, y mae genych waith go fawr i'w dysgu hwy i gyd.' 'Oes, ond y mae tâl da i gael am y boen: be<noinclude><references/></noinclude> fyl3efj8nrr4qqauj0uqozcppvegszm 104 86991 168029 2026-07-26T19:44:27Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168029 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ydi'r gair yma' dwad, James? nawn i yn y myw mono fy allan. Mae Elin wedi bod yn cael rhwbeth yn 'radnod yma dwi'n siwr; wel'd di'r marcie sy yma?' 'Gwelaf. ''Ymddigrifa'' ydi'r gair.' Dyna fo hefyd—faswn ine yn y myw yn i neyd o'n ddim arall. Ym-ddi-grif-a yn—yr—Arglwydd; —ac—efe—a—ddy—ry—i ty—ddy-mun-iad-au—dy —ga-lon. Ddaru mi'i darllen yn iawn rwan?' 'Do.' 'Wel ynte, mae digrifwch i'w gael yn y Bibil ac mewn crefydd. Nid plant y cythrel pia'r sport i gid chwaith. Mi cedwodd hyny fi'n hir iawn oddiwrth grefydd—meddwl nat oedd dim pleser i'w gael hefo hi, a base raid i mi fod wel un wedi haner tori i galon os doethwn i ati hi, a mine gimin ffordd arall yn wastad. Ond mi rydw i'n gweld y nghamsynied rwan—mae'r Bibil yma'n son am lawenydd a digrifwch, a mi fydda i'n teimlo peth felly hefyd—wel tawn i'n cael sport mewn ymbell adnod, a hen benill, ac wrth wrando ymbell bregeth, a cheisio gweddio weithie —nes y bydd hi'n tori allan yn ha, ha, ha, ymbell dro.' Y mae son yn y Salmau am grefyddwyr cyffelyb, —Pan ddychwelodd yr Arglwydd gaethiwed Sion, yr oeddym ni fel rhai yn breuddwydio. Ynallanwyd ein genau â chwerthin, a'n tafod â chanu, meddant.' 'Ie, dyna nhw: caethiwed Babilon oedd hwnw, dwed.' 'Ie, y mae yn debygol.' 'Wel aros di—faint fuon nhw'n Babilon? deng mlynedd a thrigen onte?' 'Ie siwr.' 'Wel, toedd ryfedd yn y byd iddyn nhw chwerthin a chanu wrth fynd adre i Sion, druen. Mi fum ine ddeng mlynedd a thrigen y'nghythiwed Satan a phechod, anwbodeth, ac anystyrieth; a'r peth<noinclude><references/></noinclude> nvleaxc1w7232uubg7klkntnzg31a3a 104 86992 168030 2026-07-26T19:45:59Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168030 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>rhyfedda fu ar y ddyar yma 'rioed oedd i mi ddwad yn rhydd, a mi fydda weithie yn crio ag yn chwerthin ar unweth wrth feddwl am dana ffun.' 'Rhaid i mi eich gadael ar hyn o bryd,' ebe fi; 'pan gaffwy i wybod rhywbeth o hanes y Rhen Ffarmwr, mi a alwaf yma.' 'Purion'. Y tro nesaf y gelwais yn yr Hafod ''Wel, gest ti hanes Rhen Ffarmwr?' gofynai F'ewythr Robert.' 'Do.' 'Do'n wir hefyd.' 'Y'mhle mae o'n cadw, dwad?' 'Yn rhywle'n sir Ddinbych; methais gael enw y lle, ond mi gefais gyfarwyddyd i lwybreiddio llythyr ato, a bydd yn siwr o fyn'd i'w law o.' 'Wel sut na chawset ti enw i dŷ o?' 'Nawn i'n siwr; y mae yn ymddangos nad ydyw am i hyny fyn'd yn gyhoeddus.' 'Rhen gene; be ydi hyny gantho fo, tybed?' 'O, rhywbeth a gymerodd o yn ei ben, y mae yn debyg genyf.' 'Wel, os dydi hyny chwedi mynd i'w ben o, nid peth hawdd iawn fydde i dynud ohono fo, mi tyddyliwn. Bryd doi di yma i gael i ni sgrifenu ato fo?' 'Pan y fynoch chwi, F'ewythr Robert.' 'O'r gore, tyrd dithe yma nos Fawrth nesa ynte; mi ga ine feddwl be ddeyda wrtho fo erbyn hyny.' Ac felly cytunwyd. Dyna fi wedi hysbysu i'r darllenydd pa fodd y dechreuodd yr ohebiaeth rhwng y ddau henafgwr, yn nghyda llawer o bethau achlysurol eraill nad oeddwn yn bwriadu eu crybwyll pan ddechreuais fy llythyr rhagymadroddol hwn, ac yr wyf yn gweled erbyn hyn ei bod yn llawn bryd terfynu. Ydwyf, yr eiddoch yn barchus, {{r|JAMES HARRIS.}}<noinclude><references/></noinclude> jt3tootpd2tr1np45ome0y0h53qfzw8 168031 168030 2026-07-26T19:46:45Z AlwynapHuw 1710 168031 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>rhyfedda fu ar y ddyar yma 'rioed oedd i mi ddwad yn rhydd, a mi fydda weithie yn crio ag yn chwerthin ar unweth wrth feddwl am dana ffun.' 'Rhaid i mi eich gadael ar hyn o bryd,' ebe fi; 'pan gaffwy i wybod rhywbeth o hanes y Rhen Ffarmwr, mi a alwaf yma.' 'Purion'. Y tro nesaf y gelwais yn yr Hafod 'Wel, gest ti hanes Rhen Ffarmwr?' gofynai F'ewythr Robert.' 'Do.' 'Do'n wir hefyd.' 'Y'mhle mae o'n cadw, dwad?' 'Yn rhywle'n sir Ddinbych; methais gael enw y lle, ond mi gefais gyfarwyddyd i lwybreiddio llythyr ato, a bydd yn siwr o fyn'd i'w law o.' 'Wel sut na chawset ti enw i dŷ o?' 'Nawn i'n siwr; y mae yn ymddangos nad ydyw am i hyny fyn'd yn gyhoeddus.' 'Rhen gene; be ydi hyny gantho fo, tybed?' 'O, rhywbeth a gymerodd o yn ei ben, y mae yn debyg genyf.' 'Wel, os dydi hyny chwedi mynd i'w ben o, nid peth hawdd iawn fydde i dynud ohono fo, mi tyddyliwn. Bryd doi di yma i gael i ni sgrifenu ato fo?' 'Pan y fynoch chwi, F'ewythr Robert.' 'O'r gore, tyrd dithe yma nos Fawrth nesa ynte; mi ga ine feddwl be ddeyda wrtho fo erbyn hyny.' Ac felly cytunwyd. Dyna fi wedi hysbysu i'r darllenydd pa fodd y dechreuodd yr ohebiaeth rhwng y ddau henafgwr, yn nghyda llawer o bethau achlysurol eraill nad oeddwn yn bwriadu eu crybwyll pan ddechreuais fy llythyr rhagymadroddol hwn, ac yr wyf yn gweled erbyn hyn ei bod yn llawn bryd terfynu. Ydwyf, yr eiddoch yn barchus, {{r|JAMES HARRIS.}}<noinclude><references/></noinclude> 55d3ktkvzuig91d393n4nfq8o1i55aj 104 86993 168032 2026-07-26T19:56:58Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ Dechrau tudalen newydd gyda "{{c|{{mawr|Cyfrinach 1.}}}} AETHUM i'r Hafod yn ol fy addewid y noson y cytunasid arni, fel yr hybysais y tro o'r blaen. Digwyddodd i mi fyned i mewn ar ganol cyfrinach bur anhyfryd a gymerasai le ar yr aelwyd ar y pryd. Yr oedd Modlen, y forwyn, newydd ddychwelyd o odro, ac wedi rhoddi ei ddogn arferol o lefrith i Wil, yr oen llyweth; tybiodd Judi y gath ieuanc ei bod hi yn cael ei hesgeuluso, a bod Wil, yn myned a'i lle hi yn serch y... 168032 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|Cyfrinach 1.}}}} AETHUM i'r Hafod yn ol fy addewid y noson y cytunasid arni, fel yr hybysais y tro o'r blaen. Digwyddodd i mi fyned i mewn ar ganol cyfrinach bur anhyfryd a gymerasai le ar yr aelwyd ar y pryd. Yr oedd Modlen, y forwyn, newydd ddychwelyd o odro, ac wedi rhoddi ei ddogn arferol o lefrith i Wil, yr oen llyweth; tybiodd Judi y gath ieuanc ei bod hi yn cael ei hesgeuluso, a bod Wil, yn myned a'i lle hi yn serch y teulu: cyffrodd hyny eiddigedd pwss yn erbyn Wil, a rhuthrodd iddo, a phlanodd ei hewinedd yn ei drwyn, a scratsiodd ef yn enbydus oddeutu ei ffroenau a'i lygaid, nes oedd yn gwaedu ac yn gruddfan yn druenus. Taniodd hyn nwydau Tobi drachefn, a rhuthrodd yntau i'r gath, ac ymaflodd yn ei gwar, gan ei hysgegio yn greulon, a dyna lle yr oedd y mwstwr cethina erioed, —y ci yn chwyrnu ac yn ysgytio y gath, a hono yn ysgrechain, a Wil yn brefu, a Modlen yn cicio, a F'ewythr Robert â'i ffon yn ceisio gwahanu y pleidiau rhyfelgar—y cadeiriau a'r stolion yn cael eu dymchwelyd, a phob peth wedi ei droi ''higil di pigil''. Modd bynag, llwyddwyd i lonyddu y terfysg, ac adferu tawelwch yn y man. Judi a gawsai y gwaethaf yn yr ymryson; ac nid oedd fater am hyny, canys y hi a'i dechreuasai. Wedi i'r ymiri fyned trosodd, esboniodd F'ewythr Robert yr amgylchiadau. Nid oedd dim daioni, meddai, wedi bod rhwng Tobi a Judi byth wedi dyfodiad Wil yr oen i'r teulu. Yr oedd y gath bob amser yn dangos gwg tuag ato, a'r ci o'r tu arall yn dangos yr hoffder mwyaf ohono; byddai y ddau yn gorwedd yn ymyl eu gilydd yn wastad, a byddai raid i titw gadw draw ar ei pherygl. 'Y mae rhwbeth yn y cryduried yma na fedra i mo'i sponio fo,' ychwanegai F'ewythr Robert, ai tybed<noinclude></noinclude> dya4p8yq783fkiwcly8rlinfgvirjwi 104 86994 168033 2026-07-26T19:58:32Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ Dechrau tudalen newydd gyda "fod pechod dyn chwedi ffeithio arnyn nhw? Mae rhwbeth tebyg iawn i gynfigen, a males, a ffalsder, i'w wel'd mewn cathod. Y mae natur ymladd mewn cwn, a chliogod, a theirw, a chyrduried erill. Welis di'r Sebost'ol o le oedd ar yr aelwyd yma rwan, a wel'd di'r llygid mae'r gath acw neyd—mae nhw wel dau froryn yn i phen i; mi allen feddwl tae hi nagos at wellt y bydde 'n berig iddo gymryd tân oddiwrthyn nhw. Gimin o ragor sy rhynthi hi a'... 168033 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>fod pechod dyn chwedi ffeithio arnyn nhw? Mae rhwbeth tebyg iawn i gynfigen, a males, a ffalsder, i'w wel'd mewn cathod. Y mae natur ymladd mewn cwn, a chliogod, a theirw, a chyrduried erill. Welis di'r Sebost'ol o le oedd ar yr aelwyd yma rwan, a wel'd di'r llygid mae'r gath acw neyd—mae nhw wel dau froryn yn i phen i; mi allen feddwl tae hi nagos at wellt y bydde 'n berig iddo gymryd tân oddiwrthyn nhw. Gimin o ragor sy rhynthi hi a'r oen yma druan—edrach di rwan ar i lygad tirion dyniwed o. Hen gnawes farus, ddiffeth, oedd i fam ynte hefyd; mi barodd lawer o boen a thrafferth i mi—mi fydde'n tori i'r egin yn y gwainiwn, ac yn tynud y defed erill i'w chalyn; fydde waeth i ni faint o lytheirie nac o lindorche roe ni arni hi. Ond mae hi chwedi darfod i thrafferth i hun a nhrafferthu ine, coffa da am dani hi.' Wel, hwyrach y byddai cystal i ni fyn'd yn nghylch ysgrifenu y llythyr at y Rhen Ffarmwr, F'ewythr, eb fi. 'Bydde, mi fydde; ystyn y papyr a'r inc o'r dror acw, Modlen.' Wedi gosod y peirianau mewn hwyl, ysgrifenais y llythyr, o'r hwn y mae a ganlyn yn gopi, o enau F'ewythr Robert, gydag ychydig gyfnewidiadau yn y geiriad. {{c|LLYTHYR I.}} {{r|''Yr Hafod, Chwef.'' 5, 1856.}} Robert Cadwalad o'r Hafod at Rhen Ffarmwr o rwle. Anerch, Mae rhyw ysfa wedi bod ar y meddwl i es talm bellach am 'sgrifenu atoch chwi, a mi a holais lawer am eich hanes chwi o dro i dro, ond mi fethodd yn deg gen i gael gwybod p'le i gael gafael arnoch chwi hyd yn ddiweddar iawn. Yr oedd llawer yn taeru eich bod wedi marw yn sicr, onite y buasem yn cael<noinclude></noinclude> eu77lqer2ropodngyf3owfj8pe0d139 104 86995 168034 2026-07-26T20:00:37Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ Dechrau tudalen newydd gyda "clowed oddiwrthoch chwi trwy rai o'r cyhoeddiadau yma. Yr oedden nhw'n meddwl na allsech chwi ddim bod yn ddystaw ar y fath amser cyffrous ar y byd ac ydi hi wedi bod yn y blynyddau diweddaf yma. Yr oedd yn dda iawn gen i gael ar ddyall eich bod chwi eto yn aros y tu yma i wal y fonwent. Mi gefais i lawer o hyfrydwch yn eich cwmpeini chwi fel tase, wrth wrando darlleniad eich llythyrau yn y '''Ramserau'' rai blynyddau nol—falle i chwit... 168034 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>clowed oddiwrthoch chwi trwy rai o'r cyhoeddiadau yma. Yr oedden nhw'n meddwl na allsech chwi ddim bod yn ddystaw ar y fath amser cyffrous ar y byd ac ydi hi wedi bod yn y blynyddau diweddaf yma. Yr oedd yn dda iawn gen i gael ar ddyall eich bod chwi eto yn aros y tu yma i wal y fonwent. Mi gefais i lawer o hyfrydwch yn eich cwmpeini chwi fel tase, wrth wrando darlleniad eich llythyrau yn y '''Ramserau'' rai blynyddau nol—falle i chwithau weled neu glowed son am danaf finau, os digwyddodd i ''F'aelwyd'' i, fel y mae nhw yn galw y llyfryn hwn, ddwad ar eich traws chwi, neu chwi ar i thraws hi. Mi fydd llawer iawn yn dweyd y mod i a chwithau'n debyg iawn i'n gilydd yn ein rhesymau, a rhai yn taeru ein bod yn ddau frawd. 'Ymhob pen mae piniwn.' Mi hoffwn i yn fawr gael tipyn o ymgom â chwi trwy lythyrau rwan ag yn y man, os na fydd gwrthyneb genoch chwi. Waeth i mi heb grybwyll y pethau sy ar fy meddwl i i'w trafod rhyngom â'n gilydd, nes cael gwel'd beth ddwedwch chwi am hyn; ac felly mi derfynaf y tro yma, gan obeithio y daw hwn i'ch llaw yn ddiogel, ac y bydd iddo eich cael chwi a'ch teulu yn iach, ac y caf glowed oddiwrthych yn fuan. {{c|Ydwyf, eich wyllysiwr da,}} {{c|{{bwlch|5em}}ROBERT CADWALAD. {{c|ATEBIAD Y RHEN FFARMWR.}} {{r|''"Rhwle," Chwef. 7,'' 1856.}} Rhen Ffarmwr at F'ewyrth Robet o'r Hafod. Anerch,— Heddwch, iechyd da, hir oes, a phob dioni, i F'ewyrth Robet, —a rhad ar i dda, ac ar i Eulwyd o, ac ar bawb a phob peth sy'n perthyn iddo, medd Rhen Ffarmwr o waelod ac o wraidd calon onest. Amen. {{nop}}<noinclude></noinclude> g8u6el8zl2rhwvtd7259nrb35udrds9 104 86996 168035 2026-07-26T20:01:52Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ Dechrau tudalen newydd gyda "Diolch yn fawr iawn trost ben i chi am ych llythyr. Ni choelie'ch calon chi byth mor dda oedd gen i gael o: mi ddysgynodd cafod o sprydieth syfenu arna i wrth i ddarllen o, nes oedd blaene mysedd i nysu ag yn dawnsio mewn awydd a brys am bin ac inc a phabyr. Ond erbyn mynd i chwilio am y tacle, toedd dim i gael—roedd y pin dur wedi i fyta gen rwd, yr inc wedi mynd yn gèn lwyd sych ar waelod y corn, na'r un scrap o bapyr yn ty; ond mi g... 168035 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Diolch yn fawr iawn trost ben i chi am ych llythyr. Ni choelie'ch calon chi byth mor dda oedd gen i gael o: mi ddysgynodd cafod o sprydieth syfenu arna i wrth i ddarllen o, nes oedd blaene mysedd i nysu ag yn dawnsio mewn awydd a brys am bin ac inc a phabyr. Ond erbyn mynd i chwilio am y tacle, toedd dim i gael—roedd y pin dur wedi i fyta gen rwd, yr inc wedi mynd yn gèn lwyd sych ar waelod y corn, na'r un scrap o bapyr yn ty; ond mi ges stoc newydd i mewn yn bur fuan, a mae gini boteled fawr o inc, boxied o bine dur, a bwndel o gwils gwydde, a digonedd o bapyr gwyn. Falle'ch bod chi wedi gweled ne glowed son am dana i, meddech chi;—do debic cen i'n wir, pwy sy heb weled a chlowed son am danoch chi yn Nghymru? a tase'ch drecsiwn chi gen i, mi faswn wedi syfenu atoch chi ystalwm cin hyn. Ni fydd dim yn well gen i na chael ymgomio â chi trwy lythyre, wel y soniwch chi, er mod i chwedi meddwl na faswn i'n syfenu dim byth ar ol i mi roi'r gore iddi yn y ''Mysere''. Mi adawa i chi roid y llin ar y cogel, wel tase, hyny ydi, roid y materion i lawr i syfenu arnyn nhw, a pheidiwch chi a bod yn hir cin dechre, rhag ofn i'r ysbryd syfenu yma ngadel i. Mi fyddylis lawer am danoch chi, F'ewyrth Robet druan, ar ol i chi gladdu Modryb Elin—hen wraig ddiarhebol o glyfar oedd hi. Mi naeth ych Aelwyd chi y f'aelwyd ine yn ddifyr a chysurus iawn lawer hirnos gaia. Mi fydde'ch stori chi yn 'n gyrud ni i chwerthin, a stori Modryb Elin yn 'n gyrud ni i grio bod yg un yn aml; a straes y Caban, O fedra i ddim dyrlinio'r fath deimlade fydde rheini yn gnyrchu ynthon ni. Ddeyda i ddim chwaneg wrthoch chi y tro yma, ond deyd mod i'n cofio atoch chi ganwaith drosodd yn y modd mwya serchus, ac at Jacki druan, os ydio'n fyw ag yn aros gyda chi—deydwch wrtho mod<noinclude></noinclude> 977i4qufng3tn8ohf8ly8f38qk4raqe 104 86997 168036 2026-07-26T20:03:44Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ Dechrau tudalen newydd gyda "i'n adwen amryw o frodyr iddo fo; O ie, a Chati, y llances bert ddreidus ene hefyd, a Rhys Puw y teiliwr, a rest o dylwyth yr Eulwyd. Ydwyf, F'ewythr Robet anwyl, eich cyfaill o galon, {{c|RHEN FFARMWR.}} {{c|LLYTHYR III.}} F'ewythr Robert at y Rhen Ffarmwr. {{r|''Hafod, Chwef.'' 13, 1856.}} Fy Nghyfaill,— Mi a allaf eich galw fy nghyfaill bellach; dyma ni wedi dechreu cyfeillachu. gynta peth, gadewch i mi dalu diolch i chwi am eich... 168036 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>i'n adwen amryw o frodyr iddo fo; O ie, a Chati, y llances bert ddreidus ene hefyd, a Rhys Puw y teiliwr, a rest o dylwyth yr Eulwyd. Ydwyf, F'ewythr Robet anwyl, eich cyfaill o galon, {{c|RHEN FFARMWR.}} {{c|LLYTHYR III.}} F'ewythr Robert at y Rhen Ffarmwr. {{r|''Hafod, Chwef.'' 13, 1856.}} Fy Nghyfaill,— Mi a allaf eich galw fy nghyfaill bellach; dyma ni wedi dechreu cyfeillachu. gynta peth, gadewch i mi dalu diolch i chwi am eich llythyr a dderbyniais chydig ddyddiau yn ol. Buaswn wedi'i ateb o y diwrnod y daeth i law, ond fod fy nghlarc i (J. Harris) o'r cyrhaedd. Mi a wnaethum iddo fo ddarllen eich llythyr chwi i mi lawer gwaith trosodd, ac yr oeddwn yn cael blas arno fo bob tro. Y mae eich teimladau caredig tuag ataf fi yn werthfawr iawn genyf, ac nid wy'n anmheu dim nad ydyn nhw yn tarddu o galon onest a didwyll. Cododd eich cyfeiriadau at Elin bang o hiraeth arnaf, a thynodd gafod o ddagrau. Y mae Jacki a Chati wedi ngadael i, a chwi a synwch pan ddwedaf i chwi eu bod wedi priodi. Y maent yn byw ar dyddyn bychan tua haner milldir oddiyma, ac yn debyg o wneud yn burion. Y mae Rhys Puw yn dal ati i gario'i wydd, a'i lathen, a'i labwt, a'i siswrn, a'i nodwydd, o dŷ i dŷ ar hyd y gymydogaeth yma, mor ddiwyd ag erioed; ac y mae y rest o hen dylwyth yr Aelwyd, chwedl chwithe, yn fyw ac yn iach, ac yn galw i edrych am dana i 'nawr ac eilwaith. Ond y mae yn amser i mi "roi llin ar y cogel," fel y dwedwch bellach; ond ni wn i yn y byd pa sut i ddechreu chwaith. Ond beth pe bawn i'n gofyn yn<noinclude></noinclude> gl3f1d1zlyc96lrkk5day28nxwz4gur 104 86998 168037 2026-07-26T20:09:16Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ Dechrau tudalen newydd gyda "gyntaf peth, Beth yw eich oed chwi? Mi feddyliwn eich bod yn tynu'n hen fel finau, oddiwrth eich iaith chwi a'ch dull o siarad. Yr ydych yn siarad 'run fath a'r hen bobol yn union, a dyna'r fath siarad fydda i'n garu glowed; ni chlowch chwi mo'r genedlaeth yma o bobol yn ''sgwrsio'' na dim yr un dull ag y byddai yr hen bobol gynt rywsut; ni chawn i yn y myw gan y bachgen yma sgrifenu'm llythyrau i atoch chwi fel yr wy' i yn eu dweyd nh... 168037 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>gyntaf peth, Beth yw eich oed chwi? Mi feddyliwn eich bod yn tynu'n hen fel finau, oddiwrth eich iaith chwi a'ch dull o siarad. Yr ydych yn siarad 'run fath a'r hen bobol yn union, a dyna'r fath siarad fydda i'n garu glowed; ni chlowch chwi mo'r genedlaeth yma o bobol yn ''sgwrsio'' na dim yr un dull ag y byddai yr hen bobol gynt rywsut; ni chawn i yn y myw gan y bachgen yma sgrifenu'm llythyrau i atoch chwi fel yr wy' i yn eu dweyd nhw wrtho fo—rhaid iddo fo gael trwsio, a thaclu, a thocio, a llyfnu, a smwddio, a phletio, a plaenio, a sgwario'r geiriau, a chael y cwbl wrth reolau'r ''grammar'', chwedl yntau. Gwell gan inau glowed un yn llefaru ac yn darllen iaith fyddo'n cloncio ac yn rhoncio tipyn, a phigau a chnyciau arni hi. Fedra i gael fawr o flas ar y pregethau smwdd, llyfnion, gwastad, rheini. 'Rwyf fi yn hoff iawn er yn blentyn o laeth sur i'w yfed, ac mi fydd arna i eisieu i bregeth neu araeth fod rywbeth yn debyg i laeth sur, yn crafu corn y ngwddf i wrth i mi ei llyncu hi. Ond ni wiw i mi ymollwng iddi hi y ffordd yna, onide ni ddeuaf byth i ben. Yn ail, Beth ydych chwi yn feddwl o'r byd ymabeth a ddaw ohono fo? P'un ai yn well ai yn waeth, yn wirionach ai yn gallach, yn'i ol ai yn'i flaen, y mae o yn myn'd? Mae o yn myn'd i rywle, beth bynag. Mae llawer iawn o wahaniaeth rhyngddo fo a'r peth ydym ni'n dau yn i gofio fo—yn wir " y mae ull y byd hwn yn myned heibio"—" yn myned heibio, a'i chwant hefyd." Ond. Beth am y byd arall!—y byd mawr!—y byd a ddaw!—y byd a bery byth! Byddwn ni'n dau yn hwnw'n bur fuan bellach, wedi darfod am byth â'r byd hwn, ei dda a'i ddrwg—ei hawddfyd a'i adfydei boen a'i bleser—ei ofalon a'i gysuron. Ni thramgwyddwch wrthyf am ofyn, A ydych yn proffesu crefydd? a pheth mwy na hyny y cwestiwn fyddaf yn geisio ofyn i mi fy hun yn aml, a wyt ti'n credu yn<noinclude></noinclude> ia6us5f2a03as8mxbcdgmcfsnbsyzn6 104 86999 168038 2026-07-26T20:11:24Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ Dechrau tudalen newydd gyda "Iesu Grist? A oes genyf rywbeth a wna'r tro i fyn'd o'r byd yma? Y mae'n rhyfedd genyf feddwl am danaf fy hun, fy mod wedi byw gnifer o flynyddoedd meithion mor an'styriol, mor ddifeddwl; ac y mae'n rhyfedd genyf wel'd pobol eraill yn byw felly, 'nenwedig hen bobol. Wedi i mi weled gwerth a gwybod rhywbeth am grefydd fy hunan, mae arnaf ryw awydd mawr am i bawb arall wel'd ei gwerth, a gwybod am dani hi; ac mi ddymunwn yn fawr allu gwn... 168038 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Iesu Grist? A oes genyf rywbeth a wna'r tro i fyn'd o'r byd yma? Y mae'n rhyfedd genyf feddwl am danaf fy hun, fy mod wedi byw gnifer o flynyddoedd meithion mor an'styriol, mor ddifeddwl; ac y mae'n rhyfedd genyf wel'd pobol eraill yn byw felly, 'nenwedig hen bobol. Wedi i mi weled gwerth a gwybod rhywbeth am grefydd fy hunan, mae arnaf ryw awydd mawr am i bawb arall wel'd ei gwerth, a gwybod am dani hi; ac mi ddymunwn yn fawr allu gwneud rhywbeth tra byddw'i tros grefydd—digon, a llawer gormod, ydyw'r amser a aeth heibio—a'r amser goreu ohoni hefyd, i fyw fel y bum i byw. Aeth yn unfed awr ar ddeg arna i—do, do, cyn meddwl am gychwyn i'r winllan. O! na chymerai pobol ifanc rybudd oddiwrthyf fi a math. O! na allwn i alw 'nol ddeng mlynedd a thrigain o mywyd i'w hail dreulio! Ond ofer yw y fath ddymuniady maent wedi ehedeg ymaith, ymaith am byth,"Ddoe yn ol ni ddaw i neb." Yn iach, fy nghyfaill, am y tro hwn. Ni allaf ymhelaethu. {{c|Yr eiddoch yn gywir galon,}} {{c{{bwlch|5em}}ROBERT CADWALAD.}} {{c|LLYTHYR IV.<br>Rhen Ffarmwr at F'ewythr Robet.}} {{r|''Chwef. 18, 1856.''}} Wel, yn siwr, fy nghyfell, rydach chi chwedi rhoid twr o lin ar y cogel mi wela, ac mae'n rhaid i mine'i nyddud o rwan, mi fyddyliwn, a'i ddanwon ene i chi'n bellen o lythyr, a chithe weu llythyr arall ohono fo, ac felly yn y blaen. Ede go fras dyna i, gewch chi wel'd: mae f'hen droell i chwedi myn'd allan o ordors yn lân, heb fod ar use es talwm rwan—mae hi'n gwichian ac yn cwyno, wel tae'r cryd cymale yn'i hollt lode hi, er cimin ydw i chwedi roid o saim hydddyn<noinclude></noinclude> d3911k7g3dg067knpm2bafhh6g1xht9 104 87000 168039 2026-07-26T20:13:18Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ Dechrau tudalen newydd gyda "nhw, a throi'r ecstro 'nol ag y mlaen. Ond rydw i'n disgwyl y daw hi i dune o dipin i beth,— r hwyl syfenu ydyw i'n feddwl, chwi ddalltwch. Chi ofynasoch beth ydi f'oed i. Mi trawodd y cwestiwn fi'n arw iawn, a mi ddechreuis feddwl am flynyddodd fy mowyd sy chwedi myn'd heibio, a beth neis o honyn nhw! Wel, wel, mae mwy na thair rhan o'r peder chwedi myn'd, myn'd heibio am byth. Rwy i'n gyrud ar y deg a thrigain; ac os o gryfder y cyr... 168039 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>nhw, a throi'r ecstro 'nol ag y mlaen. Ond rydw i'n disgwyl y daw hi i dune o dipin i beth,— r hwyl syfenu ydyw i'n feddwl, chwi ddalltwch. Chi ofynasoch beth ydi f'oed i. Mi trawodd y cwestiwn fi'n arw iawn, a mi ddechreuis feddwl am flynyddodd fy mowyd sy chwedi myn'd heibio, a beth neis o honyn nhw! Wel, wel, mae mwy na thair rhan o'r peder chwedi myn'd, myn'd heibio am byth. Rwy i'n gyrud ar y deg a thrigain; ac os o gryfder y cyrheuddir pen y nod o bedwar igen, rhyn nid yw'n debig y gwela i'r nod hwnw byth—rhw ddeng mlynedd sy rhynga i ag o. Dyna saith deng mlynedd wedi'u treulio y rhan fwya o lawer mewn anstyrieth ag oferedd. Mi rydw i'n teimlo 'run fath a chithe ninion wrth ydrach ar y rhan aeth heibio o'r einioes. P'le mae'n hen gyfoedion, F'wyrth Robet bach? Y maent agos i gid oll yn y fonwent. Does ond rhw ymbell un o honyn nhw ar gael heddyw. Rydw i chwedi symud o f'ardal enedigol es agos i ddeugen mlynedd. Mi fum ono ar dro ymbell waith wedyn, ond mae wynebe pawb agos mor ddierth i mi ono, a phe tawn i'n myn'd i Rufen. Y tro dwaetha bum i ono, mi ddoeth darn o gân ne gowydd o waith rhen Gronw Owen yn ffeithiol iawn i meddwl i, {{center block| <poem> "Y lle bum yn gware gynt, Mae dynion na'm hadwaenynt, Cyfaill neu ddau a'm cofiant— Prin ddau, lle 'roedd gynau gant." </poem> }} Ond rhaid i mi matal. Mewn perthynas ich ail gwestiwn chi, nghylch y byd yma a'i lyntion, rhaid i mi'i basio fo'r tro yma, onte mi eith'n llythyr i'n rhy hir o ddim rheswm, ond mi ddeyda rwbeth arno fo rw dro arall. Wel, at y cwestiwn mawr ola. Ni wn i ddim sut i ateb hwn. Mi rydw i'n proffesu crefydd rw lun, a rhw lun digon tlawd sy arna i hefo hi, ac ni ddaw dim llun da arna i bellach—mi gydewis hi fyn'd yn rhy bell cin dechre wel chithe. Beth ellir neyd o<noinclude></noinclude> 1xppf9gizbljzevdcannjoivqzygw53 104 87001 168040 2026-07-26T20:15:22Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ Dechrau tudalen newydd gyda "hen brenie ceimion, enyciog, wedi haner grino, wel fi; ond eto, mi feder gras y nefoedd stwytho, a phlygu, a reiddio, rhai felly; a gneud llestri trugaredd ohonyn nhw, yn lle'u taflud nhw i'r tân. Tua pheder blynedd nol yma reis i at grefydd gynta 'rioed, chwedi gwrando trwy foes. Nwn i ddim be dâl y ngrefydd i—mae arna i lawer o'i hofn hi beth bynag. Cimin fedra hi ddeyd ydi hyn, — Mi rydw rwbeth yn wa'nol i'r peth oeddwn i o'r blaen.... 168040 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>hen brenie ceimion, enyciog, wedi haner grino, wel fi; ond eto, mi feder gras y nefoedd stwytho, a phlygu, a reiddio, rhai felly; a gneud llestri trugaredd ohonyn nhw, yn lle'u taflud nhw i'r tân. Tua pheder blynedd nol yma reis i at grefydd gynta 'rioed, chwedi gwrando trwy foes. Nwn i ddim be dâl y ngrefydd i—mae arna i lawer o'i hofn hi beth bynag. Cimin fedra hi ddeyd ydi hyn, — Mi rydw rwbeth yn wa'nol i'r peth oeddwn i o'r blaen. Mae wel tae rw ddau ened ynthw i wsut; fedra i ddim deyd py sut. Mae gen i rw farn a meddwl gwyhanol iawn am danaf ffun, ac am grefydd, i'r peth oedd gen i o'r blaen. Rydw i'n caru'r pethe roeddwn i o'r blaen yn eu casau, ne'n hollol ddifater yn'u cylch nhw; ac yn cysau y pethe roeddwn i'n 'u caru, ac eto rywsut pheidiwn i'n y myw oes a'u gneud nhw. Mae'n well gen i am y Bibil rwan nag am un llyfr arall, a mae'n well gen i am y bobol ydw i'n wel'd yn byw gosa i'r Bibil na neb pobol erill, ond rydw i'n misio'n deg a byw nol y Bibil ffun. Roeddwn i o'r blaen yn meddwl ffun yn ddyn cyfiawn, gonest, agos iawn i'w le yn mhob peth, a phobol erill, nenwedig rhai crefyddwrs, y mhell allan o'u lle; a rwan rydw i'n gwel'd ftun chwedi bod yn byw trwy f'oes yn was anfuddiol iawn, ag yn pyrhau felly eto. Daliwch chi sylw, F'ewyth Robet, hefyd, tydw i ddim yn deyd mod i chwedi bod yn waeth nag un dyn ar y ddyar chwaith—fydde hyny ddim yn wir; a ni ddyle un dyn ddeyd anwiredd arno fo'i hun, mwy nag ar arall. Ond does dim diolch i mi na buaswn i'n llawer gwaeth y muchedd nag y bum i, nol yr amgylchiade y dois i trwyddyn nhw, fum i ddim nol i'r pena o bechaduried—pechaduried o'm ffasiwn i. Mae llawer o bechaduried chwedi cael mwy o ddonie a chyfleustere i neyd drwg nag ges i, —mi fedren neyd dryge nad oedd gen i ddim gallu a dawn i'w gneyd nhw. Mae gen i rw ddirgel obeth a hyder na chollir<noinclude></noinclude> efjjz4quich0l96ymcj0jpam2hk8mt1 104 87002 168041 2026-07-26T20:17:53Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ Dechrau tudalen newydd gyda "mona i'n diwedd. A geirie Iesu Grist ydi'n sail i hyderu felly,—'Pwy bynag a ddel, nis bwriaf ef allan ddim.' Mi fentra ine ar i air o; a sna sai o at ei air, fydd mo'r help am dani hi. Ond does dim os am dani hi. Mi fydde iddo fo droid yn anffyddlon i'w air yn fwy peth o lawer na f'achub i, er cimin peth ydi hyny. Wyddoch chi be, F'ewyth Robet, mi fydd llawer o bethe rhyfedd yn y nefodd, ond y peth rhyfedda o'r cwbwl fydd y ngweled i... 168041 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>mona i'n diwedd. A geirie Iesu Grist ydi'n sail i hyderu felly,—'Pwy bynag a ddel, nis bwriaf ef allan ddim.' Mi fentra ine ar i air o; a sna sai o at ei air, fydd mo'r help am dani hi. Ond does dim os am dani hi. Mi fydde iddo fo droid yn anffyddlon i'w air yn fwy peth o lawer na f'achub i, er cimin peth ydi hyny. Wyddoch chi be, F'ewyth Robet, mi fydd llawer o bethe rhyfedd yn y nefodd, ond y peth rhyfedda o'r cwbwl fydd y ngweled i a chithe ono; ami'n gwelir ni'n dau wedi cyredd ono rw ddiwrnod rydw i wel tawn i'n siwr yn y meddwl y mynud yma. Wel, "Os gwelir dau bechadur :Mor llesg ar ben eu taith, Rhyfeddol fydd y canu :A newydd fydd y iaith." Ffarwel i chi am y tro yma, F'ewyrth Robet anwyl, —Ych cyfell o galon gynes. {{c|RHEN FFARMWR.}} <br> ## aaa ## ## bbb ## {{c|{{mawr|Cyfrinach II.}}}} ANFONAIS i chwi y tro diweddaf swm o lythyrau y ddau hynafgwr; wedi derbyniad yr olaf oddiwrth yr Hen Ffarmwr, anfonodd F'ewythr Robert at ei geraint a'i anwyl gyfeillion i'w gwahodd yn nghyd i'r Hafod i'w darllen iddynt. Erbyn yr awr benodedig y noswaith a apwyntiesid, yr oedd yn nghyd, —Robert Llwyd, ''alias'' yr Hen Brophwyd; fy nhad a mam; Richard Evans a Mrs. Evans; John Griffith, athraw ein Hysgol Frutanaidd; Wmffre Dafydd o'r Pennant; Huw Huws, pregethwr; Dafydd Edward y saer; a minau—deg mewn nifer. Wedi mynd drwy seremoni y cyfarchiadau arferol<noinclude></noinclude> az3rmbqcirfoolu2yme7xcs4i6t1pu0 104 87003 168042 2026-07-26T20:18:51Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ Dechrau tudalen newydd gyda "ar y fath achlysuron, a gosod yr aelwyd mewn trefn, a phawb gymeryd ei eisteddle, bu gosteg am enyd; yr oedd yn amlwg fod pawb yn y lle wedi ei feddianu gan deimladau dwysion—pob un megys wedi colli presenoldeb y llall, ac yn dal cyfrinach â'i fyfyrdodau a'i deimladau ei hunan. Yr oedd y rhai hyny a fuasent bresenol yn nghyfrinach yr hen Aelwyd, yn dystaw adolygu y cyfarfodydd hyny, ac yn teimlo chwithdod dwys oherwydd y bwlch a dorasa... 168042 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ar y fath achlysuron, a gosod yr aelwyd mewn trefn, a phawb gymeryd ei eisteddle, bu gosteg am enyd; yr oedd yn amlwg fod pawb yn y lle wedi ei feddianu gan deimladau dwysion—pob un megys wedi colli presenoldeb y llall, ac yn dal cyfrinach â'i fyfyrdodau a'i deimladau ei hunan. Yr oedd y rhai hyny a fuasent bresenol yn nghyfrinach yr hen Aelwyd, yn dystaw adolygu y cyfarfodydd hyny, ac yn teimlo chwithdod dwys oherwydd y bwlch a dorasai angau yn y gymdeithas. Torid y tawelwch gan swn ambell ochenaid ddystaw yn awr ac eilwaith, y rhai a geisient megys ddianc ymaith yn lladradraidd heb yn wybod i neb; a rhedai ambell ddeigryn dystawach na'r ochenaid tua'r llawr, mor ddirgelaidd a gwylaidd, fel pe buasai arno arswyd i neb sylwi arno. Brawd a chwaer yw y deigryn a'r ochenaid, ac yn eu gwylder y mae dirgelwch nerth a phrydferthwch y ddau. Y mae bastardiaid ohonynt hwythau hefyd y dagrau a'r ocheneidiau hyny ydynt bob amser am dynu sylw —y naill am i bawb fyddont yn y lle eu gweled, a'r llall eu clywed. Y mae wylo ac ocheneidio yn gresst gan rai; gallant ollwng y nifer a fynont o'r naill a'r llall allan ar bob achlysur: o'm rhan i, ni roddwn ffyrling y fil am y naill, na hatling y galwyn am y llall. Ond O! y mae rhyw rin, a swyn, a phrydferthwch, a dylanwad rhyfeddol yn y wir ochenaid wylaidd hono, a wesgir allan gan deimlad dyinddwys y galon, ac a fyddo yn ceisio dianc ymaith i fynwes yr awelon yn ddiarwybod i bawb ond y galon ei hun, i gael ei chludo ganddynt i rywle, rhywle—i ddweyd rhywbeth, rhywbeth—wrth rywun, rhywun, sydd yn deall ei hiaith, ei hystyr, a'i chwyn. Ac yn y deigryn ''genuine'' hwnw, a brysura tros y rudd rhag ofn i neb ei weled, gan ymofyn am y llwch i ymguddio yno, o'r lle y dystaw edrycha i fynu megys ar ol ei chwaer, yr ochenaid. Gwareder fi byth rhag na byddo dim a wnelwyf â'r dyn hwnw na fedd ddim cydymdeimlad<noinclude></noinclude> ip1b1ifq72ue3e9sql4i4905bi3b06w 104 87004 168043 2026-07-26T20:29:26Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ Dechrau tudalen newydd gyda "â'r fath yma o ochenaid a deigryn: rhaid fod y galon hono mor ddinodd a chrinsech a lledr megin y gof. Y mae yn ymddangos i mi fod rhyw hyawdledd mewn gwir ddagrau dynol, sydd yn cyrhaedd ac yn toddi calon angel—"O wraig, paham yr wyt ti yn wylo?' ebe un o'r bodau hawddgar, cydymdeimladol, hyny wrth Mair Magdalen, pan y safai uwchben bedd ei Harglwydd gynt; ydyw, y mae Awdwr anfeidrol ein natur megys yn methu dal dagrau dyn. Trwy wylo... 168043 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>â'r fath yma o ochenaid a deigryn: rhaid fod y galon hono mor ddinodd a chrinsech a lledr megin y gof. Y mae yn ymddangos i mi fod rhyw hyawdledd mewn gwir ddagrau dynol, sydd yn cyrhaedd ac yn toddi calon angel—"O wraig, paham yr wyt ti yn wylo?' ebe un o'r bodau hawddgar, cydymdeimladol, hyny wrth Mair Magdalen, pan y safai uwchben bedd ei Harglwydd gynt; ydyw, y mae Awdwr anfeidrol ein natur megys yn methu dal dagrau dyn. Trwy wylo ac ymbil y gorchfygodd Jacob gyda Duw. Gwelais dy ddagrau,' ebe Efe wrth Hezecia. 'Dod fy nagrau yn dy gostrel,' medd Dafydd wrtho. 'A'r Iesu a wylodd.' Do, 'Ac efe a ruddfanodd yn yr ysbryd' hefyd. Felly am unwaith tarawodd ocheneidiau goruwchddynol brudd alawon toddedig ar danau yr awelon—cysegrwyd awyrgylch y byd i gario ochneidiau ei drueiniaid i'r nefoedd gan ocheneidiau ei Waredydd—a bedyddiwyd y ddaear â dyferion o ddagrau purdeb digymysg, y rhai a ddisgynent arni oddiar ruddiau cariad ymgnawdoledig! Maddeuwch chwi a'ch darllenwyr i mi am ymdroi ar y ffordd i ryw athronyddu fel yna ar ocheneidio a dagrau; ond yr oeddynt yn dyfod yn naturiol yn fy llwybr, canys diangodd cryn nifer o'r naill a'r llall ohonynt yn ystod y dystawrwydd a grybwyllwyd. Ni wyddis dros ba hyd y parhasai y dystawrwydd dwys hwnw, oni buasai ddigwydd dytod o Rys Puw, y teiliwr, i fewn i'r tŷ ar ei ''hald'', chwedl Fewythr Robert, a thori arno. Yr oedd Rhys wedi chwilena allan fod cyfarfod o gyfeillion yn yr Hafod y noson hono; ac y mae yn debygol y teimlai yn lled dramgwyddus na chawsai ei wahodd iddo; ond fe benderfynodd, fe ymddengys, i'w wahodd ei hun. Cymerai arno edrych yn bur ddyeithr pan ddaeth i mewn. 'Begio'ch pardwn,' ebe efe, 'ni wyddwn i ddim fod yma dyeithriaid—digwydd pasio drwy'r buarth yr oeddwn i, wedi bod yn {{bar|2}}, a mi feddylies y<noinclude></noinclude> 0bk726injop465dpbqp8dtnz9lrm4gv 104 87005 168044 2026-07-26T20:31:09Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ Dechrau tudalen newydd gyda "buaswn i'n galw mewn i ofyn am danoch chi, F'ewythr Robert; ni wnaf aros dim i'ch rhwystro chi—nos da'wch i gyd;' yna cychwynai rhyngddo a'r drws.' 'Aros, aros, Rhys,' ebe F'ewythr Robert, 'rwstri ti ddim arnon ni, mae'n dda gin bawb o honon ni dy wel'd di, a mi faswn i chwedi gofyn i ti ddwad yma, ond wel y deydist ti wrtha i rwthnos dwaetha dy fod di'n brysur trost ben, a toeddwn i ddim yn leicio stopio'r nodwydd ar 'i gwaith, rhag... 168044 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>buaswn i'n galw mewn i ofyn am danoch chi, F'ewythr Robert; ni wnaf aros dim i'ch rhwystro chi—nos da'wch i gyd;' yna cychwynai rhyngddo a'r drws.' 'Aros, aros, Rhys,' ebe F'ewythr Robert, 'rwstri ti ddim arnon ni, mae'n dda gin bawb o honon ni dy wel'd di, a mi faswn i chwedi gofyn i ti ddwad yma, ond wel y deydist ti wrtha i rwthnos dwaetha dy fod di'n brysur trost ben, a toeddwn i ddim yn leicio stopio'r nodwydd ar 'i gwaith, rhag tolli ar d'amser di, a rhag y base rhwun yn dy drin di am 'i somi fo am ddilledyn; mae amser teiliwr yn bresiws iawn weithie. Oes gen ti rwbeth yn galw heno am danat ti, Rhys?' 'Nac oes dim neillduol heno, am wn i.' 'Wel, eiste dithe i lawr ynte, mae i ti groeso. Ond weli di, Rhys, y mae pawb sy yma yn proffesu crefydd gida rhw enw ne gilydd. Pobol y grefydd yma ydi nghyfeillion i rwan. Mae hi'n hen bryd i tithe bellach i cheisio hi; rwyt chwedi gwag—siarad llawer yn i chylch hi, wel byddwn ine gynt; mae hi'n amser i ti fyn'd o'i chwmpas hi o ddifri erbyn hyn. Mi fydda i'n synud atat ti, Rhys, na baset ti chwedi myn'd at grefydd er mwyn gwbod be sy myn'd yn mlaen yn ''seiat'', chwedel y bobol, a thithe mor arw am wbod pob hanes a helynt.' O, mi fydda i'n cael gwbod pob peth felly,' ebe Rhys, cystal a phe tawn i yno fy hun.' Mi fyddi! sut felly?' 'O, mae brain gwynion yn perthyn i'r seiats, F'ewythr Robert, a mi garian nhw allan bob peth fotho eisie i gadw i fewn.' 'Brain duon ddylet ti 'u galw nhw, fyddyliwn i—gwaith du iawn ydi gwaith nhw beth bynag, a mi fydde'n birion gwaith u saethu nhw. Tae nhw'n cario pethe da allan, da fydde'u gwaith nhw; ond gwaed a chelanedd y mae'n nhw caru 'mborthi arno bob amser.' {{nop}}<noinclude></noinclude> 4fzbokjxez5tz73j3tucfo8ufjcm95b 104 87006 168045 2026-07-26T20:32:04Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ Dechrau tudalen newydd gyda "'Y mae sort o frain—brain tyddyn fyddwn i'n u galw nhw,' ebe Wmfire Dafydd, 'mi welwch rw un ne ddwy ohonyn nhw o gwmpas tŷ tua'r gwainiwn a chlame, nenwedig pan fyddo cywion ieir a gwydde yn hatshio—mae nhw'n fwy na brain y meusydd, a rhai 'sglyfaethus ddidoried ydyn nhw: mi ddygan gywion y ieir a'r gwydde, a'r hwyid, i'w cario i borthi u cywion u hunen. Y mae rhw fath o frain tyddyn felly yn perthyn i bob eglwys y mron, byw ar sglyfe... 168045 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>'Y mae sort o frain—brain tyddyn fyddwn i'n u galw nhw,' ebe Wmfire Dafydd, 'mi welwch rw un ne ddwy ohonyn nhw o gwmpas tŷ tua'r gwainiwn a chlame, nenwedig pan fyddo cywion ieir a gwydde yn hatshio—mae nhw'n fwy na brain y meusydd, a rhai 'sglyfaethus ddidoried ydyn nhw: mi ddygan gywion y ieir a'r gwydde, a'r hwyid, i'w cario i borthi u cywion u hunen. Y mae rhw fath o frain tyddyn felly yn perthyn i bob eglwys y mron, byw ar sglyfeth y mae nhw bod amser, ac os can nhw afel arni, mi carian hi i'w nythod i wledda arni hi gyda'u cyfeillion —yn y byd mae'u nythod, eu cywion, a'u cyfeillion nhw. Ni sglusan nhw byth run cyfarfod pan fyddo'n nhw'n meddwl bod rhwbeth anmunol i'w drin, a mi dreian neyd y drwg yn waeth bob amser, a mi gosodan o allan mewn lliw gwaeth nag y byddo mewn gwirionedd yn wastad hefyd.' Wel, yn wir, mi fyddai'n well i ni gael gan Wmffre yma gymeryd y gwaith o saethu y brain yna,' ebe Robert Llwyd, 'y mae yn ymddangos ei fod o yn eu nhabod nhw yn bur dda, ac yn teimlo'n ddigon parod at y gwaith, mi feddyliwn.' 'Bydde'n wirionedd i,' ebe F'ewythr Robert, 'mi ro'i gymisiwn iti, Wmffre, i'w saethu nhw bod yg un os medri di, ond ni fydd Rhys a'i ffasiwn ddim yn fodlon, debic cin i.' 'Na fydda i'n wir,' ebe Rhys, 'ddim yn fodlon iddo fo saethu mrain i.' 'Wel, neid di ddeyd pwy fydd yn cario pethe felly iti, Rhys?' Na, daf i ddim mor wirion a hyny, chwaith, ne ni charian nhw ddim chwaneg o n'wyddion i mi. Mi wn i fwy o'ch hanes chi yn y capeli yma nag ydach chi'n feddwl.' 'Mi feddyliwn mai un o'r bobl hyny y sonia Hosea am danynt ydych chwi, Rhys,' ebe mam, "Bwyta y maent bechod fy mhobl, ac at eu hanwiredd hwynt y maent yn dyrchafu eu calon."" {{nop}}<noinclude></noinclude> mxj7eopt5o6g9dv88337gb7x8g8jfbd 104 87007 168046 2026-07-26T20:32:56Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ Dechrau tudalen newydd gyda "'Wel, yn wir, Rhys, y mae byfolieth dlawd druenus arnat ti,' ebe F'ewythr Robert, 'ni leiciwn i mo dy dorth di ar gyfri ar ddyar.' 'Pobol y'ch seiat chi fydd yn 'i chrasu hi, ac yn 'i chario hi i mi,' ebe Rhys. 'Ie, druen, a'th dithe yn i byta hi, ac yn torid tyfelli ohoni hi i erill hefyd, mi wranta.' 'Mi faswn i gyda chrefydd er ys talwm, onibai pethe anymunol fydda i'n glowed am danoch chi'r crefyddwrs yma.' 'Ni thâl rhyw glog f... 168046 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>'Wel, yn wir, Rhys, y mae byfolieth dlawd druenus arnat ti,' ebe F'ewythr Robert, 'ni leiciwn i mo dy dorth di ar gyfri ar ddyar.' 'Pobol y'ch seiat chi fydd yn 'i chrasu hi, ac yn 'i chario hi i mi,' ebe Rhys. 'Ie, druen, a'th dithe yn i byta hi, ac yn torid tyfelli ohoni hi i erill hefyd, mi wranta.' 'Mi faswn i gyda chrefydd er ys talwm, onibai pethe anymunol fydda i'n glowed am danoch chi'r crefyddwrs yma.' 'Ni thâl rhyw glog fel honyna ddim yn y byd, Rhys druan,' ebe Wmffre Dafydd, 'ni wna colliade a ffaeledde proffeswrs ddim cyfiawnder i chi—rhaid i chi gael gwell bara i borthi eich ened tlawd na phechode 'i bobol ef, ne mi fydd marw o newyn.' 'Wel, y mae hi'n myn'd yn boeth iawn arni i, rydych yn troi yn y mhen i bod yg un,' ebe Rhys. 'Mi wranta dy ben di, mae o'n ddigon caled i ddal i ni guro faint fynon ni arno fo, fedrwn ni guro dim o'i ddrwg ohono, na dim da iddo fo, dwy'n ofni.' Mi rydw i'n cofio'ch pen chi cin gleted a mhen ine, F'ewythr Robert,' ebe Rhys, 'a ni ddylech chi ddim fy rhoid i i fynu nanobeithiol; os ydi'ch pen chi wedi dwad i'w le, be wood na ddaw tro ar y mhen ine,' ebe Rhys. 'Da iawn, Rhys,' ebe F'ewythr Robert yn y man, ' mi ddaru i ti hitio'r hoelen ar i phen y tro ene; do mi fu mhen i'n galed, a gwaeth na hyny, y nghalon i hefyd, a ddylwn i ddim beth bynag, nanad neb, ddanod i undyn ei bengledwch, na'i galongledwch chwaith. Rydw i'n diolch i ti o'n nghalon, Rhys, am fy ngryddu mor onest; na, na, ddylwn i ddim anobeithio am ben na chalon pechadur tra botho y gras feddalodd y mhen a nghalon i'n fyw.' Dywedodd F'ewythr Robert y geiriau uchod mor dyner deimladwy, nes oedd Rhys yn teimlo hyd ddagrau; ond ebe fe toc:— {{nop}}<noinclude></noinclude> g8gbewa1j8yaxqx589awsq1m3ss1ip8 104 87008 168047 2026-07-26T20:33:48Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ Dechrau tudalen newydd gyda "'Mae gen i well calon nag ydych chi'n feddwl.' 'Heb i nhabod hi rydych chi, Rhys, druan,' ebe Robert Llwyd, 'onide chanmolech chwi mo honi hi.' Wel, wel, gadewch lonydd i Rhys a'i ben a'i galon, bellach, ebe fi, i gael i ni ddarllen y llythyrau. 'Ie, ie,' ebe F'ewythr Robert, y mae hi'n llawn bryd. Y mae hen gader Elin yn wag, Marged Harris, steddwch chi acw, i gadw'i lle hi.' Wedi cryn gymhell, ufuddhaodd mam i'r awdurdod. Wedi darl... 168047 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>'Mae gen i well calon nag ydych chi'n feddwl.' 'Heb i nhabod hi rydych chi, Rhys, druan,' ebe Robert Llwyd, 'onide chanmolech chwi mo honi hi.' Wel, wel, gadewch lonydd i Rhys a'i ben a'i galon, bellach, ebe fi, i gael i ni ddarllen y llythyrau. 'Ie, ie,' ebe F'ewythr Robert, y mae hi'n llawn bryd. Y mae hen gader Elin yn wag, Marged Harris, steddwch chi acw, i gadw'i lle hi.' Wedi cryn gymhell, ufuddhaodd mam i'r awdurdod. Wedi darlleniaid y llythyrau,— 'Wel, rwan,' ebe F'ewythr Robert, beth ydych yn feddwl o fy hen gyfell, Rhen Ffarmwr? Gydewch i ni glowed y'ch barn chi, Rhen Brophwyd.' 'Y mae yna swn, oes, mae yna swn,' ebe Robert Llwyd. 'Swn, be ydach chi'n feddwl wrth hyny?' 'Wel, mi ddweda i chwi: ddarfu chwi rioed sylwi ar y gwragedd yma yn prynu potie? mi fyddan yn dal y potyn ar un llaw, ac yn 'i guro fo â blaenau bysedd y llaw arall; ac os bydd o'n botyn iach, sound, trwyddo mi fydd yn tincian yn iach wrth ei guro; ond os bydd breg ynddo fo, fe ddywed y swn yn union—does ono ddim tinc, a fynan nhw mo hwnw.' 'Wel, sponiwch y ddameg ene,' ebe Dafydd Edward. 'Y mae hi wedi 'i sponio yma heno'n barod; ond fuon ni'n curo ar Rhys yma bob un, a glywsoch chi ddim fel yr oedd o'n tincian, y swn iach oedd yn codi ohono fo: calon iach, braf, gyfa, drwyddi; ond mi glywsom swn pot wedi crecio pan darawodd Rhys ar F'ewythyr Robert yma; ac felly yr oeddwn i'n meddwl fy mod yn clywed swn crec yn Rhen Ffarmwr—swn calon wedi crecio tipyn, a swn hyfryd iawn ydi o hefyd. Y mae hi yn y gwrthwyneb yma i'r gwragedd efo'r potie—am botyn iach, sound, y byddant hwy'n ymofyn, ni wna un bregus mo'r tro<noinclude></noinclude> otj3b7sjr9dbry9tuucm94064nzreil 104 87009 168048 2026-07-26T20:35:02Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ Dechrau tudalen newydd gyda "ganddynt; ond am galonau wedi crecio y mae eglwys Dduw yn ymofyn—ni all hi wneud dim yn y byd o rai iach, cyfain. "Crea galon lân ynof, O Dduw,"—dyna i chwi swn crec, ac y mae y nefoedd yn caru clywed y swn yna yn fwy na'r un swn arall sy'n codi oddiar y ddaear yma. Y mae yr Hwn a breswylia y goruchelder a'r cysegr yn hoffi edrych ar y "truan a'r cystuddiedig o ysbryd, sydd yn crynu wrth ei air Ef.'' <nowiki>'</nowiki>''Well done'', R... 168048 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ganddynt; ond am galonau wedi crecio y mae eglwys Dduw yn ymofyn—ni all hi wneud dim yn y byd o rai iach, cyfain. "Crea galon lân ynof, O Dduw,"—dyna i chwi swn crec, ac y mae y nefoedd yn caru clywed y swn yna yn fwy na'r un swn arall sy'n codi oddiar y ddaear yma. Y mae yr Hwn a breswylia y goruchelder a'r cysegr yn hoffi edrych ar y "truan a'r cystuddiedig o ysbryd, sydd yn crynu wrth ei air Ef.'' <nowiki>'</nowiki>''Well done'', Rhen Brophwyd,' ebe F'ewythr Robert, gan rwbio'i ddwylaw, canys yr oedd athrawiaeth y pot crec yn ei daro'n rhyfeddol. 'Be ydach chi'n feddwl am dani hi, Huw?' ebe efe wrth y pregethwr. 'Wel, yn wir, yr wyf i'n meddwl fod rhywbeth yn y pot yna hefyd,' ebe yntau. 'Ie'r pot a'r crec ene?' 'Ie'r pot a'r crec yn siwr; ond ychydig iawn o botiau wedi crecio gewch chwi y dyddiau yma: y mae y weinidogaeth wrthi hi yn curo o hyd, ond rhyw dinc iach glywir yn gyffredin iawn. I ba le yr aeth yr hen swn crecio a dryllio a glywid gynt? dynion yn llefain, "Beth a wnawn ni!"' 'Daliwch chi ati hi i guro goreu galloch chwi er hyny,' ebe Wmffre Dafydd. Mae'r hen ordd ddrylliodd lawer o'r creigiau cleta, chwaithach potie, yn gyfa eto, a does dim ond rhen bwnc oedd yn cydfyned âg o yn nyddie'n tade, i ddod allan eto, na chlowen ni swn potie'n crecio, a chregie'n hollti: mae yn gysur mawr clowed ymbell i swn crec yma ac acw nawr ac yn y man.' Naill ai yr oedd y gyfrinach yn un boenus i Rhys Puw, neu yr oedd y sylwadau a wnaethid wedi gwneud argraff ar ei deimladau, ac arno ofn dangos hyny, yr oedd yn bur anesmwyth ei le er's enyd, a'r yspeidyn cyntaf o osteg a gafodd, efe a gododd i fynu i ymadael, gan ymesgusodi fod peth neillduol yn galw am dano, ag oedd wedi ei lwyr annghofio hyd y<noinclude></noinclude> jmdkssb7hl6owo80bywbve9k0ros7ll 104 87010 168049 2026-07-26T20:35:50Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ Dechrau tudalen newydd gyda "mynud hwnw, ac ymaith ag ef. 'Y mae Rhys naill ai wedi digio, neu wedi crecio,' ebe Mrs. Evans. Yr oedd fel pe buasai yn rhy-hwyr ganddo gael egwyl i ymadael er's meityn.' 'Na,' meddai F'ewythr Robert, 'nid mor hawdd ydi digio na chrecio Rhys a llawer un; ond mae rhwbeth yn darfod iddo fo, mi roeddwn ine'n sylwi 'i fod o wel tase nydwydd tano fo er's tro hir.' 'Toedd 'r ymddiddan ddim yn siwtio tast Rhys,' ebe Dafydd Edward, 'dene'r... 168049 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>mynud hwnw, ac ymaith ag ef. 'Y mae Rhys naill ai wedi digio, neu wedi crecio,' ebe Mrs. Evans. Yr oedd fel pe buasai yn rhy-hwyr ganddo gael egwyl i ymadael er's meityn.' 'Na,' meddai F'ewythr Robert, 'nid mor hawdd ydi digio na chrecio Rhys a llawer un; ond mae rhwbeth yn darfod iddo fo, mi roeddwn ine'n sylwi 'i fod o wel tase nydwydd tano fo er's tro hir.' 'Toedd 'r ymddiddan ddim yn siwtio tast Rhys,' ebe Dafydd Edward, 'dene'r gwir, am rw ddigrifwch y mae o; roeddech chi yn gyru ar draws 'i grimoge fo yn arwinol; ac mi sylwis i arno fo'n delwi, pan oedd Robert Llwyd yn trin athrawiaeth y potie, ac yn 'i chymhwyso hi ato fo.' 'Does yma yr un o frain Rhys,' ebe un arall, 'onide fuasai fo ddim yn gadael y lle mor swta, mi gwranta fo.' 'Wel hai, gadewch lonydd i Rhys bellach', ebe fi, 'a gadewch i ni gael eich meddyliau am y llythyrau.' 'Mae'r Prophwyd a'r Pregethwr chwedi deydid 'u meddylie, ebe F'ewythr Robert, 'oes rw sylw gin rwun arall?' 'Roeddwn i'n meddwl un peth,' ebe Wmffre Dafydd, hyny ydi, bod tipyn o'r Pharisead yn Rhen Ffarmwr hefyd, mae o'n ceisio'i gyfiawnhau ei hun, na bu o rioed mor ddrwg a llawer o bobol erill; os oes swn crec ynddo fo, chwedl Robert Llwyd, tydio ddim chwedi 'i ddryllio niawn eto, rwi'n ofni, a mi fydde'n dda iddo fo gael dyrnod ne ddau go drwm eto â'r hen ordd. Tydw i ddim yn meddwl nad ydi pob un sy wedi 'i argyhoeddi i'r byw yn gwel'd 'i hun yn waeth na phawb arall, ac yn barod i gyffesu mai fo ydi'r pechadur mwya fu ar y ddyar rioed.' 'Na wn i prun am hyny,' ebe Huw Huws. Y mae mwy nag un math o Phariseaeth yn bod. Phariseaeth ddeddfol,—yr hen Phariseaid Iuddewig gynt; a Phariseaeth, na wn i ddim pa beth i'w alw<noinclude></noinclude> pbl2gve330l4npaj944f1y3nw503a0d 104 87011 168050 2026-07-26T20:36:33Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ Dechrau tudalen newydd gyda "fo Phariseaeth efengylaidd, hwyrach. Y mae y cyntaf yn ymfalchio ac yn ymffrostio yn nglendid ei fuchedd, a phurdeb ei foesau; a'r llall yn gwneud rhyw orchest o son am dano ei hun fel y penaf a'r gwaethaf o bechaduriaid y ddaear; ond pe dywedai rhywun wrtho ei fod yn dweyd yr union wir am dano ei hun, fe frochai ac fe ymddigiai trwy ei galon. Amcan llawer un wrth achwyn arno ei hunan fel y pechadur mwyaf a gwaethaf, ydyw dyrchafu 'i h... 168050 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>fo Phariseaeth efengylaidd, hwyrach. Y mae y cyntaf yn ymfalchio ac yn ymffrostio yn nglendid ei fuchedd, a phurdeb ei foesau; a'r llall yn gwneud rhyw orchest o son am dano ei hun fel y penaf a'r gwaethaf o bechaduriaid y ddaear; ond pe dywedai rhywun wrtho ei fod yn dweyd yr union wir am dano ei hun, fe frochai ac fe ymddigiai trwy ei galon. Amcan llawer un wrth achwyn arno ei hunan fel y pechadur mwyaf a gwaethaf, ydyw dyrchafu 'i hun mewn gwirionedd, yn meddyliau pobl eraill, a pheri iddynt dybied ei fod yn Gristion isel a gostyngedig iawn, a rhyw ddirgel dybiaeth bod ei gyffes o fawredd ei bechodau yn rhyw fath o iawn am danynt—Phariseaeth ydyw hi yn y gwraidd wedi y cwbl.' 'Mi leiciwn i gael trin y mater ene efo chwi,' ebe Wmffre, 'tydw i ddim yn barod i roi mhwnc i fynu ninion chwaith.' 'Wel dydluwch chithe allan yn deg,' ebe F'ewythr Robert, 'ond cofiwch chi beidio phoethi a brifo'ch gilidd, wel y bydd y dydluwrs yma namal; rhaid i mi gael tangnefedd a heddwch ar yr eulwyd yma beth bynag.' Rhaid i minau ei thori hi i fynu ar hyn y tro yma, cewch y gweddill o'r ymddyddanion y tro nesaf; ac felly am y waith hon y gorphwysa yr eiddoch, {{c|JAMES HARRIS.}} {{nop}}<noinclude></noinclude> fhze2gyz8mpwpbdf9y8elvgk692z92a 104 87012 168051 2026-07-26T20:38:00Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ Dechrau tudalen newydd gyda "{{c|{{mawr|Cyfrinach III.}}}} TORAIS linyn yr adroddiad y tro diweddaf ar ddechreu y ddadl rhwng Wmffre Dafydd a Huw Huws ar 'Phariseaeth' yr Hen Ffarmwr. Af yn awr yn mlaen gyda'ch cenad. ''Wmffre''. Mae'n rhyfedd iawn gen i ych clowed chi'n siarad fath ene, Huw; safted mod i yn y fan yma (ymadrodd pur fynych yn ngenau Wmffre pan gynhyrfid ef), ni ddisgwilis i rioed glowed y fath beth o ben pregethwr. Ai Pharisead gelwch chi bob dyn... 168051 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|Cyfrinach III.}}}} TORAIS linyn yr adroddiad y tro diweddaf ar ddechreu y ddadl rhwng Wmffre Dafydd a Huw Huws ar 'Phariseaeth' yr Hen Ffarmwr. Af yn awr yn mlaen gyda'ch cenad. ''Wmffre''. Mae'n rhyfedd iawn gen i ych clowed chi'n siarad fath ene, Huw; safted mod i yn y fan yma (ymadrodd pur fynych yn ngenau Wmffre pan gynhyrfid ef), ni ddisgwilis i rioed glowed y fath beth o ben pregethwr. Ai Pharisead gelwch chi bob dyn a gyffeso'i fod o'r pena o bechaduried? Ai nid ydi pob dyn sy wedi 'i argyhoeddi i'r byw yn gwel'd i hun, ac yn cydnabod i hun, y gwaetha o bawb? ''Huw.'' Cymerwch yn araf, Wmffre—ni ddywedais i mai Pharisead ydyw pob dyn a gyffeso y cyfryw beth; ond mi a ddywedais y gallai dyn gyffesu felly oddiar ysbryd ac egwyddorion Phariseaidd; ac mi ddywedaf eto y gall dyn fod wedi ei argyhoeddi i'r byw, neu i fywyd, er na byddo yn edrych arno ei hun fel y gwaethaf o bawb; ac na all pob dyn fod y gwaethaf o bawb sydd yn beth digon amlwg i bawb. ''W.'' Ydach chi ddim yn meddwl, Huw, nad ydi pob dyn sy dan argyhoeddiad iawn yn credu am dano'i hun mai y fo ydi'r pena o bechaduried y byd? Tebwch chi'r cwestiwn ene'n deg, Huw. ''H.'' Beth ydych chwi yn feddwl wrth argyhoeddiad iawn? ''W''. Wel—gwaith yr Ysbryd Glan yn dangos i'r pechadur ei gyflwr a'i sefyllfa fel y mae o mewn gwirionedd. ''H.'' O'r goreu; ac y mae efe yn dangos felly i bob pechadur a argyhoeddir yn iawn, neu i fywyd, mai efe yw y penaf a'r gwaethaf o bechaduried? ''W.'' Wel, ydi siwr, ac y mae pob pechadur a argyhoeddir felly yn gwel'd, yn credu, ac yn cyfaddef hyny am dano ei hun. {{nop}}<noinclude></noinclude> aj3hwsq2feo1gizal74tl6srizrxa3y 104 87013 168052 2026-07-26T20:39:33Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ Dechrau tudalen newydd gyda "''H.'' Wel sut y gall pob pechadur fod y pechadur gwaethat? Os y fi ydyw y penaf a'r gwaethaf o bechaduried, ni ellwch chwi fod y penaf a'r gwaethaf ohonynt hefyd; ac felly os wyf fi a chwi wedi'n hargyhoeddi yn iawn, y mae ysbryd y gwirionedd yn ol eich athrawiaeth chwi yn dangos i ni yr hyn ni all fod yn wirionedd yn ei berthynas â ni ein dau. Cysonwch chwi hynyna, Wmffre. ''W.'' Fydda i ddim yn ceisio cysoni pethe fel ene—'u credu... 168052 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>''H.'' Wel sut y gall pob pechadur fod y pechadur gwaethat? Os y fi ydyw y penaf a'r gwaethaf o bechaduried, ni ellwch chwi fod y penaf a'r gwaethaf ohonynt hefyd; ac felly os wyf fi a chwi wedi'n hargyhoeddi yn iawn, y mae ysbryd y gwirionedd yn ol eich athrawiaeth chwi yn dangos i ni yr hyn ni all fod yn wirionedd yn ei berthynas â ni ein dau. Cysonwch chwi hynyna, Wmffre. ''W.'' Fydda i ddim yn ceisio cysoni pethe fel ene—'u credu nhw y byddai: 'r ceisio cysoni yma sy'n arwen dynion i gyfeiliornade'n wastad. ''H.'' Wel, mae'r apostol yn dweyd, 'Os prophwyda neb, prophwyded yn ol cysondeb y ffydd;' ac yr wyf yn methu gweled bod cysondeb yn eich athrawiaeth chwi. ''W.'' Cyson ne beidio, mi rydw i'n credu bod pob dyn sy'n cael i argyhoeddi yn cael i ddysgu i wel'd i hun, ac i gydnabod i hun, y gwaetha o bechaduried. H. Yn mha ystyr? ''W.'' Y'mhob ystyr yn y byd. ''H.'' Ac y mae yn wirionedd fod y dyn argyhoeddedig felly? ''W.'' Wel ydi debig yn ddigon gwir. ''H.'' Wel, Wmffre druan, y mae yn syn genyf atoch. Yr ydym ni yn gobeithio eich bod chwi wedi eich gwir argyhoeddi:—a welsoch chi eich hun y pechadur gwaetha yn y byd yn mhob ystyr, a ellwch chwi gredu a chyfaddef hyny yn onest am danoch eich hun? ''W'' Galla, gobeithio, yn onest o'r galon. ''H.'' Ac mi ellwch gredu a chyfaddef yn onest mai chwi yw neu fu y meddwyn penaf—y celwyddwr penaf—y lleidr penaf—y godinebwr penaf—y llofrudd penaf, &c., yn y byd? ''W.'' Saffed mod i yn y fan yma, toeddwn i ddim yn meddwl felly chwaith. H. Wel, chwi a ddywedasoch felly, a bod pob<noinclude></noinclude> 4eozwrwb672w83vx8ldpvnruhdi9umk 104 87014 168053 2026-07-26T20:45:21Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ Dechrau tudalen newydd gyda "pechadur a wir argyhoeddir yn rhwym o feddwl a dywedyd felly am dano ei hun. Nid yw yr Ysbryd Glan wrth argyhoeddi pechadur yn dangos dim ond sydd wirionedd iddo. Dengys ei fod yn euog, andwyol, colledig, ac anobeithiol byth o'i ran ei hun—dengys iddo ei fod yn elyn i Dduw mewn meddwl trwy weithredoedd drwg—nad oes yn ei gnawd ddim da yn trigo; mewn gair, ei ddwyn i weled, credu, a theimlo, gwirionedd yr hyn a ddywed efe yn y Bibl am g... 168053 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>pechadur a wir argyhoeddir yn rhwym o feddwl a dywedyd felly am dano ei hun. Nid yw yr Ysbryd Glan wrth argyhoeddi pechadur yn dangos dim ond sydd wirionedd iddo. Dengys ei fod yn euog, andwyol, colledig, ac anobeithiol byth o'i ran ei hun—dengys iddo ei fod yn elyn i Dduw mewn meddwl trwy weithredoedd drwg—nad oes yn ei gnawd ddim da yn trigo; mewn gair, ei ddwyn i weled, credu, a theimlo, gwirionedd yr hyn a ddywed efe yn y Bibl am gyftwr pechadur y mae yr Ysbryd Glan yn yr argyhoeddiad; ac nid yw y Bibl yn dweyd yn un man fod yn rhaid i bob dyn gredu a chyffesu ei fod y penaf a'r gwaethaf o bechaduriaid yn mhob ystyr. ''W.'' Wel, waeth i chi dewi na siarad, Huw, ond tydi Paul yn deyd, 'y pena o bechaduried ydwyf fi;' a mi goelia i Paul o'ch blaen chi; ac os deydodd Paul hyny am dano ei hun, rhaid i mine a phob pechadur arall ddeyd yr un peth, a chredu hyny hefyd, cyn y gallwn ni fod yn gadwedig. Be newch chi o nyna, Huw? ''H.'' Ni ddywedodd Paul erioed mai efe oedd y penaf a'r gwaethaf o bechaduriaid yn mhob ystyr yn y byd, fel yr ydych chwi yn dweyd. Fel erlidiwr yn yr eglwys, yr oedd efe y penaf o bechaduriaid ei oes mewn gwirionedd cyn ei ddychwelyd. Ond efe a ddywed am dano ei hun mewn lle arall ei fod o ran ei foesau cyn ei droedigaeth yn ol y cyfiawnder sydd o'r ddeddf yn ddiargyhoedd, a'i fod wedi byw yn ol egwyddorion y sect fanylaf o grefydd ei genedl, gan wasanaethu Duw o'i febyd yn fanwl a chydwybodol. Y mae y Rhen Ffarmwr yn siarad am dano ei hun yn bur debyg i Paul, a dyna un o'r pethau a hossais i oreu yn ei lythyr o, yr hyn a brofai i mi ei fod yn meddu synwyr cryf, a meddwl craffus, yn gystal a'i fod yn Gristion goleuedig. ''W.'' Ni choelia i monoch chi na Rhen Ffarmwr, Huw. Saffed mod i yn y fan yma, os ewch chi i<noinclude></noinclude> 3uk90gcq4rq8fn32s6nl3ixnnz8j954 104 87015 168054 2026-07-26T20:47:39Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ Dechrau tudalen newydd gyda "bregethu athrawieth fel ene hyd y wlad, Huw, mi gewch ddigon o ddysgyblion i'ch calyn, —mi fydd yn athrawieth felus iawn gen bobol i'w chlowed o'r pwlpit—nat ydyn nhw ddim yn rhw bechaduried mawr iawn, ac y gallen nhw ddwad trwyddi hi yn burion. ''H.'' Nid dyna yw fy athrawiaeth i, Wmffre—y chwi sy'n tynu camgasgliadau. Yr wyf fi yn gwybod, yn credu, ac yn pregethu, fod pob dyn yn bechadur mawr, yn fwy felly nag y gall ei galon byth d... 168054 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>bregethu athrawieth fel ene hyd y wlad, Huw, mi gewch ddigon o ddysgyblion i'ch calyn, —mi fydd yn athrawieth felus iawn gen bobol i'w chlowed o'r pwlpit—nat ydyn nhw ddim yn rhw bechaduried mawr iawn, ac y gallen nhw ddwad trwyddi hi yn burion. ''H.'' Nid dyna yw fy athrawiaeth i, Wmffre—y chwi sy'n tynu camgasgliadau. Yr wyf fi yn gwybod, yn credu, ac yn pregethu, fod pob dyn yn bechadur mawr, yn fwy felly nag y gall ei galon byth ddirnad nac amgyffred. Pwy a ddeall ei gamweddau?' ac y mae pob un a argyhoeddir i fywyd yn cael ei ddysgu i weled ac i deimlo ei fod felly mewn gwirionedd; ond yr wyf yn dal i ddweyd nad yw yn angenrheidiol credu a dweyd mai efe ydyw y gwaethat o bechaduriaid, ac nad datguddio hyny y mae yr Ysbryd iddo yn yr argyhoeddiad. ''W.'' Wel, ''dal'' dithe i ddeyd fel mynoch di o'm rhan i—mi ddalia ine i d'wrthnebu di hyd ange, saffed mod{{bar|2}} 'Hai, hai,' ebe F'ewythr Robert, 'rydach chwi chwedi myn'd yn ddigon pell ych dau. Y mae Wmffre yn dechre twmo es tipyn, a mae hi'n troi'n ''th'di'' gida fo rwan. Robert Llwyd, newch chi setlo'r pwnc.' 'Y mae arnaf braidd ofn myned rhwng y ddau,' ebe Robert Llwyd, rhag iddynt droi yn fy mhen i gyda'u gilydd.' ''W.'' Saffed mod i yn y fan yma, mi dro i yn ych pen chi os deydwch chi ddim i gyfnogi athrawieth Huw. 'Ust, ust, Wmffre, rhaid i ni gael trefn,' ebe F'ewythr Robert, 'cin saffed a mod ine yn y fan yma.' 'Yn gyntaf oll,' ebe Robert Llwyd, 'a oes dim modd i chwi, Wmffre, adael heibio y gair isel yna, "saffed mod i yn y fan yma," wrth siarad am bethau crefydd? ymadrodd pur anweddaidd ydyw gyda<noinclude></noinclude> gd99tdo8yrwwhbf9hx21isf935rfgib 104 87016 168055 2026-07-26T20:48:41Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ Dechrau tudalen newydd gyda "phethau cysegredig yn neillduol; nid yw yn ymadrodd gweddus iawn i'w arfer ar un achlysur mewn ymddyddan cyffredin; mae ein crefydd i ddysgu i ni fwrw ymaith o'n genau bob ymadrodd ffol; ond pan fyddom yn siarad am bethau y Bibl a'r efengyl, dylem fod yn ochelgar a gwyliadwrus iawn ar ei geiriau. Mi a'ch clywais yn arfer y gair ar weddi un tro, Wmffre, nes oedd rhai yn chwysu, ac eraill yn chwerthin, a phawb wedi eu taflu o deimlad a t... 168055 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>phethau cysegredig yn neillduol; nid yw yn ymadrodd gweddus iawn i'w arfer ar un achlysur mewn ymddyddan cyffredin; mae ein crefydd i ddysgu i ni fwrw ymaith o'n genau bob ymadrodd ffol; ond pan fyddom yn siarad am bethau y Bibl a'r efengyl, dylem fod yn ochelgar a gwyliadwrus iawn ar ei geiriau. Mi a'ch clywais yn arfer y gair ar weddi un tro, Wmffre, nes oedd rhai yn chwysu, ac eraill yn chwerthin, a phawb wedi eu taflu o deimlad a thymher addoli.' 'Saffed mod i yn y fan yma—ha, dene fo eto. Wel, pheidiwn i yn y myw; mae o'n dwad allan rwsut heb yn wood, ne heb yn waetha i mi.' 'Wel, wel, ni waeth gadael llonydd i chwi, Wmffre,' ebe Robert Llwyd, 'ddiwygiwch chwi ddim, y mae arnaf ofn. Ond at bwnc y ddadl, —y mae dwy ochr i bob pwnc, ac felly i hwn; ac y mae llawer o dadleuon yn codi oddiar fod un yn edrych ar yr ochr hon yn unig, a'r llall yn edrych ar yr ochr acw yn unig. Felly yr ymddengys i mi fod y dadleuwyr heno. Daliai Huw Huws yn rhy dyn ar un, ac Wmffre Dafydd yn dyn iawn ar y llall. Y mae eisiau ystyried fod gweithrediadau yr Ysbryd yn argyhoeddiad y pechadur, a gweithrediadau meddwl y pechadur dan argyhoeddiad, yn wahanol a gwahaniaethol. Edrychodd Huw ar y blaenaf, ac Wmffre ar yr olaf. Yr wyf yn llwyr gytuno â'r blaenaf, mai dangos ei gyflwr euog a cholledig fel y mae yn cael ei osod allan yn y Bibl i'r meddwl y mae yr Ysbryd, ac nid dangos i'r dyn mai efe yw y penaf a'r gwaethaf o bechaduriaid yn mhob ystyr nid yw efe byth yn rhoddi datguddiad felly i un pechadur, nac yn wir yn datguddio dim i neb yn amgen nag sydd wedi ei ddatguddio eisioes yn ngair y dystiolaeth. O'r tu arall, y mae y pechadur dan argyhoeddiad, pan yn cael yr olwg gyntaf erioed ar wir drueni ei gyflwr, a mawredd ei bechodau, yn colli ei olwg ar bawb arall yn yr olwg hono<noinclude></noinclude> htmkxcr4x187m897wss500iuy1j2ovs 104 87017 168056 2026-07-26T20:49:14Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ Dechrau tudalen newydd gyda "arno ei hun, ac y mai yn barod i gasglu, meddwl, a chredu, nad oes ac na bu erioed bechadur mor euog ac ysgeler ag ef. Y mae y cyfaddefiad a wna un gwir argyhoeddedig o hyn yn eithaf gonest, er nad yn eithaf cywir, fe allai. Eto nid yw pob pechadur gwir argyhoeddedig chwaith yn edrych yr un modd arno ei hunan yn yr ystyr yma. Y mae gwahaniaeth mawr yn amgylchiadau y naill a'r llall yn eu bucheddau blaenorol, yn eu cyfansoddiadau naturi... 168056 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>arno ei hun, ac y mai yn barod i gasglu, meddwl, a chredu, nad oes ac na bu erioed bechadur mor euog ac ysgeler ag ef. Y mae y cyfaddefiad a wna un gwir argyhoeddedig o hyn yn eithaf gonest, er nad yn eithaf cywir, fe allai. Eto nid yw pob pechadur gwir argyhoeddedig chwaith yn edrych yr un modd arno ei hunan yn yr ystyr yma. Y mae gwahaniaeth mawr yn amgylchiadau y naill a'r llall yn eu bucheddau blaenorol, yn eu cyfansoddiadau naturiol, ansawdd eu meddyliau a'u tymherau, a bydd gwahaniaeth cyferbyniol rhyngddynt o ran eu teimladau a'u hymddygiadau pan yn cyfarfod â'r un cyffelyb driniaethau a goruchwyliaethau. Yr oedd yn ddigon priodol i l'aul alw ei hun y penaf o bechaduriaid, fel y sylwodd Huw Huws, yn yr un ystyr hono a olygid ganddo; canys felly yn ddiau yr oedd efe. Yr oedd Timotheus, yr hwn yr oedd y ffydd ddiffuant ynddo er yn blentyn, wedi ei wir argyhoeddi yn gystal a'r apostol; ond ni buasai yn briodol iddo ef alw ei hun y penaf o pechaduriaid mewn un ystyr. Mewn gair, yr wyf fi yn meddwl fod Huw yn dywedyd gwirionedd ei ochr ef i'r pwnc, ond y dylasai edrych mwy i'r ochr a gymerai Wmffre iddo; a bod Wmffre yntau yn dal yn hollol ar yr ochr hono, heb edrych dim ar y llall.' 'Wel be ydych yn feddwl ohoni'ch dau rwan,' ebe F'ewythr Robert. Tydw i ddim am ildio i'r Prophwyd a'r Pregethwr hefo'u gilydd,' ebe Wmffre. 'Be ydych chwi'n ddweyd, Huw?' 'Wel, y mae yn rhaid plygu i awdurdod y Prophwyd, mae'n debyg; ie, ac un mwy na phrophwydcanys y mae o yn flaenor. Y mae awdurdod blaenor yn fwy na'r eiddo prophwyd a phregethwr,' ebe Huw Huws. Mi dy glywas di, Huw,' ebe Robert Llwyd, dan gamu ei ben. {{nop}}<noinclude></noinclude> 3y72xqhm4bhclut954g1cdt4hieeevd 104 87018 168057 2026-07-26T20:49:39Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ Dechrau tudalen newydd gyda "'Yr oedd yn bur dda genyf fi glywed y ddadl heno,' ebe mam, 'nid wyf yn cofio i mi glywed y mater yn cael ei drin erioed o'r blaen, ac nid oeddwn i wedi meddwl fawr ddim erioed am dano chwaith. Yr wyf yn meddwl i mi gael gradd o oleuni newydd trwy sylwadau Huw Huws a Robert Llwyd yn neillduol.' 'Yn debyg i Wmffre Dafydd y byddwn i narfer meddwl bob amser,' ebe Dafydd Edward, 'ond rydw i bron yn barod i newid y marn wedi clowed y ddadl... 168057 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>'Yr oedd yn bur dda genyf fi glywed y ddadl heno,' ebe mam, 'nid wyf yn cofio i mi glywed y mater yn cael ei drin erioed o'r blaen, ac nid oeddwn i wedi meddwl fawr ddim erioed am dano chwaith. Yr wyf yn meddwl i mi gael gradd o oleuni newydd trwy sylwadau Huw Huws a Robert Llwyd yn neillduol.' 'Yn debyg i Wmffre Dafydd y byddwn i narfer meddwl bob amser,' ebe Dafydd Edward, 'ond rydw i bron yn barod i newid y marn wedi clowed y ddadl heno.' 'Dene fel rydach chi, Dafydd, yn wastad,' ebe Wmffre, 'mi ewch i galyn pob awel 'sgeidiaeth. Mi rydw i'n teimlo t'hun yn gryfach yn y pwnc nac erioed, saffed—na' 'Wel, ni a adawn y mater yna yn fan yna,' ebe F'ewythr Robert. Ar hyn, codasom i ymadael. 'Y mae dau beth i fod eto cin madel,' ebe F'ewythr Robert, 'yn un peth, rhaid i Huw Huws a Wmffre Dafydd ysgwyd dwylaw; a pheth arall, yr Hen Brophwyd i myned i weddi.' Yr oedd Wmffre Dafydd yn lled gyndyn i ysgwyd llaw a Huw Huws ar y cyntaf, canys yr oedd wedi tramgwyddo yn o drwm. 'Wyddost ti be, Wmffre,' ebe F'ewythr Robert, 'twyd di ddim yn Gristion os ei di adre heb ysgwyd llaw â dy frawd heno.' 'Toeddwn i ddim yn meddwl y gallswn i ysgwyd llaw â fo heno, saffed mod i yn y fan yma; ond hwyrach mai gwell fydde i mi neyd, ebe Wmffre; ac felly fu. Ac wedi i Robert Llwyd weddio yn fyr, yn wresog, a phriodol, ymadawsom. {{c|JAMES HARRIS.}} {{nop}}<noinclude></noinclude> j3su8i699v441wj82rnh8xydo87y06b 104 87019 168058 2026-07-26T20:54:25Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ Dechrau tudalen newydd gyda "{{c|{{mawr|Cyfrinach IV.}}}} Y NOSON benodedig daeth holl aelodau y gyfrinach yn nghyd ond Wmffre Dafydd. Wedi Ychydig o ymddyddan achlysurol, gofynodd F'ewythr Robert a oedd dim ar feddwl neb i'w roddi o flaen y cwmni fel testun ymddyddan 'Ond cyn i ni ddechre,' ebe efe, 'ple mae o, Wmffre Dafydd heno? Welsoch chi o ar ol y noson o'r blaen, Huw? Ydi o chwedi tramgwyddo ddyliech chi?' 'Do, mi a'i gwelais droion ar ol hyny,' ebe Huw Hu... 168058 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|Cyfrinach IV.}}}} Y NOSON benodedig daeth holl aelodau y gyfrinach yn nghyd ond Wmffre Dafydd. Wedi Ychydig o ymddyddan achlysurol, gofynodd F'ewythr Robert a oedd dim ar feddwl neb i'w roddi o flaen y cwmni fel testun ymddyddan 'Ond cyn i ni ddechre,' ebe efe, 'ple mae o, Wmffre Dafydd heno? Welsoch chi o ar ol y noson o'r blaen, Huw? Ydi o chwedi tramgwyddo ddyliech chi?' 'Do, mi a'i gwelais droion ar ol hyny,' ebe Huw Huws, 'prin yr oeddwn yn disgwyl y daethai yma heno—mae y ddadl wedi effeithio yn o drwm arno. Y tro cyntaf y gwelais ef ar ol hyny, yr oedd yn edrych yn gibog a sarug arnaf. Bygythiai fyned a'r mater i'r cyfarfod misol i'w drin. "Fasech chi ddim yn meiddio dweyd y pethe ddydasoch y nosweth hono, Huw," meddai, "tase rhen bregethwrs a rhen flaenoried welson ni yn y sir yma yn fyw; ond mi geith pobol a phregethwrs rwan ddeydyd y peth fynon nhw heb'u galw i gyfri. Toes neb yn edrych dım ar ol yr athrawieth y dyddie yma. Mi roedd clone rhen bobol yn crynu ynthyn nhw rhag i ddim pethe newydd a dierth ddwad i mewn. Ond os dywed neb ddim byd ar y pen hwnw rwan, mi rydachi'n chwerthin am i ben o. Saffed mod i yn y fan yma—a mi rydach chi'n gallach o lawer na'r hen bobol, ond y rhen bobol a rhen athrawieth i mi hyd ange, a chwedi hyny, beth bynag." Ac fe ddywedodd yn mhellach ei fod yn meddwl na ddeuai efe ond hyny ar gyful yr Aelwyd yma.' 'Rhaid i chwi dreio i berswadio fo Huw,' ebe F'ewythr Robert, 'leiciwn i ddim i Wmffre wrthgilio oddiwrtho ni yma, mae arna i ofn y rhydd o air drwg i F'aelwyd i, 'n bod ni'n magu rhw gwyddorion afiach yma.' {{nop}}<noinclude></noinclude> lhakqid93lu1elpnahopzz6q8z8r9zb 104 87020 168059 2026-07-26T20:55:16Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ Dechrau tudalen newydd gyda "'Gida'ch cenad,' ebe F'ewythr Tomas Dafydd, Tanrhiwiau, 'ni fum i ddim yn y'ch seiat chi o'r blaen, a nwn i ddim newch chi gyniatau i mi ddeyd gair o'm meddwl ai peidio, fel tase—gyda'ch cenad.' 'O gwnawn, gwnawn,' ebe F'ewythr Robert, 'mae yma gyflawn rydid i bob un ddeyd i feddwl.' 'Wel, gyda'ch cenad,' ebe F'ewythr Tomas, 'dene oedd ar y meddwl i i'w ddeyd, mod ine'n ofni, fel Wmffre Dafydd, nad ydi'r to presenol o bregethwyr ddim... 168059 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>'Gida'ch cenad,' ebe F'ewythr Tomas Dafydd, Tanrhiwiau, 'ni fum i ddim yn y'ch seiat chi o'r blaen, a nwn i ddim newch chi gyniatau i mi ddeyd gair o'm meddwl ai peidio, fel tase—gyda'ch cenad.' 'O gwnawn, gwnawn,' ebe F'ewythr Robert, 'mae yma gyflawn rydid i bob un ddeyd i feddwl.' 'Wel, gyda'ch cenad,' ebe F'ewythr Tomas, 'dene oedd ar y meddwl i i'w ddeyd, mod ine'n ofni, fel Wmffre Dafydd, nad ydi'r to presenol o bregethwyr ddim mor iach yn y ffydd a'r hen wnidogion es talwm. Tydw i ddim yn clywed cimin o son a gyfalu am athrawieth iach y rwan ag fydde; a mae'r pregethwyr y dyddie yma narfer rhw derme a geirie nad oedden nhw ddim gin yr hen efengylwyr—tydw i ddim yn gallud dyallt beth ydyn nhw. Ond mi fydd arna i hofn nhw. Mae nhw'n agor y drws rwsut yn rhy lydan gin i o flaen pawb. Toes dim cimin o drin ar etholedigaeth, a pharhad mewn gras, ac annalu dyn, a phechod gwreddiol, ag fydde.' 'Y mae yn dda gin i glywed F'ewythr Tomas yn dweyd ei feddwl mor rhydd ar y mater dan sylw,' ebe Robert Llwyd. Y mae rhyw gymaint o gyfnewidiad yn nhôn y weinidogaeth y dyddiau hyn, ragor oedd yr amser cyntaf ydym ni yn gofio, yr wyf yn addef; ond eto yr un yw hi. Y mae yr holl wahaniaeth yn y dull o'i thrin hi, a'i gosod hi allan; ac ni ddylem ni ddim meddwl bod yr hen bregethwyr gynt yn anffaeledig, er cystal oeddynt. Os ydyw y to presenol o bregethwyr yn son rhy fychan am y pynciau a nododd F'ewythr Tomas, gallai fod yr hen bregethwyr, neu rai ohonynt, o'r tu arall, yn sefyll llawn gormod arnynt, ac yn esgeuluso ymdrin â phethau agosach a mwy ymarferol. Ychydig yw y rhai a allant bregethu yn deilwng a buddiol ar y pynciau hyny. Gwell o lawer genyf fi beidio clywed un yn ceisio trin y fath athrawiaethau, os na fydd efe yn alluog i wneud cyfiawnder â hwy, ac a'r eneidiau fydd<noinclude></noinclude> 5isq73m4zsroysh976gq4cs0k5f55sw 104 87021 168060 2026-07-26T21:05:34Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ Dechrau tudalen newydd gyda "yn ei wrando. Y mae llawer iawn o gam wedi ei wneud â'r athrawiaethau hyny gan rai annghyfarwydd ac annghymwys, wrth ymdrin a hwy; a llawer o feddyliau wedi eu drysu a'u niweidio yn fawr hefyd.' 