Dagbani Wikipedia
dagwiki
https://dag.wikipedia.org/wiki/Sol%C9%94%C9%A3u
MediaWiki 1.47.0-wmf.2
first-letter
Miidiya
Diŋ'gahim
Yɛltɔɣa
Ŋun su
Ŋun su yɛltɔɣa
Wikipedia
Wikipedia yɛltɔɣa
Lahabali kɔligu
Lahabali kɔligu yɛltɔɣa
MiidiyaWiki
MiidiyaWiki yɛltɔɣa
Tɛmplet
Tɛmplet yɛltɔɣa
Sɔŋsim
Sɔŋsim yɛltɔɣa
Pubu
Pubu yɛltɔɣa
Salima
Salima yɛltɔɣa
MOS
MOS yɛltɔɣa
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
University of Education, Winneba
0
10983
136853
135744
2026-05-16T04:38:44Z
Abukari Boga
7726
Kariŋ zoŋ din zan ti bala bala bohambu,ksriŋ zoŋ din jɛndi bɛhigu maali mini salo berisuŋ,
136853
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{E-Class}}
== '''University Of Education''' ==
'''University Of Education''' nyɛla karimzɔŋ titali din be Central Region tiŋ shɛli be ni booni Winneba la.
Karimzɔŋ nyɛla din daa pili 1992 yuuni, di daa piliya maa na nyɛla "University College" Ghana zalkpaŋ '''PNDC Law 322''' ni daa saɣi ti shɛli. 14th Mary, 2004 yuuni ka karimzɔŋ ŋɔ daa nyɛ kpaŋsibu Ghana zalkpaŋ shɛli din nyɛ "University of Education Act", '''(2004) Act 672''' daa pa lebigi di tɔli tɔli "University" karimzɔŋ muni, daliri shɛli zuɣu din daa kpa nyɛla ni di bɔ karimbanima n ti Ghana karimzɔna.<ref><nowiki>https://www.uew.edu.gh/about-uew/brief-history</nowiki></ref>
[[File:UEW Flag and Ghana National Flag.jpg|thumb|{{center|1=University of Education , Winneba (UEW) [[Flag]] mini [[Flag of Ghana]] ni yili zuɣusaa}}]]
== University karimzɔŋ ŋɔ niya nima ==
Karimzɔŋ ŋɔ niya nyɛmi ni di wumsi Karimba maŋa n-ti Ghana <ref><nowiki>https://www.uew.edu.gh/about-uew/mission-vision-and-values</nowiki></ref>karimzɔŋ balibu kam. Ban ni tooi niŋ vihigu viɛnyɛla zaŋ kpa bohimbu ni wuhibu polo, ka mali nuu timbu zaŋ kpa Ghana karimzɔna bohimbu jina tɔbu ni.<ref>https://www.uew.edu.gh/about-uew/mission-vision-and-values</ref>
[[File:University of Education, Winneba, Ghana.jpg|thumb|{{center|University of Education, Winneba (UEW) Dundodaa}}]]university ŋɔ malila karimzondi pihita yini ni yaɣa, faculties dibaa ayopɔin. Ka lahi mali distance education regional study centers pishi ayi ka bini din gbaai Ghana zaa.
Yaha ,ni ti pahi shikuru maa ni kampusi dibaa ata din be Winneba shɛli polo administrative office maa ni be maa, university maa lahi malila campus shɛli m pahi senta nima pishi zuɣu.
[[File:University of Education, Winneba (UEW) North Campus.jpg|thumb|{{center|University of Education, Winneba (UEW) wuluŋ luɣili [[Campus]]}}]]
== College of Languages Education(CoLANGE) ==
'''College Of Languages Education''' ŋɔ bela ''Ajumako Campus(Central Region),'' lala yaɣili ŋɔ n-su bala bala bɔhimbu. Bala ŋɔ puya yaɣ' ayi zuɣu, Ghana bala bɔhimbu shee ni Tiŋduya bala bɔhimbu shee. Ghana bala kamani Dagbanli Education, Akan-Nzema Education, Ewe Education, Ga–Dangme Education. Ka bi laɣim di zaa boli The Faculty of Ghanaian Languages Education. Tiŋduya bala maa mi shɛŋa n-nyɛ French, Chinese, Arabic ni din pahi, ka bi laɣim di zaa boli The Faculty of Foreign Languages Education(FFLE)
== KARIŊ ZOŊ DIN ZAN' TI BALA BALA BAŊSIM BOHAMBU ==
* Department of Akan-Nzema Education
* Department of Applied Linguistics
* Department of English Education
* Department of French Education
* Department of Gur - Gonja Education
* Department of Ewe Education
[[File:University of Education, Winneba Study Kiosk.jpg|thumb|{{center|shikurubihi ni be [[shitɔɣuni]] University of Education, Winneba (UEW) karimzɔŋ titali puuni}}]]
== KARIŊ ZOŊ DIN JANDI BEHIGU MAALIGU MINI SALO BERISUŊ. ==
* Department of Health, Physical Education, Recreation and Sports Education
* Department of Home Economics
* Departments of Mathematics Education
* Department of Biology Education
* Department of Social Science Education
* Department of Social Studies Education
* . Department of Business Administration
* Department of Health Administration and Education
== Institutes and schools ==
=== SIKURU DIN ZAN' TI TƐHI PARIGA KA ZAŊ NAM ===
* Department of Art Education
* Department of Graphic Design
* Department of Music School
* Department of Theatre Arts
=== KARIŊ BAŊSIM DIN JƐNDI BAŊSIM BOBU VIHIBU MINI TƐHI PARIGA ZAŊ TUM TUMA BOHAMBU ===
* National Center for Research into Basic Education (NCRIBE)
* Center for Educational Policy Studies (CEPS)
* Center for School and Community Science and Technology Studies (SACOST)
== Karimba Kpamba ==
Karimzɔŋ ŋɔ karimba kpema n-nyɛ '''Prof. Obeng Mireku''', ka ŋun pa O zuɣu nyɛ '''Prof. Stephen Jobson Mitchual'''
== Karimzɔŋ "Anthem" ==
We Hail You, Oh UEW<ref><nowiki>https://www.uew.edu.gh/about-uew/university-anthem</nowiki></ref>
Your Name is in our hearts
We uphold You, and are proud of You
For You make the Nation’s Teachers strong
Our Love for You arouses us
To nobler thoughts, to nobler words, to nobler deeds,
And to nobler heights;
We shall learn to serve
UEW shall grow
By the power
By the power of God.
Refrain:
“Victory, shall be ours”
“Victory, shall be ours”
“Victory, shall be ours”
We shall fight, fight on and succeed
== Kundivihira ==
[[Category:University of Education, Winneba]]
[[Category:1992 establishments in Ghana]]
[[Category:Central Region (Ghana)]]
[[Category:Universities in Ghana]]
[[Category:Universities and colleges established in 1992]]
[[Pubu:Lahabaya zaa]]
28w75bm9nht7ovm6cryuoo5nn0j8thw
Briza minor
0
16358
136829
134720
2026-05-15T15:51:23Z
Phasy GH
5787
Added a text
136829
wikitext
text/x-wiki
[[Pubu:Lahabaya zaa]]
[[Pubu:Tihi ni mɔri]]
[[Category:Pooideae]]
[[Category:Grasses of Europe]]
[[Category:Plants described in 1753]]
[[Category:Botanical taxa named by Carl Linnaeus]]
[[Category:Grasses of Lebanon]]
Briza minor nyɛla mɔri zuluya shɛli bɛ ni mi lesser quaking-grass bee little quakinggrass la. Di nyɛla mɔ' shɛli din bilindi Mediterranean Basin, ka yɛligi n chanŋ North America ka di nyɛla niriba n ʒi li n chaŋ ni.
gzkhrb7rquw27npbyh5itr7xholxl1b
136830
136829
2026-05-15T15:52:34Z
Phasy GH
5787
Added a text
136830
wikitext
text/x-wiki
[[Pubu:Lahabaya zaa]]
[[Pubu:Tihi ni mɔri]]
[[Category:Pooideae]]
[[Category:Grasses of Europe]]
[[Category:Plants described in 1753]]
[[Category:Botanical taxa named by Carl Linnaeus]]
[[Category:Grasses of Lebanon]]
Briza minor nyɛla mɔri zuluya shɛli bɛ ni mi lesser quaking-grass bee little quakinggrass la. Di nyɛla mɔ' shɛli din bilindi Mediterranean Basin, ka yɛligi n chanŋ North America ka di nyɛla niriba n ʒi li n chaŋ ni. Di nyɛla din zaŋdi yuuni n naari di bilibu tuma, di nyɛla mɔ' chɔhichɔhi din za zuɣusaa ka di waɣilim tooi nyɛ 50 centimeters. Di pum maa nyɛla zaɣi bɔbigu din laɣim taba, di zaɣi yini kam mali la dɔɣu din tuɣi li ka di chɛ la di goliya.
o6926lssjsbsb073kxoavhihm0z32lt
136831
136830
2026-05-15T15:56:27Z
Phasy GH
5787
Edited a text
136831
wikitext
text/x-wiki
[[Pubu:Lahabaya zaa]]
[[Pubu:Tihi ni mɔri]]
[[Category:Pooideae]]
[[Category:Grasses of Europe]]
[[Category:Plants described in 1753]]
[[Category:Botanical taxa named by Carl Linnaeus]]
[[Category:Grasses of Lebanon]]
'''''Briza minor''''' nyɛla mɔri zuluya shɛli bɛ ni mi '''''lesser quaking-grass''''' bee '''''little quakinggrass''''' la. Di nyɛla mɔ' shɛli din bilindi ''Mediterranean Basin'', ka yɛligi n chanŋ ''North [[America]]'' ka di nyɛla niriba n ʒi li n chaŋ ni. Di nyɛla din zaŋdi yuuni n naari di bilibu tuma, di nyɛla mɔ' chɔhichɔhi din za zuɣusaa ka di waɣilim tooi nyɛ ''50 centimeters''. Di pum maa nyɛla zaɣi bɔbigu din laɣim taba, di zaɣi yini kam mali la dɔɣu din tuɣi li ka di chɛ la di goliya.
== Kundivihira ==
641kftveqtbw8netlnju52pdhicjg9f
136832
136831
2026-05-15T16:01:05Z
Phasy GH
5787
Edited a text
136832
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''''Briza minor''''' nyɛla mɔri zuluya shɛli bɛ ni mi '''''lesser quaking-grass''''' bee '''''little quakinggrass''''' la. Di nyɛla mɔ' shɛli din bilindi ''Mediterranean Basin'', ka yɛligi n chanŋ ''North [[America]]'' ka di nyɛla niriba n ʒi li n chaŋ ni. Di nyɛla din zaŋdi yuuni n naari di bilibu tuma, di nyɛla mɔ' chɔhichɔhi din za zuɣusaa ka di waɣilim tooi nyɛ ''50 centimeters''. Di pum maa nyɛla zaɣi bɔbigu din laɣim taba, di zaɣi yini kam mali la dɔɣu din tuɣi li ka di chɛ la di goliya.
== Kundivihira ==
{{Reflist}}
[[Pubu:Lahabaya zaa]]
[[Pubu:Tihi ni mɔri]]
[[Category:Pooideae]]
[[Category:Grasses of Europe]]
[[Category:Plants described in 1753]]
[[Category:B[otanical taxa named by Carl Linnaeus]]
[[Category:Grasses of Lebanon]]
6lr50x2bi4htrpywdod5bvsyr1g2s6b
136833
136832
2026-05-15T16:04:35Z
Phasy GH
5787
Added a reference
136833
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''''Briza minor''''' nyɛla mɔri zuluya shɛli bɛ ni mi '''''lesser quaking-grass'''''<ref>{{Cite web|title=Wayback Machine|url=http://bsbi.org/download/3542/|access-date=2026-05-15|website=bsbi.org}}</ref> bee '''''little quakinggrass''''' la. Di nyɛla mɔ' shɛli din bilindi ''Mediterranean Basin'', ka yɛligi n chanŋ ''North [[America]]'' ka di nyɛla niriba n ʒi li n chaŋ ni. Di nyɛla din zaŋdi yuuni n naari di bilibu tuma, di nyɛla mɔ' chɔhichɔhi din za zuɣusaa ka di waɣilim tooi nyɛ ''50 centimeters''. Di pum maa nyɛla zaɣi bɔbigu din laɣim taba, di zaɣi yini kam mali la dɔɣu din tuɣi li ka di chɛ la di goliya.
== Kundivihira ==
{{Reflist}}
[[Pubu:Lahabaya zaa]]
[[Pubu:Tihi ni mɔri]]
[[Category:Pooideae]]
[[Category:Grasses of Europe]]
[[Category:Plants described in 1753]]
[[Category:B[otanical taxa named by Carl Linnaeus]]
[[Category:Grasses of Lebanon]]
afn8dt5pqq10fanh0r6j17269ja9c2m
136834
136833
2026-05-15T16:06:17Z
Phasy GH
5787
136834
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''''Briza minor''''' nyɛla mɔri zuluya shɛli bɛ ni mi '''''lesser quaking-grass'''''<ref>{{Cite web|title=Wayback Machine|url=http://bsbi.org/download/3542/|access-date=2026-05-15|website=bsbi.org}}</ref> bee '''''little quakinggrass''''' la. Di nyɛla mɔ' shɛli din bilindi ''Mediterranean Basin'', ka yɛligi n chanŋ ''North [[America]]'' ka di nyɛla niriba n ʒi li n chaŋ ni. Di nyɛla din zaŋdi yuuni n naari di bilibu tuma, di nyɛla mɔ' chɔhichɔhi din za zuɣusaa ka di waɣilim tooi nyɛ ''50 centimeters''. Di pum maa nyɛla zaɣi bɔbigu din laɣim taba, di zaɣi yini kam mali la dɔɣu din tuɣi li ka di chɛ la di goliya.
== Kundivihira ==
{{Reflist}}
[[Pubu:Lahabaya zaa]]
[[Pubu:Tihi ni mɔri]]
[[Category:Pooideae]]
[[Category:Grasses of Europe]]
[[Category:Plants described in 1753]]
[[Category:Botanical taxa named by Carl Linnaeus]]
[[Category:Grasses of Lebanon]]
gqi00ems1nuhyqp7zt72kyo25db53if
136835
136834
2026-05-15T16:13:34Z
Phasy GH
5787
Added a text
136835
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''''Briza minor''''' nyɛla mɔri zuluya shɛli bɛ ni mi '''''lesser quaking-grass'''''<ref>{{Cite web|title=Wayback Machine|url=http://bsbi.org/download/3542/|access-date=2026-05-15|website=bsbi.org}}</ref> bee '''''little quakinggrass''''' la. Di nyɛla mɔ' shɛli din bilindi ''Mediterranean Basin'', ka yɛligi n chanŋ ''North [[America]]'' ka di nyɛla niriba n ʒi li n chaŋ ni. Di nyɛla din zaŋdi yuuni n naari di bilibu tuma, di nyɛla mɔ' chɔhichɔhi din za zuɣusaa ka di waɣilim tooi nyɛ ''50 centimeters''. Di pum maa nyɛla zaɣi bɔbigu din laɣim taba, di zaɣi yini kam mali la dɔɣu din tuɣi li ka di chɛ la di goliya.
== Kundivihira ==
{{Reflist}}
== So' dolisi din be sanbanni ==
* Media related to ''Briza minor'' at Wikimedia Commons
* Jepson Manual Treatment
* USDA Plants Profile
* Grass Manual Treatment
* Photo gallery
[[Pubu:Lahabaya zaa]]
[[Pubu:Tihi ni mɔri]]
[[Category:Pooideae]]
[[Category:Grasses of Europe]]
[[Category:Plants described in 1753]]
[[Category:Botanical taxa named by Carl Linnaeus]]
[[Category:Grasses of Lebanon]]
fy1fqvy26vpav3f79gyk2hcz6oxwk6a
Hebenstretia fastigiosa
0
16395
136822
136803
2026-05-15T12:59:03Z
Phasy GH
5787
Edited a text
136822
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''''Hebenstretia fastigiosa''''' nyɛla tilaa din nyɛ mɔɣu zuliya shɛli din zoori South Africa tiŋgbanni. Di nyɛla din yina figwort daŋ ni na.
Di nyɛla din zaŋdi yuuni n naari di bilibu yɛla, di waɣilim nyɛla tooi nyɛla 45 cm. Di mali la wula din za zuɣusaa biɛla, ka mali va' tolima din ŋmani nyini. Di pum maa nyɛla din waɣawaɣa ka laɣim taba, di yirimina silimin goli August ni hali ni October. Di nyɛla zaɣi piɛlli ka di pum maa puuni nɛma maa nyɛ din shabi pum maa maŋmaŋ ni. Di binwala maa zuɣusaa nyɛla din yalimma ka di gbunni nyɛ zaɣi choo.
== Di ni be luɣi shɛŋa ==
Di nyɛla din be South Africa Western Cape tiŋgbani ni. Di nyɛla din zoori Pakhuis mini Cape Peninsula daboli din mali kuɣa la siriginli din dalim kamani 105 metres hali ni 914 metres. Di nyɛla din zoori kuɣ' shɛŋa din nyɛ sandstone mini granite fynbos yaɣili.
== Di zalibu ==
[[Category:Endemic flora of the Cape Provinces]]
[[Category:Scrophulariaceae]]
[[Pubu:Lahabaya zaa]]
[[Pubu:Tihi ni mɔri]]
o66spqbon983ii7o0k3p5qrsd3ktnpe
136823
136822
2026-05-15T13:02:34Z
Phasy GH
5787
Added a text
136823
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''''Hebenstretia fastigiosa''''' nyɛla tilaa din nyɛ mɔɣu zuliya shɛli din zoori South Africa tiŋgbanni. Di nyɛla din yina figwort daŋ ni na.
Di nyɛla din zaŋdi yuuni n naari di bilibu yɛla, di waɣilim nyɛla tooi nyɛla 45 cm. Di mali la wula din za zuɣusaa biɛla, ka mali va' tolima din ŋmani nyini. Di pum maa nyɛla din waɣawaɣa ka laɣim taba, di yirimina silimin goli August ni hali ni October. Di nyɛla zaɣi piɛlli ka di pum maa puuni nɛma maa nyɛ din shabi pum maa maŋmaŋ ni. Di binwala maa zuɣusaa nyɛla din yalimma ka di gbunni nyɛ zaɣi choo.
== Di ni be luɣi shɛŋa ==
Di nyɛla din be South Africa Western Cape tiŋgbani ni. Di nyɛla din zoori Pakhuis mini Cape Peninsula daboli din mali kuɣa la siriginli din dalim kamani 105 metres hali ni 914 metres. Di nyɛla din zoori kuɣ' shɛŋa din nyɛ sandstone mini granite fynbos yaɣili.
== Di zalibu ==
Lala mɔɣu ŋɔ maa daa pahila South African National Biodiversity Institute nim ni lihi ka di ka barina shee. Di nyɛla din zɔri luɣi shɛŋa din nyari lɛbiginsim amaa di bi saɣi ni di zaŋ li niŋ barina ni. Di nyɛla din bi laɣim n be luɣi yinga ka din tahili nyɛ lɛbiginsim tiŋgbani ni mini kɔbu zuɣu. Di ni niŋ ka di mali di ni zoori luɣi shɛŋa maa zuɣu, di ni niŋ tom pam ni bɛ tooi ko li bɛ puri ni.
[[Category:Endemic flora of the Cape Provinces]]
[[Category:Scrophulariaceae]]
[[Pubu:Lahabaya zaa]]
[[Pubu:Tihi ni mɔri]]
6lbnr81u8o5lkd4snk8npj7k7giceii
136824
136823
2026-05-15T14:53:45Z
Phasy GH
5787
Added a reference
136824
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''''Hebenstretia fastigiosa''''' nyɛla tilaa din nyɛ mɔɣu zuliya shɛli din zoori South Africa tiŋgbanni. Di nyɛla din yina figwort daŋ ni na.
Di nyɛla din zaŋdi yuuni n naari di bilibu yɛla, di waɣilim nyɛla tooi nyɛla 45 cm. Di mali la wula din za zuɣusaa biɛla, ka mali va' tolima din ŋmani nyini. Di pum maa nyɛla din waɣawaɣa ka laɣim taba, di yirimina silimin goli August ni hali ni October. Di nyɛla zaɣi piɛlli ka di pum maa puuni nɛma maa nyɛ din shabi pum maa maŋmaŋ ni. Di binwala maa zuɣusaa nyɛla din yalimma ka di gbunni nyɛ zaɣi choo.
== Di ni be luɣi shɛŋa ==
Di nyɛla din be South Africa Western Cape tiŋgbani ni. Di nyɛla din zoori Pakhuis mini Cape Peninsula daboli din mali kuɣa la siriginli din dalim kamani 105 metres hali ni 914 metres. Di nyɛla din zoori kuɣ' shɛŋa din nyɛ sandstone mini granite fynbos yaɣili.
== Di zalibu ==
Lala mɔɣu ŋɔ maa daa pahila South African National Biodiversity Institute nim ni lihi ka di ka barina shee. Di nyɛla din zɔri luɣi shɛŋa din nyari lɛbiginsim amaa di bi saɣi ni di zaŋ li niŋ barina ni. Di nyɛla din bi laɣim n be luɣi yinga ka din tahili nyɛ lɛbiginsim tiŋgbani ni mini kɔbu zuɣu. Di ni niŋ ka di mali di ni zoori luɣi shɛŋa maa zuɣu, di ni niŋ tom pam ni bɛ tooi ko li bɛ puri ni.<ref>{{Cite web|title=Threatened Species Programme {{!}} SANBI Red List of South African Plants|url=https://redlist.sanbi.org/species.php?species=1094-18|access-date=2026-05-15|website=redlist.sanbi.org}}</ref>
== Kundivihira ==
[[Category:Endemic flora of the Cape Provinces]]
[[Category:Scrophulariaceae]]
[[Pubu:Lahabaya zaa]]
[[Pubu:Tihi ni mɔri]]
eqmt2hkach224dvac3ebib93h94sf3t
136825
136824
2026-05-15T14:56:45Z
Phasy GH
5787
Added and reused a reference
136825
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''''Hebenstretia fastigiosa''''' nyɛla tilaa din nyɛ mɔɣu zuliya shɛli din zoori South Africa tiŋgbanni. Di nyɛla din yina figwort daŋ ni na.
Di nyɛla din zaŋdi yuuni n naari di bilibu yɛla, di waɣilim nyɛla tooi nyɛla 45 cm. Di mali la wula din za zuɣusaa biɛla, ka mali va' tolima din ŋmani nyini. Di pum maa nyɛla din waɣawaɣa ka laɣim taba, di yirimina silimin goli August ni hali ni October. Di nyɛla zaɣi piɛlli ka di pum maa puuni nɛma maa nyɛ din shabi pum maa maŋmaŋ ni. Di binwala maa zuɣusaa nyɛla din yalimma ka di gbunni nyɛ zaɣi choo.
== Di ni be luɣi shɛŋa ==
Di nyɛla din be South Africa Western Cape tiŋgbani ni. Di nyɛla din zoori Pakhuis mini Cape Peninsula daboli din mali kuɣa la siriginli din dalim kamani 105 metres hali ni 914 metres.<ref>{{Cite web|title=African Plant Database|url=https://africanplantdatabase.ch/en|access-date=2026-05-15|website=africanplantdatabase.ch}}</ref> Di nyɛla din zoori kuɣ' shɛŋa din nyɛ sandstone mini granite fynbos yaɣili.<ref name=":0" />
== Di zalibu ==
Lala mɔɣu ŋɔ maa daa pahila South African National Biodiversity Institute nim ni lihi ka di ka barina shee. Di nyɛla din zɔri luɣi shɛŋa din nyari lɛbiginsim amaa di bi saɣi ni di zaŋ li niŋ barina ni. Di nyɛla din bi laɣim n be luɣi yinga ka din tahili nyɛ lɛbiginsim tiŋgbani ni mini kɔbu zuɣu. Di ni niŋ ka di mali di ni zoori luɣi shɛŋa maa zuɣu, di ni niŋ tom pam ni bɛ tooi ko li bɛ puri ni.<ref name=":0">{{Cite web|title=Threatened Species Programme {{!}} SANBI Red List of South African Plants|url=https://redlist.sanbi.org/species.php?species=1094-18|access-date=2026-05-15|website=redlist.sanbi.org}}</ref>
== Kundivihira ==
[[Category:Endemic flora of the Cape Provinces]]
[[Category:Scrophulariaceae]]
[[Pubu:Lahabaya zaa]]
[[Pubu:Tihi ni mɔri]]
2tj0lz7dauxpgjskqmyc5u0kprrgdgy
136826
136825
2026-05-15T15:08:13Z
Phasy GH
5787
Added a reference
136826
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''''Hebenstretia fastigiosa''''' nyɛla tilaa din nyɛ mɔɣu zuliya shɛli din zoori South Africa tiŋgbanni. Di nyɛla din yina figwort daŋ ni na.<ref>{{Cite web|title=Hebenstretia fastigiosa Jaroscz|url=https://www.gbif.org/species/3725885|access-date=2026-05-15|website=www.gbif.org|language=en}}</ref>
Di nyɛla din zaŋdi yuuni n naari di bilibu yɛla, di waɣilim nyɛla tooi nyɛla 45 cm. Di mali la wula din za zuɣusaa biɛla, ka mali va' tolima din ŋmani nyini. Di pum maa nyɛla din waɣawaɣa ka laɣim taba, di yirimina silimin goli August ni hali ni October. Di nyɛla zaɣi piɛlli ka di pum maa puuni nɛma maa nyɛ din shabi pum maa maŋmaŋ ni. Di binwala maa zuɣusaa nyɛla din yalimma ka di gbunni nyɛ zaɣi choo.
== Di ni be luɣi shɛŋa ==
Di nyɛla din be South Africa Western Cape tiŋgbani ni. Di nyɛla din zoori Pakhuis mini Cape Peninsula daboli din mali kuɣa la siriginli din dalim kamani 105 metres hali ni 914 metres.<ref>{{Cite web|title=African Plant Database|url=https://africanplantdatabase.ch/en|access-date=2026-05-15|website=africanplantdatabase.ch}}</ref> Di nyɛla din zoori kuɣ' shɛŋa din nyɛ sandstone mini granite fynbos yaɣili.<ref name=":0" />
== Di zalibu ==
Lala mɔɣu ŋɔ maa daa pahila South African National Biodiversity Institute nim ni lihi ka di ka barina shee. Di nyɛla din zɔri luɣi shɛŋa din nyari lɛbiginsim amaa di bi saɣi ni di zaŋ li niŋ barina ni. Di nyɛla din bi laɣim n be luɣi yinga ka din tahili nyɛ lɛbiginsim tiŋgbani ni mini kɔbu zuɣu. Di ni niŋ ka di mali di ni zoori luɣi shɛŋa maa zuɣu, di ni niŋ tom pam ni bɛ tooi ko li bɛ puri ni.<ref name=":0">{{Cite web|title=Threatened Species Programme {{!}} SANBI Red List of South African Plants|url=https://redlist.sanbi.org/species.php?species=1094-18|access-date=2026-05-15|website=redlist.sanbi.org}}</ref>
== Kundivihira ==
[[Category:Endemic flora of the Cape Provinces]]
[[Category:Scrophulariaceae]]
[[Pubu:Lahabaya zaa]]
[[Pubu:Tihi ni mɔri]]
a4bgtyhwfs4339q76q0486bj259zoph
136827
136826
2026-05-15T15:10:46Z
Phasy GH
5787
Edited a text
136827
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''''Hebenstretia fastigiosa''''' nyɛla tilaa din nyɛ mɔɣu zuliya shɛli din zoori South Africa tiŋgbanni. Di nyɛla din yina figwort daŋ ni na.<ref>{{Cite web|title=Hebenstretia fastigiosa Jaroscz|url=https://www.gbif.org/species/3725885|access-date=2026-05-15|website=www.gbif.org|language=en}}</ref>
Di nyɛla din zaŋdi yuuni n naari di bilibu yɛla, di waɣilim nyɛla tooi nyɛla 45 cm. Di mali la wula din za zuɣusaa biɛla, ka mali va' tolima din ŋmani nyini. Di pum maa nyɛla din waɣawaɣa ka laɣim taba, di yirimina silimin goli August ni hali ni October. Di nyɛla zaɣi piɛlli ka di pum maa puuni nɛma maa nyɛ din shabi pum maa maŋmaŋ ni. Di binwala maa zuɣusaa nyɛla din yalimma ka di gbunni nyɛ zaɣi choo.
== Di ni be luɣi shɛŋa ==
Di nyɛla din be South Africa Western Cape tiŋgbani ni. Di nyɛla din zoori Pakhuis mini Cape Peninsula daboli din mali kuɣa la siriginli din dalim kamani 105 metres hali ni 914 metres.<ref>{{Cite web|title=African Plant Database|url=https://africanplantdatabase.ch/en|access-date=2026-05-15|website=africanplantdatabase.ch}}</ref> Di nyɛla din zoori kuɣ' shɛŋa din nyɛ sandstone mini granite fynbos yaɣili.<ref name=":0" />
== Di zalibu ==
Lala mɔɣu ŋɔ maa daa pahila South African National Biodiversity Institute nim ni lihi ka di ka barina shee. Di nyɛla din zɔri luɣi shɛŋa din nyari lɛbiginsim amaa di bi saɣi ni di zaŋ li niŋ barina ni. Di nyɛla din bi laɣim n be luɣi yinga ka din tahili nyɛ lɛbiginsim tiŋgbani ni mini kɔbu zuɣu. Di ni niŋ ka di mali di ni zoori luɣi shɛŋa maa zuɣu, di ni niŋ tom pam ni bɛ tooi ko li bɛ puri ni.<ref name=":0">{{Cite web|title=Threatened Species Programme {{!}} SANBI Red List of South African Plants|url=https://redlist.sanbi.org/species.php?species=1094-18|access-date=2026-05-15|website=redlist.sanbi.org}}</ref>
== Kundivihira ==
{{Reflist}}
[[Category:Endemic flora of the Cape Provinces]]
[[Category:Scrophulariaceae]]
[[Pubu:Lahabaya zaa]]
[[Pubu:Tihi ni mɔri]]
slr31uljezwacawgsaivvt8z5jdseqk
Renaissance University
0
27621
136828
121342
2026-05-15T15:31:47Z
InternetArchiveBot
118
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
136828
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|Private university in Enugu State, Nigeria}}
{{Databox}}
{{Infobox university
|name = Renaissance University
|image = Renaissance University logo.png
|motto = ''Ut Omnia Potestis'' ([[Latin]])
|mottoeng = "You can be what you want to be"
|type = [[private university|Private]]
|established = 2005
|vice_chancellor= Professor Patrick Egbunam Emekekwue
|city = Ugbawka
|state = [[Enugu State]]
|country = [[Nigeria]]
|coor = {{coord|6.310|7.557|type:city_region:NG|display=inline,title}}
|academic staff =
|students =
|campus = Rural
|affiliations =
|website = {{url|www.rnu.edu.ng}}
}}
'''Renaissance University''' nyɛla ʒingama university ka daa deei di pilibu shɛhira gbaŋ Federal Government zaŋ n-ti Nigeria sani yuuni 2005.<ref>{{cite web|url = http://nuc.edu.ng/nigerian-univerisities/private-univeristies/|title= National Universities Commission (NUC) - Private Universities| accessdate = 12 April 2019}}</ref>Di shikuru titali nyɛla din be Ugbawka (Igbo: Ugbuoka), [[Enugu State]], [[Nigeria]].
<ref>{{cite web|url=https://www.thenews.ng/education-news/renaissance-university/|title=Renaissance University|date=26 August 2015|publisher=thenews.ng|work=Opemipo Adeniyi|accessdate=30 August 2015|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160222041625/https://thenews.ng/education-news/renaissance-university/|archivedate=22 February 2016|access-date=1 June 2024|archive-date=22 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160222041625/https://thenews.ng/education-news/renaissance-university/}}</ref>
==Location==
Renaissance University nyɛla din be Ugbawka (Enugu-Port Harcourt Express Road en route Ebonyi State) din be [[Nkanu East]] Local Government Area zaŋ n-ti [[Enugu State]], [[Igboland]].
Nira ni tooi zaŋ minti pihita chaŋ ni di yi niŋ ka a be tiŋzuɣu zaŋ n-ti [[Enugu]]. Di chani nyɛla awa yini di yi niŋ ka a be [[Abia State University]] (Uturu), [[Ebonyi State University]] (Abakaliki) n-ti pahi [[University of Nigeria, Nsukka]]. Tiŋsi ayi [[Aba, Abia|Aba]] mini [[Port Harcourt]] nyɛla awa nima ayi nyɛ di chani.
Di nyɛla din pahi university nima ayi din be Nkanuland of Enugu State. University shɛli pahi maa nyɛ [[Enugu State University of Science and Technology]] (ESUT) - tuuli state university of technology n-ti Nigeria ka nyɛ din be Agbani, <ref>{{cite web|url = https://www.esut.edu.ng/|title = Enugu State University of Science and Technology (ESUT)|accessdate = 12 April 2019|access-date = 1 June 2024|archive-date = 4 June 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20200604145855/https://www.esut.edu.ng/|url-status = dead}}</ref> [[Nkanu West]] Local Government Area.
==Colleges==
University maa nyɛla din mali collagɛ nima ata.<ref>{{cite web|url = http://www.rnu.edu.ng/colleges.html|title= The Colleges, Renaissance University| accessdate = 12 April 2019}}</ref>
*College of Natural and Applied Sciences
College of Natural and Applied Sciences ŋɔ nyɛla din mali bɔhimbu yaɣa dibaa anu. Lala bɔhimbu yaɣa maa nyɛ [[Microbiology]], [[Biochemistry]], [[Chemical industry|Industrial Chemistry]], [[Computer science|Computer Science]] n-ti pahi Industrial [[Physics]].<ref>{{cite web|url = http://www.rnu.edu.ng/collegedetail.html|title= College of Natural and Applied Sciences, Renaissance University| accessdate = 12 April 2019}}</ref>
*College of Management and Social Sciences
College of Management and Social Sciences ŋɔ nyɛla din mali bɔhimbu yaɣa dibaa anii. Lala bɔhimbu yaɣa maa nyɛ [[Economics]], [[Mass communication|Mass Communication]], Industrial [[Business administration|Business Administration]], [[Accounting|Accountancy]], History & International Relations, [[Psychology]], [[Political science|Political Science]] n-ti pahi [[Bank|Banking]] & Finance.<ref>{{cite web|url = http://www.rnu.edu.ng/collegedetail2.html|title= College of Management and Social Sciences, Renaissance University| accessdate = 12 April 2019}}</ref>
*College of Law <ref>{{cite web|url = http://www.rnu.edu.ng/colleges.html|title= College of Law, Renaissance University| accessdate = 12 April 2019}}</ref>
==Kundivihira==
{{reflist}}
==External links==
*[http://www.rnu.edu.ng/ Renaissance University official website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091129120745/http://www.rnu.edu.ng/ |date=2009-11-29 }}
{{Universities in Nigeria}}
{{authority control}}
[[Category:Educational institutions established in 2005]]
[[Category:2005 establishments in Nigeria]]
[[Category:Buildings and structures in Enugu State]]
[[Category:Private universities and colleges in Nigeria]]
{{Nigeria-university-stub}}
5xfhe2n12liw0y4dqpsmio8520oghco
Obuoba J.A. Adofo
0
33019
136877
136765
2026-05-16T11:50:53Z
Alhaj Darajaati
22
Added category
136877
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Obuoba J.A. Adofo''' (bɛ ni doɣi so circa 1952) nyɛla Gana hailaafu baaŋa ŋuna niŋ bayana, ka O yuli du domini O yila hankali ni O kuko sheli din nyɛ zaɣa pariga zuŋu.<ref name="X">{{Cite news|date=2020-12-08|title=I regret bleaching my skin — Obuoba J.A Adofo|language=en-gb|work=[[Daily Graphic (Ghana)|Daily Graphic]]|location=Accra, Ghana|url=https://www.graphic.com.gh/entertainment/showbiz-news/i-regret-bleaching-my-skin-obuoba-j-a-adofo.html|access-date=2025-05-31}}</ref> O daa lee City Boys Band Kpɛma ka di yupaa din nyɛ "Black Chinese" domini O neen yɛra dini daa gahim zuɣu. O yila nyɛla din niŋ byana Gana puuni hali yuuni 1970 nima polo.<ref>{{Citation|title=Obuoba J.A. Adofo|date=2026-04-04|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Obuoba_J.A._Adofo&oldid=1347031028|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-05-14}}</ref>
= Yila baŋsim bobu =
J.A. Adofo pili la O yila soli 1970 nima piligu ka nyɛ yuumpishi ni ayi. <ref>{{Cite web|last=PhD|first=Kofi Anokye|date=2020-08-23|title=JA Adofo opens up about his life, role model, how he stared music and more|url=https://thebbcghana.com/ja-adofo-opens-up-about-his-life-role-model-how-he-stared-music-and-more/|access-date=2025-05-31|website=BBC Ghana Reports|language=en-US}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> O nin nyambo daa yila O daŋa nira sani, Nana Kwame Ampadu ŋana daa kani la, ka nyɛ hailaafu yiliyiinda kuɣinli. Adofo daa yula niriba ni daa kpuɣi Ampadu shɛm, ka bɔri ni O gba ti nya lala kpuɣi ʒi tatabo. <ref>{{Cite web|last=Apinga|first=David|date=2022-10-08|title=Nana Ampadu inspired me to do my music - J.A. Adofo|url=https://www.theghanareport.com/nana-ampadu-inspired-me-to-do-my-music-j-a-adofo/|access-date=2025-05-31|website=The Ghana Report|language=en}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> O daa wum la Ampadu yila ka zaŋ di biiti n zaŋ ŋma O tuuli yila, "Odo Nndidi Ntwen Me," poi gba ka O naan yi naai shikuru. <ref>{{Cite news|date=2022-10-08|title=Nana Ampadu inspired me to do music - J.A. Adofo|language=en-gb|work=[[Daily Graphic (Ghana)|Daily Graphic]]|location=Accra, Ghana|url=https://www.graphic.com.gh/entertainment/showbiz-news/nana-ampadu-inspired-me-to-do-music-j-a-adofo.html?utm_source=chatgpt.com|access-date=2025-05-31}}</ref> O nyɛ la ŋuna zaŋ O zaɣasim zaa n zaŋ niŋ yurilim yila ni din yɛn chɛ ka O zani O ko ka chɛ yiliyiindiba ban kpalim, ka yiinda zaŋ chaŋ biɛhigu mini kum polo. <ref>{{Cite news|date=2022-10-08|title=Nana Ampadu inspired me to do music - J.A. Adofo|language=en-gb|work=[[Daily Graphic (Ghana)|Daily Graphic]]|location=Accra, Ghana|url=https://www.graphic.com.gh/entertainment/showbiz-news/nana-ampadu-inspired-me-to-do-music-j-a-adofo.html|access-date=2025-05-31}}</ref>
= Tuma ni kpaŋmaŋa pina =
Odofo nyɛla ŋun yihi yila suma pan din chaŋ katiŋa O yila tuma puuni, di puuni shɛŋa n nyɛ "Yaa Boatemaa", "Ankwanobi", "Owu Mpaso", "Akutiabo", ni "Nya Asem Hwe". O mali albam nima gari pihita, ka diem diema pam din daa zooi ka di tiɣiti nima da nnaai. 2019 puuni O daa dee Vodafone Ghanan yila kpaŋmaŋa pini din nyɛ Biɛhigu puuni kpanŋmaŋa pini domini o tohibu zaŋ chaŋ highlife yila ni.<ref>{{Cite web|date=2016-06-21|title=Forget about fame and seek money – Veteran advises|url=https://www.pulse.com.gh/story/obourba-ja-adofo-forget-about-fame-and-seek-money-veteran-advises-2024080219540762905|access-date=2026-05-14|website=Pulse Ghana|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2016-06-20|title=Seek money before fame — Obouba J. A. Adofo|url=https://www.graphic.com.gh/entertainment/showbiz-news/seek-money-before-fame-obouba-j-a-adofo.html?utm_source=chatgpt.com|access-date=2026-05-14|website=Graphic Online|language=en-gb}}</ref>
= Maŋa biɛhi lihibu =
Odofo nyɛla ŋun yolitim domini O ni daa ʒe pkam n taɣi O ningbuna sahashɛli O ni daa nyɛ nachimbila, ninsalina yohiŋ din daa chɛ ka O gbaai lala gbaabu ŋo din yɛn chɛ ka O ŋmani ŋun tihigi. Di nyaaŋa O daa baŋ di barina nima zaŋ chaŋ O daa alaafee polo, ni din labisiri O nyaaŋa shɛm zaŋ chaŋ O mobu ni O zaŋ yila tahi Africa kaya ni taɣaada tooni<ref name="X" />
= O ni chɛ shɛli zali =
J.A. Adofo yila nyɛla din na ku taɣiri niriba ban kanna biɛhigu. 2024 puuni, yuumpia bia ŋuna yuli booni Heartwell Akuffo daa zaŋ Adofo yila din yuli booni "Yaa Boatemaa" n diem TV zuɣu diema(Nsoromma), ka salo daa yiɣisi zani zuɣusaa n paɣo.<ref>{{Cite web|last=Adu|first=Dennis|date=2024-02-04|title=Heartwell Akuffo nails J.A. Adofo's 'Yaa Boatemaa' song on Nsoromma Season 6 debut - Adomonline.com|url=https://www.adomonline.com/heartwell-akuffo-nails-j-a-adofos-yaa-boatemaa-song-on-nsoromma-season-6-debut/|access-date=2026-05-14|language=en-US}}</ref>O yila na kuli nyɛla din niŋ bayana ka niriba na kuli paɣirili domini di hankali parisi ni di soŋsim zaŋ chaŋ kaya ni taɣaada polo.
Adofo daa lahi tuhirimi ni yila tuma maa mali dariza, ka kpaŋsiri kpamba ni DJ nima ni bɛ lihiri yila din mali yeltoɣi biɛri viɛnyala poi ka naan yi ŋmeli radio ni. O dihitabili ni y ila dariza gbubbu vienyala nyɛla din mali bukaata ni biɛhigu toontibo. Obuoba J.A. Adofo maŋa zaŋ ti haalaafu yila, ni O lahabali din mali hankali nyɛla din chɛ shahira Gana yila ni<ref>{{Cite web|date=2019-02-06|title=Censor music before you play on radio - Adofo to DJs|url=https://www.citinewsroom.com/2019/02/censor-music-before-you-play-on-radio-adofo-to-djs/|access-date=2026-05-14|language=en-US}}</ref>
= Kundivihira =
[[Pubu:AfroCurationGhana2026]]
rt1vjhu1atv9u1rtrneevh2reuzvif7
Goje
0
33023
136858
136475
2026-05-16T11:32:21Z
Alhaj Darajaati
22
Added category
136858
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
[[Lahabali kɔligu:Gonjey Goje 11.jpg|thumb]]
'''goje''' (gbengberi ni booni li shɛm) nyɛla yu' shɛli bɛ ni tooi mali yu' bɔbigu n tira ka di nyɛ din yina [[West Africa|West Africa,]] ka laɣingu nima tooi ŋmɛrili ka mani Yoruba ban be Sakara yila nima ni ni ti pahi west [[Afrika|Africa]] laɣinsi ban zini Sahel tingbanni. waɣari [[Ghana|gbana]] bee barikadan sinii gbana ni ŋmani, nti pahi niŋ zuɣu mihi ka bɛ mali m maanili. Goje maa ŋmeri mi ni bowstring.
[[Lahabali kɔligu:Gonjey Goje 016.jpg|thumb]]
Goje tooi chanimi ni yila, ka ninvuɣ' yino yino tooi ŋmɛrili, hali ninvuɣ' maŋa ban tooi be [[West Africa|West African]] yaɣ' shɛŋa gba tooi ŋmɛrili, bɛ tooi mali binyɛra kamani, Shekere, ŋmani luŋa, talking drum, or Ney.
Lala niɛma maa bɛ kɔri limi ni tiri musulinsi taada shɛŋa din biɛhigu be kamani Alizinima la, kamani to Bori mini Hauka nima kadi n nyɛ shɛli Maguzawa Hausa, Zarma, Bororo Fulbe,ni Songhay yaɣa maa zaa. Lala binkumda ŋɔ maa nyɛla din mali yaa ka nyɛ bɛ ni tooi mali shɛli n kuri bɛ bukaata nima pam pirinla di ni chaŋ ni ti ŋmahindi yaanima saha ka, bee di nyɛla binshɛli din tooi che ka bɛ kukɔya tooi paai ti bɛ kpiimba.
[[Lahabali kɔligu:Gonjey Goje 018.jpg|thumb]]
Yu'shɛŋa bɛ ni tooi mali n boonili ni nyɛ, '''goge''' bee '''goje''' ([[Gbɛngbɛhili|gbengberi]], Zarma), '''gonjey''' ([[Dagbamba|Dagomba]], [[Gurunli|Gurunsi]]), '''gonje''', (Mamprusi, [[Dagbamba|Dagomba]]), '''njarka/nzarka''' (Songhay), '''n'ko''' (Bambara, Mandinka ni Mande bal' shɛŋa), '''riti''' (Fula, Serer), ni ti pahi '''nyanyeru''' bee '''nyanyero'''.
Gbengberi maa puuni, bal' bihi shɛli beni ka bɛ booni li '''kukkuma''' gba beni, ka bɛ tooi mali li n kuri bɛ bukaata nima zaɣ' kpulli ni ŋɔ, amaa ka lee kuli ŋmɛri ka zaɣ' kara maa ni ŋmɛri shɛm maa.
Nyanyeru,di nyɛla Fulbe nima maa binkumda,m be Metropolitan Museum of Art maa puuni.
G''oge'' bɛ ni wuhimi shɛm P. G. Harris o ni daa nyɛ yuuni 1932 article sabbu zaŋ kpa binkumda mini yila polo daa nyɛla bɛ ni nya shɛli ''Sokoto Province, Nigeria'' ''tingbanni.''
== Lahi nyama ==
* Masenqo, lala binkumda maa ŋmahinli ka Habesha nima gba ŋmɛri li.
* Imzad, lala binkumda maa ŋmahinli ka Tuareg nima gba ŋmɛri li.
== External links ==
* "Goge" at ASZA.com
* ''Nyanyeru'' Archived 2016-03-04 at the Wayback Machine at Musical Instrument Museum
{| class="wikitable"
|
|This article about
|}
== Kundivihira <nowiki>[[Pubu:Afrocuration2026Ghana]]</nowiki> ==
* Liner notes by Steve Jay in "Ghana: Ancient Ceremonies: Dance Music & Songs," Nonesuch Explorer Series, 1979, re-released, 2002. catalog number or ASIN: B00006C75Y
[[Pubu:Afrocuration2026Ghana]]
b9e9ujqw85k76t5zsn4usxrflj7a4qv
136860
136858
2026-05-16T11:35:36Z
Alhaj Darajaati
22
Added category
136860
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
[[Lahabali kɔligu:Gonjey Goje 11.jpg|thumb]]
'''goje''' (gbengberi ni booni li shɛm) nyɛla yu' shɛli bɛ ni tooi mali yu' bɔbigu n tira ka di nyɛ din yina [[West Africa|West Africa,]] ka laɣingu nima tooi ŋmɛrili ka mani Yoruba ban be Sakara yila nima ni ni ti pahi west [[Afrika|Africa]] laɣinsi ban zini Sahel tingbanni. waɣari [[Ghana|gbana]] bee barikadan sinii gbana ni ŋmani, nti pahi niŋ zuɣu mihi ka bɛ mali m maanili. Goje maa ŋmeri mi ni bowstring.
[[Lahabali kɔligu:Gonjey Goje 016.jpg|thumb]]
Goje tooi chanimi ni yila, ka ninvuɣ' yino yino tooi ŋmɛrili, hali ninvuɣ' maŋa ban tooi be [[West Africa|West African]] yaɣ' shɛŋa gba tooi ŋmɛrili, bɛ tooi mali binyɛra kamani, Shekere, ŋmani luŋa, talking drum, or Ney.
Lala niɛma maa bɛ kɔri limi ni tiri musulinsi taada shɛŋa din biɛhigu be kamani Alizinima la, kamani to Bori mini Hauka nima kadi n nyɛ shɛli Maguzawa Hausa, Zarma, Bororo Fulbe,ni Songhay yaɣa maa zaa. Lala binkumda ŋɔ maa nyɛla din mali yaa ka nyɛ bɛ ni tooi mali shɛli n kuri bɛ bukaata nima pam pirinla di ni chaŋ ni ti ŋmahindi yaanima saha ka, bee di nyɛla binshɛli din tooi che ka bɛ kukɔya tooi paai ti bɛ kpiimba.
[[Lahabali kɔligu:Gonjey Goje 018.jpg|thumb]]
Yu'shɛŋa bɛ ni tooi mali n boonili ni nyɛ, '''goge''' bee '''goje''' ([[Gbɛngbɛhili|gbengberi]], Zarma), '''gonjey''' ([[Dagbamba|Dagomba]], [[Gurunli|Gurunsi]]), '''gonje''', (Mamprusi, [[Dagbamba|Dagomba]]), '''njarka/nzarka''' (Songhay), '''n'ko''' (Bambara, Mandinka ni Mande bal' shɛŋa), '''riti''' (Fula, Serer), ni ti pahi '''nyanyeru''' bee '''nyanyero'''.
Gbengberi maa puuni, bal' bihi shɛli beni ka bɛ booni li '''kukkuma''' gba beni, ka bɛ tooi mali li n kuri bɛ bukaata nima zaɣ' kpulli ni ŋɔ, amaa ka lee kuli ŋmɛri ka zaɣ' kara maa ni ŋmɛri shɛm maa.
Nyanyeru,di nyɛla Fulbe nima maa binkumda,m be Metropolitan Museum of Art maa puuni.
G''oge'' bɛ ni wuhimi shɛm P. G. Harris o ni daa nyɛ yuuni 1932 article sabbu zaŋ kpa binkumda mini yila polo daa nyɛla bɛ ni nya shɛli ''Sokoto Province, Nigeria'' ''tingbanni.''
== Lahi nyama ==
* Masenqo, lala binkumda maa ŋmahinli ka Habesha nima gba ŋmɛri li.
* Imzad, lala binkumda maa ŋmahinli ka Tuareg nima gba ŋmɛri li.
== External links ==
* "Goge" at ASZA.com
* ''Nyanyeru'' Archived 2016-03-04 at the Wayback Machine at Musical Instrument Museum
{| class="wikitable"
|
|This article about
|}
== Kundivihira <nowiki>[[Pubu:Afrocuration2026Ghana]]</nowiki> ==
* Liner notes by Steve Jay in "Ghana: Ancient Ceremonies: Dance Music & Songs," Nonesuch Explorer Series, 1979, re-released, 2002. catalog number or ASIN: B00006C75Y
[[Pubu:AfroCurationGhana2026]]
9cifgnj9l5t8zoowxwkkn2btstws2le
136861
136860
2026-05-16T11:36:17Z
Alhaj Darajaati
22
/* Kundivihira
136861
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
[[Lahabali kɔligu:Gonjey Goje 11.jpg|thumb]]
'''goje''' (gbengberi ni booni li shɛm) nyɛla yu' shɛli bɛ ni tooi mali yu' bɔbigu n tira ka di nyɛ din yina [[West Africa|West Africa,]] ka laɣingu nima tooi ŋmɛrili ka mani Yoruba ban be Sakara yila nima ni ni ti pahi west [[Afrika|Africa]] laɣinsi ban zini Sahel tingbanni. waɣari [[Ghana|gbana]] bee barikadan sinii gbana ni ŋmani, nti pahi niŋ zuɣu mihi ka bɛ mali m maanili. Goje maa ŋmeri mi ni bowstring.
[[Lahabali kɔligu:Gonjey Goje 016.jpg|thumb]]
Goje tooi chanimi ni yila, ka ninvuɣ' yino yino tooi ŋmɛrili, hali ninvuɣ' maŋa ban tooi be [[West Africa|West African]] yaɣ' shɛŋa gba tooi ŋmɛrili, bɛ tooi mali binyɛra kamani, Shekere, ŋmani luŋa, talking drum, or Ney.
Lala niɛma maa bɛ kɔri limi ni tiri musulinsi taada shɛŋa din biɛhigu be kamani Alizinima la, kamani to Bori mini Hauka nima kadi n nyɛ shɛli Maguzawa Hausa, Zarma, Bororo Fulbe,ni Songhay yaɣa maa zaa. Lala binkumda ŋɔ maa nyɛla din mali yaa ka nyɛ bɛ ni tooi mali shɛli n kuri bɛ bukaata nima pam pirinla di ni chaŋ ni ti ŋmahindi yaanima saha ka, bee di nyɛla binshɛli din tooi che ka bɛ kukɔya tooi paai ti bɛ kpiimba.
[[Lahabali kɔligu:Gonjey Goje 018.jpg|thumb]]
Yu'shɛŋa bɛ ni tooi mali n boonili ni nyɛ, '''goge''' bee '''goje''' ([[Gbɛngbɛhili|gbengberi]], Zarma), '''gonjey''' ([[Dagbamba|Dagomba]], [[Gurunli|Gurunsi]]), '''gonje''', (Mamprusi, [[Dagbamba|Dagomba]]), '''njarka/nzarka''' (Songhay), '''n'ko''' (Bambara, Mandinka ni Mande bal' shɛŋa), '''riti''' (Fula, Serer), ni ti pahi '''nyanyeru''' bee '''nyanyero'''.
Gbengberi maa puuni, bal' bihi shɛli beni ka bɛ booni li '''kukkuma''' gba beni, ka bɛ tooi mali li n kuri bɛ bukaata nima zaɣ' kpulli ni ŋɔ, amaa ka lee kuli ŋmɛri ka zaɣ' kara maa ni ŋmɛri shɛm maa.
Nyanyeru,di nyɛla Fulbe nima maa binkumda,m be Metropolitan Museum of Art maa puuni.
G''oge'' bɛ ni wuhimi shɛm P. G. Harris o ni daa nyɛ yuuni 1932 article sabbu zaŋ kpa binkumda mini yila polo daa nyɛla bɛ ni nya shɛli ''Sokoto Province, Nigeria'' ''tingbanni.''
== Lahi nyama ==
* Masenqo, lala binkumda maa ŋmahinli ka Habesha nima gba ŋmɛri li.
* Imzad, lala binkumda maa ŋmahinli ka Tuareg nima gba ŋmɛri li.
== External links ==
* "Goge" at ASZA.com
* ''Nyanyeru'' Archived 2016-03-04 at the Wayback Machine at Musical Instrument Museum
{| class="wikitable"
|
|This article about
|}
== Kundivihira ==
* Liner notes by Steve Jay in "Ghana: Ancient Ceremonies: Dance Music & Songs," Nonesuch Explorer Series, 1979, re-released, 2002. catalog number or ASIN: B00006C75Y
[[Pubu:AfroCurationGhana2026]]
go4olz2i24pfz3wo9fuqpf6vzxqimtk
Osibisa
0
33024
136867
136492
2026-05-16T11:41:19Z
Alhaj Darajaati
22
Added category
136867
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
''<nowiki/>'<nowiki/>'''''Osibisa''' nyɛla [[Ghana]] mini-Caribbean Afro rock nyɛla din yi London na yuuni 1960s ka di nyɛla niriba anahi ban daa yi gbansabila ban be wulinluhili polo [[West Africa]] ni niriba ata ban daa yi [[London]] polo na n nyɛ yiliyiiniba<ref>{{Cite web|title=Osibisa: Full Illustrated Biography|url=https://www.modernghana.com/references/64/osibisa-full-illustrated-biography.html|access-date=2026-05-04|website=Modern Ghana|language=en}}</ref>.
[[Lahabali kɔligu:Osibisa (cropped).jpg|thumb]]
Osibisa daa nyɛla din daa nya daba ni zani ka lahi nyɛ saha waɣila ha [[African Union|African]]-kali binkumda m be London tingbanni, ka di mini Assagai daa tooi doli, Chris McGregor's Brotherhood of Breath, Demon Fuzz, Black Velvet, ni ti pahi Noir, ka daa nyɛ din daa tooi zooi na che ka dunia yaagi zuɣu yila tooi tiri polo ti pahi Afro-rock din gba daa tooi kpaŋsiri yila nima maa daabiligu.
Di zaɣ' maŋli din daa tim nuu ni di piligu yila duu dibaa ata la daa nyɛla bɛ ni boli shɛli "Beautiful Seven" la, ka di nyɛ yila m bɛ lala kaseeti maa ni m boli ''Woyaya''.
== Taarihi ==
[[Ghana]] puuni yuuni 1950s, Teddy Osei (saxophone), [[Solomon Amarfio]] (binkumda), Mamon Shareef, nti pahi Farhan Freere (flute) daa ŋmela highlife yila ni binkumda ka bɔlilicalled the Star Gazers<ref>{{Citation|title=The Encyclopedia of Popular Music|date=2026-04-29|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Encyclopedia_of_Popular_Music&oldid=1351644857|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-05-04}}</ref>.bɛ daa chaŋla ni ti kpa laɣingu, bɛ mini Osei's brother Mac Tontoh trumpet zuɣu, <ref>{{Citation|title=The Encyclopedia of Popular Music|date=2026-04-29|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Encyclopedia_of_Popular_Music&oldid=1351644857|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-05-04}}</ref>ka di daa nya daa pam [[West Africa]] di mini bɛ yuuni 1958 yilli "(I Feel) Pata Pata". yuuni 1962, Osei daa chaŋ London ni o ti bɔhim yila ka di nyɛla bɛ daa kpuɣi o mi yɔli dama [[Ghana]] Gomnanti ni daa yɛn yo. Yuuni 1964 o daa kpala Cat's Paw, tuuli "dunia yila" di mini highlife daa chana, rock, ni soul. Yuuni 1969, Osei daa vooi Amarfio mini Tontoh nti kpɛhi [[London]], ka bɛ nam Osibisa.
Lala yuli ŋɔ Osibisa daa nyɛla bɛ ni buɣisi ni wuhi di ni nyɛ shɛli yila puuni, di sabbu bukuni ni ti pahi bɔhisi shee na wuh ni di gbunni nyɛla "binshɛɣu din tiri niriba suhupiɛlli* amaa ka lee kuli yirina "''osibisaba''" Fante nima ni booni highlife shɛm<ref>{{Citation|last=Wilson|first=T. K.|title=Conclusion: Retrieved Gauntlets|date=2010-06-17|url=https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199583713.003.0006|work=Frontiers of Violence|pages=212–222|publisher=Oxford University Press|access-date=2026-05-06}}</ref>.
Bɛ ni daa yɛn zaŋ Ghana niriba ata la ni laɣim tabani di tuuli siɣili maa ni daa nyɛla Antiguan Wendell (Dell) Richardson (ka o be guitar tooni ka be vocalist toooni), [[Nigeria|Nigerian]] Lasisi Amao (percussionist mini tenor saxophone), Grenadian Roger Bedeau, bɛ tooi lahi booni o Spartacus R (bass), ni Trinidadian Robert Bailey (keyboards). Nigerians Fred Coker ni Mike Odumosu (bass guitar) daa nyɛla bɛ ni daa ti zaŋ shɛba ni zali bɛ zaa ni. Lala band maa daa di yuuni 1970s saha ni zɔri gindi dunia ŋɔ zaa, n diɛmdi zama nima pam pam puuni [[Japan]], [[Australia|Australasia]], [[India]], nti pahi [[Afrika|Africa]] tingbanni.<ref>{{Citation|title=From Burger Highlife to Gospel Highlife: Music, Migration, and the Ghanaian Diaspora|date=2013-12-04|url=https://doi.org/10.4324/9780203082911-21|work=The Globalization of Musics in Transit|pages=263–283|publisher=Routledge|isbn=978-0-203-08291-1|access-date=2026-05-06}}</ref>
[[Lahabali kɔligu:Osibisa.jpg|thumb]]
Lala saha maa Paul Golly (guitar) mini [[Ghana]] nima Daku Adams "Potato" nti pahi Kiki Gyan gba daa nyɛla ban be bɛ puuni. January goli ni yuuni 1976, bɛ zaɣ' gaŋa, "Sunshine Day", daa nyɛla binshɛɣu din daa paai namba 17 UK tingbanni m bala.
Bɛ ni daa ti lahi n yina ni, "Dance the Body Music", ka di daa zani kalinli pihita ni yini 31 kaseti yini puuni.<ref>{{Citation|title=COM–Poisson Control Charts|date=2023-02-28|url=https://doi.org/10.1017/9781108646437.007|work=The Conway–Maxwell–Poisson Distribution|pages=218–250|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-108-64643-7|access-date=2026-05-06}}</ref> Yuuni 1980, Osibisa daa nyɛla ban diɛm diɛma ninvuɣigahinda ban nyɛ Zimbabwe nima maŋ sulinsi chuɣu puhibu puuni, ka a kana yuuni 1983 daa nyɛla bɛ ni kpɛri kpɛrigu akpaaku zuɣu Marquee diɛma ni daa bala [[London]] tingbanni amaa saha ŋo nyɛla din be di ko ka che zaɣ' maŋli maa.
Osibisa [[mali]] gigs pam ka mali anfaani pam India tingbanni yuuni 1981, pirinla lala zuɣu bɛ daa zaŋ release ''Unleashed – Live in [[India]]'' kaseti, lala binkumda ŋɔ maa daa lahi labina India, ka bɛ ti diɛm November Fest 2010 dabisili 28 November goli ni yuuni 2010, bɛ Corporation Kalaiarangam din be Coimbatore, Tamil Nadu la. Taɣibu din daa niŋ bɛ yila laɣingu maa ni daa nyɛla bɛ gu ka taɣi bɛ band nima kɔhibu, ka lala taɣibu maa daa nya naba n zani. band nima maa shɛŋa gba daa labina [[Ghana]] ni ti la pili yila nima yaabu duu di bahi bahindi biɛla dɔlisibu zaŋ kpa highlife yila polo.
Yuuni 1990s, bɛ yila maa daa nyɛla din galisi kaserti CD nima ni, ka di shɛŋa nye bɛ ni bɛ bɔri shɛli ka ka anfaani n zaŋ n ti binkumda maa. Dinzuɣu, ŋo maa daa nyɛla Osei, ŋun mini Amarfio ni Tontoh, daa gbubi binkumda maa yuuni 1980s zaŋ chana.
Yuuni 1990s piligu, Osei daa labi kpa binkumda laɣinsi maa ni, ka bɛ ni daa pun yaai yili shɛŋa pam gba daa yina ka daɣiri ka dini bɛ CD maa ni. Di kana ni pina ,niɛma din daa na bɛ tooi n yin yina zaa, ka che diɛma akpaaku nima zuɣu din daa niŋ Red Steel / Flying Elephant niŋ ni daa zaŋ bɛ kpalanzuya ni gbubi taba la. Osei daa lahi n kpa laɣingu zaŋ jɛndi binkumda maa polo yuuni 1994 o mini niriba ayi ban daa nye UK nima ni daa laɣim naai: Castle Communications (ŋun daa mali shɛhira gbana zaŋ ti Buddah catalogue ni Bronze Records catalogue shɛŋa la) ni ti pahi Red Steel Music, ŋun daa tooi mali kpaŋmaŋa ni yila nima zaŋ niŋ kaseti CD nima zuɣu maa.
O daa nya daabi'palo ŋun daa za o nyaaŋa, Osei daa nya naba zani ka tooi n yihi binpala yaha na, kamani, culminating yuuni 1995 daa yina ''Monsore'', lala binkumda ŋo tuuli kaseti ni daa bala yuuni 1980s nyaaŋa ha. Lala binkumda ŋo mini Osei daa goya ni yaai yila hali pɔi ka gbali ni bɔɣu daa ti gbaai Osei yuun' pia ni anu nyaanga. Osei daa ŋmaai o chandi maa pirinla lala doro mo zuɣu amaa ka daa na lee kuli n yaai ri yila nima mi hali ni yuuni 2018.
Bɛ ni daa yaai kukɔ shɛŋa ni din daa pun yina zaa daa nyɛla bɛ ni zaŋ shɛli ni yina yuuni -1990s sunsuuni zan chaŋ chana ka di leei nyɛla bɛ ni labi gbaai shɛli,bɛ ni labi n ŋmɛri maa ni bɛ ni labi yaai shɛli ka di nyɛla bɛ ni daa na bɛ tooi n yihi shɛŋa na ''[[African Union|African]] nima yiɣibu'' saha maa, din daa bɛ tooi naai pirinla di daa mali yuli ka di nyɛ "''African Dawn''" ''la zuɣu'', shɛŋa ŋan daa yi polo n ti pahi ''Cropredy'' ''din gba daa be polo ni'' (lala binkumda nima maa tuuli din yi polo ni tum tuun' pia ni anu ) n ti pahi bɛ ni daa zaŋ shɛŋa pahi n yaai li [[London]] ninvuɣ' gahinda kamani Jazz Cafe, ''Aka Ka Kra''.
bɛ ni daa kuli n nya nasara pirinla bɛ daa piigi Richard Linklater sinii ''Boyhood'' ''maa zuɣu''. Disaha, yuuni 2020 ''Sunshine Day'' ''din nyaaŋa: lala Boyhood saha maa binkumda'' daa yina, ka di yaabu daa dalim Osei la din daa bɛ lahi tooi yina.
== Yila ==
Osibisa nyɛla bɛ ni ti so pini pirinla o yihi [[Afrika|Africa]] yila na [[Europe|European]] mini North American niriba nina ka zaŋ bɛ haŋkali ni niŋ [[African Union|African]] mini [[Weston|Western]] yila polo. Bɛ band maa ŋmebu malila bɛ ni niŋdi li shɛm ka di be di ko ka mali rock, progressive rock, acid rock, Latin, jazz, afro-funk, jazz fusion, soul, highlife, reggae, calypso ni ti pahi pop.
bɛ lala ŋmɛbu maa malila balibu bushɛŋ kamani afro rock, progressive rock, Afro-pop, and highlife. ''Mystic Energy'' saw la la ŋmɛbu maa bɛla dili ka che , R&B, dance-pop n ti pahi disco.
== Baansi - zaɣamaŋtali ==
* Teddy Osei ( Francis Osei, ka bɛ dɔɣi o yuuni 1937- ka o kpi yuuni 2025) – lead vocals, saxophone, flutes, percussion
* Mac Tontoh (ka bɛ dɔɣi o Kweku Adabanka Tonto, 1940–2010) – trumpet, horns, percussion
* [[Solomon Amarfio]] (ka o kpi yuuni 2022) – drums, percussion
* Robert Bailey - keyboards, percussion
* Wendell (Dell) Richardson – guitars, lead vocals, percussion
* Abdul Loughty Lasisi Amao (ka bɛ dɔɣi o yuuni 1936 - ka o kpi yuuni 1988) – flute, vocals, percussion
* Spartacus R. (Ka bɛ dɔɣi o yuuni 1948 - ka o kpi yuuni 2010) - bass, percussion, vocals
=== Duupuuni yila ===
* Yuuni 1971 – ''Osibisa'' – (''Billboard'' Hot 200 No. 55 – UK No. 11 – Can No. 47, AUS No. 13)
* Yuuni 1971 – ''Woyaya'' – (''Billboard'' No. 66 – UK No. 11 – Can No. 61, AUS No. 15) - amaa ka bɛ lee bolili ''Woyaya'', di yuli mi ni nyɛ ''Wɔyaya'' din daa yina [[Ghana]] ka nyɛ Ga balli.
* Yuuni 1972 – ''Heads'' – (''Billboard'' No. 125 – Can No. 86, AUS No. 19)
* Yuuni 1973 – ''Superfly T.N.T. Soundtrack'' (''Billboard'' No. 159)
* Yuuni 1973 – ''suhupiɛlli bihi'' (''Billboard'' No. 202, AUS No. 46)
* Yuuni 1974 – ''Osibirock'' (''Billboard'' No. 175, AUS No. 67)
* Yuuni 1975 – ''amaraaba'' (''Billboard'' No. 200, AUS No. 75) (aka ''Uhuru'')
* Yuuni 1976 – ''Ojah neeiya'' (ka bɛ ni o tɔbu lala)
* Yuuni 1979 – ''yaalana''
* Yuuni 1980 – ''suhupiɛlli chuɣu''
* Yuuni 1981 – ''Africa zabili''
* Yuuni 1983 – ''African Dawn (unreleased)''
* Yuuni 1989 – ''zongili''
* Yuuni 1995 – ''Monsore''
* Yuuni 1998 – fɔŋ tinkpaŋa ''(unreleased)''
* Yuuni 2003 – ''African Dawn, African Flight''
* Yuuni 2009 – ''Osee Yee''
* Yuuni 2021 – ''New Dawn''
* TBA – ''Osibioddities''
=== Yili gaŋsi ===
* Yuuni 1971 – "Music for Gong Gong"
* Yuuni 1972 – "Wango Wango"
* Yuuni 1972 – "Ana Bo 1"
* Yuuni 1972 – "Magnifico 7” EP
* Yuuni 1972 - “Survival”
* Yuuni 1973 – "Prophets"
* Yuuni 1973 – "Happy Children"
* Yuuni 1974 – "Adwoa"
* Yuuni 1974 – "Who's Got The Paper"
* Yuuni 1975 – "Sunshine Day" (UK No. 17)
* Yuuni 1976 – "Black Ant"
* Yuuni 1975 – "The Warrior"
* Yuuni 1976 – "Dance the Body Music" (UK No. 31)
* Yuuni 1976 – "The Coffee Song"
* Yuuni 1977 – "The Warrior"
* Yuuni 1977 – "Black Out"
* Yuuni 1978 – "Living Loving Feeling"
* Yuuni 1980 – "Jumbo"
* Yuuni 1980 – "Celebration"
* Yuuni 1980 – "Oreba"
* Yuuni 1980 – "I Feel Pata Pata"
* Yuuni 1982 – "Move Your Body"
* Yuuni 1985 – "Wooly Bully"
* Yuuni 1987 - “Getting Hot” EP
* Yuuni 1995 – "Sunshine Day (radio edit)"
* Yuuni 1996 – "Sunshine Day (Hot Summer Mix)” EP
* Yuuni 1997 – "Dance The Body Music” video single (unreleased)
* Yuuni 1998 – "Sunshine Day (Dancemaster Techno Mix)” (white label vinyl only)
* Yuuni 1998 – "Dance The Body Music (The Edge Mix)" (white label vinyl only)
* Yuuni 1998 – "Sunshine Day/Dance The Body Music (The Edge & Dancemaster EP)" Vinyl only
* Yuuni 1999 – "Survival"
* Yuuni 2019 – "Hold On"
* Yuuni 2020 – "Feel Good(Boyhood Mix)"
* Yuuni 2020 – "Nkosi Sikele Afrika / Woyaya"
* Yuuni 2021 – "Douala”
* Yuuni 2021 – "Adjuwa Aye (Go With the Flow)”
* Yuuni 2022 - “Sunshine Day (Boyhood Summer mix)”
* Yuuni 2022 – "Yo Luv Is Betta (Louie Vega Remix)”
== Sinii yaabu ==
* Yuuni 1983 – ''Warrior'' (VHS) (di daa yaai la dabisili 5 April goli ni yuuni 1983 Marquee Club ni, London tingbanni)
* Yuuni 2003 – ''Osibisa – Live'' (DVD Plus) (di gba lala noor)
* Yuuni 2012 – ''Live from the Marquee Club'' (di gba lala)
* Yuuni 2022 - ''Sunshine Day (Boyhood)'' (official video)
== Kundivihira <nowiki></nowiki> ==
[[Pubu:AfroCurationGhana2026]]
emtpmiymlbwo06v387b8ix0v3gf1mzy
Solomon Amarfio
0
33028
136862
136487
2026-05-16T11:37:20Z
Alhaj Darajaati
22
Added category
136862
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
'''Solomon Amarki "Sol" Amarfio''' (ka bɛ dɔɣi o dabsili 22 September goli ni yuuni 1938 – dabsili 13 December goli ni yuuni 2022) daa nyɛla [[Ghana]] nima binkumda ŋmɛra ni sasabira. O daa nyɛla ŋun ŋmɛri n-tiri Osibisa ka lahi sabiri yila ni tiri lala bansi maa. Piri la lala bansi mo zuɣu o daa nyɛla ŋun yuli du dunia zaa zaŋ kpa lala yila maa polo di mini ''The Coffee Song'' (1976), ''Sunshine Day'' (1976) ni ti pahi ''Pata Pata'' (1980<ref>{{Cite web|title=Kerkelijke rede ter gedachtenis van zijne majesteit Willem Frederik, graaf van Nassau, koning der Nederlanden, overleden den 12den december 1843|url=https://doi.org/10.1163/2214-8264_dutchpamphlets-kb3-kb32350|access-date=2026-04-30|website=Dutch Pamphlets Online}}</ref><ref>{{Cite book|last=Kernfeld|first=Barry|url=https://doi.org/10.1093/anb/9780198606697.article.1803002|title=Richmond, Dannie (15 December 1931?–16 March 1988), jazz drummer|date=2000-02|publisher=Oxford University Press|series=American National Biography Online}}</ref>
Amaerfio daa nyɛla bɛ ni dɔɣi so September biɛɣu piiya ni ayi dali yuuni 1938 Asere din be Ankara la<ref>{{Cite web|title=Kerkelijke rede ter gedachtenis van zijne majesteit Willem Frederik, graaf van Nassau, koning der Nederlanden, overleden den 12den december 1843|url=https://doi.org/10.1163/2214-8264_dutchpamphlets-kb3-kb32350|access-date=2026-04-29|website=Dutch Pamphlets Online}}</ref> . O daa pilila luŋa ŋmɛbu saha shɛli o ni daa nyɛ yuun' piiya ni anahi, ka di pala so n daa wuholi.Di zuɣu bi daa pawo la yupaa n boondo ni "The Rhythm Man"(doo ŋun ŋmɛri binkumda ) yila laɣinsi pam din be [[Ghana|Ghana.]]Zan chɛŋ yuuni 1960 o daa labi la Landon, luɣi shɛli o mini Ghana dɛmdeendiba kamani brothers Teddy Osei (saxophone) mini Mac Tontoh (trumpet),n ti pahi Gbansabila mini Caribbean yila nima .Di saha ka o daa kpa yili yiiniba laɣingu shɛli bini booli Asiba la.Ŋnuni n daa lahi kpa yila laɣingu din yi Gbansabila wulimpuhili palo la. Amarfio daa lahi sabi yila pam din daa nyɛ yurilim niriba sani,di shɛŋa n-nyɛ [[Netherlands]] (Dutch Top 40) ni [[United Kindom|United Kingdom]]. Amarfio daa nyɛla ŋun yi lala laɣinsi ŋɔ ni yuuni 1990s piligu ka daa lahi labina Accra ka bi daa zaŋɔ n pahi nivuɣ' shɛbi ban zali yuya diyiti kana yila yilibu palo ni [1]. Yuuni 2018 September biɛɣu pishi ni aayi dalla ,yili yiiniba pam daa laɣimya ni daa wuhi suhu piɛlli n tio piri la di ni daa lu o duɣm dabisili din pahiri pihinii la.
Amarfio daa kpila December biɛɣu piiya ni ata dali yuuni 2022,o ni daa paai yuun' pihinii ni a nahi.<ref>{{Cite web|title=Kerkelijke rede ter gedachtenis van zijne majesteit Willem Frederik, graaf van Nassau, koning der Nederlanden, overleden den 12den december 1843|url=https://doi.org/10.1163/2214-8264_dutchpamphlets-kb3-kb32350|access-date=2026-04-29|website=Dutch Pamphlets Online}}</ref>
== Kundivihira <nowiki>
[[Pubu:Afrocuration2026Ghana]]
rp2edgt9uu2p60a4ahl2d4qajlbdg0b
136863
136862
2026-05-16T11:38:01Z
Alhaj Darajaati
22
136863
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
'''Solomon Amarki "Sol" Amarfio''' (ka bɛ dɔɣi o dabsili 22 September goli ni yuuni 1938 – dabsili 13 December goli ni yuuni 2022) daa nyɛla [[Ghana]] nima binkumda ŋmɛra ni sasabira. O daa nyɛla ŋun ŋmɛri n-tiri Osibisa ka lahi sabiri yila ni tiri lala bansi maa. Piri la lala bansi mo zuɣu o daa nyɛla ŋun yuli du dunia zaa zaŋ kpa lala yila maa polo di mini ''The Coffee Song'' (1976), ''Sunshine Day'' (1976) ni ti pahi ''Pata Pata'' (1980<ref>{{Cite web|title=Kerkelijke rede ter gedachtenis van zijne majesteit Willem Frederik, graaf van Nassau, koning der Nederlanden, overleden den 12den december 1843|url=https://doi.org/10.1163/2214-8264_dutchpamphlets-kb3-kb32350|access-date=2026-04-30|website=Dutch Pamphlets Online}}</ref><ref>{{Cite book|last=Kernfeld|first=Barry|url=https://doi.org/10.1093/anb/9780198606697.article.1803002|title=Richmond, Dannie (15 December 1931?–16 March 1988), jazz drummer|date=2000-02|publisher=Oxford University Press|series=American National Biography Online}}</ref>
Amaerfio daa nyɛla bɛ ni dɔɣi so September biɛɣu piiya ni ayi dali yuuni 1938 Asere din be Ankara la<ref>{{Cite web|title=Kerkelijke rede ter gedachtenis van zijne majesteit Willem Frederik, graaf van Nassau, koning der Nederlanden, overleden den 12den december 1843|url=https://doi.org/10.1163/2214-8264_dutchpamphlets-kb3-kb32350|access-date=2026-04-29|website=Dutch Pamphlets Online}}</ref> . O daa pilila luŋa ŋmɛbu saha shɛli o ni daa nyɛ yuun' piiya ni anahi, ka di pala so n daa wuholi.Di zuɣu bi daa pawo la yupaa n boondo ni "The Rhythm Man"(doo ŋun ŋmɛri binkumda ) yila laɣinsi pam din be [[Ghana|Ghana.]]Zan chɛŋ yuuni 1960 o daa labi la Landon, luɣi shɛli o mini Ghana dɛmdeendiba kamani brothers Teddy Osei (saxophone) mini Mac Tontoh (trumpet),n ti pahi Gbansabila mini Caribbean yila nima .Di saha ka o daa kpa yili yiiniba laɣingu shɛli bini booli Asiba la.Ŋnuni n daa lahi kpa yila laɣingu din yi Gbansabila wulimpuhili palo la. Amarfio daa lahi sabi yila pam din daa nyɛ yurilim niriba sani,di shɛŋa n-nyɛ [[Netherlands]] (Dutch Top 40) ni [[United Kindom|United Kingdom]]. Amarfio daa nyɛla ŋun yi lala laɣinsi ŋɔ ni yuuni 1990s piligu ka daa lahi labina Accra ka bi daa zaŋɔ n pahi nivuɣ' shɛbi ban zali yuya diyiti kana yila yilibu palo ni [1]. Yuuni 2018 September biɛɣu pishi ni aayi dalla ,yili yiiniba pam daa laɣimya ni daa wuhi suhu piɛlli n tio piri la di ni daa lu o duɣm dabisili din pahiri pihinii la.
Amarfio daa kpila December biɛɣu piiya ni ata dali yuuni 2022,o ni daa paai yuun' pihinii ni a nahi.<ref>{{Cite web|title=Kerkelijke rede ter gedachtenis van zijne majesteit Willem Frederik, graaf van Nassau, koning der Nederlanden, overleden den 12den december 1843|url=https://doi.org/10.1163/2214-8264_dutchpamphlets-kb3-kb32350|access-date=2026-04-29|website=Dutch Pamphlets Online}}</ref>
== Kundivihira <nowiki>
[[Pubu:AfrocurationGhana2026]]
2do6udmqvz4y4zzxtg7as64ac51sx4y
136865
136863
2026-05-16T11:38:37Z
Alhaj Darajaati
22
Added category
136865
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
'''Solomon Amarki "Sol" Amarfio''' (ka bɛ dɔɣi o dabsili 22 September goli ni yuuni 1938 – dabsili 13 December goli ni yuuni 2022) daa nyɛla [[Ghana]] nima binkumda ŋmɛra ni sasabira. O daa nyɛla ŋun ŋmɛri n-tiri Osibisa ka lahi sabiri yila ni tiri lala bansi maa. Piri la lala bansi mo zuɣu o daa nyɛla ŋun yuli du dunia zaa zaŋ kpa lala yila maa polo di mini ''The Coffee Song'' (1976), ''Sunshine Day'' (1976) ni ti pahi ''Pata Pata'' (1980<ref>{{Cite web|title=Kerkelijke rede ter gedachtenis van zijne majesteit Willem Frederik, graaf van Nassau, koning der Nederlanden, overleden den 12den december 1843|url=https://doi.org/10.1163/2214-8264_dutchpamphlets-kb3-kb32350|access-date=2026-04-30|website=Dutch Pamphlets Online}}</ref><ref>{{Cite book|last=Kernfeld|first=Barry|url=https://doi.org/10.1093/anb/9780198606697.article.1803002|title=Richmond, Dannie (15 December 1931?–16 March 1988), jazz drummer|date=2000-02|publisher=Oxford University Press|series=American National Biography Online}}</ref>
Amaerfio daa nyɛla bɛ ni dɔɣi so September biɛɣu piiya ni ayi dali yuuni 1938 Asere din be Ankara la<ref>{{Cite web|title=Kerkelijke rede ter gedachtenis van zijne majesteit Willem Frederik, graaf van Nassau, koning der Nederlanden, overleden den 12den december 1843|url=https://doi.org/10.1163/2214-8264_dutchpamphlets-kb3-kb32350|access-date=2026-04-29|website=Dutch Pamphlets Online}}</ref> . O daa pilila luŋa ŋmɛbu saha shɛli o ni daa nyɛ yuun' piiya ni anahi, ka di pala so n daa wuholi.Di zuɣu bi daa pawo la yupaa n boondo ni "The Rhythm Man"(doo ŋun ŋmɛri binkumda ) yila laɣinsi pam din be [[Ghana|Ghana.]]Zan chɛŋ yuuni 1960 o daa labi la Landon, luɣi shɛli o mini Ghana dɛmdeendiba kamani brothers Teddy Osei (saxophone) mini Mac Tontoh (trumpet),n ti pahi Gbansabila mini Caribbean yila nima .Di saha ka o daa kpa yili yiiniba laɣingu shɛli bini booli Asiba la.Ŋnuni n daa lahi kpa yila laɣingu din yi Gbansabila wulimpuhili palo la. Amarfio daa lahi sabi yila pam din daa nyɛ yurilim niriba sani,di shɛŋa n-nyɛ [[Netherlands]] (Dutch Top 40) ni [[United Kindom|United Kingdom]]. Amarfio daa nyɛla ŋun yi lala laɣinsi ŋɔ ni yuuni 1990s piligu ka daa lahi labina Accra ka bi daa zaŋɔ n pahi nivuɣ' shɛbi ban zali yuya diyiti kana yila yilibu palo ni [1]. Yuuni 2018 September biɛɣu pishi ni aayi dalla ,yili yiiniba pam daa laɣimya ni daa wuhi suhu piɛlli n tio piri la di ni daa lu o duɣm dabisili din pahiri pihinii la.
Amarfio daa kpila December biɛɣu piiya ni ata dali yuuni 2022,o ni daa paai yuun' pihinii ni a nahi.<ref>{{Cite web|title=Kerkelijke rede ter gedachtenis van zijne majesteit Willem Frederik, graaf van Nassau, koning der Nederlanden, overleden den 12den december 1843|url=https://doi.org/10.1163/2214-8264_dutchpamphlets-kb3-kb32350|access-date=2026-04-29|website=Dutch Pamphlets Online}}</ref>
== Kundivihira <nowiki>
[[Pubu:AfroCurationGhana2026]]
e5oksh6ambjb2jxrndwq6urrb3ec8k5
Bolon
0
33029
136876
136708
2026-05-16T11:49:30Z
Alhaj Darajaati
22
Added category
136876
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Bolon''' bee '''M'Bolon''' nyɛla kali binkumdili, di nyɛla binkumdi' shɛli bɛ ni mali bɛ nu' bihi kparisira, ka di tiri kumsim, ka be [[Mali]] mini [[Guinea]] tiŋgbani ni. Bɛ daa yi kparisirila lala binkparisira ŋɔ bɛ yi ti gɔri tɔhigu bee bɛ yi ti yan chaŋ tɔbu, din yan kpaŋsi tɔb' chandiba maa ka che ka bɛ ni nyam. Di daa lahi nyɛla bin shɛli Jolanima ni kparisira n dɔli bɛ dabba kukoya, di yi ti niŋ ka bɛ yiini yila [[Gambia]] tiŋgbanni ni. [[Guinea]] tiŋgbani ni bin kumdi shɛŋa ŋan kparisiri nubihi ni maa zaa puuni, ''bolon'' n nyɛ din yuui n gari di zaa.
''Bolon'' nyɛla binkumdi' shɛli din mali mihi ata, ka bɛ mali li ni ŋmani karili shɛli bua gbaŋ ni piliya, ka di nyingɔli maa be ka piɛm. Bɛ yi yan kparisi lala binkumdili ŋɔ maa, bɛ zaŋdi li mi n niŋ bɛ gbaya sunsuuni ka di mihi maa tuhi ŋun kparisiri li maa. Yaha, bɛ yi kparisiri li bɛ lahi yan zaŋla bɛ nuhi n ŋmɛri ŋmani maa kamani gungɔŋ la ka di gba kumda.
== Kundivihira ==
{{Reflist}}
[[Pubu:AfroCurationGhana2026]]
[[Pubu:lahabaya zaa]]
ozzb6ur6zgfbrrc4y65wtwldwh245dc
Daddy Lumba
0
33030
136875
136707
2026-05-16T11:48:40Z
Alhaj Darajaati
22
Added category
136875
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
'''Charles Kwadwo Fosuh''' (be daa dɔɣi o la silimin goli ''[[September]]'' biɛɣu pihita yinika dali yuuni 1964 - ka o daa kani silimin ''[[July]]'' biɛɣu pishi ni ayɔbu yuuni 2025), ka bɛ mi o o tuma ni '''Daddy Lumba''', nyɛla ''[[Ghana]]'' nira ŋun nyɛ ''[[Germany]]'' yili yiina, yili sabira,<ref>{{Cite web|date=2025-11-26|title=Kumasi High court told Daddy Lumba died a German national, not Ghanaian - MyJoyOnline|url=https://www.myjoyonline.com/kumasi-high-court-told-daddy-lumba-died-a-german-national-not-ghanaian/|access-date=2026-05-04|website=www.myjoyonline.com|language=en-US}}</ref> ni ŋun tiri yila kumsi. O nyɛla ninvuɣ' so ŋun niŋ bayana ka yihi yilanim pam na, ka di shaŋa nyɛ din du tiŋduya, o nyɛla niriba pam ni mi ka o talahi mini o salo galisi pam ''[[Ghana]]'' yil' yiiniba puuni.<ref name=":1">{{Cite web|date=2025-07-27|title=Daddy Lumba: Ghana's highlife legend dies age 60|url=https://www.bbc.com/news/articles/ce93zez439lo|access-date=2026-05-04|website=www.bbc.com|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|title=Daddy Lumba As A Course To Be Studied?|url=https://www.modernghana.com/entertainment/62813/daddy-lumba-as-a-course-to-be-studied.html|access-date=2026-05-04|website=Modern Ghana|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|last=Livemint|date=2025-07-26|title=Daddy Lumba, famed Ghanaian highlife singer, dies at 59 in Accra {{!}} Today News|language=en|work=mint|url=https://www.livemint.com/news/us-news/daddy-lumba-famed-ghanaian-highlife-singer-dies-at-59-in-accra-11753543948352.html|access-date=2026-05-04}}</ref><ref>{{Cite web|title=Not Just a Singer: Daddy Lumba and the Soul of a Nation|url=https://www.modernghana.com/news/1421277/not-just-a-singer-daddy-lumba-and-the-soul-of-a.html|access-date=2026-05-04|website=Modern Ghana|language=en}}</ref> Niriba pam daa mi la Lumba ka o nyɛ ŋun yihi yilanim pam din gbunani mini di biɛhisi nyɛ konkoba ka salo maa pam daa tooi lahi mali nangbanikpeeni bee galimi n zaŋ kpa o polo.<ref>{{Cite web|date=2025-07-26|title=Daddy Lumba: The highlife legend who redefined Ghanaian music|url=https://www.pulse.com.gh/story/daddy-lumba-the-highlife-legend-who-redefined-ghanaian-music-2025072612112019972|access-date=2026-05-04|website=Pulse Ghana|language=en}}</ref> O yila maa daa kuli jandirila Ghananim kaya, bɛ yal' niŋda ni bɛ yal' yara, o yila maa ni tooi yari n kpari yal' shaŋa polo n nyɛ yurilim, biɛhigu, kpibu, daŋ, ariziki, fara, suhiyurilim, suhisaɣingu, adiininima, nti pahi suhigbaali.
O ni daa na zoori saha shɛli maa, ''[[Ghana]]'' yil' yiiniba ban daa be ''[[Germany]]'' yuma 1980 bahigu la saha, Lumba daa pili la o yila tuma '<nowiki/>''Lumba Brothers''<nowiki/>' puuni, o mini ''[[Ghana]]'' nira ŋun yuli daa booni [[Nana Acheampong]] la lala saha maa. Bɛ zaa daa nyɛla ban go n chaŋ nti be ''[[Germany]]'' lala saha maa. Bɛ daa yihila bɛ ni daa laɣim n-ŋma yili gaŋ' shɛli la, '<nowiki/>''Yee Ye Aka Akwantuom''<nowiki/>', yuuni 1989; dina n daa lɛbi yili shɛli Ghananim nin ni tiɣi ''[[Ghana]]'' ninvuɣi shaba ban be tiŋduya yilanim puuni.Bɛ ni daa kuli waligi taba 1990 yuma maa piligu saha maa nyaanga, Lumba daa kpala o konko baan' tali tuma mini daabilim ka bɔli li '''Lumba Production''<nowiki/>' ka di mini ''MiPROMO'' kpalanzuya n daa kuli gbuni taba. O daa nyɛla ŋun yihi yil' viɛl' gbaliŋ na yimbayimba saha waɣila nyaanga.
Lumba daa dila ''[[Ghana]]'' baansi kpaŋmaŋ pina dibaa anii. O daa deela ''EMY Africa'' kpaŋmaŋ pina la, ka daa lahi n di kpaŋmaŋ pini shɛli din nyɛ ninvuɣ' shɛba ban kpaŋdi bɛ mansi pam diɛma ni yiɣijam polo la pini yuuni 2018 puuni. Yuuni 2023 puuni, ''[[Germany]]'' ''Ambassador'' din bɛ ''[[Ghana]]'' la daa ti o la '<nowiki/>''Borga Highlife Lifetim''e' kpaŋmaŋ pini la. Yuuni 2024 puuni, o daa lahi bela ban daa deei '<nowiki/>''National Honours and Awards''<nowiki/>' kpaŋmaŋ pina la puuni. Yuuni 2025 puuni, o yilli ŋɔ "''Mpempem Do Me''" daa nyɛla din pahi '''Apple Music''<nowiki/>' yilanim la zuɣu, ''UK'' naa ŋun yuli daa booni ''King Charles III'' la n daa piigi lala yilli maa ni o zaŋ n puhi ''Commonwealth Day'' chuɣu la.
== O biɛhigu piligu ==
Bɛ daa dɔɣila Charles Kwadwo Fosu silimin goli ''[[September]]'' biɛɣu pihita yinika dali yuuni 1964 tiŋ' shɛli bɛ ni booni ''Nsuta'' din be ''[[Ashanti Region]]'' ''[[Ghana]]'' tiŋgbani ni la. O ma n daa nyɛ<ref name=":2">{{Cite web|title=Daddy Lumba, Biography|url=http://ghanaweb.com/person/Daddy-Lumba-1257|access-date=2026-05-04|website=ghanaweb.com|language=en}}</ref> Comfort Gyamfi ka sokam mi o Ama Saah, ka o ba mi nyɛ Johnson Kwadwo Fosu. O ba ni o ma daa dɔɣila bihi ata ka o nyɛ ŋun pa kpɛma sani zuɣu. O laanba maa zaa daa nyɛla karimbanima. O ba daa nyɛla ŋun kani ka o na nyɛ bia.<ref>{{Cite web|title=Daddy Lumba Biography – Official Website of Daddy Lumba|url=https://daddylumbaofficial.com/biography/|access-date=2026-05-04|language=en-US}}</ref>
Fosu daa pilila o shikuru chandi ''Nsuta'' tiŋgbani ni, ''Suame Methodist'' din be ''[[Kumasi]]'' la ka o daa chaŋ, nti naai yuuni 1979. O daa tirisi tooni n chaŋ ''[[Adu Gyamfi Senior High School]]'' din be ''Jamasi'' la, amaa o daa lahi yi ni n labi ''[[Juaben Senior High School]]'' nti naai o ''Secondary Education'' nimaani 1984 la saha.<ref>{{Cite web|title=Daddy Lumba Biography – Official Website of Daddy Lumba|url=https://daddylumbaofficial.com/biography/|access-date=2026-05-04|language=en-US}}</ref>
== O tuma ==
=== O tuuli kuko' yaara mini Lumba Brothers (1983 hali ni 1989) ===
Fosu daa pilila yila o ni daa na nyɛ yuun' pia ni ayɔbu, o ni daa be ''[[Juaben Senior High School]]'' o daa nyɛla bɛ yila toondana yuuni 1983 hali ni yuuni 1984. O daa lahi kpala o tuuli laɣim yili "''Lumba Brothers''" o mini o zonima.<ref name=":0">{{Cite web|date=2025-07-26|title=10 fascinating facts about Highlife Legend Daddy Lumba — And the legacy he leaves behind|url=https://www.graphic.com.gh/entertainment/showbiz-news/10-fascinating-facts-about-highlife-legend-daddy-lumba-and-the-legacy-he-leaves-behind.html|access-date=2026-05-04|website=Graphic Online|language=en-gb}}</ref> O daa pilila bayana niŋbu o mini ''Nkwanta Wesley Singers'' ni daa diɛm diɛma ''Anokye Krom Cultural Center'' la.<ref>{{Cite web|title=Daddy Lumba Biography – Official Website of Daddy Lumba|url=https://daddylumbaofficial.com/biography/|access-date=2026-05-04|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|date=2025-07-26|title=Daddy Lumba dead: Ghana mourn legendary highlife artiste wey die at age 60|url=https://www.bbc.com/pidgin/articles/cqxgj2e0edjo|access-date=2026-05-04|website=BBC News Pidgin}}</ref> Lala saha maa ka o daa yihi yilli ŋɔ na "Lumba Lumba" ka di yara n-jandiri ban daa tuhiri ''[[South Africa]]'' maŋsulinsi zuɣu lala saha maa. Yilli maa daa niŋla bayana, ka di che ka bɛ ti o yu' paa ŋɔ "Daddy Lumba", ka di daa ti che ka di lɛbi o yu' paa.<ref name=":3">{{Cite web|title=Daddy Lumba Biography – Official Website of Daddy Lumba|url=https://daddylumbaofficial.com/biography/|access-date=2026-05-04|language=en-US}}</ref>
O ni daa kuli naai ''[[Juaben Senior High School|Juaben SHS]]'' o daa chaŋla ''[[Germany]]'' yuuni 1983,<ref name=":0" /> ka di nyɛla o mam, ''Theresa Abebrese'', o ni daa nya so ''Secondary School'' la nti pahi o karimba ''Mama Acheampong'' n daa nyɛ ban tabi sɔŋ o. O daa chirigila ''[[Ghana]]'' nira ŋun gba nyɛ baanga nimaani ''[[Nana Acheampong]]''. Acheampong daa pun nyɛla ŋun be bɔŋ shɛli bɛ ni bɔli "''Talking Dreams''" la ni. Bɛ daa laɣila taba zɔri<ref name=":0" /> ka bɔli bɛ maŋ 'Lumba Brothers' (ka di yina Daddy Lumba yila bɔŋ kurili la ni). Bɛ daa gbaami ni bɛ yihi bɛ yil' palli na dina n nyɛ ''Yee Ye Aka Akwantuom'''<nowiki/>' '''''yuuni 1986 puuni, Joseph Owusu Banahene n daa nyɛ ŋun sɔŋ ka di yina.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> Bɛ daa na bi tooi zaŋ yilli maa n wuhi salo ka di nyɛ laɣiri kalinsi zuɣu, naɣila yuuni 1989 ni ka di daa naan yina polo ni, di yibuna n-tɔ ka di kuli duhi bɛ bɔŋ maa saazuɣu.<ref name=":0" /><ref name=":4">{{Cite web|date=2025-07-26|title=Tribute to Daddy Lumba: The Highlife Maestro — iMullar|url=https://imullar.com/2025/07/26/tribute-to-daddy-lumba-the-highlife-maestro/|access-date=2026-05-04|language=en-GB}}</ref> Lumba Brothers daa nyɛla salo nini ni tiɣi shɛli dama bɛ daa chemi ka yili shɛli din daa du tiŋduya laBurger-Highlife''<nowiki/>' yina salo ni. Di yuma ayi nyaanga ka bɛ wali taba, amaa ka na kuli nyɛ ban laɣindi diɛmdi diɛma, kamani yuun' pia polo ha ka Lumba daa taɣi tiŋa.''<ref>{{Cite web|date=2023-01-02|title=“Nana Acheampong introduced me to Highlife music”-Daddy Lumba - Atinka Online|url=https://atinkaonline.com/nana-acheampong-introduced-me-to-highlife-music-daddy-lumba/|access-date=2026-05-04|language=en-US}}</ref><ref name=":3" />
=== O konko tuma (1990 hali ni 2025) ===
==== O bayana niŋbu (1990 hali ni 2000 polo) ====
Lumba Brothers ni daa wali taba n naai, Daddy Lumba daa yihila o konko yilanim na ka bɔli li '<nowiki/>''Obi Ate Meso Buo''<nowiki/>' 1990 yuuni la ni, baantali baŋdaba pam daa nya lala yilanim maa viɛlim ka di niŋ bayana ''[[Ghana]]'' yilanim puuni.<ref>{{Cite web|title=Daddy Lumba Biography – Official Website of Daddy Lumba|url=https://daddylumbaofficial.com/biography/|access-date=2026-05-04|language=en-US}}</ref><ref name=":6">{{Cite web|last=Oloworekende|first=Wale|date=2025-07-29|title=In Tribute To Daddy Lumba, Ghana’s Most Beloved Maverick|url=https://thenativemag.com/in-tribute-to-daddy-lumba-ghanas-most-beloved-maverick/|access-date=2026-05-04|website=The NATIVE|language=en-US}}</ref> Yilanim maa puuni shɛli n daa nyɛ "''Theresa''" ka di fiila jandiri o mam kuro la.<ref name=":4" /> Lumba daa yaarila o kukoli ''Rheinklang Studio'' ka di be ''Düsseldorf'' din be [[Germany]] la. Daddy Lumba daa kuli yihirila yil' pala na yuuni kam hali ni yuuni 2010. O yilanim maa zaa yi laɣim, o daa nyɛla yil' bɔŋbɔŋ bin pishi ni ayopoin<ref>{{Cite web|date=2025-07-27|title=See the list of over 200 songs Daddy Lumba released - MyJoyOnline|url=https://www.myjoyonline.com/see-the-list-of-over-200-songs-daddy-lumba-released/|access-date=2026-05-04|website=www.myjoyonline.com|language=en-US}}</ref> o ni daa na be o nyavuli ni (ka ''Obi Ate Meso Buo'<nowiki/>'' gba pahi danni).<ref name=":2" /> O yilanim daa nyɛla o maŋmaŋ kukoli, o maŋmaŋ takari gbaŋ '<nowiki/>''Lumba Production''' ka di nyɛ din mini ''MiPROMO'' kpalanzuya gbuni taba.
1990 yuma la saha zaa, o daa namdila yil' bona n tiri o baan' taba ''[[Germany]]'' tiŋgbani ni, Vida' gba daa pahila o ni daa ti yili shɛŋa maa ni, Felix Owusu ni daa zaŋ shɛli n wuhi salo yuuni 1992 la.<ref name=":5">{{Cite web|date=2025-07-27|title=See the list of over 200 songs Daddy Lumba released - MyJoyOnline|url=https://www.myjoyonline.com/see-the-list-of-over-200-songs-daddy-lumba-released/|access-date=2026-05-04|website=www.myjoyonline.com|language=en-US}}</ref> Lala saha maa ka Lumba daa chirigi Ofori Amponsah, ŋun daa lihiri m bɔri ŋun yan sɔŋ o o yila tuma polo la. Din saha Daddy Lumba daa na chɛla baantali tuma maa. Dina n daa nyɛ Ofori Amponsah piligu ka o mini Lumba laɣim n-tum, bɛ yihila "Anti Atta" na ka o daa yihi yil' bɔŋ ka boli li Asew. O mini Ofori daa lahi yihila yil'boŋ na ka boli liWo Ho Kyere''<nowiki/>' ka di yina yuuni 1999.''<ref name=":2" /><ref name=":5" />
Yuuni 1999, o daa dila '<nowiki/>''Ghana Music Awards''<nowiki/>' kpaŋmaŋ pina buta ka di '<nowiki/>''Album of the Year''<nowiki/>' kpaŋmaŋ pini nti pahi '<nowiki/>''Most Popular Song of the Year''<nowiki/>' kpaŋmaŋ pini.<ref name=":2" /> '<nowiki/>''Ghana Music Awards'<nowiki/>'' puuni, o daa lahi dila '''Artiste of the Year''<nowiki/>' kpaŋmaŋ pini yuuni 2000.
Silimin goli ''[[December]]'' biɛɣu pia ni yini dali yuuni 2005, Daddy Lumba daa demla diɛma '''House of Blues''<nowiki/>' din be ''[[Chicago]]'' la.<ref>{{Cite web|title=Daddy Lumba at Historic Chicago House of Blues!|url=https://www.modernghana.com/news/87794/daddy-lumba-at-historic-chicago-house-of-blues.html|access-date=2026-05-06|website=Modern Ghana|language=en}}</ref>
Daddy Lumba daa nyɛla ŋun yi poloni dihiri nuu n zaŋjandi ''<nowiki>''New Partronic Party (NPP)''</nowiki>''. "''Nana Ye Winner''", din nyɛ o yilli la nyɛla yili shɛli din daa mali zaashee pam n zaŋti tiŋgbani zuɣulantali piibupiibu shɛli din daa niŋ yuuni 2004, 2012 hali ni 2016. O daa lahi ŋmala yilli n-ti ''Nana Akufo-Addo'' 2020 piibupiibu la, dina n nyɛ "''4 More For Nana''".<ref>{{Cite web|last=Benedict|first=Qwame|date=2020-11-11|title=Daddy Lumba drops his campaign song for Nana Akuffo Addo (VIDEO)|url=https://www.ghpage.com/daddy-lumba-drops-his-campaign-song-for-nana-akuffo-addo-video/167444/|access-date=2026-05-06|website=GhPage|language=en-US}}</ref>
Silimin goli ''[[January]]'' biɛɣu pia ni yini dali yuuni 2009, linjimanim ata daa kuli kpɛla Lumba yiŋ din be ''Atimatim'' la ni ninmohi, ''[[Kumasi]]'' tiŋgbani ni. O tizopaɣa ''Faustina Fosu'' mini bɛ daŋ ni niriba n daa be yiŋa. Faustina ni yɛli sham, ni linjin' dabba maa daa bohila Lumba yala, bɛ daa yɛlimi ni bɛ mini o n yi [[Ankara]] n kuna, ni, ka o yɛliba ni o mini ba ni nya taba o yiŋa. O ni daa kuli yɛli ba ni o ka yiŋa, bɛ daa chaŋmi ka ti lahi labina hawa dibaayi nyaanga ni suhiyiɣisili, bɛ daa kuli zala bɛ yili maa dunoli gbuni n yari zilima ka turi ba. Bɛ ni daa kuli ŋmaligi, Faustina daa bolila ban su tiŋgbani maa fukumsi ka yɛli ba binshɛli din niŋ. Daddy Lumba daa bi yɛli kahigi binshɛɣu din niŋ maa n wuhi solo.<ref>{{Cite web|title=Daddy Lumba in trouble|url=https://www.modernghana.com/entertainment/8623/daddy-lumba-in-trouble.html|access-date=2026-05-06|website=Modern Ghana|language=en}}</ref>
=== 2010 hali ni 2025 ===
Silimin goli ''[[December]]'' biɛɣu pishi ni ayɔbu dali yuuni 2010, Daddy Lumba daa nyɛla ŋun dem dema '''Royal Lamerta Hotel' Ahodwo'' din be [[Kumasi]] la ni, o piligu dali n daa bala ka o diɛm diɛma tiŋ maa ni, o daa yan zaŋla lala diɛma maa n puhi o konko yuun pishi baantali maa ni chuɣu.<ref>{{Cite web|date=2010-09-17|title=Lumba's homecoming show - MyJoyOnline|url=https://www.myjoyonline.com/lumbas-homecoming-show/|access-date=2026-05-06|website=www.myjoyonline.com|language=en-US}}</ref> Bɛ daa tirisila diɛma maa n zali silimin goli ''[[January]]'' dahiyini dali yuuni 2011, ka di nyɛla bɛ tuma nema maa n bi viɛla, niriba n daa saɣim lala luɣili maa, nti pahi luɣili maa ʒilɛli bi viɛli zuɣu. Bɛ ni daa bi tooi diɛm diɛma maa di dabisili dali maa zuɣu ban su diɛma zonzongili daa duhi la lala hotel maa nim kootu.<ref>{{Cite web|title=Patrons of Lumba Concert fiasco explore legal option|url=https://www.modernghana.com/entertainment/14254/patrons-of-lumba-concert-fiasco-explore-legal-option.html|access-date=2026-05-06|website=Modern Ghana|language=en}}</ref>
Silimin goli ''[[January]]'' biɛɣu pia ni ayopoin dali yuuni 2018, Daddy Lumba daa duhila ''Kwame Anokye'' kootu ''Accra High Court'' lani, dama o daa ŋmala ʒiri ni o nyɛla Daddy Lumba bia, o daa boli la o maŋ ''Daddy Lumba Junior'' ka paɣisiri o ni o deei pina niriba sani. Daddy Lumba yɛliya ni Anokye pili o la paɣisibu saha shɛli o ni daa zini ''[[TV Africa]]'' zuɣu n niŋ '''Just Like You''<nowiki/>' la.<ref>{{Cite web|date=2018-04-04|title=Daddy Lumba look-alike changes name after lawsuit|url=https://www.citinewsroom.com/2018/04/daddy-lumba-look-alike-changes-name-after-lawsuit/|access-date=2026-05-06|language=en-US}}</ref> Anokye daa taɣila o yuli n boli o maŋ ''Anokye Supremo''.<ref>{{Cite web|date=2025-07-30|title=Eight 'sing-alikes' of Daddy Lumba mistaken for the original - MyJoyOnline|url=https://www.myjoyonline.com/eight-sing-alikes-of-daddy-lumba-mistaken-for-the-original/|access-date=2026-05-06|website=www.myjoyonline.com|language=en-US}}</ref>
Yuuni 2018 ''EMY Africa Awards'' la ni, Lumba daa dila '''Icon/Legend of Entertainment''<nowiki/>' kpaŋmaŋ pini. O ni daa deei pini maa o daa yɛlimi "N puhi ʒii ŋɔ zonzongilinim mini Ghananim ka paɣi. N nyɛla ŋun na kuli yan tiriya yili suma n yi na be n nyavuli ni".
Silimin goli ''[[October]]'' yuuni 2023, ''[[Germany]] Ambassador'' ŋun ʒi ''[[Ghana]]'' la daa tila Lumba '''Borga Highlife Lifetime Achievement Award''<nowiki/>' kpaŋmaŋ pini.
Lumba daa deela ''Grand Model'' kpaŋmaŋ pini la 2024 ''National Honours and Awards'' puuni, din daa niŋ ''Accra International Conference Centre'' silimin goli ''[[December]]'' biɛɣu pihita dali la.<ref>{{Cite web|date=2024-12-30|title=Full list of recipients at 2024 National Honours Awards - MyJoyOnline|url=https://www.myjoyonline.com/full-list-of-recipients-at-2024-national-honours-awards/|access-date=2026-05-06|website=www.myjoyonline.com|language=en-US}}</ref>
''King Charles III'' daa piila "''Mpempem Do Me''" n pahi yil' yura puuni 2025 yuuni ''Commonwealth Day'' la ni. Lala yilli maa n daa pahiri diba ayopoin ''King Charles III'' ni daa piigi o yil' yura pia ni ayopoin shɛŋa ''Apple Music'' maa.<ref>{{Cite web|date=2025-03-10|title=Daddy Lumba’s ‘Mpempem Do Me’ featured in King Charles’ playlist - MyJoyOnline|url=https://www.myjoyonline.com/daddy-lumbas-mpempem-do-me-featured-in-king-charles-playlist/|access-date=2026-05-06|website=www.myjoyonline.com|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|last=Ghartey|first=Raphael|date=2025-03-10|title=Daddy Lumba's 'Mpempem Do Me' features in King Charles III's playlist|url=https://3news.com/showbiz/music/daddy-lumbas-mpempem-do-me-features-in-king-charles-iiis-playlist|access-date=2026-05-06|website=3News|language=en}}</ref>
Daddy Lumba daa malila niya ni chaŋ ''[[United States]]'' mini ''[[Canada]]'' n-ti diɛm diɛma, o yuun pishi nimaani nyaanga. ''TM Entertainmentz'' nim daa nyahila lala gɔrim maa o kum dabisili maa.<ref>{{Cite web|last=Ghartey|first=Raphael|date=2025-07-27|title=Daddy Lumba's USA and Canada tour cancelled - Management|url=https://3news.com/news/daddy-lumbas-usa-and-canada-tour-cancelled-management|access-date=2026-05-06|website=3News|language=en}}</ref> Ghana kuko' yaara ''Kaywa'' ni daa yɛli sham, ni Daddy Lumba daa na bela o yilanim bahigu shili malibu ni poi ka o nan yi che yila tuma. Lala yilanim maa di nyɛla din yan shihi yaɣa ŋɔ, ''roots reggae, amapiano, afrobeats'' nti pahi ''highlife''.
== O yila baŋsim ==
Lumba daa yan sabila yila, ka piigi di ni yan yiini dɔli sham, ka laɣim yila maa neen' bɔra, ka yili yila maa. O yilanim pam tooi nyɛla kanbonsili, amaa o tooi chirigiri yiindi siliminsili gba.<ref name=":6" /> Yilli kamani "''Homeless''" o bi yili li kanbonsili mini siliminsili konko o daa pahila ''German'' gba, o ni daa be ''[[Germany]]'' maa ka o daa bohim li o yila piligu maa saha.
=== O yila balibu ===
Bɛ ni daa wumsi o n niŋ asɔri yaɣili din nyɛ ''gospel'' la zuɣu, Lumba daa ŋma yilanim pam n zaŋkpa ''gospel'' polo, ka di tooi yara n kpari biɛhigu, yurilim, biɛhisi ni taba, kpaŋsibu ni tahima polo.<ref name=":6" /> Daddy Lumba yila nyɛla bal' konkoba ka shihiri suhi, ka lahi nyɛ din waligi ka che taba. O yilinim din galisim gari kobishii maa tooi yarimi n kpari yurilim, biɛhisi ni taba, amiliya, fara, tahima, laɣiri, yiŋ kalinsi, maŋ kpaŋsibu, wun paɣibu, suhipiɛlli, Naawuni ni yiko polo. O yila nim kuli nyɛla din puhiri ka laɣiri paɣiba, nintiɣibo zaŋchaŋ ban yuri o polo, ni o nin ni nya yal' shaŋa, ka di che ka nyɛ baanso ŋun biɛhigu mini salo biɛhisi tooi dɔli taba ka lahi taɣiri niriba biɛhisi.<ref>{{Cite journal|last=Akrong|first=Issac|date=2012-10|title=Hip life music: re-defining Ghanaian culture (1990-2012)|url=http://hdl.handle.net/10315/31427|language=en}}</ref>
=== O yila biɛhigu ===
Lumba daa lahi nyɛla niriba ni mi so ka o nini tiɣi o maŋa ka lahi dihiri o maŋ nachiinsi viɛnyɛla, ka mali viɛlim shɛli din che ka salo yuri o, ka lahi ŋma yil' shɛŋa ŋan niŋ bayana ''[[Ghana]]'' tiŋgbani ni, ka di nyɛ binshɛli din bi mili baansi pam. O daa mali la o zuɣu malibu balibu balibu, o daa tooi chɛri tamda, n pamdi sɔŋda ka daa lahi niŋdi tim niŋdi li ka di nyalisira ka be gɔnagɔna.<ref name=":6" />
== O maŋmaŋ biɛhigu ==
O ma ''Comfort Gyamfi (Ama Saah)'' n daa nyɛ o daa tooi mali so yɛltɔɣa n tumdi tuma. O kum daa nyɛla din daa dam o pam ka che ka o ŋma suhidamli, tahama, ni dihitabili yilanima. Daddy Lumba daa nyɛla ninvuɣi so ŋun mali ashili n zaŋ kpa o maŋmaŋ biɛhigu polo.<ref>{{Cite web|date=2025-12-02|title=High court rules both women were lawfully married to late music icon Daddy Lumba [Full Judgment] - MyJoyOnline|url=https://www.myjoyonline.com/high-court-rules-both-women-were-lawfully-married-to-late-music-icon-daddy-lumba-full-judgment/|access-date=2026-05-06|website=www.myjoyonline.com|language=en-US}}</ref> O daaʒia zaa daa nyɛla ''[[Ghana]]'' shiiri million kɔbiga ni pisopoin ni ayɔbu (''GH₵176 million''), ka di che ka o nyɛ be ''[[Ghana]]'' yili' yiindiba ban buni puuni.<ref>{{Cite web|last=Desk|first=HT US|date=2025-07-26|title=Daddy Lumba net worth: How rich was late Ghanaian musician? Here’s all about his family and kids|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/music/daddy-lumba-net-worth-all-about-late-ghanaian-musician-s-wealth-family-and-kids-101753547302466.html|access-date=2026-05-06|website=Hindustan Times|language=en}}</ref>
=== O radio duu ===
Silimin goli ''[[September]]'' yuuni 2022 puuni, Lumba daa yoola ''radio'' duu ka boli li ''DLFM'' (106.9), ka di tiri lahibali kanbonsili ni [[Ankara]] polo ŋɔ.<ref>{{Cite news|date=2022-09-08|title=Music legend Daddy Lumba establishes his own radio station, DLFM|language=en-EN|work=Pulse Ghana|url=https://www.pulse.com.gh/entertainment/music/music-legend-daddy-lumba-establishes-his-own-radio-station-dlfm/33ql1bl|access-date=2026-05-06}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|title=Daddy Lumba opens his own radio station DLFM in Accra (Photos)|url=http://shinemegh.com/2022/09/08/daddy-lumba-opens-his-own-radio-station-dlfm-in-accra-photos/|access-date=2026-05-06|website=shinemegh.com|language=en-US}}</ref>
=== O dɔro mini o kpibu ===
Silimin goli ''[[July]]'' biɛɣu pishi ni ayɔbu dali asiba mahili yuuni 2025 Lumba daa nyɛla ŋun kani ''Bank Hospital'' din be ''Cantonments'' din be [[Ankara]] la ni.<ref>{{Cite news|date=2025-07-26|title=Daddy Lumba cause of death: Ghanian music icon, passes away - here's what happened to him|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/us/daddy-lumba-cause-of-death-ghanian-music-icon-passes-away-heres-what-happened-to-him/articleshow/122925433.cms?from=mdr|access-date=2026-05-06|issn=0013-0389}}</ref> Pɔi ka o daa kani, o yuuni pihiyɔbu dɔɣim dabisili chuɣu shɛli din daa niŋ yuuni 2024 la ni, o daa chihila o paɣa, ''Akosua Serwaa Fosuh'' noli ni ka ŋuna n dihi o shini o dali. O daa viila ashili n yɛli ni o daa niŋla yaannyini apulaashin, kamani 2013 la saha. Pɔi ni yuuni 2013, o daa nyɛla do' so ŋun mali alaafee n diɛmdi diɛma laɣinsi ni. Lumba daa nyɛla ŋun diɛma diɛmanim pam n gili duniya yaanga zuɣu laɣinsinim ni.<ref>{{Cite web|title=Highlife Legend Daddy Lumba dies at 60|url=https://www.modernghana.com/entertainment/81389/highlife-legend-daddy-lumba-dies-at.html|access-date=2026-05-06|website=Modern Ghana|language=en}}</ref> ''King Promise'' daa nyɛla ŋun ʒini ''[[Joy FM (Ghana)|Joy FM]]'' zuɣu n yɛli ni o mini Daddy Lumba daa nyɛla ban laɣim n tumda ni bɛ yihi yila na, di chira ayi nyaanga ka Lumba daa kani maa.<ref>{{Cite web|date=2025-07-26|title=Daddy Lumba: 'We were working on a joint album'- King Promise reveals - MyJoyOnline|url=https://www.myjoyonline.com/daddy-lumba-we-were-working-on-a-joint-album-king-promise-reveals/|access-date=2026-05-06|website=www.myjoyonline.com|language=en-US}}</ref>
=== O kuli malibu ===
Daddy Lumba ŋun kani maa daŋni kpɛma (abusuapanin) daa moliya ni o kuli bahigu yan lula silimin goli ''[[December]]'' dabaayɔbu dali 2025, ni di yan niŋla ''Baba Yara Sports Stadium'' din be [[Kumasi]] la ni.<ref>{{Cite web|date=2025-10-08|title=Family announces date for late Daddy Lumba’s final funeral rites|url=https://www.pulse.com.gh/story/family-announces-date-for-late-daddy-lumbas-final-funeral-rites-2025100810142033693|access-date=2026-05-06|website=Pulse Ghana|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2025-08-05|title=Daddy Lumba’s funeral to be held in Kumasi - Family - MyJoyOnline|url=https://www.myjoyonline.com/daddy-lumbas-funeral-to-be-held-in-kumasi-family/|access-date=2026-05-06|website=www.myjoyonline.com|language=en-US}}</ref>
=== Silimin goli December kootu zaligu ===
Silimin goli ''[[December]]'' biɛɣu pia ni ayi dali 2025, ''Accra High Court'' daa zaɣisimi ni kuli maa bi yan mali bɛ ni daa gbaai dabisi shɛli maa (''13th [[December]] 2025''), dama bɛ daa bi mali Daddy Lumba mayilinima maa kuli maa malibu shaawara.<ref name=":7">{{Cite web|date=2025-12-12|title=BREAKING: Court blocks Daddy Lumba’s december 13 funeral|url=https://www.pulse.com.gh/story/breaking-court-blocks-daddy-lumbas-december-13-funeral-2025121211041531447|access-date=2026-05-06|website=Pulse Ghana|language=en}}</ref> Kootu maa daa bi saɣi n-ti daŋkpɛma maa, Kofi Owusu (''Abusuapanin'') ni o mali kuli maa shili ka daa lahi yɛli ''Transitions Funeral Home'' ni bɛ di zaŋ kum maa n-ti ba, naɣila kootu maa ti di sariya maa naagi.<ref name=":7" /> Kootu maa vihigu puuni, Daddy Lumba daŋ shɛba ban daa miri o (o paɣa ni o bihi) nuu daa ka kuli maa shili malibu ni, ka kootu maa daa yɛli ni di tu ni bɛ nuu be dinni.
Kootu maa daa zalibami ni bɛ bolimi kuli maa talahi nira kam laɣingu ka ka bɛ ti laɣim gbaai dabisili shɛli bɛ ni yan sɔɣi, bɛ daa lahi zalibami ni laɣishɛlikam bɛ ni nya kuli maa malibuni ni bɛ di zaŋli n gabi Daddy Lumba buni puuni, naɣila bɛ ti ŋmaai sariya maa.<ref>{{Cite web|date=2025-12-12|title=High Court stops Daddy Lumba's funeral over family dispute|url=https://www.primenewsghana.com/general-news/high-court-stops-daddy-lumba-s-funeral-over-family-dispute.html|access-date=2026-05-06|website=Prime News Ghana|language=en-us}}</ref>
Biɛla daa nabi tooi, ka kootu maa lahi zaɣisi bɛ ni gbaai sham maa, dama ban daa duhi yɛltɔɣa maa kootu maa daa bi yo bɛ ni daa gbaai ''GH₵2 million'' shɛli n-ti ba ni bɛ yo pɔi ka bɛ naan yi mali yɛlli maa.<ref>{{Cite web|date=2025-12-12|title=Court allows Daddy Lumba’s funeral to proceed after applicants miss GH¢2m deadline|url=https://www.pulse.com.gh/story/court-allows-daddy-lumbas-funeral-to-proceed-after-applicants-miss-ghcent2m-deadline-2025121215063989018|access-date=2026-05-06|website=Pulse Ghana|language=en}}</ref> Di nyaanga bɛ daa kpaŋ bɛ maŋa n mali yɛlli maa, ka kuli maa daa niŋ bɛ ni daa kuli zali li dabisi shɛli maa (''13th December, 2025'').
== O ni zali shɛli ==
Daddy Lumba daa nyɛla ŋun kpaŋsiri ''[[Ghana]]'' bi' pola mini baan' bihi ni bɛ piimi ''Highlife'' bɛ yila yilibu ni.<ref name=":1" /> O daa lahi nyɛla ŋun sɔŋdi baansi ban na yiɣisirina, baansi kamani ''Felix Owusu, Afia Ampofowaa, Kwabena Sunkwa, Ofori Amponsah, Selina Orleans, Akua Serwaa Bonsu, Borax, Ateaa Tina'', ni ban pahipahi.<ref>{{Cite web|title=Daddy Lumba Biography – Official Website of Daddy Lumba|url=https://daddylumbaofficial.com/biography/|access-date=2026-05-06|language=en-US}}</ref> Baansi kamani ''Sarkodie, King Promise'', ni ''KiDi'' nyɛla ban gba yɛli ni Daddy Lumba nyɛla ŋun kpaŋsiba pam bɛ yila baantali polo.
Lumba kpaŋmaŋ zaŋchaŋ ''[[Ghana]]'' yila zaŋgɔhi tiŋduya binkumda polo nyɛla din zaŋ ninneesim na, ka o yilanim maa lahi yɛligi ''[[Ghana]]'' kaya.<ref>{{Cite web|date=2025-07-26|title=Daddy Lumba, Ghanaian music superstar, dead at 60|url=https://www.wusa9.com/article/entertainment/music/daddy-lumba-ghana-accra-highlife-music-obituary-death-dead/65-52a3fbb7-22a0-4fc1-92df-106e095cb15a|access-date=2026-05-06|website=wusa9.com|language=en-US}}</ref>
<h1>O kpaŋmaŋ pina</h1>
=== Di ni yina shɛli ===
* Ghana Music Awards <ref>{{Cite web|date=2025-06-13|title=1ST – 10TH EDITION WINNERS - 27TH TGMA Official Website|url=https://ghanamusicawards.com/winner/1st-10th-edition-winners/|access-date=2026-05-14|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|date=2025-06-13|title=11TH – 20TH EDITION WINNERS - 27TH TGMA Official Website|url=https://ghanamusicawards.com/winner/11th-20th-edition-winners/|access-date=2026-05-14|language=en-US}}</ref><br />
<table border="5" cellpadding="20">
<tr>
<th>Organization</th>
<th>Year</th>
<th>Category</th>
<th>Nominated work</th>
<th>Result</th>
<th>Reference</th>
</tr>
<!-- Ghana Music Awards -->
<tr>
<td rowspan="11">Ghana Music Awards</td>
<td rowspan="3">1999</td>
<td>Best Album</td>
<td>-</td>
<td>Won</td>
<td></td>
</tr>
<tr>
<td>Most Popular Song</td>
<td>-</td>
<td>Won</td>
<td></td>
</tr>
<tr>
<td>Artist of the Year</td>
<td>-</td>
<td>Won</td>
<td></td>
</tr>
<tr>
<td rowspan="2">2000</td>
<td>Album Of The Year</td>
<td>Aben Wo Ha</td>
<td>Won</td>
<td></td>
</tr>
<tr>
<td>Song of the Year</td>
<td>Aben Wo Ha</td>
<td>Won</td>
<td> <ref>https://mobile.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/Daddy-Lumba-s-Aben-Wo-Ha-How-the-controversial-song-became-a-classic-1993919</ref> </td>
</tr>
<tr>
<td rowspan="2">2003</td>
<td>Contemporary Highlife Album Of The Year</td>
<td>Poison</td>
<td>Won</td>
<td></td>
</tr>
<tr>
<td>Contemporary Highlife Song Of The Year</td>
<td>Menya Mpo</td>
<td>Won</td>
<td></td>
</tr>
<tr>
<td>2008</td>
<td>Song of the Year</td>
<td>Tokrom</td>
<td>Nominated</td>
<td> <ref>https://mobile.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/Ghana-Music-Awards-2008-nominations-out-193628</ref> </td>
</tr>
<tr>
<td>2011</td>
<td>Highlife Song of the Year</td>
<td>Anadwo Ye Die</td>
<td>Nominated</td>
<td> <ref>https://www.modernghana.com/entertainment/14578/three-artistes-lead-2011-ghana-music-awards-nominations.html</ref> </td>
</tr>
<tr>
<td>2012</td>
<td>Highlife Song of the Year</td>
<td>Hye Po</td>
<td>Nominated</td>
<td> <ref>https://www.newsghana.com.gh/sarkodie-okyeame-kwame-top-vodafone-ghana-music-awards-2012-nominees-list/</ref> </td>
</tr>
<tr>
<td>2015</td>
<td>Highlife Song of the Year</td>
<td>Yentie Obiaa</td>
<td>Won</td>
<td></td>
</tr>
<!-- Ghana Music Awards UK -->
<tr>
<td rowspan="2">Ghana Music Awards UK</td>
<td>2017</td>
<td>Highlife Song of the Year</td>
<td>Enko Den</td>
<td>Nominated</td>
<td> <ref>https://www.modernghana.com/entertainment/43996/ghana-music-awards-uk-2017-nominations-announced.html</ref> </td>
</tr>
<tr>
<td>2023</td>
<td>Most Popular Song of the Year</td>
<td>Ofon Na Ɛdi Asem Fo</td>
<td>Nominated</td>
<td> <ref>https://www.musicinafrica.net/magazine/ghana-music-awards-uk-2023-all-nominees</ref></td>
</tr>
</table>
=== Honorary Awards ===
<table border="5" cellpadding="20">
<tr>
<th>Organization</th>
<th>Year</th>
<th>Category</th>
<th>Ref.</th>
</tr>
<!-- Ghana Music Awards -->
<tr>
<td rowspan="5">Ghana Music Awards</td>
<td>1999</td>
<td>Artist of the Year</td>
<td rowspan="3"></td>
</tr>
<tr>
<td>2000</td>
<td>Artist of the Year</td>
</tr>
<tr>
<td>2003</td>
<td>Contemporary Highlife Artist Of The Year</td>
</tr>
<tr>
<td>2015</td>
<td>Highlife Artiste(s) of the Year</td>
<td></td>
</tr>
<tr>
<td>2018</td>
<td>Lifetime Achievement Award</td>
<td> <ref>https://www.musicearshot.com/2025/07/the-timeless-legacy-of-daddy-lumba-ghana-s-highlife-icon-dies-at-60.html?m=1</ref> </td>
</tr>
<!-- EMY Africa Awards -->
<tr>
<td>EMY Africa Awards</td>
<td>2018</td>
<td>Icon/Legend of Entertainment</td>
<td> <ref>https://mobile.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/Daddy-Lumba-A-look-at-the-life-and-achievements-of-a-Highlife-legend-1993575</ref> </td>
</tr>
<!-- Embassy of Ghana -->
<tr>
<td>Embassy of Ghana, Berlin, Germany</td>
<td>2023</td>
<td>Borga Highlife Lifetime Achievement Award</td>
<td> <ref>https://mobile.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/Daddy-Lumba-A-look-at-the-life-and-achievements-of-a-Highlife-legend-1993575</ref> </td>
</tr>
<!-- National Honours -->
<tr>
<td>National Honours and Awards</td>
<td>2024</td>
<td>Grand Medal</td>
<td> <ref>https://www.myjoyonline.com/full-list-of-recipients-at-2024-national-honours-awards/</ref> </td>
</tr>
</table>
== O kuko' yaara ==
Lahibali maa maŋmaŋa: ''Daddy Lumba discography''
== Nyami ŋɔ gba ==
* Music of Ghana
* Music
* Nana Acheampong
== Kundivihira ==
{{Reflist}}
[[Pubu:AfroCurationGhana2026]]
[[Pubu:lahabaya zaa]]
[[Pubu:Doo]]
2o0h107yzacyqgiwx6ofxeamfimzzwl
Kambɔŋdala
0
33044
136839
136472
2026-05-15T17:44:50Z
Munkaila Sulemana
82
136839
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Kambɔŋdala''' nyɛla binmŋɛri shɛli din nyɛ zaɣ' taŋtaŋ ka Bono nima zooi ka be ŋmɛrili be kaya ʒihi puuni din sɔŋdi tooi teeri ba be yaanima yɛla. Kambɔŋdal' ŋmɛriba nyɛla ban ŋmɛri binkumda n tibigiri Bono Nanima, be laɣinsi ni be Nama lɛhibu nim ni. Di lahibali maa nyɛla din mali binkumdi shɛli n ŋahari ŋaha bee n yɛri yɛltɔɣa niɣ'ma Bono Nanima ʒihi puuni bee be nama dibu saha.<ref>{{Cite web|last=Direct|first=Djembe|title=Ashanti Fontomfrom Drum Ensemble from Ghana - Djembe Direct|url=http://www.djembedirect.com/item/ghana_peg_drums/ashanti_fontomfrom_ghana|access-date=2026-05-03|website=www.djembedirect.com|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304101806/http://www.djembedirect.com/item/ghana_peg_drums/ashanti_fontomfrom_ghana|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=The origin of Fontomfrom (the Akan talking drum)|url=https://www.modernghana.com/news/1170604/the-origin-of-fontomfrom-the-akan-talking-drum.html|access-date=2026-05-03|website=Modern Ghana|language=en}}</ref>
Kambɔŋdala ŋɔ nyɛla din yina ni kalaagogo naɣiŋgbaŋ yuun' kɔbsiyopɔi din gari la puuni. Saha bihi di yibu nyaaŋa na, ka binŋmɛri dalibihi kamani Dunan, Sangban, Kenkeni nti pahi Ngoma zaa daa yina pa din lee pa kalo naɣiŋgbaŋa.<ref>{{Cite book|last=Meyerowitz|first=Eva Lewin Richter|url=https://books.google.com.gh/books?id=ExJPAQAAMAAJ&q=loved+music&redir_esc=y|title=The Akan of Ghana, Their Ancient Beliefs|date=1958|publisher=Faber & Faber|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Philip|date=2011-10-18|title=The History of the Drum - Early History|url=https://makedrums.com/the-history-of-the-drum-early-history|access-date=2026-05-03|website=How to Build a Custom Drum Set|language=en-US}}</ref>
Saha shɛli kambɔŋdala ŋmɛbu di daa ti yen pahi Bono kaya binkumda puuni kamani zuŋɔ ŋɔ, di nyɛla Bonohene (Bononaa) Akufo Ameyaw I tuuli ni Bonohemaa (Bononapaɣa) Owusu Abrafi Circa daa pili lebi Bonoman 1320s yuma ni, n yi gbansabila tingbani wulin puhili ni na. Ka mani be daa yu yila ni binkumda shɛm, Ka be daa kpe' binkumdili ŋɔ m mali diri dari. Tum kambɔŋdala ŋɔ malibu ni di zaŋ ŋmɛ binkumda, di nyɛla binshɛli kambɔŋdal' ŋmɛriba ni mali zaɣ' bɔbigu, ka di nyɛ din paya paya ni galisim. Gbansabila tingbana nyɛla ban ni tooi zaŋ di anfooninima ka di lɛbi nahingbana kaya puuni.<ref>{{Cite web|last=disphoria|date=2015-10-12|title=Fontomfrom|url=https://ghanagoods.co.uk/fontomfrom/|access-date=2026-05-03|website=Ghana Goods|language=en-GB}}</ref>
==kundivihira==
[[Pubu:Afrocuration2026inGhana]]
tj2z178p6fidlwh6ok54xh2w9cm8zf6
136840
136839
2026-05-15T17:49:42Z
Munkaila Sulemana
82
136840
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Kambɔŋdala''' nyɛla binmŋɛri shɛli din nyɛ zaɣ' taŋtaŋ ka [[Bono Region|Bono]] nima zooi ka be ŋmɛrili be kaya ʒihi puuni din sɔŋdi tooi teeri ba be yaanima yɛla. Kambɔŋdal' ŋmɛriba nyɛla ban ŋmɛri binkumda n tibigiri Bono Nanima, be laɣinsi ni be Nama lɛhibu nim ni. Di lahibali maa nyɛla din mali binkumdi shɛli n ŋahari ŋaha bee n yɛri yɛltɔɣa niɣ'ma Bono Nanima ʒihi puuni bee be nama dibu saha.<ref>{{Cite web|last=Direct|first=Djembe|title=Ashanti Fontomfrom Drum Ensemble from Ghana - Djembe Direct|url=http://www.djembedirect.com/item/ghana_peg_drums/ashanti_fontomfrom_ghana|access-date=2026-05-03|website=www.djembedirect.com|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304101806/http://www.djembedirect.com/item/ghana_peg_drums/ashanti_fontomfrom_ghana|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=The origin of Fontomfrom (the Akan talking drum)|url=https://www.modernghana.com/news/1170604/the-origin-of-fontomfrom-the-akan-talking-drum.html|access-date=2026-05-03|website=Modern Ghana|language=en}}</ref>
Kambɔŋdala ŋɔ nyɛla din yina ni kalaagogo naɣiŋgbaŋ yuun' kɔbsiyopɔi din gari la puuni. Saha bihi di yibu nyaaŋa na, ka binŋmɛri dalibihi kamani Dunan, Sangban, Kenkeni nti pahi Ngoma zaa daa yina pa din lee pa kalo naɣiŋgbaŋa.<ref>{{Cite book|last=Meyerowitz|first=Eva Lewin Richter|url=https://books.google.com.gh/books?id=ExJPAQAAMAAJ&q=loved+music&redir_esc=y|title=The Akan of Ghana, Their Ancient Beliefs|date=1958|publisher=Faber & Faber|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Philip|date=2011-10-18|title=The History of the Drum - Early History|url=https://makedrums.com/the-history-of-the-drum-early-history|access-date=2026-05-03|website=How to Build a Custom Drum Set|language=en-US}}</ref>
Saha shɛli kambɔŋdala ŋmɛbu di daa ti yen pahi Bono kaya binkumda puuni kamani zuŋɔ ŋɔ, di nyɛla Bonohene (Bononaa) Akufo Ameyaw I tuuli ni Bonohemaa (Bononapaɣa) Owusu Abrafi Circa daa pili lebi Bonoman 1320s yuma ni, n yi gbansabila tingbani wulin puhili ni na. Ka mani be daa yu yila ni binkumda shɛm, Ka be daa kpe' binkumdili ŋɔ m mali diri dari. Tum kambɔŋdala ŋɔ malibu ni di zaŋ ŋmɛ binkumda, di nyɛla binshɛli kambɔŋdal' ŋmɛriba ni mali zaɣ' bɔbigu, ka di nyɛ din paya paya ni galisim. Gbansabila tingbana nyɛla ban ni tooi zaŋ di anfooninima ka di lɛbi nahingbana kaya puuni.<ref>{{Cite web|last=disphoria|date=2015-10-12|title=Fontomfrom|url=https://ghanagoods.co.uk/fontomfrom/|access-date=2026-05-03|website=Ghana Goods|language=en-GB}}</ref>
==kundivihira==
[[Pubu:Afrocuration2026inGhana]]
hjhuyxqsl6f89v9r11bf67z8veqack1
136859
136840
2026-05-16T11:34:24Z
Alhaj Darajaati
22
Added category
136859
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Kambɔŋdala''' nyɛla binmŋɛri shɛli din nyɛ zaɣ' taŋtaŋ ka [[Bono Region|Bono]] nima zooi ka be ŋmɛrili be kaya ʒihi puuni din sɔŋdi tooi teeri ba be yaanima yɛla. Kambɔŋdal' ŋmɛriba nyɛla ban ŋmɛri binkumda n tibigiri Bono Nanima, be laɣinsi ni be Nama lɛhibu nim ni. Di lahibali maa nyɛla din mali binkumdi shɛli n ŋahari ŋaha bee n yɛri yɛltɔɣa niɣ'ma Bono Nanima ʒihi puuni bee be nama dibu saha.<ref>{{Cite web|last=Direct|first=Djembe|title=Ashanti Fontomfrom Drum Ensemble from Ghana - Djembe Direct|url=http://www.djembedirect.com/item/ghana_peg_drums/ashanti_fontomfrom_ghana|access-date=2026-05-03|website=www.djembedirect.com|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304101806/http://www.djembedirect.com/item/ghana_peg_drums/ashanti_fontomfrom_ghana|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=The origin of Fontomfrom (the Akan talking drum)|url=https://www.modernghana.com/news/1170604/the-origin-of-fontomfrom-the-akan-talking-drum.html|access-date=2026-05-03|website=Modern Ghana|language=en}}</ref>
Kambɔŋdala ŋɔ nyɛla din yina ni kalaagogo naɣiŋgbaŋ yuun' kɔbsiyopɔi din gari la puuni. Saha bihi di yibu nyaaŋa na, ka binŋmɛri dalibihi kamani Dunan, Sangban, Kenkeni nti pahi Ngoma zaa daa yina pa din lee pa kalo naɣiŋgbaŋa.<ref>{{Cite book|last=Meyerowitz|first=Eva Lewin Richter|url=https://books.google.com.gh/books?id=ExJPAQAAMAAJ&q=loved+music&redir_esc=y|title=The Akan of Ghana, Their Ancient Beliefs|date=1958|publisher=Faber & Faber|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Philip|date=2011-10-18|title=The History of the Drum - Early History|url=https://makedrums.com/the-history-of-the-drum-early-history|access-date=2026-05-03|website=How to Build a Custom Drum Set|language=en-US}}</ref>
Saha shɛli kambɔŋdala ŋmɛbu di daa ti yen pahi Bono kaya binkumda puuni kamani zuŋɔ ŋɔ, di nyɛla Bonohene (Bononaa) Akufo Ameyaw I tuuli ni Bonohemaa (Bononapaɣa) Owusu Abrafi Circa daa pili lebi Bonoman 1320s yuma ni, n yi gbansabila tingbani wulin puhili ni na. Ka mani be daa yu yila ni binkumda shɛm, Ka be daa kpe' binkumdili ŋɔ m mali diri dari. Tum kambɔŋdala ŋɔ malibu ni di zaŋ ŋmɛ binkumda, di nyɛla binshɛli kambɔŋdal' ŋmɛriba ni mali zaɣ' bɔbigu, ka di nyɛ din paya paya ni galisim. Gbansabila tingbana nyɛla ban ni tooi zaŋ di anfooninima ka di lɛbi nahingbana kaya puuni.<ref>{{Cite web|last=disphoria|date=2015-10-12|title=Fontomfrom|url=https://ghanagoods.co.uk/fontomfrom/|access-date=2026-05-03|website=Ghana Goods|language=en-GB}}</ref>
==kundivihira==
[[Pubu:AfroCurationGhana2026]]
9t45cgcqwp1ljal5dydkzdqzvt4sw0x
Mole(lute)
0
33047
136866
136489
2026-05-16T11:40:19Z
Alhaj Darajaati
22
Added a category
136866
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
'''Che ka sabbu maa di shim'''molo nyɛla Dr. L'''Che ka sabbu maa di shim'''orenzo Dow Turner ni daa deei bin kumdi shɛli na gbengbɛri ban yi Nigeria la na yuuni 1951.<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/grovedictionaryo0002unse_h8z7|title=The Grove dictionary of musical instruments|date=2014|publisher=New York : Oxford University Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-19-974339-1}}</ref> Ŋɔn daa deei di nahi maa n nŋɛ Dr. Lorenzo Dow Turner ka o yi gbengbɛri ban yi [[Nigeria]] la na yuuni 1951.Di nŋagi maa nyɛla zaɣ'pati ka di mali mihi dibaa ta din lo n gbaagi di nuu maa sheei. Molo nyɛla din yi gbengbɛri ban yi [[Niger]] wulimpuhili polo bini booli ninvuɣ' shɛba Songh la. Ghana, Dagbamba booni di lila Mɔɣlo<ref>{{Cite web|title=1-12: Musicians of Dagbon|url=https://www.adrummerstestament.com/1/1-12_Drummers_and_Musicians_of_Dagbon.html|access-date=2026-05-05|website=www.adrummerstestament.com}}</ref>. Mɔɣlo ŋɔ nyɛla bin kumdi li mi zaŋ ti Africa ni ma, di nahingbaŋ nŋala nŋariŋ laasabu ka bi zaŋ dari n kpe li ka di mali vo kpinli di tooni ka di gbaabu bahigu maa nŋɛ zaɣa tɔlli ka di nyangi niŋgbina ŋmanila bua di ni.<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/grovedictionaryo0002unse_h8z7|title=The Grove dictionary of musical instruments|date=2014|publisher=New York : Oxford University Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-19-974339-1}}</ref> .Molo ŋɔ nyɛla yu' parigu shɛli bini pii yuli bɔli binkumdili mini di taba [[Nigeria]] gbengbɛri ban yi ni na.Di nyɛla bin' shɛɣu din pahi gbengbɛri binkumda din pahi ayopɔin la zuɣu.<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/grovedictionaryo0002unse_h8z7|title=The Grove dictionary of musical instruments|date=2014|publisher=New York : Oxford University Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-19-974339-1}}</ref>ka lahi pahi nyɛla binkumda shɛli din nahingbaŋ nyɛ zaɣ' kpunli kabi bolli ni "garaya".Di niŋgbuŋ nyɛ la dɔɣu (2-string. wood body), gurmi (3-string gourd bodied), gurumi (2-sting calabash bodied), the komo (2-sting gourd body), the kwamsa (or komsa, 2-string, gourd bodied) and the kontigi.
Molo ŋɔ nyɛla yu' parigu shɛli bini pii yuli bɔli binkumdili mini di taba [[Nigeria]] gbengbɛri ban yi ni na .Di nyɛla bin' shɛɣu din pahi gbengbɛri binkumda din pahi ayopɔin la zuɣu.ka lahi pahi nyɛla binkumda shɛli din nahingbaŋ nyɛ zaɣ' kpunli kabi bolli ni "garaya".Di niŋgbuŋ nyɛ la dɔɣu (2-string. wood body), gurmi (3-string gourd bodied), gurumi (2-sting calabash bodied), the komo (2-sting gourd body), the kwamsa (or komsa, 2-string, gourd bodied) and the kontigi.<ref>{{Citation|last=Pestcoe|first=Shlomo|title=Banjo Ancestors:|url=https://doi.org/10.5406/j.ctv80c9r6.5|work=Banjo Roots and Branches|pages=21–44|publisher=University of Illinois Press|access-date=2026-05-05}}</ref>
== Di ni mali bɛhi shɛli n zaŋ ti banjo. ==
Binkumdili ŋɔ deei la yuli ka sokam mi li Lorenzo Dow Turner din yi saha shɛli ha.(Old Plantation print),din wuhiri tooliha banjo din be tiŋ yuli booni United States
Amaa,ti ni kuli yɛn zahim li shɛm n-nyɛ vihibu baŋdi ba ni bihi binkumdili ŋɔ zuɣu ka di wuhiri ni biɛhigu ŋmanila nŋariŋ ka mali bin kpulli di nyingoli maa shee din ni tooi kpe di maŋni yim,ka di lahi mali mi balisi ayi din lo n gbaagi taba di nyingoli maa shee, [[African Union|African]]-[[America|American]] banjo mali la nyingoli din tee doya ka
== Kundivihira <nowiki></nowiki> ==
[[Pubu:AfroCurationGhana2026]]
ctrxvyzvan2zk6rsi7a6rhwkd0pjuff
Palm-wine music
0
33052
136838
136774
2026-05-15T17:29:01Z
Abdulai Iddrisu
1838
Mali niŋ din be galisi
136838
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
'''Palm-Wine music''' nyɛla Kali binkumda shɛli din be gbansabla wulin luɣ'li polo, ka di nyɛla di yaligi hali ti gbaagi ka man tigsi din nye Ghana, Sierra-Leone, Liberia, mini Nigeria pumpoŋɔ yuuni nineteenth century<ref>{{Citation|title=Palm-wine music|date=2026-03-06|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Palm-wine_music&oldid=1342096976|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-05-09}}</ref> yila nim maa zaa malila dini pilli shɛli tɔ amaa palm-wine Yila nyɛla din pili ni Kali ka bi daa lei Zaŋ silimin binkumda n gabbi di puuni ka man guitar. Palm-wine yila nyɛla bin shɛɣʋ din yɛligi hali ti gbaaigi ka di nyɛla ti saha ŋɔ yila pam chaŋ mi n ti m mɛ n tam di pill zugʋ. Di pill la ninvʋɣ' shɛm sani beni boondi Kru ka bi yi Liberia mini Sierra Leone na, bini lahi nye bin Zaŋ di Portuguese guitar nima n tumdi tuma ka di nyɛla ŋariŋ duɣiriba n ʒili na, bi landi la Kali binkumda mini silimin binkumda zaŋti gbaai Trinidadian Calypso n nam niɣ'lin buɣum, ni soochi <ref>{{Citation|title=Oxford University Press|date=2026-05-03|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Oxford_University_Press&oldid=1352355257|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-05-09}}</ref><ref>{{Cite news|date=2004-09-28|title=The story of Ghanaian highlife|language=en-GB|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3695260.stm|access-date=2026-05-09}}</ref> din tum tuma n dɔli inland zaŋ chaŋ din yɛn niŋshɛm n tooi Zaŋ Kali binkumda m pahi ka di pala bi ni daa Zaŋ shɛli be coastal yaɣ'li maa.<ref>{{Citation|title=Semantic Scholar|date=2026-04-22|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Semantic_Scholar&oldid=1350478223|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-05-09}}</ref> Kuli Mali chana di ti ni ti dee ʒiizaa pɔen ni Sierra Leone Yili yiinda Ebenezer Calender ni daa ŋme yila yuuni 1950s ni 1960s la, n zaŋli n tuɣi ka na kuli gbibili ka chanŋ di wuligibu polo.<ref>{{Cite web|last=Masetti|first=Federico|date=2019-12-22|title=KOO NIMO: PALMWINE MUSIC AND STORYTELLING|url=https://musicxchange.org/blog/2019/12/22/koo-nimo-palmwine-music-and-storytelling|access-date=2026-05-14|website=MusicXChange|language=en-US}}</ref>
== '''Haŋkali Pariga''' ==
Palm-Wine yila nyɛla yili shɛli bi ni daa n ti yuli m bɔlli ni n Zaŋ tabili binyurigu, Palm-wine ka di yila ti shɛli di nye Abe tii puuni na, di daa nyɛla zamaatu ni bin nyurigu di yi daa ti niŋ ka gbansabla guitarist maa ŋmɛri bi guitar ni maa.
== '''Tarihi''' ==
'''Palm-Wine Yila''' pilila kuli nɔya tinŋsi ni ka di nyɛla ninvuɣ' shɛba bin daa nye tumtum di ba n Zaŋ ti sitimanima n ti pahi ŋariŋ duhiriba ni Kulipalinima. Lala Luɣ'li maa daa nyɛla daabilim din diri ka Mali yaa pam ka di zuɣʋ daa che ka silimiinsi tooi kan na ni maa ni ni bi yila nɛma. Yila daa nyɛla bini Mali shɛli n diɛm di diɛma ka bin nyura shei bɛni n ti pahi palm wine binyʋra, ni bini tili yushɛli.<ref>{{Cite web|title=|url=https://journals.openedition.org/mondesmigrations/2231|url-status=live}}</ref>
== '''1920s - 1940s''' ==
Yuuni 1940, Kru daa wuhila Ghanaian Yili yiinda Guitarist Kwame Asare (bee Jacob Sam). Be Kumahi trio la daa nyɛla bin yili be tuuli yilli Zonophone London yuuni 1928. <ref>{{Cite web|date=2021-11-03|title=Learn at Band on the Wall – Music Classes & Clubs in Manchester|url=https://bandonthewall.org/learning/|access-date=2026-05-14|website=Band on the Wall|language=en-GB}}</ref> Yila maa yɛligiya n ti paai Kuli nɔya la ni tiŋ kara, di kumsi chaŋmi ti ŋmani Kambonsi taɣ'da harp lute seperewa ka bi daa zaŋli n gabi odonson ni Kambonsi blues ka bi daa bɔlli in Native blues. <ref>{{Cite journal|last=Collins|first=John|date=1989-10|title=The early history of West African highlife music|url=https://www.cambridge.org/core/journals/popular-music/article/abs/early-history-of-west-african-highlife-music/7F7BCD547E98493360371B805687D34D|journal=Popular Music|language=en|volume=8|issue=3|pages=221–230|doi=10.1017/S0261143000003524|issn=1474-0095}}</ref>
== '''1950s - 1960s''' ==
Palm- Wine yila daa nyɛla di wuligi gili ka nyɛla Sierra Leone Creole yili yiinda Ebenezer Calendar ni His Maringa Band ŋʋn daa ŋme yili shɛŋa din daa wuligi gili pam yuuni 1950s ni 1960s. Soukos ni highlife daa nyɛla palm wine yila ni fa shɛli .
== '''Yila Lolochi ni di Sodoligu''' ==
Palm wine yila
== '''Zamani Anfaani''' ==
== '''Yili Yiindiba''' ==
== '''Kundivihira''' ==
<references /><nowiki>[[Pubu:Afrocuration2026Ghana]]</nowiki>
qwbdh8k24icc5m4x5qnvno2o10vdme6
136874
136838
2026-05-16T11:47:48Z
Alhaj Darajaati
22
Added category
136874
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
'''Palm-Wine music''' nyɛla Kali binkumda shɛli din be gbansabla wulin luɣ'li polo, ka di nyɛla di yaligi hali ti gbaagi ka man tigsi din nye Ghana, Sierra-Leone, Liberia, mini Nigeria pumpoŋɔ yuuni nineteenth century<ref>{{Citation|title=Palm-wine music|date=2026-03-06|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Palm-wine_music&oldid=1342096976|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-05-09}}</ref> yila nim maa zaa malila dini pilli shɛli tɔ amaa palm-wine Yila nyɛla din pili ni Kali ka bi daa lei Zaŋ silimin binkumda n gabbi di puuni ka man guitar. Palm-wine yila nyɛla bin shɛɣʋ din yɛligi hali ti gbaaigi ka di nyɛla ti saha ŋɔ yila pam chaŋ mi n ti m mɛ n tam di pill zugʋ. Di pill la ninvʋɣ' shɛm sani beni boondi Kru ka bi yi Liberia mini Sierra Leone na, bini lahi nye bin Zaŋ di Portuguese guitar nima n tumdi tuma ka di nyɛla ŋariŋ duɣiriba n ʒili na, bi landi la Kali binkumda mini silimin binkumda zaŋti gbaai Trinidadian Calypso n nam niɣ'lin buɣum, ni soochi <ref>{{Citation|title=Oxford University Press|date=2026-05-03|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Oxford_University_Press&oldid=1352355257|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-05-09}}</ref><ref>{{Cite news|date=2004-09-28|title=The story of Ghanaian highlife|language=en-GB|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3695260.stm|access-date=2026-05-09}}</ref> din tum tuma n dɔli inland zaŋ chaŋ din yɛn niŋshɛm n tooi Zaŋ Kali binkumda m pahi ka di pala bi ni daa Zaŋ shɛli be coastal yaɣ'li maa.<ref>{{Citation|title=Semantic Scholar|date=2026-04-22|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Semantic_Scholar&oldid=1350478223|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-05-09}}</ref> Kuli Mali chana di ti ni ti dee ʒiizaa pɔen ni Sierra Leone Yili yiinda Ebenezer Calender ni daa ŋme yila yuuni 1950s ni 1960s la, n zaŋli n tuɣi ka na kuli gbibili ka chanŋ di wuligibu polo.<ref>{{Cite web|last=Masetti|first=Federico|date=2019-12-22|title=KOO NIMO: PALMWINE MUSIC AND STORYTELLING|url=https://musicxchange.org/blog/2019/12/22/koo-nimo-palmwine-music-and-storytelling|access-date=2026-05-14|website=MusicXChange|language=en-US}}</ref>
== '''Haŋkali Pariga''' ==
Palm-Wine yila nyɛla yili shɛli bi ni daa n ti yuli m bɔlli ni n Zaŋ tabili binyurigu, Palm-wine ka di yila ti shɛli di nye Abe tii puuni na, di daa nyɛla zamaatu ni bin nyurigu di yi daa ti niŋ ka gbansabla guitarist maa ŋmɛri bi guitar ni maa.
== '''Tarihi''' ==
'''Palm-Wine Yila''' pilila kuli nɔya tinŋsi ni ka di nyɛla ninvuɣ' shɛba bin daa nye tumtum di ba n Zaŋ ti sitimanima n ti pahi ŋariŋ duhiriba ni Kulipalinima. Lala Luɣ'li maa daa nyɛla daabilim din diri ka Mali yaa pam ka di zuɣʋ daa che ka silimiinsi tooi kan na ni maa ni ni bi yila nɛma. Yila daa nyɛla bini Mali shɛli n diɛm di diɛma ka bin nyura shei bɛni n ti pahi palm wine binyʋra, ni bini tili yushɛli.<ref>{{Cite web|title=|url=https://journals.openedition.org/mondesmigrations/2231|url-status=live}}</ref>
== '''1920s - 1940s''' ==
Yuuni 1940, Kru daa wuhila Ghanaian Yili yiinda Guitarist Kwame Asare (bee Jacob Sam). Be Kumahi trio la daa nyɛla bin yili be tuuli yilli Zonophone London yuuni 1928. <ref>{{Cite web|date=2021-11-03|title=Learn at Band on the Wall – Music Classes & Clubs in Manchester|url=https://bandonthewall.org/learning/|access-date=2026-05-14|website=Band on the Wall|language=en-GB}}</ref> Yila maa yɛligiya n ti paai Kuli nɔya la ni tiŋ kara, di kumsi chaŋmi ti ŋmani Kambonsi taɣ'da harp lute seperewa ka bi daa zaŋli n gabi odonson ni Kambonsi blues ka bi daa bɔlli in Native blues. <ref>{{Cite journal|last=Collins|first=John|date=1989-10|title=The early history of West African highlife music|url=https://www.cambridge.org/core/journals/popular-music/article/abs/early-history-of-west-african-highlife-music/7F7BCD547E98493360371B805687D34D|journal=Popular Music|language=en|volume=8|issue=3|pages=221–230|doi=10.1017/S0261143000003524|issn=1474-0095}}</ref>
== '''1950s - 1960s''' ==
Palm- Wine yila daa nyɛla di wuligi gili ka nyɛla Sierra Leone Creole yili yiinda Ebenezer Calendar ni His Maringa Band ŋʋn daa ŋme yili shɛŋa din daa wuligi gili pam yuuni 1950s ni 1960s. Soukos ni highlife daa nyɛla palm wine yila ni fa shɛli .
== '''Yila Lolochi ni di Sodoligu''' ==
Palm wine yila
== '''Zamani Anfaani''' ==
== '''Yili Yiindiba''' ==
== '''Kundivihira''' ==
[[Pubu:AfroCurationGhana2026]]
kt1jxae6qo74j2m9lywlz33zr0uqowl
Kwame Asare
0
33054
136872
136623
2026-05-16T11:46:39Z
Alhaj Darajaati
22
Added category
136872
wikitext
text/x-wiki
'''O piligu'''{{Infobox musical artist
| name = Kwame Asare
| birth_date = {1903}
| origin = Accra - Ghana
| death_date = {1950}
| genre = Highlife Afrobeat Palm -wine music
| occupation = Guitarist Composer Singer Bandleader Record producer
}}
Kwame Asare, niribi pam mi o la Jacob Sam bi dɔɣi o mi yuuni 1903 tiŋ yuli booni Cape Coast ŋʋni n daa lahi nye ŋʋn pilli Ghanaian Highlife Yila, ŋʋn daa lahi piligi highlife guitarist.<ref>{{Cite web|title=Ghana's Highlife Music Collection : Jacob Sam|url=https://www.fondation-langlois.org/html/e/page.php?NumPage=2277|access-date=2026-05-07|website=www.fondation-langlois.org}}</ref><ref>{{Cite web|date=2013-10-28|title=Highlife music dates as far back as 19th century- Prof. Collins - MyJoyOnline|url=https://www.myjoyonline.com/highlife-music-dates-as-far-back-as-19th-century-prof-collins/|access-date=2026-05-07|website=www.myjoyonline.com|language=en-US}}</ref>
== '''O Behigu Mini O Tuma''' ==
O daa lahi nyɛla ŋʋn bɔhim Goldsmith, o daa nyɛla ŋʋn yihisi n chaŋ Kumahi n ti pilli Kumahi trio. O daa bɔhim la o guitar baŋsim la Liberian Seaman sani. O daa lahi nyɛla ninvuɣ'so ŋʋn pill highlife yila yilibu Ghana tingban ni ka sokam daa milila Yaa Amposah yuuni 1928 Zonophone London Tiŋgbani Kingsway duula ni EZ series, o daa yilila guitar band highlife yili gahindili ni o kukoli velli ni o nubihi Zaŋ tum guitar tuma. O daa zaŋla shɛba m pahi o maŋ zʋɣʋ beni n daa nye Kumahi trio la. Ka shɛba daa niŋ o nupuhu bini n daa nye Guitarist H.E Biney n ti pahi percussionist Kwah Kanta.<ref>{{Citation|title=Kwame Asare|date=2026-02-11|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Kwame_Asare&oldid=1337837764|work=Wikipedia|language=en|access-date=2026-05-07}}</ref>
== '''Kundivihira''' ==
[[Pubu:AfroCurationGhana2026]]
sibkm4oxg3g5wyyqx2s0bszim39quuv
Black beats
0
33058
136871
136577
2026-05-16T11:45:20Z
Alhaj Darajaati
22
Added category and section
136871
wikitext
text/x-wiki
'''Black beats''' daa nyɛla Ghanaian [[:en:Highlife|highlife]] band Shɛli kika‘piɛbira [[:en:King_Bruce|King Bruce]] mini gbungba‘ŋmera [[:en:Saka_Acquaye|Saka Acquaye]] ni daa kpa yuuni 1952. Bɛ daa mi la lahingu maa ka bɛ laɣimdi Afica wulinluhili kali ni taada zaŋti swing mini jazz binkumda.<ref>{{Cite web|title=Artists, The Black Beats, Band history – Gallery & interview – afrodisc.com|url=http://afrodisc.com/artists/artists-the-black-beats/artists-the-black-beats-band-history-gallery-interview/|access-date=2026-05-07|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|last=admin|date=2007-05-10|title=King Bruce and the Black Beats|url=https://www.afrisson.com/black-beats-band-1055/|access-date=2026-05-07|website=Afrisson|language=fr-FR}}</ref><ref>{{Cite web|last=B|first=John|date=2009-01-30|title=Red Spots, Black Beats and Stargazers|url=https://likembe.blogspot.com/2009/01/red-spots-black-beats-and-stargazers.html|access-date=2026-05-07|website=Likembe}}</ref>
== Nambu ==
Black beats daa nyɛla kika‘piɛbira King Bruce, mini gbungba‘ŋmera Saka Acquaye, ni daa kpa shɛli. Saha shɛli Ghana (din daa na nyɛ Gold Coast) haŋkali ni daa kpa binkumda tuma highlife leeri tiŋ’sunsuuni diɛma biɛhgu, ka bɛ lahingu maa daa tohi yina.
== Kundivihira ==
[[Pubu:AfroCurationGhana2026]]
85h3k2e9vqeftu6dlil064xpwzgl0fp
Supa Modo
0
33069
136814
135491
2026-05-15T12:14:37Z
K.D.Nburidiba
4111
136814
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
'''''Supa Modo''''' nyɛla yuuni 2018 tiŋduya nima ni yihi kpɛrigu shɛli na ka Likarion Wainaina nyɛ ŋun daa yuli ka di kpɛri<ref>{{Cite web|last=Vourlias|first=Christopher|date=2017-10-26|title=Discop Africa: Rushlake Media Acquires ‘Supa Modo’ From Tom Tykwer’s One Fine Day Films|url=https://variety.com/2017/film/news/discop-africa-rushlake-supa-modo-tom-tykwer-kenya-one-fine-day-films-1202599651/|access-date=2026-05-08|website=Variety|language=en-US}}</ref>. Di daa zaŋmi ni wuhi niriba Berlin nima 68th tiŋduya kpɛrikpɛrita chuɣu puhibu ni.<ref>{{Cite journal|last=Çataldaş|first=İbrahim|date=2024-11-05|title=ONLINE PRESS RELEASES IN DIGITAL PUBLIC RELATIONS: A REVIEW OF AIRLINES' PRESS RELEASES|url=https://doi.org/10.47107/inifedergi.1515309|journal=İNİF E - Dergi|doi=10.47107/inifedergi.1515309|issn=2528-9519}}</ref> Di daa nyɛla bɛ ni daa n pii shɛli ka di nyɛla Kenya nima ni zaŋ shɛli m kpɛhi tiŋduya nima balakpɛrigu puuni ka di nyɛ pina pihiwe ni yini, amaa bɛ daa bɛ tooi m pii li.<ref>{{Cite journal|date=2018-12|title=September 12, 2018 Board Meeting|url=https://doi.org/10.34068/nasig.33.04.15|journal=NASIG Newsletter|pages=28–33|doi=10.34068/nasig.33.04.15|issn=1542-3417}}</ref><ref>{{Cite journal|date=2018-12|title=September 12, 2018 Board Meeting|url=https://doi.org/10.34068/nasig.33.04.15|journal=NASIG Newsletter|pages=28–33|doi=10.34068/nasig.33.04.15|issn=1542-3417}}</ref>
== Plot ==
Jo nyɛla bipɔlli ni nyɛ bipuɣinga ka yi tinkpambili be Kenya na. Di nyɛla o takahi ni o lebi dahinshɛli nira, amaa ka doro kana n ti dahim o. Tiŋ maa zaa niŋdila dini tu ni bɛ niŋ shɛli kam din yɛn che ka o yubu maa niŋ.
== Background ==
''Supa Modo'' nyɛla bɛ ni daa yihi so na ka o pahi dahinshɛli sinii bɔhimbu ni, din ti Africa kpɛrikpɛritiba saha ka bɛ tooi bɔhim bɛ kpamba sani ka tooi n nam bɛ dahalali yɛltɔɣ' taɣimalisi ka tiŋduya nima zaa nya. Tom Tykwer mini Marie Steinmann ni daa di liɣiri ni niŋ di puuni. Sinii shɛŋa ŋan daa pahi n tooi che ka bɛ bɔhimbu maa niŋ maa ni nyɛ ''Kati Kati'', ''Nairobi Half Life'', ''Something Necessary'' n ti pahi ''Soul Boy''.
== Ban be sinii maa puuni ==
* Stycie Waweru ka o nyɛ Jo
* Akinyi Marianne ka o nyɛ Kathryn
* Nyawara Ndambia ka o nyɛ Mwix
* Johnson Gitau Chege ka o nyɛ Mike
* Humphrey Maina ka o nyɛ Pato
* Joseph Omari ka o nyɛ Chairman
* Rita Njenga ka o nyɛ Nyanya
* Dinah Githinji ka o nyɛ Anne
* Nellex Nderitu ka o nyɛ Titus
* Edna Daisy Nguka ka o nyɛ Josephine
* Peris Wambui ka o nyɛ Caro
* Mercy Kariuki ka o nyɛ Soni
* Cindy Kahuha ka o nyɛ Halima
* Nick Mwathi ka o nyɛ Villager 1
* Muriithi Mwangi ka o nyɛ Villager 2
* Martin Nyakabete ka o nyɛ Villager 3
* Joseph Wairimu ka o nyɛ Rico
* Isaya Evans ka o nyɛ Hospital Orderly
* Manuel Sierbert ka o nyɛ Doctor
* Michael Bahati ka o nyɛ Njuguna
* Meshack Omondi ka o nyɛ Brayo
* Elsie Wairimy ka o nyɛ Charlo
* John Gathinya ka o nyɛ Ozil
* Francis Githinji ka o nyɛ Toni
* Jubilant Elijah ka o nyɛ Kush
* Euphine Akoth Odhiambo ka o daa bɔli ŋmera
* Mary Njeri Mwangi ka o nyɛ bɔli ŋmera
* Benedict ka o nyɛ bɔli ŋmera
* Yu Long Hu ka o nyɛ zabi zabiri
* Biqun Su ka o nyɛ zabi zabiri
* Likarion Wainaina ka o nyɛ moto zura
*
*
*
*
*
*
From Wikipedia, the free encyclopedia
{| class="wikitable"
! colspan="2" |Supa Modo
|-
| colspan="2" |Film poster
|-
!Directed by
|Likarion Wainaina
|-
!Written by
|Silas Miami
Mugambi Nthiga
Wanjeri Gakuru
Kamau Wa Ndung'u
Likarion Wainaina
|-
!Story by
|Likarion Wainaina
|-
!Produced by
|Sarika Hemi Lakhani
Marie Steinmann-Tykwer
Tom Tykwer
Ginger Wilson
Guy Wilson
|-
!Starring
|Stycie Waweru
Maryanne Nungo
Nyawara Ndambia
|-
!Cinematography
|Enos Olik
Volker Tittel
|-
!Edited by
|Christian Krämer
Charity Kuria
|-
!Music by
|Sean Peevers
|-
!Production
companies
|Festival Agency
Neaniko Plano
Rushlake Media
|-
!Distributed by
|Juno Films
rigon-film
Sächsischer Kinder- und Jugendfilmdienst
Stowarzyszenie Nowe Horyzonty
Neaniko Plano
The Criterion Channel
El Sur Films
Filmcentrum Distribution
|-
!Release date
|
* February 2018 (Berlin)
|-
!Running time
|74 minutes
|-
!Countries
|Kenya
Germany
|-
!Languages
|Swahili
Kikuyu
English
|-
!Budget
|€250,000
|}
== O pina ==
{| class="wikitable"
|+
!Year
!Ceremony
!Category
!Nominee
!Result
!Ref.
|-
| rowspan="2" |2018
| rowspan="2" |Berlin International Film Festival
|Generation Kplus - Best Film
| rowspan="12" |''Supa Modo''
|Nominated
|
|-
|Generation Kplus - Best Feature Film
|Won
|
|-
| rowspan="2" |2018
| rowspan="2" |Edinburgh International Film Festival
|Best International Feature Film
|Nominated
|
|-
|Best International Feature Film - Special Mention
|Won
|
|-
|2018
|Carrousel International du Film
|Best Feature
|Won
|
|-
| rowspan="2" |2018
| rowspan="2" |Emden International Film Festival
|Best Film - SCORE Bernhard Wicki Award
|Won
|
|-
|AOK Film Award
|Won
|
|-
|2018
|Hamburg Film Festival
|Micheal Award
|Won
|
|-
| rowspan="2" |2018
| rowspan="2" |Molodist Kyiv International Film Festival
|Teen Screen Competition - Special Jury Diploma
|Won
|
|-
|Teen Screen Competition - Scythian Deer
|Nominated
|
|-
|2019
|Palm Springs International Film Festival
|Best Foreign Language Film
|Nominated
|
|-
|2019
|Portland International Film Festival
|Best of Films for Families
|Won
|
|-
| rowspan="3" |2018
| rowspan="3" |Seattle International Film Festival
|New Directors Competition
|Likarion Wainaina
|Nominated
|
|-
|Best Film - Golden Space Needle Award
| rowspan="11" |''Supa Modo''
|Nominated
|
|-
|Best Film - Films4Families Youth Jury Award
|Nominated
|
|-
| rowspan="2" |2018
| rowspan="2" |Zlín International Film Festival for Children and Youth
|Best feature Film for Children
|Won
|
|-
|Ecumenical Jury Award
|Won
|
|-
|2018
|Cinekid
|Youth Jury Award
|Won
|
|-
| rowspan="2" |2018
| rowspan="2" |Ale Kino! - International Young Audience Film Festival
|Young People's Jury Award
|Won
|
|-
|Arthouse Cinemas Network Award
|Won
|
|-
| rowspan="2" |2018
| rowspan="2" |Zanzibar International Film Festival
|Best Feature Film
|Won
|
|-
|Best Film from East Africa
|Won
|
|-
| rowspan="2" |2018
| rowspan="2" |Carthage Film Festival
|Narrative Feature Film
|Nominated
|
|-
|Best Screenplay
|Won
|
|-
|2018
|Kristiansand International Children's Film Festival
|EFCA Award
|Likarion Wainaina
|Won
|
|-
| rowspan="2" |2018
| rowspan="2" |Durban International Film Festival
|Artistic Bravery Prize
| rowspan="8" |''Supa Modo''
|Won
|
|-
|Best Film - International Competition
|Nominated
|
|-
|2018
|Minneapolis St. Paul international Film Festival
|Youth Jury Award
|Won
|
|-
|2018
|Black Film Festival Montreal
|Best Narrative Feature
|Won
|
|-
| rowspan="2" |2018
| rowspan="2" |Minsk International Film Festival “Listapad”
|Best Film
|Won
|
|-
|Best Film for Children and Youth
|Won
|
|-
|2018
|Africa Magic Viewers Choice Awards
|Best indigenous language Movie/Tv series in Swahili
|Won
|
|-
| rowspan="3" |2018
| rowspan="4" |Olympia International Film Festival for Children and Young People
|Best Feature Film
|Won
|
|-
|Best Feature Film Screenplay
|Mugambi Nthiga
|Won
|
|-
|Hellenic Parliament Award
| rowspan="9" |''Supa Modo''
|Won
|
|-
|2019
|ECFA Award
|Won
|
|-
|2019
|Cinema Public Festival Cine Junior
|Young Jury's Prize
|Won
|
|-
| rowspan="2" |2019
| rowspan="2" |Cinema Public Festival Cine Junior
|Grain à Démoudre Award
|Won
|
|-
|CICAE Award
|Won
|
|-
|2018
|Jozi Film Festival
|Audience Choice Award
|Won
|
|-
|2018
|Cinetopia Film Festival
|Foreign Narrative - Audience Award
|Won
|
|-
| rowspan="2" |2018
| rowspan="2" |International Film Festival for Children and Young Audience SCHLiNGEL
|Best National Feature Film - DEFA Foundation Award
|Won
|
|-
|Best national feature Film - Children's and Youth Film Award of the Goethe-Instut
|Won
|
|-
|2018
|Dytiatko International Children TV Festival
|Best Director
| rowspan="2" |Likarion Wainaina
|Won
|
|-
|2018
|Cape Town International Film Market and Festival
|Best New Director
|Won
|
|-
| rowspan="9" |2018
| rowspan="9" |Kalasha International Film and TV Awards
|Best Production Designer
|Neha Manoj Shah
|Won
|
|-
|Best Lead Actor Film
|Johnson Gitau Chege
|Won
|
|-
|Best Supporting Actress Film
|Marrianne Nungo
|Won
|
|-
|Best Screenplay
|Mugambi Nthiga
|Won
|
|-
|Best Picture
|Ginger Wilson
|Nominated
|
|-
|Best Director
|Likarion Wainaina
|Nominated
|
|-
|Best Lead Actress Film
|Stycie Waweru
|Nominated
|
|-
|Best Cinematography
|Enos Olik
|Nominated
|
|-
|Best Local Language Film
|Ginger Wilson
|Nominated
|
|-
|2018
|Kino W Trampkach (Cinema in Sneakers Film Festival for Children and Youth)
|Best Children's Film - Special Mention Jury
| rowspan="4" |''Supa Modo''
|Won
|
|-
| rowspan="3" |2019
| rowspan="3" |Children's Film Festival Seattle
|Audience Award
|Won
|
|-
|Fantastic Foxes Jury Prize
|Won
|
|-
|Iron Giants Jury Prize
|Won
|
|}
== See also ==
jd4bj3uyy2s9257akjp2139vf8ww4ru
136815
136814
2026-05-15T12:17:01Z
K.D.Nburidiba
4111
Added a link
136815
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
'''''Supa Modo''''' nyɛla yuuni 2018 tiŋduya nima ni yihi kpɛrigu shɛli na ka Likarion Wainaina nyɛ ŋun daa yuli ka di kpɛri<ref>{{Cite web|last=Vourlias|first=Christopher|date=2017-10-26|title=Discop Africa: Rushlake Media Acquires ‘Supa Modo’ From Tom Tykwer’s One Fine Day Films|url=https://variety.com/2017/film/news/discop-africa-rushlake-supa-modo-tom-tykwer-kenya-one-fine-day-films-1202599651/|access-date=2026-05-08|website=Variety|language=en-US}}</ref>. Di daa zaŋmi ni wuhi niriba [[Berlin]] nima 68th tiŋduya kpɛrikpɛrita chuɣu puhibu ni.<ref>{{Cite journal|last=Çataldaş|first=İbrahim|date=2024-11-05|title=ONLINE PRESS RELEASES IN DIGITAL PUBLIC RELATIONS: A REVIEW OF AIRLINES' PRESS RELEASES|url=https://doi.org/10.47107/inifedergi.1515309|journal=İNİF E - Dergi|doi=10.47107/inifedergi.1515309|issn=2528-9519}}</ref> Di daa nyɛla bɛ ni daa n pii shɛli ka di nyɛla [[Kenya]] nima ni zaŋ shɛli m kpɛhi tiŋduya nima balakpɛrigu puuni ka di nyɛ pina pihiwe ni yini, amaa bɛ daa bɛ tooi m pii li.<ref>{{Cite journal|date=2018-12|title=September 12, 2018 Board Meeting|url=https://doi.org/10.34068/nasig.33.04.15|journal=NASIG Newsletter|pages=28–33|doi=10.34068/nasig.33.04.15|issn=1542-3417}}</ref><ref>{{Cite journal|date=2018-12|title=September 12, 2018 Board Meeting|url=https://doi.org/10.34068/nasig.33.04.15|journal=NASIG Newsletter|pages=28–33|doi=10.34068/nasig.33.04.15|issn=1542-3417}}</ref>
== Plot ==
Jo nyɛla bipɔlli ni nyɛ bipuɣinga ka yi tinkpambili be [[Kenya]] na. Di nyɛla o takahi ni o lebi dahinshɛli nira, amaa ka doro kana n ti dahim o. Tiŋ maa zaa niŋdila dini tu ni bɛ niŋ shɛli kam din yɛn che ka o yubu maa niŋ.
== Background ==
''Supa Modo'' nyɛla bɛ ni daa yihi so na ka o pahi dahinshɛli sinii bɔhimbu ni, din ti [[Afrika|Africa]] kpɛrikpɛritiba saha ka bɛ tooi bɔhim bɛ kpamba sani ka tooi n nam bɛ dahalali yɛltɔɣ' taɣimalisi ka tiŋduya nima zaa nya. Tom Tykwer mini Marie Steinmann ni daa di liɣiri ni niŋ di puuni. Sinii shɛŋa ŋan daa pahi n tooi che ka bɛ bɔhimbu maa niŋ maa ni nyɛ ''Kati Kati'', ''Nairobi Half Life'', ''Something Necessary'' n ti pahi ''Soul Boy''.
== Ban be sinii maa puuni ==
* Stycie Waweru ka o nyɛ Jo
* Akinyi Marianne ka o nyɛ Kathryn
* Nyawara Ndambia ka o nyɛ Mwix
* Johnson Gitau Chege ka o nyɛ Mike
* Humphrey Maina ka o nyɛ Pato
* Joseph Omari ka o nyɛ Chairman
* Rita Njenga ka o nyɛ Nyanya
* Dinah Githinji ka o nyɛ Anne
* Nellex Nderitu ka o nyɛ Titus
* Edna Daisy Nguka ka o nyɛ Josephine
* Peris Wambui ka o nyɛ Caro
* Mercy Kariuki ka o nyɛ Soni
* Cindy Kahuha ka o nyɛ Halima
* Nick Mwathi ka o nyɛ Villager 1
* Muriithi Mwangi ka o nyɛ Villager 2
* Martin Nyakabete ka o nyɛ Villager 3
* Joseph Wairimu ka o nyɛ Rico
* Isaya Evans ka o nyɛ Hospital Orderly
* Manuel Sierbert ka o nyɛ Doctor
* Michael Bahati ka o nyɛ Njuguna
* Meshack Omondi ka o nyɛ Brayo
* Elsie Wairimy ka o nyɛ Charlo
* John Gathinya ka o nyɛ Ozil
* Francis Githinji ka o nyɛ Toni
* Jubilant Elijah ka o nyɛ Kush
* Euphine Akoth Odhiambo ka o daa bɔli ŋmera
* Mary Njeri Mwangi ka o nyɛ bɔli ŋmera
* Benedict ka o nyɛ bɔli ŋmera
* Yu Long Hu ka o nyɛ zabi zabiri
* Biqun Su ka o nyɛ zabi zabiri
* Likarion Wainaina ka o nyɛ moto zura
*
*
*
*
*
*
From Wikipedia, the free encyclopedia
{| class="wikitable"
! colspan="2" |Supa Modo
|-
| colspan="2" |Film poster
|-
!Directed by
|Likarion Wainaina
|-
!Written by
|Silas Miami
Mugambi Nthiga
Wanjeri Gakuru
Kamau Wa Ndung'u
Likarion Wainaina
|-
!Story by
|Likarion Wainaina
|-
!Produced by
|Sarika Hemi Lakhani
Marie Steinmann-Tykwer
Tom Tykwer
Ginger Wilson
Guy Wilson
|-
!Starring
|Stycie Waweru
Maryanne Nungo
Nyawara Ndambia
|-
!Cinematography
|Enos Olik
Volker Tittel
|-
!Edited by
|Christian Krämer
Charity Kuria
|-
!Music by
|Sean Peevers
|-
!Production
companies
|Festival Agency
Neaniko Plano
Rushlake Media
|-
!Distributed by
|Juno Films
rigon-film
Sächsischer Kinder- und Jugendfilmdienst
Stowarzyszenie Nowe Horyzonty
Neaniko Plano
The Criterion Channel
El Sur Films
Filmcentrum Distribution
|-
!Release date
|
* February 2018 (Berlin)
|-
!Running time
|74 minutes
|-
!Countries
|Kenya
Germany
|-
!Languages
|Swahili
Kikuyu
English
|-
!Budget
|€250,000
|}
== O pina ==
{| class="wikitable"
|+
!Year
!Ceremony
!Category
!Nominee
!Result
!Ref.
|-
| rowspan="2" |2018
| rowspan="2" |Berlin International Film Festival
|Generation Kplus - Best Film
| rowspan="12" |''Supa Modo''
|Nominated
|
|-
|Generation Kplus - Best Feature Film
|Won
|
|-
| rowspan="2" |2018
| rowspan="2" |Edinburgh International Film Festival
|Best International Feature Film
|Nominated
|
|-
|Best International Feature Film - Special Mention
|Won
|
|-
|2018
|Carrousel International du Film
|Best Feature
|Won
|
|-
| rowspan="2" |2018
| rowspan="2" |Emden International Film Festival
|Best Film - SCORE Bernhard Wicki Award
|Won
|
|-
|AOK Film Award
|Won
|
|-
|2018
|Hamburg Film Festival
|Micheal Award
|Won
|
|-
| rowspan="2" |2018
| rowspan="2" |Molodist Kyiv International Film Festival
|Teen Screen Competition - Special Jury Diploma
|Won
|
|-
|Teen Screen Competition - Scythian Deer
|Nominated
|
|-
|2019
|Palm Springs International Film Festival
|Best Foreign Language Film
|Nominated
|
|-
|2019
|Portland International Film Festival
|Best of Films for Families
|Won
|
|-
| rowspan="3" |2018
| rowspan="3" |Seattle International Film Festival
|New Directors Competition
|Likarion Wainaina
|Nominated
|
|-
|Best Film - Golden Space Needle Award
| rowspan="11" |''Supa Modo''
|Nominated
|
|-
|Best Film - Films4Families Youth Jury Award
|Nominated
|
|-
| rowspan="2" |2018
| rowspan="2" |Zlín International Film Festival for Children and Youth
|Best feature Film for Children
|Won
|
|-
|Ecumenical Jury Award
|Won
|
|-
|2018
|Cinekid
|Youth Jury Award
|Won
|
|-
| rowspan="2" |2018
| rowspan="2" |Ale Kino! - International Young Audience Film Festival
|Young People's Jury Award
|Won
|
|-
|Arthouse Cinemas Network Award
|Won
|
|-
| rowspan="2" |2018
| rowspan="2" |Zanzibar International Film Festival
|Best Feature Film
|Won
|
|-
|Best Film from East Africa
|Won
|
|-
| rowspan="2" |2018
| rowspan="2" |Carthage Film Festival
|Narrative Feature Film
|Nominated
|
|-
|Best Screenplay
|Won
|
|-
|2018
|Kristiansand International Children's Film Festival
|EFCA Award
|Likarion Wainaina
|Won
|
|-
| rowspan="2" |2018
| rowspan="2" |Durban International Film Festival
|Artistic Bravery Prize
| rowspan="8" |''Supa Modo''
|Won
|
|-
|Best Film - International Competition
|Nominated
|
|-
|2018
|Minneapolis St. Paul international Film Festival
|Youth Jury Award
|Won
|
|-
|2018
|Black Film Festival Montreal
|Best Narrative Feature
|Won
|
|-
| rowspan="2" |2018
| rowspan="2" |Minsk International Film Festival “Listapad”
|Best Film
|Won
|
|-
|Best Film for Children and Youth
|Won
|
|-
|2018
|Africa Magic Viewers Choice Awards
|Best indigenous language Movie/Tv series in Swahili
|Won
|
|-
| rowspan="3" |2018
| rowspan="4" |Olympia International Film Festival for Children and Young People
|Best Feature Film
|Won
|
|-
|Best Feature Film Screenplay
|Mugambi Nthiga
|Won
|
|-
|Hellenic Parliament Award
| rowspan="9" |''Supa Modo''
|Won
|
|-
|2019
|ECFA Award
|Won
|
|-
|2019
|Cinema Public Festival Cine Junior
|Young Jury's Prize
|Won
|
|-
| rowspan="2" |2019
| rowspan="2" |Cinema Public Festival Cine Junior
|Grain à Démoudre Award
|Won
|
|-
|CICAE Award
|Won
|
|-
|2018
|Jozi Film Festival
|Audience Choice Award
|Won
|
|-
|2018
|Cinetopia Film Festival
|Foreign Narrative - Audience Award
|Won
|
|-
| rowspan="2" |2018
| rowspan="2" |International Film Festival for Children and Young Audience SCHLiNGEL
|Best National Feature Film - DEFA Foundation Award
|Won
|
|-
|Best national feature Film - Children's and Youth Film Award of the Goethe-Instut
|Won
|
|-
|2018
|Dytiatko International Children TV Festival
|Best Director
| rowspan="2" |Likarion Wainaina
|Won
|
|-
|2018
|Cape Town International Film Market and Festival
|Best New Director
|Won
|
|-
| rowspan="9" |2018
| rowspan="9" |Kalasha International Film and TV Awards
|Best Production Designer
|Neha Manoj Shah
|Won
|
|-
|Best Lead Actor Film
|Johnson Gitau Chege
|Won
|
|-
|Best Supporting Actress Film
|Marrianne Nungo
|Won
|
|-
|Best Screenplay
|Mugambi Nthiga
|Won
|
|-
|Best Picture
|Ginger Wilson
|Nominated
|
|-
|Best Director
|Likarion Wainaina
|Nominated
|
|-
|Best Lead Actress Film
|Stycie Waweru
|Nominated
|
|-
|Best Cinematography
|Enos Olik
|Nominated
|
|-
|Best Local Language Film
|Ginger Wilson
|Nominated
|
|-
|2018
|Kino W Trampkach (Cinema in Sneakers Film Festival for Children and Youth)
|Best Children's Film - Special Mention Jury
| rowspan="4" |''Supa Modo''
|Won
|
|-
| rowspan="3" |2019
| rowspan="3" |Children's Film Festival Seattle
|Audience Award
|Won
|
|-
|Fantastic Foxes Jury Prize
|Won
|
|-
|Iron Giants Jury Prize
|Won
|
|}
== See also ==
aoa4f5u0pnisqnyonm97hyhwwbut1yc
Sidiki Bakaba
0
33097
136836
136478
2026-05-15T17:05:42Z
InternetArchiveBot
118
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
136836
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
'''Sidiki Bakaba''' ( bi dɔɣi o mi Abengourou yuuni 1949) nyɛla kpɛrikpɛrita, ŋun sabiri Scenario mini ŋun director n ti [[Côte d'Ivoire|côte d'Ivoire.]]
O nyɛla ŋun bɛ Abidjan ka lahi tuma. O ni daa bo baŋsim National School of Drama din bɛ Abidjan maa, o daa nyɛla ŋun o daa nyɛla ŋun kpa baŋsim bohimbu shɛi Living Threatre o mi Grotowski.
Yuuni 2000, o daa lɛbi la director n ti Palace of Culture n ti Abidjan ( Palais de la Culture d'Abidjan) din bɛ Treichville. Ŋun n daa lahi nyɛ ŋun su Actor's Studio ( kpɛrikpɛritiba Shikuru din bɛ Palace of Culture)<ref name=":0">{{Cite web|title=Wayback Machine|url=http://www.thepanafricanist.com/home.htm|access-date=2026-05-13|website=www.thepanafricanist.com|archive-date=2020-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20201117021458/http://www.thepanafricanist.com/home.htm|url-status=dead}}</ref>
Din daa pahi o kpɛrigu tuma maa zuɣu n nyɛ, o daa nyɛla ŋun yihi fiction siini, documenteries kamani Les Guérisseurs (1988) din daa di yila kpaŋmaŋ pini Francophone Film Festival n ti pahi Voice of Hope din daa niŋ FESPACO Ouagadougou yuuni 1989. O daa lahi nyɛla ŋu directi siini gbahi kamani Le Nord est tombé sur la tête (1985 - 1998) n to TV5 Le Parole (1992), L'Anniversire de Daymios (November 1992) mini documentaries kamani Cinq Siécles de Sokutude n ti pahi La Victoire aux mains nus yuuni 2002.
== Shikuru mini Baŋsim ==
* 1962–1966 yuuni puuni, National School of Drama, din bɛ Abidjan: O daa nyɛla ŋun za o zaŋsim n niŋ stage production mini actor management puuni.
* 1966–1970, National Institute for the Arts, din bɛ Abidjan
* 1970–1972, International University of Theatre, Paris. O daa nyɛla ŋun zaŋ o zaŋsim n niŋ : Living Theatre, Grotowski puuni.
== Karimbatali ==
* 1970 1972 o daa nyɛla karimba n ti National Institute of Arts, Abidjan
* 1972 – 1975 Karimba so ŋun daa wuhiri buɣisibu National Institute of Arts, Abidjan
* 1985 Karimba ŋun daa wuhiri Drama, Lavilliers Bernard School, Paris
* 1985 – 1986 Karimba so ŋun daa wuhiri Drama, School of Arts mini Josephine Baker, Paris
* 1990 O daa wuhirila buɣisibu Paris I, Panthéon Sorbonne University
* 1991 O daa wuhirila buɣisibu, Image d'Ailleurs Paris
* 01-02.1992 O daa nyɛla ŋun bohindi kpɛri kpɛribu , staging a play at the Franco-Nigerian Cultural Centre, Niamey
* Sept. 1992 GTRO O daa bohindi kpɛrigu kpɛribu, Abidjan
* 2001–2008 Ŋun n daa nyɛ Director n ti kpɛrikoɛritiba laɣimgu nti Palace of Culture din bɛ Abidjan.
== Pina ==
{| class="wikitable sortable"
|+Pin shɛŋa o ni di
!Yuuni
!Siini
!Pini maa daliri
!Laɣimgu
|-
|1979
|''Bako, l'autre rive'''
|Best Actor
|Festival de la Francophonie, Nice
|-
|1985
|''<nowiki>Petanqui,|Le Médecin de Gafire,|Suicides</nowiki>''
|Grand prix d'interprétation
|Festival International of Carthage
|-
|1987
|''Le Médecin de Gafire''
|Best Actor
|Culture Festival in Algiers
|-
|1988
|''Healers''
|Best Film Music Award
|Festival de la Francophonie, Martinique
|-
|1989
|''Les Guérisseurs''
|Voice of Hope Award
|FESPACO
|-
|1992
|
|Honorary citizen of Louisville, Kentucky, USA
|
|-
|1997
|''Roues libres''
|Best Screenplay Award for Ayala Bakaba and Sidiki Bakaba
|Amiens International Film Festival
|-
|1999
|''Les Déconnards''
|UNESCO Award
|MASA Festival Archived 2021-07-27 at the Wayback Machine in Abidjan
|-
|2001
|''<nowiki>Los Palenqueros,|Cinq Siècles de Solitude</nowiki>''
|UEMOA Award
|
|-
|2003
|
|Prix Culturel Africain du Mérite
|Rifad (International Network of African Women and the Diaspora)
|-
|2005
|
|Ikeda Culture and Education Award
|SGI-Côte d'Ivoire
|-
|2005
|''Roues Libres''
|Best director
|l’Association des Professionnels du cinéma de Côte d'Ivoire
|-
|2006
|
|Best Cultural Promoter
|Cultural Union of Journalists of Côte d'Ivoire
|-
|2006
|
|Prix d’Excellence Diplôme d’Honneur
|General Council of Abengourou, his hometown
|-
|2008
|
|Best Actor for West Africa
|la Fondation des artistes de Côte d'Ivoire (FONDACI)
|-
|2009
|
|Awarded for his entire career
|2nd Pan-African Cultural Festival in Algiers
|}
== Filmography ==
=== Siinimnima ===
* 1977 ''Bako, l'autre rive'' , Jacques Champreux ni daa directi shɛli, kpɛrikpɛritiba ban bɛ din puuni: Sidiki Bakaba, Cheik Doukouré mini Doura Mané, di daa dila Ecumenical Jury pini – Special Mention – Jacques Champreux" yuuni 1978 Locarno International Film Festival mini "Prix Jean Vigo – Jacques Champreux" yuuni 1978<ref name=":0" />
* 1978 ''The Savage State'', Francis Girod n daa nyɛ di director, kpɛrikpɛritiba ban bɛ din ni: Michel Piccoli, Marie-Christine Barrault mini Claude Brasseur, di daa dila "Best Sound Award – William Robert Sivel" ka bi daa lahi nyɛ ban piigi ba "Best Editing Award – Geneviève Winding" yuuni 1979 César Awards, France<ref>{{Cite web|date=2011-04-06|title=«Si les Ivoiriens ne voulaient pas de Gbagbo, il s'en irait»|url=http://www.slateafrique.com/1285/si-ivoiriens-ne-voulaient-pas-gbagbo-il-partirait|access-date=2026-05-13|website=Slate Afrique|language=fr-FR}}</ref>
* 1979 ''L'Appât du gain'', Jules Takam daa nyɛ di director, ban bɛ din ni: Gérard Essomba, Howard Vernon mini André Daguenet.
* 1981 ''Le Professionnel'', Georges Lautnern daa nyɛ di director, kpɛrɛkpɛritiba: Jean-Paul Belmondo, Jean Desailly, Robert Hossein, di daa nyɛla din di "Best Music Written for a Film – Ennio Morricone" yuuni 1982 Cèsar Awards.
* 1982 ''Le médecin de Gafire'', Mustapha Diop n daa nyɛ di director, ban bɛ din ni: Sidiki Bakaba, Merlin N'Diagne mini Fifi-Dalla Kouyate.
* 1983 ''Suicides'', Jean-Claude Tchuilen n daa nyɛ di director, kpɛrikpɛritiba ban bɛ din ni: Sidiki Bakaba, Christian Bebebey mini Pierre Didy Tchakounte.
* 1983 ''Petanqui'', Kozoloa Yeoma n daa nyɛ di director, kpɛrikpɛritiba ban bɛ din puuni: Sidiki Bakaba mini Douta Seck
* 1986 ''Descente aux enfers'' , Francis Girod n daa nyɛ di director, kpɛrikpɛritiba: Claude Brasseur, Sophie Marceau mini Betsy Blair
* 1986 ''Desebagato'', Emmanuel Sanon-Doba n daa nyɛ di director , kpɛrikpɛritiba: Sidiki Bakaba mini Miriam Yago, Instituto Cubano del Arte e Industrias Cinematográficos (ICAIC) n daa nyɛ ŋun produce li, Marie Dubois nyɛla bi di daa piigi shɛli Best Supporting Actress yuuni 1987 César Awards, France[
* 1986 ''Descente aux enfers'', Francis Girod n daa nyɛ di director, kpɛrikpɛritiba: Michel Piccoli, Marie-Christine Barrault mini Claude Brasseur
* 1987 ''Campo Thiaroye'', Ousmane Sembe Thierno Faty Sow n daa nyɛ director starring: Sidiki Bakaba, Hamed Camara mini Philippe Chamelat, yuuni 1988 di daa dila "Children and Cinema Award", "Grand Special Jury Prize", "New Cinema Award", "Sergio Trasatti Award – Special Mention", "Special Golden Ciak" and "UNICEF Award" yuuni 1988 '''Venice Film Festival'''
* 1987 ''Visages de femmes'', Désiré Ecaré n nyɛ di director, kpɛrikpɛritiba: Sidiki Bakaba, Kouadou Broumimi Albertine N'Guessan, di daa di la the FIPRESCI Prize – Désiré Ecaré yuuni 1985 Cannes Film Festival [12mini1988 ''Les guérisseurs'', Sidiki Bakaba n daa nyɛ dirctor kpɛrikpɛritiba: Georges Benson, Pierre-Loup Rajot mini Nayanka Bell, produced by: Afriki Projection, Ministère de la Culture (participation)
* 1990 ''Mamy Wata'', Moustapha Diop n daa nyɛ director , kpɛrikpɛritiba: Philippe Ambrosini, Sidiki Bakaba, Gérard Essomba, Fifi-Dalla Kouyate, Sotigui Kouyaté,Sandra Novik, Umban U'kset, France Zobda
* 1998 ''Mes quatre dernières volontés'', Angelo Cianci n daa nyɛ di director, kpɛrikpɛritiba: Carole Martinez, Sidiki Bakaba mini Pierre Porquet, di waɣalim, 5 min, bi daa lahi piigi li "Best European Short Film/Angelo Cianci" in 1999 Brussels International Film Festival
* 2000 ''Daresalam'', Issa Coello n daa nyɛ di director, kpɛrikpɛritib:<nowiki>''</nowiki>Haikal Zakaria, Abdoulaye Ahmat and Gérard Essomba
* 2002 ''Roues libres'', Sidiki Bakaba ŋun n daa nyɛ director, kpɛrikpɛritiba Sidiki Bakaba, Adama Dahico, Placide Bayoro mibi Daouda Traoré
* 2010 ''Héritage Perdu'', Christian Lara n nyɛ di director , kpɛrikpɛritiba: Sidiki Bakaba, Philippe Mory and Luc Saint-Eloy
== Kundivihira ==
r85wxhmmojy1yeq07rc9zg3j18rd79e
The Wedding Party
0
33104
136816
136578
2026-05-15T12:40:20Z
K.D.Nburidiba
4111
Added a link
136816
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
'''''The Wedding Party''''' nyɛla yuuni 2016 ka nyɛ [[Nigeria]] yurilim sinii Kemi Adetiba daa nyɛ ŋun yuli ka di kpɛri. Bɛ daa zaŋli n wuhi niriba dabsili 8 September goli ni yuuni 2016 di daa niŋla TorontoTiŋduya sinii chuɣu puhibu ni [[Canada]] tingbanni ni
Dabisili 26 November goli ni yuuni 2016 Eko Hotel ni Suites [[Lagos]] yaɣili ŋo.
sinii maa daa yina dabisili 16 December goli ni yuuni 2016, ka daa lebi [[Nigeria]] sinii din zalizaa;<ref>{{Cite web|last=Vourlias|first=Christopher|date=2017-02-04|title=‘Wedding Party’ Fuels Record Nigerian Box Office Despite Ailing Economy|url=https://variety.com/2017/film/global/wedding-party-fuels-record-nigerian-box-office-despite-ailing-economy-1201977878/|access-date=2026-05-13|website=Variety|language=en-US}}</ref> za shɛli din daa shee di taba ka zani yuuni 2021 ''Omo Ghetto'' ''ni daa yuli ka di kpɛri: The Saga''.
== Plot ==
[[Amiliya]] maa dali Dunni Coker ŋun daa nyɛ yuun' pishi ni anahi nuuni tuun' baŋda ŋun daa nyɛ Engineer Bamidele mini Mrs bia ko. Tinuade Coker, mini tabiibi tabiibi tuma zuɣulana Dozie Onwuka, ka yi liɣiri nima ni na.
Yuun pishi ni anahi Dunni Coker ŋun daa su art gallery ka daa nyɛ Engineer Bamidele mini Mrs. Tinuade ko bipuɣiga la mini Dozie Onwuka ŋun daa nyɛ IT entrepreneur ka daa nyɛ ŋun yi dag shɛli ban mali ariziki ni na bi daa amiliya maa dabisi maa dala, Lady Obianuju Onwuku bidibila ŋɔ ma daa yɛliya ni o bi maa ni yan niŋ so [[amiliya]] maa nyɛla fara lana.
Amiliya maa dazuɣagu asiba, bi daa nyɛla ban mali sheli n guhiri amiliya maa ka ŋun daa su amiliya maa sheli maa Wuno daa borimini o kpaŋ ka bin shɛli kam chaŋ dede lala laɣarinim maa. [[Amiliya]] maa laamba mini o daŋ ban nyɛ paɣaba maa daa nyɛla ban suhu yisi ka di nyɛla bini daa yɛn moli molo maa bi daa nyɛla ban yihi Tinuade Coker yuli molo gbana maa ni, ka ango maa laamba gba daa nyɛ ban suuri bi noli ka ka suhudoo ka o ma daa nyɛ ŋun kuli paɣari Coker daŋ maa n tiri o zonima amaa o ba daa Chief Felix Onkwuka nyɛ ŋun daa bi niŋ suhupɛili. Dunni zo shɛba ban daa nyɛ bipuɣisi maa daa nyɛla ba niŋdi o yɛrɛyɛrɛ domishi o na zɛ doo zuɣu, ka Dozie gba zonima gba nyɛ ban niŋdi o yɛrɛyɛrɛ ka di nyɛla bini daa niŋ dakoya paati maa, o abochi ango maa daa nyɛla ŋun nyɛ sarati lala paati ŋɔ maa nyaaŋa ka Sola ŋun daa ka bukaata maa daa nyɛ bini zaŋ so n zali o zaani.
Amiliya maa dali maa simli mini dɔɣariba da nyɛla ban niŋ suhupɛili gbaa yihi Obianuju Onwuka ŋun daa zaɣasi ni o nyɛ Felix ni yɛn di vi shɛli maa. Din nyaaŋa, saha shɛli loorinima maa ni daa yi n chani dɛima maa ni saha shɛli maa, Dunni daa nyɛla ŋun nyɛ paɣaba pɛto Dosie nɛima maa ni ka o suhu yiŋsi. O daa nyɛla ŋun balim o ka yɛli o ni din tooi nyɛla dachihili ka zonima maa dɛima o maa, ka bi daa paagi paati maa ni. Ngbaŋ kpem daa nyɛla din luna bi laamba maa zuɣu ka di nyɛla banim n tu ni bi daŋ kpɛbu. Onwuka daŋ ban daa nyɛ liɣirinima daa nyɛla ban nyɛ dunoli maa tuli n kpe.
Dibu maa shɛli daa nyɛla din gba mali di vinima, kamani Tinuade Coker ni daa zaŋ yoruba tiŋkpaŋ bindiri duɣura ni o ti duɣi bindira balibu kamani din yɛn yi diko ka chɛ Obianuju Onwuka nim tiŋduya bindira maa. Salo ni daa nyɛ ŋun zaŋ abochi ango nolini yɛtɔlɣa n ti n naagi o daa nyɛla ŋun zaŋ siini shɛli din di bi tu ni o zaŋ wuhi salo maa n wuhi ba ka chɛ Dozie nidaa niŋ siini shɛli maa amiliya maa zuɣu maa. Ka Dunni ŋun daa nyɛ bini dihi so vi maa daa yi duu maa ni o ni daa lihili naagi ka yɛli ni Dozie bi niŋ alikawuli, O daa nyɛla ŋun nyɛ bipuɣibili so ŋun mini Dozie na min mali alikawuli ,Rosie ŋun daa ʒiya ni o mini Dozie nyɛla ban daa laɣim lala asiba maa poi ni amiliya maa, yɛlimaŋli o daa nyɛla ŋun bori ni o bili Dozie amaa o daa bi nyɛ nasara.
Dunni daa nyɛla ŋun barigi lala yaɣali maa ni tɛizi.
Dozie, o bɛli Nonso, n ti pahi o laabam ayi maa zaa daa nyɛla ban yina ni bi bo Dunni shɛi amaa ka daa nyɛ tayi ni gbaagi shɛba ka zaŋ malafa n kpaba ka di nyɛla o daa suɣami n kpena. Lala yɛli kpeni ŋun daa nyɛla din chɛ ka yaɣa ayi maa yɛli bi nolini yɛtɔlɣa ka di nyɛla bi virila bi gbɛna n tiri taba, Dozie ma daa nyɛla ŋun yɛli o yidana ni o daa bi niŋ suhupɛili ni o ni niŋdi bipuli amiliya maa ka Dunni ba gba daa nyɛ ŋun sahi ti ni o tuma du zuɣu maa nyɛla din lahi ka laɣiri. Ka daŋ maa daa niŋ nagban yini ka Nonso gba daa kpaŋ o maŋ n nyɛŋ tayiɣi maa ka dɛigi o malafa maa. Dozie mini Salo daa nyɛla ban yi ni loori ni bi ti bo Dunni shɛi ka chɛ ka o baŋ ni o daa bi niŋ lala. Bi daa labina amiliya maa lobu shɛi n ti wa waa hali ka bɛiɣu nɛigi.
== Ban be sinii maa puuni ==
* Adesua Etomi ka o nyɛ Dunni Coker ([[Amiliya]])
* Banky Wellington ka o nyɛ Dozie Onwuka (Ango)
* Richard Mofe Damijo ka o nyɛ Chief Felix Onwuka (Ango ba)
* Sola Sobowale ka o nyɛ Mrs. Tinuade Coker (Amiliya ma)
* Iretiola Doyle ka o nyɛ Lady Obianuju Onwuka (Ango ma)
* Alibaba Akporobome ka o nyɛ Engineer Bamidele Coker (Amiliya ba)
* Zainab Balogun ka o nyɛ Wonu (ŋun mali bɛ shili maa)
* Enyinna Nwigwe ka o nyɛ Nonso Onwuka (Ango biɛli)
* Somkele Iyamah-Idhalama ka o nyɛ Yemisi Disu (Amiliya zo)
* Beverly Naya ka o nyɛ Rosie (ango pagɔri kuro)
* Daniella Down ka o nyɛ Deadre Winston (Abuyaamiliya)
* Afeez Oyetoro ka o nyɛ Ayanmale
* Ikechukwu Onunaku ka o nyɛ Sola (aboochi ango)
* AY Makun ka o nyɛ MC
* Emmanuel Edunjobi ka o nyɛ Woli (buɣulana)
* Kunle Idowu ka o nyɛ Harrison
* Jumoke George ka o nyɛ Iya Michael
* Sambasa Nzeribe ka o nyɛ Lukman
== Production ==
Siini maa daa nyɛla ELFIKE Films Collective nim ni ni yihi shɛli na, ka Aderiba<ref>{{Cite web|title=DIRECTOR’S NOTE – The Wedding Party|url=https://theweddingpartymovies.com/directors-note/|access-date=2026-05-13|website=theweddingpartymovies.com}}</ref> daa nyɛ ŋun directi shɛli. ELFIKE Films Collective daa nyɛla ban gbeni kpalanzuya ni ban yihiri siini ni Nigeria. EbonyLife films, FilmOne Distribution, Inkblot production ni Koga Studios.
== Di yihibu ==
Bi daa yihi la siini maa Toronto silimi gɔli September dabaa anii dali yuuni 2016, Toronto International Films Festival.
Silimi gɔli August yuuni 2017 daa nyɛla bini zaŋ shɛli niŋ Netflix.
== Kundivihira ==
fk4p140k9ye8m95zw02l1ry0csrrzwe
Lionheart
0
33106
136857
136469
2026-05-16T11:30:24Z
Alhaj Darajaati
22
/* Plot */
136857
wikitext
text/x-wiki
{{bio}}
'''''Lionheart'' nyɛla yuuni 1990 America sinii ka Sheldon Lettich, starring Jean-Claude Van Damme, Deborah Rennard, Harrison Page, Lisa Pelikan Brian Thompson daa yuli ka di ŋmaai.'''
== Siniima yaabushee ==
== Ban be sinii maa puuni ==
* Jean-Claude Van Damme n-nyɛ Lyon "Lionheart" Gaultier
* Harrison Page n-nyɛ Joshua Eldridge
* Deborah Rennard n-nyɛ Cynthia Caldera
* Lisa Pelikan n-nyɛ Hélène Gaultier
* Ashley Johnson n-nyɛ Nicole Gaultier
* Brian Thompson n-nyɛ Russell
* Vojislav Govedarica (Voyo Goric) n-nyɛ Sergeant Hartog
* Michel Qissi n-nyɛ Moustafa
* Abdel Qissi n-nyɛ Attila
* Ash Adams n-nyɛ Francois Gaultier
* George McDaniel n-nyɛ Adjutant
* Jeff Langton n-nyɛ Sonny
* Paco Christian Prieto n-nyɛ Pool Fighter
* Magic Schwarz n-nyɛ Racquetball Fighter
* Stuart F. Wilson n-nyɛ Scottish Fighter
* Clement von Franckenstein n-nyɛ English Investor
* Stefanos Miltsakakis n-nyɛ Jeep Driver
* Billy Blanks n-nyɛ African Legionnaire
* Tony "Satch" Williams n-nyɛ Garage Fighter
* James Brewster Thompson n-nyɛ N.Y. Monster Fighter
* Tony Halme n-nyɛ Security Guard
* Jeff Speakman n-nyɛ Mansion Security Man
* Christopher M. Brown n-nyɛ Punk Leader
o4rtfwur83gbezy6txaz7uhru11ray5
Victor Abimbola Olaiya OON
0
33108
136869
136497
2026-05-16T11:42:32Z
Alhaj Darajaati
22
Added category
136869
wikitext
text/x-wiki
== '''Victor Abimbola Olaiya''' OON, (31 December 1930 – 12 February 2020), bɛdaa lahi mi o la '''Dr Victor Olaiya''', o daa nyɛla Nigerian (trumpeter) ŋun daa nyɛ sokam ni mi o yɛla Nigeria tingbani ni yuuni 1950s mini 1960s piligu Saha, Olaiya daa nyɛ milinsi hali n-yi o ni yi tingbani shɛli puuni na. Alhaji Alade Odunewu ŋun daa be ’''Daily Times'' ‘ daa booni o mi "The Evil Genius of Highlife. ==
== O Bilim Piligu ==
== O Baŋsim Yaɣili ==
== O Maŋmaŋ Biɛhigu ==
== Yila ==
== Kundivihira ==
[[Pubu:AfroCurationGhana2026]]
smndcgs15vzmqusparzjghcma52q0v2
136870
136869
2026-05-16T11:43:58Z
Alhaj Darajaati
22
Change text format
136870
wikitext
text/x-wiki
'''Victor Abimbola Olaiya''' OON, (31 December 1930 – 12 February 2020), bɛdaa lahi mi o la '''Dr Victor Olaiya''', o daa nyɛla Nigerian (trumpeter) ŋun daa nyɛ sokam ni mi o yɛla Nigeria tingbani ni yuuni 1950s mini 1960s piligu Saha, Olaiya daa nyɛ milinsi hali n-yi o ni yi tingbani shɛli puuni na. Alhaji Alade Odunewu ŋun daa be ’''Daily Times'' ‘ daa booni o mi "The Evil Genius of Highlife.
== O Bilim Piligu ==
== O Baŋsim Yaɣili ==
== O Maŋmaŋ Biɛhigu ==
== Yila ==
== Kundivihira ==
[[Pubu:AfroCurationGhana2026]]
qidt464b8eul3zgp5c33xlvvtcaxo1r
Ousmane Sembène
0
33110
136817
136812
2026-05-15T12:52:21Z
Maltima Rabia
5146
Added content
136817
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
'''Ousmane Sembène''' ( French: [usman sãbɛn]; 1 January 1923 bɛ 8 January 1923 - 9 June 2007 ) daa nyɛla Senegalese siini director, ŋun yihiri siini mini ŋun sabira siini. Los Angeles Time daa nyɛla ban yɛli ni Afrika zaa sabira binŋa n bala, ka bi daa tooi bolindi o Afrika siini Baba ( Father of African Films.
O kpaŋmaŋ o tuma maa ni zuɣu o daa nyɛla bini kpaŋsiri so French sitai ni Sembène Ousmane
O daa nyɛla ŋun yi Serer daŋ ni na ka di nyɛ o ma yili yaɣali Matan Sène, Ousmane Sembène daa nyɛla ŋun bɛ Serer adiini churi ni. O daa nyɛla ŋun pahi ban puhiri Tuur chuɣu ni.
== Piligu biɛhigu ==
Zahim gbahara mini o paɣa bidibiga Ousmane Sembène daa nyɛla bini dɔɣi so Ziguinchor din bɛ Casamance ban daa nyɛ Lebou zuliya. O bilim ni bi daa nyɛla ban zaŋ Serer adiini o mayili polo adiini n milisi o, kamani Tuur Chuɣu ni o daa nyɛla ŋun pahi <nowiki>''Cult Servant''</nowiki> maa zuɣu. Tuur daa nyɛla bini mali bihim n malidi di tiŋgbana ( pangool), Sembène daa nyɛla ŋun ka nimohi zaŋ chaŋ o Cult servant tuma maa ni ka bi daa mi o ka nyɛ ŋun nyori bihim shɛli bini daa mali tiri o ni o mali n tiri bi tiŋgbana maa. Serer theme daa nyɛla din pahi o tuma ni o ni daa bi balaga. O mayili yaapaɣa daa nyɛla ŋun kpaŋsiri o. Paɣaba n daa nyɛ ban wumsi o.
Sembène zuliya balli Walof nyaaŋa o daa mali baŋsim zaŋ chaŋ French mini mahamadiya ŋɔ polo ka di nyɛla o daa chaŋla mamahamdiya shikuru din daa nyɛ talahi n ti musilinima bidibisi ka lahi nyɛ ŋun chaŋ French shikuru hali ni yuuni 1936, ni ka yɛtɔlɣa bihi daa kpe o mini shikurumaa Karimbakpema maa sunsuni. Sembène daa nyɛla ŋun tumdi n suŋdi o ba - doro daa nyɛla din gbaagi o - hali ni yuuni 1938. O ni daa nyɛ yum pia ni anu, o daa nyɛla ŋun chaŋ Dakar,ni ka o daa nyɛ ŋun tumdi tum kpema kam.
Yuuni 1944, world war I la saha mini France nim ni daa lu n naagi, Sembène daa.nyɛla bini zaŋ so n pahi Senegalese Tirailleurs ( din daa nyɛ Corps n tu French Army maa). O tɔbu shɛli o ni daa lahi tuhi nyɛ world war II din ni ka o daa be Free French Force nim ni maa. Lala tɔbu maa nyaaŋa o daa nyɛla ŋun labi na o tiŋgbani. Yuuni 1947 puuni o daa nyɛla ŋun pahi Long railroad strike puuni, ni ka o daa sabi o seminal buku God's Bit of Wood (1960)
Yuuni 1947 puuni o daa nyɛla ŋun chaŋ France, ni ka o daa tumdi Citroën factory din bɛ Paris la. O daa nyɛla ŋun kpa south polo n ri tum Docks din bɛ Marseille ,ni ka o daa kpaŋsi oaŋ zaŋ jɛndi daabiligu polo ( French trade union movement). O daa kpe la Communist-led CGT mini Communist paati, o daa nyɛla ŋun suŋdi ni bi nyɛ tɔb nɛima din yɛn suŋba ka bi tooi tuhi French Colonial War di daa niŋ Vietnam. Lala saha ŋu o daa nyɛla ŋun baŋ Harlem Renaissance ŋun daa nyɛ ŋun sabiri gbana Claude McKay mini Haitian Marxist ŋun sabira Jacques Roumain.
Piligu tuma
Sembène daa nyɛla ŋun bohim French sabu mini karimbu o maŋmaŋ. O buku shɛŋa o ni daa sabi maa pam daa nyɛla ŋun mamaŋ biɛhigu yɛtɔlɣa, Le Docker Noir din daa nyɛ din sani French puuni, ( yuuni 1956 ni, ka bi daa yihi di silimisili na din daa nyɛ The Black Docker) salima ŋɔ daa nyɛ Diaw dini, di daa yɛri la African Stevedore so bini daa nahinda Docks zuɣu Marseille la. Diaw daa nyɛla ŋun sabi salinli ka silimi paɣa so daa nyɛ ŋun zuli ka yihi polo n ti salo ka di nyɛ Diaw yuli n pa di zuɣu. O ni daa chaŋ ni o ti baŋ di nin neeisim, o daa nyɛla ŋun bi mi ka ku paɣa maa.
Sembène ni daa nyɛ ŋun sabbu yaa bɛ bini daa nahindi Africans ban go n chaŋ lala tiŋsiaa ni shɛm,o daa lahi nyɛla ŋun niŋ vihigu pam zaŋ chaŋ bini nahindi Arab mini Spanish tumtumdiba shɛm. O daa neeili n suŋ ni jɛlinsi zaŋ ti tiŋshɛŋa nim daa ŋmanila daŋdaŋ ka bi niŋda. O daa nyɛla ŋun sabili n jɛndi biɛhigu maa kamani o ni yoli nyaaŋa n sabi salim shɛŋa maa. O kpaŋmaŋ ŋun daa nyɛla di chɛ ka Sembène yuli yina. Lala salinli ŋun maa nasara dibu maa daa nyɛla din yihi ariziki pam na ka di nyɛ din kpaŋsi o sabibu maa.
Sembène salinli din pahiri ayi, ' O Pays mon beau peuple!( oh Country, My beautiful people, 1957), daa nyɛla din yɛri Oumar. O daa nyɛla Senegalese pukpara ŋun tɛhiri biɛhinni ŋun daa labi o ya Casamance ni o silimi paɣa ka mali niya ni o kpaŋsi lala yaɣali maa pukparim tuma. Oumar daa nyɛla ŋun niŋ wahala pam zaŋ jɛndi French gomlanti shɛli bini daa bɛ di sulinsi ni maa ni tiŋgbani maa nim gba biɛhigu, ka bi daa nyɛ ban di o nyɛvilli. O Pays mon beau peuple! daa nyɛla di di nasara tiŋduya ni ka Sembène daa nyɛ bini boli so tiŋduya maa shɛŋa ni kamani China, Cuba mini Soviet Union.
Sembène salinli din pahi ata ka gahim n yi di ko n nyɛ Les Bouts de Dieu ( The God's Bits of Wood 1960); niriba pam daa yɛliya ni di nyɛla masterpiece naɣala Xala ko. Salinli ŋɔ daa nyɛla din jɛndi railroad strike Dakar-Niger line, din daa niŋ yuuni 1947 hali ni yuuni 1948. Hali Ibrahima Bakayoko ŋun daa mali jilima ka yɛri ka di zaana n daa nyɛ salinli maa central figure amaa salinli maa daa ka daabolo naɣala tiŋgbani maa zaa. Salo maa daa nyɛla ban nyɛ miisim mini nahingu zaŋ chaŋ bi maŋ biɛhigu polo. Ban bɛ salinli maa ni daa nyɛla ban paagi bin pihinu (50) ka di nyɛ seneganima mini tiŋ shɛli din bapali maa din nyɛ Mali ka strike maa nyɛ di yiri laɣulikam na.
Sembène daa nyɛla ŋun yihi salin shɛŋa na Les Bouts de Dieu nyaaŋa ni salin ŋmahi balibu (Tribal Scars 1962), lala balibu ŋu maa daa nyɛla din mali salin ŋmahi, tales mini fables, kamani <nowiki>''La Noire de...'' o ni daa ti zaŋ shɛli n ŋmaagi o tuuli siini. Yuuni 1964 puuni, o daa nyɛla ŋun yihi l'</nowiki>Harmattan ( The Harmattan ) lala salinli ