Wicidestun cywikisource https://cy.wikisource.org/wiki/Hafan MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter Media Arbennig Sgwrs Defnyddiwr Sgwrs Defnyddiwr Wicidestun Sgwrs Wicidestun Delwedd Sgwrs Delwedd MediaWici Sgwrs MediaWici Nodyn Sgwrs Nodyn Cymorth Sgwrs Cymorth Categori Sgwrs Categori Tudalen Sgwrs Tudalen Indecs Sgwrs Indecs TimedText TimedText talk Modiwl Sgwrs modiwl Event Event talk 2 3113 170599 166642 2026-08-19T16:20:09Z AlwynapHuw 1710 /* Canoli */ 170599 wikitext text/x-wiki Angen gwirio [[:Categori:Deleteme]] yn rheolaidd! ==Categoriau uwchlwytho comin== {{Div col|3}} *Uploads by User:AlwynapHuw *Literature of Wales *Novels in Welsh *Books from Wales *Poetry books from Wales *Poetry of Wales *Plays from Wales *Welsh poets *History books from Wales *History of Wales by historic county‎ *Book covers from Wales‎ *Folklore of Wales *Mythology of Wales *Welsh National Assembly Acts *Welsh Parliament Acts *Biographical compilations *Christianity in Wales *Religious Welsh text *Theologians from Wales *Undeb yr Annibynwyr Cymraeg *History of towns in Wales *Music of Wales *Welsh musicians *Politics of Wales *Wikipedia screenshots {{Div end}} ==Cerdd== <nowiki><poem></nowiki></br> </br> <nowiki></poem></nowiki> <poem> Un dau tri Mam yn dal y pry </poem> ===Cadw canoli dros nifer o dudalennau=== [https://en.wikisource.org/wiki/Help:Page_breaks#Tables_across_page_breaks| am dablau dros nifer o dud] ====Tud 1af==== Ar y dalen<br> <nowiki>{{Center block/s}}</nowiki><br> <nowiki><poem></nowiki><br> Testun<br> <nowiki></poem></nowiki><br> Yn y blwch troednodyn<br> <nowiki>{{Div end}}</nowiki> ====Tudalennau canol==== Yn y blwch pennyn<br> <nowiki>{{Center block/s}}</nowiki><br> Ar y dalen<br> <nowiki><poem></nowiki><br> Testun<br> <nowiki></poem></nowiki><br> Yn y blwch troednodyn<br> <nowiki>{{Div end}}</nowiki> ====Tudalen olaf==== Yn y blwch pennyn<br> <nowiki>{{Center block/s}}</nowiki><br> Ar y dalen<br> <nowiki><poem></nowiki><br> Testun<br> <nowiki></poem></nowiki><br> <nowiki>{{Div end}}</nowiki> ===Canoli=== <nowiki>{{center block|</nowiki><br><nowiki><poem></nowiki><br><nowiki></poem></nowiki><br><nowiki>}}</nowiki><br><nowiki><br></nowiki> {{center block| <poem> Un dau tri Mam yn dal y pry </poem> }} <nowiki>{{Center block/s}}</nowiki><br> <nowiki><poem></nowiki><br> <br> <br> <nowiki></poem></nowiki><br> <nowiki>{{Div end}}</nowiki><br> <nowiki><br></nowiki> ===Ffordd arall== <nowiki><poem style="margin-left: 8em"></nowiki> ar frig pob tudalen cerdd sy'n mynd dros tudalen ===Dyfynodau mewn cerdd=== <nowiki>{{fqm|"}}</nowiki> I gadw dyfynodau allan o ganoli cerdd Mae {{center block| <poem> <nowiki>{{fqm|"}}</nowiki>Un dau tri Mam yn dal y pry </poem> }} yn creu {{center block| <poem> {{fqm|"}}Un dau tri Mam yn dal y pry </poem> }} yn hytrach na {{center block| <poem> "Un dau tri Mam yn dal y pry </poem> }} ==Tablau== ===Canol efo ymyl=== <nowiki>{| class="wikitable" style="margin: auto; border: none;"</nowiki><br> <nowiki>|-</nowiki> efo ymyl canoli testun<br> <nowiki>{| class="wikitable" style="text-align: center; margin: auto; border: none;"</nowiki> |align="right" | 10 |align="center" | 10 ===Llinell gyntaf tabl canol heb ymyl=== <nowiki>{| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;"</nowiki> efo hyd tabl <nowiki>{| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;width:260px"</nowiki> hyd colofn <nowiki>{| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;"</nowiki><br> <nowiki>|-</nowiki> <br><nowiki>! scope=col style="width: 350px;" |</nowiki> <br><nowiki>! scope=col style="width: 350px;" |</nowiki> <br><nowiki>|-</nowiki> ===Tabl dros nifer o dudalenau llyfr=== Enghraifft o dabl drost nifer o dudalenau [[Tudalen:Hanes Gwareiddiad.djvu/135]] Rhoi elfenau agor tabl yn y bocs pennyn (heb yr |- olaf). Rhoi:<br> <nowiki>{{nopt}}</nowiki><br> |- ar y dalen o flaen y tabl a <nowiki>{{nop}}</nowiki> ar y dalen ar ôl y tabl Rhoi elfenau cau tabl yn y bocs troedyn ==Fformatio== <nowiki>Ctrl+|=<nowiki>Rhowch destun heb ei fformatio yma</nowiki></nowiki> <nowiki>Ctrl+i=''Testun italig''</nowiki> <nowiki>Ctrl+b='''Testun trwm'''</nowiki> <nowiki>Ctrl+<=_{Testun isysgrif}</nowiki> <nowiki>Ctrl+>=^{Testun uwchysgrif}</nowiki> <nowiki>Ctrl+k=Mewnosod dolen</nowiki> <nowiki>{{italic block|Italig dros sawl llinell neu baragraff}}</nowiki> (mewn cerdd rhoi cyn y bloc ''poem'', rhoi yn y bylchau mewn cerdd dros dalen) <nowiki>{{uc|abcdefg}}</nowiki> {{uc|abcdefg}} <nowiki>{{lc|ABCDEFG}}</nowiki> {{lc|ABCDEFG}} <nowiki>{{Canoli| }} neu {{c| }}</nowiki> <nowiki>{{right|}} neu {{r|}}</nowiki> <nowiki>{{Underline|Gair}}</nowiki> {{Underline|Gair}} <nowiki>{{Div col}}</nowiki></br><nowiki>{{Div col end}}</nowiki> ===Maint=== Testun<br> <nowiki>{{bach|}}</nowiki> {{bach|Testun}}<br> <nowiki>{{Mawr|}}</nowiki> {{Mawr|Testun}}<br> <nowiki>{{M-mawr|}}</nowiki>{{M-mawr|Testun}}<br> <nowiki>{{Mm-mawr|}}</nowiki>{{Mm-mawr|Testun}}<br> <nowiki>{{Mmm-mawr|}}</nowiki>{{Mmm-mawr|Testun}}<br> <nowiki>{{Mmmm-mawr|}}</nowiki>{{Mmmm-mawr|Testun}}<br> ===Bwlch=== <nowiki>{{bwlch}}</nowiki> yn creu bwlch{{bwlch}}2em rhwng geiriau<br> <nowiki>{{bwlch|5em}}</nowiki> yn creu{{bwlch|5em}}bwlch mwy rhwng geiriau (gellir newid y rhif "em" yn ôl y gofyn. em = hyd y briflythyren M yn y ffont sy'n cael ei ddefnyddio <nowiki>{{bwlch|5em}}=</nowiki>''tua'' hyd MMMMM) <nowiki>{{c|{{bwlch|5em}}</nowiki> ==Llinellau== <nowiki>{{lein|15em}}</nowiki>{{lein|15em}} <nowiki>{{bar|6}}</nowiki> {{bar|6}}llinell heb ei ganoli <nowiki><s></nowiki><s>llinell</s><nowiki></s></nowiki> <nowiki>{{Sfrac|3|2}}</nowiki> yn rhoi {{Sfrac|3|2}} <nowiki>{{rule|height=4px}}</nowiki> {{rule|height=4px}} <nowiki>{{rule}}</nowiki> {{rule}} <nowiki>{{rule|height=4px}}{{rule}}</nowiki> {{rule|height=4px}}{{rule}} Llinell nodau: <nowiki>{{***|5}}</nowiki> (dewis rhif y * sydd angen){{***|5}} <nowiki>{{***|5|4em}}</nowiki> yn newid hyd y bwlch rhwng y nodau {{***|5|4em}} <nowiki>{{***|5|char=@}} {{***|5|3em|char=x}} {{***|5|4m|char=♥}}</nowiki> ac ati, yn ffeirio * am nod arall{{***|5|char=@}}{{***|5|char=x}}{{***|5|3em|char=♥}} nodau mwy: <nowiki>{{Mawr|{{***|5}}}} {{Mmmm-mawr|{{***|3}}}}</nowiki>{{Mawr|{{***|5}}}} {{Mmmm-mawr|{{***|3}}}} ==Priflythrenau == [[Defnyddiwr:AlwynapHuw/priflythrennau]] <nowiki>{{Initial|[[File:Dringo'r Andes M.jpg|50px]]}}</nowiki> <nowiki>{{Initial|[[File:Hanes Methodistiaeth Gorllewin Meirionydd Cyf I (page 13 crop).jpg|50px]]}}</nowiki> {{Initial|[[File:Hanes Methodistiaeth Gorllewin Meirionydd Cyf I (page 13 crop).jpg|55px]]}}LAIN o wlad ydyw yr hyn a elwir 'Rhwng y Ddwy Afon,' ar gwr De-Orllewinol Sir Feirionydd, oddentu deuddeng milldir o led, a deunaw neu ugain milldir o hyd, rhwng dwy afon, sef yr Afon Mawddach ac Afon Dyfi. Ymestyna o ran ei hyd o Lwyngwril i gwr uchaf Aberllyfeni, a'i lled o Arthog i Bennal. Amgylchynir y rhandir o du y Gorllewin gan ran o'r môr a elwir Cardigan Bay; o du y Dwyrain, gan Gadair Idris, a Llyn Tal-y-llyn; o du y Gogledd, gan yr Afon Mawddach, neu Afon yr Abermaw; o du y De, gan Afon Dyfi. Ac o'r tu arall i Afon Dyfi ===Dropinitial=== <nowiki>{{Dropinitial|'''C'''}}YN y gellid gwneuthur dim</nowiki> {{Dropinitial|'''C'''}}YN y gellid gwneuthur dim ==Lliw== <nowiki>{{color|red|Testun}}</nowiki> {{color|red|Testun Coch}}<br> <nowiki>{{color|green|Testun}}</nowiki> {{color|green|Testun Gwyrdd}} {{color|darkred|darkred}} {{color|maroon|maroon}} {{color|orange|orange}} {{color|yellow|yellow}} {{color|lime|lime}} {{color|olive|olive}} {{color|teal|teal}} {{color|aqua|aqua}} {{color|blue|blue}} {{color|navy|navy}} {{color|indigo|indigo}} {{color|violet|violet}} {{color|fuchsia|fuchsia}} {{color|purple|purple}} {{color|RebeccaPurple|RebeccaPurple}} {{color|greyed|greyed}} {{color|silver|silver}} Mae black a white hefyd ar gael ond braidd yn afraid <nowiki>{{serif|Serif text here}}</nowiki><br>{{serif|FFONT Serif}} ==Linc i destun iaith arall== <nowiki>[[:en:The_Song_of_Hiawatha|''Hiawatha'']]</nowiki> [[:en:The_Song_of_Hiawatha|''Hiawatha'']] ==Bracedi Cyrliog== Defnyddio "Golygu cod" i weld y cod {| | Item 1 | rowspan=2|{{brace2|2|r}}targed |- | Item 2 |} {| | Item 1 | rowspan=3|{{brace2|4|r}} |- | Item 2 |- | Item 3 |} {| | Item 1 | rowspan=4|{{brace2|6|r}} |- | Item 2 |- | Item 3 |- | Item 4 |- |} Canoli. Defnyddio: <nowiki>{|style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;</nowiki> ar y rhes uchaf {|style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none; | Ci | rowspan=3|{{brace2|4|r}}Anifeiliaid |- | Cath |- | Ceffyl |} Cael y bracedi mewn rhes fertigol {|style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none; | Ci | rowspan=3|{{brace2|4|r}}Anifeiliaid |- | Cath |- | Ceffyl |- | Moron | rowspan=4|{{brace2|5|r}}Llysiau |- | Tatws |- | Maip |- |Bresych Brwsel |} ==Cyfeiriadau== <nowiki>=={{Cyfeiriadau}}==</nowiki></br><nowiki>{{Cyfeiriadau}}</nowiki> <nowiki>==Ffynhonnell==</nowiki></br> <nowiki>{{Cyfeiriadau}}</nowiki> <nowiki><ref>Emyn rhif 1, Llyfr Emynau y Methodistiaid Calfinaidd a Wesleaidd 1930</ref></nowiki> ===Paragraff mewn <nowiki><ref></ref></nowiki>=== <nowiki>{{Paragraph break}}</nowiki>{{Paragraph break}} neu <nowiki>{{prbr}}</nowiki> ===Cyfeiriad dros 2 dalen=== <nowiki><ref name="tud51">Ar y dudalen 1af</ref></nowiki><br> <nowiki><ref follow="tud51">Ar yr ail</ref></nowiki> ==Dyfynnu== <nowiki>{{dyfyniad| }}</nowiki> {{dyfyniad|Yn golygu Defnyddiwr:AlwynapHuw}} neu <nowiki>{{quote| }}</nowiki> i hepgor y "" cyrliog glas {{quote|Yn golygu Defnyddiwr:AlwynapHuw}} ==Diwedd/Dechrau Adran== <nowiki>## Diwedd A ##</nowiki> <nowiki>## Dechrau B ##</nowiki> tosection="Diwedd A" fromsection="Dechrau B" fromsection="bbb" tosection="ccc" <nowiki>==Nodiadau==</nowiki> <br> <nowiki><references/></nowiki> ==Gorffen paragraff ar waelod tudalen== (ar linell newydd)¶ <br> ¶ <br> <nowiki>{{nop}}</nowiki> ===Gorffen pennill cerdd=== <nowiki></br></nowiki> ==Llyfrau i'w gwneud== * [[Defnyddiwr:AlwynapHuw/Llyfrau]] * [[Defnyddiwr:AlwynapHuw/ Llyfrau ar y gweill]] * [[Rhestr o dudalennau Indecs]] * [[Defnyddiwr:AlwynapHuw/Pwll Tywod]] * [[Defnyddiwr:AlwynapHuw/Cychwyn llyfr]] * [[Llyfrau wedi eu cyhoeddi sydd angen gwirio]] * [[Defnyddiwr:AlwynapHuw/Indecs ar ei hanner]] * [[Defnyddiwr:AlwynapHuw/Llyfrau wedi eu Cyhoeddi mewn melyn]] * [[Defnyddiwr:AlwynapHuw/Camau Cymorth]] * [[Defnyddiwr:AlwynapHuw/Llyfrau 2026]] * [[Defnyddiwr:AlwynapHuw/Blociau Ab Owen]] * [[Defnyddiwr:AlwynapHuw/logos gweisg]] * [[Defnyddiwr:AlwynapHuw/Lyfrau Hathi wedi 1900]] * [[Defnyddiwr:AlwynapHuw/Llyfrau/Ab Owen]] * [[Cod cerddi ac englynion]] * [[Defnyddiwr:AlwynapHuw/tudalen rhagolwg]] ==Cynwys darlun o dudalen llyfr== [https://croptool.toolforge.org/? Crop Tool] <nowiki>[[Delwedd:Rhys Llwyd y Lleuad.djvu|bawd|tudalen=1]]</nowiki> <nowiki>[[Delwedd:Rhys Llwyd y Lleuad.djvu|canol|600px|tudalen=1]]</nowiki> ==Bocs sylw ar yr ochor== <nowiki>{{Sidebox|Drych feddyliau byw.}}</nowiki> <nowiki>{{Sidebox|Gwladgarwch.|right}}</nowiki> Yr oedd wedi cael y fantais oreu i weled beth godai Gymru hefyd, treuliodd ei febyd yn nyffryn y Dyfrdwy ac ar lethrau'r Berwyn, a deffrodd ei feddwl tra'n astudio cyfraith yn Llundain, a thra'n dwyn arfau y milwr oedd wedi {{Sidebox|Drych feddyliau byw.}} crwydro mwyaf, mae'n debig, o holl filwyr yr oes. Ond cafodd gyfleustra hefyd. Prun bynnag a oedd hynny wrth ei fodd ai peidio, rhoddwyd angenrhaid arno i arwain cenedl, a chenedl fwy unol nag a welwyd ar fynyddoedd Cymru erioed o'r blaen. Tybiodd ef ei fod yn codi tarian ac yn dadweinio cledd Llywelyn, ac yr oedd yn credu'n gryf fod gwaed hen dywysogion Cymru yn ei wythienau. Yr oedd ysfa am wybodaeth yn y byd hefyd. Yr oedd y dwyrain yn dechre tywallt ei thrysorau i'r gorllewin; yr oedd {{Sidebox|Gwladgarwch.|right}} Cyngor Vienne, yn 1311, wedi argymell dysgu Hebraeg, Caldaeg, ac Arabaeg. Yr oedd dysg yr Eidal yn anterth ei gogoniant, yr oedd y ganrif y ganwyd Owen Glyn Dŵr ynddi wedi gweled blodeuad Dante, Petrarca, a Boccaccio. Yn Ffrainc, yr oedd athroniaeth a meddyginiaeth yn eu llawn flodau, a'r ddrama'n dechre. Yn yr Almaen, yr oedd cyfnod y prifysgolion yn dilyn cyfnod y serch ganeuon; sylfaenwyd prifysgol Heidelburg. Yn Lloegr, yr oedd Chaucer a Langlande yn cyd—fyw âg Owen Glyn Dŵr; a hwyrach i'r yswain Cymreig weled Wyclif, seren fore'r Diwygiad. Yn ystod y ganrif hon,—y bedwaredd ar ddeg, sylfaenwyd deunaw o brifysgolion newydd. ==Rhifau Rhufeinig== <nowiki> <pagelist</nowiki><br> 1to9=-<br> 10to20=roman 10=1<br> 21=1 /> ==Trwyddedau== <poem> <nowiki>{{Pd-old}}</nowiki> Awdur wedi marw dros 100 ml yn ôl <nowiki>{{PD-old-70}}</nowiki> Awdur wedi marw rhwng 70 a 100 ml yn ôl <nowiki>{{PD-US-expired}}</nowiki> Gweithiau a gyhoeddwyd cyn {{#expr:{{CURRENTYEAR}}-95}}, hyd yn oed pe boed yr awdur wedi marw ar ôl <nowiki>{{PD-old-70}}</nowiki> <nowiki>{{OGL3}}</nowiki> Llywodraeth y DU neu Gymru </poem> ==Ystadegau== [[https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikisource/Table]] 8ae3ygjzzv8lw3eep91syqtrzt5xx3y 170600 170599 2026-08-19T16:20:56Z AlwynapHuw 1710 /* =Ffordd arall */ 170600 wikitext text/x-wiki Angen gwirio [[:Categori:Deleteme]] yn rheolaidd! ==Categoriau uwchlwytho comin== {{Div col|3}} *Uploads by User:AlwynapHuw *Literature of Wales *Novels in Welsh *Books from Wales *Poetry books from Wales *Poetry of Wales *Plays from Wales *Welsh poets *History books from Wales *History of Wales by historic county‎ *Book covers from Wales‎ *Folklore of Wales *Mythology of Wales *Welsh National Assembly Acts *Welsh Parliament Acts *Biographical compilations *Christianity in Wales *Religious Welsh text *Theologians from Wales *Undeb yr Annibynwyr Cymraeg *History of towns in Wales *Music of Wales *Welsh musicians *Politics of Wales *Wikipedia screenshots {{Div end}} ==Cerdd== <nowiki><poem></nowiki></br> </br> <nowiki></poem></nowiki> <poem> Un dau tri Mam yn dal y pry </poem> ===Cadw canoli dros nifer o dudalennau=== [https://en.wikisource.org/wiki/Help:Page_breaks#Tables_across_page_breaks| am dablau dros nifer o dud] ====Tud 1af==== Ar y dalen<br> <nowiki>{{Center block/s}}</nowiki><br> <nowiki><poem></nowiki><br> Testun<br> <nowiki></poem></nowiki><br> Yn y blwch troednodyn<br> <nowiki>{{Div end}}</nowiki> ====Tudalennau canol==== Yn y blwch pennyn<br> <nowiki>{{Center block/s}}</nowiki><br> Ar y dalen<br> <nowiki><poem></nowiki><br> Testun<br> <nowiki></poem></nowiki><br> Yn y blwch troednodyn<br> <nowiki>{{Div end}}</nowiki> ====Tudalen olaf==== Yn y blwch pennyn<br> <nowiki>{{Center block/s}}</nowiki><br> Ar y dalen<br> <nowiki><poem></nowiki><br> Testun<br> <nowiki></poem></nowiki><br> <nowiki>{{Div end}}</nowiki> ===Canoli=== <nowiki>{{center block|</nowiki><br><nowiki><poem></nowiki><br><nowiki></poem></nowiki><br><nowiki>}}</nowiki><br><nowiki><br></nowiki> {{center block| <poem> Un dau tri Mam yn dal y pry </poem> }} <nowiki>{{Center block/s}}</nowiki><br> <nowiki><poem></nowiki><br> <br> <br> <nowiki></poem></nowiki><br> <nowiki>{{Div end}}</nowiki><br> <nowiki><br></nowiki> ===Ffordd arall=== <nowiki><poem style="margin-left: 8em"></nowiki> ar frig pob tudalen cerdd sy'n mynd dros tudalen ===Dyfynodau mewn cerdd=== <nowiki>{{fqm|"}}</nowiki> I gadw dyfynodau allan o ganoli cerdd Mae {{center block| <poem> <nowiki>{{fqm|"}}</nowiki>Un dau tri Mam yn dal y pry </poem> }} yn creu {{center block| <poem> {{fqm|"}}Un dau tri Mam yn dal y pry </poem> }} yn hytrach na {{center block| <poem> "Un dau tri Mam yn dal y pry </poem> }} ==Tablau== ===Canol efo ymyl=== <nowiki>{| class="wikitable" style="margin: auto; border: none;"</nowiki><br> <nowiki>|-</nowiki> efo ymyl canoli testun<br> <nowiki>{| class="wikitable" style="text-align: center; margin: auto; border: none;"</nowiki> |align="right" | 10 |align="center" | 10 ===Llinell gyntaf tabl canol heb ymyl=== <nowiki>{| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;"</nowiki> efo hyd tabl <nowiki>{| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;width:260px"</nowiki> hyd colofn <nowiki>{| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;"</nowiki><br> <nowiki>|-</nowiki> <br><nowiki>! scope=col style="width: 350px;" |</nowiki> <br><nowiki>! scope=col style="width: 350px;" |</nowiki> <br><nowiki>|-</nowiki> ===Tabl dros nifer o dudalenau llyfr=== Enghraifft o dabl drost nifer o dudalenau [[Tudalen:Hanes Gwareiddiad.djvu/135]] Rhoi elfenau agor tabl yn y bocs pennyn (heb yr |- olaf). Rhoi:<br> <nowiki>{{nopt}}</nowiki><br> |- ar y dalen o flaen y tabl a <nowiki>{{nop}}</nowiki> ar y dalen ar ôl y tabl Rhoi elfenau cau tabl yn y bocs troedyn ==Fformatio== <nowiki>Ctrl+|=<nowiki>Rhowch destun heb ei fformatio yma</nowiki></nowiki> <nowiki>Ctrl+i=''Testun italig''</nowiki> <nowiki>Ctrl+b='''Testun trwm'''</nowiki> <nowiki>Ctrl+<=_{Testun isysgrif}</nowiki> <nowiki>Ctrl+>=^{Testun uwchysgrif}</nowiki> <nowiki>Ctrl+k=Mewnosod dolen</nowiki> <nowiki>{{italic block|Italig dros sawl llinell neu baragraff}}</nowiki> (mewn cerdd rhoi cyn y bloc ''poem'', rhoi yn y bylchau mewn cerdd dros dalen) <nowiki>{{uc|abcdefg}}</nowiki> {{uc|abcdefg}} <nowiki>{{lc|ABCDEFG}}</nowiki> {{lc|ABCDEFG}} <nowiki>{{Canoli| }} neu {{c| }}</nowiki> <nowiki>{{right|}} neu {{r|}}</nowiki> <nowiki>{{Underline|Gair}}</nowiki> {{Underline|Gair}} <nowiki>{{Div col}}</nowiki></br><nowiki>{{Div col end}}</nowiki> ===Maint=== Testun<br> <nowiki>{{bach|}}</nowiki> {{bach|Testun}}<br> <nowiki>{{Mawr|}}</nowiki> {{Mawr|Testun}}<br> <nowiki>{{M-mawr|}}</nowiki>{{M-mawr|Testun}}<br> <nowiki>{{Mm-mawr|}}</nowiki>{{Mm-mawr|Testun}}<br> <nowiki>{{Mmm-mawr|}}</nowiki>{{Mmm-mawr|Testun}}<br> <nowiki>{{Mmmm-mawr|}}</nowiki>{{Mmmm-mawr|Testun}}<br> ===Bwlch=== <nowiki>{{bwlch}}</nowiki> yn creu bwlch{{bwlch}}2em rhwng geiriau<br> <nowiki>{{bwlch|5em}}</nowiki> yn creu{{bwlch|5em}}bwlch mwy rhwng geiriau (gellir newid y rhif "em" yn ôl y gofyn. em = hyd y briflythyren M yn y ffont sy'n cael ei ddefnyddio <nowiki>{{bwlch|5em}}=</nowiki>''tua'' hyd MMMMM) <nowiki>{{c|{{bwlch|5em}}</nowiki> ==Llinellau== <nowiki>{{lein|15em}}</nowiki>{{lein|15em}} <nowiki>{{bar|6}}</nowiki> {{bar|6}}llinell heb ei ganoli <nowiki><s></nowiki><s>llinell</s><nowiki></s></nowiki> <nowiki>{{Sfrac|3|2}}</nowiki> yn rhoi {{Sfrac|3|2}} <nowiki>{{rule|height=4px}}</nowiki> {{rule|height=4px}} <nowiki>{{rule}}</nowiki> {{rule}} <nowiki>{{rule|height=4px}}{{rule}}</nowiki> {{rule|height=4px}}{{rule}} Llinell nodau: <nowiki>{{***|5}}</nowiki> (dewis rhif y * sydd angen){{***|5}} <nowiki>{{***|5|4em}}</nowiki> yn newid hyd y bwlch rhwng y nodau {{***|5|4em}} <nowiki>{{***|5|char=@}} {{***|5|3em|char=x}} {{***|5|4m|char=♥}}</nowiki> ac ati, yn ffeirio * am nod arall{{***|5|char=@}}{{***|5|char=x}}{{***|5|3em|char=♥}} nodau mwy: <nowiki>{{Mawr|{{***|5}}}} {{Mmmm-mawr|{{***|3}}}}</nowiki>{{Mawr|{{***|5}}}} {{Mmmm-mawr|{{***|3}}}} ==Priflythrenau == [[Defnyddiwr:AlwynapHuw/priflythrennau]] <nowiki>{{Initial|[[File:Dringo'r Andes M.jpg|50px]]}}</nowiki> <nowiki>{{Initial|[[File:Hanes Methodistiaeth Gorllewin Meirionydd Cyf I (page 13 crop).jpg|50px]]}}</nowiki> {{Initial|[[File:Hanes Methodistiaeth Gorllewin Meirionydd Cyf I (page 13 crop).jpg|55px]]}}LAIN o wlad ydyw yr hyn a elwir 'Rhwng y Ddwy Afon,' ar gwr De-Orllewinol Sir Feirionydd, oddentu deuddeng milldir o led, a deunaw neu ugain milldir o hyd, rhwng dwy afon, sef yr Afon Mawddach ac Afon Dyfi. Ymestyna o ran ei hyd o Lwyngwril i gwr uchaf Aberllyfeni, a'i lled o Arthog i Bennal. Amgylchynir y rhandir o du y Gorllewin gan ran o'r môr a elwir Cardigan Bay; o du y Dwyrain, gan Gadair Idris, a Llyn Tal-y-llyn; o du y Gogledd, gan yr Afon Mawddach, neu Afon yr Abermaw; o du y De, gan Afon Dyfi. Ac o'r tu arall i Afon Dyfi ===Dropinitial=== <nowiki>{{Dropinitial|'''C'''}}YN y gellid gwneuthur dim</nowiki> {{Dropinitial|'''C'''}}YN y gellid gwneuthur dim ==Lliw== <nowiki>{{color|red|Testun}}</nowiki> {{color|red|Testun Coch}}<br> <nowiki>{{color|green|Testun}}</nowiki> {{color|green|Testun Gwyrdd}} {{color|darkred|darkred}} {{color|maroon|maroon}} {{color|orange|orange}} {{color|yellow|yellow}} {{color|lime|lime}} {{color|olive|olive}} {{color|teal|teal}} {{color|aqua|aqua}} {{color|blue|blue}} {{color|navy|navy}} {{color|indigo|indigo}} {{color|violet|violet}} {{color|fuchsia|fuchsia}} {{color|purple|purple}} {{color|RebeccaPurple|RebeccaPurple}} {{color|greyed|greyed}} {{color|silver|silver}} Mae black a white hefyd ar gael ond braidd yn afraid <nowiki>{{serif|Serif text here}}</nowiki><br>{{serif|FFONT Serif}} ==Linc i destun iaith arall== <nowiki>[[:en:The_Song_of_Hiawatha|''Hiawatha'']]</nowiki> [[:en:The_Song_of_Hiawatha|''Hiawatha'']] ==Bracedi Cyrliog== Defnyddio "Golygu cod" i weld y cod {| | Item 1 | rowspan=2|{{brace2|2|r}}targed |- | Item 2 |} {| | Item 1 | rowspan=3|{{brace2|4|r}} |- | Item 2 |- | Item 3 |} {| | Item 1 | rowspan=4|{{brace2|6|r}} |- | Item 2 |- | Item 3 |- | Item 4 |- |} Canoli. Defnyddio: <nowiki>{|style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;</nowiki> ar y rhes uchaf {|style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none; | Ci | rowspan=3|{{brace2|4|r}}Anifeiliaid |- | Cath |- | Ceffyl |} Cael y bracedi mewn rhes fertigol {|style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none; | Ci | rowspan=3|{{brace2|4|r}}Anifeiliaid |- | Cath |- | Ceffyl |- | Moron | rowspan=4|{{brace2|5|r}}Llysiau |- | Tatws |- | Maip |- |Bresych Brwsel |} ==Cyfeiriadau== <nowiki>=={{Cyfeiriadau}}==</nowiki></br><nowiki>{{Cyfeiriadau}}</nowiki> <nowiki>==Ffynhonnell==</nowiki></br> <nowiki>{{Cyfeiriadau}}</nowiki> <nowiki><ref>Emyn rhif 1, Llyfr Emynau y Methodistiaid Calfinaidd a Wesleaidd 1930</ref></nowiki> ===Paragraff mewn <nowiki><ref></ref></nowiki>=== <nowiki>{{Paragraph break}}</nowiki>{{Paragraph break}} neu <nowiki>{{prbr}}</nowiki> ===Cyfeiriad dros 2 dalen=== <nowiki><ref name="tud51">Ar y dudalen 1af</ref></nowiki><br> <nowiki><ref follow="tud51">Ar yr ail</ref></nowiki> ==Dyfynnu== <nowiki>{{dyfyniad| }}</nowiki> {{dyfyniad|Yn golygu Defnyddiwr:AlwynapHuw}} neu <nowiki>{{quote| }}</nowiki> i hepgor y "" cyrliog glas {{quote|Yn golygu Defnyddiwr:AlwynapHuw}} ==Diwedd/Dechrau Adran== <nowiki>## Diwedd A ##</nowiki> <nowiki>## Dechrau B ##</nowiki> tosection="Diwedd A" fromsection="Dechrau B" fromsection="bbb" tosection="ccc" <nowiki>==Nodiadau==</nowiki> <br> <nowiki><references/></nowiki> ==Gorffen paragraff ar waelod tudalen== (ar linell newydd)¶ <br> ¶ <br> <nowiki>{{nop}}</nowiki> ===Gorffen pennill cerdd=== <nowiki></br></nowiki> ==Llyfrau i'w gwneud== * [[Defnyddiwr:AlwynapHuw/Llyfrau]] * [[Defnyddiwr:AlwynapHuw/ Llyfrau ar y gweill]] * [[Rhestr o dudalennau Indecs]] * [[Defnyddiwr:AlwynapHuw/Pwll Tywod]] * [[Defnyddiwr:AlwynapHuw/Cychwyn llyfr]] * [[Llyfrau wedi eu cyhoeddi sydd angen gwirio]] * [[Defnyddiwr:AlwynapHuw/Indecs ar ei hanner]] * [[Defnyddiwr:AlwynapHuw/Llyfrau wedi eu Cyhoeddi mewn melyn]] * [[Defnyddiwr:AlwynapHuw/Camau Cymorth]] * [[Defnyddiwr:AlwynapHuw/Llyfrau 2026]] * [[Defnyddiwr:AlwynapHuw/Blociau Ab Owen]] * [[Defnyddiwr:AlwynapHuw/logos gweisg]] * [[Defnyddiwr:AlwynapHuw/Lyfrau Hathi wedi 1900]] * [[Defnyddiwr:AlwynapHuw/Llyfrau/Ab Owen]] * [[Cod cerddi ac englynion]] * [[Defnyddiwr:AlwynapHuw/tudalen rhagolwg]] ==Cynwys darlun o dudalen llyfr== [https://croptool.toolforge.org/? Crop Tool] <nowiki>[[Delwedd:Rhys Llwyd y Lleuad.djvu|bawd|tudalen=1]]</nowiki> <nowiki>[[Delwedd:Rhys Llwyd y Lleuad.djvu|canol|600px|tudalen=1]]</nowiki> ==Bocs sylw ar yr ochor== <nowiki>{{Sidebox|Drych feddyliau byw.}}</nowiki> <nowiki>{{Sidebox|Gwladgarwch.|right}}</nowiki> Yr oedd wedi cael y fantais oreu i weled beth godai Gymru hefyd, treuliodd ei febyd yn nyffryn y Dyfrdwy ac ar lethrau'r Berwyn, a deffrodd ei feddwl tra'n astudio cyfraith yn Llundain, a thra'n dwyn arfau y milwr oedd wedi {{Sidebox|Drych feddyliau byw.}} crwydro mwyaf, mae'n debig, o holl filwyr yr oes. Ond cafodd gyfleustra hefyd. Prun bynnag a oedd hynny wrth ei fodd ai peidio, rhoddwyd angenrhaid arno i arwain cenedl, a chenedl fwy unol nag a welwyd ar fynyddoedd Cymru erioed o'r blaen. Tybiodd ef ei fod yn codi tarian ac yn dadweinio cledd Llywelyn, ac yr oedd yn credu'n gryf fod gwaed hen dywysogion Cymru yn ei wythienau. Yr oedd ysfa am wybodaeth yn y byd hefyd. Yr oedd y dwyrain yn dechre tywallt ei thrysorau i'r gorllewin; yr oedd {{Sidebox|Gwladgarwch.|right}} Cyngor Vienne, yn 1311, wedi argymell dysgu Hebraeg, Caldaeg, ac Arabaeg. Yr oedd dysg yr Eidal yn anterth ei gogoniant, yr oedd y ganrif y ganwyd Owen Glyn Dŵr ynddi wedi gweled blodeuad Dante, Petrarca, a Boccaccio. Yn Ffrainc, yr oedd athroniaeth a meddyginiaeth yn eu llawn flodau, a'r ddrama'n dechre. Yn yr Almaen, yr oedd cyfnod y prifysgolion yn dilyn cyfnod y serch ganeuon; sylfaenwyd prifysgol Heidelburg. Yn Lloegr, yr oedd Chaucer a Langlande yn cyd—fyw âg Owen Glyn Dŵr; a hwyrach i'r yswain Cymreig weled Wyclif, seren fore'r Diwygiad. Yn ystod y ganrif hon,—y bedwaredd ar ddeg, sylfaenwyd deunaw o brifysgolion newydd. ==Rhifau Rhufeinig== <nowiki> <pagelist</nowiki><br> 1to9=-<br> 10to20=roman 10=1<br> 21=1 /> ==Trwyddedau== <poem> <nowiki>{{Pd-old}}</nowiki> Awdur wedi marw dros 100 ml yn ôl <nowiki>{{PD-old-70}}</nowiki> Awdur wedi marw rhwng 70 a 100 ml yn ôl <nowiki>{{PD-US-expired}}</nowiki> Gweithiau a gyhoeddwyd cyn {{#expr:{{CURRENTYEAR}}-95}}, hyd yn oed pe boed yr awdur wedi marw ar ôl <nowiki>{{PD-old-70}}</nowiki> <nowiki>{{OGL3}}</nowiki> Llywodraeth y DU neu Gymru </poem> ==Ystadegau== [[https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikisource/Table]] ilaoa220i3e5te319qavb7k6n8elnps 170601 170600 2026-08-19T16:23:22Z AlwynapHuw 1710 /* Ffordd arall */ 170601 wikitext text/x-wiki Angen gwirio [[:Categori:Deleteme]] yn rheolaidd! ==Categoriau uwchlwytho comin== {{Div col|3}} *Uploads by User:AlwynapHuw *Literature of Wales *Novels in Welsh *Books from Wales *Poetry books from Wales *Poetry of Wales *Plays from Wales *Welsh poets *History books from Wales *History of Wales by historic county‎ *Book covers from Wales‎ *Folklore of Wales *Mythology of Wales *Welsh National Assembly Acts *Welsh Parliament Acts *Biographical compilations *Christianity in Wales *Religious Welsh text *Theologians from Wales *Undeb yr Annibynwyr Cymraeg *History of towns in Wales *Music of Wales *Welsh musicians *Politics of Wales *Wikipedia screenshots {{Div end}} ==Cerdd== <nowiki><poem></nowiki></br> </br> <nowiki></poem></nowiki> <poem> Un dau tri Mam yn dal y pry </poem> ===Cadw canoli dros nifer o dudalennau=== [https://en.wikisource.org/wiki/Help:Page_breaks#Tables_across_page_breaks| am dablau dros nifer o dud] ====Tud 1af==== Ar y dalen<br> <nowiki>{{Center block/s}}</nowiki><br> <nowiki><poem></nowiki><br> Testun<br> <nowiki></poem></nowiki><br> Yn y blwch troednodyn<br> <nowiki>{{Div end}}</nowiki> ====Tudalennau canol==== Yn y blwch pennyn<br> <nowiki>{{Center block/s}}</nowiki><br> Ar y dalen<br> <nowiki><poem></nowiki><br> Testun<br> <nowiki></poem></nowiki><br> Yn y blwch troednodyn<br> <nowiki>{{Div end}}</nowiki> ====Tudalen olaf==== Yn y blwch pennyn<br> <nowiki>{{Center block/s}}</nowiki><br> Ar y dalen<br> <nowiki><poem></nowiki><br> Testun<br> <nowiki></poem></nowiki><br> <nowiki>{{Div end}}</nowiki> ===Canoli=== <nowiki>{{center block|</nowiki><br><nowiki><poem></nowiki><br><nowiki></poem></nowiki><br><nowiki>}}</nowiki><br><nowiki><br></nowiki> {{center block| <poem> Un dau tri Mam yn dal y pry </poem> }} <nowiki>{{Center block/s}}</nowiki><br> <nowiki><poem></nowiki><br> <br> <br> <nowiki></poem></nowiki><br> <nowiki>{{Div end}}</nowiki><br> <nowiki><br></nowiki> ===Ffordd arall=== <nowiki><poem style="margin-left: 8em"></nowiki> ar frig pob tudalen cerdd sy'n mynd dros tudalen cau efo<br><nowiki></poem></nowiki> ===Dyfynodau mewn cerdd=== <nowiki>{{fqm|"}}</nowiki> I gadw dyfynodau allan o ganoli cerdd Mae {{center block| <poem> <nowiki>{{fqm|"}}</nowiki>Un dau tri Mam yn dal y pry </poem> }} yn creu {{center block| <poem> {{fqm|"}}Un dau tri Mam yn dal y pry </poem> }} yn hytrach na {{center block| <poem> "Un dau tri Mam yn dal y pry </poem> }} ==Tablau== ===Canol efo ymyl=== <nowiki>{| class="wikitable" style="margin: auto; border: none;"</nowiki><br> <nowiki>|-</nowiki> efo ymyl canoli testun<br> <nowiki>{| class="wikitable" style="text-align: center; margin: auto; border: none;"</nowiki> |align="right" | 10 |align="center" | 10 ===Llinell gyntaf tabl canol heb ymyl=== <nowiki>{| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;"</nowiki> efo hyd tabl <nowiki>{| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;width:260px"</nowiki> hyd colofn <nowiki>{| style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;"</nowiki><br> <nowiki>|-</nowiki> <br><nowiki>! scope=col style="width: 350px;" |</nowiki> <br><nowiki>! scope=col style="width: 350px;" |</nowiki> <br><nowiki>|-</nowiki> ===Tabl dros nifer o dudalenau llyfr=== Enghraifft o dabl drost nifer o dudalenau [[Tudalen:Hanes Gwareiddiad.djvu/135]] Rhoi elfenau agor tabl yn y bocs pennyn (heb yr |- olaf). Rhoi:<br> <nowiki>{{nopt}}</nowiki><br> |- ar y dalen o flaen y tabl a <nowiki>{{nop}}</nowiki> ar y dalen ar ôl y tabl Rhoi elfenau cau tabl yn y bocs troedyn ==Fformatio== <nowiki>Ctrl+|=<nowiki>Rhowch destun heb ei fformatio yma</nowiki></nowiki> <nowiki>Ctrl+i=''Testun italig''</nowiki> <nowiki>Ctrl+b='''Testun trwm'''</nowiki> <nowiki>Ctrl+<=_{Testun isysgrif}</nowiki> <nowiki>Ctrl+>=^{Testun uwchysgrif}</nowiki> <nowiki>Ctrl+k=Mewnosod dolen</nowiki> <nowiki>{{italic block|Italig dros sawl llinell neu baragraff}}</nowiki> (mewn cerdd rhoi cyn y bloc ''poem'', rhoi yn y bylchau mewn cerdd dros dalen) <nowiki>{{uc|abcdefg}}</nowiki> {{uc|abcdefg}} <nowiki>{{lc|ABCDEFG}}</nowiki> {{lc|ABCDEFG}} <nowiki>{{Canoli| }} neu {{c| }}</nowiki> <nowiki>{{right|}} neu {{r|}}</nowiki> <nowiki>{{Underline|Gair}}</nowiki> {{Underline|Gair}} <nowiki>{{Div col}}</nowiki></br><nowiki>{{Div col end}}</nowiki> ===Maint=== Testun<br> <nowiki>{{bach|}}</nowiki> {{bach|Testun}}<br> <nowiki>{{Mawr|}}</nowiki> {{Mawr|Testun}}<br> <nowiki>{{M-mawr|}}</nowiki>{{M-mawr|Testun}}<br> <nowiki>{{Mm-mawr|}}</nowiki>{{Mm-mawr|Testun}}<br> <nowiki>{{Mmm-mawr|}}</nowiki>{{Mmm-mawr|Testun}}<br> <nowiki>{{Mmmm-mawr|}}</nowiki>{{Mmmm-mawr|Testun}}<br> ===Bwlch=== <nowiki>{{bwlch}}</nowiki> yn creu bwlch{{bwlch}}2em rhwng geiriau<br> <nowiki>{{bwlch|5em}}</nowiki> yn creu{{bwlch|5em}}bwlch mwy rhwng geiriau (gellir newid y rhif "em" yn ôl y gofyn. em = hyd y briflythyren M yn y ffont sy'n cael ei ddefnyddio <nowiki>{{bwlch|5em}}=</nowiki>''tua'' hyd MMMMM) <nowiki>{{c|{{bwlch|5em}}</nowiki> ==Llinellau== <nowiki>{{lein|15em}}</nowiki>{{lein|15em}} <nowiki>{{bar|6}}</nowiki> {{bar|6}}llinell heb ei ganoli <nowiki><s></nowiki><s>llinell</s><nowiki></s></nowiki> <nowiki>{{Sfrac|3|2}}</nowiki> yn rhoi {{Sfrac|3|2}} <nowiki>{{rule|height=4px}}</nowiki> {{rule|height=4px}} <nowiki>{{rule}}</nowiki> {{rule}} <nowiki>{{rule|height=4px}}{{rule}}</nowiki> {{rule|height=4px}}{{rule}} Llinell nodau: <nowiki>{{***|5}}</nowiki> (dewis rhif y * sydd angen){{***|5}} <nowiki>{{***|5|4em}}</nowiki> yn newid hyd y bwlch rhwng y nodau {{***|5|4em}} <nowiki>{{***|5|char=@}} {{***|5|3em|char=x}} {{***|5|4m|char=♥}}</nowiki> ac ati, yn ffeirio * am nod arall{{***|5|char=@}}{{***|5|char=x}}{{***|5|3em|char=♥}} nodau mwy: <nowiki>{{Mawr|{{***|5}}}} {{Mmmm-mawr|{{***|3}}}}</nowiki>{{Mawr|{{***|5}}}} {{Mmmm-mawr|{{***|3}}}} ==Priflythrenau == [[Defnyddiwr:AlwynapHuw/priflythrennau]] <nowiki>{{Initial|[[File:Dringo'r Andes M.jpg|50px]]}}</nowiki> <nowiki>{{Initial|[[File:Hanes Methodistiaeth Gorllewin Meirionydd Cyf I (page 13 crop).jpg|50px]]}}</nowiki> {{Initial|[[File:Hanes Methodistiaeth Gorllewin Meirionydd Cyf I (page 13 crop).jpg|55px]]}}LAIN o wlad ydyw yr hyn a elwir 'Rhwng y Ddwy Afon,' ar gwr De-Orllewinol Sir Feirionydd, oddentu deuddeng milldir o led, a deunaw neu ugain milldir o hyd, rhwng dwy afon, sef yr Afon Mawddach ac Afon Dyfi. Ymestyna o ran ei hyd o Lwyngwril i gwr uchaf Aberllyfeni, a'i lled o Arthog i Bennal. Amgylchynir y rhandir o du y Gorllewin gan ran o'r môr a elwir Cardigan Bay; o du y Dwyrain, gan Gadair Idris, a Llyn Tal-y-llyn; o du y Gogledd, gan yr Afon Mawddach, neu Afon yr Abermaw; o du y De, gan Afon Dyfi. Ac o'r tu arall i Afon Dyfi ===Dropinitial=== <nowiki>{{Dropinitial|'''C'''}}YN y gellid gwneuthur dim</nowiki> {{Dropinitial|'''C'''}}YN y gellid gwneuthur dim ==Lliw== <nowiki>{{color|red|Testun}}</nowiki> {{color|red|Testun Coch}}<br> <nowiki>{{color|green|Testun}}</nowiki> {{color|green|Testun Gwyrdd}} {{color|darkred|darkred}} {{color|maroon|maroon}} {{color|orange|orange}} {{color|yellow|yellow}} {{color|lime|lime}} {{color|olive|olive}} {{color|teal|teal}} {{color|aqua|aqua}} {{color|blue|blue}} {{color|navy|navy}} {{color|indigo|indigo}} {{color|violet|violet}} {{color|fuchsia|fuchsia}} {{color|purple|purple}} {{color|RebeccaPurple|RebeccaPurple}} {{color|greyed|greyed}} {{color|silver|silver}} Mae black a white hefyd ar gael ond braidd yn afraid <nowiki>{{serif|Serif text here}}</nowiki><br>{{serif|FFONT Serif}} ==Linc i destun iaith arall== <nowiki>[[:en:The_Song_of_Hiawatha|''Hiawatha'']]</nowiki> [[:en:The_Song_of_Hiawatha|''Hiawatha'']] ==Bracedi Cyrliog== Defnyddio "Golygu cod" i weld y cod {| | Item 1 | rowspan=2|{{brace2|2|r}}targed |- | Item 2 |} {| | Item 1 | rowspan=3|{{brace2|4|r}} |- | Item 2 |- | Item 3 |} {| | Item 1 | rowspan=4|{{brace2|6|r}} |- | Item 2 |- | Item 3 |- | Item 4 |- |} Canoli. Defnyddio: <nowiki>{|style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;</nowiki> ar y rhes uchaf {|style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none; | Ci | rowspan=3|{{brace2|4|r}}Anifeiliaid |- | Cath |- | Ceffyl |} Cael y bracedi mewn rhes fertigol {|style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none; | Ci | rowspan=3|{{brace2|4|r}}Anifeiliaid |- | Cath |- | Ceffyl |- | Moron | rowspan=4|{{brace2|5|r}}Llysiau |- | Tatws |- | Maip |- |Bresych Brwsel |} ==Cyfeiriadau== <nowiki>=={{Cyfeiriadau}}==</nowiki></br><nowiki>{{Cyfeiriadau}}</nowiki> <nowiki>==Ffynhonnell==</nowiki></br> <nowiki>{{Cyfeiriadau}}</nowiki> <nowiki><ref>Emyn rhif 1, Llyfr Emynau y Methodistiaid Calfinaidd a Wesleaidd 1930</ref></nowiki> ===Paragraff mewn <nowiki><ref></ref></nowiki>=== <nowiki>{{Paragraph break}}</nowiki>{{Paragraph break}} neu <nowiki>{{prbr}}</nowiki> ===Cyfeiriad dros 2 dalen=== <nowiki><ref name="tud51">Ar y dudalen 1af</ref></nowiki><br> <nowiki><ref follow="tud51">Ar yr ail</ref></nowiki> ==Dyfynnu== <nowiki>{{dyfyniad| }}</nowiki> {{dyfyniad|Yn golygu Defnyddiwr:AlwynapHuw}} neu <nowiki>{{quote| }}</nowiki> i hepgor y "" cyrliog glas {{quote|Yn golygu Defnyddiwr:AlwynapHuw}} ==Diwedd/Dechrau Adran== <nowiki>## Diwedd A ##</nowiki> <nowiki>## Dechrau B ##</nowiki> tosection="Diwedd A" fromsection="Dechrau B" fromsection="bbb" tosection="ccc" <nowiki>==Nodiadau==</nowiki> <br> <nowiki><references/></nowiki> ==Gorffen paragraff ar waelod tudalen== (ar linell newydd)¶ <br> ¶ <br> <nowiki>{{nop}}</nowiki> ===Gorffen pennill cerdd=== <nowiki></br></nowiki> ==Llyfrau i'w gwneud== * [[Defnyddiwr:AlwynapHuw/Llyfrau]] * [[Defnyddiwr:AlwynapHuw/ Llyfrau ar y gweill]] * [[Rhestr o dudalennau Indecs]] * [[Defnyddiwr:AlwynapHuw/Pwll Tywod]] * [[Defnyddiwr:AlwynapHuw/Cychwyn llyfr]] * [[Llyfrau wedi eu cyhoeddi sydd angen gwirio]] * [[Defnyddiwr:AlwynapHuw/Indecs ar ei hanner]] * [[Defnyddiwr:AlwynapHuw/Llyfrau wedi eu Cyhoeddi mewn melyn]] * [[Defnyddiwr:AlwynapHuw/Camau Cymorth]] * [[Defnyddiwr:AlwynapHuw/Llyfrau 2026]] * [[Defnyddiwr:AlwynapHuw/Blociau Ab Owen]] * [[Defnyddiwr:AlwynapHuw/logos gweisg]] * [[Defnyddiwr:AlwynapHuw/Lyfrau Hathi wedi 1900]] * [[Defnyddiwr:AlwynapHuw/Llyfrau/Ab Owen]] * [[Cod cerddi ac englynion]] * [[Defnyddiwr:AlwynapHuw/tudalen rhagolwg]] ==Cynwys darlun o dudalen llyfr== [https://croptool.toolforge.org/? Crop Tool] <nowiki>[[Delwedd:Rhys Llwyd y Lleuad.djvu|bawd|tudalen=1]]</nowiki> <nowiki>[[Delwedd:Rhys Llwyd y Lleuad.djvu|canol|600px|tudalen=1]]</nowiki> ==Bocs sylw ar yr ochor== <nowiki>{{Sidebox|Drych feddyliau byw.}}</nowiki> <nowiki>{{Sidebox|Gwladgarwch.|right}}</nowiki> Yr oedd wedi cael y fantais oreu i weled beth godai Gymru hefyd, treuliodd ei febyd yn nyffryn y Dyfrdwy ac ar lethrau'r Berwyn, a deffrodd ei feddwl tra'n astudio cyfraith yn Llundain, a thra'n dwyn arfau y milwr oedd wedi {{Sidebox|Drych feddyliau byw.}} crwydro mwyaf, mae'n debig, o holl filwyr yr oes. Ond cafodd gyfleustra hefyd. Prun bynnag a oedd hynny wrth ei fodd ai peidio, rhoddwyd angenrhaid arno i arwain cenedl, a chenedl fwy unol nag a welwyd ar fynyddoedd Cymru erioed o'r blaen. Tybiodd ef ei fod yn codi tarian ac yn dadweinio cledd Llywelyn, ac yr oedd yn credu'n gryf fod gwaed hen dywysogion Cymru yn ei wythienau. Yr oedd ysfa am wybodaeth yn y byd hefyd. Yr oedd y dwyrain yn dechre tywallt ei thrysorau i'r gorllewin; yr oedd {{Sidebox|Gwladgarwch.|right}} Cyngor Vienne, yn 1311, wedi argymell dysgu Hebraeg, Caldaeg, ac Arabaeg. Yr oedd dysg yr Eidal yn anterth ei gogoniant, yr oedd y ganrif y ganwyd Owen Glyn Dŵr ynddi wedi gweled blodeuad Dante, Petrarca, a Boccaccio. Yn Ffrainc, yr oedd athroniaeth a meddyginiaeth yn eu llawn flodau, a'r ddrama'n dechre. Yn yr Almaen, yr oedd cyfnod y prifysgolion yn dilyn cyfnod y serch ganeuon; sylfaenwyd prifysgol Heidelburg. Yn Lloegr, yr oedd Chaucer a Langlande yn cyd—fyw âg Owen Glyn Dŵr; a hwyrach i'r yswain Cymreig weled Wyclif, seren fore'r Diwygiad. Yn ystod y ganrif hon,—y bedwaredd ar ddeg, sylfaenwyd deunaw o brifysgolion newydd. ==Rhifau Rhufeinig== <nowiki> <pagelist</nowiki><br> 1to9=-<br> 10to20=roman 10=1<br> 21=1 /> ==Trwyddedau== <poem> <nowiki>{{Pd-old}}</nowiki> Awdur wedi marw dros 100 ml yn ôl <nowiki>{{PD-old-70}}</nowiki> Awdur wedi marw rhwng 70 a 100 ml yn ôl <nowiki>{{PD-US-expired}}</nowiki> Gweithiau a gyhoeddwyd cyn {{#expr:{{CURRENTYEAR}}-95}}, hyd yn oed pe boed yr awdur wedi marw ar ôl <nowiki>{{PD-old-70}}</nowiki> <nowiki>{{OGL3}}</nowiki> Llywodraeth y DU neu Gymru </poem> ==Ystadegau== [[https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikisource/Table]] lrw98sm9nqeazzz58g59c7cvra3gdpw 104 9811 170569 29114 2026-08-19T15:40:03Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i wirio */ 170569 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="AlwynapHuw" /></noinclude>yn flaenor amlwg yn yr Wyddgrug, ac yn wir, Sir Fflint, am flynyddau — a Mr Peter Roberts, Y.H., Llanelwy, gŵr ag sydd yn dra hysbys ymhlith blaenoriaid y Methodistiaid Calfinaidd. Diau fod yna ysbrydiaeth farddonol a llenyddol yn yr Wyddgrug ers blynyddoedd. Yma y ganwyd ag y magwyd y Parch. [[w:John Blackwell (Alun)|John Blackwell ''(Alun)'']]. Yr oedd y Parchn. [[w:Roger Edwards|Roger Edwards]] a [[w:Thomas Jones (Glan Alun)|Thomas Jones (''Glan Alun)'']], yn feirdd adnabyddus, a'r Parch. Owen Jones yn hanesydd; Darfu i'r cyfarfod cystadleuol blynyddol, a gynhelid ar y Nadolig, symbylu a rhoddi cyfeiriad i allu barddonol a llenyddol amryw o wŷr ieuainc, amryw o ba rai a ddaethant yn hysbys ymhell tu hwnt i dref yr Wyddgrug, a chreodd awyrgylch lenyddol yn y dref a adawodd ei hôl yn amlwg ar y rhai oedd yn ieuanc y pryd hwnnw. Y mae yn amheus genym a oedd yma un dref yng Nghymru mor llawn o ysbryd llenyddol ag ydoedd tref yr Wyddgrug yn y cyfnod hwn. Rhoddid £2 yn wobr am draethawd, a £2 yn wobr am bryddest, a sicrheid rhai o lenorion gorau ein gwlad i fod yn feirniaid, megis y Parchn. [[w:John Roberts (Ieuan Gwyllt)|John Roberts (Ieuan Gwyllt)]],<noinclude><references/></noinclude> bt0zjryc0s0srp3l5vbeaj716iwux6v 104 9812 170570 29115 2026-08-19T15:40:41Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i wirio */ 170570 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="AlwynapHuw" /></noinclude>[[w:John Hughes (Lerpwl)|John Hughes]], D.D., Liverpool, [[w:David Charles Davies|D. Charles Davies]], M. A., a [[Griffith Parry|Griffith Parry]], D.D. Yn y cyfarfodydd hyn y daeth Daniel Owen gyntaf i sylw. Gwelwyd ar unwaith fod yna dalent eithriadol yn y llanc gwylaidd o Faesydrê. Ennillodd y wobr gyntaf neu yr ail bob tro yr ymgeisiodd; ond dangosai y pryd hwnw y synwyr a'i hynodai mewn materion o'r fath ar hyd ei oes, canys, dywed,— "Ond byddwn yn lled ofalus pa bryd, ym mha le, ac ar ba destun y cystadleuwn." Ennillodd y brif wobr mewn cyfansoddi Pryddest ar y testun "Y Wraig Weddw o Nain." Testun ag ydoedd mor gydnaws a'i dymher, ac yn wir â hanes ei gartre ef ei hun. . . . Er i'w fryd fyned i gyfeiriad arall, byddai yn cyfansoddi ychydig yn awr a phryd arall hyd y diwedd. Efallai mai nid annyddorol fyddai siampl o'i farddoniaeth y pryd hwn — y dernyn cyntaf a ymddangosodd mewn argraph. Y ffugenw a fabwysiadai y pryd hwn ydoedd Glaslwyn — enw a ddiosgodd ymaith fel y cerddai blynyddoedd ymlaen:— <poem style="margin-left: 8em"> ::MYNWENT YR WYDDGRUG. Fy anadl dynnaf ataf — byddaf ddwys, Na foed i'm dyrfu dim, na rhoddi pwys Fy nhroed yn drwm ar oer weddillion rhai Sy'n huno'n dêr dan do o oerllyd glai. </poem><noinclude><references/></noinclude> nvx9hmd62vt0o1zb0wkbgdb5l1w6atc 104 9813 170571 29119 2026-08-19T15:42:23Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i wirio */ 170571 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="AlwynapHuw" /></noinclude><poem style="margin-left: 8em"> Ah! Wilson,<ref>Y Wilson y cyfeirir ato yw'r arlunydd enwog John Wilson, B.A., yr hwn a fu farw yn y Golomendy, gerllaw yr Wyddgrug, a'r hwn a gladdwyd yn fynwent y dref.</ref> ai fan hyn mae'th isel fedd Diaddurnedig yw, a hagr ei wedd; Heb ôl celfyddyd mewn cywrainwaith cain Yn codi colofn it' o'r mynor glain, Ai am nad ydwyt deilwng o'r fath fri Y darfu'th genedl ymddwyn atat ti Fel hyn? O! na, yr wyt yn deilwng iawn O bob rhyw fri a pharch a chofiant llawn. Fy ngwlad! fy ngwlad! pa fodd y gwnaethost hyn Ag un o'th feibion enwog? 'rwyf yn syn! Yn dy wladgarwch nac ymffrostia mwy Rhag peri gofid im', ac agor clwy' Fy mron wrth gofio'th Wilson sydd yn awr Er dy dragwyddol warth, mor wael ei wawr. Ond er pob amarch gefaist, Wilson gu, Yr wyt yn ddistaw yn dy feddrod du: Un gair anhawddgar chwaith ni roddi im', Ond perffaith ddistaw wyt heb rwgnach dim. Yn iach it, Wilson, hûn mewn tawel hedd, Ac wrth i'm fyn'd, rhof ddeigryn ar dy fedd. ::::::::Allan o'r ''Methodist'', Mai, 1856. </poem> Y mae yn teilyngu sylw fod Nofelydd cyntaf Cymru wedi arfer ei ddychymyg ar y cyntaf mewn barddoni, megis y gwnaeth prif Nofelydd Scotland; a diau pe wedi cyfyngu ei hun at farddoniaeth, y buasai yn cyraedd safle anrhydeddus ymhlith Beirdd Cymru. Nid oedd<noinclude><references/></noinclude> gq8hw57qtla7t7rpjcjn2g8zjbs5tye 104 9814 170572 29120 2026-08-19T15:43:19Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i wirio */ 170572 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ef, pa fodd bynnag, yn cyfyngu ei hun yn hollol at farddoniaeth, hyd yn oed y cyfnod hwnw ar ei fywyd, byddai yn ymgeisio ar gyfieithu ac arall-eirio yng nghyfarfodydd y Nadolig. Fel hyn daeth yn feistr ar ysgrifenu Cymraeg; ac y mae yn ffaith ei fod yn rhagori ar ei gyd-efrydwyr mewn ysgrifennu traethodau pan yn efrydydd yn Athrofa'r Bala. Cyhoeddid papur newydd, neu gyfnodolyn pythefnosol, yr hwn a elwid ''Charles o'r Bala'' dan olygiaeth ei gyfaill, [[w:Nathaniel Cynhafal Jones|Nathaniel Cynhafal Jones]]. Ymddangosai cyfieithiad o waith Daniel Owen o nofel Americanaidd, ''Ten nights in a bar'', yn y cyfnodolyn hwn, yr hyn a dynai sylw mawr yn y dref. Yn y blynyddoedd hyn hefyd dechreuodd ysgrifennu disgrifiad o hen gymeriadau hynod yn y dref i gyhoeddiad yn y Deheudir. Y mae amryw o'r ystraeion hyn wedi eu hail—argraphu yn y llyfr a gyhoeddwyd ar ol ei farwolaeth, dan yr enw o ''Straeon y Pentan''. Byddai yn arfer gohebu hefyd y pryd hwn i rai papurau Cymreig a Seisnig. Efallai ei fod yntau yn y cyfnod cynnar hwn wedi gwybod rhywbeth am deimladau plentynnaidd John Aelod Jones, y rhai a ddarlunia mor ddoniol yn y ''Dreflan''. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> 1m0jcd5rmjjre62n9cj1ujbii9nszdw 104 9815 170573 29144 2026-08-19T15:44:20Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i wirio */ 170573 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Ac ni chyfyngodd ei hun yn unig i lenyddiaeth, dysgodd elfennau cerddoriaeth yn lled dda. Er na ddarfu erioed gystadlu ar ganu yng nghyfarfodydd y Nadolig, eto cymmerai ei le ymysg y cantorion. Yr oedd yn aelod o'r côr, a chymerai ei le yn y sêt ganu. Bu yn dechrau canu yn y cyfarfodydd gweddi a'r seiat. Ystyrid fod ganddo lais tenor mwyn, a gwnelai y gwasanaeth hwn mewn modd diymhongar a chwaethus hyd nes y torrodd ei iechyd i lawr. Yr oedd yna hefyd gymdeithas ddadleuol wedi ei sefydlu yn addoldy y Methodistiaid Calfinaidd yn yr Wyddgrug er pan oedd Daniel Owen yn lled ieuanc. Yr oedd y gymdeithas hon yn lled gref 45 o flynyddoedd yn ol. Cyfarfyddai nifer o wŷr ieuainc llengar yn y gymdeithas hon, a dadleuid lliaws o bynciau duwinyddol. Un o brif ysgogwyr y gymdeithas hon ydoedd y diweddar Mr Edward Griffith y cyfeiriwyd ato eisoes; gŵr o feddwl cadarn a gafaelgar, ac yn meddu dawn arbennig mewn ymresymu a dadleu; ac yn eu mysg hefyd ceid amryw o wŷr ieuainc daeth i lenwi cylchoedd amlwg, megis y Parch. Robert Davies, Amwythig, a Mr. Peter Roberts, yr hwn a ystyrir yn un o'r siaradwyr mwyaf llithrig a hyawdl o fewn corph y Methodistiaid,<noinclude><references/></noinclude> ni15i2b9g545gamh94iu6oxyms8y9lr 104 9816 170574 29145 2026-08-19T15:44:53Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i wirio */ 170574 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="AlwynapHuw" /></noinclude>a rhai brodyr sydd heddiw yn fyw yn yr Wyddgrug, ar y rhai y mae yn hawdd canfod ôl y ddisgyblaeth yr aethant drwyddi yn y cyfarfodydd hyn. Er fod Daniel Owen yn bresennol, eto yr oedd yn rhy ieuanc i gymmeryd rhan flaenllaw yn y dadleuon, ac nid oedd ynddo duedd gref at byncian duwinyddol unrhyw amser, fel y sylwyd eisoes, ac yr oedd ei wyleidd-dra naturiol yn peri iddo ymgadw i fesur o'r golwg. Wedi i'r gymdeithas uchod farw, codwyd un arall yn ei lle oddeutu y flwyddyn 1861. Cynhelid y cyfarfodydd ar nos Sabboth. Yn y cyfarfodydd hyn darllenid papurau ar wahanol faterion, a dilynid hyn gan rydd-ymddiddan, yr hyn a arweiniai ar adegau i ddadleuaeth frwd. Bryd arall rhoddid ar bob un i ddwyn darnau detholedig o farddoniaeth neu ryddiaith i'r cyfarfod. Edrychid ar ddetholiad y darn, ynghyd â'r adroddiad o hono, fel prawf o chwaeth a dawn yr aelodau. Un o aelodau y gymdeithas hon ydoedd y gŵr a adwaenir heddyw fel y Parch. Ellis Edwards, M.A., athraw Moeseg yn Athrofa Dduwinyddol y Bala. Yr oedd ef yn fachgenyn lled ieuanc y pryd hwn, a rhoddwyd arno ef, ynghyd âg amryw o frodyr ieuainc eraill, i ddarllen papur ar y "pedwar peth<noinclude><references/></noinclude> 55342l7bigmpuvahx5ujyk9ii8hy521 104 9817 170575 29147 2026-08-19T15:45:49Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i wirio */ 170575 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="AlwynapHuw" /></noinclude>bychan" a nodir gan Solomon yn Llyfr y Diarhebion, a threuliwyd cyfarfod difyr yn gwrando arnynt yn darllen eu cyfansoddiadau — y tro cyntaf erioed i'r pedwar, yn ol pob tebyg, gymmeryd rhan gyhoeddus ynddi. Yn yr ail gymdeithas hon, fel y gellir ei galw, cymmerai Daniel Owen ran flaenllaw. Oddeutu yr un adeg, ac ef allai fel math o efelychiad i'r gymdeithas uchod, cychwynnwyd un anenwadol Seisnig yn y dref. Materion gwleidyddol a gwyddonol a ymdrinid â hwy yn benaf yn y gymdeithas hon, ac o herwydd fod yr iaith Seisnig yn cael ei defnyddio, cauid allan y rhan fwyaf o'r bechgyn Cymreig, ond cawn fod Daniel Owen wedi ymuno â hon hefyd, ac yn cymmeryd rhan yn ei gweithrediadau. Yn nghyfarfod diwedd y tymor adroddodd A Natural Bridge, dernyn cywrain o eiddo y gof dysgedig Elihu Burritt. Dengys hyn mor awyddus ydoedd, er gwaethaf ei amddifadrwydd o'r hyn a eilw Wil Bryan yn cheek, i gymmeryd mantais ar bob cyfleustra i ddiwyllio ei hun.. <section begin="hun"/><section end="hun"/> <section begin="arf"/>{{canoli|'''Yn dechrau pregethu.'''}} Arferai Daniel Owen fynychu Ysgol Sabbothol a gedwid mewn tŷ annedd yn Rhydygoleu, <section end="arf"/><noinclude><references/></noinclude> bt8f7rtjhfofih4rbbdlgidpzk92lvq 104 9819 170576 29148 2026-08-19T15:46:47Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i wirio */ 170576 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="AlwynapHuw" /></noinclude>o ba un y tyfodd eglwys bresennol Maesydre. Yr oedd yr ysgol hon dan ofal y fam eglwys yn yr Wyddgrug. Yr oedd Daniel Owen oddeutu 19eg oed pan y daeth yn aelod o Ysgol Sabbothol y dref. Nid oedd eto wedi ei dderbyn yn gyflawn aelod, er ei fod wedi ei ddwyn i fyny yn seiat y plant. Er bod ei fuchedd yn gwbl ddiargyhoedd, ac mai pobl y capel oedd ei gyfeillion, ac ym mhethau y capel y cymmerai ddyddordeb. Ac er iddo gael ei gymell yn fynych i ddod yn gyflawn aelod, ni chymerodd y cam hwn hyd y flwyddyn 1859, sef blwyddyn y diwygiad. Yn ol a glywsom, ni welwyd golygfeydd mor gyffrous yn yr Wyddgrug, ac mewn rhai rhannau o Gymru, eto adeg hyfryd iawn ydoedd y tymor hwn. Ymunodd llawer â chrefydd, ac yn eu plith Daniel Owen, yn ŵr ieuanc 23ain oed. Yn y flwyddyn 1864 dygwyd ei achos gerbron yr eglwys fel ymgeisydd am y Weinidogaeth. Cynnyrchodd y cais beth syndod ymhlith yr aelodau, o herwydd hyd yr adeg hon nid oedd Daniel Owen wedi cymmeryd unrhyw ran ym moddion cyhoeddus y capel. Er hynny yr oedd wedi profi ei hun yn ŵr ieuanc o allu diamheuol yn y cymdeithasau dadleuol, ac yng nghyfarfodydd llenyddol y dref. Diau fod y<noinclude><references/></noinclude> oo1aqymcthqc52hyaffoo0kcczymtsm 104 9820 170577 29150 2026-08-19T15:47:21Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i wirio */ 170577 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="AlwynapHuw" /></noinclude>gwyleidd-dra naturiol, oedd yn elfen mor amlwg ynddo, wedi peri iddo fod yn ymarhous i gymmeryd rhan gyhoeddus yn y gwasanaeth. Y mae efe ei hun wedi dwyn tystiolaeth mai ildio i gymhelliadau taer ei gyfeillion a barodd iddo ddechrau pregethu, at lenyddiaeth yr oedd gogwydd cryf ei feddwl ef o'r cychwyn, eto, gallwn fod yn sicr fod y cyfeillion a'u hannogodd i ymaflyd yng ngwaith y Weinidogaeth yn gweled ynddo gymhwysderau arbennig, onide ni buasent byth yn ei wthio i gymmeryd y cam hwn. Oddiwrth yr hyn a ysgrifenodd ei hun, ac wrth alw i'n côf ei gyfeiriadau at y cam hwn, credwn na argyhoeddwyd ef ei hun erioed ei fod wedi ei alw i'r gwaith o bregethu, ac efallai nas gellir dweyd iddo un amser gael ei feddiannu gan ysbryd pregethu. Ar ol i'r achos gael ei osod o flaen yr eglwys, cafodd ganiatâd i fyned ymlaen. . . . Yn y tŷ a nnedd yn Pownall's Row, Maesydrê, lle y cynhelid yr Ysgol Sabbothol, y pregethodd ei bregeth gyntaf, a hyny ar noson waith; ac er nad oedd ond ystafell fechan, a'r gynnulleidfa yn cyfatteb i'r lle, eto lled anhwylus fu arno, y fath oedd ei ddiffyg hunan-feddiant, fel y gorfu iddo fyned i'w logell, a dwyn allan yr hyn oedd<noinclude><references/></noinclude> qeju5vtzxnnjzly7njfxy6ubhmlb6or 104 9821 170578 29176 2026-08-19T15:48:18Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i wirio */ 170578 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="AlwynapHuw" /></noinclude>wedi ei baratoi mewn ysgrifen. Yn fuan ar ol hyn, pa fodd bynnag, pregethai yn y dref, a'r tro hwn llwyddodd i fyned drwy ei waith yn ddi-brofedigaeth; yn wir, er boddlonrwydd cyffredinol. Ei destun ydoedd Galatiaid vi. 7, "Na thwyller chwi: ni watworir Duw; canys beth bynnag a hauo dyn, hyny hefyd a fed efe." Dyma y desgrifiad a gawsom o'r bregeth gan un oedd yn ei gwrando,— "Yr oedd yn bregeth feddylgar, wedi ei chyfansoddi yn fanwl, ac mewn iaith ystwyth a phrydferth: yr oedd mîn a bachau ynddi, a chyfeiriad ymarferol i'r holl sylwadau; y traddodiad yn weddaidd a naturiol, a gwelid yn ei bregeth gyntaf yn y capel y nodweddion a'i hynodai mewn blynyddoedd dilynol" Hamddenol, meddir, ydoedd ei ddull o draddodi — nid oedd yn canu nac yn dyrchafu ei lef — er na fyddai yn dibrisio y rhai a allent wneud hyny yn effeithiol. Yr oedd ei bregeth yn gyffelyb i'w arddull lenyddol, yn hynod o syml ac i'r pwynt. Nid oedd yn curo o amgylch y twmpathau, dywedai yr hyn oedd ganddo yn glir a hynod ddigwmpas. Teimlid wrth ei wrando ei fod yn siarad wrth ei gynulleidfa. Nid siarad am y gwirionedd, ond ei draethu wrth ei wrandawyr. O herwydd hyn, er nas<noinclude><references/></noinclude> qu5kogibf4tfbrb5zv3d61fjtqzv61j 104 9822 170589 29180 2026-08-19T16:10:47Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i wirio */ 170589 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="AlwynapHuw" /></noinclude>gellid dweyd ei fod yn bregethwr poblogaidd, eto yr oedd yn ennill sylw ei wrandawyr yn gyffredinol. Yr oedd yn bregethwr "dyddorol iawn," meddai un chwaer o'r dref hon wrthym. Anfynych y clywyd ef yn pregethu ar bynciau athrawiaethol, ac ni roddai lawer o le i esboniadaeth. Desgrifio ac elfennu cymeriadau ydoedd y duedd amlycaf yn ei bregethu, fel y gwelir yn ei ''Offrymau Neilltuaeth''. Ymhoffai mewn desgrifio cymmeriadau am y rhai na ddywedir ond ychydig iawn yn y Beibl ei hun. Yn wir, oddi wrth y cyfeiriadau lleiaf tynai ddarlun cyflawn o honynt, a nyddai o'i ddychymmyg ei hun hanes bywyd aml un, er enghraipht, y gŵr a ddymunai yn gyntaf gael myned a chladdu ei dad cyn dilyn yr Iesu, a diau ei fod yn fynych yn cael ei gario ymaith gan ei ddychymmyg, fel y gellir dweyd am un o bregethwyr enwogaf Scotland, sydd yn dra hoff o ymdrin â chymmeriadau Beiblaidd. Yr oedd ei wedd a thôn ei lais yn ddwys a difrifol, ac ni roddai ffordd i'r ''humour'' ddaeth i'r golwg yn ei ysgrifau. Y mae y pregethau a gyhoeddodd yn nghyfnod ei waeledd yn gosod allan yn lled glir i'r darllenydd ei nodweddion arbenig fel pregethwr. Yr oedd y dull hwn yn llai cyffredin y pryd<noinclude><references/></noinclude> m3bt7njtsztzv56lmqrobhjw80c1lqv 104 9823 170579 29184 2026-08-19T15:49:46Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i wirio */ 170579 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="AlwynapHuw" /></noinclude>hwnnw, yn enwedig ym mysg y Methodistiaid nag ydyw heddyw, ac nid pawb oedd yn mwynhau yr elfeniad clir a threiddiol o gymmeriadau a geid ym mhregethau Daniel Owen, eto pan gyhoeddwyd hwy yn y ''Drysorfa'', ennillasant sylw a chymmeradwyaeth uchel. Yn haf 1865 aeth i mewn i Athrofa y Bala, ac arhosodd yn y Coleg hyd ddiwedd y flwyddyn 1867. Hyfryd yw dwyn tystiolaeth i garedigrwydd cyfeillion yr Wyddgrug tuag ato yr adeg hon. Yn ol ei dystiolaeth ef ei hun, ac yn wir, oddiwrth yr hyn a glywsom gan eraill, ni wnaeth gynnydd mawr yn ei efrydiau yn y Coleg. Yr ydoedd eisoes yn 29 oed, ac er ei fod yn lled gyfarwydd â'r iaith Saesneg, eto, nid oedd wedi cael nemor baratoad yn elfenau dysgeidiaeth, ac yr oedd erbyn hyn wedi cael blas ar ddarllen llenyddiaeth Seisnig, ac ar ol myned i'r Bala, cafodd gyfleusdra i ymroddi i ddarllen. Nis gellir dweyd iddo erioed ddysgu efrydu yn ystyr fanwl y gair, a dywed un oedd yn y Bala yr un amser ag ef, ac un a gafodd gyfleusterau arbenig i'w adwaen mewn blynyddoedd diweddarach, fod yn amheus a fuasai yn manteisio llawer pe yn cyfyngu ei hun i'r efrydiau arferol. Eto i gyd, safodd yn<noinclude><references/></noinclude> 1ztmurtfr0p7jay3hxfsz8sdllm45yl 104 9824 170580 29187 2026-08-19T15:53:01Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i wirio */ 170580 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="AlwynapHuw" /></noinclude>lled uchel yn arholiad y Coleg mewn rhai pynciau. Yr oedd yn sefyll rywle yn y canol ar y rhestr mewn materion duwinyddol. Esgeulusai rai cangennau, megis Meintonaeth yn hollol. Pan y dywedai un o'i gyd-hefrydwyr, "Tyr'd i ddosbarth ''Algebra'', Daniel." "Na," meddai yntau, "nid wyf yn greadur ''cyfrifol''." Efallai mai ofer fuasai ceisio ei rwymo dan ddisgyblaeth arferol y Coleg. Dyfynwn yr hyn a ddywed un o'i gyd-efrydwyr mwyaf disglaer,— "Efallai mai gwell oedd iddo gymmeryd ei ffordd ei hun. Araf yr oedd ei alluoedd yn aeddfedu, a phe gosodid gorfodaeth arno, diau y gwnelid cam âg ef. Tyfodd ei dalentau i'r hyn oeddynt yn ddistaw ac arafaidd." Naturiol ydyw i ni ofyn, A oedd gan ei athrawon neu ei gyd-efrydwyr unrhyw syniad am y posibilrwydd iddo enwogi ei hun mewn bywyd? Ateb nacaol a gawsom i'r cwestiwn hwn. Er mor graff ydoedd Dr Edwards, y mae'n hollol sicr na ddychymmygodd ef, mwy na chyd-efrydwyr Daniel Owen, y byddai ei enw yn un o'r rhai mwyaf hysbys yn llenyddiaeth ei wlad cyn diwedd y ganrif; a'i fod yn un o'r ychydig efrydwyr y ceid ''model'' cerflun o hono o fewn muriau y Coleg. Nid yw hyn i ryfeddu ato.<noinclude><references/></noinclude> s43ierxjd4jltv8xh2ba0qscjlr4laj 104 9825 170581 29296 2026-08-19T15:54:21Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i wirio */ 170581 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Nid oedd yna argoelion o'i allu i'w ganfod yn ei waith yn yr Athrofa, ac yr oedd y llwybr a gymmerodd yn un hollol newydd. D'od o hyd i'w ddawn a ddarfu ymhen blynyddoedd diweddarach. Dodwn yma sylwadau y Parch. Richard Evans, Harlech am dano, yn nghartref yr hwn y lletyai yn ystod ei arhosiad yn Athrofa y Bala:— "Gallaf finnau ddweud am dano fel ag y dywed pawb yr wyf yn credu a ddaeth i gyffyrddiad âg ef, ei fod yn un o'r rhai mwyaf dymunol, yr oedd yn gwmni diddan, ac yn gyfaill ffyddlon ac yn garedig i bawb, ac yn tynu serch pawb tuag ato. Efe, yr wyf yn credu, oedd ffafrddyn y Bala tra y bu yno. Yr oedd y pryd hwnw yn or-hoff o'r digrifol. Os byddai rhywbeth felly wedi cael ei ddweyd neu ei wneyd, neu ryw berson felly yn y cyffiniau, byddai Dan (oblegid dyna fel y gelwid ef gan ei gyd-efrydwyr) yn bur sicr o wybod am dano a chael mwynhad mawr oddiwrtho, ond er mor hoff oedd o'r digrifol, ni welais mohono erioed yn gwneud dim i ymylu ar ddirmygu na gwawdio neb. Na, yr oedd yn fonheddwr yn ei holl ymddygiadau, ac ni fyddai dim y pryd hwnw ag y byddai ef yn ei anghymmeradwyo yn fwy nag ymddygiadau isel-wael. [Gallwn ychwanegu<noinclude><references/></noinclude> 8h741m707vxe7ptumubt07f096poizp 104 9826 170582 29297 2026-08-19T15:55:17Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i wirio */ 170582 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="AlwynapHuw" /></noinclude>fod y nodwedd hon yn amlwg ynddo hyd y diwedd]. Nid wyf yn meddwl fod dim o waith y Coleg wedi ennill llawer o serch Mr Daniel Owen, ac nis gallaf ddweyd pa ran o'r gwaith aeth a mwyaf o'i fryd; ond gwn yn dda pa ran aeth a lleiaf, sef ''Mathematics''. Yr wyf yn credu na chawsant ddim o'i serch. Yn wir, yr oedd yn wir gâs ganddo hwynt; ond er y cwbl yr oedd ef yn efrydydd cydwybodol, er nas gellid dweyd ei fod yn un aiddgar iawn. Nis gallasai, er hyny, oddef gwastraffu ei amser. Arferai aros i fynu yn hwyr i ddarllen, ac mewn canlynid nid oedd yn godwr bore, ac felly mewn brys y byddai yn paratoi ei hun i fynd i'w ddosbarth erbyn naw," Adeg hapus yn ei fywyd ydoedd y cyfnod hwn. Daeth i gylch hollol newydd, er na ffurfiodd gyfeillgarwch agos ond âg ychydig, eto, edrychid arno gan yr efrydwyr yn gyffredinol fel un diddan, synwyrol, a chraff; yr oedd ar y telerau gorau â phawb, ac meddai ystôr ddiderfyn o hanesynnau yn egluro y "dynol deulu." Yn ei Hiraethgân i'r Parch. John Evans, Croesoswallt — un o'i gyfeillion mwyaf mynwesol yn ystod ei arhosiad yn y Bala — cawn gyfeiriadau at y cyfnod hwn ar ei fywyd:— {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> 2cvrr5clxsel3duo0wbw863u3jxl282 104 9827 170583 29580 2026-08-19T15:56:35Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i wirio */ 170583 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="AlwynapHuw" /></noinclude><poem style="margin-left: 8em"> Eisteddais wrth dy ochr lawer awr :Ar fainc y Coleg ddyddiau hapus gynt, Pan oedd hoenusrwydd ysbryd yn rhoi gwawr :Ar ein breuddwydion — aethant gyda'r gwynt; Pa le mae'r bechgyn oeddynt o gylch y bwrdd, :Rhai yma, a rhai acw — rhai'n y ne'? A gawn ni, eto gyda'n gilydd gwrdd :Heb neb ar ol — heb neb yn wâg ei le? Collgwynfa ydoedd colli'r dyddiau pan :Cyd-rodiem hyd ymylon Tegid hen, Cyn i'w ramantus gyssegredig làn :Gael ei halogi'n hagr gan y trên; Er byw yn fain, fel hen geffylau Rice,<ref>Mr. Rice Edwards, gan yr hwn y llogid ceffylau gan yr efrydwyr i fyned i'w teithiau.</ref> :Ein calon oedd yn hoew ac yn llon; Pwy feddyliasai, dywed, ar ein llais :Mor weigion oedd ein pyrsau'r adeg hon? </poem> <section begin="hon"/><section end="hon"/> <section begin="bal"/>{{canoli|'''Yn gadael Coleg y Bala.'''}} Fel y sylwyd uchod, gadawodd Daniel Owen y Bala ymhen dwy flynedd a hanner, sef yn ystod gwyliau y Nadolig, 1867. Yr oedd ei ymadawiad yn sydyn ac annisgwyliadwy iddo ef ei hun, yn ogystal ag i athrawon y Coleg. Y mae tegwch ai goffadwriaeth yn galw am i ni egluro yr amgylchiadau a barodd iddo gymmeryd y cam hwn. Yr ydym eisoes <section end="bal"/><noinclude><references/></noinclude> 6bosimvlwm7a7k2z5o2umom6hsu3vnv 104 9830 170584 29581 2026-08-19T15:58:26Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i wirio */ 170584 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="AlwynapHuw" /></noinclude>wedi cyfeirio at garedigrwydd ei frawd hynaf Dafydd tuag ato, a diamheu fod atgofion am yr hyn a wnaeth yn lliwio desgrifiad y Nofelydd o "Bob" yn Rhys Lewis. Cyn myned i'r Athrofa, gwnaed cytundeb rhwng y ddau frawd, yn ol yr hwn yr oedd Dafydd i ofalu am eu mam a'u chwaer Leah—yr hon oedd yn wanaidd ei hiechyd—hyd nes y byddai Daniel wedi gorphen ei addysg yn yr Athrofa; ond ychydig cyn gwyliau y Nadolig, 1867, derbyniodd Daniel lythyr oddi wrth ei frawd yn ei hysbysu ei fod wedi priodi, ac wedi gwneyd cartref iddo ei hun. Parodd hyn i'w frawd ieuangach benderfynu mai ei ddyletswydd ydoedd d'od adref a chynnal ei fam a'i chwaer rhag myned i ymofyn am elusen blwyfol. Ni fynegodd ei resymau dros ei ymadawiad i Dr. Edwards nag i neb o'i gyfeillion. Yr eglurhad a roddir am ei ddistawrwydd ar y pwynt hwn ydyw annibyniaeth ei ysbryd, ynghyd ag annhueddrwydd i ddweyd ei gŵyn, nac i dderbyn cymhorth gan eraill. Ymhen blynyddoedd ar ol hyn y daeth Dr. Edwards i wybod y gwir reswm am ei ymadawiad cyn gorphen ei dymhor yn y Bala. Nis gellir llai na gofidio, ar un golwg, na buasai wedi egluro yr holl amgylchiadau i'r Prif-athraw. Pa fodd bynnag<noinclude><references/></noinclude> n8psrhgmj3hfrpsg4q0tpvfofg7ozyq 104 9831 170585 31271 2026-08-19T16:00:19Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i wirio */ 170585 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="AlwynapHuw" /></noinclude>dychwelodd yn ol i'r Wyddgrug, ac aeth ar ei union o'r orsaf cyn myned adref, at Mr. John Angell Jones, mab ei hen feistr, i ymofyn gwaith. Ymafaelodd ar unwaith yn ei alwedigaeth, gan weithio ar y bwrdd fel cynt. Ceir yn ei ymddygiad yn yr holl amgylchiadau hyn ddangosiad o gymmeriad Daniel Owen gymaint a dim. Nis gallai feddwl am aros yn y Bala — er mor ddedwydd ydoedd—ar draul gadael ei hen fam a'i chwaer fethiantus yn ddiswcr, oblegid nid oedd yr ychydig a ennillid ganddynt hwy drwy gymmeryd i mewn ddillad i'w golchi yn ddigon i'w cynnal. Fel hyn bu yn gweithio a'i ddwylaw fel teiliwr am rai blynyddoedd wedi dychwelyd o'r Bala, a'r tebyg yw mai ei ofal ffyddlawn am ei fam a'i chwaer a barodd iddo aros yn ddi-briod. Arferai bregethu yn gyson ar y Sabboth, ac yn ol yr hyn a ysgrifenodd ef ei hun, cawn iddo fod yn pregethu yn ystod y tymhor hwn yn mhrif gapelau y Cyfundeb yn Ngogledd Cymru, ac yn amryw o drefi Lloegr, megis Liverpool a Manchester. Ystyrid ef yn bregethwr cymmeradwy, yn enwedig gan y dosbarth mwyaf deallgar o'r gwrandawyr, ac y mae adgofion am ei bregethu yn aros hyd heddyw mewn rhai manau. Testun y bregeth olaf a draddododd ydoedd, "Canys ni allai efe fod yn<noinclude><references/></noinclude> qka8tfssk3plzovkn2vzwsouzeprog7 104 9832 170586 31622 2026-08-19T16:03:19Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i wirio */ 170586 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="AlwynapHuw" /></noinclude>guddiedig." Y gyntaf o'r pregethau a ymddangosodd yn ''Offrymau Neillduaeth''. Yn ystod y blynyddoedd hyn, bu yn dra gwasanaethgar gyda'r achos yn yr Wyddgrug. Cymmerai ran amlwg iawn yng nghyfarfodydd y Nadolig; yn wir, daeth plyg newydd i'r golwg yn ei ddawn wrth areithio yn y cyfarfodydd hyn na chanfyddwyd ef yn ei bregethau. Gollyngai y ffrwyn yn rhydd i'w arabedd, a mynych y gwelwyd ef am chwarter awr yn ymollwng i draethu y pethau mwyaf digrifol a doniol, a'r rhai hyny wedi eu cymysgu â llawer iawn o addysg a moes-wersi buddiol, nes y byddai y dorf fawr wedi ei gwefreiddio drwyddi. Wele rai o'i destunau, - "Bethma," "Manteision tlodi," "Siarad â Siaradwyr," "Meibion a Merched," "Y Difyr a'r Da." Ymddangosodd ei sylwadau ar y testunau uchod yn y ''Siswrn'', a gyhoeddwyd mewn blynyddoedd diweddar gan Mr J. Lloyd Morris, o'r dref hon. Yn y blynyddoedd hyn bu yn Holwyddorwr yr Ysgolion Sabbothol, yn Nosbarth yr Wyddgrug, am y tymor o dair blynedd. Yn ystod y blynyddoedd ar ol ei ddychweliad o'r Bala, pan yn dilyn ei alwedigaeth fel teiliwr, daeth yn dra hyddysg mewn llenyddiaeth ffug-chwedleuol. Byddai gweithiau<noinclude><references/></noinclude> btr19h7v5o6lgk5n81mbs40gwokva5v 104 9833 170587 34363 2026-08-19T16:06:10Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i wirio */ 170587 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="AlwynapHuw" /></noinclude>amryw o'r prif nofelwyr yn cael eu darllen yn uchel yn y gweithdy. Yn wir, yr oedd yn fath o gymdeithas darllen; a dywed un oedd yn bresennol fod yr oll o nofelau Syr Walter Scott wedi eu darllen yn y modd yma (yr hyn sydd ynddo ei hun, yn ôl un beirniad lled enwog, yn ''liberal education''); yr oll o weithiau Charles Dickens; amryw o nofelau Thackeray a George Eliot. Derbynnid y ''Daily News'' bob dydd i'r gweithdy, a darllenwyd pob gair o hanes Prawf Tichborne ganddynt. Y mae yn sicr fod Daniel Owen yn darllen llawer ar ei ben ei hun. Derbyniai y ''Traethodydd'', a chynhaliai ddosbarth darllen ar nos Fawrth yn y capel ag oedd yn gofyn am baratoad lled fanwl gogyfer âg ef. Yn wir, yr oedd ar hyd ei oes yn ddarllenwr mawr mewn rhai cyfeiriadau, ac yn ddarllenwr hynod o gyflym. Y mae yn amheus gennym a oedd yna yng Nghymru, tuallan i swyddfeydd y Wasg, ddarllenwr eangach ar newyddiaduron. Derbyniai a darllenai braidd yr oll o'r newyddiaduron Cymreig a gyhoeddid. Teimlai er's amser anesmwythid gyda golwg ar ei amgylchiadau. Prin yr oedd yr hyn a enillai yn ddigon iddo allu cadw ei gartre. Ac nid oedd yn teimlo addfedrwydd i ymgyflwyno<noinclude><references/></noinclude> 48ziz9q4covxonkztaouektq9zcsk7t 104 9834 170588 34367 2026-08-19T16:09:16Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i wirio */ 170588 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="AlwynapHuw" /></noinclude>yn hollol i waith y Weinidogaeth, er iddo unwaith gael gwahoddiad i fyned yn weinidog ar eglwys lled gref yn Sir Feirionydd. Penderfynodd gychwyn masnach ei hun fel ''Tailor and Draper'', mewn cysylltiad â gŵr ieuanc arall. Gwenodd Rhagluniaeth arno, ac ymhen ychydig daeth i amgylchiadau cysurus, yr hyn oedd yn brofiad newydd iddo. Ond ym Mawrth, 1876, torrodd ei iechyd i lawr. Tra yn symud rhôl o frethyn yn y Shop torrodd gwaedlestr iddo, a chollodd lawer o waed; ofnid am ei einioes am amser maith; offrymwyd gweddïau taerion ar ei ran yn eglwys yr Wyddgrug; a chlywsom ef yn cyfeirio gyda dwysder at yr adeg hon yn ei gystudd diweddaf. Ac er i'w einioes gael ei harbed, eto gwanhaodd ei nerth yn fawr, crymodd ei wàr, ac aeth i wisgo gwedd hynafgwr cyn ei fod yn llawn deugain mlwydd oed. Wele y cyfeiriad a wneir at yr afiechyd hwn gan Daniel Owen yn y bras-linelliad o'i fywyd:— "Ym Mawrth, 1876, torrais ''blood-vessel'' yn yr ysgyfaint dair gwaith mewn ystod pythefnos. Ni feddyliodd neb y buaswn yn byw, a bûm yn dihoeni am flynyddau. Bu Dr. Edwards (mab y Parch. Roger Edwards) a Dr. John Roberts, Caer, yn hynod ofalus o honof y pryd hwnnw." {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> lrhk4ezvtb3dnfhzb7r13wvdrnffoxy 104 9835 170590 34375 2026-08-19T16:11:26Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i wirio */ 170590 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Nid yn unig yr oedd ei nerth wedi amharu fel nad allai gymmeryd gofal o'i fasnach, ond yr oedd yr afiechyd wedi effeithio yn ddwys ar ei ''nervous system''. Ymhen rhai misoedd ar ol hyny yr oedd y Parch. Edward Mathews yn pregethu yn yr Wyddgrug, a themtiwyd ef i fyned i wrando arno yn yr hwyr. Ar gymhelliad taer ei gyfeillion aeth i eistedd i'r gadair o dan y pulpud yn y sêt fawr, gan wynebu felly y gynnulleidfa. Bu hyn yn ormod iddo ddal. Gorfu iddo gilio a myned allan ymhen ychydig fynydau; a byth er hyny bu arno ofn cynnulleidfa fawr. Arosai i wrando yn y ''Vestry'' am amser maith ar ol hyn; ac ymhen blynyddoedd diweddarach eisteddai yn agos i'r drws. Yn fisoedd yr haf dilynol aeth i Bangor-is-y-coed, ger Gwrecsam, i aros gyda Mr. W. R. Evans, yn awr ''Clerk of the Peace'', swydd Ddinbych. Bu y cyfnewidiad hwn, ynghyd â'r gofal tyner a gymmerid o hono gan Mrs. Evans, yn foddion i adfer ei iechyd i raddau helaeth. Yr oedd yn byw mewn ofn parhaus rhag i waed-lestr dorri yn ei ysgyfaint, a llethid ef ar amserau gan y teimladau hyn. Yn ystod ei arosiad yn Bangor-is-y-coed daeth i gyfarfyddiad â'i hen athraw, Dr. Edwards, yr hwn y pryd hwnnw a ddaeth i ddeall<noinclude><references/></noinclude> 802xub0ow6oz09ixc6d1b07544bqk0o 104 9836 170591 34460 2026-08-19T16:12:23Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i wirio */ 170591 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="AlwynapHuw" /></noinclude>y rheswm paham y gadawodd y Bala; arweiniodd hyn y Doctor i gymmeryd dyddordeb adnewyddol yn ei hen efrydydd. Er pob cymhelliad o eiddo cyfeillion yr Wyddgrug, methwyd a chael ganddo i gymmeryd ei le fel cynt. Methwyd a chael ganddo, er pob perswad, i afael yng ngwaith y Weinidogaeth mwy. Diau mai un rheswm am hyny ydoedd gwendid ei iechyd, yr hwn oedd wedi effeithio mor fawr ar ei nerth gewynol nes peri fod annerch cynnulleidfa yn ei lethu. Tra y teimlai yn dra chartrefol, yn enwedig yn y rhan ddiweddaf o'i fywyd, mewn cylchoedd bychan, eto arswydai wynebu cynnulleidfa yn Neuadd y Dref, hyd yn oed yn y cymmeriad o gadeirydd cyfarfod y Nadolig. Yn ychwanegol at hyn, y mae ei dystiolaeth ef ei hun yn y bras-llinelliad y dyfynnwyd o hono eisoes, yn profi nad oedd yn argyhoeddedig ei fod wedi ei alw i'r gwaith hwn. Ychydig amser cyn ei farwolaeth yr oeddid yn ymddiddan â dau ŵr ieuanc fwriadant fyned i'r Weinidogaeth yn y dref hon, a gofynwyd iddo ef ddweyd gair wrthynt, yr hyn a wnaeth gyda dwysder nad anghofier ef gan neb oedd yn bresennol. "Byddwch yn sicr," meddai, "eich bod yn eich lle, os teimlwch eich bod wedi eich galw i'r gwaith o bregethu<noinclude><references/></noinclude> 073nndo9861z1febpmaojkmte6ykcai 104 9837 170592 34506 2026-08-19T16:12:50Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i wirio */ 170592 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="AlwynapHuw" /></noinclude>byddwch yn y sefyllfa fwyaf dedwydd ar wyneb y ddaear. O'r ochr arall, os na theimlwch yr argyhoeddiad o hyn yn eich mynwesau eich hunain, byddwch yn y cyflwr mwyaf annedwydd o bawb." Erioed ni chlywsom ef yn siarad gyda y fath ddifrifwch a dwyster. Daeth er hyny yn raddol i ymaflyd mewn gwaith o fewn cylchoedd mwyaf neillduedig yr eglwys. Ymgymerodd a bod yn athraw yn yr Ysgol Sabbothol, a gellir dweud ei fod yn athraw tra llwyddiannus. Dosbarth o bobl mewn oed, yn meddu gwybodaeth lled helaeth oedd yn gwneyd i fynu ei ddosbarth. Yr oedd yn un o'r darllenwyr goreu. Clywsom un o'i gyd-efrydwyr mwyaf galluog yn Athrofa y Bala yn dweyd ei fod y darllenwr goreu yn y Coleg. Rhoddai bwys ar ddarllen fel athraw. Disgwyliai i bawb ddarllen gan "osod allan y synwyr." Er bod ei ddosbarth yn cynnwys dynion o wahanol oedran a chyrhaeddiadau, llwyddai i wneyd yn ddyddorol ac addysgiadol i bob un. Bu yn dra ffyddlon gyda chymdeithas y bobl ieuainc, yr hon a gyfarfyddai nos Sabbath yn y ''Schoolroom'' ynglŷn â'r capel. Bu llyfr y Proffeswr Drummond ar ''Natural Law in the Spiritual World'' yn destyn trafodaeth am un tymor. Un noswaith gwelwyd gŵr ieuanc dieithr yn y<noinclude><references/></noinclude> nqxitmp9rgj27k4j1wuioko95ympjcp 104 9838 170593 34509 2026-08-19T16:13:47Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i wirio */ 170593 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="AlwynapHuw" /></noinclude>gymdeithas hon, ac wrth ei alw i ddweud gair prophwydai yr athraw y byddai yn fuan yn un o wŷr mwyaf adnabyddus ei wlad. Y gŵr ieuanc hwnw ydoedd Mr [[w:Thomas Edward Ellis|T. E. Ellis]], marwolaeth gynnar yr hwn sydd wedi peri'r fath alar cyffredinol. Cawn hefyd iddo gymmeryd rhan flaenllaw mewn cymdeithas ddadleuol a sefydlwyd yn 1888. Llywyddai'r holl gyfarfodydd gyda deheurwydd amlwg. Drachefn, pan sefydlwyd canghen lewyrchus o Gymdeithas yr Iaith Gymraeg yn yr Wyddgrug, yn 1892, efe a weithredai fel llywydd ac athraw y gymdeithas hyd nes y daliwyd ef gan ei gystudd diweddaf. Yn y cyfarfodydd hyn darllenid rhannau ''[[Cymru Fu]]''. Rhannu o weithiau Charles Edwards, Alun, Ceiriog, ac Eben Fardd. Yr oedd yr athro yn Gymro zelog, ac ni chollai y cyfleustra am flynyddoedd i argymhell pobl ieuanc y dref i ddysgu Cymraeg, a llawenhau yn fawr o herwydd y deffroad Cymreig gymmerodd le y blynyddoedd diweddaf. Cydymdeimlai yn fawr â'r ysgol newydd mewn llenyddiaeth a barddoniaeth Gymreig. {{canoli|'''Materion Cyhoeddus a Threfol.'''}} Er mai fel llenor yr adwaenir Daniel Owen, eto cymmerai dyddordeb, ac yn wir cymmerodd ran<noinclude><references/></noinclude> nw29c6ynlr4t1g03brmb2km27rv7mz6 104 9839 170594 34510 2026-08-19T16:15:06Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i wirio */ 170594 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="AlwynapHuw" /></noinclude>flaenllaw yn materion gwleidyddol y sir a'r dref. Yn nechrau y flwyddyn 1874 cynhaliwyd cyfarfod cyhoeddus yn Neuadd y Dref i gyd-lawenhau am fuddugoliaeth Syr [[w:Robert Alfred Cunliffe|Robert Cunliffe]] yn yr etholiad cyffredinol oedd newydd derfynu,<ref>Mae'r wybodaeth yma yn anghywir, colli bu hanes Cunliffe, oherwydd ei fod wedi pechu anghydffurfwyr fel Thomas Gee a Daniel Owen trwy wrthwynebu datgysylltu'r Eglwys Anglicanaidd. [[w:Peter Ellis Eyton|Peter Ellis Eyton]], Rhyddfrydwr oedd yn gefnogol i ddatgysylltu bu'n fuddugol. Cyfarfod i roi tysteb i Cunliffe, fel diolch am ei wasanaeth ac i geisio ail uno'r blaid rhwygedig oedd y cyfarfod yn yr Wyddgrug ar ôl yr etholiad</ref><ref>[https://hdl.handle.net/10107/4292167 TYSTEB I SYR ROBERT CUNLIFFE - Baner ac Amserau Cymru 1874] adalwyd 21 Rhagfyr 2021</ref> a phan y caed brwydr dair-onglog ym [[w:Bwrdeistrefi Fflint (etholaeth seneddol)|Mwrdeisdrefi Fflint]], yr oedd amryw o brif arweinwyr y Rhyddfrydwyr yn y rhanau hyn o'r wlad yn bresennol, megis Syr [[w:George Osborne Morgan|George Osborne Morgan]], A.S., Mr. [[w:Samuel Holland|Samuel Holland]], A.S., Mr. [[w:Thomas Gee|Thomas Gee]], ac eraill. Galwyd ar Mr Daniel Owen i anerch y cyfarfod fel cynnrychiolydd y gweithwyr. Nid heb bryder yr edrychai ei gyfeillion arno yn sefyll i fynu mewn lle mor bwysig. Ond aeth drwy ei waith yn dra llwyddiannus. Yr oedd wedi paratoi anerchiad campus, yr hwn a draddodai gyda hunanfeddiant a dylanwad mawr, a'r teimlad cyffredin ydoedd mai efe a wnaeth yr araith orau y noswaith honno, er y gwŷr grymus oedd ar y llwyfan. Testun ei araeth ydoedd "Bonedd a Gwerin ein gwlad." Dangosodd ei ddoethineb arferol yn y dewisiad o'r testyn, ac yn ei ddull yn ymdrin âg ef. Nid aeth i mewn i gwestiynau y dydd, gadawodd y rhai hynny i'r gwŷr mwy cyfarwydd oedd i gymeryd rhan yn y cyfarfod; ond dangosodd<noinclude><references/></noinclude> gszt03wim641d1x3v79oxpai8uet8mu 104 9842 170595 34608 2026-08-19T16:15:36Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i wirio */ 170595 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="AlwynapHuw" /></noinclude>berthynas dibyniad y gwahanol ddosbarthiadau ''ar'' eu gilydd, a'u rhwymedigaeth ''tuag at'' eu gilydd, mewn dull clir a chartrefol, gan wneyd defnydd o'i arabedd a'i ysmaldod chwareus. Teimlodd pawb fod yna ryw elfenau arbenig yn y gŵr ieuanc diymhongar oedd wedi ei fagu yn eu plith. Cymmerai dyddordeb arbenig yn yr etholiadau canlynol, ac er na cheisiodd anerch cynulleidfa yn gyhoeddus, eto gweithiai ei ran gyda'i blaid. Cododd o'i wely ychydig fisoedd cyn ei farw i bleidleisio dros Mr. J. Herbert Lewis. Yr oedd yn Rhyddfrydwr, ac yn Ymneillduwr cryf. Nid oedd ei chwaeth lenyddol wedi oeri na gwanhau dim ar ei zel Rhyddfrydol nac Ymneilltuol. Gellir dweyd am dano yntau fel y canwyd am ei hen feistr, Angell Jones,— {{dyfyniad|Yr oedd yn bur i'r bôn i'w blaid.}} Yr oedd ynddo gydymdeimlad dwfn â'r teimlad Cymreig o'r cychwyn. Ynglŷn â bywyd trefol, yr oedd wedi ei ddewis er's rhai blynyddoedd yn aelod o'r Bwrdd Lleol, a phan newidiwyd y bwrdd hwn i fod yn Gynghor Dinesig, dychwelwyd ef yn anrhydeddus. Yr oedd ei anerchiad at yr etholwyr yn un o'r pethau mwyaf ffel a ymddangosodd yn yr etholiad. Llwyddodd i<noinclude><references/></noinclude> cyf40am4bug4l818e648j92yuh106tl 104 9843 170596 34613 2026-08-19T16:15:54Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i wirio */ 170596 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="AlwynapHuw" /></noinclude>osod allan deimladau Thomas Bartley mewn ffurf chwaethus a llenyddol. Anrhydeddodd y Cynghor Dinesig ei hun drwy ei ddewis i fod ei gadeirydd cyntaf, ac yn rhinwedd y penodiad hwn gwnaed ef yn Ynad Heddwch. Ychydig o weithiau y gallodd eistedd ar y faingc. Cyflawnai ei waith fel Cadeirydd gyda deheurwydd a natur dda. Er nad oedd yn meddu gwybodaeth fanwl, nac hwyrach yn meddu llawer o flas ar fanion, eto yr oedd ei synnwyr cryf, a'i ysmaldod diniwed yn llawer o gymhorth iddo yn ei swydd. Os nad oedd yn deall yn drwyadl bob mater a ddeuai ger ei fron, gellid bod yn sicr ei fod yn deall ysbryd a nodweddion ei gyd-aelodau yn drwyadl. Yn ystod y flwyddyn y bu yn ei swydd, sef 1895, dioddefai lliaws o dlodion y dref oddiwrth galedi. Cymmerwyd y mater i fynu gan y Cynghor Dinesig, a phenderfynasant ofyn am gydweithrediad holl eglwysi y dref — yn Eglwyswyr, Ymneillduwyr, a Phabyddion. Cafwyd cynrychiolaeth gyflawn o'r holl eglwysi, a gwnaed trefniadau i gasglu tuag at ddarparu lluniaeth i blant tlodion y dref — llawer o ba rai a ofnid oedd mewn eisiau. Llywyddid y pwyllgor a benodwyd i ofalu am hyn gan Mr. Daniel Owen, fel cadeirydd<noinclude><references/></noinclude> ajxk0ez3z9be53p0pk8510gepg6l6dd 104 9844 170597 170556 2026-08-19T16:16:28Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i wirio */ 170597 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="AlwynapHuw" /></noinclude>y Cynghor Dinesig. Trwy ei fedr a'i natur dda yn benaf llwyddwyd i gael cydweithrediad hollol, a daeth cynrychiolwyr y gwahanol eglwysi i adnabod eu gilydd yn well. Profodd ei adnabyddiaeth drylwyr o'r dref a'i thrigolion, gwyddai am enw, ïe, llysenw y cymmeriadau y gwneid ymholiad yn eu cylch, a bu hyn, ynghyd â'i fedrusrwydd i roddi olew ar olwynion y peirianwaith, yn fantais arbenig yn y cyfwng hwn. <section begin="hwn"/><section end="hwn"/> <section begin="far"/>{{canoli|'''Ei Gystudd a'i Farwolaeth'''}} Yr oedd yn amlwg fod ei iechyd yn gwanhau ers dros flwyddyn; ond rywfodd, nid oedd hyn yn peri pryder i'w gyfeillion, yr oedd wedi bod i raddau yn wanaidd ei iechyd er's blynyddoedd. Pan ffurfiwyd y Cynghor Dinesig gyntaf, ac y ceisid ganddo fod yn gadeirydd, teimlai yn anhueddol i gydsynio, o herwydd sefyllfa ei iechyd, ond cymmerodd ei berswadio, pa fodd bynnag, i gymmeryd yr anrhydedd a gymhellid arno gan deimlad cyffredinol yr holl dref, a chyflawnodd ei ddyletswyddau newydd gyda yni a bywiogrwydd neillduol; ond dydd Gwener y Groglith cyntaf ar ol hyn, cymmerwyd ef yn glaf, a gorfu iddo ymgadw i'w ystafell; ond o dan ofal ei feddyg ffyddlawn gwellhaodd ddigon <section end="far"/><noinclude><references/></noinclude> mo7lv5u5n6c1pqkres3iglyrccrw3nr 104 9846 170598 35144 2026-08-19T16:16:51Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i wirio */ 170598 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="AlwynapHuw" /></noinclude>i fyned allan. Bu yn y capel ychydig o weithiau, a'r tro diweddaf y bu yno ydoedd Sabboth, Mai y 5ed, pan yr oedd pregeth angladdol yn cael ei thraddodi i unig ferch hen gydymaith ei oes, Mr. Isaac Jones, yr hon oedd yn gymmeriad hynod o ddymunol. Elai hefyd am ychydig oriau yn ystod y dydd i'w fasnachdy yn misoedd yr haf; ond fel yr oedd yr hîn yn oeri, cadwodd yn gwbl i'r tŷ, ac yn ystod y tair wythnos diweddaf, cyfyngwyd ef yn hollol i'w ystafell wely. Codai am ychydig amser yn ei ystafell hyd y diwedd. Dylid dweyd ei fod wedi gwerthu y tŷ a adeiladodd iddo ei hun o dan gysgod Bryn y Beili, bron gyferbyn â'r tŷ bychan lle y ganwyd ac y magwyd ef, ac yn yr hwn hefyd yr ysgrifennodd Rhys Lewis. Bu yn ffodus yn ei lety, - darfu i Mrs. Evans, gyda'r hon y lletyai, a Miss Jones, weini arno gyda gofal a thynerwch mawr. Gwnaed pobpeth a allai caredigrwydd i leddfu ei gystudd. Nid arbedodd ei feddyg, Dr. Edwards, unrhyw ymdrech er ceisio ei wellhau, a galwodd ato y Doctoriaid Trushaw o'r dref hon, a Dobbie a Roberts o Gaerlleon, ond nid oedd dim yn tycio i beri gwellhad. Yn wir, ofnai ef ei hun o'r dechrau nad oedd adferiad iddo; eto, hiraethai am gael gwella.<noinclude><references/></noinclude> bjykduapsy3as4bnezefnc98tjlt873 104 9847 170602 36027 2026-08-19T16:23:46Z AlwynapHuw 1710 170602 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Craigysgafn" /></noinclude>Dymunai am gael ymroddi yn fwy i weithio gyda chrefydd. Os ydoedd ei lafur llenyddol, ynghyd â'r temtasiynau a all fod yn gysylltiedig â bywyd felly, wedi myned a'i fryd yn ormodol, yn awr, pa fodd bynnag, pan yr oedd y diwedd yn nesâu sefydlai ei feddwl ar y sylweddau pur. Cafodd gysur arbenig ym Mhryddest Elfed ar "Orsedd Gras," yr hon a ymddangosodd y pryd hwn. Gwelsom ei fod wedi nodi allan rai darnau, a darllenai hwy eilwaith a thrachefn. Wele rai o'r darnau a nodwyd ganddo: - <poem style="margin-left: 8em"> Gorsedd dirion, Gorsedd anwyl, Gorsedd afradloniaid ffol, Gorsedd lle disgwylia Cariad am y rhai sy'n d'od yn ol. Nos na dydd ni ddaw neb yno heb fod croesaw iddo ef— Nid oes porth na chauir rywbryd ond trugarog borth y nef! Nid oes cau ar hwn: mae Duw'n rhy hoff o wel'd ei blant i'w gau; A pho amlaf deuant, mwyaf yw ei ras yn amlhau: Mae'n caru'r llaw sy'n curo'n fynych, fynych, wrth y drws. Ac y mae'r fendith, wrth ei chadw'n hir, yn myned yn fwy tlws— "Briwsion?" — llefai'r wraig o Ganaan, o dan gur ei phryder trwm, Ond i enaid mor urddasol yr oedd briwsion yn rhy lwm. Cadwodd Iesu'r briwsion, er i'w chalon dori bron yn ddwy. </poem> "Y pethau mwyaf" a lanwant ei feddwl yr wythnosau hyn; eto, ar amserau, yr ymddangosai yn lled siriol. Dymunai yn fawr am ran<noinclude><references/></noinclude> g8x8m8uok9gdk7q03odcywaxuwjzitf 170603 170602 2026-08-19T16:24:08Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i wirio */ 170603 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Dymunai am gael ymroddi yn fwy i weithio gyda chrefydd. Os ydoedd ei lafur llenyddol, ynghyd â'r temtasiynau a all fod yn gysylltiedig â bywyd felly, wedi myned a'i fryd yn ormodol, yn awr, pa fodd bynnag, pan yr oedd y diwedd yn nesâu sefydlai ei feddwl ar y sylweddau pur. Cafodd gysur arbenig ym Mhryddest Elfed ar "Orsedd Gras," yr hon a ymddangosodd y pryd hwn. Gwelsom ei fod wedi nodi allan rai darnau, a darllenai hwy eilwaith a thrachefn. Wele rai o'r darnau a nodwyd ganddo: - <poem style="margin-left: 8em"> Gorsedd dirion, Gorsedd anwyl, Gorsedd afradloniaid ffol, Gorsedd lle disgwylia Cariad am y rhai sy'n d'od yn ol. Nos na dydd ni ddaw neb yno heb fod croesaw iddo ef— Nid oes porth na chauir rywbryd ond trugarog borth y nef! Nid oes cau ar hwn: mae Duw'n rhy hoff o wel'd ei blant i'w gau; A pho amlaf deuant, mwyaf yw ei ras yn amlhau: Mae'n caru'r llaw sy'n curo'n fynych, fynych, wrth y drws. Ac y mae'r fendith, wrth ei chadw'n hir, yn myned yn fwy tlws— "Briwsion?" — llefai'r wraig o Ganaan, o dan gur ei phryder trwm, Ond i enaid mor urddasol yr oedd briwsion yn rhy lwm. Cadwodd Iesu'r briwsion, er i'w chalon dori bron yn ddwy. </poem> "Y pethau mwyaf" a lanwant ei feddwl yr wythnosau hyn; eto, ar amserau, yr ymddangosai yn lled siriol. Dymunai yn fawr am ran<noinclude><references/></noinclude> 7zo8ztaw0ycmaq79or7aio62j60ol1a 104 9848 170604 18908 2026-08-19T16:24:46Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170604 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>yng ngweddïau ei frodyr a'i chwiorydd crefyddol. Yr oedd yn credu yng ngweddïau'r eglwys. Credai fod yr Arglwydd wedi gwrando ei gweddïau yn flaenorol ar ei ran yn ystod ei gystudd trwm bedair blynedd ar bymtheg yn ôl. Ymsiriolai wrth glywed fod yna weddïau yn cael eu hoffrymu yn barhaus drosto. Ystyriai fod hyn yn rhyw awgrym i " bwy yr oedd yn perthyn." Nos Sadwrn diweddaf y bu fyw, gofynnai i Miss Jones i ddarllen iddo gyfieithiad o emyn hwyrol Lyte, yr hwn a welir yn Llyfr Hymnau y Methodistiaid Calfinaidd : - <poem style="margin-left: 8em"> "Trig gyda mi, fy Nuw mae'i dydd yn ffoi, Cysgodau yr hwyr o'm hamgylch sy'n crynhoi; Diflanna nerth y ddaear hon, a'i bri, Cynhorthwy’r gwan, O aros gyda mi." </poem> Gofynnodd i'r holl benillion oeddynt mor gyfaddas i'w sefyllfa ef gael eu darllen, a theimlai eu bod yn rhoddi cysur iddo fel yr oedd cysgodau yr hwyr o'i amgylch yn crynhoi. Yr oedd ers dyddiau yn credu fod dechrau'r diwedd wedi dod, a gweddïau am i'r ''struggle'' fod yn fyr. Yr oedd ei natur ''nervous'' yn brawychu wrth feddwl am yr ymddatodiad, ac er ei fod yn suddo yn gyflym dydd Llun, eto yr oedd yn ymwybodol hyd y diwedd, a gwelid ef a'i<noinclude><references/></noinclude> leolfcddgpfo3mjnyx8s17xpfpoe92f 104 9849 170605 18911 2026-08-19T16:25:52Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170605 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ddwylaw ymhleth yn fynych yn gweddïo yn floesg am gael gollyngdod buan, ac am 8 o'r gloch fore Mawrth, yr 22ain o Hydref, caniatawyd ei weddi. Bu farw ddau ddiwrnod wedi iddo gyrraedd ei 59 mlwydd oed. <section begin="oed"/><section end="oed"/> <section begin="pan"/>{{canoli|'''Ei Gladdedigaeth'''}} Pan ddeallwyd fod ei ysbryd wedi ehedeg ymaith, llanwyd yr holl dref a thristwch dwfn. Ac er nad oedd iddo berthnasau yn y dref, eto yr oedd ei farwolaeth yn alar personol i lu o gyfeillion. Anghofid yn llwyr bob diffygion a welwyd ynddo, ac ni chofid ond am y cyfaill hoff, caredig, a diddan, yr hwn ni chaem "weled ei wyneb ef mwy." Cymerodd y claddedigaeth le y dydd Iau canlynol, sef ar y 24ain, yng nghladdfa gyhoeddus yr Wyddgrug. Cyn cychwyn y corff i'r gladdfa, cynhaliwyd gwasanaeth yn addoldy y Methodistiaid yn New Street Ar ôl dechrau drwy ddarllen rhan o'r Gair a gweddïo, ynghyd â chanu emyn, cafwyd anerchiadau byrion gan y Parchn. Ellis Edwards, M.A., Bala, Robert Owen, Tŷ Draw, yr Wyddgrug. Rhoddodd Mr. Edwards amryw o'i atgofion am yr ymadawedig ym mlynyddoedd ei ieuenctid. Dilynwyd ef gan y Parch. Robert Owen, gyda <section end="pan"/><noinclude><references/></noinclude> n064psl5o4c9zq67e7e0rthj4co9oz8 104 9851 170606 36593 2026-08-19T16:26:12Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170606 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>sylwadau ar ei gymemriad. Cyfeiriodd at ei synnwyr cryf , ei onestrwydd, ynghyd â'i lafur gyda'r achos yn y dref. Ar ôl gweddïo, aethpwyd yn orymdaith i'r gladdfa. Gwelwyd nifer mawr o weinidogion y sir o bob enwad, ynghyd â chlerigwyr y dref, yn yr orymdaith; aelodau o'r Bwrdd Llywodraethol yr Ysgol Ganolraddol, o ba un yr oedd yr ymadawedig yn aelod, ac o Gyngor Dinesig y dref, o ba un yr oedd yn gadeirydd, ynghyd ag amryw o gynrychiolwyr llenyddiaeth, a lliaws mawr o gyfeillion o'r dref a'r cylch, er bod yr hin yn dra anfanteisiol Gan fod yr orymdaith mor fawr, penderfynwyd myned ar unwaith at y bedd. Darllenwyd rhannau o'r Ysgrythur, a gweddïwyd drachefn, ac ar ôl canu'r hen emyn adnabyddus, - {{Center block| <poem> [[O fryniau Caersalem ceir gweled]] Holl daith yr anialwch i gyd," </poem> }} ymadawodd y dyrfa. Gosodwyd ef i orwedd yn yr un bedd a'i fam, a'i frawd a'i chwaer. Y Saboth, y 27ain, gwnaed cyfeiriadau at gymeriad a gwasanaeth yr ymadawedig i lenyddiaeth Cymru, yn Eglwys y Plwyf, gan y Parch. E. M. Roderick, M.A., y Vicar. Pregethwyd<noinclude><references/></noinclude> e5wyq68ol2gl9ll0l4ce7i3kbr0bqmf 104 9852 170607 18914 2026-08-19T16:28:09Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170607 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>hefyd bregeth angladdol iddo yn addoldy New street—lle yr arferai addoli—gan y gweinidog, oddi ar y testun Psalm xlix 1-4. Wele y Beddargraff ar y garreg ddiaddurn, lle y gorwedd ei weddillion marwol, y fwyaf syml ei hargraff o fewn y fynwent:— {{canoli|Yma</br>Y</br>Gorwedd gweddillion</br>DAFYDD OWEN</br>Adeiladydd, Wyddgrug</br>Yr hwn a fu farw Chwefror 4ydd, 1880,</br>Yn 53 oed.</br>Hefyd</br>SARAH OWEN</br>Awst 14eg,1881</br>Yn 85 oed}} {{center block| <poem> "Dibenodd 'nawr dy boenau—dy gyfall ::Da gefaist yn angeu. :Daw dwthwn y doi dithau :Pwy ŵyr! wedi llwyr wellhau." </poem> }} {{canoli|A</br>LEAH</br>Mawrth 3ydd, 1890</br>67 mlwydd oed.</br>Hefyd</br>DANIEL OWEN</br>Yr hwn a fu farw Hydref 22ain, 1895</br>"Pwy sydd ŵr doeth a deallus yn eich plith? Dangosed</br>trwy ymarweddiad da, ei weithredoedd mewn</br> mwyneidd-dra doethineb."}}<noinclude><references/></noinclude> slcecrfn6608msyku8ys3q1yl32j6lx 104 9853 170608 18915 2026-08-19T16:29:49Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170608 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{canoli|'''Ewyllys y diweddar Daniel Owen'''.}} Y mae cynnwys ei ewyllys yn ddiddorol, ac yn unol â chymeriad y testamentwr. Penododd ddau gymydog, a chyfeillion iddo, y rhai oeddynt yn aelodau yn yr un eglwys, yn gymun weinyddwyr, gan roddi £10 i bob un ohonynt, ynghyd ag £20 yn ychwanegol i gael ei rannu yn gyfartal rhwng eu plant Gadawodd £5 yr un i'w weithwyr, ynghyd â phâr o ddillad i bob un ohonynt £10 i'w egwyddorwas, ynghyd â'i oriawr a'r gadwyn aur berthynol iddi. £10 i'w gyfrannu ymhlith tlodion yr eglwys yn New Street. £20 tuag at y Genhadaeth Dramor y Methodistiaid Calfinaidd. £5 i'w lety-wraig, ynghyd A'r gadair yr arferai eistedd ynddi ei ddarluniau ynghyd â'r gist lle y cadwai ei ddillad. £5 hefyd i Miss Jones a weinyddai arno, ynghyd â'r ''royalty'' a dderbynnid oddi wrth werthiant ''Straeon y Pentan'' am 40 mlynedd. Y gweddill o'i eiddo personol, yr hyn oedd yn ychydig gannoedd, i'w rhannu rhwng ei dair nith. <section begin="oed"/><section end="oed"/> <section begin="cof"/>{{canoli|'''Cofadail i Daniel Owen.'''}} Yr oedd amryw o newyddiaduron wedi cyfeirio at y dymunoldeb o wneud tysteb i'r ymadawedig ychydig wythnosau cyn ei farwolaeth. <section end="cof"/><noinclude><references/></noinclude> 9ok7fnuzng4ylq578b17srdr97o4nb0 104 9854 170609 18917 2026-08-19T16:31:13Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170609 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Pan y soniodd ei gyfaill llyfr-bryf am hyn, pan yn edrych am dano ychydig amser cyn ei farwolaeth, dywedai, "Mi fyddai i wedi myn'd, yn ôl pob tebyg, cyn y gwneir hynny," ac felly y bu. Ar ôl ei farwolaeth ceid fod yna deimlad cyffredinol dros roddi amlygiad o edmygedd cenhedlaethol ohono. Ar wahoddiad cyffredinol cyfarfu nifer o wŷr dylanwadol, y rhai oeddynt yn cynrychioli gwahanol ddosbarthiadau, yn Nghaerllion, o dan lywyddiaeth Mr. J. Herbert Lewis, A.S.—yr aelod dros Fwrdeistrefi Fflint—a phenderfynwyd gosod i fyny Gerflun o Daniel Owen mewn lle amlwg yn ei dref enedigol, a derbyniwyd amryw o addewidion tuag at yr amcan hwn yn y fan a'r lle, a thrwy lythyrau o wahanol barthau o Gymru. Dewiswyd Mr. Llywelyn Eaton, yr Wyddgrug, yn ysgrifenydd yn Ngogledd Cymru, a'r Parch. J. A. Jenkins, B. A, Coleg Caerdydd, yn ysgrifenydd yn y Deheudir. Derbyniwyd cyfraniadau oddi wrth bob dosbarth a phlaid yn ein gwlad, ac erbyn dechrau y flwyddyn hon <ref>Sef 1899</ref> yr ydym yn deall fod yn agos i £300 wedi eu casglu. Penderfynwyd ar Mr. [[w:William Goscombe John|W. Goscombe John]], y cerflunydd Cymreig enwog i wneud y gwaith, a thêg yw cydnabod ei fod yntau wedi ymgymryd a'i wneud yn rhad,<noinclude><references/></noinclude> 5n5eccos7zwqynnta9fj7w4nr0tutyk 104 9855 170610 18918 2026-08-19T16:32:13Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170610 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>gan nad oedd y swm a dderbyniwyd ond prin ddigon i dalu am y defnyddiau tuag at wneuthur y cerflun. Y mae y cerflun, yr hwn sydd mewn pres, yn barod, a gosodir ef i fynnu ymhen ychydig fisoedd mewn lle amlwg yn y dref. Cawn fod pob dosbarth o fewn ein gwlad, "gwrêng a bonheddig," wedi cyfrannu tuag at y gof-golofn. Y mae y Duke of Westminster wedi rhoddi yn rhad y carreg i fod yn sylfaen i'r cerflun. Nis gallwn fynd heibio heb gyfeirio at lafur dyfal yr ysgrifenydd, Mr. Llywelyn Eaton, ynglŷn â'r gwaith hwn. Er pan yr ysgrifennwyd yr uchod, y mae ysgrifenydd y gofadail, "yntau wedi marw," a hynny heb weled gosod i fynnu y cerflun yr oedd wedi gosod gymaint o'i fryd arno. Yr oedd Mr. Llywelyn Eaton, fel Mr. Daniel Owen, yn un o blant yr Wyddgrug, ac wedi yfed i fesur o ysbryd llenyddol y cyfnod y magwyd ef ynddo. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> 0vkzr7et9q1jccdkqfoeqvb2tfias4s 104 9857 170611 18922 2026-08-19T16:33:54Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170611 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{canoli|'''ADGOFION AM DANIEL OWEN'''}} {{canoli|(Gan Mr John Morgan ''(Rambler)'', yr Wyddgrug.)}} YR wyf yn cofio'n dda am y tro cyntaf y deuais i gyffyrddiad â fy nghyfaill Daniel Owen, sef mewn cyfarfod ''Penny Readings'' a gynhaliwyd yn y ''British School''—(yn awr y ''Board School''), diwedd y flwyddyn 1869, union ddeg mlynedd ar hugain yn ôl. Yr oeddem ill dau ar y rhaglen i gymryd ein rhan yn y cyfarfod, myfi gydag adroddiad, ac yntau gydag anerchiad. Yr oedd fy adroddiad i yn un ddigrifol, a derbyniais lawer o gymeradwyaeth er mor ynfyted y peth a ddwedais; derbyniodd efe lai o gymeradwyaeth, ond mwy, ynghyd â gwell gwrandawiad. Testun ei anerchiad y noson honno ydoedd,—''"The Sisters, the Misses Comedy and Tragedy, their nature and parts.'' Dangosai mai swydd y ddwy ydoedd addysgu, un trwy lefain "gochel!" ond, a mynd ymlaen y<noinclude><references/></noinclude> o0p7jhr2v0qyt65gmhjwjs5icioj73h 104 9858 170612 18923 2026-08-19T16:36:27Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170612 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ffordd yna, mai dinistr y llall a amcanai ei ddifyrru a gwneud i ffordd â'i ddiffygion trwy eu chwerthin ymaith, oblegid hyn, Miss Comedy ydoedd y mwyaf poblogaidd o lawer, ac amheuai pa un ai hi ynte ei chwaer ydoedd y ffrind cywiraf i ddyn. Yr ydoedd dyn yn greadur rhesymol, ac am hynny yn un cyfrifol, a da oedd iddo gael ei sobri weithiau. Ai nid oedd cyfarfodydd y ''Penny Readings'' yn rhedeg i ormod rhysedd, gan aberthu addysg a phwyll i chwerthiniad heb ddim amcan iddo ond chwerthiniad cildarddach drain dan grochan? Teimlwn wrth wrandaw fy mod yn myned i le bach iawn, ac ofnwn i neb fy ngweled. Dywedai fod dyn wedi ei eni i'r byd yma i fyw, nid i chware, y cai chware ar y ffordd wrth fynd ymlaen, ond byw oedd amcan ei fywyd; ac wrth fyw i chware yr ydoedd y dyn yn colli amcan ei ddyfodiad i'r byd. Yr un fath gyda mwynhad, nid oedd mwynhad i'w gyrhaeddyd wrth wneud hynny yn amcan bywyd, ond yr oedd i'w gymryd ar y ffordd—i'w gael wrth deithio—wrth i ddyn wneud ei waith, ac i'w gael felly gyda rhyw foddhad ag ydoedd yn ei wneuthur yn werth i'w gael. Wedi'r cyfarfod, dywedais wrtho fod ei anerchiad wedi peri i mi gywilyddio,<noinclude><references/></noinclude> ogortu87k2nsq1gj6k6w3r7u455xoc5 104 9859 170613 18924 2026-08-19T16:37:17Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170613 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ac atebai yntau nad oedd wedi amcanu hynny, a rywsut neu'i gilydd dechreuodd cyfeillach rhyngom a barhaodd hyd weddill ein hoes ac ni chyfododd dim trwy gydol yr amser i darfu ar ein cyfeillgarwch. Nis bum yn hir heb ddeall ei fod yn ddyn o gydymdeimlad llydan iawn, ac mor ddwfn ag ydoedd o lydan. Ni fyddai yn arfer a dweud rhyw lawer am ei gydymdeimlad, ond pan fyddai dyn ar lawr, byddai gwasgiad ei law ac edrychiad ei lygaid yn dweud mwy ac yn dweud yn well nag araith o awr o hyd. Nid oedd gwendidau chwaith yn rhwystro dim arno, ond pan welai ddyn yn ymysgwyd ac yn treio codi, rhedai ei gydymdeimlad ato'n fwy. "Mae e' wedi pechu; ydyw, y mae o, ond mae e'n ceisio codi, a throi ei wyneb tuag adref," a dyna oedd yn penderfynu y mater gydag efe. Rhyfedd mor lleied a feddyliai o'r dynion "duwiol dros ben" yma, sydd a'u dwy droedfedd bob amser yn barod i fesur cwympiadau pawb, gan anghofio i'r Arglwydd "ewyllysio trugaredd, ac nid aberth, a gwybodaeth o Dduw, yn fwy na phoeth-offrymau." Llawer a gondemniodd erioed ar y cyfeillion hynny nad rhaid iddynt wrth feddyg, nac edifeirwch, na dim. Ryw fore, pan oeddwn<noinclude><references/></noinclude> bi58b5nh531m1vp8kzhv8d1176pju4i 104 9860 170614 18925 2026-08-19T16:40:09Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170614 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>gydag ef yn yr ystafell y tu ôl i'r shop, daeth brawd a adwaenem ein dau i mewn, ac wedi peth siarad, aeth hwnnw at ei hoff bwnc gan ffeindio bai ar y ddiod, tra y gallasent eu rhoddi at achosion da yn gyffredinol, yn enwedig achosion crefyddol, megis yr Achosion Cenhadol a'r Beibl Gymdeithas. Cydolygai Mr Owen â'r brawd yn yr oll a ddywedai, ac wedi gwrando ar y cyfaill yn dweud yr oll oedd ganddo am y wedd druenus yna ar bethau, dechreuai ddweud fod y dirwestwyr, fel y gwyddai pawb, yn nodedig am eu haelioni, ac yn wir, hawdd y gallent fod yn haelionus, gan y gwybyddai bawb nad oeddynt hwy yn gwario dim ar felys-chwantau. Yna gan droi at y silff gerllaw, gofynnai i'r brawd, "Faint ydach chi'n ei roi at yr Achosion Cenhadol ac at y Beibl Gymdeithas?" Estynnai yr Adroddiadau i lawr, a chan edrych ar yr Adroddiadau ai ymlaen i ddweud,—"Wela i mo'ch enw ch'i i lawr am ddim, dim at y Genhadaeth, a'r un faint yn union at y Beibl Gymdeithas." Ymesgusodai y brawd gan ddweud ei fod ef yn dlawd, fel y gwyddai Mr Owen, ac na ellid disgwyl llawer oddi wrtho ef. "Tlawd!" ebe Daniel, "sut y darfu i chwi brynu'r fferm fechan acw, a rhoi saith cant a hanner o bunnau am<noinclude><references/></noinclude> 24uf5nh8b4lu0j5mofw53snv86vfpzq 104 9861 170615 18926 2026-08-19T16:42:07Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170615 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>dani hi, a does mor blwyddyn er pan ddaru i chi brynu'r tŷ 'r ydech chi'n byw ynddo, ac fe roesoch dri chant o bunnau am hwnnw. Dyma enw David Davies o'r {{bar|3}} yn cael deunaw swllt yr wythnos, a chanddo saith o blant, mae ei enw fo i lawr am hanner coron; gwir fod Dafydd yn cymryd glasied weithiau, a dyna y rheswm pam ei fod yn rhoi hwyrach; ond y chwi, nad ydych yn gwario dimau ar eich melys-chwantau, yr ydych yn rhy dlawd i roddi dim, ac yr ydech chi'n gwario mil o bunnau yn y flwyddyn i chwanegu at eich ystâd! Yr ydech chi'n grefyddwr hefyd, a 'dydi Dafydd Dafis ddim yn y seiat, hwyrach fod gan hynny rywbeth i wneud â'r cwestiwn!" "Yr ydech chi'n myned yn rhy bell yrŵan, Mr. Owen, cofiwch ch'i beth 'rydech chi'n ei ddeud." "Rhy bell!" atebai Daniel. "Rhy bell a ddeutsoch ch'i, 'rydech chi'n pydru yn eich pres {{bar|3}},"ar hyn, allan a'i gyfaill cynted ag y gallai,—"Dyna," meddai Daniel, "ddaw hwnna ddim yma i ragrithio eto. Mi rois hi iddo yn go hallt hefyd, ond pan aeth i gwyno nad oedd pobl yn rhoi dim at achosion crefydd, gan faint oeddent yn ei gwario ar ddiod, mi gollais i fy amynedd ag e. Ei sort o yn siarad am roi at achosion da!" "Mi es innau<noinclude><references/></noinclude> f7fp050wy46z4q52mowjf70xxtvzj0f 104 9862 170616 18927 2026-08-19T16:42:59Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170616 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>yn 'mhellach nag y bwriadwn hefyd." "Ie,"' meddwn innau, "satan yn condemnio pechod oedd yna yn siŵr." Eto, yr oedd Mr. Owen yn teimlo ei fod wedi dweud gormod, a theimlai hefyd fod yna wir yn yr hyn a ddywedai y cyfaill, ond na ddylasid ei ddweud ganddo ef. Yr oedd rhodres yn ei gynhyrfu yn wastad, a phob ymdrech ar fod yn rhywbeth ar gost rhy w un arall. Nid oedd neb a edmygai haelioni yn fwy nag ef, ond casâi yr hwn a fynnai fod yn haelionus ar gost eraill â chas perffaith. Yr oedd y gau, beth bynnag a fyddai, yn rhwym o'i gynhyrfu. Un tro, daeth yno i'r un ystafell ag y soniais am dani o'r blaen, hen frawd a berchid yn fawr gennym ein dau, ond hen frawd a oedd yn berchen nifer o wendidau, y rhai nis gallai Mr. Owen lai na bod yn llawdrwm arnynt pan ga'i y cyfleustra. Rywbryd yn yr ymddiddan dyma'r hen frawd yn estyn ei droed ymlaen, gan ddweud,—"Does ddim yn well gen i na hen esgid; 'does dim welwch chi'n gwisgo yn esmwythach." Yr oedd amryw o glytiau ar yr esgid, a theimlai Daniel mai awydd i ni weld y clytiau, a chael ei ganmol am ei gynildeb, a barai iddo estyn ei droed a sôn am yr esgidiau; ac meddai, "Ie, mae bod yn ofalus am hen bethau<noinclude><references/></noinclude> th4jtlut2m0p5oxuc722000vprfdg3j 104 9863 170617 18928 2026-08-19T16:44:06Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170617 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>—dillad ac esgidiau—yn beth i'w ganmol yn fawr. Wyddoch ch'i beth, pan af i'n gyfoethog, mi fynnaf innau glytio fy esgidiau." Teimlodd yr hen frawd yr ergyd, ac ebe, "onid yw yn ddiwrnod braf iawn," a heb aros am ateb, ymaith âg ef Yr ydoedd Mr. Owen wedi ennill enw da iddo ei hun ym marn y cyhoedd, cyn iddo fynd i gadw siop o'i eiddo ei hun, a chyn iddo ysgrifennu llinell o'i nofelau. Yr oedd ei ofal am ei fam ac am ei chwaer hefyd wedi ei anwylo yn meddwl pawb. Daeth adref o'r Bala yn gynt o lawer nag y dylasai, ac yn gynt o lawer nag y bwriadasai unwaith, yn unig am ei fod yn bryderus ynghylch ei fam. Llawer a feddyliodd am dani hi, ac yn helaeth y talodd hithau yn ôl iddo Yr ydoedd yn hynod dyner hefyd o'i chwaer. Braidd nad wyf yn tybied mai ei afiechyd a achlysurodd ehangiad ei gyhoeddusrwydd. Bu yn sâl iawn, agos iawn hyd farw; yr oeddem oll wedi anobeithio y byddai fyw, a bu llawer o weddïo trosto, ac yr wyf yn cofio, yn arbennig am un bore Saboth, pan oedd yn hofran rhwng byw a marw, fod yna ryw weddi hynod yn cael ei hoffrymu gan weinidog oedd yn byw yng Ngwrecsam y pryd hwnnw, ac o'r dydd hwnnw allan trodd<noinclude><references/></noinclude> aig2pti1xf2pt5m5bjtj8dvs9llgbyg 104 9864 170618 18929 2026-08-19T16:45:42Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170618 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Daniel i wella, a gwella yn raddol a wnaeth hyd nes yr adferwyd ei iechyd; ac yr wyf i wedi bod yn meddwl, byth er hynny, fod ei adferiad yn atebiad uniongyrchol i'r weddi hono, oblegid er mai un oedd yn ei hoffrymu, eto yr oedd yr holl gynulleidfa yn uno yn y gwasanaeth, ac fe'n dysgir mai "llawer a ddichon taer weddi y cyfiawn." Ond, wedi gwella, nid oedd modd i'w gael i'r pulpud, ofnai siarad yn gyhoeddus, hyd yn oed yn ei gartref, a chiliai i'r cefn, y tu ôl i bawb, lle yr arhosodd hyd y diwedd, er pob cymell fu arno. Yr oedd ei afiechyd wedi ei analluogi—neu o'r hyn lleiaf, yr oedd efe yn credu ei fod—i wneuthur dim mwy yn y cyhoedd; aeth yn ddiegni ac yn ddiysbryd, fel yr oedd rhai ohonom yn ofni mai gorwedd i lawr a marw a wnâi dan ein dwylaw. Dyna'r pryd y aeth y diweddar Barch. Roger Edwards ato i'w ysgwyd, ac i geisio ganddo ysgrifennu ychydig i'r ''Drysorfa''. Wedi hir gymell cydsyniodd, a pharatôdd nifer o'i bregethau, y rhai a ddaethant allan dan y teitl o ''Offrymau Neillduaeth''. Wedi dechrau cafodd flas ar y gwaith, ac wedi gorffen y pregethau ysgrifennodd y ''Dreflan'', a hynny hefyd ar gymhelliad Mr. Edwards. Bu yn dweud wrthyf fy hun ei fod dan rwymedigaeth<noinclude><references/></noinclude> 2ylywfxq8gjd9njdlq70roafjwoz8oo 104 9865 170619 18930 2026-08-19T16:46:52Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170619 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>neillduol i Mr. Edwards am ei gymhellion yn gystal ag am ei awgrymiadau. Am a wn i, nad ydy w yr hyn a grybwyllwyd am guddiad ei gryfder yn ddangosiad pur deg ohono, ac yn ''index'' cywir o'i garitor. Yr oedd y gallu i ddisgrifio yn amlycach ynddo na'r gallu i ddadansoddi ac i farnu. Yr oedd ei natur unplyg a dioced yn ei arwain yn fynych i gasgliadau, os casgliadau hefyd, a phenderfyniadau na chyfiawnhaid mohonynt gan ddim o'r tu allan i'w fynwes ei hun. Aml iawn y byddai ei deimladau yn rhedeg gan ei gymryd gyda hwynt, tra y byddai ei farn yn gofyn—"Pa le yr wyt ti." Mewn gwirionedd, ''creature of impulse'' perffaith ydoedd, ac o herwydd hynny yr oedd ei nerth a'i wendid yn gorwedd yn yr un lle. Hefyd, ac am yr un rheswm, yr ydoedd ei argraffiadau cyntaf, fel rheol, yn debycach o fod yn gywir na'i ail, am y byddai y rhai hynny yn cael dylanwadu arnynt yn eu ffurfiad gan dueddiadau ei feddwl gymaint â chan ffeithiau; yn wir, dyna fyddai yn andwyo ei farn, cymryd tueddiadau yn lle ffeithiau, a gweithredu ar y rhai hynny. Yng nghanol ei feirniadaeth, a'i ddiffyg barn yr ydoedd yn gymeriad ''noble'' iawn, llawn o<noinclude><references/></noinclude> gep54uytrcd0kvs6bhwvkzmcgfv923v 104 9866 170620 18931 2026-08-19T16:47:22Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170620 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>natur dda ac o gydymdeimlad, gwelai rinweddau yn arall, ogystal â'i golliadau, ac nid oedd dim yn fwy gwrthun ganddo nac un a lawenhâi yng ngwendid eraill, a chaeai â châs perffaith yr un a geisiai ddyrchafu ei hun ar draul tynnu i lawr eraill, ac yr ydym oll wedi gweled rhai felly. Dylwn ddweud, hefyd, fod y disgrifiadau a roddid ganddo yn ei nofelau wedi costio llawer iddo; nid ysgrifennai ond yn afrwydd, ac y mae rhai o'i bethau gorau wedi eu hysgrifennu ganddo lawer o weithiau trosodd<ref>Nis gellir dweud hyn am ei nofelau diweddaf</ref> a hynny bob tro yn araf iawn, wedi ystyried pob brawddeg drosodd a throsodd drachefn- ond wedi eu hysgrifennu maent agos yn berffaith. Rhaid eu bod yn dda, onide ni fuasai yn gallu ysgrifennu fel ag i ddal i fynnu y ddiddordeb yn ei nofelau hyd y diwedd, oblegid ar ragoriaeth y disgrifiadau y maent oll yn dibynnu. Ni fedrai greu plot, ac nid oes yna yr un plot yn yr oll o'i weithiau, ond dywedai yr hanes yn ddigyffelyb, gan ei fod yn teimlo i'r byw bopeth a ddisgrifiai. Yr ydwyf yn cofio mynd i edrych am dano un noswaith pan ymddangosai Rhys Lewis gyntaf; y noswaith honno, "Seth," mab Thomas Bartley, oedd ganddo; ysgrifennai frawddeg, yna gosodai ei ben ar ei fraich,<noinclude><references/></noinclude> 6swasx4t545xpkbpgs6o2rit3hwxm62 104 9867 170621 18932 2026-08-19T16:47:52Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170621 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ac wylai dan ochain dros y lle; ciliais o'r golwg, a deuais yno drachefn, ond cefais Daniel yr un fath, a bu wythnos gyfan cyn gorffen yr hanes rhyfedd hwnnw am Seth a'r capel mawr. Mewn cysylltiad â hyn, dywedais wrtho wedyn fod llawer o golli dagrau wedi bod wrth ddarllen am Seth. "Wel," meddai yntau, "wylodd neb wrth ddarllen gymaint ag y gwnes i wrth ysgrifennu," a chredaf yn sicr bod ei holl greadigaethau wedi eu cysegru, iddo ei hun beth bynnag, trwy ddagrau. Buasai yn dda gennyf ychwanegu, ond ni chaniatâ gofod, a dibennaf trwy fynegi fy hiraeth am dano a'm hanwyldeb o'i goffadwriaeth—coffadwriaeth sydd eto'n fendigedig yn ei dref enedigol, ac ymysg y bobl a'i hadwaenai orau. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> 1wheidxzi9yla7svzbcrz6suet9u03s 104 9869 170622 18936 2026-08-19T16:49:26Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170622 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{canoli|'''ELLIS EDWARDS. M.A.<br>AR<br>DANIEL OWEN'''}} {{canoli|(O'r ''Goleuad'' am Hydref 30ain, 1895.)}} CYSEGREDIG heddiw, wedi myned "i ffordd yr holl ddaear!" Pa beth sydd yn aros yn feddyliau y rhai a'i hadwaenant am flynyddoedd meithion fel ei neilltuolrwydd disgleiriaf a holl gynhwysol? Credwn nas gall y rhai a gawsant fwyaf o'i gymdeithas amau am foment. Y mae un peth yn sefyll allan fel pwynt o oleuni. Hynny a'i gwahaniaethai yn bennaf, yn hynny y safai ar ei ben ei hun, hynny ddeuai i'r golwg bron ymhob ymddiddan cyn pen ychydig o eiliadau : taflai ryw oleuni ar y pwnc dan sylw oedd yn draethawd mewn un pelydriad. Dywedai air, ac yr oedd fel fflachiad sydyn yr ''electric light''. Yr oedd y gymhariaeth mor gymwys, y sylw mor unionsyth, mor<noinclude><references/></noinclude> nw4l9dv4xudqhm1gdpz3nxn828cr7ft 104 9870 170623 18937 2026-08-19T16:50:02Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170623 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>anfursenaidd, mor hydreiddiol, mor wreichionog o gywir, fel yr adnabyddech yn y fan, ac y cydnabyddech gyda, hwyrach, ryw deimlad o barlys, ddyfodiad mellten, a phresenoldeb ysbryd breintiedig ac anghyffredin. Teimlech mor rhydd, mor eglur, mor ddiamwisg, mor risialaidd yw y gwirionedd mewn gwirionedd, gymaint o fwg sydd mewn rhai eglurhadau, ac—rhaid i ni arfer y gair eto—mor felltenaidd y gall taith meddwl fod. Dyma, ni a gredwn, oedd prif nodweddion ei allu meddyliol,—eglurder ei syniad, a'r cyflymdra di-oedi gyda pha un y trawai y nod oedd ganddo mewn golwg. Yn gyffredin yr oedd cywirdeb y sylw yn cael ei ad-dystio gan galonnau y rhai a wyddent am y pwnc. Teimlent fod Daniel Owen wedi darllen i waelod calon pawb wrth ei ddweud. Nid oes gan yr ysgrifennydd bron un atgof am fwynhad bywiocach na'r hyn a gai wrth wrando ar Daniel Owen yn disgrifio rhagoriaethau pregethwyr a phregethau, neu yn adrodd y pregethau. Mewn ychydig funudau ar ôl diwedd yr oedfa, tywalltai allan sylwadau oeddynt yn eich gwanu i'r byw fel y pethau yr oeddech yn hollol wedi eu meddwl, ond fil o filltiroedd oddi wrth fedru eu dweud. Yr iasau o fwynhad a gynhyrchai y<noinclude><references/></noinclude> 7ztosehcjb33u9uumw4vdz2xrjhj9cg 104 9871 170624 18938 2026-08-19T16:50:41Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170624 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>disgrifiad ! Nid oedd ond y gwir, ond teimlech mai y gwir yn ei hanfod ydoedd. Yr oedd yn oleuni eiriaswyn, bob brawddeg a gair. Byth nid ymbalfalai Daniel Owen am ymadrodd na syniad, pan na chawsai ddim amser, yn ôl a welid, i fyfyrio neu gasglu barn. A glywodd rhywun ef erioed mewn penbleth sut i ddweud, neu mewn amheuaeth beth i’w ddweud i osod allan ei feddwl ? Nid chwiliwr oedd, ond canfyddwr. Mewn gair, yr oedd, os bu neb erioed, yn ŵr o athrylith fyw. A oes cysylltiad rhwng y gair a ''thrwy, trwodd?'' Os nad oes y mae rhwng y peth. Dyn ar unwaith yn gweled drwodd at y gwir, heb ond ychydig o help profiad na dysg, dyna ddyn o athrylith, pa beth bynnag y w y testun y mae a fynno âg ef. Y mae athrylith sydd yn tanio ar ôl llafur a dysg. Rhaid iddi lawer o gynnud cyn y deffry y fflam. Ond gŵr oedd Daniel Owen a welai ar un ergyd, ac ar un cyffyrddiad â phwnc, drwy ryw allu mewnol o hydreiddiwch, megis pe na bai ansicrwydd ac aneglurder yn bod iddo. Nid ydym yn honni ei fod bob amser, yn ei sylw, yn gweled y peth yr oedd mwyaf o eisiau ei weled, ac eto yr ydym yn dweud hyn yn fwy fel addefiad o amherffeithrwydd natur dyn yn gyffredinol,<noinclude><references/></noinclude> 9yn6zup59efs0uc1qg6jmypcifqicov 104 9872 170625 18939 2026-08-19T16:51:14Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170625 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>nag oddi ar brofiad o hanes Daniel Owen. Ei nod gwahaniaethol ef, o ran ei feddwl a'i ddeall, oedd y gwrthwyneb. Y cyd-drigiad hwn gyda noethni y gwir, a'i ddigasedd at bob ffug, seremoni wag, agweddau disylwedd a dirwasgiad ar natur iach, sydd yn dyfod i'r golwg yn rhai o brif gymeriadau ei lyfrau. Yn ''true to nature'', Wil Bryan, trawai un o'r tannau oedd yn swnio yn ddi-baid a chryfaf yn ei galon ef ei hun. John Aelod Jones, Mr. Smart, a'r mwynwr gau, ac eraill,—nid ydynt, ni chredwn, yn ddarluniau o neb neillduol. Ond dynodent egwyddor a dull yr oedd ei enaid ar dân yn eu herbyn. Nid ydym yn cofio erioed ei weled yn dirmygu dyn, nac erioed yn chwerw, ond efe a wnâi siarad yn boeth, neu, yn hytrach, yn wresog, o herwydd ni chlywsom am dano erioed mewn tymer ddrwg ychwaith,—ac ymhlith y pethau a enynnent fwyaf ar ei enaid ydoedd ffug. Un o'i amcanion pennaf ydoedd amddiffyn naturioldeb,—naturioldeb mewn dull, mewn gweithred, ac, yn enwedig mewn ymarferiadau crefyddol. Yr oedd hyn yn dilyn oddi wrth ei gyd-drigiad â'r gwir. Teimlai mai y peth ar beth oedd yn ôl natur dyn, fel y crëwyd ef gan<noinclude><references/></noinclude> ljkpv36mp4akqx7jeyjz88z8ciiib7c 104 9873 170626 18940 2026-08-19T16:51:53Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170626 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>y Brenin Mawr. Hynny oedd yn ddynoliaeth, ac felly, hynny oedd i'w ganmol, a chamgymeriad oedd y peth gwrthwyneb, pa faint bynnag o ganiatâd, o awdurdod, neu o grefydd ymddangosiadol oedd y tu cefn iddo. Ni fynnai osod ei hun mewn ''mould'' "gelfyddydol," ac ni fynnai i arall wasgu cyd-ddyn iddi. Daliai mai'r ffurf orau ar ddyn oedd y dyn ei hun, ac mai gwaith crefydd oedd ei berffeithio. Y dwyfoldeb a ddyrchefid ganddo oedd yr un a ddangosai ei hun mewn naturioldeb. Y naturiol, yn ei farn ef, oedd sianel y dwyfol ym myd dyn. Ac felly, y mae Mr. Pugh, ''Rhys Lewis'', yn uwch ganddo na dynion mwy galluog, ac un fel Wil Bryan ddiras yn fwy gobeithiol yn ei olwg na llawer un sydd yn ymddangos heb bechod o gwbl Ond hanner sylw yw hyn. Er iddo synied yn llawn mor glir, a meddu gallu llawn mor eithriadol i wneud ei eiriau megis yn wydr pur,—yn nesaf peth at feddwl ei hun, ni fuasai yn agos o fod yr hyn ydoedd oni buasai ei fod yn gweled ac yn teimlo cymaint. Yr oedd yn fyw i bopeth bron, oddigerth manylion mesur a rhif. Ond os na fedrai fesur tir, gallai ehedeg drwy'r ffurfafen drosto, a chanu gwych gân na fedr mesuroniaeth byth mo'i chynhyrchu. Os nad<noinclude><references/></noinclude> mxp53sxjrykxqwudzqpb9sdmd18wr3u 104 9874 170627 18941 2026-08-19T16:52:51Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170627 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>oedd manylion rhif yn ei ddenu, yr oedd y cyfanion mwyaf pwysig yn brif faterion ei enaid. Pynciau diwinyddiaeth a chrefydd— gyda rhain y magwyd ef. Crefydd a'i "moddion," esiampl grefyddol a galluoedd naturiol ei fam, y cyfarfodydd cystadleuol a gychwynnwyd gan gyfeillion crefyddol, ac a wobrwyent gan mwyaf am draethodau a barddoniaeth grefyddol. Y cyfarfodydd darllen, yr ymddiddanion parhaus yn ei ieuenctid ar faterion diwinyddol — y pethau hyn a ffurfiasent Daniel Owen yn y blynyddoedd pan y mae dyn yn fwyaf agored i argraff. Pan ddaeth pregethau Robertson o Brighton allan, cafodd y fath fwynhad ynddynt, drachtiai mor awyddus ohonynt, ac adroddai hwynt gyda'r fath rym fel y mentrwn amau a ddarfu i Robertson ei hun eu traddodi yn well. Ei fam, fel y dywedodd ef ei hun, oedd "Mari Lewis," ei brif chwedl, ac yr oedd effaith ei bywyd arno yn neillduol o fawr. Bu yn dilyn moddion cyhoeddus crefydd—gydag ychydig o ataliadau—o'r amser ei brentisiaeth, pan y gorfodid ef gan Angell Jones i fynd iddynt deirgwaith bob Sabath, a phob tro yn yr wythnos, a gwleddai ar bregethau da. Yr oedd yn fyw o deimlad "naturiol" hefyd, ac yn fyw iddo i raddau eithriadol<noinclude><references/></noinclude> fbra8pip1r3z4afsgntwhw69si1bp64 104 9875 170628 18942 2026-08-19T16:53:29Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170628 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Ail deimlai deimladau lu. Deallai ddynion oeddynt, fel y dywedwn yn gyffredin, yn hollol wahanol i'w gilydd. Ie, deallai hwynt yn well nag yr oedd y rhan fwyaf ohonynt yn eu deall eu hunain. Bydded i chwi osod o'i flaen rai o syniadau uchaf pregethwyr gorau, neu y beirdd uchaf, yn y fan yr oedd ar ei aden, gyda'r gwroniaid eu hunain, ond pwy a deimlai ddiddordeb mwy yn Edward Sibian a holl ''oddities'' y dref? Bydded i chwi adrodd profedigaethau neu lawenydd rhywun, yr oedd efe ynddynt, ac yn eu canol ar y funud, fel y mae greddf mam yn treiddio i, ac yn taenu dros, ond yn myned tu hwnt i brofiad ei phlentyn. Achosion eglwysig, achosion trefol, achosion teuluaidd, teimladau yr hen a'r ieuainc, y dwys a'r digrif, nid oedd dim, o'r bron yn y cylch y troai efe ynddo, nad oedd yn cael atsain a chydymdeimlad yn ei galon ef, ac yn derbyn bywyd newydd yn ei eiriau. Yr oedd yn fwy nag un o'i lyfrau, ac na hwy oll gyda'u gilydd. Dywed yn ei Hunangofiant fod y siop weithio yn fath o goleg iddo. Yr oedd felly i raddau nodedig. Yr oedd y siop honno yn un o'r mannau mwyaf deffroadol i'r meddwl yn yr holl dref; ie, tybed nad allem ddweud yn yr holl<noinclude><references/></noinclude> rqxusv8hz7itc3yk4b3lhhxlz7r7bra 104 9876 170629 18943 2026-08-19T16:54:25Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170629 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>wlad. Anghyfiawnder cymdeithasol, athrylith farddonol, teilyngdod awdwyr, cerddoriaeth—byth a hefyd torrai y gweithdy allan yn un oriel o felodaidd gwirioneddol—gwleidyddiaeth, ac hefyd diwinyddiaeth—byddai ymwneud llawn o ynni â hwynt oll. Swyn neillduol y cwbl oedd y caech yno siarad oedd yn boeth o'r galon, heb ddim celu anawsterau, heb ddim arbed yr hyn a fernid yn an-reswm, na dim o driniaeth y menig ''kid''. Ymgyrch am fywyd ydoedd. Yr oedd ei brif nodwedd, ymdafliad at wirionedd, yn cael y bwyd a garai yno am flynyddoedd. Ond nid athrylith, nac eangder teimlad, a roddant gyfrif am agosrwydd cyson at y gwir. Pa fodd y bu i Daniel Owen, drwy oes o agos i drigain mlynedd, gadw y cariad hwn at wirionedd, a'r gallu hwn i'w weled? Nid oes ond un ffordd i'w gadw, bydded gallu dyn yr hyn a fyddo. Rhaid bod gogwydd moesol y galon tuag at y gwir. Rhaid bod disgyblaeth sydd yn dewis y gwir yn cael ei pharhau. Rhaid bod enaid sydd yn dal i feddu gwelediad ohono yn un sydd yn dal i wrthod ei werthu am weniaith, am arian, am ddyrchafiad mewn cymdeithas. Rhaid ei fod yn un nad yw balchder yn sychu ei gydymdeimlad, na hunan yn ei bellhau oddi wrth<noinclude><references/></noinclude> kbl7o7mx7qfcnqtjdbs3ta7w9zulx7m 104 9877 170630 18944 2026-08-19T16:56:11Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170630 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ei ryw, nad yw ofn yn diffodd ei obeithion na pharch yn ei suo i hunan-foddhad. Un o'r bobl oedd Daniel Owen yn ei haniad, ac un ohonynt a fu, yn ei feddyliau, ac yn ei ymhyfrydiad ar fyd ei oes. Cof gennym iddo gael ei ddewis i ateb dros y gweithwyr mewn cyfarfod gwleidyddol bwysig yn ei dref, pan oedd Syr Robert Cunliffe, a doniau eraill ymhlith y siaradwyr. Gweithiwr oedd Daniel Owen ei hun y pryd hwnnw, ond ei araith ef oedd yr orau o gwbl. Yr oedd mwy o ''grit'' ynddi, ys dywed y Sais, nag yn un arall. Efe oedd y pencampwr o ddigon. Dros ei gydweithwyr, ac ar eu rhan y siaradai y noson honno, a chyda'r gweithwyr a'r bobl gyffredin y bu fyw ei fywyd hyd y diwedd. Mor ddieithr yw y meddwl, ac eto mor wir, y galliasai efe, fel eraill, gael mwy nag un ffordd at fywyd llai beichus. Ond ni symudodd fodfedd tuag at ddim o'r fath beth. Ni themtiodd ei lwyddiant ef i geisio cyfeillion mwy cyfoethog. Ni arferai weniaith i geisio ymgodi, ni phellhaodd oddi wrth drueiniaid y ddaear. Yn yr ystafell tu ôl i'r ''shop'', neu y gegin gul gartref, ar ôl holl oriau ei lafur, y gwelai ei gyfeillion ef yn ysgrifennu ''Rhys Lewis'', ac yno y cawsant ef yn hollol yr un un wedi i'w glod daenu<noinclude><references/></noinclude> lmdr7dla4ty346mlf77esjdfg1al6rs 104 9878 170631 18945 2026-08-19T16:58:45Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170631 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>drwy Gymru, ac wedi iddo gael ei wneud yn Ustus Heddwch, ag eistedd gyda mawrion y tir. Gwerthodd y tŷ—nid oedd yn fawr—a godasai iddo ei hunan ychydig o'r dref, a daeth yn ôl i ganol ei gyd-ddynion drachefn. Ni chlywodd neb am dano yn gwneuthur tro "gwael," yn crafangu am elw, yn troi ei gefn mewn ymchwydd ar un o'i gyd-ddynion, yn deffro digasedd drwy fudr-falchder. A gadwir i lawr falchder i'r fath raddau heb grefydd? Cafodd lawer o'r gwir, ond cafodd ef am iddo ei garu, ac ymlynu wrtho. Ond rhaid ymatal; pan gofiwn y dirfawr dlodi a fu yn rhan iddo am lawer o flynyddoedd, pan feddyliwn mor hynod o brin oedd yr holl amser a gai i ddarllen ac i feddwl, i dderbyn gwybodaeth ac i'w roddi pan ystyriom am ei wendid corfforol, a'i faith anallu, rhaid gollwng teimlad i mewn ag y mae ei newydd-deb yn un o'r profion gorau o fawredd Daniel Owen—syndod aruthr. Tra yr oedd gyda ni, ymddangosai yn beth mor naturiol iddo fod yr hyn ydoedd, mai ychydig o syndod a deimlid gan neb. Ond yn awr gwelwn mai yr esboniad cymhwysaf, a'r unig un priodol ar ei allu rhyfedd, yw mai rhodd Duw ydoedd Daniel Owen. Yr oedd yn greadur ar ei ben ei hun. Y cyfaill<noinclude><references/></noinclude> 39k3eupcr5mu8klc1mlzipisr4mpkg6 104 9879 170632 18946 2026-08-19T16:59:19Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170632 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>pur! Yr oedd ei enaid fel tannau telyn arian i rai o deimladau cryfaf, tyneraf, dyfnaf ac uchaf natur dyn. Profodd arteithiau newyn am flynyddoedd. Gorchfygodd hwy trwy ei lafur gonest ei hun. Teimlodd i'r byw, droeon di-rif, dan ddylanwadau llais y nef. Ymgeisiai rhag ysgrifennu un gair a lygrai Enynnodd a llefarodd ganwaith dros ei ryw, ac yn erbyn anwiredd. Plygai ei galon yn isel o flaen pob gwir sancteiddrwydd. Dyrchafwyd ef gan ei holl genedl Ond aeth ei wedd yn ofnus ac ingol pan agosâi at y cyfnewidiad mawr. Ymgrymai a dychrynai o flaen y Purdeb ofnadwy at yr hwn y dynesai. Dwys weddïau yn ei oriau olaf! Nid dieithr oedd iddo ymbil ar Dduw. Pa le yr êl un ysbryd ond lle yr esgynnai ei ddymuniadau dyfnaf, a phwy a'i hadwaenai a all amau pa le, er holl amrywiaeth ei feddyliau, yr a'i dwys ddyhead ei galon ef. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> 0lzqgkgqn2ji757nzfyc0dg0wdq4yw1 104 9880 170633 18947 2026-08-19T17:00:47Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170633 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{canoli|'''DESGRIFIAD O DANIEL OWEN.'''}} {{canoli|(Gan Mr. John Lloyd ''(Crwydryn)'', Treffynnon.)}} WELE ddisgrifiad a ymddangosodd o Daniel Owen yn y ''County Herald'', Mehefin 10fed, 1887, gan un a alwai ei hun ''Crwydryn'', sef Mr. John Lloyd o Dreffynnon:— "Tra yn edrych arno, meddyliem' fod pwy bynnag a roddodd fodolaeth i'r ymadrodd fod 'naw teiliwr yn gwneud un dyn' yn dra anadnabyddus o holl 'ferchyg y nodwydd' yn Sir Fflint, neu ni fuasai byth yn rhyfygu gwneuthur sylw mor gyfeiliornus. Pe yn adnabod un ohonynt, yr ydym ar fedr cyfeirio ato, galliasai yn hawdd aralleirio'r frawddeg, a dweud fod yr un teiliwr hwn yn well na llawer naw dy/ a'r dynion hynny heb fod yn rhai cyffredin ychwaith. Ni wastraffodd natur gnawd ac esgyrn iddo. Lled gynnil, mewn gwirionedd y bu yn ei dosraniad o'r naill a'r llall<noinclude><references/></noinclude> sqz42dzy3qo7lbi6zle5wx3ds3slpte 104 9882 170634 18949 2026-08-19T17:02:10Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170634 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Er wedi ei gynysgaeddu â chorff eiddil, cyfrannodd yn ddibrin iddo ddarfelydd y buasai degwm ohono yn gynhysgaeth gyfoethog o oes i oes i lawer o feib awen ei wlad. Nid ydyw yn ieuanc, a phell ydyw o fod yn hen. Mae, er hynny, yn agosach i gyffiniau y tymor diweddaf na'r cyntaf , canys y mae lluosogiad y gwallt a'r cernflew gwynion yn tystio ei fod bellach wedi cyrraedd tiriogaeth yr 'hen lanc' Mae hefyd yn ymarferol wedi trosglwyddo ei hunan i'r dosbarth ystyfnig hwn o blant dynion. Ganwyd ef, fel y cyfeiriwyd eisoes, yn y dref a breswylir ganddo, ac er ei fod bellach yn rhagor na llawn deugain mlwydd oed, y mae yn rhy werthfawr a dwfn ei barch yn ei ardal enedigol iddi roddi llythyr ysgar iddo. Ynfydrwydd mewn ardal ydyw ffarwelio â'i henwogion, ac y mae ef yn ddiddadl yn un o'r cyfryw. Pwy feddyliai wrth sylwi arno yn cerdded yn hamddenol hyd heolydd yr Wyddgrug, gydag un llaw ym mhoced ei lodrau a'r llall yn ymrwyfo yn araf wrth ei ochr; ei ben, ar yr hwn y mae het ''jim crow'' ddu, yn cyfateb i'r wisg sydd fynychaf am dano, yn ogwydd mewn gostyngeiddrwydd arwyddocaol o'r enwad y perthynai iddo; ei ddau lygad bychan chwareus<noinclude><references/></noinclude> 7l0hnqtbneynq5cu4da7urocsqikocg 104 9883 170635 18950 2026-08-19T17:03:45Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170635 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>yn tremio i bob cyfeiriad—pwy feddyliai mai y gŵr cymharol ieuanc yna yr olwg ydyw awdur ''Rhys Lewis''? Eto dyna fe. Pwy mor ddiymhongar, gwylaidd, ie, mor ddiddichell? Er ei fod yn aml, aml, yn 'nhir neilltuaeth' yn ei fasnachdy, eto gadawer iddo eistedd yno wrth y pentan, penelin ei fraich ddeheu ar y bwrdd, a chetyn cwta rhwng ei ddannedd, a chydymaith gerllaw yn eistedd ar hen gadair ag y mae ei chefn wedi ei ysgar oddi wrth ei chorff . . . yn yr ymgom bydd wedi anghofio ei unigedd yn llwyr. Mor ddifrifol yr edrycha ym myw ein llygad! Gyda'r fath oslef y traetha ei syniadau o barthed i wahanol faterion ac amgylchiadau ! Treigla amser yn ei gwmni diddan bron yn ddiarwybod. Er yn ymwybodol ein bod ym mhresenoldeb 'gŵr mawr/ eto mae ei agosrwydd atom yn peri i ni deimlo yn berffaith glir rhag cyfeirio dim ato ei hunan, nac utganu clod ei alluoedd. Disgyblaeth ragorol i ddifa hunaniaeth llawer un fyddai treulio ychydig oriau yn athrofa Gostyngeiddrwydd gydag awdur ''Rhys Lewis''" {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> m9ws0n4p8jea3v0cb3vqzb4o2hafxwb 104 9885 170636 18952 2026-08-19T17:09:53Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170636 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{canoli|'''HANES EI WAITH LLENYDDOL'''}}. DODWN yma hanes byr o ymddangosiad ei weithiau llenyddol. Gellir dweud mai ar ôl i'w fywyd cyhoeddus ddod i derfyniad, o'r hyn leiaf fel pregethwr, y dechreuodd ei yrfa lenyddol. Ar ôl i'w iechyd dorri i lawr yn 1876, a phan yn dihoeni am fisoedd, dechreuodd, ar gymhelliad taer y Parch. Roger Edwards, ysgrifennu ei bregethau i'r ''Drysorfa''. Byddai yn feius ynom yn y lle hwn i beidio talu gwarogaeth i graffter hen olygydd hybarch y ''Drysorfa''. Nid oedd Daniel Owen ond pregethwr ân-ordeiniedig, ac mewn cymhariaeth yn ddi-nod. Teg yw dweud iddo dynnu sylw arbennig rai o'n cynulleidfaoedd mwyaf deallgar. Y mae yn sicr nad ystyriai neb ef yn bregethwr poblogaidd; ond yr oedd y Parch. Roger Edwards yn abl i weled fod yna elfennau eithriadol yn y gŵr ieuanc yr oedd afiechyd wedi selio ei enau. Diau hefyd fod Mr Edwards yn ei gymell i ymgymryd ag ysgrifennu ei bregethau er<noinclude><references/></noinclude> 0n688dwqjos6xwady962mst2cnuk56i 104 9886 170637 18953 2026-08-19T17:11:45Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170637 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>mwyn ei dynnu allan ohono ei hun, oblegid yr oedd yr afiechyd wedi effeithio ar ei ''nervous system'' i'r fath raddau nes peri iddo ymdeimlo ag ef ei hun yn barhaus. Adwaenir y Parch. Roger Edwards fel dyn cryf, ac un a gymerodd ran fel arweinydd yn Nghyfundeb y Methodistiaid Calfinaidd yng Ngogledd Cymru am flynyddoedd lawer; ond wrth graffu ar ei hanes yn y dref hon, gwelwn fod yna haen ddofn o dynerwch yn ei natur. Ac ni ddylid anghofio ei ofal tadol am y pregethwr ieuanc disyml a gododd megis wrth ei draed Drwy anogaeth, os nad dirwasgiad y golygydd, yr anfonodd Daniel Owen y pregethau a alwyd yn "Offrymau Neillduaeth" i'r ''Drysorfa''. Enillasant sylw ar unwaith. Er ei fod wedi pregethu rhai ohonynt yn y cynulleidfaoedd, eto, ni ddarfu iddynt gynhyrchu y fath sylw a phan yn ymddangos ar ddalennau y ''Drysorfa''. Wedi hyn ysgrifennodd ychydig o frasluniau Methodistaidd i'r un cyhoeddiad, ac yn fuan cyhoeddwyd yr Offrymau Neillduaeth a'r brasluniau yn un gyfrol. Efallai mai un o'r pethau a roddodd fwyaf o foddhad i'r awdur y pryd hwn oedd, gwaith Dr. Edwards yn ysgrifennu llythyr o gymeradwyaeth o'r llyfr i'r<noinclude><references/></noinclude> obzzzgyyyhy9v0tvmd1rouvus5geggg 104 9887 170638 18955 2026-08-19T17:13:43Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170638 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>''Goleuad''. Teimlai yr awdur fod cael canmoliaeth gan y fath ŵr yn ganmoliaeth yn wir, oblegid yr oedd Dr. Edwards yn sefyll bron mor uchel fel beirniad llenyddol ag ydoedd fel diwinydd. Ac nid ar air yn unig yr oedd y Doctor yn canmol, ond cymerodd 60 o gopïau o'r llyf r ei hunan, er mwyn eu rhannu rhwng efrydwyr y Bala, ac eraill. Yn ddilynol i hyn, gwasgwyd ar Daniel Owen i ysgrifennu ffugchwedl i'r Drysorfa. Ymddengys mai i Proff. Ellis Edwards yr ydym yn ddyledus am y syniad hwn. Yr oedd Proff Edwards wedi cael mantais arbennig i adnabod teithi meddwl ei gydymaith. Cyfeillachasant lawer a'u gilydd ar hyd y blynyddoedd; ac ar ôl i'r brasluniau ymddangos, cymhellodd ei dad, y Parch. Roger Edwards, i geisio gan Daniel Owen i ysgrifennu ffugchwedl. Ac er iddo wrthod yn bendant ar y cyntaf, ni fynnai Mr Edwards ei nacáu; ac ar amlen y Drysorfa yn niwedd y flwyddyn 1878, gwelwyd hysbysiad y byddai y "''Dreflan'', gan Daniel Owen," yn ymddangos yn y flwyddyn ddilynol Eiddo y Parch. Roger Edwards yw y teitl, ac y mae bron yn sicr mai i'w ddylanwad ef ar yr awdur y rhaid priodoli ymddangosiad y ''Dreflan''. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> om6c4tvzivpw8yv75tu5ypxtrknfoc1 104 9888 170639 18956 2026-08-19T17:14:47Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170639 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Yr oedd ymddangosiad ''novel'' mewn cylchgrawn crefyddol fel y ''Drysorfa'' yn newyddbeth yng Nghymru. Y mae yn wir fod y golygydd ei hun wedi portreadu amryw o hen gymeriadau a adwaenai pan yn llanc yn sir Feirionydd dan y pennawd "Y tri brawd a'u teuluoedd," eto nid ffugchwedl ydoedd. Dyma fel y cyfeiria y golygydd at y mater hwn yn ei Ragymadrodd i'r ''Dreflan'', pan ei cyhoeddwyd yn llyfr ar wahân yn y flwyddyn 1881; cyhoeddedig gan Feistri P. M. Evans a'i Fab, Treffynnon: "Dichon fod rhyw ychydig nifer o bobl dda yn meithrin gwrthwynebiad ddwyn allan wirioneddau crefyddol mewn adroddiadau neu storïau fel y ceir yma. Ond os rhydd y cyfryw ddarlleniad trwyadl i'r ''Dreflan'', hwy a welant nad oes ynddi ddim yn annaturiol neu yn anghymeradwy, megis y mae mewn llawer o ffugchwedlau; ac yn y llyfr hwn hefyd cyflwynir lliaws o wersi daionus i rai nad ânt i edrych am danynt mewn pregethau, traethodau, ac esboniadau." Yn ddilynol cawn ef yn dechrau ar ''Rhys Lewis''. Gwnaeth hyn, meddai, am na adawai y golygydd lonydd iddo. Cymerodd y ffugchwedl hon dair blynedd i ymddangos.<noinclude><references/></noinclude> ptwopgf5ip350tk75o7bu5bx9c55uvj 104 9889 170640 18957 2026-08-19T17:16:26Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170640 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Ysgrifennai bennod ar gyfer bob mis i'r ''Drysorfa'', heb fod ganddo ddim wrth gefn, Wedi ei chwblhau cyhoeddwyd hi yn llyfr 4/-,gan yr awdur, a gwerthwyd dwy fil o gopïau, sef yr holl argraffiad mewn chwe mis. Y mae yn amheus a gafodd dim ei ddarllen mor awchus â chyffredinol yng Nghymru a ''Hunangofiant Rhys Lewis''. Parodd ei hymddangosiad yn fisol yn y ''Drysorfa'' gynnydd mawr yng ngwerthiant y cylchgrawn hwnnw, a'r fath oedd swyn a phoblogrwydd y ffug-chwedl, fel yr aeth y ''Drysorfa'' yn hysbys tu hwnt i ffiniau y Methodistiaid. A phan gyhoeddwyd ''Rhys Lewis'' yn llyfr, yn 1885, gellir dweud iddo gael ei ddarllen gan bawb o fewn Cymru a deimlant ddiddordeb yn llenyddiaeth eu gwlad. Gwerthodd y ''copyright'' i Feistri Hughes a'i Fab, Gwrecsam, a dygasant hwythau ailargraffiad, gyda nifer o ddarluniau allan. Y mae yr argraffiad hwnnw bellach wedi ei ddihysbyddu. Oddeutu wyth mlynedd yn ôl ymddangosodd cyfieithiad Seisnig o ''Rhys Lewis''. Nis gellir dweud fod hwn wedi bod yn llwyddiant. Nid oedd y cyfieithydd yn gyfarwydd ag ystyr fanwl yr hyn a ysgrifennai, ac o ganlyniad, llawer o gamgymeriadau digrifol a wnaed<noinclude><references/></noinclude> pjtob66n70cnfcpyu65i2bnwezy8w8s 104 9890 170641 18960 2026-08-19T17:18:46Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170641 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ganddo mae yn amheus hefyd a oedd yn bosibl rhoddi cyfieithiad da o'r fath lyf r a Rhys Lewis. Y mae yn sicr, pa fodd bynnag, na chafwyd un yn y cyfieithiad a ymddangosodd yn y flwyddyn 1888. Cyhoeddwyd gan Mr. John Lloyd Morris, yr Wyddgrug, gasgliad o'r amryw ddarnau o'i waith, yr hwn a elwid ''y Siswrn'', a chyhoeddwyd ail-argraffiad ymhen amser. Yn y flwyddyn 1890, dechreuodd ysgrifennu ''Enoc Huws'' i'r Cymro. Diau mai i daerni a symbyliad golygydd y ''Cymro'' y dylid priodoli ymddangosiad ''Enoc Hughes''. Ar ôl iddi oll ymddangos drwy y ''Cymro'', prynwyd y ''copyright'' gan Feistri Hughes a'i Fab. Ymddangosodd cyfieithiad da o ''Enoc Huws'' yn Wades, gan yr Anrhydeddus Claud Tivian, dan olygiaeth O. M. Edwards, M.A., Rhydychen. Ar ôl gorffen ''Enoc Hughes'' gawn ef yn dechrau ar unwaith ar ysgrifennu ''Gwen Thomas'' i'r ''Cymro'',—''copyright'' o'r gwaith hwn a brynwyd drachefn gan Feistri Hughes a'i Fab. Ysgrifennai storïau bychain i'r ''Cymro'' yn lled fynych, y rhai a gyhoeddwyd ganddo yn llyfr, dan yr enw ''Straeon y Pentan''. Gwelir oddi wrth yr uchod mai yn rhannau misol neu wythnosol yr<noinclude><references/></noinclude> kai64m5ypcnpq033lvhbw2mtgu5mx1r 104 9891 170642 18962 2026-08-19T17:19:47Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170642 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ymddangosodd ei weithiau ar y cyntaf. Y mae bron yn sicr nas gellid cael ganddo i ysgrifennu ond yn y modd hwn. Ysgrifennai ddogn mis yn ei fis, heb edrych dim tu hwnt i hynny. Ysgrifennai y ''Dreflan'' a ''Rhys Lewis'' ar ôl myned gartre, a mynych y byddai yn aros i fynnu hyd oriau y bore i gwblhau y bennod. Pan yn ysgrifennu ''Enoc Huws'' a ''Gwen Thomas'' ysgrifennai yn y masnachdy, yng nghanol ei oruchwylion, pryd y torrid ar ei heddwch yn barhaus. Pan elwid arno o'i ystafell gefn i weini ar gwsmeriaid, gadawai y M.S. ar y bwrdd, a dychwelai yn ôl i ail-ymaflyd yn ei waith. Ac weithiau canfyddai fod rhai o'i gyfeillion direidus wedi bod a llaw yn y gwaith. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> luntclo1x37xhw61b89hjx1i6qbcwre 104 9956 170643 19037 2026-08-19T17:23:06Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170643 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{canoli|'''DANIEL OWEN<br>FEL<br>YSGRIFENNYDD'''}} YN y sylwadau dilynol ceisiwn nodi allan rai o nodweddion Daniel Owen fel ysgrifennydd, a thrwy hynny ateb y cwestiwn,—Pa beth sydd yn cyfrif am boblogrwydd ei weithiau? ac ymhellach, ceisiwn ymofyn,—Beth yw dylanwad ei ysgrifeniadau ar y wlad? Diamau y rhaid priodoli graddau o'i boblogrwydd i'r ffurf ffug-chwedleuol yr ysgrifennai ynddi. Gwestiwn eang yw hwn,—Beth sydd yn cyfrif am boblogrwydd y dull hwn o ysgrifennu? yn enwedig yn y ffurf o ddisgrifiad o gymeriadau. Gwelir fod y ffurf hon yn boblogaidd ymhob gwlad wareiddiedig lle y maent wedi cyrraedd diwylliant meddyliol lled uchel Efallai y rhaid i wareiddiad gyrraedd aeddfedrwydd<noinclude><references/></noinclude> 380i2glgqknlgu71uyfz0ay7x87drb1 104 9957 170648 19038 2026-08-19T17:29:22Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170648 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>neilltuol cyn y rhoddir bri arbennig i'r ffug-chwedl. Gellir dweud mai yr hyn yw arluniaeth mewn celf, dyna yw y ffugchwedl ddisgrifiadol mewn llenyddiaeth. Rhaid i genedl ddod yn ymwybodol o honni ei hun cyn y gall y math hwn o lenyddiaeth flaguro. Diau mai un o nodweddion amlycaf ein dyddiau ni yw hunanymwybyddiaeth. Y mae dynion yn fyw iawn iddynt eu hunain; ac yn chwilfrydig i wybod am eu gilydd. Y mae yn sicr hefyd fod yna fwy o dynerwch a chydymdeimlad ' yng ngwahanol gylchoedd cymdeithas. Diau fod yr amser yr ymddangosodd Daniel Owen yn fanteisiol i'r dull hwn o ysgrifennu. Nid oedd neb wedi ceisio disgrifio bywyd Cymru, yn enwedig bywyd crefyddol ein gwlad, oddieithr drwy fywgraffiadau, a rhaid cydnabod mai ychydig iawn o Gofiantau gwir lwyddiannus oedd wedi ymddangos cyn ymddangosiad " Hunangofiant Gweinidog Bethel." Credwn y buasai yn amhosibl i'w ysgrifeniadau ymddangos lawer cyn hyn. Y mae yn sicr, pa fodd bynnag, na fuasai ysgrifeniadau o'r natur yma yn cael derbyniad genhedlaeth yn ôl. Yn y deffroad mawr crefyddol yn y ganrif ddiweddaf, ac yn wir yn y blynyddoedd dilynol pan yr oedd y diwygiad<noinclude><references/></noinclude> 6fbkboy5exp4ldxl0wivc7emjksoy8d 104 9958 170649 19039 2026-08-19T17:30:16Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170649 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>hwnnw yn cymryd ffurf arhosol, nis gellid disgwyl cael disgrifiad ohono; yr oedd dynion yn bwy yn rhy agos ato; yn rhan ohono. Nid oeddynt eto wedi cael digon o amser ac o brofiad i'w galluogi i ddisgrifio eu bywyd eu hunain. Yn wir, ni oddefai angerddoldeb eu teimlad crefyddol iddynt i wneud hynny. Erbyn i Daniel Owen ymddangos yr oedd canrif wedi myned heibio er y Diwygiad Methodistaidd yng Nghymru. Yr oedd y genhedlaeth gyntaf o grefyddwyr yn y rhannau hyn o Gymru wedi myned i orffwys. Yr oedd atgofion am yr hen bobl yn llenwi lliaws o feddyliau eu holynwyr pan yr oedd awdur ''Rhys Lewis'' yn fachgennyn. Yr oedd man preswylfod yr awdur yn fantais iddo hefyd. Yr oedd yn byw yn agos i Glawdd Offa, yn ymyl y terfynau lle mae bywyd Seisnig a Chymreig yn cydgyfarfod. Cymreig, yn ddiau, ydoedd haen isaf bywyd tref yr Wyddgrug pan oedd ef yn ieuanc, eto yr oedd yr ysbryd Cymreig yn cael ei fywhau a'i symbylu gan y dylanwadau Seisnig a lifant i'r lle drwy fasnach a'r gweithfeydd glo a mwynol. Tra na chafodd y rhanbarth hwn o Gymru ei orlifo gan y llanw Seisnig, megis Maesyfed a rhannau o Maldwyn, eto, daeth yr ysbryd â'r bywyd Cymreig i gyffyrddiad, os nad gwrthdrawiad â syniadau a<noinclude><references/></noinclude> qd4v6m29a5q467hc1rgahdiaw71k2a6 104 9959 170650 19040 2026-08-19T17:31:00Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170650 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>theimladau gwahanol iddo ei hun, a thrwy hynny daeth y Cymry, efallai, yn fwy ymwybodol o'u nodweddion arbennig eu hunain. Diau y gwelid y duedd hon yn fwy cyffredin yn y rhannau hyn nag yn y siroedd pellaf o derfyn Lloegr. Yr un modd ceir fod yr Ysgol Ysgotaidd o nofelwyr yn disgrifio cymeriadau oeddynt yn byw yn rhannau isaf Scotland, ar y terfyn rhwng y ddwy wlad, ac y mae rhai o'r cymeriadau cryfaf, mwyaf trawiadol a ddisgrifir yn rhai oeddynt wedi dod i lawr o rannau mwy Celtaidd o'r Alban. Heblaw bod yr amser, ac hyd yn oed lle ei breswylfod yn fanteisiol iddo, dylid ychwanegu fod amgylchiadau bywyd yr awdur ei hun yn gyfryw ag i ddyfnhau ynddo y duedd i ddarlunio cymeriadau â bywyd crefyddol ei wlad Yr oedd wedi ei orfodi gan afiechyd i gilio, bron yn hollol, o bob gwaith cyhoeddus; anfonwyd ef i "dir neilltuaeth," a phriodol y galwai y pregethau a ymddangosent yn y ''Drysorfa'' yn "Offrymau Neillduaeth." Sylwa Froude, mai wedi i Bunyan ymneilltuo o'i waith cyhoeddus i dawelwch carchar Bedford, y daeth i ysgrifennu y darlun anfarwol a roddodd o fywyd crefyddol y Piwritaniaid yn ''Nhaith y Pererin''. Yr un modd yn ein dyddiau ni. Wedi i rai o'r ysgrifenwyr Ysgotaidd,<noinclude><references/></noinclude> lxuzhgj5erh51ckavmw9qgtstba0lzv 104 9960 170651 19041 2026-08-19T17:31:23Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170651 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>megis Stevenson a Ian Maclaren ymadael o'u gwlad, y cafwyd ganddynt y disgrifiadau o'r cymeriadau a welsant yn eu hen gartre. Y mae yn amheus iawn gennym pe buasai iechyd Daniel Owen wedi parhau yn gryf, fel ag iddo allu myned ymlaen gyda gwaith y Weinidogaeth, y cawsem y ''Dreflan'' a ''Rhys Lewis''. Pan yr ydoedd yn hanner ei ddyddiau gwanhawyd ei nerth, ac i fesur mawr edrychodd a sylwedydd a fu am y gweddill o'i fywyd, a ffrwyth y cyfnod hwn yw y llyfrau sydd wedi gwneud ei enw yn un teuluaidd drwy Gymru. I ba beth y priodolir ei boblogrwydd fel ysgrifennydd? Nid oes amheuaeth na chafodd ''Rhys Lewis'' y derbyniad mwyaf awchus a chyffredinol o'r un llyfr Cymraeg ar ei ymddangosiad cyntaf. Daeth y ''Drysorfa'' oedd yn gyfyngedig i aelwydydd Methodistaidd yn hysbys drwy yr holl wlad. Cododd rhif ei derbynwyr yn fawr; ac wele drydydd argraffiad o'r llyfr yn ymddangos, a hynny o fewn ychydig flynyddoedd. Diau fod mwy nag un ateb i'r cwestiwn,—Pa fodd y rhoddir cyfrif am y derbyniad roddwyd iddo? Nodwn yma rai atebion. Tybiwn y rhaid priodoli rhyw gymaint o'r poblogrwydd hwn i'w arddull; tra yr oedd arddull ysgrifenwyr Cymreig<noinclude><references/></noinclude> dnoxc14p589vlab4jmfbmp3d5s5u9p0 104 9961 170652 19042 2026-08-19T17:38:48Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170652 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>y rhai a ddarllenid gan liaws ein gwlad—yn tueddu i fod yn drymaidd, os nad clogyrnaidd, neu ynte yn rhy glasurol i gydio yn meddwl darllenwyr cyffredin. Yn y nofelau hyn, o'r tu arall, wele Gymraeg yn cael ei ysgrifennu mewn modd syml a hynod digwmpas. Pe gofynnid,—Beth yw nodwedd arbennig ei arddull? Buasem yn ateb—uniongyrchedd ''(directness.)'' Gellir, yn sicr, gymhwyso ato ef y dywediad " yr arddull yw y dyn;" yma gwelir cymeriad dirodres yr awdur yn llewyrchu drwy ei arddull. Ysgrifennai fel y byddai yn siarad, a phan mewn cywair lled dda, ac mewn cylch bychan, llefarai yn dra effeithiol. Yr hyn a hynodai ei siarad, yn ddiau, ydoedd priodoldeb; yr oedd yn siarad i'r pwynt; yr oedd ei ymadroddion "fel hoelion wedi eu sicrhau;" felly hefyd pan yn ysgrifennu. Yr oedd wedi ennill y feistrolaeth hon ar ysgrifennu Cymraeg drwy fod yn ffyddlon iddo ei hun, a thrwy ymarferiad lled gyson ag ysgrifennu a siarad er pan ydoedd yn llanc Ni phetrusai ddwyn i mewn hen eiriau Cymraeg cryfion—geiriau a blas Cymreig arnynt. (Pan ofynnwyd iddo gan gyfaill,—Pa le yr oedd i wedi dod o hyd i'r hen eiriau hyn? Atebai mai gan ei fam y clywodd hwy. Diau ei bod hithau wedi eu clywed yn ei chartref yn Nyffryn Clwyd,<noinclude><references/></noinclude> f2z8ajtm76k4hcfl66tuhwk9v3cq886 104 9962 170653 19043 2026-08-19T21:39:15Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170653 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>yn ogystal ag yn yr hen ganeuon Cymreig ydoedd mor hoff o drysori yn ei chof. Darfu iddo hefyd roddi lliw lleol ar ei arddull drwy ddwyn i mewn lliaws o eiriau ac ymadroddion a ddefnyddid yn bennaf yn Sir Fflint Y mae yn hysbys fod disgrifiadau o gymeriadau gwahanol rannau o Brydain, pan wedi eu hysgrifennu ym mhriod-ddull y rhan honno o'r wlad, megis Lancashire, yn dra phoblogaidd gyda'r darllenwyr. Nid oes amheuaeth nad yw poblogrwydd nofelau Scotaidd i'w briodoli, i raddau, i waith yr awdwyr yn dwyn i mewn geiriau ac ymadroddion sydd allan o'r ffordd gyffredin. Yr ydym wedi clywed llawer yn ystod y blynyddoedd diweddaf am Gymraeg Rhydychen, a gwyddys pa mor boblogaidd y mae wedi dod er gwaethaf yr ysgwyd pen gan geidwaid y Gymraeg; y mae dull Mr O. M. Edwards, ac eraill o ysgrifennu, yn wrthweithiad amlwg oddi wrth yr 'hen ddull trymaidd. Y mae yr ysgol newydd hon wedi llwyddo i ysgafnhau yr arddull Gymreig, a theg yw cofio mai Daniel Owen ydoedd un o'r rhai cyntaf o'n hysgrifenwyr adnabyddus i dorri tir newydd yn y cyfeiriad hwn. Wrth ddarllen llyfrau Daniel Owen, teimla y gwerinwr ei hun gartre, tra y teimla ei hun yn fynych yn gyffelyb i un yn darllen iaith ddieithr wrth ddarllen aml i<noinclude><references/></noinclude> c6siygjd3bflxrpu2zujvfkddd962np 104 9963 170654 19044 2026-08-19T21:42:14Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170654 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>lyfr Cymraeg. Y mae ei weithiau yn hawdd eu deall, bron na ddywedem nas gellir camgymryd y meddwl; y mae felly, nid yn unig o herwydd y geiriau syml a chartrefol a ddefnyddir, ond o herwydd chlirder yr arddull—y ''bare style'' fel ei gelwir. Gwelir grym ei arddull os cymharwn y cyfieithiad Saesneg o'i weithiau â'r Gymraeg; hyd yn oed yn y rhannau hynny lle y mae y cyfieithiad yn hollol gywir a phriodol, teimlir fod yna rhyw elfen wedi ei cholli oedd yn ein swyno yn y gwreiddiol. Efallai y tybir ein bod yn rhoddi gormod o bwys ar arddull yr awdur ond dylid cofio fod ei ddull arbennig ef o ysgrifennu yn llawer llai cyffredin bymtheng mlynedd yn ôl nag ydyw heddyw. Y mae ei weithiau hefyd yn ffrwyth ''sylwadaeth''; nid creadigaethau wedi eu nyddu o ymysgaroedd ei ddychymyg ei hun ydynt Yr oedd Daniel Owen wedi ei ddonio â gallu eithriadol i sylwi, gwelai y digwyddiadau lleiaf; ac er nad oedd yn hynod am ei allu i gofio ffeithiau, eto cadwai afael tyn yn yr argraffiadau a wnaed ar ei feddwl; yr oedd yn un y gellid dweud am dano ei fod yn ''man of observation'', chwedl y diweddar Richard Humphreys o'r Dyffryn, a medrai gyfleu ffrwyth ei<noinclude><references/></noinclude> 6zutk0h60ew0sbiiju5p7jn55iqo8cf 104 9964 170655 19045 2026-08-19T21:44:14Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170655 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>sylwadaeth gyda y cywirdeb mwyaf. Treuliodd ei fywyd mewn cylch hynod gyfyng—ac eithrio'r ddwy flynedd a hanner y bu yn Athrofa y Bala—yn yr Wyddgrug y treuliodd ei holl fywyd. Sylwa George Eliot, yn un o'i gweithiau, mai mantais fawr i ddyn yw cael ei gau i mewn i gylch cyfyng yn dechrau ei fywyd, ei fod drwy hynny yn dod i adnabod y byd yn well, ac hefyd 'fod ei wybodaeth am y cylch bychan y dygir un i fynnu ynddo yn agoriad i'r oll o fywyd. Pa fodd bynnag am hynny, yr oedd y nofelydd yn un hynod o gartrefol, fel y dywedir mai rhan neilltuol o Lundain ydoedd byd Dr Johnson, felly, yn sicr, y gellir dweud mai yr Wyddgrug ydoedd byd Daniel Owen; y mae delw y dref bron ar bob tudalen a ysgrifennwyd ganddo yn y ''Dreflan'' a ''Rhys Lewis''. Nid oedd ynddo nemor o awydd teithio; yn wir, nid oedd gan olygfeydd nemor o swyn iddo. Wrth ddarllen ei weithiau ni chyfarfyddwn braidd byth a disgrifiadau o brydferthwch natur; bron nad ymddengys yn ddall iddynt; plant dynion ydoedd ddiddorol iddo ef. Darllenai braidd yr oll o'r papurau Cymreig yng Ngogledd Cymru, a rhai o newyddiaduron Cymreig y Deheudir a'r Unol Daleithiau. Anfynych y gwelwyd neb<noinclude><references/></noinclude> 09g3iw2o51ily5dp15eavmaotv82pgi 104 9965 170656 19046 2026-08-19T21:45:14Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ 170656 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>yn mwynhau cymdeithas eu cyd-ddynion yn fwy; er hynny, ni chymerai fantais ar ei gyfeillion i awyro ei syniadau ei hun. Medrai wrando; a hoff iawn oedd ganddo glywed newyddion; yr oedd pob math o ddynion yn ddiddorol iddo. Er nad ellid dweud ei fod erioed wedi gwneud llawer o gyfeillion mynwesol, yn enwedig ar ôl blynyddoedd ieuenctid<ref>Gwel ei gân " Forau y Nadolig " ar ddiwedd y gyfrol hon</ref> eto yr oedd ganddo gydnabyddiaeth eang o fewn cylch ei gartre. Y fath ydoedd ei ddiddordeb mewn eraill, fel yr ymddiriedai llawer iddo eu cyfrinion. Gwnelai i'r mwyaf cyffredin ei gyraeddiadau deimlo yn gartrefol yn ei gwmni, a chymerai ddiddordeb byw yn amgylchiadau pawb o'i amgylch; ac y mae yn sicr gennym fod ei ymadawiad wedi peri gwacter ym mywyd llaweroedd. Canfyddai yr elfennau da, a hynny mewn cymeriadau amhoblogaidd neu ddiffygiol; a gallai ddisgrifio yr hyn a welai. Prin, hwyrach, y gellid dweud fod ei farn yn gryf; yr oedd yn ddiffygiol mewn cydbwysedd, a chai ei gario ymaith gan ei deimladau fel y cyffredin ohonom. Yr oedd yna rywbeth ''human'' iawn ynddo yn yr ystyr hon. Ffrwyth ei sylwadaeth, gan hynny, yw llawer o'r<noinclude><references/></noinclude> fbnzdfgnfpm408ya7votfce2b6o20ab 104 9966 170657 19047 2026-08-19T21:46:15Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ 170657 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>hyn ysgrifennwyd ganddo—"y pethau a welodd dan haul,"—a dyma un rheswm am y swyn sydd yn ei weithiau i liaws ein gwlad. Disgrifia gymeriadau tebyg i'r rhai yr ydym oll yn eu hadwaen. Cyfeiria y diweddar Barch. Roger Edwards at y nodwedd hon yn ei Ragymadrodd i'r Dreflan. Meddai:— "Gwelir fod yr awdur yn sylwedydd craff ar y natur ddynol, ac ar gymdeithas grefyddol yn gyffredinol, fel, er nad oedd yn portreadu unrhyw bersonau neilltuol, fod ei ddisgrifiadau mor naturiol â phe buasai yn rhoddi hanes gwrthrychau byw oedd o flaen ei lygaid; yn wir, derbyniais fel golygydd y Drysorfa, lythyr difrifol, ym mha un y dywedai yr ysgrifenydd ei fod yn deall fod y cymeriadau a bortreedid yn y Dreflan wedi eu cymryd o'r plwyf yr oedd efe yn byw ynddo, ac felly, fod yr awdur 'yn ceisio pardduo un o'r llanerchau mwyaf moesol a chrefyddol ' yn ein gwlad, a'i waith o'r herwydd yn 'sothach enllibgar tra yr oedd y plwyf a nodid, a'r wlad o'i amgylch, yn hollol ddieithr i'n cyfaill. Wrth ddarllen y llythyr achwyngar hwn, nis gallaswn lai na meddwl am eiriau Solomon,—'Megis mewn dwfr y mae wyneb yn ateb i wyneb, felly y mae calon dyn i<noinclude><references/></noinclude> 30giaj13605opbbt8ax5pioc6p4j6gc 104 9967 170658 19049 2026-08-19T21:46:49Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ 170658 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>:ddyn,' ac fel hyn rhaid bod y ''Dreflan'' yn darlunio egwyddorion a theimladau sydd yn gyffredin i ddynolryw mewn byd ac eglwys." Tra y mae y cymeriadau a ddisgrifir mor wirioneddol â phe buasent yn fywgraffiad, eto y maent yn enyn diddordeb mwy cyffredinol, o herwydd nad ydynt yn gyfyngedig i bersonau, lle, a'r amgylchiadau sydd yn arwahanol oddi wrth fywgraffiad. Elfen arall a nodwn yw ei ysmaldod ''(humour)''. Nid oes a fynnom â deffinio beth yw ''humour'' Dadleua rhai bod yr elfen hon yn brin yn llenyddiaeth Cymru, ac mai nid yr un ystyr yn hollol a roddir i'r gair ysmaldod ag a roddir i'r gair Saesneg ''humour''. Efallai fod rhywbeth yn hanes ein cenedl, yn wladol a chrefyddol, yn rhoddi cyfrif am hyn. Dichon hefyd nad yw yr iaith Gymraeg yr un mor gyfaddas i'r pwrpas hwn ag ydyw rhai ieithoedd eraill. Teimlir, pa fodd bynnag, fod yr elfen hon yn treiddio drwy ysgrifeniadau Daniel Owen, ac y mae yn elfen iachus ac adfywiol; nid oes yma chwerwedd gwawdlyd ar un llaw, tra hefyd y mae wedi ymgadw, ar y cyfan, oddi wrth ymadroddion di-chwaeth. Teimlir yr ysmaldod hwn, nid yn unig yn y cymeriadau digrifol, megis Wil Bryan, ond<noinclude><references/></noinclude> 390n9zfynutkjn6q89gq2ehhktkyiye 104 9968 170659 19050 2026-08-19T21:47:33Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ 170659 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>yn nisgrifiadau yr awdur o gymeriadau yn ymylu ar fod yn ''hurt'', megis Thomas a Barbara Bartley, a Marged, ac yn arbennig yn ei wawl-luniau o John Aelod Jones, Jones y Plismon, ac Eos Prydain. Ysmaldod iachus a chwareus a geir yn y disgrifiadau hyn. Teimla y darllenydd fod llygaid yr awdur yn ''twinklo'' yn siriol arno mewn llawer man. Un wedd ar ei ysmaldod ydyw, drwy orliwio yr amgylchiadau, a hynny yn y fath fodd ag i adael y darllenydd wybod fod yr awdur yn ymwybodol o hynny. Nis gellir dweud fod ei ysmaldod bob amser yn berffaith naturiol; teimla un yn awr ac eilwaith oddi wrth ymgais yr awdur i fod yn ddoniol; y pryd hynny nid yw yn ffyddlon i'w arddull ei hun. Yr ydym yn dyfalu fod dylanwad Dickens i'w ganfod arno yn y rhannau hynny o'i waith, canys yr oedd yn edmygydd a darllenydd mawr o Dickens; a thra yr ydym yn barod i gyfaddef fod darllen Dickens wedi bod yn foddion i aeddfedu ei alluoedd fel ysgrifenydd, eto nid oedd yn efelychydd ymwybodol ohono. Nid efelychiad yw ''Rhys Lewis''. Elfen arall ydyw ei dynerwch ''(pathos)''. Diamau gennym mai dyma un o'r haenau dyfnaf yn ei weithiau, a'r elfen hon yn ei ysgrifeniadau sydd yn cyffwrdd dwysaf â chalon y darllenwyr<noinclude><references/></noinclude> bd4tx8561dh4c51t6b199ibvv3u9yip 104 9969 170660 19052 2026-08-19T21:48:31Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ 170660 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>—a dyma a rydd gyfrif hefyd am yr afael gafodd rhai o'i weithiau, yn enwedig ''Rhys Lewis'', ar liaws nad oeddynt erioed wedi teimlo unrhyw swyn mewn llenyddiaeth, yn enwedig yn ffurf o ffug-chwedl. Yr oedd yna elfen leddf a dwys yn gynhenid yn yr awdur, oblegid yr oedd yn Gelt trwyadl; ac yr oedd amgylchiadau trallodus ei febyd, ac yn enwedig ei afiechyd peryglus, wedi dwysau yr elfen hon ynddo. Y mae yna elfen o brudd-der yn treiddio drwy ei ysgrifeniadau islaw yr elfen chwareus. Teimlir yr un elfen yn Stevenson, y nofelydd Scotaidd, y mae y ffurfafen yn tueddu at fod yn bruddaidd, ac ar yr adegau mwyaf golau, ni adawir i ni anghofio yn llwyr fod yna gymylau tywyll ar y gorwel. I bresenoldeb yr elfen hon yn ei weithiau yr ydym yn priodoli poblogrwydd ei weithiau gyda'r canol oed, a'r oedrannus, —y rhai sydd wedi gorfyw breuddwydion mebyd ac ieuenctid, ac wedi profi troeon chwith yr yrfa. Yr oedd y nodwedd hon—y nodwedd gysurol y gellir ei galw—yn cyfodi o gydymdeimlad yr awdur â phobl dlodion ein gwlad, y profedigaethus a'r adfydus; yr oedd profiad ei fywyd ef ei hun wedi ei ddysgu i ddisgrifio treialon y dosbarth hwn—<noinclude><references/></noinclude> 2c7i7r8buye8to12vau8hcl0fgxoami 104 9970 170661 19053 2026-08-19T21:49:47Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ 170661 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>"They learn in sorrow what they teach in song". Yr oedd ar Gymru angen neilltuol am lenyddiaeth o natur gysurol, yr oedd llaweroedd yn dioddef mewn unigrwydd ar hyd a lled ein gwlad, ac yn sychedu am gydymdeimlad. Gwelsom amryw enghreifftiau o hyn; clywsom hen gwpl, rhai fuasent yn sefyll yn lle y gwreiddiol o Thomas a Barbara Bartley, yn dweud iddynt eu dau wylo llawer uwchben ei ddisgrifiadau; ac y mae rhai wrth anfon eu rhoddion at osod i fynnu y cerflun ohono yn cydnabod eu dyled iddo am y cysur a weinyddodd ei lyfrau iddynt. Nis gellir dweud fod yn ei weithiau gyd-drawiadau hynod; nid yw yn enyn chwilfrydedd yn y darllenydd i wybod beth fydd y diwedd. Rhaid cydnabod nad oedd yn gelfydd yn ngweithiad allan ffug-chwedl, yr hyn a elwir yn gudd-amcan (plot); yr oedd ef ei hun yn ymwybodol o hynny, a chamgymeriad, ni chredwn, ydoedd iddo geisio at ddwyn i mewn rai o nodweddion y nofelau Saesneg i'w weithiau. Ei ymgais yn y cyfeiriad hwn sydd yn cyfrif am y ffaith nad yw rhannau diweddaf y ''Dreflan'' a ''Rhys Lewis'' yn gyfartal i'r rhan flaenaf. Diau ei fod yn fwy llwyddiannus yng ngweithdai allan y stori yn Enoc Huws a Gwen Thomas, er nas gallwn<noinclude><references/></noinclude> ovh31kbn9n1adx0jymgqhuo21kofkze 104 9971 170662 19054 2026-08-19T21:50:03Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ 170662 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>gydnabod eu bod yn gyfartal mewn gwir werth i'r nofelau cyntaf a nodwyd. Fel disgrifiad o ''gymeriadau Cymreig'', ni chredwn y saif clod gweithiau Daniel Owen. Yn ei gyfarchiad i'r darllenydd yn dechrau ''Rhys Lewis'', dywed yr awdur, "Os oes rhyw rinwedd yn y llyfr, Cymreigrwydd ei gymeriadau yw hwnnw." Yn y ''Dreflan'' cawn ddisgrifiad o'r cymeriadau oedd yn byw yn yr Wyddgrug pan ydoedd ef yn ieuanc. Yn ''Rhys Lewis'' drachefn, nid oes amheuaeth nad oedd rhai o gymeriadau y dref o flaen ei feddwl pan yn tynnu darlun o Abel Hughes, y mae ar gael yn ysgrifen Daniel Owen ei hun mai ei fam ydoedd y gwreiddiol o Mari Lewis, er bod serch a thalent ei mab wedi ei hamwisgo â nodweddion na chanfyddid hwynt gan y cyffredin. Dywedir hefyd fod yna amryw o chwiorydd, "Mamau yn Israel," yn byw yn yr Wyddgrug yr amser hwnnw, a awgryment i'r awdur amryw o'r nodweddion a ddisgrifir mor fyw yng nghymeriad Mari Lewis; ac y mae y gafael cryf y mae y darlun hwn o fam ''Rhys Lewis'' wedi ei gael ar feddwl y darllenwyr yn brawf pa mor unol ydyw y disgrifiad ag atgofion cysegredig lliaws drwy Gymru. Y ddau gymeriad mwyaf adnabyddus, efallai,<noinclude><references/></noinclude> 29itz7cscfbc558b83ph79pp5tche3g 104 9972 170663 19055 2026-08-19T21:51:24Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ 170663 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ydynt Wil Bryan a Thomas Bartley, er na ddylid anghofio Barbara Bartley. Llawer o ddyfalu sydd wedi bod gyda golwg ar y gwreiddiol o "Wil Bryan." Y mae rhai wedi myned mor bell a nodi personau oedd yn cyfateb i'r disgrifiad. Y mae yn sicr, pa fodd bynnag, nad yw yr awdur wedi ceisio rhoddi portread o unrhyw un arbennig yn Wil Bryan cawsom ei dystiolaeth ef ei hun ar y pen hwn; ar yr un pryd, nis gellir dweud mai creadigaeth ei ddychymyg ef ei hun ydy w y carictor, yn hytrach, ffrwyth ei sylwadaeth a'i atgofion ydyw; yr oedd y cymeriad yn gynnyrch amgylchiadau neilltuol. Gwelir yn Wil Bryan wrthweithiad yn erbyn bywyd manwl a Phiwritanaidd, mewn un na allasai ymddiosg yn llwyr oddi wrth ddylanwadau crefyddol; ceid amryw, meddir, o'r ''type'' hwn yn y dref pan oedd yr awdur yn ieuanc. Dygwyd Wil Bryan i fyny mewn teulu ydoedd yn proffesu crefydd; yr oedd ei dad yn gwneud honiadau uchel yn gyhoeddus, eto nid oedd yna ddidwylledd crefyddol yng ngartre y bachgen cyflym ei gyraeddiadau; gwelodd anghysondeb rhwng proffes ei dad a'i ymddygiadau yn ei fasnach; ac fel canlyniad tyfodd i fynnu, i raddau, yn<noinclude><references/></noinclude> 6jxk7r6raftwddhqss60dosbusb0ibd 104 9973 170664 19056 2026-08-19T21:52:23Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ 170664 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>wawdiwr o bethau cysegredig. Ceir yn ei gymeriad gyfuniad o wybodaeth am grefydd, ynghyd â hyfdra a dibristod wrth sôn am dani, ac eto, o dan y cwbl, yr oedd yna haen o onestrwydd yn ei gymeriad; yn wir, y gonestrwydd hwn, heb fod arweiniad priodol, a'i gwnaeth yn wawdiwr. Meddai Wil Bryan graffter a synnwyr i wahaniaethu, a daw yr ochr orau i'w natur i'r golwg yn ei barch gwirioneddol i'r fath gymeriadau ag Abel Hughes a Mari Lewis. Y mae astudiaeth o gymeriad Wil Bryan yn awgrymu amryw o werai difrifol i'r darllenydd. Y mae yr hwn na wel ond yr elfen ddigrifol yn Wil Bryan, heb ganfod ond un ochr i'r cymeriad, a honno yr un fwyaf arwynebol Un peth, efallai, sydd yn taro y darllenydd, yn enwedig yn y rhannau mwyaf Cymreig o'n gwlad, yw cynefindra Wil Bryan â'r iaith Saesneg, fel eu gwelir yn y defnydd parhaus a wna o frawddegau Saesneg; nis gallasid gweled hyn ond mewn tref ar y terfynau rhwng Lloegr a Chymru; ac y mae Wil yn enghraifft o ddylanwad arwynebol bywyd Seisnig ar gymeriad Cymreig. Y mae yn amlwg fod gwybodaeth Wil Bryan o'r iaith Seisnig wedi bywiogi ei feddwl, a rhoddi iddo<noinclude><references/></noinclude> ipuizba91vpzbdq7gegk1va32e26frm 104 9974 170665 19057 2026-08-19T21:58:11Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ 170665 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>fath o hunanhyder nad allasid ei ddisgwyl mewn llanc o'r un safle yn y siroedd mwyaf Cymreig o'r Dywysogaeth. Credwn fod yr awdur yn dangos ei fedrusrwydd hefyd mewn dwyn cymeriad fel Wil Bryan i'w waith; y mae graddau o wit y cymeriad yn gysylltiedig â'r iaith. Diamau pe buasai y geiriau, ac yn enwedig y brawddegau Seisnig sydd yn britho ymddiddanion Wil Bryan yn cael eu gadael allan, y buasent yn colli llawer o'r awch a'r ''raciness'' sydd ynddynt. Cofia llawer am ysgrifau y diweddar Mr. John Griffiths ''(Gohebydd Llundain)'', i'r ''Faner''. Ni wnaeth un ysgrifenydd gymaint i ennill sylw ac ennyn diddordeb amaethwyr Cymru yng ngwaith y Senedd a'r Gohebydd; ac ni fuasai ei ysgrifau ef yn agos mor fyw oni bai am y pertrwydd gyda pha un y defnyddiau dermau Seisnig nad oedd cyfystyron dealladwy iddynt yn y Gymraeg. Cymeriad arall sydd yn cystadlu mewn poblogrwydd â Wil Bryan ydyw Thomas Bartley, ac efallai na fethem wrth ddweud mai dyma gampwaith yr awdur. Y mae yna fwy o naturioldeb yn y disgrifiad nag yn Wil Bryan; dyma y portread perffeithiaf o weithiwr tlawd, anwybodus o Gymro Gwelir ymhob brawddeg<noinclude><references/></noinclude> t1695deperrx6a22co2xku37ut14lym 104 9975 170666 19058 2026-08-19T21:58:43Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ 170666 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>gywirdeb a manylder sylwadaeth yr awdur; yr oedd wedi sylwi ar holl fywyd ac ysgogiadau Thomas a Barbara Bartley. Rheda elfen nwyfus a chwareus, wedi ei thyneru gan gydymdeimlad, drwy y disgrifiad; gwelwn yn Thomas Bartley fywyd syml yn troi o fewn cylch bychan, arferion cartrefol, llawenydd plentynnaidd, galar mud, ynghyd â synnwyr da yn, nghanol ei anwybodaeth, yn ogystal â charedigrwydd a lletygarwch Cymreig. Hynod mor gywir hefyd yw ei disgrifiad yr awdur o ddeffroad bywyd crefyddol mewn un o gyraeddiadau Thomas Bartley. Y mae yn amheus a ydoedd yn abl i olrhain datblygiad meddyliol cymeriadau fel Bob,—un ydoedd wedi ei daflu i amheuaeth yn neffroad cyntaf ei feddwl; ac yr ydym yn gorfod teimlo nad yw yr awdur wedi taflu nemor o oleuni ar ddatblygiad teimladau Wil Bryan tuag at grefydd. Cawn Bob yn marw yn ieuanc, a'r goleuni yn tywynnu ar ei feddwl yn niwl y glyn, tra y mae Wil Bryan yn aros yn ei unfan, cyn belled ag y gwelir yn Enoc Huws. Ni cheir gan Daniel Owen yr elfeniad manwl o ddatblygiad cymeriad fel a geir gan George Eliot neu George Meredith, mae'n wir, eto y mae yn gartrefol hollol wrth olrhain teimladau syml Thomas a Barbara<noinclude><references/></noinclude> 36f6bmlm393ug2159jhwirq3bpiy5vp 104 9976 170667 19146 2026-08-19T21:59:59Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ 170667 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Bartley; gwelir rhai o elfennau dyfnaf meddwl yr awdur yn y serchogrwydd tyner gyda pha un y mae yn trin helyntion teuluaidd a chrefyddol y ddau "hen bar," ac yn enwedig yn ei ddisgrifiad o farwolaeth Seth. Cyfaddefai ei fod wedi ei orchfygu gan ei deimladau yn llwyr pan yn portreadu yr amgylchiadau ynglŷn â marwolaeth Seth. Credwn y gwelir yr awdur ar ei orau yn y disgrifiad o Thomas a Barbara Bartley. Gwelir mwy o ddyfnderoedd ei ysbryd yn y rhan hon nag yn un portread o'i eiddo; yr oedd Thomas Bartley wedi dod yn rhan o'i fywyd, yr oedd yn byw gydag ef; ac yn ei gystudd diweddaf, pan yn cael ei flino gan ddiffyg cwsg, tynnai ddarlun o'i hen gyfaill (a'r hwn sydd yn awr ger ein bron, sef y darlun sydd yn fy meddiant), fel yr ymddangosai i lygaid ei ddychymyg. <section begin="myg"/><section end="myg"/> <section begin="mae"/>{{canoli|'''"Enoc Huws" a "Gwen Thomas"'''}} Y mae cylch y ddwy ffug-chwedl ddiweddaf yn ehangach na'r rhai blaenorol; bywyd tref, a disgrifiadau o gymeriadau a geir yn y ''Dreflan'' a ''Rhys Lewis'' fel ffrwyth ei atgofion a'i sylwadaeth bersonol ef ei hun. Cawn ef yn ei weithiau olaf yn dibynnu mwy ar yr hyn a glywodd gan <section end="mae"/><noinclude><references/></noinclude> 77mvadgk4147992hx5xbqfhot99geey 104 9977 170668 19061 2026-08-19T22:01:10Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ 170668 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>eraill; efallai fod yn y gweithiau hyn fwy o gelfyddyd, ac ymddengys fel yn rhoddi mwy o ffrwyn i'w ddychymyg, eto nid ydynt yn gafael mor ddwfn yng nghalon y darllenwyr, tra y mae yn edrych ar fywyd o'r un safbwynt ag yn y nofelau blaenorol, eto y mae yna elfen fwy cyffredinol ''(secular)'' yn rhedeg drwyddynt. Y capel ydoedd y canolbwynt o gylch pa un y troai yr holl hanes yn y ''Dreflan'' a ''Rhys Lewis''; ac nid yw yr awdur yn gadael i ni aros yn hir o gyffiniau y capel. Yn ''Enoc Huws'' drachefn ceir ddisgrifiad o helyntion manwl. Tref yr Wyddgrug yw cylch ei nofelau cyntaf, tra y mae ''Enoc Huws'' yn cymryd i mewn Sir Fflint. Nid oes angen dweud nad oedd gan ein hawdur brofiad personol o fywyd a phrofedigaethau y mwynwyr, ond yr oedd wedi bod yn sylwedydd craff ar helyntion y dosbarth diddorol hwn; ac yr oedd hefyd yn dra chydnabyddus ag amryw bersonau oeddynt wedi treulio blynyddoedd ynglŷn â'r gweithiau plwm. Cymerai diddordeb byw yn yr hyn a ddigwyddai ynglŷn â hwynt; ac yr oedd ganddo yn y modd yma wybodaeth fanwl iawn am y dynion fu â llaw yn agor rhai o'r gweithiau hyn; a gwelir ffrwyth y wybodaeth hon yn ei ddisgrifiad o Captain Trefor, a phrofedigaethau Denman ai<noinclude><references/></noinclude> rtdhzxjdqrsuf3kumjgwxz8qypdwvx5 104 9978 170669 19062 2026-08-19T22:02:40Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ 170669 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>deulu, eto nis gellir edrych ar Enoc Huws fel disgrifiad o fywyd y mwynwyr; nid oedd yr awdur wedi rhoddi ei fryd ar ddarlunio bywyd y dosbarth lluosog hwn, megis y gwna ''Bret Harte'' yn ei ddarluniau o fywyd mwynwyr gweithiau aur Califfornia. Yn ''Gwen Thomas'' drachefn, ceir darlun o fywyd gwledig Cymru yn fwy cyffredinol, ac ystyria rhai bod y gwaith hwn y stori fwyaf cyflawn a pherffaith o eiddo yr awdur; eto er mor gywir yw llawer o'r disgrifiadau, nis gellir dweud fod y cymeriadau yn sefyll allan yn amlwg o flaen y meddwl, er y creda rhai na chynhyrchodd athrylith Daniel Owen ddim mwy prydferth na chymeriadau Gwen ac Elin yn ''Gwen Thomas''. Nid yw y cymeriadau a bortreadir yn ''Enoc Huws'' a ''Gwen Thomas'' wedi dod yn adnabyddus i liaws ein gwlad; ystyrir y gweithiau hyn, gyda graddau o gywirdeb, fel math o atodiad i Rhys Lewis. Priodol yw gofyn,—Beth oedd nodwedd arbennig dychymyg yr awdur? Nis gellir dweud mai mewn cynllunio hanes, fel ag i'r digwyddiadau gyd-daro yn naturiol i'w gilydd, yr oedd cuddiad ei gryfder; yr oedd yn gwybod yn eithaf da nad oedd yn llwyddiannus mewn cynllunio yr hyn a elwir yn ''plot'' a phan y ceisia;<noinclude><references/></noinclude> gg6aqy0pqi42wfi0cps1860xvbg1hhj 104 9979 170670 19063 2026-08-19T22:03:57Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ 170670 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>wneud hynny, prin y gellir dweud ei fod yn llwyddiannus iawn yn ei ymgais; nid oedd yn feistr ar grynhoi neu gau i fynnu ei storïau. Prin y gellir teimlo fod y diddordeb yn y darllenydd yn myned ar gynnydd fel yr eir ymlaen; yn wir, teimlir i raddau yn siomedig gyda therfyniad amryw o'i nofelau, megis y ''Dreflan'' a ''Rhys Lewis'', ac efallai mai camgymeriad oedd iddo geisio eu diweddu ar gynllun Seisnig. Fel y dywed Proff. W. L. Jones, Bangor, yn ei erthygl ar Daniel Owen, yn yr ailargraffiad o'r ''Gwyddoniadur Cymreig,'' Cyf. X. td. 740 B.:—"Ni saif Rhys Lewis, mwy na'r ''Pickwick Papers'', yn ngwyneb beirniadaeth y rhai sydd yn barnu nofel fel cyfanwaith, yn hytrach nag fel cyfres o ddarluniau, neu o ddigwyddiadau anghysylltiol. Nid ydyw y cudd amcan ''(plot)'' ond egwan, ac nid ydyw cydbwysedd a chymesuredd y gwahanol rannau o'r llyfr yr hyn a ddisgwyliwn, ac a gawn, yng nghynhyrchion y prif chwedleuwyr Seisnig. Ond nid fel crefftwr llenyddol, yn gweithio allan gynlluniau cywrain yn ei nofelau, y dylid barnu Daniel Owen. Ni ddeil gymhariaeth am foment i'r meistriaid y gelfyddyd o chwedleua—y rhai sydd yn ymdrechu am ffurf, am fesur, am<noinclude><references/></noinclude> inso7t0fbrb2v5lo52ns1m1zcyik7c9 104 9980 170671 19064 2026-08-19T22:04:20Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ 170671 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>drefn, a chywreinrwydd cynllun, yn gystal ag am ddarlunio cymeriadau; ond fel un sydd yn meddu gwelediad treiddgar, dychymyg bywiog, cydymdeimlad eang ac arabedd di-ball, saif Daniel Owen yn uchel iawn ymysg llenorion unrhyw wlad." Clywid rhai yn cwyno o herwydd fod Daniel Owen wedi cyfyngu ei hun i gylch bychan, i un dref, ac yn arbennig i gylch un enwad bychan Cymreig. Diamau fod y cyhuddiad yn wir, a rhaid cydnabod, ysywaeth, fod y ffaith hon yn milwrio rhyw gymaint yn erbyn darlleniad ei weithiau; ond credwn mai i'r ffaith ei fod yn disgrifio y bywyd yr oedd ef yn hollol adnabyddus ohono y ceir un rheswm am ei lwyddiant; a chredwn mai i'r graddau yr oedd yn eangu cylch ei ddisgrifiadau, i'r graddau hynny yr oedd yn colli mewn grym amwyster; y mae swyn ei ddisgrifiadau i'w briodoli i fesur mawr i'r ffaith eu bod yn ffrwyth ei sylw a'i atgofion cyntaf a mwyaf cysegredig ef ei hun. Teimla y darllenydd eu bod yn ''true to nature'', chwedl Wil Bryan. Yr oedd yr awdur, fel yr ydym eisoes wedi cyfeirio, yn un a dreuliodd fywyd hynod gartrefol, os nad neilltuedig. Yn y dyddiau hyn rhoddir bri mawr ar yr ysgol Ysgotaidd o nofelwyr; y mae yr ysgrifenwyr<noinclude><references/></noinclude> 20whzkzq6bcja9oeh5i1ly3687h0rx5 104 9981 170672 19065 2026-08-19T22:06:07Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ 170672 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>hyn yn sicr yn cyfyngu eu hunain i gylch bychan; ac onid un elfen o swyn yn ei nofelau yw eu bod yn cynnwys portread o gymeriadau nad oedd y byd oddi allan iddynt yn eu hadnabod? Ac nid ydym yn barod i addef mai diffyg yn ein hawdur ydoedd cyfyngu ei ddisgrifiadau i fesur mawr i'r cylchoedd yr oedd ef ei hun wedi troi ynddynt ar hyd ei oes; dylid edrych arnynt fel portread wedi eu lliwio gan ddychymyg yr awdur o ffurfiau neillduol o gymeriadau crefyddol a gwledig tua chanol y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Nis gall neb ddarllen nofelau Daniel Owen heb sylwi pa mor hapus ydyw wrth roddi enwau i'r cymeriadau a disgrifiad—enwau sydd yn gafael yn y cof; ymddengys mai ei arfer ydoedd dewis enwau ychydig o'r ffordd gyffredin, enwau ysgrythurol yn fynych, megis ''Abel'' Hughes, ''Enoc'' Huws, ''Jeremiah'' Jenkins, neu ynte gyfenwau Seisnig ac estronol, megis Wil ''Bryan'', Thomas ''Bartley'', Trefor, ''Denman'', a ''Solet'', ac y mae yn ffaith am amryw o'r enwau hyn, fod yr awdur nid wedi eu llunio ei hunan, ond yn hytrach wedi benthyca enwau oeddynt yn dra adnabyddus iddo ym mlynyddoedd ei febyd a'i ieuenctid; ac nis gallwn fyned heibio i'r ffaith fechan, ei<noinclude><references/></noinclude> 9mbnuch9dosdlroj30gjcx3uu9qsjcm 104 9982 170673 19067 2026-08-19T22:07:07Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ 170673 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>fod wrth roddi enw ar geiliog Thomas Bartley wedi gwneud defnydd o enw ci bychan ei letywraig yn y Bala, o'r hwn yr oedd yn dra hoff, felly, gwelir argraff ei atgofion ar y rhannau allanol a mwyaf arwynebol o'i waith. Ymofynnwn ymhellach. Beth fydd dylanwad cyffredinol ei weithiau? Cytuna pawb fod yna elfen ''ddyddorus'' yn ei weithiau; yr oedd llenyddiaeth Gymreig yn dra amddifad o'r elfen hon; yr oedd hanes y genedl, a'r dwyster teimlad a gynhyrchwyd gan y Diwygiad Methodistaidd, yn cau allan lenyddiaeth o natur fywiog a diddores. Clywsom y Proff. O. M. Edwards yn dywedyd fod caneuon y beirdd cyn y Diwygiad hwn yn gyfryw nas gellid byth eu cyhoeddi. Ysgubwyd ymaith llenyddiaeth amhur diwedd yr eilfed ganrif ar bymtheg a dechrau y ddeunawfed ganrif gan lifeiriant y Diwygiad. Llenyddiaeth grefyddol, neu o'r hyn lleiaf, llenyddiaeth yn dwyn delw ysbryd dwys a difrifol y Diwygiad Methodistaidd, oedd o fewn cyrraedd darllenwyr Cymreig; ychydig o'r elfen hoenus a chwareus a geid yng ngweithiau ysgrifenwyr Cymreig. Credwn i Daniel Owen gyfarfod â'r angen hwn, a thrwy hynny atal, i fesur, wrthweithiad cryf yn erbyn bywyd crefyddol Cymru,<noinclude><references/></noinclude> npfs1fs5cvrf105p21o7mxseyyl8gc7 104 9983 170674 19068 2026-08-19T22:08:52Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ 170674 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>megis a ddilynodd y cyfnod Piwritanaidd yn yr eilfed ganrif ar bymtheg; ac i'r ffaith fod ei weithiau yn cynnwys yr elfen o adloniant i feddwl llaweroedd yr ydym yn priodoli graddau o boblogrwydd ei weithiau. Ceir yn ei weithiau hefyd elfen ''gysuro''l. Y mae yn rhaid cydnabod mai ychydig o lenyddiaeth o'r natur hon oedd yn ein gwlad pan ymddangosodd y ''Dreflan'' a ''Rhys Lewis''; darllenir ynddynt am dreialon a siomedigaethau y tlawd a'r profedigaethus, a theimlwn wrth sylwi ar y disgrifiadau hyn fod calon yr awdur yn curo mewn cydymdeimlad â'r rhai a ddisgrifia; yn wir, ymddengys i ni mai dirgelwch ei nerth fel ysgrifenydd ydoedd ei allu i osod ei hunan yn lle eraill. Nid ffrwyth dychymyg oer, yn gweithio ar gof cywir, a welwn yn ei ddisgrifiadau, ond dyn yn meddu ar lawer o ''natur'', a honno yn twymno ei ddychymyg, ac yn bywiogi ei gof i ddarlunio yr hyn a welodd, ïe, ac a deimlodd ef ei hun. Y mae darllen am ymdrech galed Mari Lewis i fagu ei hamddifaid, marwolaeth Bob gwrol galon, a Seth ddiniwed, ynghyd ag archoll calon Mr. Pugh, a siomedigaethau teulu Denman, wedi apelio at lu oeddynt yn dioddef mewn distawrwydd ar hyd a lled ein gwlad. Y mae<noinclude><references/></noinclude> s3igaief77r71lgmuu2ic30xk0x9tsh 104 9984 170675 19069 2026-08-19T22:09:52Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ 170675 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>darllen am helyntion blinion eraill wedi bod yn ollyngdod i lawer calon drom, ac wedi bod yn gynhaliad iddynt rhag llethu dan freichiau bywyd. Yr ydym hefyd yn tybied fod y gweithiau hyn yn cynnwys ''addysg'' i'r darllenwyr; y maent wedi cyfrannu gwybodaeth i ddosbarth pwysig o'i gydgenedl Yr ydym yn honni fod ein hawdur wedi tynnu y llen oddi ar fywyd ymneilltuol Cymreig, yn enwedig yr adran y perthynai ef e ei hun iddi. Nid oedd neb o'r blaen wedi ceisio rhoddi darlun poblogaidd o fywyd mewnol Methodistaidd i'r rhai oddi allan. Ceid gwawdluniau yn fynych o'r Seiat, a helyntion mewnol y capelau; a diau fod y cymdeithasau hyn yn rhy fynych wedi gosod eu hunain yn agored i wawdiaeth, ond llwyddodd Daniel Owen i roddi darlun ohonynt fel yr ymddangosent i'r rhai oddi mewn. Dangosodd yr elfen o nerth a swyn oedd yn perthyn i'n sefydliadau, ac i'r digwyddiadau ynglŷn â hwy, megis Seiat y Plant, y Seiat, dewis Blaenoriaid, a dewis Bugail, ac ymweliad Cyfarfod Misol â lle. Yr ydym yn tybied fod i'r disgrifiadau hyn werth hanesyddol, a ganfyddir yn fwy fel y cerdda flynyddoedd heibio; ac nis gall neb sydd yn teimlo diddordeb<noinclude><references/></noinclude> dv7t2hzh186wipjhn278u9nzctupa85 104 9985 170676 19070 2026-08-19T22:11:10Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ 170676 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>yn ei wlad lai na hoffi cael darluniad cywir o'i symudiadau crefyddol. Y mae yn perthyn i'r disgrifiadau hyn gwerth ehangach na'u perthynas ag un enwad o fewn Cymru. Yn ei draethawd ar ''On the Aversion of Men of Taste to Evangelical Relgion'', dywed John Foster mai cyfeiriadau dirmygus llenorion, a gwawd-luniau nofelwyr, oedd un achos o'r gwrthnawsedd a welid ymysg lliaws yn erlyn crefydd efengylaidd. A chymrid ysgrifenwyr ffugchwedlau hyd gyfodiad yr ysgol Ysgotaidd o nofelwyr, tra anffafriol i grefydd efengylaidd, yn enwedig yn ei ffurf ymneilltuol, y maent wedi bod; ac wrth gofio hyn, ni ddylid rhyfeddu llawer at y gwrthwynebiad a deimlid gan lawer yn erbyn y ffurf hon o ysgrifennu. Os edrychir dros restr prif nofelwyr y ganrif hon, ceir fod amryw o'r rhai enwocaf ohonynt yn amddifad hollol o gydymdeimlad â chrefydd efengylaidd; a rhai ohonynt, yn wir, yn ymwrthod yn gyfan gwbl â Christionogaeth. Y mae rhai o'r ysgrifenwyr hyn, er yn talu gwrogaeth ffurfiol fel mater o foesgarwch a chwaeth dda, eto yn hollol ddistaw o berthynas i'r elfennau dyfnaf mewn crefydd; a phan yn rhoddi disgrifiad o gymeriadau o nodwedd<noinclude><references/></noinclude> kdh0k14gkhgia817n4z1y8zmssn2pio 104 9986 170677 19071 2026-08-19T22:12:47Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ 170677 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>efengylaidd, yn arbennig y ''type'' ymneilltuol, y maent yn llwyddo i'w ddarlunio yn y fath fodd fel ag i gynnyrch dirmyg yn y darllenwyr tuag at y cyfryw. Er mor iachus yw nofelau Syr Walter Scott mewn llawer ystyr, eto, rhaid cydnabod nad yw y Presbyteriaid ar eu mantais bob amser o gael eu darlunio ganddo. Cymharer ef yn yr ystyr hon, er enghraifft, â Barrie, Ian Maclaren, a Crockette; y mae Charles Dickens drachefn, yr hwn a ddarllenir gymaint gan yr ieuainc, yn dra hoff o ddethol ei gnafiaid o blith y rhai a wnânt honiadau uchel o grefydd. Nis gellir gwadu, ysywaeth, nad yw y dosbarth hwn yn dra hoff o gario eu hystrywiau twyllodrus ymlaen o dan glog o grefydd, eto y mae ieuo crefydd a thwyll yn barhaus yn tueddu i osod argraff anffafriol ar yr ieuanc a'r diwybod, ac yn enwedig pan y mae " "rhai rhagorol" Dickens fel rheol yn perthyn i'r rhai na arddelant grefydd Crist. Y mae yna eraill, megis Mrs. Oliphant, fel pe wedi ymddiofrydu i wneud cymeriadau ymneilltuol a ddisgrifir ganddynt yn wrthrychau gwawd a dirmyg eu darllenwyr. Nid oes amheuaeth nad yw y rhagfarn a deimlir yn erbyn Ymneilltuaeth ac Ymneilltuwyr mewn rhai cylchoedd yn y deyrnas hon i'w<noinclude><references/></noinclude> fcdf5qfsbu38b862crxrh3frgx76u8x 104 9987 170678 19072 2026-08-19T22:13:42Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ 170678 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>briodoli i fesur i ddylanwad y ffug-chwedlau a ddarllenir; a diamau gennym fod yr un achos yn cyfrif, i raddau, am ymddieithried llawer o blant yr Ymneilltuwyr eu hunain oddi wrth grefydd eu tadau. Yr oedd Daniel Owen yn hynod gyfarwydd â nofelau Seisnig, yn un o'r rhai mwyaf cyfarwydd, efallai, yng Nghymru, a chlywsom ef yn addef ei fod wedi teimlo eu hannhegwch at Ymneilltuaeth ac at grefydd efengylaidd; ac un o'r cymhellion a barodd iddo ddisgrifio yr hyn a welodd ac a glywodd ymysg ei bobi ei hun ydoedd ceisio unioni y cam a wneid â hwy. Daeth ei lyfrau ef i ddwylaw rhai na feddylient am ddarllen Hanes Crefydd yng Nghymru, gan ein haneswyr, nag yn y llu o Gofiantau sydd wedi ymddangos. Y mae ei weithiau hefyd yn llawn o addysg i'r neb a ystyrio; nid yw yr hwn na wel ond yr elfennau digrifol a chwareus sydd yn ei nofelau wedi deall gwir ystyr ei weithiau; ceir ynddynt lawer o wersi ar y modd i ymddwyn mewn llawer o amgylchiadau bywyd cyffredin, yn ogystal â chysylltiadau crefyddol Treiddia drwyddynt elfen gref o synnwyr cyffredin, a deffry y gynneddf hon, os; gellir ei galw felly, yn y darllenydd; y mae i synnwyr cyffredin yn nodweddu yr oll o'i<noinclude><references/></noinclude> 4qx8hrycw58x7p0ne33x61ti4rc0nvs 104 9988 170679 19073 2026-08-19T22:14:08Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ 170679 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>brif gymeriadau, megis y fam Biwritanaidd Mari Lewis, y duwiolfrydig Abel Hughes, y pert a'r direidus Wil Bryan, ie, hyd yn oed y trwsgl Thomas Bartley. Ceir yn ei ddisgrifiadau awgrymiadau gwerthfawr gyda golwg ar fywyd ein heglwysi, oblegid y mae wedi rhoddi darlun byw o gymeriadau plentynnaidd, a hunandybus megis John Aelod Jones, o gymeriadau anhydrin megis Jeremiah Jenkins, ac o rai twyllodrus i'r gwraidd, megis Captain Trefor; ac yn ei ddisgrifiad o ddewisiad Blaenoriaid neu Fugail y mae wedi rhoddi cynhorthwy i eglwysi ganfod y peryglon sydd yn anwahanol gysylltiedig â'r rhyddid a ganiatâ ymneilltuaeth iddynt; ac yn bennaf oll, y mae tôn foesol ei weithiau yn iachus, tra y mae yna dosturi yn cael ei ddangos tuag at y gwan, eto nid yw yn ceisio bychan drwg pechod. Y mae halen Piwritaniaeth yn treiddio drwy ei lyfrau, ac er ei fod yn dwyn cymeriadau brith i mewn, a thrwy hynny, o dan angenrheidrwydd i ddisgrifio ffurfiau cymharol isel o fywyd, ac felly ddefnyddio rhai ymadroddion sydd yn tueddu at fod yn gwrs, eto y mae argraff gyffredinol ei ysgrifeniadau yn dda; ac yn ei lyfrau cyntaf, lle y mae yn<noinclude><references/></noinclude> 85s3nwdxy6dehi231s1fewjl4h9qd3p 104 9989 170680 19074 2026-08-19T22:15:30Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ 170680 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>cyffwrdd amlaf a chymeriadau crefyddol, y mae yn cydnabod gwirionedd crefydd ysbrydol mewn modd na cheir ond anfynych mewn llyfrau o'r nodwedd hon. Cydnabyddai yn ddiamwys werth crefydd bersonol yn ei holl weithiau. Yr ydym yn teimlo fod yr awdur mewn cydymdeimlad trwyadl â Mari Lewis pan y mae yn son am y "tro mawr," am ras yn y galon;" ac yn ''Gwen Tomos'' y mae yn rhoddi yng ngenau Gwen yr athrawiaeth efengylaidd yn ei phlaendra mwyaf wrth ymddiddan â'i brawd Harri; a theimlwn yn berffaith sicr mai gwella a llesoli ei gydgenedl ydoedd nod pennaf yr awdur. Yn ei Ragymadrodd i'r argraffiad cyntaf o Rhys Lewis, dywed,—"Nid i'r doeth a'r deallus yr ysgrifennais, ond i'r dyn cyffredin; os oes rhyw rinwedd yn y llyfr, Cymreigrwydd ei gymeriadau ydyw hwnnw, a'r ffaith nad ydyw yn ddyledus am ei ddefnyddiau i estroniaid. Os oes ynddo rywbeth a'i duedd heb fod i adeiladu, yn gystal â difyrru y darllenydd, ni phâr hynny fwy o ofid i neb nag i'r awdur;" a'r dymuniad i Wneuthur lles a barodd iddo, yn ei holl weithiau, ymosod; yn erbyn pob math o ffug a rhodres. Yr oedd yn casáu â'i holl enaid pob ymddangosiad twyllodrus, megis i<noinclude><references/></noinclude> eb8m3kguhedx2hugg2wjwgb6aks936r 104 9990 170644 19075 2026-08-19T17:26:03Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170644 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ffug-wybodaeth, ffug-ostyngeiddrwydd, a ffug-grefyddolder. Pregetha yn ei holl lyfrau y pwysigrwydd o fod yn onest a ffyddlon i ni ein hunain, i'n gwlad, ein hiaith, a'n hegwyddorion eto llwydda i wneud hyn, heb greu amheuaeth yn meddwl ei ddarllenwyr, nad yw y ''gwir'' i'w ganfod yn unman. Yn hyn gwahaniaetha yn fawr oddi wrth rai ysgrifenwyr Seisnig tra enwog o fewn y genhedlaeth a aeth heibio. Dangosodd, drwy aml i bortread, fod yna gymeriadau cywir, a thrwyadl dda a chrefyddol, wedi byw yn ein plith. Terfynwn y sylwadau hyn drwy ddyfyniad o'r erthygl ar Daniel wen yn y Gwyddoniadur y cyfeiriwyd ati uchod:— "Yn ei farwolaeth gymharol gynnar, collodd Cymru un o'r rhai mwyaf medrus a chywrain o'r llenorion ac meddai am ddarlunio bywyd ac arferion gwerin ein gwlad. Er nad oedd cylch ei wybodaeth yn eang, na'i ddiwylliant yn uchel, o'i gymharu â llu o'i gyfoedion yng Nghymru, eto gellir yn hyderus gymhwyso ato eiriau Goronwy Owen am ei noddwr, Lewis Morus o Fôn,— {{center block| <poem> "Tra bo gwiwdeb ar iaith a gwaed y Brython, Ef a gaiff hoewaf wiw goffeion" </poem> }} {{canoli|DIWEDD Y COFIANT}}<noinclude><references/></noinclude> q4j1gpdsckg1lxyaywci28rid3jm77d 170645 170644 2026-08-19T17:26:57Z AlwynapHuw 1710 170645 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ffug-wybodaeth, ffug-ostyngeiddrwydd, a ffug-grefyddolder. Pregetha yn ei holl lyfrau y pwysigrwydd o fod yn onest a ffyddlon i ni ein hunain, i'n gwlad, ein hiaith, a'n hegwyddorion eto llwydda i wneud hyn, heb greu amheuaeth yn meddwl ei ddarllenwyr, nad yw y ''gwir'' i'w ganfod yn unman. Yn hyn gwahaniaetha yn fawr oddi wrth rai ysgrifenwyr Seisnig tra enwog o fewn y genhedlaeth a aeth heibio. Dangosodd, drwy aml i bortread, fod yna gymeriadau cywir, a thrwyadl dda a chrefyddol, wedi byw yn ein plith. Terfynwn y sylwadau hyn drwy ddyfyniad o'r erthygl ar Daniel wen yn y Gwyddoniadur y cyfeiriwyd ati uchod:— "Yn ei farwolaeth gymharol gynnar, collodd Cymru un o'r rhai mwyaf medrus a chywrain o'r llenorion ac meddai am ddarlunio bywyd ac arferion gwerin ein gwlad. Er nad oedd cylch ei wybodaeth yn eang, na'i ddiwylliant yn uchel, o'i gymharu â llu o'i gyfoedion yng Nghymru, eto gellir yn hyderus gymhwyso ato eiriau Goronwy Owen am ei noddwr, Lewis Morus o Fôn,— {{center block| <poem> "Tra bo gwiwdeb ar iaith a gwaed y Brython, Ef a gaiff hoewaf wiw goffeion" </poem> }} <br> <br> <br> {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> c0rnm4gs9rbdkuzen0358jlxgnunopb 170681 170645 2026-08-19T22:16:15Z AlwynapHuw 1710 170681 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ffug-wybodaeth, ffug-ostyngeiddrwydd, a ffug-grefyddolder. Pregetha yn ei holl lyfrau y pwysigrwydd o fod yn onest a ffyddlon i ni ein hunain, i'n gwlad, ein hiaith, a'n hegwyddorion eto llwydda i wneud hyn, heb greu amheuaeth yn meddwl ei ddarllenwyr, nad yw y ''gwir'' i'w ganfod yn unman. Yn hyn gwahaniaetha yn fawr oddi wrth rai ysgrifenwyr Seisnig tra enwog o fewn y genhedlaeth a aeth heibio. Dangosodd, drwy aml i bortread, fod yna gymeriadau cywir, a thrwyadl dda a chrefyddol, wedi byw yn ein plith. Terfynwn y sylwadau hyn drwy ddyfyniad o'r erthygl ar Daniel Owen yn y Gwyddoniadur y cyfeiriwyd ati uchod:— "Yn ei farwolaeth gymharol gynnar, collodd Cymru un o'r rhai mwyaf medrus a chywrain o'r llenorion ac meddai am ddarlunio bywyd ac arferion gwerin ein gwlad. Er nad oedd cylch ei wybodaeth yn eang, na'i ddiwylliant yn uchel, o'i gymharu â llu o'i gyfoedion yng Nghymru, eto gellir yn hyderus gymhwyso ato eiriau Goronwy Owen am ei noddwr, Lewis Morus o Fôn,— {{center block| <poem> "Tra bo gwiwdeb ar iaith a gwaed y Brython, Ef a gaiff hoewaf wiw goffeion" </poem> }} <br> <br> <br> {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> 82wi2w5d33oth12huy0dvgxx795eui5 104 9991 170646 19076 2026-08-19T17:28:20Z AlwynapHuw 1710 /* Wedi'i brawfddarllen */ 170646 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{lein|10em}} {{canoli|{{Mm-mawr|'''DIWEDD Y COFIANT'''}} {{lein|10em}}<noinclude><references/></noinclude> bv4xk41ycvpiuulrqy54vj6l3wxoc6g 170647 170646 2026-08-19T17:28:36Z AlwynapHuw 1710 170647 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{lein|10em}} {{canoli|{{Mm-mawr|'''DIWEDD Y COFIANT'''}}}} {{lein|10em}}<noinclude><references/></noinclude> 67jljwwrlvz923hylceymzri22zkj1t 104 9992 170682 19080 2026-08-19T22:18:30Z AlwynapHuw 1710 /* Darllenwyd y proflenni */ 170682 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c{{Mmm-mawr|OFFRYMAU NEILLDUAETH:}}}}<br> {{c|{{bach|SEF}}}} <br> {{c|{{Mm-mawr|CYMERIADAU BIBLAIDD A METHODISTAIDD.}}}} <br> <br> {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> gypn7yff42o7wk9qpzfg3ql3v07pfgr 104 9993 170683 19078 2026-08-19T22:18:39Z AlwynapHuw 1710 170683 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> 10ansarm6f15g8ejc3xh9xlmnuxyjpz 104 9994 170684 19079 2026-08-19T22:21:44Z AlwynapHuw 1710 170684 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{canoli|{{Mmm-mawr|OFFRYMAU NEILLDUAETH}}}} <br> {{canoli|{{bach|SEF}}}} <br> {{canoli|{{Mmm-mawr|CYMERIADAU BIBLAIDD A METHODISTAIDD}}}} <br> {{canoli|{{bach|GAN}}}} <br> {{canoli|{{Mmm-mawr|DANIEL OWEN,}}}} {{canoli|WYDDGRUG.}} {{canoli|——————————————————}} {{canoli|GWRECSAM:}} {{canoli|CYHOEDDEDIG GAN HUGHES A'I FAB}}<noinclude><references/></noinclude> 6r74ppq6r4j1ofaiaw89lhohmt4brcc 104 9995 170685 19081 2026-08-19T22:21:55Z AlwynapHuw 1710 170685 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="AlwynapHuw" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> 10ansarm6f15g8ejc3xh9xlmnuxyjpz 104 9996 170686 19082 2026-08-19T22:23:21Z AlwynapHuw 1710 170686 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{canoli|<big>AT Y DARLLENYDD</big>.}} {{canoli|——————————————————————————}} PAROTOWYD yr "Offrymau" hyn i'r wasg gan mwyaf, yn ystod afiechyd a hir nychdod, ac ymddangosasant, bron yn y wedd bresennol, o dro i dro, yn y DRYSORFA; ac hwyrach fod esgusawd yn ddyledus oddiwrthyf am eu cyhoeddi fel hyn yn llyfr. Nid ydwyf yn dysgwyl elw nac enwogrwydd oddiwrth fy llyfryn; ond rhagrithiwn pe dywedwn nad ydwyf yn ystyried fod ynddo ronyn bach o deilyngdod, a chredaf y gall y darlleniad o hono wneyd peth lles a fforddio ychydig o ddifyrwch. Nid ydwyf heb gofio y gall gwendid corfforol gynyrchu gwendid meddyliol, ac fod yn bosibl mai cyfuniad o'r ddau wendid a barodd i mi ymgymeryd a'r anturiaeth hon. Os bydd darlleniad o'r llyfr yn cadarnhau y dybiaeth, nid oes genyf ond erfyn ar y darllenydd i edrych arno fel ''gwendid''. {{c|YR AWDWR.}} ''Gorphenaf'', 1879.<noinclude><references/></noinclude> 8kkrau8jxgngifdj7qefcsn9h2a4mqf 104 10000 170687 19088 2026-08-19T22:26:02Z AlwynapHuw 1710 170687 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{c|{{Mm-mawr|OFFRYMAU NEILLDUAETH}}}} {{lein|10em}} {{canoli|{{mawr|YR ANMHOSIBLEWYDD I GRIST FOD|YN GUDDIEDIG}}}} {{canoli|''"Eithr ni allai Efe fod yn guddiedig."''—MARC vii. 24.}} A OEDD ar Grìst eisieu bod yn guddiedig? Mae rhywbeth yn nghyflëad y geiriau gan yr Efengylwr ag sydd braidd yn awgrymu ei fod. Ac os felly yr oedd, nid ydyw hyny yn beth i ryfeddu ato. Tuedd gyffredin dynion, mae yn wir, ydyw bod yn amlwg; a mawr ydyw yr ymdrech am wneyd arddangosiad a thynu sylw. Ac nid y lleiaf o'r pethau annymunol i'r teimlad ynglyn â marw ydyw, fod dyn yn cael ei guddio o'r golwg; ac y mae yn rhyw gysur i feddwl dyn, hyd yn nod yn yr amgylchiad<noinclude><references/></noinclude> b8ipebyfqc36qyn5x2gstou86h2nf20 104 10001 170688 19089 2026-08-19T22:26:34Z AlwynapHuw 1710 170688 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>iad hwnw, y bydd careg ar ei fedd, a'i enw arni, i gadw ei goffadwriaeth yn y golwg pan y bydd ef ei hun wedi myned o'r golwg. Ond er yr holl awydd hwn sydd mewn dyn am fod yn amlwg, mae yna amserau yn hanes pob un pryd y mae bod yn guddiedig yn felus ac yn ddymunol; adegau y bydd dyn yn hoffi bod ar ei ben ei hun i fwynhau seibiant a hamdden unigrwydd, heb yr un llygad i edrych arno, na neb i aflonyddu ar ddystawrwydd ei feddyliau ei hun. Ac os ydyw hyn yn wir am ddynion cyffredin, beth raid ei fod am ddynion mawr—dynion sydd yn llenwi cylchoedd uchel mewn cymdeithas? Y mae rhyw ychydig o ddynion yn y byd na fodrant symud o un dref i dref arall heb fod hanner y byd yn gwybod hyny bore drannoeth, a phob ysgogiad ac ymddygiad o'r eiddynt yn cael eu gwylio—miloedd o lygaid yn edrych i'w hwynebau, ac yn craffu ar eu holau—yr oll a ddywedant yn gyhoeddus yn cael ei argraffu, a'i ddarllen gan filmiloedd, ei feirniadu yn llym a miniog gan rai, a'i organmawl gan eraill; dynion sydd yn codi bob bore i dderbyn gan eu cydddynion gymaint o barch a chlod, anmharch & chenfigen, ag a fyddai yn ddigon i wallgofi hanner llon'd gwlad o ddynion cyffredin. Pa<noinclude><references/></noinclude> 4g4zqp2cf8o7692jdp6r6eogwdzom9q 170689 170688 2026-08-19T22:26:52Z AlwynapHuw 1710 170689 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>hwnw, y bydd careg ar ei fedd, a'i enw arni, i gadw ei goffadwriaeth yn y golwg pan y bydd ef ei hun wedi myned o'r golwg. Ond er yr holl awydd hwn sydd mewn dyn am fod yn amlwg, mae yna amserau yn hanes pob un pryd y mae bod yn guddiedig yn felus ac yn ddymunol; adegau y bydd dyn yn hoffi bod ar ei ben ei hun i fwynhau seibiant a hamdden unigrwydd, heb yr un llygad i edrych arno, na neb i aflonyddu ar ddystawrwydd ei feddyliau ei hun. Ac os ydyw hyn yn wir am ddynion cyffredin, beth raid ei fod am ddynion mawr—dynion sydd yn llenwi cylchoedd uchel mewn cymdeithas? Y mae rhyw ychydig o ddynion yn y byd na fodrant symud o un dref i dref arall heb fod hanner y byd yn gwybod hyny bore drannoeth, a phob ysgogiad ac ymddygiad o'r eiddynt yn cael eu gwylio—miloedd o lygaid yn edrych i'w hwynebau, ac yn craffu ar eu holau—yr oll a ddywedant yn gyhoeddus yn cael ei argraffu, a'i ddarllen gan filmiloedd, ei feirniadu yn llym a miniog gan rai, a'i organmawl gan eraill; dynion sydd yn codi bob bore i dderbyn gan eu cydddynion gymaint o barch a chlod, anmharch & chenfigen, ag a fyddai yn ddigon i wallgofi hanner llon'd gwlad o ddynion cyffredin. Pa<noinclude><references/></noinclude> 8t7s2mi79sngyy9qkjbm1ehivgfswc0 104 10002 170690 19090 2026-08-19T22:27:26Z AlwynapHuw 1710 170690 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ryfedd os ydyw dynion o'r fath yma yn ymawyddu rai adegau am fod yn guddiedig o olwg y byd? Nid oedd yn rhyfedd fod Mr. Spurgeon yn myned i Germany i dreulio ei holidays; oblegid, fel y dywedai ef ei hun, fe gaffai lonydd yno, gan na fedrai y bobl ei ddeall ef, nac yntau eu deall hwy. Mae yn ddiammheu fod yr awydd yma am lonyddwch yn ein Hiachawdwr, ar rai adegau. yn ystod ei weinidogaeth gyhoeddus. "Wele fe aeth y byd ar ei ol Ef." Yr oedd pob diwrnod iddo Ef yn ddiwrnod i wynebu miloedd o bobl, ac yntau ei hun yn ganolbwynt yr holl gynnulliad. Yr oedd pob diwrnod iddo Ef yn ddiwrnod i fyned dan driniaeth ugeiniau o elynion a chenfigenwyr, i ateb eu cwestiynau cyfrwys a dyrys, ac hefyd i dderbyn mawl a gogoniant ugeiniau o'i gyfeillion—i wynebu anghrediniaeth yn ei ffurf waethaf—clefydau ac anhwylderau yn eu gwedd fwyaf arswydus. Ni chai amser i fwyta. Yr oedd rhai yn dysgwyl am ei ddysgeidiaeth. rhwng ei dameidiau. Yr oedd y dyrfa yn ei wasgu ymhob man. Os diangai dros y môr mewn bâd, yr oeddynt hwythau yn ei ddilyn yn union. Pa ryfedd os oedd yn teimlo yn lluddedig a gorchfygedig, ac yn dianc i dueddau<noinclude><references/></noinclude> 8ejgv1xdv6tuw4qelcesi56dwkue9lf 104 10003 170691 19094 2026-08-19T22:28:17Z AlwynapHuw 1710 170691 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Tyrus a Sidon—ar derfynau y Cenedloedd—lle nad oedd mor adnabyddus, i geisio bod yn guddiedig am enyd?. Ond yr oedd ei glod wedi rhedeg o'i flaen; ac yno drachefn yr oedd y llesg a'r anafus, y cloff a'r afiach, yn ymdreiglo ar hyd y ffyrdd yn ei ddysgwyl. "Canys nid allai Efe fod yn guddiedig." Y mae ystyr ymha un yr oedd Efe yn guddiedig; ac fe fuasai llawn ddatguddiad o hono ei hun yn dyrysu amcan ei ddyfodiad i'r byd. "Pes adwaenasent, ni chroeshoeliasent Arglwydd y gogoniant." Yn raddol yr amlygodd ei hun. Nid oedd na "phryd na thegwch" ynddo i'r lliaws. Ychydig a allasent ddyweyd, "Ni a welsom ei ogoniant Ef-gogoniant megys yr uniganedig oddiwrth y Tad, yn llawn gras a gwirionedd." Yr oedd Efe yn gwisgo rhyw gymaint o disguise; ac mewn ystyr, ys dywed Pascal, yr oedd Efe yn fwy cuddiedig pan y darfu iddo ymddangos na chyn iddo ymddangos. Yr oedd yr Israel yn adnabod Duw yn well yn y pellder na phan y daeth i'w hymyl. "Yn y byd yr oedd Efe, a'r byd nid adnabu Ef." Eto nid allai Efe fod yn guddiedig. Yr oedd Efe yn rhy fawr i fod yn guddiedig. Yr oedd Crist mor fawr fel nad allai Efe ei hun guddio ei hun. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> lr5ze4b3143n97wmlhtwefbpss93m5b 104 10004 170692 19093 2026-08-19T22:28:58Z AlwynapHuw 1710 170692 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Yr oedd pawb a phobpeth arall yn rhy fychain i allu ei guddio, ac yr oedd yntau yn rhy fawr i allu cuddio ei hun. Mae yn hawdd cuddio y bychan, ond nid ellir cuddio y. mawr. Bydd cawod o eira yn cuddio yr aber fechan yn fynych, ond nid oes bosibl cuddio y môr. Gall yr aderyn bach redeg i'r dyrysni, a'r llwynog i'w ffau, gan wneuthur eu hunain yn guddiedig; ond nid oes gan y graig dalgref le y gall hi roddi ei phen i lawr. Ychydig o ddynion a enir i'r byd i fod yn amlwg. Ffawd y rhan fwyaf o ddynion ydyw bod yn guddiedig. Mewn dull o siarad, mae naw cant a deunaw a phedwar ugain o bob mil o ddynolryw yn efeilliaid; hyny ydyw, y mae dynion mor debyg i'w gilydd, o ran galluoedd a doniau, fel nad oes dim mwy o wahaniaeth rhyngddynt nag sydd rhwng efeilliaid yn gyffredin. Mae dynolryw yn debyg fel yr ymddengys byddin o filwyr o ychydig bellder. Pan yr ydych yn edrych ar fyddin neu gatrawd o filwyr, o ychydig bellder, wedi eu gwneyd yn rheng, mae y milwyr i gyd yn ymddangos yr un faint a'r un fath, oddigerth rhyw un neu ddau a welir yn ymgodi ar feirch yn uwch na'r gweddill. Dyna ddarlun o ddynolryw. Mae<noinclude><references/></noinclude> 34ecf2hjvzb2yxuktxxkh9t8tb2d9je 104 10006 170693 19096 2026-08-19T22:30:21Z AlwynapHuw 1710 170693 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Fe'i ganwyd yn un o'r dinasoedd tlotaf, ac yn y lle tlotaf yn y ddinas. Ond nid allai ei enedigaeth fod yn guddiedig. Yr oedd ei effeithiau yn fawr. Effeithiodd ar amser. Pan anwyd Crist y daeth amser i'w oed. Bachgen yn yr ysgol oedd amser cyn y geni yn Bethlehem! Yr adeg hono y daeth amser i feddiant o'r etifeddiaeth. ''"Yn nghyflawnder yr amser.''" Effeithiodd ei enedigaeth ar yr wybren. Yr oedd hen draddodiad fod y planodau yn effeithio ar ddynion— yn enwedig ar adeg genedigaeth; a mawr a fyddai yr belynt a'r drafferth i wybod o dan ba blaned y byddai y plentyn wedi ei eni, gan y credid fod a fyno dylanwad y blaned yn fawr a dyfodol y plentyn. Hwyrach fod rhywbeth yn hyny, ar a wyddom ni. Ond ni chlywyd ond am un erioed yr oedd ei enedigaeth yn effeithio ar y planedau. Canys gwelsom ei seren Ef yn y dwyrain, a daethom i'w addoli Ef." "Hyd oni safodd hi goruwch y lle y ganwyd y mab bychan." Nid allai ei enedigaeth fod yn guddiedig yn y nefoedd. Geiriau yr angylion yn gystal a'r bugeiliaid y diwrnod hwnw oeddynt, "Awn hyd Bethlehem." "Ac yr oedd gyda'r angel liaws o lu nefol." Nid allai Efe fod yn guddiedig ar adeg ei<noinclude><references/></noinclude> 16ax9io3b5cvothb2o2ghbqolyddlu3 104 10007 170694 19097 2026-08-19T22:31:09Z AlwynapHuw 1710 170694 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>''gyflwyniad''. Yr oeddym yn son fod dynion yn debyg i'w gilydd; ond y mae y tebygolrwydd yma yn fwy mewn mabandod. Ychydig, os dim, mynegiant sydd yn ngwyneb plentyn ychydig wythnosau oed; ac nid ydyw plentyn yn yr oedran hwnw yn eich argyhoeddi fod ganddo allu i ddim ond i waeddi. Ond yr oodd iachawdwriaeth yn ngwyneb Iesu Grist pan oedd yn chwech wythnos oed; ac yr oedd hen bobl yn cael nerth i farw ac i fyw wrth edrych arno! "Yr awr hon, Arglwydd, y gollyngi dy was mewn tangnefedd, yn ol dy air, canys fy llygaid a welsant dy iachawdwriaeth, yr hon a barotöaist ger bron wyneb yr holl bobloedd." Yr oedd Anna brophwydes, merch Phanuel, o lwyth Aser, yr hon oedd dros ganmlwydd oed, càn gryfed a heinyf y diwrnod hwnw a phe buasai yn meddwl byw gant arall. "A hi a lefarodd am dano Ef wrth y rhai oll oedd yn dysgwyl ymwared yn Jerusalem." Canys "nid allai Efe fod yn guddiedig." Ond y mae a fyno yr ymadrodd yma yn ddiammheu â Christ yn ystod ei ''weinidogaeth gyhoeddus'' yn y cyfnod hwnw y mae pobpeth fel wedi cydgyfarfod i wneyd yn anmhosibl iddo fod yn guddiedig. Elfen bwysig yn ei<noinclude><references/></noinclude> 3rqqbmygo8p8v9xkdzyc6b9rfprsnbh 104 10008 170695 19098 2026-08-19T22:32:04Z AlwynapHuw 1710 170695 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>gyhoeddusrwydd oedd ei allu i gyflawni gwyrthiau. Mae yn syndod y fath orawydd sydd mewn dyn am y ''rhyfedd''. Mae gallu dyn yn derfynol; mae yna ryw derfyn na fedr dyn fyned drosto; a'r ymdrech yn barhâus ydyw am fyned am yr agosaf at y terfyn hwnw. Po agosaf y medr dyn fyned at yr anmhosibl, mwyaf amlwg y mae yn dyfod ymhlith ei gydddynion. Mae y bachgen yn yr ysgol a fedr wneyd rhywbeth na fedr y plant eraill ei wneyd, pa un bynag ai mewn dysgu ai chware, yn rhwym o fod yn ''hero'', ac yn frenin arnynt i gyd yn fuan. Yr oedd y gallu yma yn Nghrist i wneyd "y pethau na wnaeth neb arall," yn gwneyd yn anmhosibl iddo fod yn guddiedig. Yr oedd yna un peth ag oedd wedi gorchfygu dyn yn lân, sef natur. Yr oedd dyn yn gorfod teimlo nad oedd ganddo ddim awdurdod ar ddeddfau hon; a'r peth uchaf y gallodd dyn ei gyrhaedd oedd medrusrwydd, hyny ydyw, gallu i ddeall y deddfau hyn. Ni a ddychymygwn ei weled yn ceisio at rywbeth uwch. Ni a ddychymygwn weled ben longwr meddylgar wedi ei ddal gan yr ystorm ryw noswaith ar fôr Galilea, ac yna yn sefyll yn synfyfyrgar am enyd, ac yn llefaru, "Wel, aros di fôr, a thithan wynt;<noinclude><references/></noinclude> lfgbowtn1u6s0cnkj4fgpa12ff9qy1t 104 10009 170696 19099 2026-08-19T22:33:04Z AlwynapHuw 1710 170696 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>paham yr ydych yn aflonyddu ar grëadur anfarwol fel myfi? Yr wyf fi yn fwy na chwi eich dau. Gostegwch! llonyddwch!" Ond ni wnai y môr ddim ond cynddeiriogi, a'r gwynt ddim ond chwerthin am ei ben. Ni a welwn yr un llongwr drachefn yn yr un amgylchiadau, wedi ei ddal gan yr ystorm, ond fod yna Un Person arall ar y llong, a hwnw yn cysgu. A oedd y gwynt a'r môr wedi cymeryd mantais ar ei gwsg i aflonyddu yn fwy? Mae yr hen longwr, gan gofio aflwyddiant yr hen ''experiment'', wedi ei lenwi â braw, yn rhedeg at yr Hwn oedd yn cysgu, ac yn gwaeddi, "Feistr, Feistr! darfu am danom." Ac wele Hwnw yn fwy ei awdurdod yn ei gwsg na hwynt i gyd yn effro! "Ac Efe a geryddodd y gwynt a'r môr, a bu tawelwch mawr. Pwy yw Hwn, gan fod y gwynt a'r môr yn ufuddhau iddo.?" Mae Hwn yn rhywun gwahanol i bawb. Canys "nid allai Efe fod yn guddiedig." Mae gan y meddyg well cyfleusdra na neb i fod yn amlwg ac enwog, am ei fod yn ymwneyd â'r peth mwyaf gwerthfawr gan ddyn, sef ei iechyd, ïe, ei fywyd. Ac y mae yn debyg mai y meddyg sydd yn byw agosaf i gymydogaeth yr anmhosibl; ac nid oes neb a fedr ddyfod i<noinclude><references/></noinclude> p6inqvd27hi0cyy8f9j4xh8rdfvrtw8 104 10010 170697 19100 2026-08-19T22:34:31Z AlwynapHuw 1710 170697 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>gyhoeddusrwydd yn gynt, ac ennill mwy o wir barch a gwarogaeth gwlad, na meddyg da. Ond gyda'i holl allu a'i fedrusrwydd, mae yn gorfod dyweyd yn fynych, "Anfeddyginiaethol." Ond fe welodd y byd unwaith, a dim ond unwaith, Un na wyddai beth oedd ystyr anfeddyginiaethol. Yr oedd ei allu yn ddiderfyn. A hyn oedd ar y byd ei eisieu; yr oedd yna ddigonedd o feddygon o'r blaen. Nid eisieu medrusrwydd ''(skill)'' oedd ar y byd, ond eisieu rhywun a fedrai ddywedyd wrth y clefyd am ymadael, ac i hwnw ufuddhâu. Ni welodd y byd ond Un a allai wneyd hyny, gyda rhyw ychydig oeddynt yn practisio dan ei awdurdod. Yr oedd gallu yr Iesu mor fawr fel yr oedd yn gorfod cadw i ffwrdd o rai lleoedd rhag ei ddangos. Ac mae yn debyg mai dyma ydyw y rheswm na chawn banes yr Arglwydd Iesu mewn claddedigaethau. Ni a gawn ei hanes mewn priodas unwaith. Pe buasem ni yn myned i ''ddyweyd'' i ba un y dylasai fyned—i briodas neu i gladdedigaeth—buasem ni, yn ddiau, yn dyweyd mai i'r olaf. Diammheu hefyd, mewn ystod tair blynedd ar ddeg ar hugain, fod rhai o'i berthynasau a'i gyfeillion wedi marw; ond nid oes dim hanes ei fod yn claddu yr un o honynt. Fe fu yn ystafell y<noinclude><references/></noinclude> t2t9mmnve5m1ncm8thpn458vxaygxew 104 10011 170698 19101 2026-08-19T22:35:50Z AlwynapHuw 1710 170698 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>marw unwaith, ond buan y tröwyd hi yn ystafell y byw. Fe gyfarfyddodd gladdedigaeth ar y ffordd unwaith, ond ni fu yno fawr o gladdu y diwrnod hwnw. Y gwirionedd ydyw, fel y dywedai y diweddar Barch. David Jones, Caernarfon, "pe buasai Iesu Grist yn arfer myned i gladdedigaethau, na chladdasent neb byth!" Yr oedd ei allu y fath brofedigaeth iddo fel y buasai yn dyrysu pob claddedigaeth. Ni allai Efe ac angeu fod yn yr un fan yn hir. Bywyd oedd efe i gyd; yr oedd bywyd yn ei ddillad; pe buasai un ddim ond yn cyffwrdd â'i ddillad, fe fuasai yn iach yn y fan. Pe buasent yn rhoi ei gochl ar arch dyn marw, buasai y marw yn cyfodi y foment hono. Lle bynag yr äi Efe, nid allai fod yn guddiedig. Y wedd yma ar Grist, dybygid, oedd gan yr efengylwr Marc o flaen ei feddwl pan ddywedodd nad allai Efe fod yn guddiedig. Ond mor wir ydyw yr ymadrodd am dano ''ymhob ystyr''. Y mae yr hyn ydyw Efe ynddo ei hun, y Dwyfol a'r dynol yn un Person, er ei fod yn llawn dirgelwch, yn gyfryw nad ellir ei guddio. Yr oedd ei honiadau digyffelyb yn ei osod ar ei ben ei hun yn nghanol y ddynoliaeth. Yr oedd ei ddysgeidiaeth bur a newydd mor anhawdd ei<noinclude><references/></noinclude> 90z7hywe4lrv81h44ukf8ohprx5du0t 104 10012 170699 19102 2026-08-19T22:36:30Z AlwynapHuw 1710 170699 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>chuddio a chuddio yr haul. Yr oedd ei fywyd perffaith a dibechod yn sefyll ar ei ben ei hun yn hanes dyn. Ac yn enwedig y mae amcan mawr ei ddyfodiad i'r byd, a'r hyn ydyw ar gyfer pechaur, yn ei osod mewn dysgleirdeb nad ellir ei guddio byth. Fe geisiwyd ei guddio lawer gwaith. Ceisiodd yr Iuddewon ei guddio, ceisiodd y bedd ei guddio, ond i'r golwg yr oedd yn dyfod. Ceisiodd y byd yn ei erledigaethau creulawn, a'i anffyddiaeth, ei guddio; ond po fwyaf y ceisid ei guddio, mwyaf yn y byd yr oedd yn dyfod i'r golwg. Ac ni fu yr ymadrodd erioed yn fwy gwir nag ydyw heddyw, nad all Efe fod yn guddiedig. Mae ei egwyddorion yn treiddio trwy bob cymdeithas. Mae ei enw yn gwahaniaethu paganiaid a phobl wareiddiedig. Mae hyd yn nod y papyrau newyddion, er yn anwybodol, hwyrach, yn croniclo bob dydd yr adeg y daeth i'r byd. Mae dechreuad pob llythyr, a phob bil sydd yn cael ei settlo, yn ei gydnabod. Yn ei enw Ef y bedyddir pob un, ac yn ei enw Ef y gobeithir wrth farw. Ni all Efe fod yn guddiedig.<noinclude><references/></noinclude> 1fr94x46mosz1l8bac2hlnfouthuglf 104 10013 170700 19103 2026-08-19T22:37:51Z AlwynapHuw 1710 170700 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>{{canoli|II}} {{canoli|{{mawr|HUNAN-DWYLL}}}} {{canoli|''"Na thwylled neb ei hunan."''—1 CORINTHIAID iii. 18.}} HEN gynghor wedi ei roi er ys llawer dydd bellach, ond y sydd yr un mor gymhwysiadwy heddyw a phan y rhoddwyd ef gyntaf, gan fod pawb o honom mor ddarostyngedig i dwyllo ei hunan. Nid oes odid i neb yn rhy ieuanc ac anmhrofiadol i allu tystio fod llawer o dwyll yn bod yn y byd; ac y mae yn hawddach dyweyd beth ydyw twyll na dyweyd lle y mae: mae yn haws rhoi desgrifiad o dwyll na rhoi ein bys ar ei drigfod a dyweyd lle y mae yn byw. Gau ymddangosiad, neu, y peth hwnw sydd yn ymddangos yr hyn nid ydyw—dyna ydyw twyll; y peth hwnw ag sydd yn gwisgo gwedd gwirionedd—yn debyg i wirionedd, ac heb fod yn wirionedd. Nid ydyw y natur ddynol, hyd yn nod yn ei hystad lygredig, yn hoff o dwyll<noinclude><references/></noinclude> gtlwhvn42axvoiqmo7600drbg3rkltq 104 10014 170701 19104 2026-08-19T22:39:46Z AlwynapHuw 1710 170701 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>ynddo ei hun. Yn wir, y mae yna ryw wrthdarawiad yn mhawb'i dwyll. Os daw y masnachwr i ddeall fod y cwsmer yn ei dwyllo, mae yn rhaid iddo, yn unol â deddf ei natur, anghymeradwyo ei ymddygiad; ac os daw y cwsmer i ddeall fod y masnachwr yn ei dwyllo ef, mae yn rhaid iddo yntau, o dan yr un ddeddf, gondemnio ei ymddygiad. Ac o herwydd hyny y mae twyll bob amser, cyn gwneyd ei ymddangosiad ymhlith dynion, yn gorfod gwisgo gwedd gwirionedd. Yn wir, hyn sydd yn ei wneyd yn dwyll—ei debygolrwydd i'r gwirionedd. Pe deuai efe ymlaen yn ei liw a'i lun ei hunan, ni chai dderbyniad, ni chai fyw. Ac y mae yn ''compliment'' lled dda i'r gwir fod twyll yn gorfod lladrata ei ddillad cyn y caiff dderbyniad gan ddynion. A hyn sydd yn ei wneyd yn elyn mor beryglus: fod yn hawdd ei gamgymeryd am gyfaill. Er mai llais Jacob fydd yn disgyn ar y glust, y dwylaw ydynt ddwylaw Esau. Mae yn dyfod i'n cyfarfod â gwên ar ei enau i'n cusanu, ond y mae llu y tu cefn ganddo i'n cymeryd yn garcharorion. Ac fel Judas, y mae yn dyfod, yn gyffredin yn y nos gyda lanternau; nid ydyw yn hoff o'r haul, nid yw yn hoff o'r dydd. Po fwyaf o oleuni fydd o'n<noinclude><references/></noinclude> cjrwjgwyos722sqkqc6l9660z93w2zi 104 10015 170702 19105 2026-08-19T22:40:38Z AlwynapHuw 1710 170702 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>cwmpas, diogelaf yn y byd y byddwn rhag y gelyn twyll. Y mae i dwyll amryw ffurfiau. Mae dyn yn twyllo eraill, yn cael ei dwyllo gan eraill, ac yn twyllo ei hun. Mae y dyn sydd yn twyllo eraill yn wrthddrych i'w gondemnio; mae y. dyn sydd yn cael ei dwyllo gan eraill yn wrthddrych i gydymdeimlo âg ef; ac y mae'r dyn sydd yn twyllo ei hun yn wrthddrych i'w gondemnio, ac i gydymdeimlo âg ef. Mae y dyn sydd yn twyllo ei hunan yn wrthddrych i'w gondemnio, am nad ydyw yn defnyddio y moddion sydd o fewn ei gyrhaedd i gael allan ei dwyll; ac y mae y ffaith ei fod yn gallu byw yn dawel mewn hunan-dwyll yn ei wneyd yn wrthddrych i dosturio wrtho ac i gydymdeimlo ag ef. O bob twyll, hunan-dwyll ydyw y rhyfeddaf, a mwyaf anhawdd rhoddi cyfrif am dano. Pan y mae dyn yn twyllo arall, y mae o angenrheidrwydd yn tybied y bydd hyny o ryw fantais iddo; ond pan y bydd dyn yn ei dwyllo ei hun, mae fel pe byddai wedi ymranu yn ddau, a throi yn elyn iddo ef ei hunan. Ac eto y mae pawb yn teimlo cariad tuag ato ef ei hunan. "Ni chasäodd neb erioed ei gnawd ei hun;" ac yn<noinclude><references/></noinclude> my3p0qfv26kczyx9p7q0q06hksgczhw 104 10016 170703 19106 2026-08-19T22:41:23Z AlwynapHuw 1710 170703 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>briodol y gellir dyweyd na chasäsaodd neb erioed ei enaid ei hun. Ond er fod gan ddyn le i gredu ei fod yn twyllo ei hun, mae yn ymattal rhag chwilio ei hunan a chael allan y gwir. Ond hwyrach mai yr hyn y buasem ni yn ei dybied, ar yr olwg gyntaf, a fuasai y rheswm cryfaf gan ddyn dros chwilio ei hun, a chael allan ei wir sefyllfa-sef y cariad sydd ganddo ato ei hun—wedi ail ystyried, mai hwn ydyw y rheswm ei fod heb wneyd. Y fath ydyw cariad dyn ato ef ei hun fel, er fod ganddo seiliau cryfion dros feddwl ei fod yn twyllo ei hun, ei fod yn ymattal rhag chwilio ei hun a phrofi ei hun, rhag ofn fod yr hyn y mae yn ei ofni yn wir, ac iddo syrthio yn ei olwg ei hun. Yr un modd ag y bydd ambell i fasnachwr yn gwneyd: mae rhywbeth yn dywedyd wrtho bob dydd nad ydyw ei fasnach cystal ag y bu: ei fod yn myned yn ol yn y byd; ei fod yn myned yn dlotach. Mae y masnachwr yn dychrynu wrth feddwl am hyny; ond y mae yn ymattal rhag cymeryd ''stock''," a gwneyd ei lyfrau i fyny, rhag ofn fod yr hyn y mae efe yn ei ofni yn wir, neu ynte yn waeth nag y mae erioed wedi ei feddwl. Felly y bydd dyn yn gwneyd yn fynych gyda'i gyflwr ger bron Duw. Mae<noinclude><references/></noinclude> ftdhax6srmmzj6vjk0za5mkuq3u4r47 104 10017 170704 19107 2026-08-19T22:42:57Z AlwynapHuw 1710 170704 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>rhywbeth yn sibrwd wrtho bob dydd nad ydyw ystad ei galon fel y dylai fod—fod yna rywbeth allan o'i le, ac yn debyg o droi yn chwerw iddo ryw ddiwrnod. Mae hyn yn ei ddychrynu ar brydiau; ond fel y dyn gyda'i fasnach, y mae yn gwrthod myned at y maen prawf, ac yn taflu y peth ymaith, gan obeithio y goreu. Mae ambell un, mae yn wir, yn wrthgyferbyniol i hyn, bob amser yn troi gwyneb lantern dywyll. ammheuaeth i'w fynwes ei hun,i chwilio am deimladau crefyddol ac arwyddion o dduwioldeb, ac o' angenrheidrwydd yn methu eu cael, am y rheswm fod pob teimlad, pa un bynnag ai crefyddol ai anghrefyddol, yn diflanu pan eir i chwilio am dano. Mae yn amhosibl cael gafael ar deimlad o fath yn y byd ar wahan oddiwrth y gwrthddrych fydd yn ei gynnyrchu. Os mynwn feddianu teimladau crefyddol, mae yn rhaid i ni fod â'n meddwl wedi ei sefydlu ar Wrthddrych mawr ffydd ac addoliad, ac nid arnom ein hunain. Ar yr un pryd, mae yn ddyledswydd arbenig arnom brofi ein hunain yn ddyfal a beunydd wrth y gwirionedd, rhag bod neb o honom yn debyg o fod yn ol ; oblegid y mae y galon yn fwy ei thwyll na dim—yn ddrwg ddiobaith; ac hwyrach na raid i ni ond<noinclude><references/></noinclude> 0hq2866evburyiqnyv2xsb22qwbqquo 104 10018 170705 19108 2026-08-19T22:44:40Z AlwynapHuw 1710 170705 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>curo wrth ei drws na bydd yn agor i ni ei hystafelloedd, ac yn dadguddio pethau na ddarfu i ni erioed ddychymygu eu bod ynom ni. Nid yw hunan-dwyll wedi ei gyfyngu i blith y bobl a elwir yn "bobl y byd," neu bobl ddigrefydd: na, mae yn dringo dros furiau yr eglwys, ac yn dinystrio cannoedd o broffeswyr crefydd. Ac yn wir, fe ddylai proffeswr crefydd fod ar fwy o wyliadwriaeth rhag twyllo ei hun nag hyd yn nod y dyn dibroffes; oblegid y mae rhywbeth hunan-dwyll y dyn dibroffes ag sydd yn hawdd ei ganfod—yn hawdd dyfod o hyd iddo, tra mae y proffeswr yn aml yn defnyddio yr hyn y mae efe yo ei dybied ydynt ei rinweddau fel sylfaen i adeiladu hunan-dwyll arno. Mae y broffes ei hunan, yr hon sydd dda ynddi ei hun, yn cael ei defnyddio fel achlysur yn fynych i ddyn dwyllo ei hunan. Diau ei fod yn ymwybodol o'r pwysigrwydd sydd ynglŷn a phroffesu enw Crist—y pwysigrwydd y mae y byd, yr eglwys, a'r Bibl yn ei osod arno; ac wedi iddo gymeryd y broffes arno, mae yn teimlo ei fod wedi rhoi cam mawr o flaen y byd digrefydd ei fod wedi ennill tir na ddarfu y dyn dibroffes erioed mo'i ennill; ac os na bydd gwyliadwriaeth mawr ganddo ar ei ysbryd, mae<noinclude><references/></noinclude> 8cow9sjj0vnpm9i353zp9pznui66qus 104 10019 170706 19109 2026-08-19T22:46:12Z AlwynapHuw 1710 170706 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>perygl iddo aros ar y cam y mae wedi ei roi heb fyned yr un cam pellach byth. Mae lle i ofni fod lliaws yn edrych ar aelodaeth eglwysig yn gyffelyb i aelodaeth mewn "cymdeithas gyfeillgar." Os bydd eu henwau ar y llyfr, a hwythau yn talu eu cyfraniadau yn gyson, y maent yn teimlo yn berffaith dawel. Mae cymaint o ffurfiau hefyd yn nglŷn â chrefydd fel y mae yn hawdd iawn i ddyn gamgymeryd y rhai hyn am grefydd ei hun. Mae yn rhaid i ni wrth ryw gymaint o ddefodau a ffurfiau gyda chrefydd tra yn y fuchedd hon; ond y mae tueddfryd dyn bob amser at yr hyn sydd yn hawdd, ac i osgoi yr hyn sydd yn anhawdd. Fe all dyn ddyfod i'r capel yn lled gyson a phrydlawn, a chydymffurfio a'r holl ffurfiau angenrheidiol i weddusrwydd, heb lawer o drafferth iddo ei hun; ond y mae ymladd â llygredigaeth ei galon, dyfalbarhau mewn gweddi ddirgel, sylweddoli a gosod ei holl fryd er bethau ysbrydol ac anweledig, yn rhywbeth hollol wahanol, ac yn gofyn holl egni dyn i'w gyflawni yn briodol. Ar yr un pryd, y mae y fath gysylltiad rhwng ffurfiau allanol crefydd a chrefydd ei hun, fel y mae perygl i ddyn gamgymeryd y naill am y llall, a theimlo yn<noinclude><references/></noinclude> ik6xsgazxaph3vcrqr27hi12fxzlm79 104 10020 170707 19110 2026-08-19T22:47:28Z AlwynapHuw 1710 170707 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>berffaith dawel wedi myned trwy y ffurf, pan y mae ei galon yn hollol ddyeithr i ysbryd y pethau. Mae llawer un nad allai gysgu yn dawel gan argyhoeddiadau cydwybod pe yr esgeulusai y moddion ar y Sabbath, a myned i rodiana hyd y wlad; ond pe yr elai yr un un i'r bregeth bore Sabbath, a chysgu y rhan fwyaf o'r amser, a phed elai i'r ysgol y prydnawn ac heb sylweddoli dim ar y wers, ac i'r oedfa y nos d'i feddyliau ar bethau hollol ddyeithr i'r efengyl, efe a allai gysgu yn dawel y noson hono, fel dyn wedi gwneyd ei ddyledswydd. Rhag twyllo ein hunain, hefyd, dylem fod yn ofalus rhag rhoddi gormod o bwys ar opiniynau rhai eraill am danom. Llywodraethir ni gan opiniynau rhai eraill am danom yn fwy nag y darfu i ni erioed feddwl. Mae dyn yn hoff o wybod beth y mae eraill yn ei feddwl o hono. Gwir y clywir rhai yn dyweyd, nad ydynt yn gofalu beth a ddywedo eraill am danynt, nac yn ei feddwl o honynt. Ond rhaid fod y rhai sydd yn dyweyd felly yn rhagrithio, neu ynte yn amddifad o gymeriad gwerth ei ddal i fyny. Mae yn naturiol i ddyn fod yn awyddus i wybod pa ystâd y mae yn ddal yn meddyliau rhai eraill. Tybed nad oedd yr awydd hwn yn<noinclude><references/></noinclude> imfemenn6xkbaggpmxb03eo47urozxv 104 10021 170708 19111 2026-08-19T22:48:26Z AlwynapHuw 1710 170708 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="AlwynapHuw" /></noinclude>Y drych goreu i ddyn adnabod ei hun ydyw Gair Duw. Yma y gwel bortrëad cywir a chyflawn o hono ei hun, ond iddo ddal ei hunan yn onest yn ei wyneb. Ië, yn onest, meddwn, canys onid ydym yn dueddol i osgoi rhyw ranau o'r Bibl? Onid ydym yn dueddol i droi y dalenau nes dyfod o hyd i'r rhanau cysurus, esmwyth i'w darllen, a chilio oddiwrth y rhanau hyny sydd yn curo yn lled drwm ar yr hyn yr ydym ni yn hoff o hono? Mae lle i ofni mai un rheswm mawr paham y mae llawer o honom yn meddu càn leied o adnabyddiaeth o honom ein hunain ac o Dduw ydyw, nad ydym yn gwneyd chware teg a'r Bibl. Mae darlun perffaith o bob un o honom yn yr Ysgrythyr: ond nid ar unwaith y deuwn i'w adnabod; mae hyn i'w gyrhaedd trwy lafur, fel pobpeth arall. Milton, os ydym yn cofio yn dda, sydd yn disgrifio Efa yn dyfod at lan yr afon, gyda min yr hwyr, am y tro cyntaf yn ei bywyd. Pan ddaeth i ymyl yr afon hi a welodd ei chysgod yn y dwfr. Edrychodd arno mewn syndod; ac edrychai y cysgod mewn syndod. Ciliodd yn ol; ciliodd y cysgod yn ol. Daeth ymlaen drachefn; daeth y cysgod ymlaen. Yr oedd yn methu yn glir a deall beth allasai hwnw fod; ni welsai y fath<noinclude><references/></noinclude> aq78rb8wc3chiu709hj8c2w9b2zrt9x