'Oes, y mae,' ebe Huw Huws, 'ac y mae peth arall hefyd, yr wyf fi'n meddwl, i'w ystyried, hyny ydyw, pa un i ddylid ymdrin rhyw lawer â'r fath bynciau a'r rhai a nodwyd wrth bregethu yr efengyl i'r byd. Y mae yn ymddangos i mi na fyddai yr apo... 168060 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>yn ei wrando. Y mae llawer iawn o gam wedi ei wneud â'r athrawiaethau hyny gan rai annghyfarwydd ac annghymwys, wrth ymdrin a hwy; a llawer o feddyliau wedi eu drysu a'u niweidio yn fawr hefyd.' 'Oes, y mae,' ebe Huw Huws, 'ac y mae peth arall hefyd, yr wyf fi'n meddwl, i'w ystyried, hyny ydyw, pa un i ddylid ymdrin rhyw lawer â'r fath bynciau a'r rhai a nodwyd wrth bregethu yr efengyl i'r byd. Y mae yn ymddangos i mi na fyddai yr apostolion eu hunain yn son nemawr byth am danynt yn eu pregethau, ond yn eu hepistolau at yr eglwysi byddent yn ymdrin yn fynych â hwy. Edifeirwch, maddeuant pechodau, ffydd yn Nghrist, trefn cyfiawnhau a chadw pechadur, oedd y pethau y safent hwy arnynt yn eu pregethau. Yr oeddynt yn dal y wyneb hono i'r efengyl tuag at y byd, ag oedd, ac sydd eto yn perthyn yn uniongyrchol iddo, ac yn gyfaddas i'w gyflwr. Ac am yr athrawiaethau eraill, "doethineb i'w llefaru yn mysg y rhai perffaith "—y credinwyr, yr ystyrient hwynt: Ac yr wyf yn meddwl hefyd bod hen bregethwyr cyntaf y diwygiad yn Nghymru yn dilyn y llwybr apostolaidd o bregethu, ac mai gweinidogion yr ail do a ddechreuasant ddwyn y pynciau dadleuol rhwng Calfiniaid ac Arminiaid i'w pregethau. Nid wyf am ddadleu nad oedd y peth yn briodol ac angenrheidiol i rhyw radd dan achlysuron ac amgylchiadau y dyddiau hyny; ond dichon ei fod wedi ei gario yn rhy bell. Tybiai pob pregethwr ieuanc fod yn rhaid iddo bregethu ar y pynciau mewn dadl, mewn trefn i fod yn bregethwr mawr; a rhuthrai llawer un i bwnc yr arfaeth a'r etholedigaeth, gan gymeryd arno eu hegluro, eu profi, a'u cadarnhau, heb ei fod yn meddu ar un cymhwysder at y gorchwyl; a'r canlyniad ydoedd, llenwi meddyliau y gwrandawyr—rhai a sel benboeth dros ei olygiadau, eraill, â phetrusder ac anmheuon am danynt, eraill â gwrthwynebrwydd penderfynol iddynt, a'r oll ag ysbryd taeru a dadleu yn eu cylch.' {{nop}}<noinclude></noinclude> bviy8akxtb84b91n2jqe44wmzeq9j0u 104 87022 168061 2026-07-26T21:07:19Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ Dechrau tudalen newydd gyda "Yr oedd un peth a ddywedodd F'ewythr Tomas yn fy synu i braidd,' ebe un arall o'r cyfeillion, 'bod y pregethwyr bresenol yn agor y drws yn rhy lydan o flaen pawb. Mi a garwn ofyn i F'ewythr Tomas un o'r cwestiwnau a ofynodd yr Arglwydd i Job gynt, "A ystyriaist ti led y ddaear? mynega i mi, os adwaenost hi i gyd." Wel, y mae drws iachawdwriaeth yr efengyl yn cael ei agor yn y Bibl mor lleted a'r ddaear beth bynag, —" Holl gyrau y ddaea... 168061 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Yr oedd un peth a ddywedodd F'ewythr Tomas yn fy synu i braidd,' ebe un arall o'r cyfeillion, 'bod y pregethwyr bresenol yn agor y drws yn rhy lydan o flaen pawb. Mi a garwn ofyn i F'ewythr Tomas un o'r cwestiwnau a ofynodd yr Arglwydd i Job gynt, "A ystyriaist ti led y ddaear? mynega i mi, os adwaenost hi i gyd." Wel, y mae drws iachawdwriaeth yr efengyl yn cael ei agor yn y Bibl mor lleted a'r ddaear beth bynag, —" Holl gyrau y ddaear —yr holl genedloedd—pob llwyth ac iaith a phobl a chenedl—pob creadur." "Yr hwn a ddel—a'r hwn sydd a syched arno—deuwch; a'r hwn sydd yn ewyllysio, cymered ddwfr y bywyd yn rhad: " ai nid yw y drws fel yna yn llydan agored o flaen pawbmor lleted a lled y ddaear? A her i'r un pregethwr ei agor yn lletach na hyn yna. Y mae yn anmhosibl i neb ddal y drws yn lletach nag y mae y Bibl yn ei ddal, mi feddyliwni; a pheth ofnadwy ydyw i neb geisio ei gyfyngu.' 'Wel, wel, wel, fel tase,' ebe F'ewythr Tomas, 'mi fase'n well i mi dewi. Rydach chi'n troi yn y mhen bod yg un. Tase Wmffre Dafydd yma, fel tase, mi fase fo'n cymryd y mharti fi ar y mater ene, fel tase.' 'Yn wir, " ebe F'ewythr Robert, 'mi roedd arna ine flys troi yn ych pen chi yn nghylch y y drws hefyd Onibai fod y drws yn llydan iawn, beth ddoethe o hono i a math? Mi glowis Elin yn canu rhw hen benill awer gwaith—rwsut fel hyn:— {{center block| <poem> "Mae pyrth y nef o led y pen, :Mi wela for o waed; A gallaf fi'r ffieiddia'n fyw :Yn hollol gael iachad." </poem> }} Mi fydd yn dda gin i byth am yr hen benill ene. Ond dene sy'n rhoid gwerth a blas arno fo, ydi fod sail iddo fo yn y Bibil—fod y Bibil yn deyd yr un peth, ne'i fod o chwedi i dynu o galon y Bibil—sut y deyda i?' 'Rydw i'n gwel'd,' ebe F'ewythr Tomas, 'mai<noinclude></noinclude> madwbx659sq3ftuwdaz6o21nsh1i3ud 104 87023 168062 2026-07-26T21:07:37Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ Dechrau tudalen newydd gyda "rhai garw iawn am grogi geirie ydach chi yma bod yg un, fel tase. Mae'n difar gen i es meityn ddeydyd y gair nghylch y drws—gair slip oedd o—mi roedd yn dda iawn gen i glywed fod y drws yn ddigon llydan i mi fyn'd i mewn pen oeddwn i'n ceisio mwthio trwyddo fo y tro cynta, ond rhaid i chithe gofio fod y gair yn deyd mai "cyfyng yw'r porth, a chul yw'r ffordd sydd yn arwen i'r bywyd "" 'Ie,' ebe Robert Llwyd, ond nid o du'r nefoedd mae... 168062 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>rhai garw iawn am grogi geirie ydach chi yma bod yg un, fel tase. Mae'n difar gen i es meityn ddeydyd y gair nghylch y drws—gair slip oedd o—mi roedd yn dda iawn gen i glywed fod y drws yn ddigon llydan i mi fyn'd i mewn pen oeddwn i'n ceisio mwthio trwyddo fo y tro cynta, ond rhaid i chithe gofio fod y gair yn deyd mai "cyfyng yw'r porth, a chul yw'r ffordd sydd yn arwen i'r bywyd "" 'Ie,' ebe Robert Llwyd, ond nid o du'r nefoedd mae'r cyfyngder a'r culni—nid yn ymysgaroedd gras, ond yn ymysgaroedd y pechadur ei hun y mae'r cyfyngder.—Yr anhawsdra a'r cyndynrwydd sydd ynddo i gredu, derbyn a chymeradwyo trefn yr efengyl fel y mae hi—i ymwadu yn gwbl ag ef ei hun, a chymaint oll ag a feddo—a chymeryd ei achub a'i gadw trwy ras a thrugaredd Duw yn gwbl, fel y mae yr efengyl yn galw arno i wneud i adael ei ffyrdd a'i arferion drygionus. Hyn a wna y porth yn gyfyng, a'r ffordd yn gul. Mae arno fo eisiau llusgo, a gosod rhywbeth o'i waith a'i eiddo ei hun yn ei gadwedigaeth: ac ni oddef trefn yr efengyl hyny iddo. Rhaid iddo adael y cwbl o'r tu allan i'r porth cyn yr â i mewn, —" Pwy bynag ohonoch chwithau nid ymwrthodo â chymaint oll ag a feddo, ni all efe fod yn ddysgybl i mi.", 'Mi fum inau'n bur ddig,' ebe un arall, 'wrth fechgyn ieuainc o bregethwyr flynyddau yn ol am swagro yn y pwlpit hefo rhyw derme newydd oeddynt wedi eu cael rywle,—Iawn dirpwyol a throsodiadol, a bodau deallol, a chreadur moesol, a'r cyffelyb; a phofi sefyllfa prawf, fyddai raid yn mhob pregeth. A byddent yn ymddangos fel pe buasent yn tybied eu bod yn gwneud rhyw orchest rhyfedd ohoni hi. Ond mewn gwirionedd, mi fyddai'r cwbl mor syched a chrasydo'r odyn, acmor ddiflas a gwyn ŵy heb halen.' Yn eich plith chwi'r, Annibynwyr a'r Bedyddwyr, y bu mwyaf o bethau felly,' ebe Robert Llwyd, 'pan<noinclude></noinclude> qzij8xpf4nqml7c6ouh5nh8b9y9vzzz 104 87024 168063 2026-07-26T21:17:01Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ Dechrau tudalen newydd gyda "ddechreuwyd pregethu yr athrawiaeth a elwir yn Ffwleriaeth yn Nghymru. Aeth hono i'r canol rhwng ein Calfiniaeth go uchel ni, y Methodistiaid, ag Arminiaeth y Wesleyaid; ac fel y mae yn digwydd yn fynych i blaid ganol, trodd y ddwy blaid arall yn ei phen. Rhoddasant heibio guro y naill y llall i raddau helaeth, gan droi i guro ar hon. Dywedai y Calfiniad uchel bod yn well ganddo ef Arminiaeth noeth na hi; a dywedai yr Arminiad yntau, m... 168063 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ddechreuwyd pregethu yr athrawiaeth a elwir yn Ffwleriaeth yn Nghymru. Aeth hono i'r canol rhwng ein Calfiniaeth go uchel ni, y Methodistiaid, ag Arminiaeth y Wesleyaid; ac fel y mae yn digwydd yn fynych i blaid ganol, trodd y ddwy blaid arall yn ei phen. Rhoddasant heibio guro y naill y llall i raddau helaeth, gan droi i guro ar hon. Dywedai y Calfiniad uchel bod yn well ganddo ef Arminiaeth noeth na hi; a dywedai yr Arminiad yntau, mai gwell fuasai ganddo y Galfiniaeth benaf na hi. Cafodd o golygiadau hyny lawer o gam trwy i ddynion ieuainc bas eu gwybodaeth, byrion eu cyrhaeddiadau, a bychain eu dawn a'u gras, ruthro i geisio eu pregethu a'u hamddiffyn, fel y sylwodd ein cyfaill, gan arfer rhyw dermausychion a dyeithr o fath y rhai a nodwyd, i beri diflasdod nid bychan i ddynion call, ystyriol. Pe buasent yn gadael y gorchwyl o'u hegluro i wyr fel Roberts o Lanbrynmair, a Williams o'r Wern, a'u cyffelyb, gwnaethent yn ddoeth ac yn dda. Ond yr un fath ydoedd yr amser hwnw a'r amser y cyfeiriodd H. Huws ato, pan oedd raid i bregethwyr ieuainc gael treio eu llaw'n wastad arfaeth, etholedigaeth, a phynciau dyfnion felly gyda ninau.' Wel, wel, rhaid i chi gofio mai pobol ifenc ydi pobol ifenc,' ebe F'ewythr Robert. 'Wiw i chi ddisgwyl 'u cael nhw fel hen bobol yn mhob peth, ynte nid pobol ifenc fydden nhw.' 'Da iawn, F'ewythr Robert,' ebe finau. Yr oeddwn i'n eu clywed hwy yn gyru yn o drwm ar y bobol ieuainc er's meityn; ac mi wranta i, mai go debyg oeddynt hwythau eu hunain pan oeddynt yn ieuainc.' 'Ie, ie,' ebe Robert Llwyd, 'digon gwir, "Pan oeddwn fachgen, fel bachgen y meddyliwn, ac fel bachgen y llefarwn." Gall pob un ohonom ddywedyd hyny. Ond y mae cryn ragor rhwng gwr ieuanc a gwr ieuanc arall er hyny. Chwi a welwch ambell un<noinclude></noinclude> 3t2596r4uoh2huuibmdx3wwgqb9orpu 104 87025 168064 2026-07-26T21:17:26Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ Dechrau tudalen newydd gyda "yn wylaidd a phwyllog, ac na fydd byth yn ceisio ymestyn at bethau rhy fawr a rhy uchel iddo; ond wedi dysgyblu a gostwng ei enaid fel un wedi ei ddyddyfnu, fel y dywed y Salmydd, ac heb ddim o'r chwydd gwyntog hwnw ynddo a welir yn eraill.' 'Y mae rhagor garw rhwng y naill ebol ifanc a'r llall,' ebe F'ewythr Robert. 'Ambell un llonydd a howeth fel hen geffyl, a'r llall yn wyllt ac aflowodraethus; ond mi neith hwnw cystal ceffyl a'r l... 168064 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>yn wylaidd a phwyllog, ac na fydd byth yn ceisio ymestyn at bethau rhy fawr a rhy uchel iddo; ond wedi dysgyblu a gostwng ei enaid fel un wedi ei ddyddyfnu, fel y dywed y Salmydd, ac heb ddim o'r chwydd gwyntog hwnw ynddo a welir yn eraill.' 'Y mae rhagor garw rhwng y naill ebol ifanc a'r llall,' ebe F'ewythr Robert. 'Ambell un llonydd a howeth fel hen geffyl, a'r llall yn wyllt ac aflowodraethus; ond mi neith hwnw cystal ceffyl a'r llall, ne well hwrach ar ol i dori a'i ddysgu fo. Ac felly, os gwelwch chi ymbell bregethwr ifanc yn o hy a mentrus ar y cychwyn, peidiwch chi a barnu'n rhy galed arno fo, os oes dynyddie yntho fo—mi ddaw oedran a phrofiad a fo at 'i goed, fel y byddwn ni'n deyd, a mi eill o neud dyn gwych iawn. Os gnewch chi ladd y lloi, ni fagwch chi byth ychen, cofiwch.' 'Yr wyf fi o'r farn,' ebe Dafydd Evan, 'bod y dadleuon yr oeddych yn son am danynt wedi bod o les yn y canlyniad, faint bynag o niwed a wnaethant ar yr amserau hyny. Y mae yr enwadau crefyddol yn Nghymru y dyddiau hyn, yn ol fy meddwl i, yn llawer nes at eu gilydd o ran athrawiaeth a theimlad, nag y buont erioed;; ac wedi dysgu peidio saethu y naill at y llall, a chondemnio golygiadau eu gilydd, fel y byddent. Ac mi fydda i'n methu gwybod dim rhagor rhwng y naill a'r llall yn pregethu rwan; ond bod tipyn o wahaniaeth yn llafar, llais, tôn, a dull, pregethwyr y naill enwad a'r llall.' 'Yr wyf finau'n meddwl y gallent ac y dylent ddyfod yn nes at eu gilydd eto,' ebe un arall o'r cwmni. 'Paham nas gallent gael cyfarfod neu gynadledd unwaith bob blwyddyn, yn rhywfan, i weinidogion ac eraill o'r gwahanol enwadau gydgyfarfod i gydymddyddan a chydweddio a chydbregethu hefyd, os mynant. Gallant gydymgynghori er trefnu mesurau i gydweithredu i sefydlu a chynal ysgolion a phethau eraill; a gwneud llawer mwy<noinclude></noinclude> 5j8kywybd7w4h6po2u806y6y28edunz 104 87026 168065 2026-07-26T21:17:49Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ Dechrau tudalen newydd gyda "o ddaioni felly nag y maent yn ei wneud yn bresenol, mi debygwn i. A'r neb a allo wneud daioni, ac nid yw yn ei wneuthur, pechod ydyw iddo, medd Paul. Undeb yw dirgelwch nerth. Gallai Ýmneillduaeth fod yn llawer cryfach a mwy effeithiol nag ydyw onibai y sectariaeth flol a dirmygus sydd yn cadw y gwahanol lwythau perthynol iddi oddiwrth eu gilydd. Y mae y cyfnewidiad sydd wedi cymeryd lle yn ddiweddar yn hyn yn arwydd er daioni; ond yr... 168065 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>o ddaioni felly nag y maent yn ei wneud yn bresenol, mi debygwn i. A'r neb a allo wneud daioni, ac nid yw yn ei wneuthur, pechod ydyw iddo, medd Paul. Undeb yw dirgelwch nerth. Gallai Ýmneillduaeth fod yn llawer cryfach a mwy effeithiol nag ydyw onibai y sectariaeth flol a dirmygus sydd yn cadw y gwahanol lwythau perthynol iddi oddiwrth eu gilydd. Y mae y cyfnewidiad sydd wedi cymeryd lle yn ddiweddar yn hyn yn arwydd er daioni; ond yr wyf braidd yn ofni bod y Wesleyaid yn hytrach yn pellhau oddiwrth, nag yn nesu at, eu brodyr o enwadau eraill: ond nid oes mo'r help am hyny. Bydded i'r lleill ymwasgu at eu gilydd, a rhoddi cyfleusdra i'r brodyr Wesleyaidd i gyduno, os dewisant.' 'Yr ydych wedi dweyd peth y bum yn meddwl am dano, ac yn dymuno ei weled yn fawr,' meddai H. Huws, 'ac mi glywais eraill, a rhai dynion pur gyhoeddus hefyd, yn son am yr un peth. Y mae yn llawn bryd i ni fwrw heibio bethau bachgenaidd bellach; a rhywbeth bachgenaidd iawn, a gwaeth na bachgenaidd ydyw y rhagfarn sectaraidd yma. Ni a ddylem fod yn wyr bellach. Y mae dechreu ar bob peth, ac y mae y cyfnewidiad a nodwyd, yr hwn a gymerodd le yn y blynyddoedd diweddaf, yn gychwyniad da yn yr iawn gyfeiriad. Dylai holl lwythau yr eglwys efengylaidd fod yn gyffelyb i lwythau Israel gynt. Yr oedd pob un o'r rhai hyny yn gwersyllu ac yn ymdeithio dan ei luman priodol ei hunan; ac yr oedd pob llwyth yn teimlo mwy o serch at, a mwy o sel dros, ei luman ei hunan yn ddiau. Ond er hyny, yr oeddynt yn cydwersyllu, ac yn cydymdeithio ar ol y golofn mewn tangnefedd a chariad. Ac wedi iddynt gael eu sefydlu yn ngwlad yr addewid, yr oedd y naill lwyth yn cynorthwyo y llall yn erbyn y gelyn, ac i oresgyn ei randir; ac yn cydgyfarfod o flaen yr un allor yn Jerusalem dair gwaith yn y flwyddyn. Felly yr oedd yr Eglwys Iuddewig yn un,<noinclude></noinclude> suuiryadq806nt58zwrtlbqw6ho6sc8 104 87027 168066 2026-07-26T21:18:07Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ Dechrau tudalen newydd gyda "er bod yn wahanol lwythau; a gallai a dylai yr eglwys efengylaidd fod yn gyffelyb iddi. Gall undeb hanfodi yn absenoldeb unffurfiaeth—a gall unffurfiaeth fod heb undeb. Am undeb ei ganlynwyr, ac nid am eu hunfturfiaeth, y gweddiodd y Gwaredwr. Y mae yn ddigon naturiol, ac yn ddigon cyfreithlon, am a wn i, i aelodau y naill enwad a'r llall i deimlo a dangos sel dros eu lluman eu hunain, ond iddi gael ei thymheru â goddefgarwch a chariad... 168066 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>er bod yn wahanol lwythau; a gallai a dylai yr eglwys efengylaidd fod yn gyffelyb iddi. Gall undeb hanfodi yn absenoldeb unffurfiaeth—a gall unffurfiaeth fod heb undeb. Am undeb ei ganlynwyr, ac nid am eu hunfturfiaeth, y gweddiodd y Gwaredwr. Y mae yn ddigon naturiol, ac yn ddigon cyfreithlon, am a wn i, i aelodau y naill enwad a'r llall i deimlo a dangos sel dros eu lluman eu hunain, ond iddi gael ei thymheru â goddefgarwch a chariad Cristionogol tuag at eraill sydd yn dal ac yn proffesu yr un ffydd.' 'Glywch chwi. Mae Huw yn cael hwyl i lefaru, onid ydyw?' ebe Robert Llwyd. 'Yr ydych chwi, Margt. Harris, yn ddystaw iawn heno,' ebe F'ewythr Robert. A oes dim ar eich meddwl chi i'w ddeydyd ar y mater yma?' "Tawed y gwragedd,"" ebe mam. 'Ond yr oeddwn i yn meddwl ers meityn am eiriau y Salmydd, —"Dymunwch heddwch Jerusalem: hedd fyddo o fewn dy ragfur, a ffyniant yn dy balasau.—Er mwyn fy mrodyr a'm cyfeillion y dywedaf yn awr, Heddwch fyddo iti: er mwyn tŷ yr Arglwydd ein Duw, y ceisiaf i ti ddaioni." Heddwch yw trysor penaf yr eglwys—elfen bywyd ei llwyddiant. Os na bydd heddwch o fewn ei rhagsur, ni wiw disgwyl y bydd ffyniant yn ei phalasau. Aflonyddu ei heddwch yw prif amcan a phrif ddymuniad ei gelyn; canys efe a wyr yn dda mai "Lle byddo cenfigen ac ymryson, yno y mae terfysg a phob gweithred ddrwg." A gwell ganddo weled cenfigen, ymryson, a therfysg, yn yr eglwys Gristionogol nac yn un man arall.' 'Y mae gen i lythyr oddiwrth yr Hen Ffarmwr, oeddwn i'n meddwl cael ei ddarllen i chi heno,' ebe F'ewythr Robert, 'ond rydw i'n gwel'd bod rhai o honoch chi'n dechre anesmwytho am fynd adrefelly ni gydawn o tan y tro nesa.' Felly terfynodd y gyfrinach, ac aethom bob un at yr eiddo. {{nop}}<noinclude></noinclude> mi8rfufrozeclxvsbw1sy41pmy7c6oo 14 87028 168082 2026-07-26T21:31:43Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "[[Delwedd:Caniadau Elfed (arg 2).djvu|bawd|tudalen=153]]" 168082 wikitext text/x-wiki [[Delwedd:Caniadau Elfed (arg 2).djvu|bawd|tudalen=153]] fycjbc4rhe9qkg0lnsn8c06zrdpstvz 168093 168082 2026-07-26T21:41:45Z AlwynapHuw 1710 168093 wikitext text/x-wiki [[Delwedd:Caniadau Elfed (arg 2).djvu|bawd|tudalen=153]] [[Categori:Cyfresi]] b7tr10apcqmatd81l5snkdjlmaqc50w 104 87029 168094 2026-07-26T21:46:26Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168094 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|Cyfrinach V.}}}} 'ADDEWAIS y tro o'r blaen y buoch yma,' ebe F'ewythr Robert (wedi i aelodau y gyfrinach ymgasglu yn nghyd), 'y cowsech chi glowed y llythyr dwaetha dderbynis i oddwrth fy nghyfell 'Rhen Ffarmwr; felly dyma fo,' gan ei dynu o'i logell. 'Darllen o James; a darllenais inau fel y canlyn. [Gweler y Llythyr yn niwedd RHEN FFARMWR.] Wedi darlleniad y llythyr hwnw, aed yn mlaen gyda'r Gyfrinach. Wel, diolch i chwi, F'ewythr Robert,' ebe Robert Llwyd. Yr oedd y llythyr yna yn werth ei glywed; ac yr wyf yn coelio pe buasai Wmffre Dafydd yma heno y buasai yn newid ei feddwl am y Rhen Ffarmwr.' "Canent hefyd am ffyrdd yr Arglwydd,"' ebe Tomas Evan o'r Neuadd—hen Gristion a chymydog ddaethai i gyfrinach yr Aelwyd am y waith gyntaf. Rhyfedd iawn ydyw ei ffyrdd ef—fel y mae yn dolenu amgylchiadau bychain dibwys a damweiniol i'n golwg ni, y naill wrth y llall, i wneud cadwyn o foddion i godi enaid o'r pwll. Y mae goruchwyliaethau rhagluniaeth a gras yn fanwl a rhyfedd." 'Wyddoch chi be oeddwn i'n feddwl rol clowed llythyr ff'en gyfell y tro cynta?' ebe F'ewythr Robert, Roeddwn i'n meddwl fod gan raglunieth rwbeth i neyd ag enwi cyffyle. A welwch chi wel y daeth y naill beth i gwarfod y llall—y pregethwr yn pregethu ar Ffelix; a hyny'n dal ar feddwl rhen wr mor ddwys, nes doedd o'n byrddwydio ag yn coelio mai fo oedd Ffelix; a mynd yn union ramser hono i'r ffair, a dan 'i ddwylo'n prynu ceffyl o'r enw Ffelix, a hyny'n gyrud yr hoelen yn ddyfnach i'w galon. Mae'n ddigon tebyg nad oedd run ceffyl arall o'r enw Ffelix i'w gael trwy'r holl ffair. Wel, un rhyfedd ydi o'r Llywodraethwr mawr.' {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> 2bmbefzklx8w2h99a2755xfqzg2azcf 104 87030 168095 2026-07-26T21:46:52Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168095 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>'Y mae llawer iawn a bethe cyffelyb wedi bod y clywsom am danynt,' ebe Huw Huws, 'a llaweroedd na chlywsom erioed son am danynt. Hyn oll a wna Duw ddwywaith neu dair â dyn a hwy—lawer gwaith. Y mae yn ei wneud yn barhaus: Y mae goruchwyliaethau rhagluniaeth yn is—wasanaethu trefn fawr yr iachawdwriaeth. — Y gair, a'r gair yn unig, ydyw moddion ailenedigaeth a chadwedigaeth yr enaid. Trwy y geiriau hyny yn Job y toddwyd, yr enillwyd, y goleuwyd, ac y gwaredwyd, enaid y Rhen Ffarmwr rhag disgyn ohono i'r clawdd; ond bu'r amgylchiadau a goffeir ganddo yn ei lythyr yn foddion i barotoi y tir i dderbyn yr had.' 'Wel, mi fydd llawer iawn o hanesion difyr i'w hadrodd a'u gwrando yn y nefoedd,' ebe Mrs. Harris. • Miloedd o bethau cyffelyb, a phethau mwy a rhyfeddach na'r hyn a glywsom heno—na chlywyd erioed son am danynt yn y byd yma.' 'Gadewch i ni ganu yr hen benilll"Mi gaf yno ddweyd yr hanes," &c. cyn ymadael, ebe Robert Llwyd; a chanwyd, a dyblwyd ef drachefn a thrachesn, gyda blas da, a gwres mawr. Wedi hyny, ymadawsom yn bur ddedwydd ein teimladau.' {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> scos7uqfcxfso983f16m0dgjd6ffyxs 168096 168095 2026-07-26T21:48:31Z AlwynapHuw 1710 168096 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>'Y mae llawer iawn a bethe cyffelyb wedi bod y clywsom am danynt,' ebe Huw Huws, 'a llaweroedd na chlywsom erioed son am danynt. Hyn oll a wna Duw ddwywaith neu dair â dyn a hwy—lawer gwaith. Y mae yn ei wneud yn barhaus: Y mae goruchwyliaethau rhagluniaeth yn is—wasanaethu trefn fawr yr iachawdwriaeth. — Y gair, a'r gair yn unig, ydyw moddion ailenedigaeth a chadwedigaeth yr enaid. Trwy y geiriau hyny yn Job y toddwyd, yr enillwyd, y goleuwyd, ac y gwaredwyd, enaid y Rhen Ffarmwr rhag disgyn ohono i'r clawdd; ond bu'r amgylchiadau a goffeir ganddo yn ei lythyr yn foddion i barotoi y tir i dderbyn yr had.' 'Wel, mi fydd llawer iawn o hanesion difyr i'w hadrodd a'u gwrando yn y nefoedd,' ebe Mrs. Harris. 'Miloedd o bethau cyffelyb, a phethau mwy a rhyfeddach na'r hyn a glywsom heno—na chlywyd erioed son am danynt yn y byd yma.' 'Gadewch i ni ganu yr hen benill' {{c|"Mi gaf yno ddweyd yr hanes," &c.}} cyn ymadael, ebe Robert Llwyd; a chanwyd, a dyblwyd ef drachefn a thrachefn, gyda blas da, a gwres mawr. Wedi hyny, ymadawsom yn bur ddedwydd ein teimladau.' {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> cxzyygkokroroym51277phmafnxofih 104 87031 168097 2026-07-26T21:52:54Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168097 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|Cyfrinach VI}}}} 'O! Mi a anghofais ofyn i chwi cyn ymadael y noson o'r blaen, F'ewythr Robert,' ebe Robert Llwyd, 'A ddarfu i chwi ddim ateb llythyr eich cyfaill 'Rhen Ffarmwr, y clywsom ei ddarllen o?' 'Ei ateb o?—wel do, debig iawn—mi fase'n chwithig i mi beidio.' 'Wel, a oes genych chwi gopi ohono fo?—Mi fyddai'n dda iawn genym ni bawb ei glywed o, os nad oes genych ryw wrthwyneb i hyny.' 'Oes, mi sgrifenodd y bachgen yma ddau, un i mi i'w gadw, a'r llall i'w yryd i nghyfell: a waeth gen i i chwi glowed o na pheidio, os dydach chi'n gwyllysio—ystyn o Modlen—yn y dror ganol acw mae o—ia, dene fo—darllen o James.' {{r|''Hafod'', — —}} <nowiki>'</nowiki>''Fy hen gyfaill'',—Ni choeliai eich calon chwi byth gymaint o bleser a hyfrydwch roes y'ch llythyr chwi i nghalon i, pe bawn i'n dweyd wrthych, ond ni alla i ddim dweyd wrthych, o ran hyny. Mi gododd ryw awydd anghyffredin yn y meddwl i, am gael eich gweled chwi, a'r ceffyl Ffelix hefyd. — Da chwi, rhowch gyfrwy ar 'i gefn o, ac ewch chithe ar gefn hyny, a dowch yma'ch dau ryw ddiwrnod. Mi fydd arnoch chwi eisieu dwad i ffair y Bala, neu y Bettws, i brynu ŵyn hwyrach—mi fydd llawer yn dwad o'ch gwlad chwi i'r ffeirieu rheini. Mae ffair y Bettws ar y 30 o Fehefin, a ffair y Bala ar y degfed o Gorphena'. Ni fyddai o ddim llawer i chwi ddwad yma am noswaith wrth fynd neu ddychwelyd, am unwaith. Mi gaech y croeso goreu fedren ni wneud yn y ty, a mi gae Ffelix y croeso goreu fedren ni wneud iddo yntau yn y stabal hefyd. Mi fynwn ni gael sassiwn fawr o honi hi ar yr Eulwyd yma, pe ta'ech chwi naddo<noinclude><references/></noinclude> 7mmvjc1gyffjawpbc0vf3ieko9hsj2l 104 87032 168098 2026-07-26T22:08:43Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168098 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>dwad; a mi ddo i i'ch cyfarfod chi, ond i mi gael clywed y byddwch chwi'n dwad. 'Mi ddarfum i chwerthin llond y ngenau a chrio llond y mol, wrth glywed darllen eich llythyr chwi. Mae'r Brenin mawr fel tad hefo'i blant, yn gwneud pethau rhyfedd, a difyr, a digri agos weithiau, gida phlant dynion. "Gwnaeth Duw i mi chwerthin," ebe rhyw un o bobl y Bibil yna; ac y mae rhyw bethau felly yn bod eto yn siwr ddigon. Pe base Elin yn fyw, mi fase hi yn gwneud rhyw sylwade gwchion ar eich llythyr chwi. Mi ddweda i chwi beth oedd yn y nharo i'n ddwys iawn ynddo fo, hanes marwolaeth yr hen wrandawr hwnw. Mae llawer iawn o wrandawyr yn byw ac yn marw run fath a fo; ond y syndod ydi, na buaswn i a chwithau wedi cyfarfod â'r un diwedd. Ni fuom i'n dau 'n hir iawn ar yr un ffordd. Dyna beth sy'n blino llawer iawn arna i o hyd ydi, na fedrwn i gael rhyw drefn a llywodraeth ar yr hen feddwl diffaith yma—rwy i'n coelio yn y nghalon na fu gen neb rioed i siort o am wibio a chrwydro, yma a thraw—i rywle at rywbeth—i bobman at bobpeth, ond i'r fan, ac at y peth y dyle fo fynd. Mi fydda yn ceisio'i ddal, a'i feistroli, a'i stwytho, a'i rwymo, a'i ddofi fo, ond ni nawni yn ymyw. Wedi i mi gael gafel arno fo, a'i osod o ar waith, dybygaswn i, mi ddengith oddiarna'i mewn moment yn ddigon pell, na bydd dim hanes am dano fo—ar ganol dweyd gair wrth geisio gweddio hwyrach, mi redith oddiarna i, a felly pen fydda i am iddo fo fynd i'r nefoedd, mi fydd o wedi dengid i ben pella'r ddaear, a mine ar golli pob teimlad, a phob hwyl a blas, wrth redeg ar i ol o. Ond wedi'r cwbl, y fi ydi o, a fo ydw ine, yn y diwedd. Rhyw greaduried rhyfedd iawn ydan ni, onte? Does dim fath beth ag i ddyn gael gafal arno'i hun, rywsut; mae o fel tae o'n ddau beth, ac heb fod yn beth yn y byd chwaith, ac eto mae o yn rhywbeth hefyd. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> me43ira76xr87k94ammw0tir47mzysz 104 87033 168099 2026-07-26T22:09:59Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168099 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>'Mi glywais Elin yn y gornel yma lawer gwaith yn canu rhyw hen benill, pan na fyddai hi yn meddwl mod i'n sylwi dim arni hi. Tydw i ddim yn gallu cofio'r penill chwaith, ond rywsut fel hyn y mae darn ohono fo: {{center block| <poem> "O na bae rhyw ddyfais hyfryd, :Dan yr awyr las yn nghyd, Allai gadw 'm meddwl gwibiog, :Yn dy gwmni di o hyd." </poem> }} A felly i chwi, mi feddyliwn 'i bod hithe'n cael trafferth hefo'i meddwl gwibiog yma, a'r dyn wnaeth y penill hefyd, pwy bynag oedd o, run modd. Debyg gen i i chwi mai'r ddyfais ore ydi deyd 'i gastie fo wrth yr un sy'n 'i nabod o, ac yn gwybod y ffordd i'w drin o, a cheisio ganddo roi 'i ofn ynddo, fel na chilio fo oddiwrtho.—Dene'r peth gore fedres i ffeindio eto. Mi fydda'n i'n i gyfflybu oi hen gaseg farus fu gen i flynydde nol. Doedd run clawdd na gwrych yn y wlad yma ddalse hono; tase ni'n i rhoi hi mewn porfa at 'i llygid, mi fydde raid iddi hi gael tori tros y cloddie—roedd fel tase'n bleser gynthi hi fyn'd trwy'r gwrychoedd. Mi treis hi bob ffordd yn y byd—rhoid llyffether ar 'i dau droed blaen hi, a'i rhoi hi'n groes wedyn rhoi dwy lyffether ar ol hyny, a mwgwd ar 'i llygid hi drachefn. Ond doedd waeth i mi be nawn i yn y byd—mi mlusge at adwy neu lidiart, a mi orwedde arnyn nhw nes y toren nhw tan i phwyse hi. Mi fu raid i mi 'i gwerthud hi o'r diwedd—mi wnaeth feistres glan gloew arna i. Mi feddylies lawer iawn am dani hi, wedi i mi ddechre nabod tipyn ar fy meddwl, 'tawn i'n nabod o hefyd. " Y galen sy fwy ei thwyll na dim—drwg ddiobaitha phwy a'i hedwyn?"—Dyna fel y mae hi arna i chwi, fy hen gyfaill, yn digio wrth y nghalon—yn ffraeo â hi yn 'i dwrdio hi—ac yn achwyn arni hi—a methu cael trefn yn y byd arni hi; ac eto er hyny, yn rhyw ddirgel gredu y daw hi yn iach, yn lân, ac yn drefnus, ac yn bur fesyl y tipyn. Y mae rhyw<noinclude><references/></noinclude> 4cqajerava8ntnwvjytfc0jtct60sgf 104 87034 168100 2026-07-26T22:11:01Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168100 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>addewidion yn yr hen Lyfr tebyg i hyn, "Mi a dynaf y galon gareg o'ch cnawd chwi—mi a roddaf i chwi galon newydd, ac yspryd newydd:" a rhyw hen weddi hefyd, "Crea galon lân ynwyf, O Dduw;" ac rwy ine yn ceisio gweddio yr hen weddi, a disgwyl wrth yr hen addewid; ond mi euthum yn hen bechadur cyn dechre, ond mae'r hen drugaredd a 'ddawodd yn hynach na mine o lawer iawn; a hefyd, yn fwy o drugaredd nag ydw i o bechadur. Mi fuo'r cythrel yn ceisio nhaeru i allan lawer tro, mod i'n ormod o bechadur, ag yn rhy hen o bechadur, i gael trugaredd. Mi fu sgwffwl dost rhyngtha i â fo un diwrnod ar y cae wrth y tŷ yma, mi gofia byth. Roeddwn i'n ceisio curo am drugaredd, ac yntau yn brysur iawn wrth f'ochor i yn dangos y mhechod i mi, ac yn dweyd fod y cwbwl drosodd, mod i gwedi gadel iddi hi fynd yn rhy ddiweddar, a bod y meie i'n ormod i'w madde. Mi drawodd rhyw ole i meddwl i'n ddisymwth—Yth di sy'n dweyd hyny, ebe fi, dydi'r Bibil yn dweyd dim o'r fath beth, a mi coelia i o o dy flaen di. A'th di'n dweyd mod i'n ormod pechadur? Mi fyddet yn dweyd wrtha i bob amser o'r blaen, pan fydde rhywbeth ar y meddwl i am y nghyflwr, nad oedd raid i mi ddim gofalu nag ofni, nad oeddwn i ddim yn bechadur mor fawr a llaweroedd; a phan oeddwn i'n ifanc, roeddet ti'n dweyd ei bod yn ''rhy'' fuan, ac yn mhen amser wedi hyny, ei bod hi yn ''ddigon'' buan, a bydde'n hawdd i mi gael trugaredd ar wely angebod llawer o bechaduried mwy a hynach na fi wedi'i chael hi. Wyddost ti beth? ebe fi, mae dy waith di'n taeru mod i'n bechadur rhy fawr, a rhy hen, i gael trugaredd, yn ddigon o brawf gen i nad ydw i ddim. Mae gen i fwy o ffydd y ca i drugaredd, o achos dy fod di'n dweyd na cha i ddim o lawer iawn —a faset ti ddim yn dwedyd hyny, ond fel rwyt ti'n gwybod o'r gore mai dweyd celwydd rwyt ti; ond ydi'r Bibil yn dweyd mai hen gelwyddgi wyt ti rioed.<noinclude><references/></noinclude> m05kqs0vjxv6hwk08sbw2wpbomrp5ba 104 87035 168101 2026-07-26T22:11:41Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168101 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>A mi ddweydis lawer o bethe fel ene wrtho fo, a mi roeddwn i'n teimlo tase fo'n nghyraedd fy ffon i, y baswn i'n rhoi iddo fo glipws. Mi concris o'n lân beth bynag yn y peth hwnw—ni chnygiodd byth mosod arna i yn y ffordd hono wedyn. Mae son yn y Bibil am sathru Satan dan draed—wel mi ces i o dan y nhraed y tro hwn trwy help o'r nefoedd; ond mi gododd tro wedyn, ac mi boenodd lawer arna i 'rol hyny, er nad yn yr un dull ag o'r blaen—ac fel yna i chwi, rhwng yr ysbryd drwg, a chalon ddrwg, a byd drwg, y mae hi'n ddigon trafferthus arna i'n amal. Ac eto—ond ni waeth i mi droi pen arni hi yn y fan yma y tro yma. Brysiwch ysgrifenu eto, a chofiwch adael i mi gael gwybod pa bryd y dowch chwi yma—ac felly da y bo'ch chwi, a bendith arnoch chwi, a phawb sydd yn perthyn i chwi—Amen. Ydwyf, &c., &c.' 'Wel diolch i chwi, F'ewythr Robert, am ganiatau i ni gael clywed eich llythyr chwi,' ebe Robert Llwyd. 'Beth oeddych yn feddwl pan soniech am roi clipws i'r gwr drwg â'ch ffon ar y cae y diwrnod hwnw? —oeddych chwi yn meddwl y busech yn ei daro fo o ddifri, pe buasai o yno o'ch blaen chwi?' 'Meddwl, oeddwn; ac yn credu yn y nghalon y fynud hono y baswn i'n 'i daro fo i'r ddyar—roeddwn i'n clywed ffun mor gry rwsut; a mi godis y ffon heb yn wybod i mi ffun fel pe taswn i'n 'i weled o ono o mlaen i.' 'Mae'n gof genyf ddarllen yn hanes Luther,' ebe Huw Huws, 'ei fod wedi gweled, neu ddychymygu ei fod yn gweled, y diafol yn dyfod ato i'w lyfrgell un diwrnod, ac yn ceisio ei demtio ef i annghredu, anobeithio, a chablu, ac iddo yntau ymaflyd yn yr inclestr oedd o'i flaen ar y bwrdd, a'i daflu o â'i holl nerth at ben y diafol; ond mi osgodd yr hen fachgen yr ergyd, ac mi darawodd yr inc—lestr yn erbyn pared yr ystafell; ac y maent yn dweyd fod ol yr ergyd i'w weled ar y pared hyd heddyw.' {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> 22yu6wtd8ywody0qqn6mufdk49wu6um 104 87036 168102 2026-07-26T22:12:58Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168102 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>'Mae'n dda gen y nghalon i glywed fod rhywun gwedi bod mor wirion a fine,' ebe F'ewythr Robert, 'nenwedig dyn mor fawr a rhagorol ag oedd hwnw.' 'Mi wn i am rywun a hitiodd ei ben o, os darfu i Luther a F'ewythr Robert fisio,' ebe Tomas Evan. {{center block| <poem> "Fe grynai'r ddaear—rhwygai'r graig— :Yr awr ryfedda erioed! Pan_oedd e'n dryllio pen y ddraig :Yn chwilfriw dan ei droed. Lle'r benglog mwyach fydd y lle :Enwocaf ar y llawr, Can's yno drylliwyd penglog hen :Lefiathan uffern fawr." </poem> }} 'O! diolch!' ebe F'ewythr Robert, 'do, mi cafodd hi'r tro hwnw. Rydach chi'n peri i mi feddwl am Elin, Tomas—tase hi yma heno, rhwbeth fel ene fase hithe'n ddeyd.' 'Pa fodd yr ydym ni i wybod mai oddiwrth y diafol y mae rhyw demtasiynau i ddigaloni ac anobeithio am drugaredd, a phethau cyffelyb, yn codi yn ein meddyliau?' gofynai un o'r cyfeillion. 'P'run ohonoch chwi sy'n mynd i ateb y cwestiwn ene?' gofynai F'ewythr Robert, ar ol peth dystawrwydd, gan daflu ei lygad at Robert Llwyd a H. Huws. Beth mae o'r pregethwr yn 'i ddweyd?' 'Na wn i'n siwr,' ebe H. Huws,—'mae o'n gwestiwn go galed hwyrach.' 'Caled, Huw?' ebe Wmffre Dafydd, canys daethai yntau i'r gyfrinach y tro hwn. 'Ni wela i ddim byd yn galed yntho fo—o b'le mae pobpeth drwg yn dwad, ond oddiwrth dad y drwg,—o b'le arall y doe nhw?' 'Mae llawer o bethau drwg yn codi o ''fam'' y drwg, sef calon dyn, yn gystal ag oddiwrth ei ''dad'' o, sef y diafol,' ebe Huw. 'Mi ewch i gymryd ''parti''<nowiki>'</nowiki>r diafol, debig cin i, Huw, saffed mod i yn y fan yma,' ebe Wmftre. 'Mi eith yn ddrwg rhwng Wmffre a Huw heno eto, os na 'drychwn i ar 'u hole nhw,' ebe F'ewythr Robert. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> rlsz14usyqc7tkfmycaorebn9a1quon 104 87037 168103 2026-07-26T22:13:32Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168103 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Wel y mae yn bosibl gwneud cam â'r diafol ei hunan, er gwaethed ydyw o,' meddai H. Huws; 'ac y mae yn ddianmheu genyf fi ei fod ef yn cael llawer o gam gan ddynion, pan y maent am daflu euogrwydd eu pechodau ar ei ysgwyddau ef, a meddwl dianc eu hunain yn ei gysgod o. Ond yr wyf yn meddwl hyn, pan fo pechadur dan argyhoeddiad o'i gyflwr, ac yn dechreu galw am drugaredd, y bydd Satan yn rhywle yn agos, yn sefyll ar ei ddeheulaw o, ac yn dangos ei ddillad budron o, fel yr oedd ef gyda Joshua yr archoffeiriad gynt; ac mai ei bicellau tanllyd ef ydyw y temtasiynau hyny i anobaith fydd yn saethu i'r meddwl; ac felly, y fath yw dyfnder ei ddichellion, fel y mae yn medru cymeryd mantais hyd yn nod oddiwrth waith Ysbryd y gras ei hun pan y mae yn dangos trueni a cholledigaeth ei gyflwr i'r pechadur, a mawredd ac amledd ei bechodau, i geisio ganddo gredu fod ei anwiredd yn fwy nag y gellir ei faddeu. Ac felly, pan y mae yr Ysbryd Glan yn argyhoeddiad y pechadur yn gwneud fflangell o'i bechodau ef i'w yru at Grist, y mae yr Ysbryd aflan yntau am wneud mur ohonynt i'w atal at Grist, a ffrewyll i'w yru i drueni.' 'O ie,' ebe Robert Llwyd, 'yr wyf finau'n coelio mai oddiwrtho ef, tad y celwydd, y mae y pethau yma'n dyfod; ac fe ellir adnabod ei bethau wrth eu dal yn ngoleu yr Ysgrythyr, a'u cymharu â'r Ysgrythyr. Nid oes dim yn nhystiolaeth Ysbryd y gwirionedd yn y Gair, i fagu anngrediniaeth, a chynyrchu anobaith yn enaid y pechadur dan argyhoeddiad—dim i'w darfu a'i gadw oddiwrth Grist ac oddiwrth drugaredd; ond yn hytrach y mae pob peth yn y gwrthwyneb i hyny—i gefnogi ffydd, meithrin gobaith, i roddi cysur cryf i'r enaid, i ffoi a chymeryd gafael yn ngobaith yr efengyl, i gynyrchu meddyliau mawrion ynddo am haeddiant y Gwaredwr a thrugaredd a thrugarowgrwydd Duw; ac felly, rhaid mai oddiwrth<noinclude><references/></noinclude> blz6ymnry9wl4tp2ajwm3th91wgbgwx 104 87038 168104 2026-07-26T22:14:03Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168104 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ysbryd y cyfeiliorni y mae pob peth croes i hyn yn dyfod. A dyna lle y mae y pechadur yn dyfod yn euog a chyfrifol yn, ac o ddrwg y meddyliau hyn, pan y mae ef yn ymollwng i'w dylanwad—yn coelio tystiolaeth sydd yn hollol groes i dystiolaeth y Bibl: ac y dywed fel y rhai gynt. —" Nid oes obaith—nac oes, canys cerais ddyeithriaid; ac ar eu hol hwynt yr af fi." Y mae y galon felly yn cymeryd plaid y gelyn yn erbyn yr Ysbryd Glan a'r efengyl, ac yn erbyn ei hiachawdwriaeth ei hun yr un pryd; a'r pechod gwaethaf a all fod y tu yma i uffern ydyw anobeithio yn nhrugaredd Duw. Annghrediniaeth wedi ei berffeithio ydyw—wedi esgor ar ei etifedd yn yr enaid. O'r tu arall, chwi glywsoch fel y cafodd ein hen gyfaill F'ewythr Robert yma, ei droed yn rhydd o'r fagl hon o eiddo y diafol—drwy ei wrthwynebu yn ei wyneb, a chodi ei ffon arno, a dweyd wrtho y coeliai efe y Bibl o'i flaen ef. Dyna fuddugoliaeth ffydd—dyna ddiffoddi picellau tanllyd y fall, â'i tharian hi—a dyna oedd cymeryd plaid yr Ysbryd Glan a thystiolaeth y Gair, yn erbyn yr ysbryd drwg a'i demtasiynau ef.' 'Er hyny eto,' ebe Wmffre Dafydd, 'mae'n rhaid lladd y pechadur yn farw gelen; hyny ydi, rhaid iddi fyn'd yn anobaith clir arno fo cin y gellir 'i gadw Beth y mae Paul yn feddwl pen ddywed o, "Pan ddaeth y gorchymyn, yr adfywiodd pechod, a minau fum farw," os nad rhywbeth felly?' 'Marw i'r ddeddf mae o'n feddwl, ebe Robert Llwyd, 'fel y mae efe ei hun yn dweyd mewn lle arall, "Yr wyf fi trwy y ddeddf wedi marw i'r ddeddf." Marw i bob gobaith am fywyd o'i ran ef ei hun, a phob peth a allo wneud. Amcan gwaith Ysbryd y gras ydyw ei ladd i'r gobaith ddeddfol, i'r hyder cnawdol hwn; i anobeithio yn hollol am ei fywyd trwy y ddeddf a'i weithredoedd ei hun. Peth arall hollol wahanol ydyw'r anobaith hwn i'r anobaith<noinclude><references/></noinclude> g6g6ksdmzb2rf94jq0952kfo0hi5w91 104 87039 168105 2026-07-26T22:14:34Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168105 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>yr oeddym yn son am dano o'r blaen; anobeithio yn wyneb yr efengyl—anobeithio yn nghrugaredd Duw yn Nghrist Iesu oedd hwnw: felly, pan y mae yr Ysbryd Glan yn lladd pechadur i'r ddeddf ac iddo ei hun, y mae yr ysbryd drwg am ei ladd i'r efengyl, drwy ei yru i anobeithio ynddi hithau hefyd, yn gystal ag yn y ddeddf.' 'Ie, dyna fo,' ebe Tomas Evan, ' mi gewch y marw yna mewn anobaith yn y ddeddf, a'r byw trwy obaith yn nhrugaredd faddeuol Duw, yn ymyl ei gilydd mewn dwy adnod fechan—dyma hi, "Os creffi ar anwireddau, Arglwydd, O Arglwydd, pwy a saif? Ond y mae gyda thi faddeuant fel y'th ofner."" 'Y mae yn bryd i ni fyned bawb i'w fan,' ebe un o'r cwmni.' 'Cyn i ni gychwyn,' ebe un arall, 'mi garwn i gael gwybod a glywodd F'ewythr Robert oddiwrth yr Hen Ffarmwr wedi iddo anfon y llythyr a glywsom ato.' 'Do, mi dderbyniais bwt bach o lythyr oddiwrtho; ond nid oes dim o bwys yntho fo.' 'O, yn wir, yr oeddwn i'n meddwl son am hyny wrthoch chi hefyd. Wel, y mae agos yn meddwl y daw o ryw dro cyn hir; ond mi gawn glowed oddiwrtho fo eto i roid gwbod yr amser i ni.' Parodd yr hysbysiad hwn sirioldeb nid bychan, yr hwn a amlygid trwy guro traed a dwylaw. 'Un gair eto,' ebe F'ewythr Robert, 'cyn i chi ymadel. Tomas Evan, mi rydw i chwedi cael lle i feddwl fod rhywbeth ynthoch chi, a mae arna i eisio 'i gael o allan o honoch chi.' Mae llawer o bethau ynthw i y byddai yn dda 'u cael nhw allan o honwyf,' ebe Tomas; 'ond at beth yr oeddych chwi'n cyfeirio, F'ewythr Robert?' 'Mi wranta fod yn wir, Tomas; ond tasech chỉ'n peidio bod mor brysur a rhedeg o mlaen i, ni fase raid i chi ddim gofyn y cwestiwn. Tyda'n ni ddim<noinclude><references/></noinclude> 0eah4a1jzplkw9sa92iq4ciq0ah7cho 104 87040 168106 2026-07-26T22:15:03Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168106 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>wedi cael cwleustra i'ch clowed chi'n deyd ond 'chydig yn'n plith ni yma; a dene oeddwn i'n myn'd i ddeyd—y byddwn ni'n disgwyl wrthoch chi'n bena y tro nesa. Mi gewch gym'ryd y'ch rhydid i drin y mater a fynoch chi.' 'Na'n ddigon siwr, rhaid i chwi f'esgusodi i, F'ewythr Robert, druan.' 'Toes dim sgusodion yn pasio ar f'eulwyd i, Tomos.' Ac felly ymadawsom, <br> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|Cyfrinach VII.}}}} WEDI agor y gyfrinach trwy ddarllen, canu, a gweddio, cymerodd F'ewythr Robert ei gadair dderw ddwyfraich, ac eisteddodd fel llywydd y gymdeithas, â golwg fawreddog barchus iawn arno. Wel, Tomos Evan,' eb efe, 'ydach chi'n barod i draethu, dyma ni'n barod wrando, ac rydan ni'n disgwil i chwi ddeydyd wrthon ni lawer o bethau gwerth'u clowed a'u cofio. Rydach chi'n hen wr, ag yn hen grefyddwr,—chwedi gweld llawer tro ar fyd ag eglwys hefyd. Byddwch chi'n rhydd ag yn rhwydd, mi wyddoch pwy ydan ni i gid.' Wel yn wir, ni wn i yn y byd beth i'w ddweyd.Ni ddarfu i mi feddwl am ddim byd. Ond ddarfu i mi ddymuno arnoch chwi f'esgusodi fi y noson o'r blaen?' 'Oni ddaru i mine ddeyd wrthoch chi, na naen ni sgusodi monoch chi ddim? A ni nawn ni ddim chwaith—dowch, dowch Tomos.' 'Nid oes genyf fi ddim yn neilltuol ar fy meddwl, dyna'r gwir i chwi.' {{nop}}<section end="bbb"/><noinclude><references/></noinclude> bujj473zy0qfy7c3xklyhultkpdgpg5 104 87041 168107 2026-07-26T22:44:57Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168107 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>'Dim neilltuol yn wir! O b'le daeth y gair ene, ''dim neilltuol?''—pwy wyr? Ni chlowais i mono fo rioed nes euthum i i'r seiat; a mi fum yn synu ono lawer gwaith, wrth glowed hwn a'r llall yn deyd,—''Does gen i ddim neilltuol ar y meddwl''; ne, ''Does dim neilltuol ar y meddwl i''. Ni chlowch chi neb byth yn y ffeirie a'r tyfarne'n deyd felly—ond y mae pawb ono'n siarad yn rhwydd, ag yn barod yn wastad, wel tae beth neilltuol ar feddwl pob un. Chwedi myn'd yn rhw acen ddrwg y mae'r gair rwsut—y naill yn 'i ddysgud o oddiwrth y llall; ond dydw i ddim am iddo fo ddwad i'n seiat ni yma Tomos.' 'Wel, yn wir, yr ydych braidd yr codi ofn arnaf fi, F'ewythr Robert, wrth eich bod yn troi arnaf mor galed, a minau ond dysgybl mor ieuanc ar eich eulwyd chwi.' Rhaid i chi mostwn i'n sgybleth ni Tomos, os dydach chi am fod yn ddisglib yma, a gadel heibio 'chneidio, a chrafu'ch llechwedd—a does gen i ddim neilltuol, a phethe o'r fath ene.' 'Gobeithio y caf ras i ddal a diodde'r driniaeth, er ei bod hi'n un go lem,' ebe Tomos dan wenu. Ond yn wir eto, yr wyf fi'n hollol anmharod i ddweyd dim yn bresenol.' 'Adroddwch i ni beth o hanes yr hen amserau, yr hen grefyddwyr, a'r hen bethau ydych yn gofio,' ebe Robert Llwyd.— Gwelsoch chwi rai pethau go hynod gynt.' Cyffyrddodd hyn â thant Tomos Evan, a newidiodd ei wedd a'i lais yn y fan. 'Do, do,' ebe efe, 'mi a welais hefyd. Yr oedd amserau, a phethau, a phobl neilltuol er's talwm. Mi fydd arnaf hiraeth o'm calon yn aml iawn am yr hen amserau, yr hen bethau, a'r hen bobl hyny; ac yn barod i ddweyd weithiau yn ngeiriau y prophwyd Mica, "Gwae fi! canys ydwyf fel casgliadau ffrwythydd haf; fel lloffion grawnwin y cynhauaf gwin;<noinclude><references/></noinclude> lg5zi6huwvp7tb5kesiknpwg3zg70pg 104 87042 168108 2026-07-26T22:45:34Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168108 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>nid oes swp o rawn i'w fwyta — Fy enaid a flysiodd yr addfed ffrwyth cyntaf." Y mae'r amserau, a phethau, a phobl wedi newid llawer iawn erbyn hyn, beth bynag.' Na ddywed, "Paham y bu y dyddiau o'r blaen yn well na'r dyddiau hyn? canys nid o ddoethineb yr wyt ti yn ymofyn am y pethau hyn," ebe rhyw un doethach na neb a adnabuoch chwi erioed,' meddai Huw Huws. 'Yr ydych chwi, yr hen bobl, yn dueddol iawn i feddwl ac i ddweyd felly.' 'Ni dd'wedais i mo hyny eto, beth bynag ydwyf yn feddwl; ond mi dd'wedais, ac mi a dd'wedaf eto, fod pethau wedi newid llawer iawn.' 'Ond,' ebe y llall, 'chwi a ''ddywedasoch'' cystal â hyny hefyd, mai wedi newid er gwaeth y mae'r amser, a'i bethau, a'r bobl. Beth oedd yr "addfed ffrwyth cyntaf yr ydych yn cwyno am dano? Yr ydych bron wedi dweyd fel Elias, "A myfi fy hunan a adawyd."' 'D'wedasoch chwithau eich hun beth tebyg ar yr aelwyd yma dro 'nol, os gwir a glywais i. A pham yr ydych yn troi arnaf fi am ddweyd felly?' Camgymeriad oedd hyny; nid y fi a'i dywedodd o; rhyw un arall o'r cyfeillion yma wnaeth y sylw yr ydych yn cyfeirio ato.' 'Rhaid i mi gael gynthoch chi Huw, fod wrth gwrs,' ebe F'ewythr Robert, 'neu mi ewch chi a Tomos yn benben, wel 'raethoch chi a Wmffre'r tro o'r blaen.' 'Ni chewch chi byth gen Huw fod wrth gwrs, os na thorwch chi 'i dafod o,' ebe Wmffre. Ust, Wmffre, ordor, ordor,' ebe F'ewythr Robert. 'Ewch chi'n mlaen, Tomos, —mi tyna i chware teg i chi.' 'Wel, mi ddwedais galon y gwir, beth bynag, pan ddwedais i fod arna i hiraeth am yr hen bethau a hen bobl ydwyf yn gofio; ond hwyrach mai ngwendid i<noinclude><references/></noinclude> tv4v66i4ak5pvtz4bg7sn3nbd2dtsue 104 87043 168109 2026-07-26T22:46:11Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168109 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>sy'n peri hyny, a bod yr amser presenol, a'i bethau a'i bobol, yn llawn cystal â hwythau. Y mae nhw'n meddwl eu bod yn llawer gwell, o lleia yn llawer callach pobol na'r hen dadau. Fe allai'u bod hwy, ond gwell oedd gen i'r hen.' 'Wel, y mae hyny yn ddigon naturiol, Tomos bach,' ebe Robert Llwyd. 'Efo'r hen bobol y cowsoch chwi'ch magu a'ch dwyn i fynu; hwynthwy oedd cymdeithion eich ieuenctyd chwi; ac ni all hen feddwl ddim asio â meddyliau ieuainc, a serchu cyfeillion a phethau newydd, fel y gallai â phethau bore ei oes. Yr wyf finau yn dechreu teimlo hyny, er fy mod lawer o flynyddoedd yn ieuangach na chwi. Ond gadewch i ni gael tipyn o hanes y dyddiau gynt.' 'Yr ydych chwi yn bregethwr, Huw,' ebe Tomos Evan, a rowch chwi genad i mi ganlyn eich ffasiwn chwi, y pregethwrs yma, am unwaith i ranu y mhregeth yn benau, yn gynta, yn ail ac yn drydydd?' 'Rhanwch hi fel fyd ar fynoch chwi, o'm rhan i,' ebe H. Huws. 'Wel, yn gynta, Yr oedd pethau neillduol iawn yn y pregethu, a'r pregethau, a'r pregethwyr, yr amser cynta ydwyf fi'n gofio—rhyw nerth, rhyw awdurdod, rhyw effaith, rhyw dân, rhyw rywbeth na wn i ddim beth i'w alw fo;—peth nad yw i'w gael, i'w weled, i'w glywed, a'i deimlo yn y dyddiau yma, ond i raddau bychain ar y gore. Yr oedd dyfodiad un o'r hen bregethwyr cynta ydwi'n gofio trwy y wlad, yn debyg i wynt mawr nerthol yn rhuthro, gan ysgwyd a diwreiddio hen goedydd cryfion, codi toau tai, cwympo magwyrydd, chwalu ydlenydd, a sgubo pob peth o'i flaen. Byddai cynulleidfaoedd cyfain yn cael eu dal, a'u gwyro, a'u hysgwyd, a'u plygu, a'u cwympo, gan awdurdod un gair, weithiau, Mi welech hen gewri o bechaduriaid croendew, gwargaled, anstyriol, ac anstywallt, yn gwelwi, ac yn crynu, ac<noinclude><references/></noinclude> 2bo7kx2pm6azmcumi870b04jz9igqme 104 87044 168110 2026-07-26T22:46:47Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168110 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>yn llesmeirio, o flaen y rhywbeth rhyfedd hwnw fyddai'n cerdded trwy'r odfeuon. O, ie,—blynyddoedd deheulaw y Goruchaf oedd y rhai hyny—rhai i'w cofio byth oeddynt. Mi garwn i'n fawr eu gweld nhw eto unwaith cyn fy medd, i roi un sgytfa i grefyddwyr sychfonddigaidd yr oes yma. O, fel y rhythen nhw eu llygaid a'u safne, pe gwelen ac y teimlen nhw bethe felly! Rhyw oes arall o grefyddwyr sydd wedi codi rwan, na adnabu ddim o'r mawrwaith a wnaeth yr Arglwydd yn nyddiau'r tadau.' 'Ond, yn ail{{bar|2}} 'Aroswch, Tomos, os gwelwch fod yn dda,' ebe Robert Llwyd, 'i gael i ni gael tipyn o ymgom ar y pen cynta cyn yr eloch chwi yn mlaen at yr ail. Rhaid ini gofio bod gwahaniaeth mawr iawn yn nghyflwr y wlad y dyddiau hyn, ragor y peth oedd yn y dyddiau hyny. Yr oedd pregethu yn beth lled newydd a dyeithr i'r bobl yr amser hwnw.. Ni wyddai'r bobl, gan mwyaf, ddim yn y byd am yr efengyl. Nid oedd y pethau a glywent yn y Llanau ddim yn deilwng o'r enw; ac felly, pan drodd y pregethwyr hyny allan, yr oeddynt yn dwyn pethau newydd a dyeithr i glustiau y bobl. Y mae pob peth newydd felly yn codi sylw, ac yn effeithio cyffro, yn enwedig peth o fath yr efengyl. Ond erbyn hyn, y mae pregethu wedi dyfod yr un o'r pethau mwyaf cyffredin yn y wlad: y mae yr oes bresenol yn gynefin â'i swn o'i babandod; ac heblaw hyny, y mae wedi ei haddysgu a'i goleuo yn yr efengyl trwy'r Ysgolion Sabbothol. A phan y mae pechaduriaid yn cael eu goleuo am eu cyflwr, y maent wedi dysgu yn barod i b'le i droi, a beth sydd raid ei wneuthur i fod yn gadwedig. Felly, nid ydym i ddisgwyl pethau fel a welsoch chwi gynt yn canlyn y pregethu yn bresenol.' 'Wel, fe allai fod rhwbeth yn hynyna, Robert; ond eto, 'rwy'n credu'n sicr pe byddai y peth hwnw yn y<noinclude><references/></noinclude> s52sw8mny5l79cgm3iwnkhkal1k9b5n 104 87045 168111 2026-07-26T22:48:16Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168111 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>pwlpud ag oedd ynddo gynt, y byddai rhyw bethau tebyg o dano hefyd i'w gweled eto. Y mae y to presenol o wrandawyr y gynefin iawn â swn yr efengyl yn siwr, ac y mae eu penau wedi eu goleuo â gwybodaeth am dani hi i raddau helaeth, mewn cymhariaeth hefyd; ond y mae rhywbeth ynddi hi, pan fyddo ei phethau hi yn myn'd adre, ac yn gafaelyd yn y galon, a effeithia ar holl deimladau dyn, pa mor gynefin bynag fyddo'i glust â'i swn hi, a'i ben o â gwybodaeth am dani. Dyn ydyw dyn, welwch chwi, 'rioed a byth. A phe bawn i'n coelio fod gwybodaeth felly yn oeri, ac yn rhewi i fynu deimladau yr enaid, ac yn gwneud dyn yn geubren dideimlad,—y mhell y bo hi, ddweda i. Yr oedd rhai dynion mor gall, a gwybodus, ac egwyddorol, i'w cael yn y dyddiau hyny, â neb a gewch chwi y dyddiau hyn; ac yr oeddynt hwythau yn teimlo yn gyffelyb i'r lleill—ond eu bod yn dangos eu teimladau mewn dull ac ymdroddion gwahanol. Ni ddisgwyliwn i, ac ni ddymunwn chwaith, weled a chlywed pob peth a welais ac a glywais yr amser hwnw, pe torai rhyw gyffroad cyffelyb allan; ond mi a ddymunwn weled a chlywed llawer o bethau na welir ac na chlywir yn bresenol.' 'Gadewch i ni glywed rhai o'r pethau rhyfedd rheini,' ebe un o'r cyfeillion. 'Mae'n anodd adrodd rhyw bethau felly,—ond mi roddaf i chwi un siampl.—Ryw dro yr oedd pregethwr o'r enw {{bar|2}} yn {{bar|2}}, a thyrfa luosog yn gwrando. Yr oedd y bobl wedi eu rhwymo i wrando gyda bod y pregethwr yn agor ei enau; a chyn iddo fynd i haner y bregeth, yr oedd ocheneidiau a dagrau i'w clywed a'u gweled yn bur fynych. Ond yn y man, torodd allan yn floedd bentecostaidd, Yr oedd yno amryw na buasent yn gwrando nemor bregeth cyn y tro hwnw; ac o angenrheidrwydd yn bur dywyll ac anwybodus, druain; ac yn eu dychryn, yr oeddynt yn llefain pethau rhyfedd, 'O dear anwyl, bobol bach,<noinclude><references/></noinclude> 4ljxlfc5d5li3y62l7rojs3840ixseg 104 87046 168112 2026-07-26T22:48:50Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168112 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>be sy arna 'i deydwch!' ebe un. 'Mae o gwedi fy lladd i,' ebe un arall. Un arall, fel pe buasai wedi cael rhyw gipolwg ar drefn achub, a waeddai allan, 'O diolch, ar f'enaid i!'—'Ni wsnaetha i ddim chwaneg arnat ti, 'rhen gythrel, nana myn —,' llefai un arall. Llawer iawn o bethau fel yna a allwn adrodd am yr odfa hono, a llawer o odfeuon eraill. Daeth agos i bob un o'r rhai hyny at grefydd; a chafwyd digon o brawf yn eu bywydau ar ol hyny, y rhan fwyaf ohonynt, iddynt ddyfod i adnabyddiaeth achubol o'r gwirionedd. Deillion oeddynt, druain, newydd agor cil eu llygaid am y waith gyntaf erioed, ac yn dechreu gweled allan o niwl a thywyllwch, yr amser yr oeddwn yn son am dano. Yr oeddynt yn cael eu gwasgu i lefain allan; ac nid oedd ganddynt ddim ond yr hen iaith arferedig o'r blaen, pan fyddent dan rhyw gyffroad, i osod allan eu teimladau. Byddai ambell un yn tyngu ac yn rhegi'n ddiarwybod iddo'i hun, wrth geisio gweddio am drugaredd; ond daeth llawer ohonynt yn weddiwyr na chlywsoch neb tebyg iddynt yn eich oes. Yr oedd cryn waith i ysgythru yr hen geinciau oddiarnynt i ddechreu. Chwi a glywech reg a llw yn aml iawn ganddynt wrth adrodd eu profiadau yn y gyfeillach eglwysig.—' Ar fengoch i,'' ar y nghydwybod,'—'myn gafr,''gafr a'm spio i,'—a llawer o'r fath. Pan ddywedid wrthynt y byddai raid iddynt adael heibio rhyw lwon llygredig felly, tyngai ambell un y mawr lw arall yn y fan na wnai byth eu harfer. Ond yr oeddynt, er hyny, yn hawdd iawn eu trin, —mor ddiniwed a hyweth ag wyn bach. Nid oedd fawr o berygl eu tramgwyddo. Caech ddweyd y peth a synech wrthynt; yr oeddynt yn awyddus iawn i gael eu dysgu; ac yn raddol, unionwyd y prenau ceimion cnyciog hyny; ac wedi i arfau gras eu naddu a'u llyfnhau, gwnaed dodrefn hardd ohonynt yn nhy yr Arglwydd.' Yr oedd cyffroadau yr amser yr ydych yn son am<noinclude><references/></noinclude> j9jnpnqzyvbmehldcn8z5nr5jwqch62 104 87047 168113 2026-07-26T22:49:43Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168113 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>dano yn bethau da iawn yn sicr,' ebe Robert Llwyd, 'a daeth llawer iawn o ddaioni trwyddynt; ond pethau am dymhor oeddynt, o anghentheidrwydd natur y pethau eu hunain. Pethau cyffelyb hwyrach i'r doniau i iachau, a llefaru â thafodau, oeddynt yn canlyn yr efengyl yn ei dyddiau cyntaf. Yr oedd y rhai hyny yn arwyddion i'r rhai digred, fel y sylwa Paul—yn deffro sylw y byd at yr efengyl; ond pethau am dymhor yn unig oeddynt. Darfuant a diffoddasant wedi iddynt ateb eu dybenion neillduol; a phe buasent yn parhau o hyd, peidiasent a bod yn arwyddion a rhyfeddodau, ac felly, ni buasent yn effeithiol i un dyben da. Yr oedd yr eglwys yn Corinth wedi meddwl ar y doniau hyny, ac yn awyddus dros ben am eu meddu; ac y mae yn ymddangos bod yr eglwys hono wedi cael mwy o'r doniau hyny nag un eglwys arall yn yr oes apostolaidd. Ond dywed Paul wrthi am ddoniau gwell, doniau ysbrydol crefydd ac am iddi ''ddeisyfu y doniau goreu'' hyny yn hytrach, 'Canys pa un bynag ai prophwydoliaethau, hwy a ballant; ai tafodau, hwy a beidiant; ai gwybodaeth, hi a ddiflana.' Ond am ffydd, gobaith, a chariad, dengys fod y rhai hyny i aros yn yr eglwys yn wastadol; ac nad yw y rhai hyny byth i gwympo ymaith. Yr oedd y Corinthiaid, dan ddylanwad cyffroadau y doniau eraill hyny, wedi myned yn bur annhrefnus yn eu cyfarfodydd llawer yn llefaru mewn gwahanol ieithoedd ar unwaith a'u gilydd, fel nad oedd neb yn cael eu hadeiladu; ac y mae'r apostol, yn hytrach na'u canmol, yn eu beio am hyny, ac yn dangos nad yw Duw yn Awdwr annghydfod, ond trefn, yn holl eglwysi'r saint. A "gwneler pob peth yn weddaidd ac mewn trefn," medd efe. Ac felly yn gyffelyb, y cyffroadau a welsoch chwi yn Nghymru; pethau am y tymhor hwnw oeddynt, a buont yn foddion i ysgwyd a chynhyrfu y wlad allan o'i chysgadrwydd a'i marweidd—dra. Yr oeddynt yn ganlyniadau naturiol pregethiad yr<noinclude><references/></noinclude> hb2wvt2irnib8i2gqesbjdsyf3khw72 104 87048 168114 2026-07-26T22:50:34Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168114 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>efengyl, gydag arddeliad yr Ysbryd ar deimladau pobl annghynefin â hi; ond yr oeddynt i wisgo ymaith yn raddol o angenrheidrwydd. Yr oedd llawer o bethau anweddaidd ac annhrefnus yn gysylltiedig a hwy, fel yr oedd gyda'r doniau hyny yn eglwys Corinth. Ac felly, wedi iddynt ateb eu dybenion priodol, doeth a da oedd iddynt ballu, peidio, a diflanu yr un modd. Ond, wedi iddynt hwy ballu a diflanu, nid ydym i feddwl, Tomos bach, fod crefydd wedi pallu a diflanu i'w canlyn hwy; na, na, y mae ffydd, gobaith, cariad, y tri hyn, y doniau ysbrydol a goreu, eto yn aros, trwy drugaredd. Ac yr wyf fi yn credu fod mwy o wir dduwiolion a duwioldeb yn Nghymru yn awr, nag a fu erioed; er fod llawer o waeledd a marweidd—dra yn yr eglwysi yn sicr.' 'Ia, un stans iawn ydach chi Rhobet rioed,' atebai Wmffre Dafydd. 'Ni wyddoch chi ddim byd be ydi teimlo, ni chyffroes dim byd monoch chi, a rydach chi am i—bawb arall fod yr un fath a chich hun, a Huw yma hefyd. Mae ynte'n bregethwr stans, a chithe'n wrandawr stans—run fath a'ch gilydd ninion. Ond mi fydda i'n caru cael pregethwr, a phregeth ysgydwo dipyn arna'i, nes y gwaeddwn i allan—py cawni nhw, a mi fydda'n 'u cael nhw weithie hefyd. Rydw i cysled drywestwr a'r un ohonoch chi,—ond tydw i ddim am grefydd ddrywestol chwaith. Mi leiciwn i gael yfed cimin o win 'refengyl, nes i mi annghofio'r byd a'r cwbwl, —a nes byddwn i chwedi meddwi'n iawn.' <nowiki>'</nowiki>''Wel done Wmffie,<nowiki>'</nowiki>'' ebe Huw Huws. Cymwch chi ofol, Huw,' ebe F'ewythr Robert, 'peidiwch chi a thynu y 'mwa Wmffre eto ag i chi fynd i mygecru a'ch gilidd.' 'Wel, dyna yn unig oeddwn i ar fedr ei ddweyd, —bod Wmffre yn camddarlunio fy nghyfaill Robert Llwyd a minau mewn un peth, beth bynag. Nid oes neb yn caru gweled arwyddion o deimladau mewn<noinclude><references/></noinclude> s0drnqtgjskweueo52ij8h0bw6rwnn8 104 87049 168115 2026-07-26T22:51:02Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168115 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>cynulleidfa wrth wrando y gair, yn fwy na ni'n dau. Mi fu gweled gwen ar enau, a deigryn ar ruddiau Robert Llwyd, yn fwy o help i mi bregethu lawer gwaith, nag a all un ohonoch chwi goelio; ac mi a welais hefyd lawer tro, pan fyddai Wmffre yn edrych cyn syched a sglodyn, a chyn sured a lefain.' 'Saffed mod i yn y fan yma, ni chlowis i monoch chi 'rioed yn dweyd pethe y baswn i yn y myw yn medryd crio na chwerthin wrth'u clowed nhw, Huw, a dweyd y gwir i chi,' ebe Wmfire. • Mae agos bob peth ddeydo fo'n ych digio chi'nte,' ebe F'ewythr Robert. — Mae hi yn dechre mynd eto. Mae arna i ofn, Wmffre, mai arnoch chi mae'r baifod rhw gulni rhynthoch chi a Huw. Ond gadewch hi yn y fan ene heno.' 'Yn ail,' ebe Tomos,— 'Yn ail,' ebe un o'r cyfeillion, edrychwch ar y cloc acw—mae hwnacw just a mynd i ddweyd yn ddegfed!—dyna fo wedi rhoi notis 'i fod o'n mynd i lefaru, y mae hi'n llawn bryd i ninau fynd bob un i'w babell.' Ac felly terfynodd y gyfrinach. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> t8i0ulnhgzv0vv793gye7v4jt16exuu 168116 168115 2026-07-26T22:51:25Z AlwynapHuw 1710 168116 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>cynulleidfa wrth wrando y gair, yn fwy na ni'n dau. Mi fu gweled gwen ar enau, a deigryn ar ruddiau Robert Llwyd, yn fwy o help i mi bregethu lawer gwaith, nag a all un ohonoch chwi goelio; ac mi a welais hefyd lawer tro, pan fyddai Wmffre yn edrych cyn syched a sglodyn, a chyn sured a lefain.' 'Saffed mod i yn y fan yma, ni chlowis i monoch chi 'rioed yn dweyd pethe y baswn i yn y myw yn medryd crio na chwerthin wrth'u clowed nhw, Huw, a dweyd y gwir i chi,' ebe Wmfire. 'Mae agos bob peth ddeydo fo'n ych digio chi'nte,' ebe F'ewythr Robert. — Mae hi yn dechre mynd eto. Mae arna i ofn, Wmffre, mai arnoch chi mae'r baifod rhw gulni rhynthoch chi a Huw. Ond gadewch hi yn y fan ene heno.' 'Yn ail,' ebe Tomos,— 'Yn ail,' ebe un o'r cyfeillion, edrychwch ar y cloc acw—mae hwnacw just a mynd i ddweyd yn ddegfed!—dyna fo wedi rhoi notis 'i fod o'n mynd i lefaru, y mae hi'n llawn bryd i ninau fynd bob un i'w babell.' Ac felly terfynodd y gyfrinach. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> dertaibi4ucr7i4irbc9ew6erjvx584 104 87050 168117 2026-07-26T23:03:04Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168117 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|Cyfrinach VIII.}}}} WEDI dyfod o'r cyfeillion yn nghyd, ac eistedd bob un yn ei le, anerchai F'ewythr Robert hwynt fel y canlyn: 'Gyfeillion Anwyl,—Mae yn dda gan y nghalon i ych gweld chi bob un unweth eto; mi fum yn siarad â Huw Huws wedi'r cyfarfod dwaetha fu yma, a mi ge's gyntho fo addo y gnae o roid darlith ar rw fater buddiol i ni yma heno; a felly mi rydw i'n disgwyl 'i fod o'n barod ati hi; os byddwch chwi'n cytuno, mi geith fynd at 'i waith yn inion rhag blaen; os ydach chi'n foddlon i'r drefn, dangoswch hyny trwy godi'r llaw dde.' Ac felly fu, arwyddodd pob un ei gymeradwyaeth yn barod a siriol iawn. Yna galwai F'ewythr Robert ar Huw Huws i ddechreu ar ei waith. Cyfododd yntau, a llefarodd fel y canlyn: 'Anwyl Frodyr a Chwiorydd, —Gwaith newydd a dyeithr i mi ydyw darlithio; dyma y tro cyntaf erioed i mi gynyg arno, ac ni fuaswn yn meddwl cynyg arno byth chwaith ond fel y taer anogwyd fi gan ein hen gyfaill F'ewythr Robert; efe a darawodd arnaf ar ryw awr wan, a chafodd genyf addaw rywsut. Bum mewn penbleth fawr yn ceisio cael testun, ac wedi cael testun yn ceisio cael rhywbeth i'w ddweyd oddiwrtho. Bum aml i noson yn debyg i'r dysgyblion gynt; yn poeni ar hyd y nos heb ddal dim—yn methu yn deg a chael yr un pysgodyn o feddwl i'r rhwyd. Cyfeillion sydd yma i gyd, onide ni fuaswn yn gallu anturio cynyg ar wneud y fath beth a cheisio darlithio yma heno. Mi a wn nad ydych yn dysgwyl rhyw bethau mawrion oddiwrthyf—y cydymdeimlwch â mi, ac yr esgusodwch bob diffygion a gwaeleddau. ' Y mae testun fy narlith, neu y sylwadau sydd ar fy meddwl i'w traethu heno, rywbeth yn o hynod a dyeithr, efallai. Y testyn ydyw, ''Tri chythraul Williams o'r Wern!''<nowiki>'</nowiki>{{bar|2}} {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> 5mlgl18d9vp5uoqrmdaz8crvw416534 104 87051 168118 2026-07-26T23:26:46Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168118 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>'Aros, aros, ebai F'ewythr Robert, 'gwarchod pawb!—tybed mod i chwedi dy ddallt ti'n iawn—Tri chythraul Williams o'r Wern ddeydist ti? be wyt ti'n feddwl?' 'Aroswch chwithau dipyn, F'ewythr Robert,' ebai y darlithydd; ' rhaid i chwi beidio a thori ar y nhraws i fel hyn, neu ni allaf wneud dim yn y byd o honi hi. Yr oeddwn ar fedr egluro y testun pe cawswn lonydd.' Wel, ewch yn mlaen' 'Ie, ''Tri chyıhraul Williams o'r Wern'', meddaf eto, ydyw fy nhestyn. Deallwch, nad wyf yn meddwl mai y diweddar Williams o'r Wern oedd perchenog y tri chythraul, na'u bod hwythau yn ei feddianu yntau chwaith; na, yn wir, pell iawn ydwyf o feddwl y fath beth; ond gelwais hwynt dan yr enw hwnw, oblegid mai efe—Willliams o'r Wern—a'u nododd hwynt allan gyntaf erbyn eu nodweddau priodol. Yn hanes bywyd y gwr enwog hwnw, yr ydym yn cael yn mysg sylwadau a dywediadau hynod ơi eiddo yr un canlynol:—" Y tri chythraul, — Y mae tri chythraul ag sydd yn gwneud mawr anrhaith a niwaid yn ein cynulleidfaoedd a'n heglwysi, sef cythraul y canu, cythraul gosod eisteddleoedd, a chythraul dewis swyddogion; y maent o'r rhywogaeth waethaf o gythreuliaid; ac nid â y rhywogaeth hon allan ond trwy ympryd a gweddi."' Yn awr, dyma fi wedi darllen fy nhestyn, a hwyrach y dylwn wneud sylw neu ddau mewn ffordd feirniadol arno, cyn ei ranu, mewn trefn i geisio traethu yn ymarferol ar ei wahanol ganghenau. Ni oddef amser i mi ymhelaethu llawer mewn ffordd o lefaru yn gywrain a beirniadol; ond caf yn unig wneud crybwylliad neu ddau. Y mae yn amlwg y golygai y gwr a lefarodd eiriau ein testun fod gwahanol rywiogaethau o gythreuliaid, neu ysbrydion drwg, yn bodoli; canys efe a ddywed am y rhai dan<noinclude><references/></noinclude> nhbhov471jkrafd7kthjke2bx2t1lyf 104 87052 168119 2026-07-26T23:27:25Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168119 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>sylw eu bod o ''rywogaeth'' neillduol o gythreuliaid. Nid gwahanol rywiogaethau o ran natur a feddylir, ond o ran galluoedd a chymhwysderau i wneuthur drwg. Y mae ymadroddion y Beibl yn rhoddi sail i gredu bod graddau o ran galluoedd a swyddau yn mysg yr angelion da a drwg; canys sonir am thronau, arglwyddiaethau a thywysogaethau, ac awdurdodau, y nefolion leoedd; ac am Satan a'i angelion, Belzebub penaeth y cythreuliaid, &c. Fel y mae gwahanol sefyllfaoedd, a dosbeirth, a swyddau, a graddau, a galluoedd, a chymhwysderau, yn mysg dynion, er eu bod oll yn cydgyfranogi o'r un natur gyffredin, eto y mae gwahaniaeth mawr o rywiogaethau i'w weled yn mysg creaduriaid o'r un rhyw ddynol fel hyn. Digon naturiol ydyw i ni gasglu oddiar gyfateboliaeth pethau, fod gwahanol rywiogaethau o ''ysbrydion'', da a drwg, yr un modd. 'Eto, arwydda'r ymadrodd bod rhywiogaethau ''gwaeth'' na'u gilydd o ysbrydion aflan ("rhywiogaeth waethaf," &c.); a sonia yr Ysgrythyr hefyd am ysbryd aflan yn cymeryd gydag ef "saith ysbryd aflan eraill gwaeth nag ef ei hun," at ryw orchwyl penodol. Nid am nad yw pob ysbryd aflan yn llawn mor ddrwg ag y gall fod, neu fod rhyw gymaint o rinwedd yn aros yn rhai ohonynt, y dywedir felly; ond am fod rhai yn meddu ar alluoedd cryfach, yn fwy cyfrwys a medrus i wneuthur drwg, na'r lleill. Y maent yn waeth am eu bod yn fwy galluog i demtio a drygu dynion na'u brodyr, Y maent oll yr un mor awyddus i ddrwg a'u gilydd; ond nid ydynt oll mor gryfion eu cyneddfau, a dyfnion eu dichellion, y naill a'r llall. 'Y mae Satan, eu brenin a'u blaenor, yn ddiau yn adnabod galluoedd a chymhwysderau ei weision yn dda. Gwyr pa fodd i'w trefnu—pa waith y mae pob un yn gymhwys ato—pa le a pha sefyllfa y gall pob un fod o fwyaf o wasanaeth i'w deyrnas. Y<noinclude><references/></noinclude> cj1e5pq228haksj3i78vekk9rmuactx 104 87053 168120 2026-07-26T23:27:58Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168120 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>mae hen ddiareb yn dweyd, "Odid i Satan anfon gwas ffol ar neges bwysig." Y mae ganddo rai negesau nad ymddiriedai i anfon yr un gwas a fedd arnynt; ond â ef ei hunain i'w cyflawni. Nid wyf yn meddwl y buasai yn ymddiried y gorchwyl o demtio y Gwaredwr i'r un o angelion penaf ei lu; aeth allan ei hunan ar y neges hwnw, ac wrth ei orchfygu ef, darostyngodd y Ceidwad holl gryfder y gelyn, holl nerthoedd pyrth uffern, ar unwaith; fel y gwelodd ac y teimlodd yr holl giwed na fuasai gwiw i'r un ohonynt hwy gynyg ymosod byth arno wedi iddo ef, eu brenin, fethu. 'Yn awr, yr wyf fi'n meddwl fod gwahaniaeth mawr rhwng cythreuliaid y tafarndai a chythreuliaid yr addoldy, a bod y rhai olaf yn llawer iawn gwaeth; hyny yw, yn llawer cryfach eu galluoedd, cyfrwysach a dyfnach eu dichellion, na'r lleill. Gwyr y penaeth yn dda nad rhaid iddo ofalu llawer yn nghylch y dynion a arferant gyrchu i'r tafarndy, eu bod yn ddiogel yn ei feddiant. Y maent yno ar yn neuadd ac wrth ei waith ef yn ei broffesu ac yn ei arddel ef yn gyhoeddus fel eu meistr a'u harglwydd yn galw ar, ac yn tyngu i'w enw ef. Nid oes dim perygl iddo eu colli o'i feddiant yno. Gwna rhyw haner-panod o ysbrydion aflan y tro'n burion i'w llywyddu a'u gwylio hwy. Gwastraff ar amser a thalentau, a diraddiad ar alluoedd ac urddas cythreuliaid dysgedig, talentog, synwyrlawn, fyddai eu gosod hwy yn y fath sefyllfa, ac wrth y fath orchwyl, gan y gall y rhywogaeth iselaf ohonynt lenwi y swydd a chyflawni ei dyledswyddau yn eithaf da. Rhyw grachod o ysbrydion poethwylltion eu tymherau ydynt. Siaradant yn ferw gwyllt ar draws ei gilydd, yfant a smociant, tyngant a rhegant, a chanant ac ymladdant, ac ysgydwant ddwylaw yn union drachefn, a dyna y cwbl drosodd am y tro hwnw, ac ânt trwy yr un gwasanaeth y tro nesaf drachefn. Rhai o'r un radd a<noinclude><references/></noinclude> 1ka87lemmfww1p48qu2jffnms2hrhzf 104 87054 168121 2026-07-26T23:28:22Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168121 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>dosbarth ydyw ysbrydion y chwareudai a'r hapchwareudai ''(theatres and gambling houses)'', a'r rhedegfaes, a'r cyffelyb leoedd: y mae gan Satan gyflawn a thawel feddiant o'r lleoedd hyn. Y mae yr hyn oll sydd ganddo mewn heddwch a diogelwch ynddynt. 'Ond y mae dosbarth lluosog o ddynion nad ânt i'r manau hyny. Y mae ynddynt ryw fath o duedd grefyddol, ac y maent yn hynod o hygoelus, ofergoelus, a phenboethlyd; ac y mae gan Satan ei angelion i gymeryd gofal am danynt hwythau, i lunio athrawiaethau a chrefyddau cyfaddas at eu harchwaeth. Gelwir y rhai hyn yn "ysbrydion cyfeiliornus," a'r crefyddau a ddysgant yn "athrawiaethau cythreuliaid," "ewyllys-grefydd," a "gwrachiaidd chwedlau," a'r cyffelyb. Arweinia y rhai hyn y dynion ehud hygoelus truain i gredu a phroffesu pob math o ynfydrwydd a rhusedd, ac i gyflawni pob amryfusedd ynfytach na'u gilydd fel defodau a gwasanaeth crefyddol, megys canlynwyr Joseph Smith—y Mormoniaid, er engraifft. I arwain yr ynfydion dynol ag ydynt bob amser yn barod i redeg ymaith gyda phob awel dysgeidiaeth o'r fath yma, ni raid trefnu a gosod cythreuliaid ''respectable'', galluog o feddwl a synwyr; gwna gwehilion yr ysbrydion aflan y tro yn flaenoriaid ac arweinyddion i wehilion y bobl. Y mae gwrach—ysbryd aflan yn burion i lunio a dyfeisio crefydd i wrach—ddynion, ac i fod yn arolygwr ar ei defodau a'i gwasanaeth. Dan arweiniad un neu fwy o'r dosbarth hwn o ysbrydion drwg yr ymdeithiodd ac yr ymdeithia lluaws o drueiniaid hudoledig i'r Dyffryn Halen, yn Califfornia; lle y mae uffern yn sefydlu trefedigaeth o ddynion, i'w llywodraethu dan raglawiaeth un o'r urdd iselaf o'i hellyllon, mewn egwyddorion ac ymarferion mor isel a ffiaidd ag a bair i glustiau pob dyn synwyrol a pharchus ferwino, a'i wyneb wrido, pan glywo am danynt. Ond, pa le bynag y mae gwirioneddau syml yr<noinclude><references/></noinclude> b78xntgvz4el6ygsvwkq9hmqrwy7zff 104 87055 168122 2026-07-26T23:30:49Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168122 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Ysgrythyrau yn cael ei gyhoeddi efengyl bur yn cael ei phregethu, a dynion yn cyrchu i'w gwrando, yno y mae achos Satan mewn perygl—yno y mae angen am wasanaeth ei weision cyfrwysaf a galluocaf. Y mae llygaid ''duw'' y byd hwn ei hun yn wastadol ar y manau hyn, a'i holl ddyfais ar waith yn dallu meddyliau, "fel na thywyno iddynt lewyrch yr efengyl." Lle y mae yr hâd da yn cael ei hau, y mae efe y diafol ei hun, a'r rhai penat o'i weision, yn gwylio i gipio yr hâd, rhag iddo wreiddio a thyfu yn nghalonau ei wrandawyr. 'Ond yr wyf wedi bod yn llawer iawn hŵy nac yr oeddwn yn bwriadu wrth ddechreu cyn dyfod at fy nhestun, er fy mod yn rhywle yn agos ato o hyd. Yr wyt yn meddwl fod y sylwadau blaenorol yn angenrheidiol i raddau er rhoddi golwg ar berthynasau y testun. 'Yn awr, deuwn at y testun ei hun. Y mae yn rhanu ei hunan, fel na raid i mi gyflawni hyny o orchwyl, ond ei gymeryd fel y mae o'm blaen. Y cyntaf a ddaw dan sylwyn ol y drefn y gosodir y pwnc i lawr ydyw <nowiki>'</nowiki>''Cythraul y canu''. Diangenrhaid fyddai i mi aros dim i brofi fod canu mawl yn rhan arbenig o addoliad dwyfol cynulleidfa y saint. Canodd Moses a meibion Israel yn beraidd a gwresog iawn ar lan y Môr Coch am y waredigaeth fawr a gawsant. A llawer a ganodd y ffyddloniaid ar ol hyny hyd amser Dafydd; ond efe a drefnodd y gyfran bwysig hon o addoliad yn sefydlog a rheolaidd gyntaf erioed. Neillduodd ddosbarth o gantorion, a chyfansoddodd Salmau ac odlau ysbrydol, i'w datgan gydag offerynau cerdd, ar amserau ac achlysuron neillduol. Y mae yr alwad a'r anogaeth i glodfori a chanu mawl i Dduw yn amlach yn llyfr y Salmau na'r anogaethau at unrhyw ddyledswydd arall. Yr ydym yn cael ddarfod i'r Gwaredwr ganu hymn gyda'i ddysgyblion yn yr<noinclude><references/></noinclude> gbg6f3ok30p88ggu9btbpgke1u3409c 104 87056 168123 2026-07-26T23:32:39Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168123 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>oruwchystafell, ar ol gwasanaeth y swper santaidd, y nos y bradychwyd ef. Anoga Paul y Cristionogion i "ddysgu a rhybuddio bawb eu gilydd mewn salmau a hymnau, ac odlau ysbrydol, gan ganu trwy ras yn eu calonau i'r Arglwydd." Yr ydym yn gweled fel hyn fod canu mawl yn rhan o wasanaeth crefyddol yr eglwys Iuddewig a'r eglwys Gristionogol: ac oddiwrth amryw ranau o weledigaethau Ioan yn llyfr y Datguddiad, gallwn gasglu fod canu yn rhan o wasanaeth addoliadol angelion a saint perffeithiedig yn y nefoedd. Gwasanaetha hynyna o fyr grybwyllion i ddangos fod canu cynulleidfaol yn ddefod ysgrythyrol. 'Y mae cydganu cynulleidfaol yn foddion effeithiol iawn i enyn serchiadau y galon ac ysbryd mawl yn yr addolwr, pan gyflawner y gwasanaeth mewn geiriau a thôn a thymher briodol. Pan oedd cynulleidfa Llangeithio yn amser Daniel Rowlands yn canu y disgynodd cawod fawr o'r gwlaw graslawn arni, a dorodd yn genllif nerthol o adfywiad dros Gymru, wedi yr 11 mlynedd o sychder mawr a ganlynasai yr ymryson a'r ymraniad rhwng Harris a Rowlands. Crybwyllodd Tomos Evan y nos o'r blaen yma am yr awelon cryfion a fyddent yn siglo cynulleidfaodd yn ei amser cyntaf ef, oni byddai eu penau i'w gweled yn ymrwyfo fel tonau ar wyneb yr eigion. Prin y gellir dweyd, hwyrach, y byddai yr hen bobl hyny yn "canu mawl yn ddeallus;" ond yr oeddynt yn "canu a'r ysbryd"—yn " pyncio trwy ras yn eu calonau i'r Arglwydd," yn beraidd a soniarus, er nad oeddynt yn gyfarwydd âg egwyddorion y gelfyddyd i gadw cywair ac amser priodol y tonau.' 'Dowch at y pwnc, Huw,' ebai Wmffre Dafydd; 'rydach chi'n wandro i rywle'n ddigon pell.' Yr wyf fi ar y pwnc o hyd, Wmffre,' atebai y darlithydd; 'gwrandewch chwi'n ddystaw yn y fan yna, neu trowch eich cefn os ydach wedi blino. Fy amcan yn y sylwadau blaenorol ydoedd dangos<noinclude><references/></noinclude> b5pv0mfk853y4mki1yl8vd66406l0zc 104 87057 168124 2026-07-26T23:35:01Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168124 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ysgrythyroldeb canu cynulleidfaol, mewn trefn i ddangos mawredd y drwg a wna y cythraul sydd dan sylw pan gaffo efe le i ymwthio i mewn iddo, a'r pwys mawr o gadw'r wyliadwriaeth fanlylaf rhag rhoddi lle iddo. Pan lliniarodd ac yr oerodd ysbryd yr adfywiad yn yr eglwysi, dechreuwyd yn raddol fyned yn fwy gofalus am ffurfiau, trefniadau, a rheolau, gyda'r canu, a phethau eraill. Deallwch nad wyf fi yn condemnio hyn. "Gwneler pob peth yn weddaidd ac mewn trefn." Ond rywfodd, beth bynag, collwyd graddau helaeth o'r gwresogrwydd ysbryd oedd yn y canu cyntaf, fel y cynyddodd y canu â'r deall yn ein mysg. Nid peth o angenrheidrwydd oedd hyn; canys, fel y dengys anogaeth yr apostol, ac y mae rheswm hefyd yn dysgu yr un peth, y mae canu â'r ysbryd ac a'r deall hefyd, yn beth posibl ar yr un peth pryd. Ni raid i'r deall atal gweithrediadau yr ysbryd a'r teimladau, na'r ysbryd atal a rhwystro gweithrediadau y deall. Ond gallwn fod yn sicr nad oedd cythraul y canu yn cysgu yn ystod yr amser y cyfeiriais ato; na, yr oedd efe o hyd a'i lygaid yn agored arno, ac yn dysgwyl am adeg a chyfleusdra i ddyfod i mewn. Yr oedd yn fwy awyddus nag erioed i'w anrheithio wedi gweled effeithiau grymus y canu yn yr oedfa hono yn Llangeitho. O dipyn i beth, daeth chwyldroad hollolar y dull o ganu cynulleidfaol yn Nghymru. Sefydlwyd cyfarfodydd i'r ieuenctyd ymgynull at eu gilydd i ddysgu canu, dan gyfarwyddyd blaenoriaid deallus, yr hyn oedd waith da iawn. Neillduwyd corau penodol i'r cantorion ar eu penau eu hunain yn yr addoldai. Gadawyd y canu, mewn llawer o fanau, yn hollol i'r corau hyny, a safai neu eisteddai y cynulleidfaoedd yn fudion i wrando arnynt; ac yn wir, nid oedd ganddynt ddim arall i'w wneud, canys cenid tonau newyddion a hollol ddyeithr iddynt, gan mwyaf, fel na allasent ymuno ynddynt. Ymunodd<noinclude><references/></noinclude> a78hw3a2plckw89wu5l2zm7ygzhrvu3 104 87058 168125 2026-07-26T23:35:30Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168125 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>lliaws o ieuenctyd gwamal a digrefydd â llawer o'r corau hyn, a daethant i fod felly yn eneuau mawl y cynulleidfaoedd. Y canu fyddai pob peth yn ngolwg y dosbarth hwn yn y naill fan a'r llall. Cafodd llawer pregethwr truan ei boeni yn dost lawer gwaith wrth weled fel y byddai y cor canu yn trin, yn troi, ac yn trafod eu llyfrau tonau, ac yn siarad ac yn sisial ac yn gwenu ar eu gilydd, tra fyddai ef yn pregethu, a llygaid a sylw y gynulleidfa yn dal ar y cantorion, yn lle ar y pethau a leferid. Beth oedd hyn? Beth oedd o hefyd? Ond cythraul y canu wedi dyfod i mewn—duw'r byd hwn wedi cymeryd y ffordd effeithiol hon i ddallu meddyliau—diafol yn cipio'r had. Yr oedd dynion difrifol a thyner eu cydwybodau yn cael eu dwys ofidio gan bethau fel hyn; ac mewn llawer amgylchiad, ceisid symud ymaith y tramgwydd trwy ymddiddan â'r cantorion, a'u cynghori; ac yn fynych iawn ar achlysuron felly, codai cythraul y canu yn eu hwynebau, gan godi ei wrychyn, a brochi, a ffromi, a moni, a myned o'i go' wyllt, gan ddwrdio a bygwth na chanai efe ddim ychwaneg: a'r Sabbath canlynol, gwelid y corau canu yn annghyfanedd, heb ddyn na phreswylydd, a'r cantorion yn wasgaredig, un yma a'r llall acw, yn mhlith y gynulleidfa; a hyny fyddai yn destun siarad a sylw y bobl am y Sabbath hwnw drachefn. Pa faint o anrhaith, a blinder, ac aflwydd, a barodd y cythraul anfad hwn yn y ffordd hon mewn llaweroedd o'n cynulleidfaoedd? Buy canu am un tymor yn ddiweddar yn fath o bla mewn rhai ardaloedd: gwelid degau o ieuenctyd, yn feibion a merched, yn hwylio gyda'u gilydd yn hwyr ddydd Sadwrn o un ardal i fyned, hwyrach, ddeuddeg neu bymtheg milldir o ffordd erbyn y Sabbath canlynol i ganu, mewn ardal neu ardaloedd dyeithr, er mwyn dangos eu medr a'u cywreinrwydd cerddorol: ac nid y canlyniadau mwyaf dymunol, fel y gallesid dysgwyl,<noinclude><references/></noinclude> cstahxmrdcaju8erurbtig8of6wx2wn 104 87059 168126 2026-07-26T23:39:51Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168126 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>a fu o hyn. Ond y mae yn dda genyf ddywedyd, nad oes dim son am bethau fel hyn yn bresenol, hyd y gwn i. Yr oedd llawer o'n gweinidogion mwyaf poblogaidd yn dwys ofidio wrth weled y pethau hyn; ond yr oedd arnynt ofn yn eu calonau ddweyd dim, rhag tynu cythraul y canu yn eu penau. Anturiodd un ohonynt unwaith gyfeirio yn gynil at y peth, a mawr fu y dwrdio arno. Cytunodd nifer o gantorion i fyned i'r capel yr oedd efe i bregethu ynddo un noson; a phan gyfododd efe ar ei draed yn yr areithfa, cyfodasant hwythau gyda'u gilydd, ac aethant allan; canys er mwyn y pleser o gael gwneud hyny yn unig y daethant yno y tro hwnw. 'Gallwn nodi llaweroedd o esiamplau er dangos castiau ac ystrywiau niweidiol y cythraul hwn. Ond pa beth a wneir iddo? Pa fodd y bwrir ef allan o'r manau y mae, ac y cedwir ef allan? Gofynion pwysig yn sicr. 1. O'm rhan i, cynghorwn y cynulleidfaoedd nad oes corau neillduol ganddynt, i beidio byth a sefydlu un. Nid i beidio cynal cyfarfodydd neillduol i ddysgu y gelfyddyd werthfawr o ganu yn drefnus, gweddus, a rheolaidd, a olygaf; cefnoger y cyfryw gyfarfodydd yn mhob man y gellir cael dynion cymhwys, difrifol, a chrefyddol i'w blaenori; ond i beidio neillduo corau penodol i'r cantorion ar eu penau eu hunain yn yr addoldy. Eistedded y cantorion cyfarwydd yn mhlith y gynulleidfa yn gyffredin, a bydd pob un felly yn ddysgawdwr i'r rhai a eisteddant o'i amgylch. Ond yn y manau y mae y cyfryw gorau wedi eu sefydlu, dichon mai gwell fyddai peidio ceisio eu symud, rhag ofn— 2. Dylid gofalu am ddewis un i fod yn flaenor y gân ag y byddo gan y gymdeithas hyder yn ei gymeriad, fel dyn ac fel Cristion—yn wr pwyllog a synwyrol, yn gystal ag yn gerddor da. 3. Na dderbynier yn aelodau o'r cor ond a<noinclude><references/></noinclude> 5yk9lc37upib7p0lpyxyr43xrltqtiz 104 87060 168127 2026-07-26T23:41:01Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168127 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>fyddont yn aelodau o'r eglwys; o leiaf yn rhai diargyhoedd eu buchedd, ac yn ddeiliaid o'r Ysgol Sabbothol. Daeth cythraul y canu i mewn lawer gwaith trwy fod ieuenctyd gwamal a digrefydd yn cael eu gwahodd a'u derbyn yn aelodau o'r cor; rhai, hwyrach, a arferent ganu gwagedd yn y tafarndy nos Sadwrn, yn benaf rhai yn canu mawl yn yr addoldy y Sabbath! Ni feddyliai neb am anog na goddef y cyfryw rai i weddio yn gyhoeddus, a phaham i ganu felly? Onid yw y gwasanaeth cysegredig hwn yn cael ei halogi a'i ddiraddio yn arswydus fel hyn? Y mae yn ei wneud yn isel a dirmygus yn ngolwg y nefoedd! A ydyw yn rhesymol disgwyl am adfywiad a llwyddiant ar grefydd tra y goddefer halogrwydd o'r fath yma yn y cysegr? 'Ond yr wyf wedi bod eisoes yn llawer iawn meithach nad y bwriadwn wrth ddechreu, ac yr wyf yn gweled na chaniateir amser i mi ymdrin â'r ddau gythraul arall heno, gan hyny terfynaf.' Ar waith y darlithydd yn eistedd i lawr, arwyddasom oll ein cymeradwyaeth wresog i'r ddarlith yn y dull arferol. 'Wel, yn siwr,' ebai F'ewythr Robert, 'ni a gawsom ddarlith gythreulig iawn; ond eto, un bur fuddiol, mi fyddyliwn i. Rhaid i chi dyddodi rest ohoni y tro nesa, Huw; a chwech chi mo ddiolchgarwch y cwarfod nes rol i chi orphen.' 'Mi allaf addaw i chwi y byddaf yn llawer byrach gyda y rest ohoni hi, nac y bum heno,' ebai Huw Huws. Yr wyf yn bur ddiolchgar i'r cyfeillion oll am eu gwrandawiad astud a siriol heno.' Ar hyny, ymadawsom. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> dhy7xon8h3hpnrvdn42nd4xhlslvuve 168128 168127 2026-07-27T01:04:18Z AlwynapHuw 1710 168128 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>fyddont yn aelodau o'r eglwys; o leiaf yn rhai diargyhoedd eu buchedd, ac yn ddeiliaid o'r Ysgol Sabbothol. Daeth cythraul y canu i mewn lawer gwaith trwy fod ieuenctyd gwamal a digrefydd yn cael eu gwahodd a'u derbyn yn aelodau o'r cor; rhai, hwyrach, a arferent ganu gwagedd yn y tafarndy nos Sadwrn, yn benaf rhai yn canu mawl yn yr addoldy y Sabbath! Ni feddyliai neb am anog na goddef y cyfryw rai i weddio yn gyhoeddus, a phaham i ganu felly? Onid yw y gwasanaeth cysegredig hwn yn cael ei halogi a'i ddiraddio yn arswydus fel hyn? Y mae yn ei wneud yn isel a dirmygus yn ngolwg y nefoedd! A ydyw yn rhesymol disgwyl am adfywiad a llwyddiant ar grefydd tra y goddefer halogrwydd o'r fath yma yn y cysegr? 'Ond yr wyf wedi bod eisoes yn llawer iawn meithach nad y bwriadwn wrth ddechreu, ac yr wyf yn gweled na chaniateir amser i mi ymdrin â'r ddau gythraul arall heno, gan hyny terfynaf.' Ar waith y darlithydd yn eistedd i lawr, arwyddasom oll ein cymeradwyaeth wresog i'r ddarlith yn y dull arferol. 'Wel, yn siwr,' ebai F'ewythr Robert, 'ni a gawsom ddarlith gythreulig iawn; ond eto, un bur fuddiol, mi fyddyliwn i. Rhaid i chi dyddodi rest ohoni y tro nesa, Huw; a chwech chi mo ddiolchgarwch y cwarfod nes rol i chi orphen.' 'Mi allaf addaw i chwi y byddaf yn llawer byrach gyda y ''rest'' ohoni hi, nac y bum heno,' ebai Huw Huws. Yr wyf yn bur ddiolchgar i'r cyfeillion oll am eu gwrandawiad astud a siriol heno.' Ar hyny, ymadawsom. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> l1muntypq6j8wpib5cg8wvw819206kk 106 87061 168129 2026-07-27T01:21:18Z AlwynapHuw 1710 Dechrau tudalen newydd gyda "" 168129 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Title=Helyntion bywyd Hen Deiliwr |Author=William Rees (Gwilym Hiraethog) |Publisher=Isaac Foulkes (Llyfrbryf) |Year=1877 |Source=pdf |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Remarks= }} 6j0egfvfikic2wdknoupm8kocnt93ap 104 87062 168131 2026-07-27T08:30:28Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168131 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|Cyfrinach IX.}}}} 'GYDA'CH cenad, gyfeillion, 'rydw i'n galw ar H. Huws i fyn'd ymlaen efo'i ddarlith,' ebe F'ewythr Robert, wedi i'r gyfrinach ddyfod yn nghyd; a chan droi ar y darlithydd, efe a ychwanegai, 'Prin 'rydwi'n fodlon i chi, Huw, drin 'sprydion drwg yn y nhy i hefyd. Mae hen air yn deydyd bod yn llawer iawn haws codi cythreulied na'u gostwn nhw; a gwyliwch chi'u codi nhw yma, os na fedrwch chi'u rhoid nhw lawr wed'yn, ne fynd a nhw hefo chi i rwle oddyma. Mi rydach chi wedi mentro tri ohonyn nhw hefo'u gilydd—mi feddyliwn y base un o'u ffasiwn nhw yn llawn ddigon o job i wr fel chi ar unweth.' 'Mi a ddeuthum trwy un o'r tri y noson o'r blaen heb ryw lawer iawn o drafferth,' ebe H. Huws; 'ac yr wyf yn dysgwyl y gallaf feistroli y ddau arall eto heno.' 'Y cyntaf o'r ddau a ddaw dan sylw y tro hwn ydyw, "Cythraul gosod yr Eisteddleoedd." Nid wyf yn sicr iawn pa un ai dyfais yr ysbryd drwg hwn, ydoedd dwyn eisteddleoedd ardrethol i'n haddoldai o'r dechreu, ai peidio. Y mae rhai pobl dda o'r farn hono yn bresenol, beth bynag; a mynant eu bwrw allan yn gwbl, a gadael yr holl addoldy yn rhydd i bawb, ac i'r gynulleidfa gyfranu, mewn dull arall, at ddwyn traul cynaliaeth yr achos crefyddol yn y lle. A gwelais hanes am rai manau lle y gwnaed hyny, yn tystiolaethu eu bod yn myned yn mlaen yn llawn mor gysurus felly gyda golwg ar amgylchiadau yr achos; a'u bod drwy hyny wedi bwrw allan y "cryf arfog" a'i ddodrefn i'w ganlyn, a mwynhau llawn mwy o heddwch yn y canlyniad. Gwaith mawr iawn—a gwaith na wneir yn fuan, ydyw perswadio yr eglwysi i gredu y gellid gwneud heb arian yr eisteddleoedd. A byddai, hwyrach, yn ormod o<noinclude><references/></noinclude> 75h0xiox4gbztfrwft68zqri211vafd 104 87063 168132 2026-07-27T08:31:50Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168132 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>anturiaeth i gynyg gwneud felly yn y manau y mae dyledion trymion yn aros ar y capelydd. Ond yr wyf yn credu hyn, na hoffai Cythraul yr Eisteddleoedd mo'r athrawiaeth hon; canys collai ef ei swydd hono, a llawer o gyfleusderau i wneud llawer o ddrygau i'w chanlyn. 'Pan y gwybyddo ef bod yn mryd pobl dda godi addoldy newydd yn rhyw le, y mae ef yn cyniwair ac yn cynllwyn o'u cwmpas yn union; ac os gall, fe gyfyd ddadl ac ymryson yn eu plith yn nghylch y lle goreu i adeiladu arno, i gychwyn; ac weithiau, efe a lwydda hefyd. Dengys y fan hon i un, a man arall i'r llall; a gwna ei oreu i gael gan rai o'r cyfeillion i bleidio hwn, a'r lleill yr un arall; a mawr yr ymryson a'r cynhwrf a fu mewn ambell fan mewn canlyniad. Gwahanwyd rhwng cyfeillion—tramgwyddasant ac archollasant deimladau eu gilydd—torwyd clwyfau o bob tu, na feddyginiaethwyd mo honynt am flynyddoedd; ie, yn ystod gweddill oes y naill a'r llall, hwyrach. Gwnaed yr ymryson yn destun siarad dynion annuwiol y gymydogaeth yn y tafarndai; ac felly, cafodd crefydd ei gwaradwyddo, a chafodd y cythraul ei wynfyd. Ond os metha godi cynen ac ymryson yn nghylch y lle i adeiladu, efe a gynygia drachefn wneud dull a maint yr adeilad yn destun cweryl; ac mewn rhai amgylchiadau, efe a lwydda hefyd. Rhydd un cynllun yn mhen un, ac un arall yn mhen y llall; a gwna y ddau yn selog iawn—bob un dros ei gynllun ei hunan. Y mae gan bob un ei gyfeillion drachefn, y rhai a ymrestrant o'u tu; ac felly, enynir y tân, yr hwn y gofala y drwg ysbryd dan sylw ei borthi â thanwydd yn ddiwyd ei wala. Drachefn, pan ddelo yr adeg i osod yr adeiladaeth,—odid na fydd saer maen a saer coed; ac weithiau, ddau neu dri o bob un, yn perthyn i'r gymdeithas yn y lle. Dywed y cythraul wrth bob un o'r rhai hyn, mai efe, yn ol pob rheswm a thegwch, a ddylai gael y gwaith. Wedi i un blaid ei gymeryd, efe a gynhyrfa y blaid, neu y pleidiau eraill, âg ysbryd cenfigen chwerw ac ymryson; a dyna lle bydd cnoi a thraflyncu eu gilydd diarbed a diderfyn. Bydd gan y naill blaid a'r llall o'r rhai hyn<noinclude><references/></noinclude> kungrs0e6zeuvp6xwosi8lfyi3ukzsd 104 87064 168133 2026-07-27T08:34:58Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168133 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>eto eu cyfeillion yn y gymdeithas, y rhai a gyfranogant o'r un ysbryd; ac felly, ymleda y tân, a bydd y cythraul wrth ei fodd yn nghanol yr oddaith a'r gwreichion. Digwydd weithiau y daw y celfyddydwyr dibroffes yn mlaen i gynyg am y gwaith—am lai o bris na'r crefftwyr proffesedig; ac os llwyddant i'w gael, bydd y cythraul yn taeru yn gadarn wrth yr olaf, nad oes dim cariad brawdol yn yr eglwys—bod myned heibio i grefftwyr proffesedig —aelodau o'r eglwys, a gosod y gwaith i ddynion digrefydd, ar gyfrif eu bod yn cynyg ei wneud am ychydig bunoedd yn llai, yn beth cywilyddus ac annyoddefol—eu bod hwy yn arfer cyfranu at yr achos, a dyna y tal a gaent! Perswadia y cythraul hwy, mai peth crefyddol iawn ydyw iddynt dramgwyddo, ac mai da iddynt ymddigio hyd angau, a pheidio cyfranu ffyrling byth at yr achos yn y lle ar ol hyny, ac i wneud eu goreu yn ei erbyn yn mhob modd gyda hyny. 'Ond os na chaiff le i ddodi ei gorn i mewn ar un o'r achlysuron blaenorol, odid fawr iddo fethu pan ddelo diwrnod gosod yr eisteddleoedd. Y llwybr a gymera weithiau fydd dodi yn mhen dau neu dri o'r teuluoedd mwyaf parchus, neu o leiaf, mwyaf cyfoethog, yn y gynulleidfa i ddewis yr un cor, a pherswadio pob un i ddal at ei bwnc;—y byddai yn ddarostyngiad i'r naill roddi y ffordd i'r llall. Dywed wrth un, mai efe yn sicr a ddylai gael yr anrhydedd o ddewis ei gor yn gyntaf o bawb:—mai efe a'i deulu yw y rhai mwyaf anrhydeddus yn y lle, a'i fod wedi gwneud mwy dros yr achos na neb arall. A at y llall, a dywed yr un peth wrth hwnw. Bydd<noinclude><references/></noinclude> eyavnvbl31ky7yxpdeg4uznetdhhz6t 104 87065 168134 2026-07-27T08:35:52Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168134 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>yn brysur ar waith gyda dosbeirth eraill ar yr un pryd. Perswadia y sefyllfaoedd isaf i gredu eu bod hwy yn cael eu diystyru, mai'r ''fodrwy aur'' sydd yn cario pob peth o'i blaen yno—a'u bod hwy a Christionogaeth hefyd yn cael cam. Ni oes derfyn ar ystrywiau a drygau y cythraul hwn, ar yr achlysuron hyn. Gallwn enwi i chwi eglwysi a fuont—un dair blynedd—un arall ddeunaw mis—ac un arall uwchlaw blwyddyn, heb gymundeb Swper yr Arglwydd, oherwydd ymrafaelion ac ymrysonau a dorasent allan ar yr achlysuron hyn! 'Am yr olaf,—"Cythraul dewis Swyddogion," diangenrhaid, mewn rhan fawr, ydyw i mi olrhain ei hanes a'i weithrediadau ef, gan mai yr un a'r unrhyw ydynt, i raddau helaeth, a'r eiddo y llall. Hwn oedd wedi meddianu y Diotrephes hwnw, yn amser yr apostol Ioan gynt, —y gwr oedd yn chwenych y blaen yn yr eglwys. Y mae meibion Dio yn lluosog eto. Pan fyddo angen swyddogion newyddion mewn eglwys, bydd y cythraul hwn yn union yn sio plant Dio allan; ac yn dweyd wrth bob un, mai efe o bawb a ddylai gael ei ddewis—a bod rhyw ddallineb barnol ar yr eglwys, os nad yw yn gweled ei gymhwysderau, ac y gwna ddewisiad ohono. Os gadewir mab Dio allan, ffroma ef a'i gyfeillion yn aruthr; ac ystranciant fel plant bach, ac yn llawer gwaeth na phlant bach; canys ni ddaw y plant mawr hyn ddim atynt eu hunain fel plant bach. Os bydd cybydd i'w gael yn yr eglwys, ac ond odid fawr na bydd, gwna y cythraul hwn ei oreu i'w wthio i'r ddiaconiaeth, fel y byddo yn faen tramgwydd ar ffordd llwyddiant yr achos.' 'Da chwi, Huw, gadewch ene hi bellach,' ebe Wmftre Dafyd, —' mi 'rydw i wedi blino arnoch chwi er ys meityn byd. Pwy les ydach chi'n feddwl newch chwi wrth godi godre Sion fel ene, a danos 'i gwarth hi i olwg y byd? Mae'r byd yn gwybod llawn digon eisys am ff'ledde crefyddwrs, heb i chi<noinclude><references/></noinclude> lq8sfntx8e9r246s06mcwd7d4tv7e1y 104 87066 168135 2026-07-27T08:36:31Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168135 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>fyn'd i'w c'oeddi nhw:—mi geith llawer o 'lynion crefydd wledd felys wrth ddarllen y'ch darlith chi eto.' 'Yn araf, Wmffre,' ebe y darlithydd, — Pa les oedd i'r apostol Paul grybwyll beiau a cholliadau yr eglwysi yr oedd efe yn ysgrifenu atynt? Ai nid oes pethau llawn mor, os nad mwy gwaradwyddus, na dim a nodais i heno, yn cael eu crybwyll ganddo ef yn ei lythyr cyntaf at y Corinthiaid, eu bod yn yr eglwys hono? Ac onid yw y llythyr hwnw yn agored o flaen yr holl fyd, a'r holl oesau? Lle y byddo beiau cyhoeddus, y mae galwad am gerydd cyhoeddus—dangos y bai yn gyhoeddus, fel yr ofno ac y cywilyddio y beius. Nid wyf yn meddwl y daw llawer o ddaioni yn y pen draw o geisio cyfrwys guddio drygau eglwysig allan o'r golwg, dan yr esgus fod anrhydedd crefydd yn galw am hyny. Bwrw y drwg allan o'r eglwys, a'i glanhau oddiwrtho, ydyw y peth y mae anrhydedd crefydd yn galw am danynt, ac nid ei oddef i mewn, a dweyd "Ust! tewch a son gair wrth neb am dano." Ac heblaw hyny, y mae yr ymgais i gadw drygau o'r fath hyn yn guddiedig yn gyffelyb fel y dywed Solomon am y wraig anynad, —"Y mae yr hwn a'i cuddia hi megys yn cuddio y gwynt," a phwy a all guddio hwnw? Bu llawer gwr truan yn ceisio canmol ei wraig anynad wrth ei gymydogion fel gwraig bwyllog, ddystaw, a da ei thymher; ond ni fuasai waeth iddo beidio,—mynai hi agor ei hopran, a dangos ei hun, er ei waethaf; a gwyddai yr holl gymydogion yn dda ddigon am ei hystranciau a'i rhempau drygionus: ac felly, gwyr holl gymydogion eglwysi cynhenus am danynt hwythau. 'Fy amcan i yn hyn o ddarlith ydyw dangos gwrthuni y pethau a nodais, fel y gochelo pob eglwys, rhagddynt—dangos ysbryd a nodweddion y tri ysbryd aflan, tebyg i lyffaint, hyn, fel y gwylio yr eglwysi a<noinclude><references/></noinclude> 55g7qoeuoawx18pcinuzlqsx1zmx1lx 104 87067 168136 2026-07-27T08:37:09Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168136 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>phob proffeswr rhag rhoddi lle iddynt, ac fel y cywilyddio—yr edifarhao—ac y diwygio yr eglwysi a'r personau euog;—fel y tyner y drwg o'u plithfel y doder heibio bethau bachgenaidd fel hyn bellach, ac y delom yn wyr mewn gwybodaeth, synwyr, ac ysbryd crefyddol. 'Y mae hanfodiad pethau annymunol o'r fath hyn, yma ac acw, yn awr ac eilwaith, yn yr eglwysi, yn profi mai cnawdol ydym ni eto,—"ac yn rhodio yn ddynol." Yr ydym yn gweled y byd a'r eglwys hefyd rywbeth yn bur debyg yn yr oes hon i'r hyn oeddynt yn yr oesau gynt—y natur ddynol yw hi o hyd; ac yn yr olwg oreu a geir arni, y mae llawer o ffaeleddau a gwendidau ynddi. Y mae hyd yn nod dynion da, wedi eu cyfnewid trwy ras, yn agored iawn i lithro i'r drygau y buom yn son am danynti roddi lle i ddiafol i gael mantais arnynt. Ac yr ydym yn gweled hefyd mai yr un yw y diafol a'i angylion, hwythau, yn mhob oes—o hyd yn effro, yn gwylio, yn rhodio oddiamgylch gan geisio y neb a allant eu llyncu; ac o hyd yn awyddus i ddrygu, nithio, ac anrheithio yr eglwysi—i hau efrau, a magu cynhenau ynddynt, gan gymeryd mantais ar bob adeg, amgylchiad, ac achlysur, i ddyfod i mewn fel afon yn eu hysbryd a'u hegwyddorion. Yr un hefyd yw Pen yr eglwys: yr un yn ei ofal am dani—ei gariad ati—ei dynerwch a'i raslonrwydd,—"Iesu Grist ddoe a heddyw yr un, ac yn dragywydd;" ac am hyny, ni ddyfethwyd, ac ni ddyfethir yr eglwys, er ei holl anmhersseithderau. 'Ar dymhorau marwaidd a dirywiedig ar grefydd, yn wastad y ffyna y drygau a nodwyd yn yr eglwysi. Tra y mae dynion y tŷ yn cysgu, y mae y tri chythraul yn dyfod i mewn; ac nid oes dim a'i gyr allan chwaith ond tywalltiad o'r Ysbryd o'r uchelder i beri adfywiad, Ysbryd yr Arglwydd a'i hymlid ef ymaith." Rhyfedd fel y bydd rhyw gawod fechan<noinclude><references/></noinclude> oyzk0f58gvau81wnyffycucudhx9nty 104 87068 168137 2026-07-27T08:38:52Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168137 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>o'r gwlaw graslawn yn effeithio er tyneru ysbrydoedd cyndyn, pigog—golchi ymaith hen rwd tramgwyddiadau—adferu cariad a thangnefedd yn y gymdeithas —toddi y naill galon i'r llall. Bydd mor anhawdd gan bob un roddi a chymeryd tramgwydd i a chan eu gilydd yn awr ag oedd o hawdd ganddynt wneuthur hyny o'r blaen. Yn awr, y mae pob un yn awyddus i flaenori eu gilydd mewn parch y naill i'r llall, yn hytrach nag i geisio parch gan eu gilydd fel o'r blaen. Tybiant eu gilydd yn well na hwy eu hunain, yn lle bod pob un yn awyddus am i bawb ei dybied ef yn well na'r goreu yn y gymdeithas; ac y mae mynwes y gymdeithas hono yn llawn dyddanwch—cysur un yn gysur pawb. 'Yn awr, tersynaf, gan ddymuno ar fod i'r tri chythraul y soniais am danynt gael eu bwrw allan ar frys o bob eglwys, ac o bob calon, lle y gallai eu bod wedi tori i mewn, i cael eu cadw allan am byth,Amen.' 'Amen hefyd, ebe F'ewythr Robert,—allan a nhw!—allan y dylent fod. Piti mawr oedd i un eglwys nac un galon roid lodgin erioed i'w bathe nhw. 'Rwi'n meddwl y bydde'n birion peth i chi, Huw, fyn'd o gwmpas i dryddodi'r ddarlith ene—mi alle neud drwg i'r cythreulied, a lles i'r dynion sy'n cael 'u blino gynthyn nhw. Oes un ohonoch chi gyfeillion, yn clywed ar i galon gynyg diolchgarwch i Huw?' 'Yr wyf fi braidd yn teimlo ar fy nghanol i roddi y cynygiad, fod iddo gael diolchgarwch ein cyfarfod,' ebe Robert Llwyd. 'Aeth drwy ei orchwyl yn llawn cystal ag y buaswn i yn disgwyl, ac ystyried mai dyma y tro cyntaf iddo gynyg arno. Buaswn yn caru gwneud sylwadau ar ryw bethau, onibai ei bod wedi myn'd eisioes yn hwyr; ond nid oedd genyf ddim o bwys i'w ddywedyd. Yr oeddwn yn hoffi y sylwadau ar y cyfan; ac felly, mi a eisteddaf i lawr,<noinclude><references/></noinclude> c5o4k9mxb55hrxd37t4qv1esk99lkz4 104 87069 168138 2026-07-27T08:39:47Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168138 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>gyda chynyg fod diolchgarwch y cyfarfod hwn yn cael ei gyflwyno i'r darlithydd.' 'Oes rhywun neith eilio'r c'nigiad?, gofynai F'ewythr Robert, Beth ydach chi'n ddeyd, Wmffre?' 'Dydw i yn deyd dim byd—diolchwch chwi faint a fynoch iddo fo, o'm rhan i,—toes gen i ddiolch yn y byd iddo,' ebe Wmffre. 'Os caniatewch chwi, Mr. Cadeirydd,' ebe Mrs. Harris, 'myfi a eiliaf y cynygiad. Yr wyf yn meddwl y dylem ni, y gwragedd, fod yn ddiolchgar i Mr. Hughes, am iddo ein pasio ni mor ysgafn yn y ddarlith. Byddwn ni yn arfer ei chael hi yn o galed genych chwi, y gwyr, yn gyffredin, pan fyddoch chwi yn son am ryw ddrwg. Yr oedd llawer o wir yn y ddarlith, beth bynag; ac yr oedd hi yn wir i gyd am a wn i; a gwir ag y mae eisiau ei ddweyd hefyd, a gobeithio y gwna les: ac felly, yr wyf fi yn eilio y cynygiad yn galonog iawn.' Wedi i'r Cadeirydd osod y peth o flaen y cyfarfod, cymeradwywyd ef yn wresog, drwy godiad deheulaw gan bawb ond Wmffre Dafydd. Wel, y mae chwedi i gymeradwyo gan bawb, ond Wmffre,' ebai'r Cadeirydd. Mae Wmffre'n teimlo trost y tri chythrel, mi debygwn i, onte mi fase'n codi i law.' 'Nac ydw i, saffed mod i yn y fan yma,' ebe Wmffre; ond mi ddeyda i chwi beth—ni dda gen i mo'r dyrlithio yma;—toedd dim son am rw lol fel yma yn amser rhen bobol: ac 'roedd llawer gwell golwg ar grefydd 'ramser hono na sydd y rwan. Dene'r son a glowch chi rwan namal iawn,—darlith ar y dyn yma a'r dyn arall; a be ydi hyny ond pregethu dynion: a dyna Huw yma chwedi myn'd yn waeth na hyny, —i bregethu cythreuliaid!' 'Wmffre! Wmffre!' ebe Robert Llwyd, ' yr ydych yn myned yn mhell iawn dros y terfynau Moddion, a moddion effeithiol iawn i oleuo, dysgu, a hyfforddi<noinclude><references/></noinclude> 1msi15dfbdq7nid1bjk35h6sdrpzxtg 104 87070 168139 2026-07-27T08:40:14Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168139 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>y bobl ydyw darlithio. Nid oedd railways, a llawer o bethau da a buddiol eraill, mwy na darlithio, yn bod yn amser ein tadau, nac yn ein hamser cyntaf ninau. Gellir trin llawer o faterion buddiol, a hollol angenrheidiol, mewn darlith, na byddent yn gweddu i'r areithfa mewn pregeth. Y mae hi wedi myned yn ormod o'r dydd, Wmffre druan, i godi yr hen fwgan "pregethu dynion,' i fynu; y mae yr holl frain wedi ei hen adnabod, mai gwr gwellt yn anelu gwn pren ydyw.' Ar hyn, terfynodd y Gyfrinach. <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|Cyfrinach X.}}}} PRYDNAWN dydd y gyfrinach y mae genym y waith hon i roddi adroddiad ohoni y claddwyd yr hen Domas Evan, un o'r aelodau. Ysgasglasai holl frawdoliaeth yr Aelwyd i'r cynhebrwng, yn nghyda lliaws mawr o gyfeillion a chymydogion, i ddangos eu parch i goffadwriaeth yr hen sant Wedi i ni oll eistedd i lawr yn ein trefn arferol, cyfarchai F'ewythr Robert ni yn debyg i hyn: 'Wel, gyfeillion, mae un ohonom ni ar ol heno; ydi, y mae lle Tomas Evan yn wag, ni welwn ni mo'i wedd, ac ni chlown ni mo'i lais o byth ond hyny. Mae'r hen gryadur dyniwed, gonest, tawel, a ffyddlon, chwedi gorphen'i daith, ac wedi rhoi'i ben i lawr, a thynu 'i draed ato rhwng erchwynion oerion y bedd, ac yn cysgu nesmwyth heno—y noson gynta iddo fo yn y gwely distaw hwnw. Mae ange'n tori bylche yn ein cymdeithas ni; mae yma rai ohonon ni na fyddwn ni ddim yn hir, yn ol trefn amser, cyn myn'd<section end="bbb"/><noinclude><references/></noinclude> q4bsfxxj8wqqsjt4p5gvw3uzgmztdg6 104 87071 168140 2026-07-27T08:57:09Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168140 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ar 'i ol o. Nid oedd fawr o amser, chwi wyddoch, er pan daethe Tomas aton ni yma; a'r tro dwaetha y bu o, mi roes lawer o hanes yr ben bobl yr hen bregethwrs a'r hen bregethe——yr hen ddiwigiade, a'r hen bethe oedd o wedi eu gwel'd, a'u nhabod, a'u clowed, a'u teimlo, a'u profi, yn more 'i oes, a dechreuad ei yrfa grefyddol. Roedd o gwedi addo gorphen yr hanes i ni y tro nesa y cawsen ni gyfarfod; ond cyn i'r tro hwnw ddwad o gwmpas, roedd Thomas gwedi gymeryd yn sal, a ni fu o fawr allan o'r tŷ ar ol hyny. Daliodd i nychu a gwaelu nes i ange roid terfyn ar ei nychdod a'i fywyd bore dydd Sadwrn dwaetha. Yr un fath yr oedd Tomas yn marw ac y base fo byw mewn tawelwch a thangnefedd; a mae o gwedi myned i dangnefedd tragwyddol, does dim doubt yn y byd. Marw wnelw ine o farwolaeth Tomas Evan, a boed y niwedd i run fath a'i ddiwedd ynte.' Ar hyn torodd yr hen wr i wylo, ac wylasom ninau oll. 'Robert Llwyd,' eb efe toc, 'roeddech chỉn nabod Tomas es llawer o flynyddoedd, ac yn gwbod llawer am dano fo, newch chi ddeydud i ni dipin o'i hanes o?' 'Mae'n lled anhawdd dwyn pethau i gof ar unwaith fel hyn, i adrodd dim yn drefnus,' atebai Robert Llwyd; 'pe cawswn amser i feddwl ac adgofio, gallaswn fynegu i chwi gryn lawer o bethau am yr hen frawd—pethau a glywais i ganddo, a chan eraill am dano, ac a welais ty hun hefyd ynddo. Fel y darfu i chwi sylwi, F'ewythr Robert, Cristion didwyll, gonest, diniwed, a thawel, oedd Tomas—yn caru ac yn dilyn heddwch â phawb, yn cashau terfysg a therfysgwyr mewn byd ac eglwys, yn enwedig yn yr eglwys. Gellir dywedyd am dano fel y dywedir yn y Beibl am rywun, "Ac yn ofni Duw yn fwy na llawer." Yr oeddwn yn adnabod Tomas yn dda er's<noinclude><references/></noinclude> iqns16n8q84jje92p7xuxg0z3hcp4rg 104 87072 168141 2026-07-27T08:57:57Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168141 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>deugain mlynedd. Nid oeddwn i ond llencyn tua deunaw oed pan aethum gyntaf i gydnabyddiaeth ag ef. Yr oedd ef y pryd hwnw ryw gymaint dros ddeugain, ac yn proffesu crefydd er's dros ugain mlynedd cyn hyny; a bu felly yn aelod eglwysig am fwy na thriugain mlynedd, ac ni fu bwlch yn ei grefydd, na chwmwl ar ei enw, yn ystod y tymor hirfaith hwnw. "Coron anrhydeddus" mewn gwirionedd oedd penllwydni Tomas. Yr oedd ei ben cyn ddued a'r fran am fwy nag ugain mlynedd wedi iddo ddechreu rhodio "ffordd cyfiawnder:" ar ganol y ffordd hono y dechreuodd y blew gwynion ymddangos arno, a daliodd i rodio yn mlaen arni nes aeth pob blewyn ohono can wyned a'r llin.' 'Wel, wel,' ebe F'ewythr Robert, 'rydach chi yn fy lladd i'n lân: mae mhen ine yn wyn; ond roedd o mor wyn ag ydi'r munud yma cyn i mi gychwyn cam rioed ar ffordd cyfiawnder, os ydw i gwedi cychwyn eto: ar ryw ffordd arall y gwnodd y pen yma, a choron o gwilidd ydi y mhenwni i mi, a nid coron o anrhydedd. Gwyn fyd pen gwyn Tomas; ond mae 'i enaid yn wnach yn y nefoedd heno, nac ydi 'i ben o sy yn y bedd; ac mi gaiff goron wnach o ogoniant eto ar ei ben, pan cwyd o i fynu o'r bedd ddydd a ddaw, na'r gwallt oedd yn goron arno fo'n myn'd i lawr heddyw.' 'Gwyn fyd eich pen chwithau hefyd, F'ewythr Robert druan,' ebe Robert Llwyd, 'am nad aeth o i lawr i'r bedd cyn i chwi droi oddiar yr hen ffordd arall hono i rodio yr hen lwybrau lle mae ffordd dda, a lle mae gorphwysfa i enaid i'w chael ynddi. Ond i ddychwelyd at Tomas Evan. Daeth Tomas at grefydd yn nghanol tân mawr un o'r adływiadau crefyddol boreuol y clywsoch ef yn son am danynt. Ni buasai Tomas erioed yn gyhoeddus a nodedig iawn, fel llawer o'i gyfoedion, mewn annuwioldeb a drygioni. Yr oedd ef bob amser o dymher heddychol<noinclude><references/></noinclude> av90lku5q1rynxo5e9hj78yonoxydxl 104 87073 168142 2026-07-27T08:58:34Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168142 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>a dystaw; ond cyfranogai mewn difyrwch ofer ar achlysuron. Ychydig cyn ei droedigaeth, aethai i edrych ar ymladdfa ceiliogod, yr hon oedd ddefod led arferedig yn y wlad y dyddiau hyny. Ar y dechreu, fel y dywedai wedi hyny, teimlai atgasrwydd dirfawr yn ymgodi ynddo tuag at y difyrwch creulon; ond, yn raddol, daeth i gymeryd dyddordeb yn yr ymladdfa. Wedi i'r gyntaf fyned drosodd, yr oedd ceiliog i un o'i brif gyfeillion i ymladd â cheiliog gwr ieuanc o blwyf arall. Yr oedd Tomas erbyn hyn wedi ei lyncu i fynu yn ysbryd y gwaith. Daliodd goron ar droed ceiliog ei gyfaill, yr hwn oedd yn fuddugoliaethwr yn yr ymdrech, er mawr lawenydd iddo. Penderfynodd yn y fan y mynai yntau geiliog. Clywsai fod cenedlaeth ddiguro o geiliogod yn cael eu magu yn Lasynys, hiliogaeth hen ieir a cheiliogod Maelgwyn Gwynedd, yn amser Taliesin Ben Beirdd gynt. Aeth yno bob cam, a chytunodd ar bris ceiliog dihafarch, fel y dywedai ei berchenog, yr hwn na buasai efe yn petruso dal deg punt ar ei droed yn erbyn un mab iar ar wyneb yr holl ddaear. Yr oedd taid y ceiliog hwnw, meddai, wedi gorchfygu deg ar hugain o geiliogod goreu ei oes; ac yr oedd ei dad hefyd wedi bod yn brif arwr y ''pit'' am flynyddoedd, a dyfod allan yn fuddugoliaethwr o bob brwydr. Dychwelodd adref a'r ceiliog o dan ei gesail yn llawen, fel un wedi cael cyfoeth lawer. Mynodd ei gyfaill yn fuan i roi ei farn ar y ceiliog, yr hwn oedd yn athronydd ceiliogyddawl o'r radd uchaf. Gwnaeth sylwadau dyfnion a manwl iawn arno, o flaen ei big hyd flaen ei ewin—ei liw a'i lun, ei safiad a'i osgedd, ffurf ei ben, a chryfder ei wddf a'i aden. Yr oedd y cyfaill hwn wedi bod yn Lloegr yn gyru gwartheg i borthmon yn y gymydogaeth rai troion, ac wedi dyfod ag ambell reffyn o Saesoneg gydag ef oddiyno, a byddai yn defnyddio y rhai hyny yn mysg ei gyfeillion ar bob achlysur, ac edrychent<noinclude><references/></noinclude> ad6on24bjw5tndv6dkg4nu7ljk35igo 104 87074 168143 2026-07-27T08:59:23Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168143 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>arno ar y cyfrif hwnw fel oracl; synent yn ddirfawr at ei wybodaeth pan y clywent ef yn myn'd i'w Sasneg, fel y dywedent. Pan ofynodd Tomas iddo beth oedd ei farn am y ceiliog, 'Wel,' eb efe, 'y fo is fast rate cocin fightin ceiliog for sarten i ti.' Ond yr oedd yn anmheus ei fod o waedoliaeth ceiliogod Maelgwyn Gwynedd. Nid oedd mor fawr o gorff, nac mor fawreddig ei agwedd, a hiliogaeth y ''cock royal family'' hwnw; ar yr un pryd yr oedd yn barnu fod peth o'r gwaedoliaeth brenhinol ynddo. Cadwodd a phorthodd Tomas ei geiliog yn ofalus am dymhor, a bu ei gyfaill yn trin ac yn tocio ei grib, ac yn blaenllymu ei golion iddo. Fel yr oedd dydd gwylmabsant a chocking y plwyf yn agoshau, yr oedd ei awydd a'i bryder yntau yn cynyddu. Gobeithiai yn fawr y byddai i'w geiliog droi allan yn bob peth a ddywedasid am dano. Ychydig cyn i'r dydd ddyfod, daeth un o hen bregethwyr tanllyd y dyddiau hyny i bregethu un noson yn ysgubor Pentremeirch: aeth Tomas i'r oedfa. Cyfeiriodd y pregethwr at lawer o arferion pechadurus y wlad yn y dyddiau hyny, megys tyngu a rhegi, meddwi a halogi y Sabbath, yn nghyda'r gwylmabsantau a'r ymladd ceiliogod, &c., a tharanodd fygythion ofnadwy yn eu herbyn, nes oedd rhai yn dychrynu, ac eraill yn ymddigio yn ftyrnig, ac yn barod i dynu y pregethwr i lawr, a'i faeddu a'i yru ymaith yn anmharchus, Pa fodd bynag, cafodd y pregethwr fyned trwy ei orchwyl y tro hwnw, ac ymwasgarodd pawb i'w fan. Yr oedd Tomas yn un o'r rhai a ddychrynwyd yn fawr dan weinidogaeth y gwr dyeithr. Methodd fwyta na chysgu dim y noson hono. Pan aeth i olwg y ceiliog dranoeth, ymaflodd dychrynfeydd gwaeth nag o'r blaen yn ei gydwybod. Gwnaeth bob ymdrech i'w gwisgo ymaith, ond yn ofer. Yr oedd saethau yr Hollalluog yn nglyn wrtho, gwnaed a fynai. Dywedodd ei dywydd wrth ei gyfaill;<noinclude><references/></noinclude> 3pd4y79prdionozxiu6e8rle57b6a5t 104 87075 168144 2026-07-27T09:00:05Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168144 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>chwarddai hwnw am ei ben, a thegai y pregethwr, a cheisiai berswadio Tomas i beidio bod mor benwan a chymeryd ei ddychrynu gan y pengryniaid gwallco d—l—d—g yma,—bod Person eu plwy', fel y gwyddai, yr hwn oedd yn ddyn dysgedig, wedi bod yn Rhydychain, yn arfer potio gyda chymdeithion difyr yn y dafarn, a rhegi fel gwr boneddig weithiau hefyd, a bob amser yn caru edrych ar ymladd ceiliogod; ac fe goeliai ef wr fel y Person o flaen cant o ryw grwydriaid dyeithr oedd yn d'od ar draws gwlad i geisio dychrynu pobl ddiniwaid heb raid nac achos,—a beth wyddent hwy? Ni buasai nemor un ohonynt erioed yn Rhydychain. A llawer o ymadroddion cyffelyb yr ymdrechodd y cyfaill hwnw dawelu meddwl Tomas; ond nid oedd dim yn tycio, dyfnhau ei archoll yn hytrach na'i wellhau yr oedd pob plastr o'r fath a roid arno. With ei weled yn parhau yn yr agwedd hon, cynygiodd ei gyfaill brynu y ceiliog ganddo; ond nid oedd wedi dyfod yn aeddfed i'w werthu eto. Y nos o flaen dydd y gwylmabsant a ddaeth, a noson galed i Tomas oedd hono. Penderfynodd unwaith fyned i'r llan a'i geiliog gydag ef dranoeth, ac ymollwng iddi o ddifrif, yn y gobaith y buasai yn enill buddugoliaeth ar ei ofnau trwy hyny; ond ymhyllai ei gydwybod frawychus yn ofnadwy arno. Penderfynodd wedi hyny werthu y ceiliog i'w gyfaill, a throi ei gefn am byth ar bob drwg arferion o'r fath. Ond dywedai ei gydwybod drachefn wrtho y byddai yn gefnogwr y drwg, ac yn gyfranog o bechodau rhai eraill felly. Wedi troi a throsi a thuchan yn ei wely hyd dri o'r gloch y bore, clywodd y ceiliog yn canu, aeth yn fwy anesmwyth a dychrynedig ei feddwl nag o'r blaen. Cyfododd o'i wely, cymerodd y fwyall yn ei law; aeth at y ceiliog, ymaflodd am ei goesau, aeth ag ef allan, a dododd ei ben ar flocyn oedd ar y buarth; a chyn i'r creadur druan gael hamdden i<noinclude><references/></noinclude> 2wp4zj77nz6bmiliy7400v9efy36vfm 104 87076 168145 2026-07-27T09:00:44Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168145 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ddirnad dim o'i helynt, yr oedd ei ben wedi neidio oddiar ei gorff o'r tu arall i'r blocyn dan effaith dyrnod bwyall ei ddienyddwr. Teimlai Tomas lawer yn esmwythach ei feddwl ar ol hyn. Meddyliai, gan iddo wneud aberth o'i geiliog, bod hyny yn ddigon o iawn am ei holl bechodau, ac na buasai raid iddo ddim diolch i'w gydwybod am fod yn dawel a diddig mwyach. Trodd Thomas allan ar ol hyn yn wr ieuanc pur foesol a chrefyddol yn ei ffordd. Yr oedd yn meddwl yn fawr iawn o aberth y ceiliog; cyrchai i'r Eglwys yn rheolaidd bob Sul, ac ymunai yn ddefosiynol iawn yn y gwasanaeth. Yr oedd yr homiliau sychion a deddfol a glywai yno yn rhoddi rhyw dawelwch i'w feddwl, er ei berswadio i gredu fod pob peth yn dda; ond, er hyny, blinid ef gan anmheuon ac ofnau ar brydiau. Yr oedd hen wr o Gristion profiadol, o'r enw Dafydd Thomas Sion, yn byw yn y gymdogaeth, yr hwn a ymddyddanai âg ef am ei gyflwr bob tro y cyfarfyddent. Ceisiai yr hen wr ei argyhoeddi na thalai ei grefydd ddim yn y byd, ac mai athrawiaeth andwyol ydoedd hono a wrandawai yn y llan, yr hon a ddysgai, os na byddai dyn yn llofrudd, neu yn lleidr, neu yn dwyllwr, ac os byddai yn dyfod i'r Eglwys, ac yn derbyn y cymun santaidd, ei fod mewn cyflwr diogel—nad oes eisiau mwy o grefydd na hyny. Safai Tomas yn dyn dros yr athrawiaeth hon, ac ysgydwai Dafydd Tomas Sion ei ben yn ddifrifol arni. Er i'r hen wr fethu ei yru allan o'i noddfeydd celwydd, yr oedd yn ei wneud yn anesmwyth ynddynt. Ond ymresymai ynddo ei hun gan ddywedyd, "Beth wyr hen wr annysgedig fel y fo? Mae Person y plwy' yn ddyn dysgedig, ac yn weinidog parchedig; mae o'n rhwym o fod yn gwybod yn well na Dafydd." Aeth yn mlaen fel hyn, fel un rhwng cwsg ac effro, am rai misoedd. O'r diwedd, daeth pregethwr arall heibio, un yr oedd mawr<noinclude><references/></noinclude> 9kgntelgbua6iraiag843tmo54sdsoe 104 87077 168146 2026-07-27T09:01:18Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168146 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>son am dano trwy y wlad, ac aeth Tomas i'w wrando. Testun y pregethwr ydoedd y geiriau hyny, ''"Dywedwch i mi, y rhai ydych yn chwenych bod dan y ddeddf, onid ydych yn clywed y ddeddf?"'' Wel, fodd bynag. hwy a gawsant ei chlywed hi y tro hwnw i bwrpas, a'i theimlo hi hefyd, lawer ohonynt. Llawer gwaith yr adroddodd Tomas hanes yr oedfa hono, a byddai yn crynu bob amser wrth son am dani. "Arweiniodd y pregethwr ni," meddai, "at odre y mynydd teimladwy sydd yn llosgi gan dân, a chwmwl, a thywyllwch a thymhestl, a sain udgorn, a llef geiriau, nes oedd y cryfaf ei galon ohonom yn llewygu gan ofn. Yr oeddwn yn meddwl fod y tan mawr yn rhostio fy enaid. Yr oedd mellt yn llygad, a tharanau yn llais, a thân yn ngeiriau y pregethwr. A'r hyn a wnelai yr oedfa hono yn fwy hynod ac ofnadwy fyth oedd digwydd i storm fawr o fellt a tharanau dori allan ar ganol y pregeth. Yr oedd mellt y cwmwl a mellt y pwlpud yn fflachio arnom yn gymysg a'u gilyddtaranau y ffurfafen, a tharanau y ddeddf yn y weinidogaeth, yn rhuo yn ofnadwy uwch ein penau ar unwaith. Yr oedd mellt a tharanau y cwmwl yn peri mwy o fraw i rai, a mellt a tharanau y bregeth yn dychrynu eraill yn fwy, tra yr oedd eraill eto yn arswydo y ddwy storm. Yr oeddym wedi credu bod diwedd y byd wedi dyfod. Ond beth bynag, gwnaeth y pregethwr fi heb yr un grefydd; do, fe'i rhwygodd hi yn ddarnau man, ac a'i dangosodd hi yn fratiau budron; a llosgodd y bratiau hyny yn ulw greision ger bron fy llygaid. Ymlusgais adref yn druan tlawd, euog, colledig, ac andwyol, wedi darfod am danaf. ''Fe ddaeth y gorchymyn, a minau a fum farw."'' 'Bu Tomas yn druan helbulus gan y dymhestl am gryn amser ar ol hyn. Yn mhen enyd drachefn, daeth yr un pregethwr i'r ardal. Petrusai Tomas lawer rhwng awydd ac ofn, beth a wnelai, pa un ai<noinclude><references/></noinclude> 6yrtusy7zwa7n3pdqqygo7yrxmmf0fp 104 87078 168147 2026-07-27T09:01:51Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168147 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>myned i'w wrando ai peidio. Teimlai weithiau yn ddigofus iawn witho am larpio a llosgi ei hen grefydd, fel y dywedai, v tro o'r blaen. Buasai ef a Pherson y plwy' yn ceisio ei hadgyfodi o'r lludw, a'i hadnewyddu drachefn; ond ofer fu eu llafur, ni allasai ei enaid cystuddiedig ymgymodi a hi mwyach. Pan ddeallodd y Person hyn, dwrdiodd ef yn drwm am fyned i wrando pregethwyr bol y clawdd, a rhoddodd ef ar ei ocheliad nad elai byth drachefn, ac onide y byddai yn sicr o golli arno ei hun; a chynghorai ef i fyned i'r dafarn, ac yfed llonaid ei fol o gwrw, pan aflonyddid arno gan feddyliai o'r fath. O'r dydd hwnw allan, nid aeth Tomas byth dros riniog yr Eglwys mwy. Pan ddaeth amser yr oedfa a grybwyllwyd oddiamgylch, efe a benderfynodd fyned i wrando y gwr drachefn. "Mi fy lladdodd i tro o'r blaen," eb efe ynddo ei hun; "mi gaiff y mlingo i eto heno os myn o." Ond y noson hono yr oedd y pregethwr wedi newid ei ddull a'i don yn hollol; efengylwr ydoedd y waith hon. "Yr hwn a ddel ataf fi, nis bwriaf ef allan ddim," oedd ei destyn. " Yr oeddwn yn methu coelio," meddai Tomas, "mai yr un un ydoedd. Yr oedd gwedd ei wynebpryd a'i lais yn gwbl wahanol y tro hwn. Pelydrai serchawgrwydd siriol yn ei lygaid, ac yr oedd mwyneidd—dra y delyn yn ei lais; dysgynai ei ymadroddion arnaf "fel y gwlith tirionaf dystaw." Yr oedd rhyw swyn anwrthwynebol yn ei leferydd. Gallu ac ewyllysgarwch Crist i dderbyn ac achub y pechadur gwaelaf a gwaethaf a ddelai ato oedd ei fater; a chymhellai bob pechadur yn y lle i ddyfod ato fel yr oedd yn ddioedi. Ar fynydd Sion y safai y pregethwr yn awr, aco! "mor weddaidd oedd ei draed!" Yn nghanol y mwg a'r tân, a'r tywyllwch a'r taranau, y safai y tro cyntaf; ond yn nghanol tawelwch mwyn, dan awyr oleu ddigymylau, y tro hwn. Y tro hwnw, nid oedd dim i'w weled ond afonydd o dân a brwmstan a<noinclude><references/></noinclude> tpf6u4cnw2tn4ijrxt81t50b99u68i8 104 87079 168148 2026-07-27T09:04:20Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168148 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>melldith yn llifeirio i lawr dros ochrau Sinai, ac yn trystio yn rhaiadrau ofnadwy yn ein clustiau, gan fygwth ein hysgubo oll o'u blaen i lyncfor colledigaeth dragwyddol; ond y tro hwn ni welid dim ond {{center block| <poem> Hedd yn rhedeg dros Galfaria, Fel yr afon 'ddiar y groes. </poem> }} Ac fe redodd yr hedd hwnw fel olew tyner i'm henaid clwyfus inau. Mi gofiaf byth fel yr oeddwn yn teimlo pan y soniai y pregethwr am rinweddau y gwaed sy'n "puro'r gydwybod," mewn cyferbyniad i waed y teirw a'r geifr dan y gyfraith, yr hwn yr oedd yn "anmhosibl iddo dynu ymaith bechodau." Soniodd am ryw bagan yn aberthu ceiliog i'w dduw wrth farw; tarawodd hyny fi, fel na wyddwn pa le yr oeddwn yn sefyll. Mi glywn ryw lais fel dywedyd yn fy nghlust, Tydi yw y gwr. Meddyliais fod yn rhaid fod rhywun wedi bod yn dweyd wrth y pregethwr am danaf fi a fy ngheiliog. Fodd bynag, bu yr oedfa hono yn fywyd o feirw i mi, ac i eraill. Ar ddiwedd y cyfarfod, canwyd yr hen benill hwn gyda blas neillduol: {{center block| <poem> Dened pechaduriaid truain, :Yn finteioedd maith y'nghyd Doed ynysoedd pellar moroedd, :I gael gwel d dy wyneb pryd,— Cleifion, cloffion, gwywedigion, :O bob enwau, o bob gradd, I Galfaria, un prydnawngwaith, :I wel'd yr Oen sy wedi'i ladd. </poem> }} Wedi dyblu y rhan olaf drachefn a thrachefn, a phan oedd y gynulleidfa ar ymwasgaru, torodd un chwaer ieuanc allan gan adrodd hen benill arall gydag effeithioldeb anarferol: dyma fo: {{center block| <poem> Mae'r bryn yn uchel, uchel iawn, :A'r Aberth drud yn eglur iawn, Fel gallo'r dwyrain bell a'r de,— :Y dynion lle mae'n dywell nos, Er t'w'lled, edrych tua'r groes, A chael eu bywyd ynddo fe. </poem> }} 'A phwy debygech chwi,' ebe Robert Llwyd, 'oedd y chwaer ieuanc hono? Wel—Modryb Elin oedd hi!' {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> j24n65as0vhpas7usvm95mu0v55knjt 104 87080 168149 2026-07-27T09:04:50Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168149 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>'Wel, dene hi!' ebe F'ewythr Robert, 'run fath a hi ninion. Rydw i'n credu yn y nghalon es meityn 'i bod hi a Thomas Evan yn rhwle o'n cwmpas ni yma, tae ni yn medrud 'u gwel'd nhw. Ewch chwi yn mlaen, Robert Llwyd.' 'Gwell.i ni ei gadael hi yn y fan yna am heno,' ebai Robert Llwyd, 'mi gawn adrodd y gweddill o'r hanes y tro nesaf os byddwn ni byw i gael cyfarfod. Mae'r amser yn galw am i ni ymadael.' 'Dyna'r drwg sydd ar y byd yma,' meddai un o'r cyfeillion, ''yr amser yn darfod,'' rhaid tori y cyfarfodydd goreu i fynu yn nghanol eu melusder: bydd o, Mr. Amser, yn dangos ei fys ar y cloc, ac yn curo ei gloch i rybuddio ei bod hi yn bryd ymadael. Y mae ein hen gyfaill Tomas Evan mewn gwlad heno nad oes yr un cloc ynddi, a lle nad oes gan amser ddim yn y byd a wnelo â hi. Fe gaiff ef yno {{center block| <poem> Ddweyd yr hanes, :P'odd y dringodd eiddil gwan, Trwy afonydd a thros greigydd :Dyrus, anial, serth, i'r lan. </poem> }} heb i amser aflonyddu arno.' 'Ni fase waeth gen i tase'r cwarfod yma yn para i bob tragwyddoldeb,' ebai F'ewythr Robert. Ond gobeithio y cawn ni i gyd fyn'd i'r wlad hono lle na fydd raid ymadael mwy. Mi ddowch yma bod yg un wsnos i heno, i gael y gweddill o hanes Tomas Evan.' Ac fel yna y terfynodd y Gyfrinach. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> cmri5uex66sjnr2rgt2zlnlkl55t42x 104 87081 168150 2026-07-27T10:12:23Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168150 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{mawr|Cyfrinach XI.}}}} 'DYMA heno gwedi dwad, a dyma chwithe gwedi dwad yma i'w chwarfod hi, gyfeillion,' ebe F'ewythr Robert. Wel, croeso da i chi bod yg un; steddwch i lawr; ac ar ol i Huw Huws ddarllen Salm, a mynd i weddi, mi geift Robert Llwyd adrodd wrthon ni'r gweddilll o hanes ein hen gyfell Tomas Evan.' Wedi i Huw Huws fyned trwy y gwasanaeth o ddarllen a gweddio, ymaflodd Robert Llwyd yn ei orchwyl, ac aeth yn mlaen yn debyg i hyn: 'Torodd amser ar draws fy stori wythnos i heno, ar fy ngwaith yn gorphen adrodd i chwi hanes yr oedfa ryfedd y torodd gwawr gobaith ar ysbryd cythryblus a chyflwr tywyll ein hen gyfaill. Teimlodd amryw fel yntau ryw weithrediadau nerthol y tro hwnw. Daeth deg o wyr ieuainc (Tomas Evan yn un) i'r gyfeillach grefyddol a gynelid yn y lle nos dranoeth. Clywais Rhisiart Robert, o Fronyllechau gynt, yr hwn oedd yn swyddog yn yr eglwys hono ar y pryd, yn adrodd am danynt droion. Yr oedd yn mron bawb yn yr eglwys, meddai Rhisiart, yn barnu yn well am bob un ohonynt nag am Tomas Evan. Y siarad cyffredin oedd, bod arwyddion gobeithiol iawn ar naw o'r deg; ond am Twm Evan, ni wyddent beth a ddeuai ohono. Ond yr oedd yno un hen flaenor, Llygadgraff y byddent yn ei alw, yn barnu braidd yn wahanol. "Chwareu teg i Twm," meddai, "mae rhywbeth yn Twm yn siwr i chi, a mi gewch chi weled; rydw i yn rhyw ddirgel feddwl mai fo dry allan yn ore un o'r deg eto yn y ''long run.'' Rhoddodd y deg eu hachos i lawr yn yr eglwys fel ymgeiswyr am aelodaeth yr un pryd; ac wrth ymddyddan â hwynt ar yr achlysur hwnw, yr oedd gan bob un fwy o lawer i'w ddweyd na Tomas. Ni roddai ef onid ateb cynil a gochelgar, ar ychydig<noinclude><references/></noinclude> foqnmzxip7jag7atblqoaqcjeq1sj7i 104 87082 168151 2026-07-27T10:12:48Z AlwynapHuw 1710 /* Heb ei brawfddarllen eto */ Dechrau tudalen newydd gyda "eiriau, i'r hyn a ofynid iddo, tra yr oedd amryw o'r lleill yn rhwydd a helaeth o ymadroddion, a rhai ohonynt yn datgan profiadau uchel ac aeddfed mewn crefydd. Cafodd y naw dderbyniad rhwydd a chroesawus iawn; ond cynygiai rhai adael Tomas ar brawf pellach cyn ei dderbyn. Gwrthwynebai Llygadgraff y cynygiad hwnw, a rhoddai yr eglwys bwys mawr ar ei farn ef. O'r braidd y bu Tomas yn gadwedig, fodd bynag; aeth trwodd, ond yr oedd y po... 168151 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="AlwynapHuw" /></noinclude>eiriau, i'r hyn a ofynid iddo, tra yr oedd amryw o'r lleill yn rhwydd a helaeth o ymadroddion, a rhai ohonynt yn datgan profiadau uchel ac aeddfed mewn crefydd. Cafodd y naw dderbyniad rhwydd a chroesawus iawn; ond cynygiai rhai adael Tomas ar brawf pellach cyn ei dderbyn. Gwrthwynebai Llygadgraff y cynygiad hwnw, a rhoddai yr eglwys bwys mawr ar ei farn ef. O'r braidd y bu Tomas yn gadwedig, fodd bynag; aeth trwodd, ond yr oedd y porth yn bur gyfyng. Barnai llawer bod Llygadgraff yn methu y tro hwnw beth bynag, ac y cai efe weled wedi hyny cyn hir ei fod wedi camgymeryd nad oedd dim yn Twm Evan, fel y dywedai ef; canys pe buasai rhywbeth ynddo, y daethai rhywbeth allan ohono; nad oeddynt hwy yn clywed dim byd ganddo. Pa fodd bynag, nid hir iawn y buont hwy heb weled eu camgymeriad eu hunain, a chywirdeb Llygadgraff. 'Aeth y naill a'r llall yn mlaen yn eu crefydd am dymhor yn debyg fel yr oeddynt wedi cychwyn. Ymddangosai fod y naw eraill hyny yn gadael Tomas Evan yn mhell ar ol; llefarent yn aml yn y gyfeillach, a gweddiai amryw ohonynt yn ddoniol a gwresog iawn; ond llechai Tomas o hyd gymaint a allai mewn dystawrwydd. Ond yr oedd Tomas yn cloddio, oedd, yr oedd yn cloddio yn ddystaw felly, ac yn myned yn ddwfn hefyd. Yr oedd efe megys ar ben ei hunan yn nghanol y lluaws, fel pe na buasai yn gwneud fawr o sylw o neb, na neb yn sylwi nemawr arno yntau. Ond yr oedd llygad Llygadgraff yn ei ddystaw wylio o hyd. Gofynai yn achlysurol a fyddai dim at ei feddwl yn y gyfeillach; ond ychydig iawn a dywedai, ond yr oedd rhywbeth bob amser yn yr ychydig a ddywedai yn arwyddo cryn llawer: clywid swn dwysder dwfnfeddylgar yn ei ymadroddion trwsglionenaid yn dal llawer o gyfrinach âg ef ei hun—enaid mewn ymdrech, yn brofiadol o dywydd ysbrydol, ac o ymladdfeydd mewnol, na wyr meddwl bas ac arwynebol ddim am danynt. {{nop}}'Aeth un o'r gwyr ieuainc hyny mewn amser yn borthmon gwartheg. Dechreuodd yn y ffeiriau oddeutu cartref, a daeth yn mlaen yn bur llwyddianus; ond mor gynted ag y dechreuodd y borthmoniaeth flodeuo a llwyddo yn ei law, dechreuodd ei grefydd lwydo a gwywo yn ei enaid. Oerodd ei sel, a llaesodd ei hwyliau. Rhybuddiwyd ef yn fynych gan ei frodyr o'i berygl, ond troai y cwbl heibio mewn haner cellwair. Aeth yn gryn ddiotwr o radd i radd, ac aeth y si allan am dano fod arwydd diod arno yn dychwelyd adref o'r ffeiriau yn fynych. O'r diwedd, aeth i yru minteioedd o wartheg i Loegr, a daeth yn borthmon mawr ''respectable''—yn llonaid ei glos o ddyn corphol golygus. Gwisgai fotasau topiau cochion, ac yspardynau arian wrth ei sodlau; a marchogai geffyl hardd, cryf, a bywiog. Gyrai fel Jehu o'r naill ffair i'r llall. Nid oedd mwyach nemawr o flas ar y cyfarfod gweddi a'r gyfeillach grefyddol. Aeth ordinhadau y byd hwn y ffeiriau, y prynu a'r gwerthu, a'r holl archwaeth at ordinhadau crefydd oddiarno. Ond yr oedd yn dal yr enw proffeswr eto; deuai i'r capel ar y Sabbathau pan fyddai gartref, ond nid yn rheolaidd chwaith. Anaml iawn y gwelid ef yn y moddion wythnosol. Ymdrechodd ei gyfeillion, Llygadgraff yn neillduol, ragflaenu ei aflwydd; ond yn aneffeithiol. "Yr ydych yn tynu—tynu—tynu, Risiart Puw, druan," (canys dyna oedd ei enw) meddai Llygadgraff wrtho un tro pan gyfarfu âg ef ar y ffordd. "Tynu?" meddai yntau, "beth ydych yn feddwl?" "Ie'n tynu—yn tynu—yn ol yn ol—i—i—. Gadawaf i chwi orphen, a dweyd i ba le." " Y mae yn anmhosibl i mi ddweyd," ebe yntau; "canys nid wyf yn eich deall." "O ydych, ydych, yn fy neall o'r gore," ebe y llall. "Rhaid i mi dynu adref beth bynag," ebe'r porthmon; a tharawodd ei yspardynau yn ystlysau ei farch, ac ymaith âg ef. Q 'Bellach, bellach, yr oedd Risiart yn myned yn barhaus. Wedi iddo gychwyn i Loegr un tro ar ol gyr mawr o wartheg, sylwai Llygadgraff bod Risiart Puw wedi myned i Loegr i werthu ei grefydd; ac fel y rhagfynegodd Llygadgraff, felly y bu. Cafodd ffeiriau da iawn yn Loegr y tro hwnw, enillodd amryw ganoedd o bunau ar ei wartheg; ac yn llawenydd ei lwyddiant, ymollyngodd i yfed a meddwi, ac i bob rhysedd ac aflendid. Dychwelodd adref heb un rhithyn o'i grefydd yn ei ganlyn. Ciliodd yn llwyr o'r capel. Ysgoai ei hen gyfeillion hyd y gallai pan ddigwyddai gyfarfod â rhai ohonynt. Daeth i'r capel un tro ganol dydd gwaith i wrando gwr dyeithr. Digwyddodd fod y pregethwr heb gyrhaedd erbyn yr amser i ddechreu. Yr oedd Llygadgraff, a dau neu dri eraill o'r swyddogion, yn eistedd o dan y pwlpud. Cyfodai Llygadgraff yn y man, a dywedai, "Fe ddaw y gwr dyeithr i mewn yn fuan,—ni a ganwn benill nes delo—yr hen benill fyddai ein cyfaill Risiart Puw yn arfer roi allan yn aml gynt, Ni thro'f fy wyneb byth yn ol,' &c." Ar y gair, trodd pob wyneb a phob llygad at Risiart Puw. Tarawyd ef â'r fath ergyd ddisymwth ac annisgwyliadwy, nes y gwridodd, delwodd, ac y crynodd. Eisteddodd i lawr, a chuddiodd ei wyneb, gan bwyso ei ben ar ymyl y cor yr eisteddai ynddo. Yn y man cyfododd i fynu, ymaflodd yn ei het, ac aeth allan; ac ni ddaeth byth tros riniog y capel wedi hyny. Aeth rhagddo waethwaeth i dyngu a rhegi a meddwi, a dilyn pob oferedd. Trodd amryw o'i anturiaethau porthmonawl yn Lloegr yn aflwyddianus y naill ar ol y llall yr amser hwnw. Y tro diweddaf, yr oedd wedi prynu llawer iawn mwy nag arferol. Ysgubai yr holl ffeiriau o'i flaen. Aethai hyd dai ffermydd yr holl wlad i brynu. Ni safai ddim am bris. Prynai y rhan fwyaf o lawer ar goel, ac yr oedd pawb yn meddwl ei fod mor ddyogel a'r banc, os nid yn llawer mwy. Arferasai dalu i Q bawb yn wastad ar ei ddychweliad o Loegr bob tro; ac felly cawsai anifeiliaid yr holl froydd ar goel yn hawdd. Y tro hwnw collodd swm dirfawr o arian. Yspeiliwyd ef o lawer iawn hefyd mewn tŷ drwg yn Llundain. Wedi dyfod yr amser iddo ddychwelyd, nid oedd hanes am Risiart. Dechreuodd y si fyned allan nad oedd pob peth yn dda. Aeth yn bryder mawr ar feddyliau ei ''greditors''. O'r diwedd daeth y newydd yn un o bapyrau Lloegr fod corff wedi ei gael mewn llyn gerllaw Lutterworth, ac i amryw o bersonau ag oedd yn ei adnabod, meddent, dystio mai corff Mr. Puw, porthmon o sir F{{bar}} yn Nghymru, ydoedd; ac felly yr oedd. ychydig o arian a gafwyd yn ei logell. Pa fodd y daeth i'w ddiwedd—pa un ai ei daflu a gafodd, ai taflu ei hun i'r llyn a wnaeth, ni allwyd cael allan byth i foddlonrwydd: ond gan nad oedd dim olion trais ar y corff, y farn gyffredin oedd mai bwrw ei hunan i'r llyn a wnaeth. Daeth allan ar y trengholiad ei fod yn hwyr y nos flaenorol i'r bore y cafwyd ei gorff yn yfed ac yn hapchwareu ''(gambling)'' mewn tŷ yn y dref, gyda nifer o'r ''blacklegs'', ac iddo golli symiau mawrion o arian. Dyma ddiwedd truenus Risiart, druan; a thruenus iawn yn wir ydoedd. Gadawodd Risiart Puw archollion dyfnion ar ei ol yn amgylchiadau llawerodd o amaethwyr yn y wlad yma. Pan ddaeth dydd y rhent oddiamgylch, nid oedd gan lawer un ddim i'w gyfarfod. Gwerthwyd amryw ohonynt i fyny mewn canlyniad. Nid Risiart Puw oedd yr unig borthmon, ysywaeth, y dyoddefodd pobl yr ardaloedd hyn oddiwrtho yn y blynyddau hyny, ac ar ol hyny hefyd.' Gwir ddeydwch chi,' ebe F'ewythr Robert, 'mi ges ine losgi 'mysedd yn o drwm fwy nag unweth wrth drustio porthmonied. Rydych yn cofio Sion Gryffydd o Faesyfelin, ydach bod yg un, fel daru hwnw dwyllo'r wlad yma o ganoedd, os nid miloedd, Q o bunodd. 'Roedd Sion yn gryfyddol iawn, wyddoch, a mi 'roedd i grefydd yn help iddo fo dwyllo. Mi werthis i bedwar o fystych iddo fo'r tro dwaetha raeth o i Loeger, na ches i byth run ffyrlin am danyn nhw, a ni cha i byth chwaith. Mi fum yn i blagio fo lawer gwaith, taswn i nes: ond fase waeth i mi beidio, ni theimle Sion ddim mwy na desgil biwter, deydech peth fyd fynech chi wrtho fo. Mi 'roedd Rhysied Puw yn well na Sion o gimin a hyny; mi adawodd Rhysied i grefydd cin 'mollwn iddi i dwyllo a rafio: ond 'roedd Sion mor gryfyddol a dysionol â Simon y Pharisead o'r dechreu i'r diwedd. Nwn i ddim be ddoeth ohono fo'n y pen draw. Mi aeth i ffwrdd o rardal i rwle; mae o'n fyw eto am wn i. Gobeithio na ddaw o na neb o'i sort i'r fro yma ond hyny. Ond ewch chi'n mlaen, Robert Llwyd.' 'Wel, i fyn'd yn mlaen ynte. Un arall o gyfoedion crefyddol Tomas Evan ydoedd ŵr ieuanc a elwid Bob Roberts, mab i hen flaenor eglwysig perthynol i gapel y F—n. Yr oedd Bob yn fachgen glandeg o bryd, bywiog o feddwl, ffraeth ei datod, a pharod ei ateb. Trodd yntau allan yn wresog iawn ar ddechreu ei grefydd. Yr oedd yn ganwr da, ac yn bur hoff o ganu; yn weddiwr mawr, ac yn bur hoff o weddio, yn gyhoeddus o leiaf; yn siaradwr doniol, ac yn bur hoff o siarad ar bob pwnc, a phob achlysur, yn mhob cymdeithas y digwyddai fod ynddi. " Yr wy' i'n meddwl siwr," ebe Llygadgraff un tro, "y dylen ni wneud casgliad at gael ffrwyn a spardyn i'r capel yma." "Beth wnewch chwi â ffrwyn a spardyn heb geffyl?" "Wel," ebe'r hen ŵr, "ni row'n y ffrwyn yn mhen Bob Roberts, a'r spardyn yn ochr Twm Evan." Ffromodd Bob yn dost pan glywodd y chwedl. Yn mhen amser aeth Bob i Lundain i ymweled â hen ewythr cyfoethog iddo. Cafodd ei ewythr le iddo fel ''clerk'' yn un o dai mawrion masnachol y ddinas. Bu am dymhor yn bur wresog a Q blodeuog yn ei grefydd yno gyda'r Cymry. Gwelid cyn hir fod angen y ffrwyn ar y gwr ieuanc, ac aed i geisio ei wisgo â hi; ond strancio, moeli ei glustiau, a chnoi y bit yn erwin a wnai yr ebol. Digiodd wrth y Cymry am byth, a cheisiodd lythyr cymeradwyaeth i fyned i eglwys Seisnig. Yn ei lythyrau cyntaf at ei berthynasau a'i gyfeillion o Lundain, yr oedd yn canmol ei gapel a'i gyfeillion crefyddol yn fawr iawn; ond wedi iddynt weinyddu goruchwyliaeth y ffrwyn tuag ato, newidiodd ei don yn ei lythyrau, a dywedai yn un ohonynt ei fod wedi llwyr ddiflasu ar y Cymry—fod pobl y capel yn haid o bethau mor ''low'' a ''vulgar'' fel na allai yr un gwr ieuanc ''intelligent, respectable'', aros gyda hwy; a'i fod ef wedi penderfynu myned at y Saeson. Yr oedd yn y swyddfa y gwasanaethai ynddi liaws o wyr ieuainc, rhai o bob math o syniadau gwladyddol, crefyddol, ac annghrefyddol hefyd. Denwyd Bob un tro gan un o'r dosbarth olaf, yr hwn oedd anffyddiwr, i fyned gydag ef i gyfarfod y ''Debating Society,'' o'r hon yr oedd efe yn aelod. Teimlai gryn wrthwynebiad i fyned ar y cyntaf; ond yr oedd ganddo y fath feddyliau uchel am ei alluoedd dadleuol, fel y torodd trwyddi. Gwenieithiai iddo ei hun y gallai wneud llawer a les drwy wrthwynebu anffyddiaeth yn ei ffau ei hun, ac yr enillai enw trwy roddi taw buan ar yr holl ddadleuwyr yn erbyn Cristionogaeth. Gyda'i gyfaill i'r cyfarfod yr aeth. Pwnc y ddadleuaeth y tro hwnw oedd, ''Cristionogaeth, ai o Dduw ai ο ddynion y mae?'' Cymerid tair ochr i fynu yn y ddadl. Cymerai un arno brofi ei bod o Dduw—un arall mai o ddynion yr oedd ac un arall nad oedd o Dduw nac o ddynion chwaith, ond mai o ddiafol yr oedd. Penderfyniad y mwyafrif ar y diwedd oedd bod y cyntaf wedi methu profi ei bwnc, a bod y trydydd yn adeiladu ei dŵr heb un sail iddo, gan nad oes y fath beth neu y fath un a diafol yn bodoli; Q o ganlyniad, mai yr ail oedd yn ei le, a barnent ei fod wedi llwyr ddymchwelyd holl ddadleuon y cyntaf, a phrofi ei bwnc ei hun y tu hwnt i bob dadl. Ar y diwedd, cyfododd Bob i fynu, a gofynodd ganiatad y cadeirydd i ddywedyd ychydig eiriau, yr hyn a ganiatawyd iddo. Ceisiodd amddiffyn Cristionogaeth fel crefydd ddwyfol, ac ateb y gwrthddadleuon a ddygasid yn mlaen gan y blaid arall; ond aeth i'r niwl a'r nos yn bur fuan. Yr oedd yn chwysu ac yn crynu, yn carthu ei wddf ac yn pesychu, ac yn gwrthddywedyd ei hun bob yn ail gair, ac aeth toc i fethu dweyd dim. Eisteddodd i lawr, a chywilydd wyneb yn ei doi. Ymddygodd y cyfeillion yn dirion a boneddigaidd tuag ato, heb gymeryd un fantais ar ei fethiant truenus i wneud gwawd ohono. Sylwai y cadeirydd bod eu cyfaill dyeithr yn ymddangos iddo ef yn un tra gobethiol—iddo wneud cymaint er amddiffyn achos gwan ag oedd yn bosibl, a bod yn rhaid priodoli ei fethiant, nid i ddiffyg galluoedd a thalentau y dadleuwr, ond i wendid yr achos a amddiffynai. Credai fod eu cyfaill ieuanc hefyd yn wr o feddwl goleuedig i raddau helaeth, ac yn agored i argyhoeddiad; a choleddai y gobaith o'i weled yn fuan wedi ei enill drosodd yn gwbl atynt hwy. Cafodd y cyfarchiad hwn, yn nghyda tynerwch y cyfarfod tuag ato, effaith ddofn ar feddwl Bob; yr oedd fel olew ar archollion ei galon uchelfrydig. Benthyciodd lyfrau anffyddaidd gan ei gyfaill yn y swyddfa, ac ymroddodd i'w darllen. Cyfarfu ynddynt â gwrthddadleuon nad oedd efe erioed wedi meddwl na chlywed am danynt o'r blaen; ond hen wrthddadleuon oeddynt, wedi eu tori i lawr yn gandryll ganwaith cyn hyny. Ymddyeithrodd i'r capel o hyny allan. Ysgrifenodd ei weinidog lythyr ato i holi ei helynt. Yn ei ateb rhoddai esgus ei fod wedi bod yn wael ei iechyd; ond ni ddywedodd ddim am afiechyd ei feddwl. Aeth i'r capel am Sabbath neu ddau Q ar ol hyny, megys i ganu yn iach i'w hen grefydd. Yn fuan wedi hyny, cynygiodd ei hun yn aelod o'r clwb anffyddol, a derbyniwyd ef yn llawen; a chyn pen ychydig amser, yr oedd yn fab anffyddiaeth, yn ddau cymaint a'r un ohonynt. Ei hoff waith gyda'i gyfeillion newydd fyddai gwneud gwawd o grefydd ei dadau, drwy adrodd chwedlau am yr adfywiadau yn Nghymru; ond tarewid ef gan ei gydwybod ambell dro. Ni soniai un gair am ei egwyddorion a'i gyfeillion newyddion yn ei lythyrau adref; ond cawsant yr hanes drwy wr ieuanc arall o'r ardal oedd yn Llundain, yr hwn oedd yn bur gydnabyddus âg ef. Aeth Bob mewn amser i ddilyn ei gyfeillion newydd i bob amryfusedd—i yfed, i chwareu cardiau, ac i'r chwareudai, "ac ar hyd yr heol i'w thy ''hi''. Nid yn hir iawn y daliodd ei gyfansoddiad heb anmharu, a rhoddi y ffordd—aeth i fethu dal gyda ei orchwyl cymerodd ei ewythr ef ato i'w dy—galwodd am feddyg ato, cynghorodd hwnw ef i fyned adref i Gymru gynted ag y gallai; ag felly dychwelodd, wedi gwneuthur llongddrylliad o'i iechyd a'i gyfansoddiad naturiol, ac o'r ffydd a chydwybod dda. Daeth amryw o'i hen gyfeillion i ymweled âg ef o dro i dro; ysgoai bob ymddyddan am grefydd hyd y gallai. Troai bob cynyg i'w arwain yn y ffordd hono heibio, drwy ddywedyd y cai siarad a hwy drachefn ar y mater hwnw wedi iddo wella; ac yr oedd gwella yn gyflym bob dydd, meddai ef, tra yr oedd pawb arall yn ei weled yn gwaelu yn brysur yn barhaus. O'r diwedd, penderfynwyd gwasgu ato, a'i hysbysu o'i gyflwr peryglus—nad oedd ond gobaith gwan iawn am adferiad iddo; ond ni fynai efe gredu hyny. Gofynodd un cyfaill iddo ryw ddiwrnod a fuasai yn ewyllysio iddo ddarllen penod a myned i weddi gydag ef. Dywedodd ei fod yn rhy flin y diwrnod hwnw—y gallai wneud ryw dro arall os byddai yn dewis. Pan ddechreuodd anmheu na fuasai yn gwella, aeth yn gythryblus iawn ei feddwl. Q Ni allasai oddef edrych ar y Beibl. Yr oedd Beibl wedi ei ddodi ar fwrdd gerllaw pen ei wely yn ei ystafell gan ei chwaer yn ddiarwybod iddo un noson. Pan aeth hi at ddrws ei ystafell bore dranoeth, ar fedr ymweled âg ef, clywai ef yn dywedyd rhywbeth. Safodd i wrando, a chlywai ef yn dweyd, "A gefaist ti fi, O fy ngelyn!" Aeth ei chwaer i mewn; gofynodd iddi pwy a roddasai y llyfr hwnw yn y fan hono. "Myfi a'i dododd, fy mrawd," ebai hithau yn dawel. "Cymer o oddiyna," ebe yntau, "ni allaf ei oddef." "O! Bob anwyl," meddai hi, " paid a dweyd peth fel yna am y Beibl: gobeithio mai nid y Beibl oeddit yn ei alw yn elyn i ti pan oeddwn yn dyfod i mewn." "Ie," eb efe, "y fo yw y gelyn penaf feddaf fi ar y ddaear. Yr ydwyf wedi ei wadu a'i ddirmygu gymaint a allaswn, ac yn awr y mae pob adnod a gair sydd ynddo yn gwgu arnaf ac yn fy melldithio." "Ond y mae yn dangos trefn a modd i faddeu hyd yn nod y pechod hwnw hefyd," ebe hithau, " ond troi mewn edifeirwch at Dduw i ymofyn am dano." "Nid oes dim maddeuant i mi," ebe yntau, “ac ni cheisiaf byth faddeuant chwaith." Torodd ei chwaer i wylo, a gadawodd yr ystafell. Safodd yn ddystaw wrth y drws am enyd, a chlywai ef yn dywedyd, "O! Anffyddiaeth! ti a'm twyllaist, ti a'm handwyaist, ti a'm demniaist! Ai dyma dy garedigrwydd di i'th dysgyblion! Melldigedig fyddo dy enw! Gwae fi o'r dydd y daethum gyntaf i gyfathrach â thi!" Ychydig ddyddiau y bu fyw wedi hyn: diffoddodd ei ganwyll yn y tywyllwch du. 'Trodd tri eraill o'r deg hyny allan yn ddigon dilewyrch; ond daliodd y pump eraill eu ffordd hyd y diwedd," Pump ohonynt oedd gall, a phump yn ffol."" 'Yr wyf wedi gadael Tomas Evan er's meityn hir, a gwell imi adael y cwbl yn y fan yna heno; ni a ganlynwn yn mlaen ar y stori y tro nesaf, os bydd y cyfeillion yma yn dewis.' Q 'Bydd pawb yn dewis hyny, mi wn o'r gore,' ebe F'ewythr Robert. Darn o stori bur bruddedd a difrifol gawson ni gynthoch chi heno; ond y mae achos i ofni i bod yn wir am lawer un blaw Rhisiet Puw a Bob Roberts.' 'Ydyw, y mae hi,' ebe un arall. Mi allwn i adrodd hanes pedwar neu bump o fewn cylch fy ngwybodaeth i o fechgyn o Gymru, a andwywyd yn nhrefydd Lloegr, yn gyffelyb i Bob Roberts.' Wedi hyn dychwelasom bob un i'w babell. <br> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{[mawr|Cyfrinach XII.}}}} CYFARCHODD F'ewythr ei gyfeillion ar eu dyfodiad i mewn y tro hwn, gan ddywedyd, Dyma Aelwyd pur lan, A thanllwyth o dan, I'ch derbyn yn Hafod Ceiliogwydd, 'Rwy'n dysgwyl y cawn, Ar hyn o brydnawn, Gyfeillach bur lawn o lawenydd. Y mae F'ewythr Robert wedi troi'n brydydd!' ebai Huw Huws—'go lew hefyd yn wir. Y mae o wedi cynhyrfu f'awen inau i geisio gwneud penill i'w ateb o, fel hyn, Mae Aelwyd yr Hafod yn hynod ei hanes, :Yn lanwaith a chynes iach anedd, F'ewythr Robert ei pherchen yn siriol a llawen, :Yn nofio mewn hufen tangnefedd. 'Wel bryd y troisoch chwi'n brydydd, F'ewythr Robert?' gofynai un o'r cyfeillion. 'Rydw'i heb droi eto,' ebe'r hen wr, 'dene'r penill cynta nes i rioed, a'r dwaetha na i byth, debic gen i. Ni welsoch chi rioed sut drafferth ges i'w lusgo fo rywsut i'r pen, fel y mae o—mi fum wrthi hi am Q orie ar y cae ene gyne, a mi wranta i tase chin y ngweled i, basech chi'n deyd mod i 'nydrach wel prydydd.' Dechreuwyd y gyfrinach yn ol y ddefod arferol, a galwyd ar Robert Llwyd i adrodd y gweddill o'r hanes am Tomas Evan. Yr ydwyf yn cofio,' eb efe, 'ddarfod i mi adael hanes Tomas Evan y tro o'r blaen, i adrodd ychydig o hanes dau o'r gwyr ieuainc a gydgychwynasant eu gyrfa grefyddol ag ef, gan grybwyll am dri eraill hefyd o'r deg hyny, a fethasant ar y ffordd, ac a droisant yn ol. Fel y sylwais o'r blaen, cynyddai Tomas yn raddol yn ffafr a chymeradwyaeth yr eglwys, yn barhaus. Nid oedd dim o awydd dangos ei hunan i'w weled ynddo un amser; ond yn hytrach am gadw o'r golwg; ac eto, dyfod yn fwy i'r golwg yr oedd efe o hyd. Sylwai Llygadgraff mai yr "Iuddew yn yr amlwg" oedd Bob Roberts, ac mai yr " Iuddew yn y dirgel" oedd Twm Evan. Yn mhen tua phedair blynedd wedi iddo ddyfod at grefydd, ymbriododd Tomas â merch ieuanc grefyddol, oedd yn aelod o'r eglwys y perthynai ef iddi, a chymerodd dyddyn bychan yn y gymydogaeth. Neillduwyd ef yn swyddog yn yr eglwys yr un flwyddyn. Yn mhen dwy neu dair blynedd wedi hyn, gwerthwyd ei dyddyn, ac amryw dyddynod eraill yn yr ardal, oeddynt yn perthyn i'r un etifeddiaeth. Yr oedd y pechenog newydd yn elyn ofnadwy i ymneillduaeth ac ymneillduwyr, neu, mewn geiriau eraill, i grefydd efengylaidd; canys yn mysg yr ymneillduwyr yr oedd hyny o grefydd efengylaidd oedd yn y wlad y pryd hwnw i'w chael. Penderfyniad y meistr tir newydd oedd, na chaffai yr un pengrwn achles o dano ef—y byddai raid i bob un naill ai newid ei grefydd, neu newid ei letty. Yr oedd tri neu bedwar o'i denantiaid yn aelodau o'r un eglwys â Tomas Evan. Galwodd y gwr heibio iddynt un diwrnod, i'w rhybuddio Q o'i fwriad i'w troi o'u tiroedd, os na ymwrthodent â'u crefydd. Dyn lled ieuanc oedd y boneddwr, a llawer o lediaith Seisnig ar ei leferydd. Galwodd yn gyntaf gyda Sion Wmffre, Tyddynycyw. Yr oedd Sion yn henafgwr, ac yn gryn dipyn o wag yn ei ffordd. "Mae nhw'n teyd i mi chi'n arfer myn'd i'r ''Conventicles'' yma, John; fi deyd i chi gna i ddim diodde tim o'r fath peth, rhaid chi addo peidio myn'd byth eto, ne rhaid i chi troi allan o'n tir fi," ebai y gwr mawr. "Gwarchod ni! pwy ddeydodd y fath beth a hyny wrthoch chi, Meistr?" ebe Sion"myn'd i'r—beth ddaru chi alw fo, Syr?" "Myn'd i'r ''Conventicles''," atebai yntau. "Wel ni chlowis i er's pen ydw i'n byd mawr yma son erioed am y peth o'r blaen?" ebai Sion mewn syndod,—" fath beth ydi hwnw, Mistar? ''Cofensiclis'', wn i beth yn y byd ydi o. Ni welis rioed mono to, na chlowed son am dano fo." Ond fe wyddai Sion o'r goreu, ond ei fod yn cymeryd arno fel arall. "''Ignorance'' chi," ebai y gwr mawr, "Capeli, chi daut y rwan?" "O, felly," meddai Sion, "capeli ydach chi'n feddwl, Syr—bydda siwr, mi fydda i 'narfer myn'd i'r capel cyn i mi ddwad i Dyddynycyw, Syr, a myn'd i'r capel na i tra bothw i yma, a chwedi i mi fyn'd oddiyma hefyd, hyny ydi, os bydda i byw." "Wel, cewch chi dim aros yma, John, fi deyd i chi tim hwy na leni." "Wel, Syr, 'does dim help am dani ynte, os felly mae hi, mi ga ine rwle siawns, a mi ddeuda i chi beth arall, Syr, pe rhoech chi Dyddynycyw i mi am ddim, ar yr amod i mi beidio myn'd i'r capel, ni roswn i ddim yma; ond os ca i lonydd i fyn'd i'r fan y fynw i i addoli, mi rosa yma, ac mi dalaf rent i chithe, toes arna i ddim eisie ymadael." "Fi wedi deyd i chi sut mae hi i bod, John, cnewch chỉch dewis," ebe'r boneddwr, ac ymaith ag ef. 'Aeth yn nesaf i Dy'nyllidiart, lle yr oedd ein hen gyfaill Tomas Evan yn byw, a dywedodd yr un fath eiriau Q wrtho yntau. Wrth weled Tomas yn gwrando'n ddystaw, heb ddweyd dım, meddyliodd y gwr y buasai yn llwyddo i gael addewid ganddo i beidio myned i'r ''Conventicle'' o hyny allan. "Be chi teyd, Tomas?" eb efe, "chi addo i mi bod yn Protestant da, dwad i'r Eglwys, a peidio byth myn'd i'r capel, gnewch chi?" "Mi addawa'r peth cynta, Syr," ebe Tomas—"bod yn Brotestant da, hyny ydi, cystal galla i." "Wel, chi gnewch addo dwad i'r Eglwys, a peidio myn'd i'r capel ynte siwr?" "Na wn i'n siwr, Syr, peth arall ydi hyny," ebai Tomas gan rwbio ei lechwedd. "Gwell chi gneud, fi teyd i chi." " Na alla, i ddim coelio y byddai yn well i mi wneud hyn, Syr." "Well, cewch chi madel o'ch tir, os na gnewch chi addo, cymrwch chi gair fi," "Wel, wel, fe ddyoddefodd llawer un o mlaen i lawer mwy o golled o achos ei grefydd na hyny, ac os na thal fy nghrefydd inau fwy nag a dal Ty'nyllidiart yma, mae'n rhaid ei bod hi yn salach o lawer nag y meddyliais i erioed ei bod hi; a dweyd y gwir i chwi, Syr, ni chymrwn i mo'ch stad chwi pe baech yn ei chynyg i mi y mynyd yma am addo peidio myn'd i'r capel; mi ges i fwy na'i gwerth hi filoedd maith o weithiau yn y capel cyn hyn." "Be chỉ'n cael yn capel?" "Fedra i ddim dweyd i chwi, Syr, rhywbeth nad ydyw ddim i'w gael gan y byd yma, ac na wyr y byd yma ddim am dano, Nef na daear byth ni phrisia, &c.” Adroddai Tomas hanes yr amgylchiad hwnw laweroedd o weithiau. Dywedai ei fod yn profi rhyw oleuni a nerth yn ei feddwl ar y pryd, a barai iddo deimlo fel cawr cadarn. Yr oedd braidd yn ofnus a chrynedig ar y dechreu; "ond wedi dechreu," ebai, "buasai yn dda genyf pe buasai holl elynion crefydd yno yn un llu o mlaen i. Wedi iddo droi ei gefn, yr oeddwn yn teimlo fel un wedi enill buddugoliaeth fawr, ac yn llawenychu fel y llawenychant wrth ranu yspail. Buasai arnaf ofn lawer gwaith pe Q buasai rhyw brofedigaeth o'r fath yn fy nghyfarfod, na allaswn mo'i gwrthsefyll—na fuasai fy nghrefydd i ddim yn dal, a dweyd y gwir i chwi, mi feddyliais yn well am dani hi, ac yr oeddwn i yn rhyw falchach ohoni hi y diwrnod hwnw nag erioed, ac yr oeddwn i'n canu fel ceiliog, yr hen benill hwnw, Ti wnai'r galon drist i chwerthin,— :Ti wnai'r mudan seinio can,— Ti wnai'r ofnus gwan i gludo, :Uffern fawr i lawr o'i flaen,' &c. 'Trodd y gwr boneddig ymaith yn ffromllyd iawn, a galwodd yn nesaf gyda Peter Parry, Hafodygareg. Cymro uniaith, dysyml, diniwaid ond dwys—feddylgar, oedd Peter. Gofynodd i Peter, fel y gofynasai i Sion Wmffre, ai gwir oedd ei fod yn myned i'r ''Conventicles''. "Be ddeydsoch chi, Mistar?" ebai Peter, " fydda i'n darllen 'ticle Eglwys Loegr?—bydda weithie, Syr, a rydw i'n meddwl 'u bod nhw'n rhai da iawn.', "Pam chi dim myn'd i'r Eglwys ynte? daru fi dim son am articles yr Eglwys rwan—fi gofyn chi myn'd i'r capel?" "Begio'ch pardwn, Syr, mi feddylis i mai son am 'ticle Reglwys roeddech chi." A dyna oedd meddwl Peter, druan, mewn gwirionedd. "Wel, Syr, mi fydda i'n mynd i'r capel—gobeithio nad ydach chi ddim yn ddig am hyny." "Fi dwad i deyd i chi, Peter, chi madel â'r capel, ne madel â'ch ffarm, caiff no tenant i mi aros yn ei le, os na gna fo addo peidio myn'd i'r Capel, a myn'd i'r Eglwys." "Mae hi yn o galed felly, Syr, leiciwn i ddim madel â'r tyddyn yma, tra gallw i dalu am dano fo, a leiciwn i ddim madel â'r capel chwaith." "Chi madel â'r tir, ne madel â'r capel, Peter." Byddai Peter yn arfer cario ei Destament gydag ef yn ei boced bob amser, ac yn fynych yn darllen ynddo ar hyd y caeau. Ar y cae gerllaw y tŷ yr oedd efe pan ddaeth ei feistr ato. Ni ddywedasai Peter ddim mewn atebiad i'r geiriau olaf a grybwyllwyd; ond tynodd ei Destament allan, gan droi ei ddalenau. "Be chi Q gneud, Peter—pam chi dim ateb fi?" "Rydw i am ofyn i'r hen lyfr yma pw'r ateb ro i Syr—wiw i mi wneud dim yn groes iddo fo." "Chi trin llyfre drwg, Peter." "Y Testament ydi o, Syr,—y llyfr gore ddoeth rioed i'r byd yma, wyddoch—wel, dyma fel y mae o yn deyd, Syr, 'Nid oes neb a'r a adawodd dy, neu frodyr, neu chwiorydd, neu dad, neu fam, neu wraig, neu blant, neu diroedd, o'm hachos i a'r efengyl, ac ni dderbyn y can' cymaint, yr awrhon y pryd hwn, dai, a brodyr, a chwiorydd, a mamau, a phlant, a thiroedd, ynghyd ag erlidiau; ac yn y byd a ddaw fywyd tragwyddol.' Ac fel hyn hefyd mae yn dweyd, Yr hwn sydd yn caru tad, neu fam, yn fwy na myfi, nid yw deilwng o honof fi; a'r hwn nid yw yn cymeryd y groes, ac yn canlyn ar fy ol i, nid yw deilwng o honof fi.' Cauodd Peter y llyfr ar hyn, a chan godi ei olwg ar ei feistr, eb efe, 'Felly, Syr, mi welwch, ne mi wela i beth bynag, be sy raid i mi wneuthur, mi fuaswn i yn caru yn y nghalon wneud un peth allswn i i'ch plesio chi, Mistar; ond pan byddoch chi a'r Hen Lyfr yn gorchymyn yn groes i'ch gilydd, 'does help am dani, rhaid ei blesio fo, pe tawn i'n digio'r byd i gyd wrth wneud hyny, "Rhaid yw ufuddhau i Dduw yn fwy nag i ddynion." "Gnewch chi ddim addo 'nte?" Cyffrodd tymher Peter ychydig ar hyn, a dywedodd mewn llais uchel penderfynol, "Na wnaf byth yn dragwydd, Amen." Torodd ffrwd o gymeradwyaeth uchel allan ar hyn. Curasom ein traed a'n dwylaw, bron yn ddiarwybod i ni ein hunain. 'Py tase Peter yma, mi faswn yn curo ei gefn o, nes base fo'n swnio wel y drwm fawr,' ebe F'ewythr Robert. 'Peter a'u curodd nhw bob un yn y diwedd,' ebai mam; ac ebe hi drachefn, 'Dyna esboniad ar y gair hwnw, "Gorchfygu y byd."' Y mae llaweroedd o fuddugoliaethau fel yna Q wedi eu henill rhwng mynyddoedd Cymru yma, yn y blynyddoedd hyny,' ebe Dafydd Edward, 'nad oes prin air o goffadwriaeth am danynt. Y mae son mawr iawn am fuddugoliaethau Bonaparte, a Nelson, a Wellington, a buddugoliaethau a buddugoliaethwyr diweddar yn y Crimea, ac India; ond y mae buddugoliaethwyr fel Sion Wmffre, Tomas Evan, a Peter Parry, yn cael eu gollwng i annghof gan y byd, ie, a chan yr eglwys hefyd: ond y mae buddugoliaethau a buddugoliaethwyr o'r fath hyn yn llawer uwch eu bri yn ngolwg y nefoedd, na buddugoliaethau a buddugoliaethwyr maes y gwaed.' 'Wel, gadewch i ni gael clowed sut y fu hi wed'yn,' ebe F'ewythr Robert. 'Ewch yn mlaen, Robert Llwyd.' 'Wel brochi'n ffyrnig a wnaeth y gwr mawr wrth eiriau olaf Peter. "Confound the whole lot," ebai fo, a tharawodd ei ysbardynau yn ochrau ei farch, a charlamodd ymaith gan dyngu ynddo ei hun y byddai cystal a'i air, os na phlygent i'w ewyllys. Wedi iddo fyned i'r ffordd, pwy a ddaeth i'w gyfarfod ond y Person, a dechreuodd ddweyd wrtho hanes ei ymweliadau â'r tri brawd, gan ddatgan ei syndod a'i siomedigaeth; canys yr oedd yn meddwl bob amser mai peth hawdd iawn oedd cau drysau y capeli, a diwreiddio sismaticiaeth o'r wlad,—dim ond i'r boneddigion osod eu hwynebau yn benderfynol yn eu herbyn. Yr oedd y gred hono yn dechreu siglo erbyn hyn. " Yr oeddwn i yn dweyd wrthych bob amser, Syr," ebai y Person, "mai nid gwaith mor hawdd ag a feddyliech chwi oedd eu rhoi hwy ar lawr. Yr wyf fi wedi cael digon o brofiad gofidus o hyny—maent mor styfnig a mulod, ni thynwch chwi byth mor capel o'u penau a'u calonau hwy, hyny ydyw, y rhai o'r real stamp ohonynt." "''I cannot understand them at all'', ebai y boneddwr.' Ha, be ddeydsoch chi rwan?' gofynai F'ewythr Q Robert, 'ddeydwch yn Gymraeg—dim Saesneg ar f'Aelwyd i.' 'Wel, dyna oedd o, dweyd yr oedd y boneddwr na fedrasai efe yn ei fyw ddeall dynion fel y tri brawd hyny.' "U dyallt nhw? Y fo'u dyallt nhw? Na choeliais i'n wir y medre fo, na neb o'i sort o, 'u dyallt nhw,' ebai'r hen wr. 'Na allasai, druan,' meddai mam, 'na allasai efe mo'u dyallt hwy. "Nid edwyn y byd chwi, oblegyd nad adnabu efe ef." Y mae rhyw ysbryd ynddynt hwy gwahanol iawn i ysbryd ac egwyddorion y byd. " Y mae yn gryfach na'r ysbryd sydd yn y byd," medd yr apostol,—ysbryd sydd yn gwneud y rhai y mae efe ynddynt yn ddyeithriaid yn y byd, ac yn ddyeithriaid i'r byd.' 'Yr un ysbryd ydyw yn hollol ag oedd yn Moses pan wrthododd ei alw yn fab merch Pharaoh, ac y barnodd yn fwy golud ddirmyg Crist, na thrysorau yr Aifft,' sylwai Huw Huws. Yr oedd profedigaeth Moses yn gryfach, mae'n wir, ond profedigaeth o'r un natur ydoedd; ac yr oedd ymddygiad y tri brawd, yn wyneb eu profedigaeth hwy, yn rhoddi prawf gobeithiol eu bod yn meddu yr un ysbryd ffydd ag oedd ynddo yntau, a phe buasent yn ei le mai yr un fath ag y gwnaeth efe y gwnaethent hwythau; oblegyd, " Y neb sydd ffyddlon mewn ychydig, sydd ffyddlon mewn llawer." Mae yr apostol yn dangos i ni yn mha le yr oedd cuddiad ei gryfder, "canys edrych yr oedd efe ar daledigaeth y gwobrwy."' 'Wel hai, Huw,' ebai F'ewythr Robert, 'rydach chi'n myn'd ati hi i byrgethu, a sponio, mi gewch chi byrgethu eto yn eich ''turn'', c'oeddiad Robert Llwyd sy yma heno. 'Rydw i'n leicio sylwade'r naill a'r llall ohonoch chi'n dda trost ben; ond ofn sy arna i i chi ddrysu Robert Llwyd,—mi gewch chi sylwi a sponio faint a fynoch chi gwedi iddo fo ddarfod.' 'Mae arnaf ofn, rhwng fy mod yn llusgo'n drwsgl, ac annyben, a chwithau'n tori ar fy nhraws i, yn awr ac eilwaith, nad af fi ddim i'r pen heno eto.' 'Na hidiwch ddim am hyny, gwaeddai F'ewythr Robert, 'taech chi'n dal ati tan glame, pwr ods ydi o.' 'Na,' ebai Robert Llwyd, rhaid i ni gael rhyw ben arni cyn hyny, a myn'd trwyddi heno, os oes posibl.' 'Fe aeth y gwr boneddig, a'r Person gydag ef, oddiwrth Peter Parry at y tenant crefyddol arall oedd yn yr ardal, William Harry, Llanerchfeddal. Yr oedd pen a chalon William, druan, yn ateb yn dda i enw'r tyddyn yr oedd yn byw ynddo, canys yr oedd llanerch feddal ar y ddau. Yr oedd llanerch pur galed ar ben a chalon William 'run pryd. Pan geisid gwasgu ato i gyfranu at unrhyw achos dyngarol, neu grefyddol, nid oedd modd cael ganddo na gweled, na chlywed, na theimlo dim. Ni fenai y rhesymau cryfaf, a'r anogaethau taeraf, ddim oll ar ei galon. Yr oedd mor galed a haiarn Spaen, ys dywedai Dafydd Huws, o Danfrynllwyn gynt. Ond yr oedd llanerchi meddal ar ei ben a'i galon ef, fel y dywedais; os gosodid o'i flaen rywbeth y credai a droai yn fantais ac enill iddo, fe deimlai at hwnw yn y fan. Yr oedd ffafr gwyr mawr, yn enwedig ei feistr, yn berl o uchel bris yn ei olwg, ac ni welai un aberth cydwybod yn ormod i'w gwneud er ei enill a'i ddiogelu. Wedi i mi ddweyd cymaint a hyn yna, yr ydych yn barod i ddisgwyl y canlyniad o ymweliad ei feistr tir a'r Person âg ef. Pan ofynodd y boneddwr ai gwir oedd ei fod yn arfer myn'd i'r capel, &c., atebodd yn ochelgar, "Wel, mi fydda i'n myn'd weithie!" "Ho, weithie,—chi dim myn'd ono yn ''constant''?" "Ddim yn constant iawn, Syr, ond yn lled amal yn wir." "Byddwch chi byth yn myn'd i'r Eglwys?" "Hym,—mi—mi fydda'n myn'd ymbell waith." "Peidiwch a dweyd anwiredd, William," ebai'r Person, "ni welais mo honoch chwi Q yn yr Eglwys er's blynyddau, oni ddeuech weithie i gladdu câr neu gymydog." "Wel, mi fydda'n dwad weithie felly, Syr," ebai William. "Wel, cnewch chi addo i mi peidio myn'd i'r capel, a myn'd i'r Eglwys o hyn allan," gofynai y boneddwr. "Os ydi hyny yn rhwbeth gynoch chi, Syr, mi wna," ebai William," mi fydda i'n meddwl yn wastad nad ydi o ddim cimin o bwys p'run ai i'r Eglwys ai'r capel 'relon ni i addoli, ond i ni fyn'd i rwle." "Tim cimin o bwys, William! cwell i chi peidio myn'd i le'n y byd, na myn'd i'r capel—chi dangos mwy o ''disrespect'' i'r Eglwys wrth myn'd ono, na tae chi'n aros gartre.' "Doeddwn ni rioed wedi meddwl hyny yn wir, Syr, mae gen i bob parch i'r Eglwys yn wastad." "Wel gnewch chithe dangos parch iddi hi, trwy myn'd ono pob Sul o hyn allan, a peidio myn'd byth i'r capel eto." "Mi na, Syr." "O'r gore, cewch chithech tir, a mi fydda i Mistar da i chi." "Diolch yn fawr iawn i chi, Syr." Wedi hyn trodd y boneddwr a'r Person ymaith; ond rhedodd William ar eu hol, a'i het yn ei law,—"Un gair eto, os gwelwch yn dda, Syr, mae'r lecsiwn yn agos, fel y gwyddoch chi, Syr, mi fu rhai tros y ddau barti yma hefo fi yn ceisio fy ''vote'' i, a ddaru mi ddim i haddo hi i'r un ohonyn nhw, nes cael gwbod ych meddwl chi, Syr." "Cnaethoch yn da iawn, William, chi gneud fel dylase chi gneud ninion, gwyddwn i ddim fod gen chi ''vote''." "Oes, Syr, mae gen i ryw ''freehold'' bychan ar ol y nhad, a mae hwnw'n rhoi ''vote'' i mi." "Wel, ta gen i glowed, William, cnewch chi fotio tros Mr. W." (Tori). "O'r gore, Syr, mi fydda i'n siwr o neud." Ar hyn ymadawsant, y boneddwr a'r Person yn falch o'u buddugoliaeth, a chan ganmol William fel dyn ystwyth, rhesymol; ond yr oedd barn eu cydwybodau yn bur wahanol i lais eu tafodau am dano; canys gwelent yn burion mai gwr am ei fantais oedd William, ac aberthasai bob crefydd ac egwyddor Q ar allor y dduwies hono. Yr oedd William yntau yn meddwl ei fod wedi gwneud peth pur gall, o leiaf ei fod wedi gwneud y peth goreu a allasai wneud yn wyneb yr amgylchiadau. Pan glywodd fel yr ymddygasai Sion Wmffre, Tomas Evan, a Peter Parry, efe a deimlodd beth,—yr oedd cydwybod yn ei gondemnio, ond ceisiai ei thawelu goreu gallai, a thaeru fod y tri hyny wedi gwneud yn ffol iawn—y gallasent fod yn llawn cystal crefyddwyr yn yr Eglwys, a phaham, gan hyny, y peryglent eu bywioliaethau? Y Sul canlynol, collwyd William o'r capel, a gwelwyd ef yn yr Eglwys, a'r Sul canlynol drachefn. Ceisiai fyned a dychwelyd yn lledradaidd, ar draws y caeau, rhag ofn cyfarfod â neb. Gochelai ei hen gyfeillion hyd y gallai,—buont yn hir yn methu cael gafael arno i ymddyddan âg ef. Pan gawsant gyfleusdra i ofyn ei reswm dros beidio dyfod i'r moddion, fel y byddai yn arfer, cymerai arno mai wedi cael ei lwyr argyhoeddi yr oedd mai yr Eglwys oedd yn ei lle—buasai petrusder yn ei feddwl yn nghylch y mater er's hir amser, ond ei fod wedi dyfod i benderfyniad o'r diwedd i droi i'r Eglwys o hyny allan. " Yr wyf finau wedi ''fy llwyr argyhoeddi'' bod dy feistr tir a'r Person wedi bod gyda thi, Wil," ebai Llygadgraff wrtho, "ac wedi bygwth y cai ti dy droi o'r Llanerchteddal os na wnai ti adael y capel a myn'd i'r Eglwys. Yr wyf wedi fy llwyr argyhoeddi hefyd bod llanerch feddal ar dy stori di—y llanerch hono arni hi lle yr wyt yn dweyd dy fod yn credu mai yr Eglwys sydd yn ei lle. Mi wn i nad wyt ti yn credu dim o'r fath beth, fuost ti rioed yn meddwl dim i bwrpas ar y mater. A dyna lanerch feddal arall, dywedaist dy fod wedi bod yn petruso yn nghylch y pwnc er's hir amser,—ni buost tithau'n petruso mynyd erioed, Wil bach. Ac mi ddywedaf i ti beth arall, yr wyf fi wedi fy llwyr argyhoeddi o'r peth oeddwn yn ei ofni ac yn ei anmheu er's talm, fel y dywedais Q wrthyt cyn heddyw, bod llanerch feddal ar dy grefydd di. Ydyw, y mae hono yn feddal, ac yn bwdr i gyd drwyddi." "Gwrando ar lais fy nghydwybod ddarfu i mi," ebai William. "Cydwybod, Wil bach!" ebai y llall, "taw a son am dani hi—mae hono hefyd mor feddaled a'r lleill, nid meddal i deimlo chwaith, ond meddal ac ystwyth i ymestyn a throi bob ffordd fel y byddo awelon y fantais yn troi. Ow, druan! ti werthaist grefydd am y grachen tir yma—gwerthu cydwybod dda, a heddwch Duw, am ffafr dyngwerthu Paradwys nefol am y ''Llanerchfeddal'' yma, ac nid am dani chwaith; canys rhaid iti dalu llawn cymaint ag ydyw o werth o rent am dani hi. Onid wyt ti'n feddal, meddi dy hun, mewn difri?" Fel yna, a llawer o'r cyffelyb ymadroddion, y llefarodd Llygadgraff wrtho. 'Bu'r gwr boneddig cystal, neu can waethed, a'i air; canys gorfu i'r lleill ymadael. Cymerodd Sion Wmffre a Peter Parry dyddynod mewn ardal arall, a symudasant yno. Methodd Tomas Evan a tharo wrth le at ei bwrpas, a bu raid iddo werthu ei stoc, a throi i weithio wrth y dydd, er enill cynaliaeth iddo ei hun a'i deulu. Yr oedd yn dda gan William, Llanerchfeddal, weled hyn, canys yr oedd yn blastr ar archoll, ei gydwybod. "Dyna fel y buasai hi arnaf inau oni buasai imi ufuddhau i'm Meistr," meddai ynddo ei hun; ond yr oedd arno awydd mawr eisiau gwybod pa fodd yr oedd Tomas yn teimlo. Un diwrnod, pan gyfarfu âg ef, gofynodd iddo ai nad oedd yn meddwl ei fod wedi methu na buasai yn gadael y capel, er cadw cartre i'w wraig a'i blant bach. "Ai nid yw yn edifar genych erbyn hyn mewn difri, Tomas?" eb efe. " Yn edifar genyf, William! nac ydyw—dyna y tro goreu a wnaethum erioed—tro sydd yn talu llog da i'm mynwes, mewn tawelwch a chymeradwyaeth fy nghydwybod bob tro y meddyliwyf am dano. Yr un peth Q wnawn i eto yn union pe cawn fy nwyn i'r un amgylchiad. Yr wyf yn sicr ddarfod i mi wneuthur yr hyn a fynasai yr Arglwydd, oddiwrth dystiolaeth fy nghydwybod, Canys os ein calon ni'n condemnia, y mae genym hyder ar Dduw,' Os collais i rai cysuron tymhorol yn y tro, mi gefais fwy nag erioed o gysuron ysbrydol ar hyny. Sut y mae hi rhyngoch chwia'ch cydwybod gyda golwg ar yr hyn a wnaethoch yr amser hwnw, William bach?" "O, mae hi yn dda ddigon, Tomas." "Prin y gallaf gredu hyny," atebai Tomas, "hwyrach ei bod hi yn lled dawel yn awr; ond y mae yna ambell i bigiad weithiau, onid oes?—yn rhybudd ac ernes fod rhyw storm waeth eto'n ol." 'Yn fuan wedi hyn, bu farw Llygadgraff, a symudodd ei weddw a'i feibion o'r ardal, yr hyn, yn nghyda symudiad Sion Wmffre, a Peter Parry, o'r fro, a ddygodd yr achos crefyddol i gryn iselder yn y lle. Syrthiodd y pwys, yn awr ar ysgwyddau gweinion Tomas Evan. Yr oedd efe, erbyn hyn, wedi treulio yr ychydig arian oedd ganddo ar ol gwerthu ei feddianau at gynaliaeth ei deulu cynyddol. Nid oedd neb ond efe a roddai damaid i bregethwr a ddelai yno. Un gauaf pur galed o rew ac eira, digwyddodd i Tomas fod am amryw wythnosau allan o waith, fel yr aeth yn bur isel arno. Aeth yn drallodedig iawn ar ei feddwl ef a'i briod un dydd Sadwrn. Yr oedd gwr dyeithr i bregethu yn y capel bore dranoeth, ac nid oedd ganddynt hwythau ddim ond darn torth o fara haidd, ac ychydig bytatws, a llaeth enwyn, yn y ty. Ni wyddent yn y byd pa beth a wnaent; ond yr oedd Tomas yn rhyw ddirgel hyderu y buasai yr Arglwydd yn darparu. Yr oedd wedi bod yn dweyd wrth ei Dad nefol, ac wedi teimlo ei faich yn ysgafnach o lawer ar ol hyny. Aeth allan ryw dro yn y prydnawn, a safodd ar y ffordd oedd yn myned heibio buarth ei dy; ac yn y man, efe a welai filgi Q yn dyfod rhyngddo ag ato ar hyd y ffordd, ac ysgyfarnog yn ei safn. Rhuthrodd y milgi heibio iddo, a throdd i'r buarth, a gollyngodd yr ysgyfarnog ar riniog y tŷ, a rhedodd ymaith nerth ei draed. Yr oedd ef a'i wraig yn synu at y tro, ac yn methu penderfynu yn union beth oedd eu dyledswydd gyda golwg ar yr ysgyfarnog, pa un ai ei defnyddio at eu hangen, ynte myned â hi i'r plas oedd y peth a ddylasent wneud—pwy a welent yn myned heibio ar y ffordd ond y ''keeper''; galwodd Tomas arno, dangosodd yr ysgyfarnog, ac adroddodd y chwedl, a chynygiodd hi iddo, gan ddweyd ei fod ef ar fedr ei chymeryd hi i'r plas, pan welsant ef yn myned heibio. "Peidiwch a mynd yn ffol," ebe'r ''keeper'', "nid oes neb o'r teulu gartref, cymerwch hi, a bwytewch hi, gan i'r ci ei rhoddi i chi." Felly y trowyd pryder Tomas a'i wraig yn llawenydd a diolchgarwch y tro hwnw. Yr oedd blas neillduol ar y ciniaw gyda'r gwr dyeithr dranoeth. Llawer gwaith y dywedodd, wrth adrodd yr hanes, mai " ysgyfarnog oreu fuasai'n brofi erioed oedd hi, ac yr oedd pregethwr yn dweyd yr un peth.—Ysgyfarnog o'r nefoedd oedd hi." Bum yn meddwl am y geiriau hyny, wrth ei wrando yn adrodd am y tro, "Hwy a gymerasant eu lluniaeth mewn llawenydd, a symledd calon, gan roddi diolch i Dduw."' 'Mi glywais inau Tomas Evan yn myn'd tros y stori yna lawer gwaith, ebai Dafydd Edward, 'a byddai yn diolch wrth ei hadrodd hi bob tro. Mae'n debyg na dderbyniodd y nefoedd gymaint o ddiolch am un sgyfarnog erioed ag am hono.' 'Wel, yn wirionedd ine,' ebe F'ewythr Robert, ' mi faswn i'n clowed ar y nghalon ddiolch peth i'r milgi hefyd. Wel tro rhyfedd oedd o. Ie, "sgyfarnog c'r nefoedd oedd hi," medde Tomas,—mae snogod yn y nefoedd, oes? a milgwn i'w hela a'u dal nhw hefyd debyg! ha, ha.' <section end="bbb"/><noinclude><references/></noinclude> bgvplp267tj77wzp2v9x3ryojk5w4v3 168174 168151 2026-07-27T10:31:19Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168174 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>eiriau, i'r hyn a ofynid iddo, tra yr oedd amryw o'r lleill yn rhwydd a helaeth o ymadroddion, a rhai ohonynt yn datgan profiadau uchel ac aeddfed mewn crefydd. Cafodd y naw dderbyniad rhwydd a chroesawus iawn; ond cynygiai rhai adael Tomas ar brawf pellach cyn ei dderbyn. Gwrthwynebai Llygadgraff y cynygiad hwnw, a rhoddai yr eglwys bwys mawr ar ei farn ef. O'r braidd y bu Tomas yn gadwedig, fodd bynag; aeth trwodd, ond yr oedd y porth yn bur gyfyng. Barnai llawer bod Llygadgraff yn methu y tro hwnw beth bynag, ac y cai efe weled wedi hyny cyn hir ei fod wedi camgymeryd nad oedd dim yn Twm Evan, fel y dywedai ef; canys pe buasai rhywbeth ynddo, y daethai rhywbeth allan ohono; nad oeddynt hwy yn clywed dim byd ganddo. Pa fodd bynag, nid hir iawn y buont hwy heb weled eu camgymeriad eu hunain, a chywirdeb Llygadgraff. 'Aeth y naill a'r llall yn mlaen yn eu crefydd am dymhor yn debyg fel yr oeddynt wedi cychwyn. Ymddangosai fod y naw eraill hyny yn gadael Tomas Evan yn mhell ar ol; llefarent yn aml yn y gyfeillach, a gweddiai amryw ohonynt yn ddoniol a gwresog iawn; ond llechai Tomas o hyd gymaint a allai mewn dystawrwydd. Ond yr oedd Tomas yn cloddio, oedd, yr oedd yn cloddio yn ddystaw felly, ac yn myned yn ddwfn hefyd. Yr oedd efe megys ar ben ei hunan yn nghanol y lluaws, fel pe na buasai yn gwneud fawr o sylw o neb, na neb yn sylwi nemawr arno yntau. Ond yr oedd llygad Llygadgraff yn ei ddystaw wylio o hyd. Gofynai yn achlysurol a fyddai dim at ei feddwl yn y gyfeillach; ond ychydig iawn a dywedai, ond yr oedd rhywbeth bob amser yn yr ychydig a ddywedai yn arwyddo cryn llawer: clywid swn dwysder dwfnfeddylgar yn ei ymadroddion trwsglionenaid yn dal llawer o gyfrinach âg ef ei hun—enaid mewn ymdrech, yn brofiadol o dywydd ysbrydol, ac o ymladdfeydd mewnol, na wyr meddwl bas ac arwynebol ddim am danynt. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> h10p4r9zzu2gd8od3qwjmh9xmywlh3h 104 87083 168152 2026-07-27T10:14:07Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168152 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>yn dyfod rhyngddo ag ato ar hyd y ffordd, ac ysgyfarnog yn ei safn. Rhuthrodd y milgi heibio iddo, a throdd i'r buarth, a gollyngodd yr ysgyfarnog ar riniog y tŷ, a rhedodd ymaith nerth ei draed. Yr oedd ef a'i wraig yn synu at y tro, ac yn methu penderfynu yn union beth oedd eu dyledswydd gyda golwg ar yr ysgyfarnog, pa un ai ei defnyddio at eu hangen, ynte myned â hi i'r plas oedd y peth a ddylasent wneud—pwy a welent yn myned heibio ar y ffordd ond y ''keeper''; galwodd Tomas arno, dangosodd yr ysgyfarnog, ac adroddodd y chwedl, a chynygiodd hi iddo, gan ddweyd ei fod ef ar fedr ei chymeryd hi i'r plas, pan welsant ef yn myned heibio. "Peidiwch a mynd yn ffol," ebe'r ''keeper'', "nid oes neb o'r teulu gartref, cymerwch hi, a bwytewch hi, gan i'r ci ei rhoddi i chi." Felly y trowyd pryder Tomas a'i wraig yn llawenydd a diolchgarwch y tro hwnw. Yr oedd blas neillduol ar y ciniaw gyda'r gwr dyeithr dranoeth. Llawer gwaith y dywedodd, wrth adrodd yr hanes, mai " ysgyfarnog oreu fuasai'n brofi erioed oedd hi, ac yr oedd pregethwr yn dweyd yr un peth.—Ysgyfarnog o'r nefoedd oedd hi." Bum yn meddwl am y geiriau hyny, wrth ei wrando yn adrodd am y tro, "Hwy a gymerasant eu lluniaeth mewn llawenydd, a symledd calon, gan roddi diolch i Dduw."' 'Mi glywais inau Tomas Evan yn myn'd tros y stori yna lawer gwaith, ebai Dafydd Edward, 'a byddai yn diolch wrth ei hadrodd hi bob tro. Mae'n debyg na dderbyniodd y nefoedd gymaint o ddiolch am un sgyfarnog erioed ag am hono.' 'Wel, yn wirionedd ine,' ebe F'ewythr Robert, ' mi faswn i'n clowed ar y nghalon ddiolch peth i'r milgi hefyd. Wel tro rhyfedd oedd o. Ie, "sgyfarnog c'r nefoedd oedd hi," medde Tomas,—mae snogod yn y nefoedd, oes? a milgwn i'w hela a'u dal nhw hefyd debyg! ha, ha.' {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> rnr4kcmp7tuckvscpjxbvdc90ogmsd6 104 87084 168153 2026-07-27T10:14:40Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168153 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>wnawn i eto yn union pe cawn fy nwyn i'r un amgylchiad. Yr wyf yn sicr ddarfod i mi wneuthur yr hyn a fynasai yr Arglwydd, oddiwrth dystiolaeth fy nghydwybod, Canys os ein calon ni'n condemnia, y mae genym hyder ar Dduw,' Os collais i rai cysuron tymhorol yn y tro, mi gefais fwy nag erioed o gysuron ysbrydol ar hyny. Sut y mae hi rhyngoch chwia'ch cydwybod gyda golwg ar yr hyn a wnaethoch yr amser hwnw, William bach?" "O, mae hi yn dda ddigon, Tomas." "Prin y gallaf gredu hyny," atebai Tomas, "hwyrach ei bod hi yn lled dawel yn awr; ond y mae yna ambell i bigiad weithiau, onid oes?—yn rhybudd ac ernes fod rhyw storm waeth eto'n ol." 'Yn fuan wedi hyn, bu farw Llygadgraff, a symudodd ei weddw a'i feibion o'r ardal, yr hyn, yn nghyda symudiad Sion Wmffre, a Peter Parry, o'r fro, a ddygodd yr achos crefyddol i gryn iselder yn y lle. Syrthiodd y pwys, yn awr ar ysgwyddau gweinion Tomas Evan. Yr oedd efe, erbyn hyn, wedi treulio yr ychydig arian oedd ganddo ar ol gwerthu ei feddianau at gynaliaeth ei deulu cynyddol. Nid oedd neb ond efe a roddai damaid i bregethwr a ddelai yno. Un gauaf pur galed o rew ac eira, digwyddodd i Tomas fod am amryw wythnosau allan o waith, fel yr aeth yn bur isel arno. Aeth yn drallodedig iawn ar ei feddwl ef a'i briod un dydd Sadwrn. Yr oedd gwr dyeithr i bregethu yn y capel bore dranoeth, ac nid oedd ganddynt hwythau ddim ond darn torth o fara haidd, ac ychydig bytatws, a llaeth enwyn, yn y ty. Ni wyddent yn y byd pa beth a wnaent; ond yr oedd Tomas yn rhyw ddirgel hyderu y buasai yr Arglwydd yn darparu. Yr oedd wedi bod yn dweyd wrth ei Dad nefol, ac wedi teimlo ei faich yn ysgafnach o lawer ar ol hyny. Aeth allan ryw dro yn y prydnawn, a safodd ar y ffordd oedd yn myned heibio buarth ei dy; ac yn y man, efe a welai filgi<noinclude><references/></noinclude> flr5vwoayc46j6fquwg3p3ri84vgyww 104 87085 168154 2026-07-27T10:15:14Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168154 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>wrthyt cyn heddyw, bod llanerch feddal ar dy grefydd di. Ydyw, y mae hono yn feddal, ac yn bwdr i gyd drwyddi." "Gwrando ar lais fy nghydwybod ddarfu i mi," ebai William. "Cydwybod, Wil bach!" ebai y llall, "taw a son am dani hi—mae hono hefyd mor feddaled a'r lleill, nid meddal i deimlo chwaith, ond meddal ac ystwyth i ymestyn a throi bob ffordd fel y byddo awelon y fantais yn troi. Ow, druan! ti werthaist grefydd am y grachen tir yma—gwerthu cydwybod dda, a heddwch Duw, am ffafr dyngwerthu Paradwys nefol am y ''Llanerchfeddal'' yma, ac nid am dani chwaith; canys rhaid iti dalu llawn cymaint ag ydyw o werth o rent am dani hi. Onid wyt ti'n feddal, meddi dy hun, mewn difri?" Fel yna, a llawer o'r cyffelyb ymadroddion, y llefarodd Llygadgraff wrtho. 'Bu'r gwr boneddig cystal, neu can waethed, a'i air; canys gorfu i'r lleill ymadael. Cymerodd Sion Wmffre a Peter Parry dyddynod mewn ardal arall, a symudasant yno. Methodd Tomas Evan a tharo wrth le at ei bwrpas, a bu raid iddo werthu ei stoc, a throi i weithio wrth y dydd, er enill cynaliaeth iddo ei hun a'i deulu. Yr oedd yn dda gan William, Llanerchfeddal, weled hyn, canys yr oedd yn blastr ar archoll, ei gydwybod. "Dyna fel y buasai hi arnaf inau oni buasai imi ufuddhau i'm Meistr," meddai ynddo ei hun; ond yr oedd arno awydd mawr eisiau gwybod pa fodd yr oedd Tomas yn teimlo. Un diwrnod, pan gyfarfu âg ef, gofynodd iddo ai nad oedd yn meddwl ei fod wedi methu na buasai yn gadael y capel, er cadw cartre i'w wraig a'i blant bach. "Ai nid yw yn edifar genych erbyn hyn mewn difri, Tomas?" eb efe. " Yn edifar genyf, William! nac ydyw—dyna y tro goreu a wnaethum erioed—tro sydd yn talu llog da i'm mynwes, mewn tawelwch a chymeradwyaeth fy nghydwybod bob tro y meddyliwyf am dano. Yr un peth<noinclude><references/></noinclude> 0tngy9q5gf63s98slgir48hl8tx0uqw 104 87086 168155 2026-07-27T10:15:50Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168155 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ar allor y dduwies hono. Yr oedd William yntau yn meddwl ei fod wedi gwneud peth pur gall, o leiaf ei fod wedi gwneud y peth goreu a allasai wneud yn wyneb yr amgylchiadau. Pan glywodd fel yr ymddygasai Sion Wmffre, Tomas Evan, a Peter Parry, efe a deimlodd beth,—yr oedd cydwybod yn ei gondemnio, ond ceisiai ei thawelu goreu gallai, a thaeru fod y tri hyny wedi gwneud yn ffol iawn—y gallasent fod yn llawn cystal crefyddwyr yn yr Eglwys, a phaham, gan hyny, y peryglent eu bywioliaethau? Y Sul canlynol, collwyd William o'r capel, a gwelwyd ef yn yr Eglwys, a'r Sul canlynol drachefn. Ceisiai fyned a dychwelyd yn lledradaidd, ar draws y caeau, rhag ofn cyfarfod â neb. Gochelai ei hen gyfeillion hyd y gallai,—buont yn hir yn methu cael gafael arno i ymddyddan âg ef. Pan gawsant gyfleusdra i ofyn ei reswm dros beidio dyfod i'r moddion, fel y byddai yn arfer, cymerai arno mai wedi cael ei lwyr argyhoeddi yr oedd mai yr Eglwys oedd yn ei lle—buasai petrusder yn ei feddwl yn nghylch y mater er's hir amser, ond ei fod wedi dyfod i benderfyniad o'r diwedd i droi i'r Eglwys o hyny allan. " Yr wyf finau wedi ''fy llwyr argyhoeddi'' bod dy feistr tir a'r Person wedi bod gyda thi, Wil," ebai Llygadgraff wrtho, "ac wedi bygwth y cai ti dy droi o'r Llanerchteddal os na wnai ti adael y capel a myn'd i'r Eglwys. Yr wyf wedi fy llwyr argyhoeddi hefyd bod llanerch feddal ar dy stori di—y llanerch hono arni hi lle yr wyt yn dweyd dy fod yn credu mai yr Eglwys sydd yn ei lle. Mi wn i nad wyt ti yn credu dim o'r fath beth, fuost ti rioed yn meddwl dim i bwrpas ar y mater. A dyna lanerch feddal arall, dywedaist dy fod wedi bod yn petruso yn nghylch y pwnc er's hir amser,—ni buost tithau'n petruso mynyd erioed, Wil bach. Ac mi ddywedaf i ti beth arall, yr wyf fi wedi fy llwyr argyhoeddi o'r peth oeddwn yn ei ofni ac yn ei anmheu er's talm, fel y dywedais<noinclude><references/></noinclude> ivxd07v7755as0hl62rkd7046vewn0r 104 87087 168156 2026-07-27T10:16:23Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168156 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>yn yr Eglwys er's blynyddau, oni ddeuech weithie i gladdu câr neu gymydog." "Wel, mi fydda'n dwad weithie felly, Syr," ebai William. "Wel, cnewch chi addo i mi peidio myn'd i'r capel, a myn'd i'r Eglwys o hyn allan," gofynai y boneddwr. "Os ydi hyny yn rhwbeth gynoch chi, Syr, mi wna," ebai William," mi fydda i'n meddwl yn wastad nad ydi o ddim cimin o bwys p'run ai i'r Eglwys ai'r capel 'relon ni i addoli, ond i ni fyn'd i rwle." "Tim cimin o bwys, William! cwell i chi peidio myn'd i le'n y byd, na myn'd i'r capel—chi dangos mwy o ''disrespect'' i'r Eglwys wrth myn'd ono, na tae chi'n aros gartre.' "Doeddwn ni rioed wedi meddwl hyny yn wir, Syr, mae gen i bob parch i'r Eglwys yn wastad." "Wel gnewch chithe dangos parch iddi hi, trwy myn'd ono pob Sul o hyn allan, a peidio myn'd byth i'r capel eto." "Mi na, Syr." "O'r gore, cewch chithech tir, a mi fydda i Mistar da i chi." "Diolch yn fawr iawn i chi, Syr." Wedi hyn trodd y boneddwr a'r Person ymaith; ond rhedodd William ar eu hol, a'i het yn ei law,—"Un gair eto, os gwelwch yn dda, Syr, mae'r lecsiwn yn agos, fel y gwyddoch chi, Syr, mi fu rhai tros y ddau barti yma hefo fi yn ceisio fy ''vote'' i, a ddaru mi ddim i haddo hi i'r un ohonyn nhw, nes cael gwbod ych meddwl chi, Syr." "Cnaethoch yn da iawn, William, chi gneud fel dylase chi gneud ninion, gwyddwn i ddim fod gen chi ''vote''." "Oes, Syr, mae gen i ryw ''freehold'' bychan ar ol y nhad, a mae hwnw'n rhoi ''vote'' i mi." "Wel, ta gen i glowed, William, cnewch chi fotio tros Mr. W." (Tori). "O'r gore, Syr, mi fydda i'n siwr o neud." Ar hyn ymadawsant, y boneddwr a'r Person yn falch o'u buddugoliaeth, a chan ganmol William fel dyn ystwyth, rhesymol; ond yr oedd barn eu cydwybodau yn bur wahanol i lais eu tafodau am dano; canys gwelent yn burion mai gwr am ei fantais oedd William, ac aberthasai bob crefydd ac egwyddor<noinclude><references/></noinclude> m7ou8jgswj8wni8eni2gkopi0pjj7jw 104 87088 168157 2026-07-27T10:18:13Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168157 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>'Mae arnaf ofn, rhwng fy mod yn llusgo'n drwsgl, ac annyben, a chwithau'n tori ar fy nhraws i, yn awr ac eilwaith, nad af fi ddim i'r pen heno eto.' 'Na hidiwch ddim am hyny, gwaeddai F'ewythr Robert, 'taech chi'n dal ati tan glame, pwr ods ydi o.' 'Na,' ebai Robert Llwyd, rhaid i ni gael rhyw ben arni cyn hyny, a myn'd trwyddi heno, os oes posibl.' 'Fe aeth y gwr boneddig, a'r Person gydag ef, oddiwrth Peter Parry at y tenant crefyddol arall oedd yn yr ardal, William Harry, Llanerchfeddal. Yr oedd pen a chalon William, druan, yn ateb yn dda i enw'r tyddyn yr oedd yn byw ynddo, canys yr oedd llanerch feddal ar y ddau. Yr oedd llanerch pur galed ar ben a chalon William 'run pryd. Pan geisid gwasgu ato i gyfranu at unrhyw achos dyngarol, neu grefyddol, nid oedd modd cael ganddo na gweled, na chlywed, na theimlo dim. Ni fenai y rhesymau cryfaf, a'r anogaethau taeraf, ddim oll ar ei galon. Yr oedd mor galed a haiarn Spaen, ys dywedai Dafydd Huws, o Danfrynllwyn gynt. Ond yr oedd llanerchi meddal ar ei ben a'i galon ef, fel y dywedais; os gosodid o'i flaen rywbeth y credai a droai yn fantais ac enill iddo, fe deimlai at hwnw yn y fan. Yr oedd ffafr gwyr mawr, yn enwedig ei feistr, yn berl o uchel bris yn ei olwg, ac ni welai un aberth cydwybod yn ormod i'w gwneud er ei enill a'i ddiogelu. Wedi i mi ddweyd cymaint a hyn yna, yr ydych yn barod i ddisgwyl y canlyniad o ymweliad ei feistr tir a'r Person âg ef. Pan ofynodd y boneddwr ai gwir oedd ei fod yn arfer myn'd i'r capel, &c., atebodd yn ochelgar, "Wel, mi fydda i'n myn'd weithie!" "Ho, weithie,—chi dim myn'd ono yn ''constant''?" "Ddim yn ''constant'' iawn, Syr, ond yn lled amal yn wir." "Byddwch chi byth yn myn'd i'r Eglwys?" "Hym,—mi—mi fydda'n myn'd ymbell waith." "Peidiwch a dweyd anwiredd, William," ebai'r Person, "ni welais mo honoch chwi<noinclude><references/></noinclude> iegidtjw0thek3pkc7fr7toyn871r53 104 87089 168158 2026-07-27T10:18:53Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168158 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Robert, 'ddeydwch yn Gymraeg—dim Saesneg ar f'Aelwyd i.' 'Wel, dyna oedd o, dweyd yr oedd y boneddwr na fedrasai efe yn ei fyw ddeall dynion fel y tri brawd hyny.' "U dyallt nhw? Y fo'u dyallt nhw? Na choeliais i'n wir y medre fo, na neb o'i sort o, 'u dyallt nhw,' ebai'r hen wr. 'Na allasai, druan,' meddai mam, 'na allasai efe mo'u dyallt hwy. "Nid edwyn y byd chwi, oblegyd nad adnabu efe ef." Y mae rhyw ysbryd ynddynt hwy gwahanol iawn i ysbryd ac egwyddorion y byd. " Y mae yn gryfach na'r ysbryd sydd yn y byd," medd yr apostol,—ysbryd sydd yn gwneud y rhai y mae efe ynddynt yn ddyeithriaid yn y byd, ac yn ddyeithriaid i'r byd.' 'Yr un ysbryd ydyw yn hollol ag oedd yn Moses pan wrthododd ei alw yn fab merch Pharaoh, ac y barnodd yn fwy golud ddirmyg Crist, na thrysorau yr Aifft,' sylwai Huw Huws. Yr oedd profedigaeth Moses yn gryfach, mae'n wir, ond profedigaeth o'r un natur ydoedd; ac yr oedd ymddygiad y tri brawd, yn wyneb eu profedigaeth hwy, yn rhoddi prawf gobeithiol eu bod yn meddu yr un ysbryd ffydd ag oedd ynddo yntau, a phe buasent yn ei le mai yr un fath ag y gwnaeth efe y gwnaethent hwythau; oblegyd, " Y neb sydd ffyddlon mewn ychydig, sydd ffyddlon mewn llawer." Mae yr apostol yn dangos i ni yn mha le yr oedd cuddiad ei gryfder, "canys edrych yr oedd efe ar daledigaeth y gwobrwy."' 'Wel hai, Huw,' ebai F'ewythr Robert, 'rydach chi'n myn'd ati hi i byrgethu, a sponio, mi gewch chi byrgethu eto yn eich ''turn'', c'oeddiad Robert Llwyd sy yma heno. 'Rydw i'n leicio sylwade'r naill a'r llall ohonoch chi'n dda trost ben; ond ofn sy arna i i chi ddrysu Robert Llwyd,—mi gewch chi sylwi a sponio faint a fynoch chi gwedi iddo fo ddarfod.' {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> b3hd7jsm07wbi6jegjyp4x30gdbhszs 104 87090 168159 2026-07-27T10:19:39Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168159 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>wedi eu henill rhwng mynyddoedd Cymru yma, yn y blynyddoedd hyny,' ebe Dafydd Edward, 'nad oes prin air o goffadwriaeth am danynt. Y mae son mawr iawn am fuddugoliaethau Bonaparte, a Nelson, a Wellington, a buddugoliaethau a buddugoliaethwyr diweddar yn y Crimea, ac India; ond y mae buddugoliaethwyr fel Sion Wmffre, Tomas Evan, a Peter Parry, yn cael eu gollwng i annghof gan y byd, ie, a chan yr eglwys hefyd: ond y mae buddugoliaethau a buddugoliaethwyr o'r fath hyn yn llawer uwch eu bri yn ngolwg y nefoedd, na buddugoliaethau a buddugoliaethwyr maes y gwaed.' 'Wel, gadewch i ni gael clowed sut y fu hi wed'yn,' ebe F'ewythr Robert. 'Ewch yn mlaen, Robert Llwyd.' 'Wel brochi'n ffyrnig a wnaeth y gwr mawr wrth eiriau olaf Peter. "Confound the whole lot," ebai fo, a tharawodd ei ysbardynau yn ochrau ei farch, a charlamodd ymaith gan dyngu ynddo ei hun y byddai cystal a'i air, os na phlygent i'w ewyllys. Wedi iddo fyned i'r ffordd, pwy a ddaeth i'w gyfarfod ond y Person, a dechreuodd ddweyd wrtho hanes ei ymweliadau â'r tri brawd, gan ddatgan ei syndod a'i siomedigaeth; canys yr oedd yn meddwl bob amser mai peth hawdd iawn oedd cau drysau y capeli, a diwreiddio sismaticiaeth o'r wlad,—dim ond i'r boneddigion osod eu hwynebau yn benderfynol yn eu herbyn. Yr oedd y gred hono yn dechreu siglo erbyn hyn. " Yr oeddwn i yn dweyd wrthych bob amser, Syr," ebai y Person, "mai nid gwaith mor hawdd ag a feddyliech chwi oedd eu rhoi hwy ar lawr. Yr wyf fi wedi cael digon o brofiad gofidus o hyny—maent mor styfnig a mulod, ni thynwch chwi byth mor capel o'u penau a'u calonau hwy, hyny ydyw, y rhai o'r real stamp ohonynt." "''I cannot understand them at all'', ebai y boneddwr.' Ha, be ddeydsoch chi rwan?' gofynai F'ewythr<noinclude><references/></noinclude> j6kf93wf0d3ld86e1e1o3dvntclrrdd 104 87091 168160 2026-07-27T10:20:29Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168160 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>gneud, Peter—pam chi dim ateb fi?" "Rydw i am ofyn i'r hen lyfr yma pw'r ateb ro i Syr—wiw i mi wneud dim yn groes iddo fo." "Chi trin llyfre drwg, Peter." "Y Testament ydi o, Syr,—y llyfr gore ddoeth rioed i'r byd yma, wyddoch—wel, dyma fel y mae o yn deyd, Syr, 'Nid oes neb a'r a adawodd dy, neu frodyr, neu chwiorydd, neu dad, neu fam, neu wraig, neu blant, neu diroedd, o'm hachos i a'r efengyl, ac ni dderbyn y can' cymaint, yr awrhon y pryd hwn, dai, a brodyr, a chwiorydd, a mamau, a phlant, a thiroedd, ynghyd ag erlidiau; ac yn y byd a ddaw fywyd tragwyddol.' Ac fel hyn hefyd mae yn dweyd, Yr hwn sydd yn caru tad, neu fam, yn fwy na myfi, nid yw deilwng o honof fi; a'r hwn nid yw yn cymeryd y groes, ac yn canlyn ar fy ol i, nid yw deilwng o honof fi.' Cauodd Peter y llyfr ar hyn, a chan godi ei olwg ar ei feistr, eb efe, 'Felly, Syr, mi welwch, ne mi wela i beth bynag, be sy raid i mi wneuthur, mi fuaswn i yn caru yn y nghalon wneud un peth allswn i i'ch plesio chi, Mistar; ond pan byddoch chi a'r Hen Lyfr yn gorchymyn yn groes i'ch gilydd, 'does help am dani, rhaid ei blesio fo, pe tawn i'n digio'r byd i gyd wrth wneud hyny, "Rhaid yw ufuddhau i Dduw yn fwy nag i ddynion." "Gnewch chi ddim addo 'nte?" Cyffrodd tymher Peter ychydig ar hyn, a dywedodd mewn llais uchel penderfynol, "Na wnaf byth yn dragwydd, Amen." Torodd ffrwd o gymeradwyaeth uchel allan ar hyn. Curasom ein traed a'n dwylaw, bron yn ddiarwybod i ni ein hunain. 'Py tase Peter yma, mi faswn yn curo ei gefn o, nes base fo'n swnio wel y drwm fawr,' ebe F'ewythr Robert. 'Peter a'u curodd nhw bob un yn y diwedd,' ebai mam; ac ebe hi drachefn, 'Dyna esboniad ar y gair hwnw, "Gorchfygu y byd."' Y mae llaweroedd o fuddugoliaethau fel yna<noinclude><references/></noinclude> iae17p9h9yg4qoylal41goxknpc63ng 104 87092 168161 2026-07-27T10:21:27Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168161 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>buasai rhyw brofedigaeth o'r fath yn fy nghyfarfod, na allaswn mo'i gwrthsefyll—na fuasai fy nghrefydd i ddim yn dal, a dweyd y gwir i chwi, mi feddyliais yn well am dani hi, ac yr oeddwn i yn rhyw falchach ohoni hi y diwrnod hwnw nag erioed, ac yr oeddwn i'n canu fel ceiliog, yr hen benill hwnw, {{center block| <poem> Ti wnai'r galon drist i chwerthin,— :Ti wnai'r mudan seinio can,— Ti wnai'r ofnus gwan i gludo, :Uffern fawr i lawr o'i flaen,' &c. </poem> }} 'Trodd y gwr boneddig ymaith yn ffromllyd iawn, a galwodd yn nesaf gyda Peter Parry, Hafodygareg. Cymro uniaith, dysyml, diniwaid ond dwys—feddylgar, oedd Peter. Gofynodd i Peter, fel y gofynasai i Sion Wmffre, ai gwir oedd ei fod yn myned i'r ''Conventicles''. "Be ddeydsoch chi, Mistar?" ebai Peter, " fydda i'n darllen 'ticle Eglwys Loegr?—bydda weithie, Syr, a rydw i'n meddwl 'u bod nhw'n rhai da iawn.', "Pam chi dim myn'd i'r Eglwys ynte? daru fi dim son am articles yr Eglwys rwan—fi gofyn chi myn'd i'r capel?" "Begio'ch pardwn, Syr, mi feddylis i mai son am 'ticle Reglwys roeddech chi." A dyna oedd meddwl Peter, druan, mewn gwirionedd. "Wel, Syr, mi fydda i'n mynd i'r capel—gobeithio nad ydach chi ddim yn ddig am hyny." "Fi dwad i deyd i chi, Peter, chi madel â'r capel, ne madel â'ch ffarm, caiff no tenant i mi aros yn ei le, os na gna fo addo peidio myn'd i'r Capel, a myn'd i'r Eglwys." "Mae hi yn o galed felly, Syr, leiciwn i ddim madel â'r tyddyn yma, tra gallw i dalu am dano fo, a leiciwn i ddim madel â'r capel chwaith." "Chi madel â'r tir, ne madel â'r capel, Peter." Byddai Peter yn arfer cario ei Destament gydag ef yn ei boced bob amser, ac yn fynych yn darllen ynddo ar hyd y caeau. Ar y cae gerllaw y tŷ yr oedd efe pan ddaeth ei feistr ato. Ni ddywedasai Peter ddim mewn atebiad i'r geiriau olaf a grybwyllwyd; ond tynodd ei Destament allan, gan droi ei ddalenau. "Be chi<noinclude><references/></noinclude> 2k8sy77u9t9s8vqlxmdpqywgemxkqt9 104 87093 168162 2026-07-27T10:22:16Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168162 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>wrtho yntau. Wrth weled Tomas yn gwrando'n ddystaw, heb ddweyd dım, meddyliodd y gwr y buasai yn llwyddo i gael addewid ganddo i beidio myned i'r ''Conventicle'' o hyny allan. "Be chi teyd, Tomas?" eb efe, "chi addo i mi bod yn Protestant da, dwad i'r Eglwys, a peidio byth myn'd i'r capel, gnewch chi?" "Mi addawa'r peth cynta, Syr," ebe Tomas—"bod yn Brotestant da, hyny ydi, cystal galla i." "Wel, chi gnewch addo dwad i'r Eglwys, a peidio myn'd i'r capel ynte siwr?" "Na wn i'n siwr, Syr, peth arall ydi hyny," ebai Tomas gan rwbio ei lechwedd. "Gwell chi gneud, fi teyd i chi." " Na alla, i ddim coelio y byddai yn well i mi wneud hyn, Syr." "Well, cewch chi madel o'ch tir, os na gnewch chi addo, cymrwch chi gair fi," "Wel, wel, fe ddyoddefodd llawer un o mlaen i lawer mwy o golled o achos ei grefydd na hyny, ac os na thal fy nghrefydd inau fwy nag a dal Ty'nyllidiart yma, mae'n rhaid ei bod hi yn salach o lawer nag y meddyliais i erioed ei bod hi; a dweyd y gwir i chwi, Syr, ni chymrwn i mo'ch stad chwi pe baech yn ei chynyg i mi y mynyd yma am addo peidio myn'd i'r capel; mi ges i fwy na'i gwerth hi filoedd maith o weithiau yn y capel cyn hyn." "Be chỉ'n cael yn capel?" "Fedra i ddim dweyd i chwi, Syr, rhywbeth nad ydyw ddim i'w gael gan y byd yma, ac na wyr y byd yma ddim am dano, Nef na daear byth ni phrisia, &c.” Adroddai Tomas hanes yr amgylchiad hwnw laweroedd o weithiau. Dywedai ei fod yn profi rhyw oleuni a nerth yn ei feddwl ar y pryd, a barai iddo deimlo fel cawr cadarn. Yr oedd braidd yn ofnus a chrynedig ar y dechreu; "ond wedi dechreu," ebai, "buasai yn dda genyf pe buasai holl elynion crefydd yno yn un llu o mlaen i. Wedi iddo droi ei gefn, yr oeddwn yn teimlo fel un wedi enill buddugoliaeth fawr, ac yn llawenychu fel y llawenychant wrth ranu yspail. Buasai arnaf ofn lawer gwaith pe<noinclude><references/></noinclude> 5glmad887203kc4f6gpkg6z27g4q054 104 87094 168163 2026-07-27T10:22:49Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168163 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>o'i fwriad i'w troi o'u tiroedd, os na ymwrthodent â'u crefydd. Dyn lled ieuanc oedd y boneddwr, a llawer o lediaith Seisnig ar ei leferydd. Galwodd yn gyntaf gyda Sion Wmffre, Tyddynycyw. Yr oedd Sion yn henafgwr, ac yn gryn dipyn o wag yn ei ffordd. "Mae nhw'n teyd i mi chi'n arfer myn'd i'r ''Conventicles'' yma, John; fi deyd i chi gna i ddim diodde tim o'r fath peth, rhaid chi addo peidio myn'd byth eto, ne rhaid i chi troi allan o'n tir fi," ebai y gwr mawr. "Gwarchod ni! pwy ddeydodd y fath beth a hyny wrthoch chi, Meistr?" ebe Sion"myn'd i'r—beth ddaru chi alw fo, Syr?" "Myn'd i'r ''Conventicles''," atebai yntau. "Wel ni chlowis i er's pen ydw i'n byd mawr yma son erioed am y peth o'r blaen?" ebai Sion mewn syndod,—" fath beth ydi hwnw, Mistar? ''Cofensiclis'', wn i beth yn y byd ydi o. Ni welis rioed mono to, na chlowed son am dano fo." Ond fe wyddai Sion o'r goreu, ond ei fod yn cymeryd arno fel arall. "''Ignorance'' chi," ebai y gwr mawr, "Capeli, chi daut y rwan?" "O, felly," meddai Sion, "capeli ydach chi'n feddwl, Syr—bydda siwr, mi fydda i 'narfer myn'd i'r capel cyn i mi ddwad i Dyddynycyw, Syr, a myn'd i'r capel na i tra bothw i yma, a chwedi i mi fyn'd oddiyma hefyd, hyny ydi, os bydda i byw." "Wel, cewch chi dim aros yma, John, fi deyd i chi tim hwy na leni." "Wel, Syr, 'does dim help am dani ynte, os felly mae hi, mi ga ine rwle siawns, a mi ddeuda i chi beth arall, Syr, pe rhoech chi Dyddynycyw i mi am ddim, ar yr amod i mi beidio myn'd i'r capel, ni roswn i ddim yma; ond os ca i lonydd i fyn'd i'r fan y fynw i i addoli, mi rosa yma, ac mi dalaf rent i chithe, toes arna i ddim eisie ymadael." "Fi wedi deyd i chi sut mae hi i bod, John, cnewch chỉch dewis," ebe'r boneddwr, ac ymaith ag ef. 'Aeth yn nesaf i Dy'nyllidiart, lle yr oedd ein hen gyfaill Tomas Evan yn byw, a dywedodd yr un fath eiriau<noinclude><references/></noinclude> cke821armp88khh5ien3uh3t74nzyer 104 87095 168164 2026-07-27T10:23:25Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168164 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>orie ar y cae ene gyne, a mi wranta i tase chin y ngweled i, basech chi'n deyd mod i 'nydrach wel prydydd.' Dechreuwyd y gyfrinach yn ol y ddefod arferol, a galwyd ar Robert Llwyd i adrodd y gweddill o'r hanes am Tomas Evan. Yr ydwyf yn cofio,' eb efe, 'ddarfod i mi adael hanes Tomas Evan y tro o'r blaen, i adrodd ychydig o hanes dau o'r gwyr ieuainc a gydgychwynasant eu gyrfa grefyddol ag ef, gan grybwyll am dri eraill hefyd o'r deg hyny, a fethasant ar y ffordd, ac a droisant yn ol. Fel y sylwais o'r blaen, cynyddai Tomas yn raddol yn ffafr a chymeradwyaeth yr eglwys, yn barhaus. Nid oedd dim o awydd dangos ei hunan i'w weled ynddo un amser; ond yn hytrach am gadw o'r golwg; ac eto, dyfod yn fwy i'r golwg yr oedd efe o hyd. Sylwai Llygadgraff mai yr "Iuddew yn yr amlwg" oedd Bob Roberts, ac mai yr " Iuddew yn y dirgel" oedd Twm Evan. Yn mhen tua phedair blynedd wedi iddo ddyfod at grefydd, ymbriododd Tomas â merch ieuanc grefyddol, oedd yn aelod o'r eglwys y perthynai ef iddi, a chymerodd dyddyn bychan yn y gymydogaeth. Neillduwyd ef yn swyddog yn yr eglwys yr un flwyddyn. Yn mhen dwy neu dair blynedd wedi hyn, gwerthwyd ei dyddyn, ac amryw dyddynod eraill yn yr ardal, oeddynt yn perthyn i'r un etifeddiaeth. Yr oedd y pechenog newydd yn elyn ofnadwy i ymneillduaeth ac ymneillduwyr, neu, mewn geiriau eraill, i grefydd efengylaidd; canys yn mysg yr ymneillduwyr yr oedd hyny o grefydd efengylaidd oedd yn y wlad y pryd hwnw i'w chael. Penderfyniad y meistr tir newydd oedd, na chaffai yr un pengrwn achles o dano ef—y byddai raid i bob un naill ai newid ei grefydd, neu newid ei letty. Yr oedd tri neu bedwar o'i denantiaid yn aelodau o'r un eglwys â Tomas Evan. Galwodd y gwr heibio iddynt un diwrnod, i'w rhybuddio<noinclude><references/></noinclude> kfv1j5zej9re7cta91okjdem61wl7su 104 87096 168165 2026-07-27T10:25:21Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168165 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>'Bydd pawb yn dewis hyny, mi wn o'r gore,' ebe F'ewythr Robert. Darn o stori bur bruddedd a difrifol gawson ni gynthoch chi heno; ond y mae achos i ofni i bod yn wir am lawer un blaw Rhisiet Puw a Bob Roberts.' 'Ydyw, y mae hi,' ebe un arall. Mi allwn i adrodd hanes pedwar neu bump o fewn cylch fy ngwybodaeth i o fechgyn o Gymru, a andwywyd yn nhrefydd Lloegr, yn gyffelyb i Bob Roberts.' Wedi hyn dychwelasom bob un i'w babell. <br> <section begin="aaa"/><section end="aaa"/> <section begin="bbb"/>{{c|{{mawr|Cyfrinach XII.}}}} CYFARCHODD F'ewythr ei gyfeillion ar eu dyfodiad i mewn y tro hwn, gan ddywedyd, {{center block| <poem> Dyma Aelwyd pur lan, A thanllwyth o dan, I'ch derbyn yn Hafod Ceiliogwydd, 'Rwy'n dysgwyl y cawn, Ar hyn o brydnawn, Gyfeillach bur lawn o lawenydd. </poem> }} Y mae F'ewythr Robert wedi troi'n brydydd!' ebai Huw Huws—'go lew hefyd yn wir. Y mae o wedi cynhyrfu f'awen inau i geisio gwneud penill i'w ateb o, fel hyn, {{center block| <poem> Mae Aelwyd yr Hafod yn hynod ei hanes, :Yn lanwaith a chynes iach anedd, F'ewythr Robert ei pherchen yn siriol a llawen, :Yn nofio mewn hufen tangnefedd. </poem> }} 'Wel bryd y troisoch chwi'n brydydd, F'ewythr Robert?' gofynai un o'r cyfeillion. 'Rydw'i heb droi eto,' ebe'r hen wr, 'dene'r penill cynta nes i rioed, a'r dwaetha na i byth, debic gen i. Ni welsoch chi rioed sut drafferth ges i'w lusgo fo rywsut i'r pen, fel y mae o—mi fum wrthi hi am <section end="bbb"/><noinclude><references/></noinclude> mjlmv6bie9jo9100lwc7cowrc856z3u 104 87097 168166 2026-07-27T10:26:13Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168166 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Ni allasai oddef edrych ar y Beibl. Yr oedd Beibl wedi ei ddodi ar fwrdd gerllaw pen ei wely yn ei ystafell gan ei chwaer yn ddiarwybod iddo un noson. Pan aeth hi at ddrws ei ystafell bore dranoeth, ar fedr ymweled âg ef, clywai ef yn dywedyd rhywbeth. Safodd i wrando, a chlywai ef yn dweyd, "A gefaist ti fi, O fy ngelyn!" Aeth ei chwaer i mewn; gofynodd iddi pwy a roddasai y llyfr hwnw yn y fan hono. "Myfi a'i dododd, fy mrawd," ebai hithau yn dawel. "Cymer o oddiyna," ebe yntau, "ni allaf ei oddef." "O! Bob anwyl," meddai hi, " paid a dweyd peth fel yna am y Beibl: gobeithio mai nid y Beibl oeddit yn ei alw yn elyn i ti pan oeddwn yn dyfod i mewn." "Ie," eb efe, "y fo yw y gelyn penaf feddaf fi ar y ddaear. Yr ydwyf wedi ei wadu a'i ddirmygu gymaint a allaswn, ac yn awr y mae pob adnod a gair sydd ynddo yn gwgu arnaf ac yn fy melldithio." "Ond y mae yn dangos trefn a modd i faddeu hyd yn nod y pechod hwnw hefyd," ebe hithau, " ond troi mewn edifeirwch at Dduw i ymofyn am dano." "Nid oes dim maddeuant i mi," ebe yntau, “ac ni cheisiaf byth faddeuant chwaith." Torodd ei chwaer i wylo, a gadawodd yr ystafell. Safodd yn ddystaw wrth y drws am enyd, a chlywai ef yn dywedyd, "O! Anffyddiaeth! ti a'm twyllaist, ti a'm handwyaist, ti a'm demniaist! Ai dyma dy garedigrwydd di i'th dysgyblion! Melldigedig fyddo dy enw! Gwae fi o'r dydd y daethum gyntaf i gyfathrach â thi!" Ychydig ddyddiau y bu fyw wedi hyn: diffoddodd ei ganwyll yn y tywyllwch du. 'Trodd tri eraill o'r deg hyny allan yn ddigon dilewyrch; ond daliodd y pump eraill eu ffordd hyd y diwedd," Pump ohonynt oedd gall, a phump yn ffol."" 'Yr wyf wedi gadael Tomas Evan er's meityn hir, a gwell imi adael y cwbl yn y fan yna heno; ni a ganlynwn yn mlaen ar y stori y tro nesaf, os bydd y cyfeillion yma yn dewis.' {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> ae5nyqozqkjt8szply6gvngsd0q5jpm 104 87098 168167 2026-07-27T10:26:59Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168167 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ar ol hyny, megys i ganu yn iach i'w hen grefydd. Yn fuan wedi hyny, cynygiodd ei hun yn aelod o'r clwb anffyddol, a derbyniwyd ef yn llawen; a chyn pen ychydig amser, yr oedd yn fab anffyddiaeth, yn ddau cymaint a'r un ohonynt. Ei hoff waith gyda'i gyfeillion newydd fyddai gwneud gwawd o grefydd ei dadau, drwy adrodd chwedlau am yr adfywiadau yn Nghymru; ond tarewid ef gan ei gydwybod ambell dro. Ni soniai un gair am ei egwyddorion a'i gyfeillion newyddion yn ei lythyrau adref; ond cawsant yr hanes drwy wr ieuanc arall o'r ardal oedd yn Llundain, yr hwn oedd yn bur gydnabyddus âg ef. Aeth Bob mewn amser i ddilyn ei gyfeillion newydd i bob amryfusedd—i yfed, i chwareu cardiau, ac i'r chwareudai, "ac ar hyd yr heol i'w thy ''hi''. Nid yn hir iawn y daliodd ei gyfansoddiad heb anmharu, a rhoddi y ffordd—aeth i fethu dal gyda ei orchwyl cymerodd ei ewythr ef ato i'w dy—galwodd am feddyg ato, cynghorodd hwnw ef i fyned adref i Gymru gynted ag y gallai; ag felly dychwelodd, wedi gwneuthur llongddrylliad o'i iechyd a'i gyfansoddiad naturiol, ac o'r ffydd a chydwybod dda. Daeth amryw o'i hen gyfeillion i ymweled âg ef o dro i dro; ysgoai bob ymddyddan am grefydd hyd y gallai. Troai bob cynyg i'w arwain yn y ffordd hono heibio, drwy ddywedyd y cai siarad a hwy drachefn ar y mater hwnw wedi iddo wella; ac yr oedd gwella yn gyflym bob dydd, meddai ef, tra yr oedd pawb arall yn ei weled yn gwaelu yn brysur yn barhaus. O'r diwedd, penderfynwyd gwasgu ato, a'i hysbysu o'i gyflwr peryglus—nad oedd ond gobaith gwan iawn am adferiad iddo; ond ni fynai efe gredu hyny. Gofynodd un cyfaill iddo ryw ddiwrnod a fuasai yn ewyllysio iddo ddarllen penod a myned i weddi gydag ef. Dywedodd ei fod yn rhy flin y diwrnod hwnw—y gallai wneud ryw dro arall os byddai yn dewis. Pan ddechreuodd anmheu na fuasai yn gwella, aeth yn gythryblus iawn ei feddwl. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> digtoeuti28saiop70sesvrqxeo58k6 104 87099 168168 2026-07-27T10:27:35Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168168 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>o ganlyniad, mai yr ail oedd yn ei le, a barnent ei fod wedi llwyr ddymchwelyd holl ddadleuon y cyntaf, a phrofi ei bwnc ei hun y tu hwnt i bob dadl. Ar y diwedd, cyfododd Bob i fynu, a gofynodd ganiatad y cadeirydd i ddywedyd ychydig eiriau, yr hyn a ganiatawyd iddo. Ceisiodd amddiffyn Cristionogaeth fel crefydd ddwyfol, ac ateb y gwrthddadleuon a ddygasid yn mlaen gan y blaid arall; ond aeth i'r niwl a'r nos yn bur fuan. Yr oedd yn chwysu ac yn crynu, yn carthu ei wddf ac yn pesychu, ac yn gwrthddywedyd ei hun bob yn ail gair, ac aeth toc i fethu dweyd dim. Eisteddodd i lawr, a chywilydd wyneb yn ei doi. Ymddygodd y cyfeillion yn dirion a boneddigaidd tuag ato, heb gymeryd un fantais ar ei fethiant truenus i wneud gwawd ohono. Sylwai y cadeirydd bod eu cyfaill dyeithr yn ymddangos iddo ef yn un tra gobethiol—iddo wneud cymaint er amddiffyn achos gwan ag oedd yn bosibl, a bod yn rhaid priodoli ei fethiant, nid i ddiffyg galluoedd a thalentau y dadleuwr, ond i wendid yr achos a amddiffynai. Credai fod eu cyfaill ieuanc hefyd yn wr o feddwl goleuedig i raddau helaeth, ac yn agored i argyhoeddiad; a choleddai y gobaith o'i weled yn fuan wedi ei enill drosodd yn gwbl atynt hwy. Cafodd y cyfarchiad hwn, yn nghyda tynerwch y cyfarfod tuag ato, effaith ddofn ar feddwl Bob; yr oedd fel olew ar archollion ei galon uchelfrydig. Benthyciodd lyfrau anffyddaidd gan ei gyfaill yn y swyddfa, ac ymroddodd i'w darllen. Cyfarfu ynddynt â gwrthddadleuon nad oedd efe erioed wedi meddwl na chlywed am danynt o'r blaen; ond hen wrthddadleuon oeddynt, wedi eu tori i lawr yn gandryll ganwaith cyn hyny. Ymddyeithrodd i'r capel o hyny allan. Ysgrifenodd ei weinidog lythyr ato i holi ei helynt. Yn ei ateb rhoddai esgus ei fod wedi bod yn wael ei iechyd; ond ni ddywedodd ddim am afiechyd ei feddwl. Aeth i'r capel am Sabbath neu ddau<noinclude><references/></noinclude> gi99pb6oojbrkoudxhj50rtuk45qmpr 104 87100 168169 2026-07-27T10:28:08Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168169 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>blodeuog yn ei grefydd yno gyda'r Cymry. Gwelid cyn hir fod angen y ffrwyn ar y gwr ieuanc, ac aed i geisio ei wisgo â hi; ond strancio, moeli ei glustiau, a chnoi y bit yn erwin a wnai yr ebol. Digiodd wrth y Cymry am byth, a cheisiodd lythyr cymeradwyaeth i fyned i eglwys Seisnig. Yn ei lythyrau cyntaf at ei berthynasau a'i gyfeillion o Lundain, yr oedd yn canmol ei gapel a'i gyfeillion crefyddol yn fawr iawn; ond wedi iddynt weinyddu goruchwyliaeth y ffrwyn tuag ato, newidiodd ei don yn ei lythyrau, a dywedai yn un ohonynt ei fod wedi llwyr ddiflasu ar y Cymry—fod pobl y capel yn haid o bethau mor ''low'' a ''vulgar'' fel na allai yr un gwr ieuanc ''intelligent, respectable'', aros gyda hwy; a'i fod ef wedi penderfynu myned at y Saeson. Yr oedd yn y swyddfa y gwasanaethai ynddi liaws o wyr ieuainc, rhai o bob math o syniadau gwladyddol, crefyddol, ac annghrefyddol hefyd. Denwyd Bob un tro gan un o'r dosbarth olaf, yr hwn oedd anffyddiwr, i fyned gydag ef i gyfarfod y ''Debating Society,'' o'r hon yr oedd efe yn aelod. Teimlai gryn wrthwynebiad i fyned ar y cyntaf; ond yr oedd ganddo y fath feddyliau uchel am ei alluoedd dadleuol, fel y torodd trwyddi. Gwenieithiai iddo ei hun y gallai wneud llawer a les drwy wrthwynebu anffyddiaeth yn ei ffau ei hun, ac yr enillai enw trwy roddi taw buan ar yr holl ddadleuwyr yn erbyn Cristionogaeth. Gyda'i gyfaill i'r cyfarfod yr aeth. Pwnc y ddadleuaeth y tro hwnw oedd, ''Cristionogaeth, ai o Dduw ai ο ddynion y mae?'' Cymerid tair ochr i fynu yn y ddadl. Cymerai un arno brofi ei bod o Dduw—un arall mai o ddynion yr oedd ac un arall nad oedd o Dduw nac o ddynion chwaith, ond mai o ddiafol yr oedd. Penderfyniad y mwyafrif ar y diwedd oedd bod y cyntaf wedi methu profi ei bwnc, a bod y trydydd yn adeiladu ei dŵr heb un sail iddo, gan nad oes y fath beth neu y fath un a diafol yn bodoli;<noinclude><references/></noinclude> 60xnaxdcxdi0hkbpkef9i4ngyjpizos 104 87101 168170 2026-07-27T10:28:50Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168170 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>o bunodd. 'Roedd Sion yn gryfyddol iawn, wyddoch, a mi 'roedd i grefydd yn help iddo fo dwyllo. Mi werthis i bedwar o fystych iddo fo'r tro dwaetha raeth o i Loeger, na ches i byth run ffyrlin am danyn nhw, a ni cha i byth chwaith. Mi fum yn i blagio fo lawer gwaith, taswn i nes: ond fase waeth i mi beidio, ni theimle Sion ddim mwy na desgil biwter, deydech peth fyd fynech chi wrtho fo. Mi 'roedd Rhysied Puw yn well na Sion o gimin a hyny; mi adawodd Rhysied i grefydd cin 'mollwn iddi i dwyllo a rafio: ond 'roedd Sion mor gryfyddol a dysionol â Simon y Pharisead o'r dechreu i'r diwedd. Nwn i ddim be ddoeth ohono fo'n y pen draw. Mi aeth i ffwrdd o rardal i rwle; mae o'n fyw eto am wn i. Gobeithio na ddaw o na neb o'i sort i'r fro yma ond hyny. Ond ewch chi'n mlaen, Robert Llwyd.' 'Wel, i fyn'd yn mlaen ynte. Un arall o gyfoedion crefyddol Tomas Evan ydoedd ŵr ieuanc a elwid Bob Roberts, mab i hen flaenor eglwysig perthynol i gapel y F—n. Yr oedd Bob yn fachgen glandeg o bryd, bywiog o feddwl, ffraeth ei datod, a pharod ei ateb. Trodd yntau allan yn wresog iawn ar ddechreu ei grefydd. Yr oedd yn ganwr da, ac yn bur hoff o ganu; yn weddiwr mawr, ac yn bur hoff o weddio, yn gyhoeddus o leiaf; yn siaradwr doniol, ac yn bur hoff o siarad ar bob pwnc, a phob achlysur, yn mhob cymdeithas y digwyddai fod ynddi. " Yr wy' i'n meddwl siwr," ebe Llygadgraff un tro, "y dylen ni wneud casgliad at gael ffrwyn a spardyn i'r capel yma." "Beth wnewch chwi â ffrwyn a spardyn heb geffyl?" "Wel," ebe'r hen ŵr, "ni row'n y ffrwyn yn mhen Bob Roberts, a'r spardyn yn ochr Twm Evan." Ffromodd Bob yn dost pan glywodd y chwedl. Yn mhen amser aeth Bob i Lundain i ymweled â hen ewythr cyfoethog iddo. Cafodd ei ewythr le iddo fel ''clerk'' yn un o dai mawrion masnachol y ddinas. Bu am dymhor yn bur wresog a<noinclude><references/></noinclude> 9z7par4rrxpa3p53jn45c3sjbrcm7ff 104 87102 168171 2026-07-27T10:29:37Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168171 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>bawb yn wastad ar ei ddychweliad o Loegr bob tro; ac felly cawsai anifeiliaid yr holl froydd ar goel yn hawdd. Y tro hwnw collodd swm dirfawr o arian. Yspeiliwyd ef o lawer iawn hefyd mewn tŷ drwg yn Llundain. Wedi dyfod yr amser iddo ddychwelyd, nid oedd hanes am Risiart. Dechreuodd y si fyned allan nad oedd pob peth yn dda. Aeth yn bryder mawr ar feddyliau ei ''greditors''. O'r diwedd daeth y newydd yn un o bapyrau Lloegr fod corff wedi ei gael mewn llyn gerllaw Lutterworth, ac i amryw o bersonau ag oedd yn ei adnabod, meddent, dystio mai corff Mr. Puw, porthmon o sir F{{bar}} yn Nghymru, ydoedd; ac felly yr oedd. ychydig o arian a gafwyd yn ei logell. Pa fodd y daeth i'w ddiwedd—pa un ai ei daflu a gafodd, ai taflu ei hun i'r llyn a wnaeth, ni allwyd cael allan byth i foddlonrwydd: ond gan nad oedd dim olion trais ar y corff, y farn gyffredin oedd mai bwrw ei hunan i'r llyn a wnaeth. Daeth allan ar y trengholiad ei fod yn hwyr y nos flaenorol i'r bore y cafwyd ei gorff yn yfed ac yn hapchwareu ''(gambling)'' mewn tŷ yn y dref, gyda nifer o'r ''blacklegs'', ac iddo golli symiau mawrion o arian. Dyma ddiwedd truenus Risiart, druan; a thruenus iawn yn wir ydoedd. Gadawodd Risiart Puw archollion dyfnion ar ei ol yn amgylchiadau llawerodd o amaethwyr yn y wlad yma. Pan ddaeth dydd y rhent oddiamgylch, nid oedd gan lawer un ddim i'w gyfarfod. Gwerthwyd amryw ohonynt i fyny mewn canlyniad. Nid Risiart Puw oedd yr unig borthmon, ysywaeth, y dyoddefodd pobl yr ardaloedd hyn oddiwrtho yn y blynyddau hyny, ac ar ol hyny hefyd.' Gwir ddeydwch chi,' ebe F'ewythr Robert, 'mi ges ine losgi 'mysedd yn o drwm fwy nag unweth wrth drustio porthmonied. Rydych yn cofio Sion Gryffydd o Faesyfelin, ydach bod yg un, fel daru hwnw dwyllo'r wlad yma o ganoedd, os nid miloedd,<noinclude><references/></noinclude> ao6cuwq5eiy6vl9gwm4npccje6dvug5 168172 168171 2026-07-27T10:29:58Z AlwynapHuw 1710 168172 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>bawb yn wastad ar ei ddychweliad o Loegr bob tro; ac felly cawsai anifeiliaid yr holl froydd ar goel yn hawdd. Y tro hwnw collodd swm dirfawr o arian. Yspeiliwyd ef o lawer iawn hefyd mewn tŷ drwg yn Llundain. Wedi dyfod yr amser iddo ddychwelyd, nid oedd hanes am Risiart. Dechreuodd y si fyned allan nad oedd pob peth yn dda. Aeth yn bryder mawr ar feddyliau ei ''greditors''. O'r diwedd daeth y newydd yn un o bapyrau Lloegr fod corff wedi ei gael mewn llyn gerllaw Lutterworth, ac i amryw o bersonau ag oedd yn ei adnabod, meddent, dystio mai corff Mr. Puw, porthmon o sir F{{bar|2}} yn Nghymru, ydoedd; ac felly yr oedd. ychydig o arian a gafwyd yn ei logell. Pa fodd y daeth i'w ddiwedd—pa un ai ei daflu a gafodd, ai taflu ei hun i'r llyn a wnaeth, ni allwyd cael allan byth i foddlonrwydd: ond gan nad oedd dim olion trais ar y corff, y farn gyffredin oedd mai bwrw ei hunan i'r llyn a wnaeth. Daeth allan ar y trengholiad ei fod yn hwyr y nos flaenorol i'r bore y cafwyd ei gorff yn yfed ac yn hapchwareu ''(gambling)'' mewn tŷ yn y dref, gyda nifer o'r ''blacklegs'', ac iddo golli symiau mawrion o arian. Dyma ddiwedd truenus Risiart, druan; a thruenus iawn yn wir ydoedd. Gadawodd Risiart Puw archollion dyfnion ar ei ol yn amgylchiadau llawerodd o amaethwyr yn y wlad yma. Pan ddaeth dydd y rhent oddiamgylch, nid oedd gan lawer un ddim i'w gyfarfod. Gwerthwyd amryw ohonynt i fyny mewn canlyniad. Nid Risiart Puw oedd yr unig borthmon, ysywaeth, y dyoddefodd pobl yr ardaloedd hyn oddiwrtho yn y blynyddau hyny, ac ar ol hyny hefyd.' Gwir ddeydwch chi,' ebe F'ewythr Robert, 'mi ges ine losgi 'mysedd yn o drwm fwy nag unweth wrth drustio porthmonied. Rydych yn cofio Sion Gryffydd o Faesyfelin, ydach bod yg un, fel daru hwnw dwyllo'r wlad yma o ganoedd, os nid miloedd,<noinclude><references/></noinclude> tqs4rczcvpq49mor67z8z7tuh1it680 104 87103 168173 2026-07-27T10:30:56Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168173 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>'Bellach, bellach, yr oedd Risiart yn myned yn barhaus. Wedi iddo gychwyn i Loegr un tro ar ol gyr mawr o wartheg, sylwai Llygadgraff bod Risiart Puw wedi myned i Loegr i werthu ei grefydd; ac fel y rhagfynegodd Llygadgraff, felly y bu. Cafodd ffeiriau da iawn yn Loegr y tro hwnw, enillodd amryw ganoedd o bunau ar ei wartheg; ac yn llawenydd ei lwyddiant, ymollyngodd i yfed a meddwi, ac i bob rhysedd ac aflendid. Dychwelodd adref heb un rhithyn o'i grefydd yn ei ganlyn. Ciliodd yn llwyr o'r capel. Ysgoai ei hen gyfeillion hyd y gallai pan ddigwyddai gyfarfod â rhai ohonynt. Daeth i'r capel un tro ganol dydd gwaith i wrando gwr dyeithr. Digwyddodd fod y pregethwr heb gyrhaedd erbyn yr amser i ddechreu. Yr oedd Llygadgraff, a dau neu dri eraill o'r swyddogion, yn eistedd o dan y pwlpud. Cyfodai Llygadgraff yn y man, a dywedai, "Fe ddaw y gwr dyeithr i mewn yn fuan,—ni a ganwn benill nes delo—yr hen benill fyddai ein cyfaill Risiart Puw yn arfer roi allan yn aml gynt, Ni thro'f fy wyneb byth yn ol,' &c." Ar y gair, trodd pob wyneb a phob llygad at Risiart Puw. Tarawyd ef â'r fath ergyd ddisymwth ac annisgwyliadwy, nes y gwridodd, delwodd, ac y crynodd. Eisteddodd i lawr, a chuddiodd ei wyneb, gan bwyso ei ben ar ymyl y cor yr eisteddai ynddo. Yn y man cyfododd i fynu, ymaflodd yn ei het, ac aeth allan; ac ni ddaeth byth tros riniog y capel wedi hyny. Aeth rhagddo waethwaeth i dyngu a rhegi a meddwi, a dilyn pob oferedd. Trodd amryw o'i anturiaethau porthmonawl yn Lloegr yn aflwyddianus y naill ar ol y llall yr amser hwnw. Y tro diweddaf, yr oedd wedi prynu llawer iawn mwy nag arferol. Ysgubai yr holl ffeiriau o'i flaen. Aethai hyd dai ffermydd yr holl wlad i brynu. Ni safai ddim am bris. Prynai y rhan fwyaf o lawer ar goel, ac yr oedd pawb yn meddwl ei fod mor ddyogel a'r banc, os nid yn llawer mwy. Arferasai dalu i<noinclude><references/></noinclude> gan21rlqze92cziygvr1k263qsonf8k 104 87104 168175 2026-07-27T10:31:31Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 168175 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>'Aeth un o'r gwyr ieuainc hyny mewn amser yn borthmon gwartheg. Dechreuodd yn y ffeiriau oddeutu cartref, a daeth yn mlaen yn bur llwyddianus; ond mor gynted ag y dechreuodd y borthmoniaeth flodeuo a llwyddo yn ei law, dechreuodd ei grefydd lwydo a gwywo yn ei enaid. Oerodd ei sel, a llaesodd ei hwyliau. Rhybuddiwyd ef yn fynych gan ei frodyr o'i berygl, ond troai y cwbl heibio mewn haner cellwair. Aeth yn gryn ddiotwr o radd i radd, ac aeth y si allan am dano fod arwydd diod arno yn dychwelyd adref o'r ffeiriau yn fynych. O'r diwedd, aeth i yru minteioedd o wartheg i Loegr, a daeth yn borthmon mawr ''respectable''—yn llonaid ei glos o ddyn corphol golygus. Gwisgai fotasau topiau cochion, ac yspardynau arian wrth ei sodlau; a marchogai geffyl hardd, cryf, a bywiog. Gyrai fel Jehu o'r naill ffair i'r llall. Nid oedd mwyach nemawr o flas ar y cyfarfod gweddi a'r gyfeillach grefyddol. Aeth ordinhadau y byd hwn y ffeiriau, y prynu a'r gwerthu, a'r holl archwaeth at ordinhadau crefydd oddiarno. Ond yr oedd yn dal yr enw proffeswr eto; deuai i'r capel ar y Sabbathau pan fyddai gartref, ond nid yn rheolaidd chwaith. Anaml iawn y gwelid ef yn y moddion wythnosol. Ymdrechodd ei gyfeillion, Llygadgraff yn neillduol, ragflaenu ei aflwydd; ond yn aneffeithiol. "Yr ydych yn tynu—tynu—tynu, Risiart Puw, druan," (canys dyna oedd ei enw) meddai Llygadgraff wrtho un tro pan gyfarfu âg ef ar y ffordd. "Tynu?" meddai yntau, "beth ydych yn feddwl?" "Ie'n tynu—yn tynu—yn ol yn ol—i—i—. Gadawaf i chwi orphen, a dweyd i ba le." " Y mae yn anmhosibl i mi ddweyd," ebe yntau; "canys nid wyf yn eich deall." "O ydych, ydych, yn fy neall o'r gore," ebe y llall. "Rhaid i mi dynu adref beth bynag," ebe'r porthmon; a tharawodd ei yspardynau yn ystlysau ei farch, ac ymaith âg ef. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> ou8wj1i7hwkgspfchd73chbo8ky8b1k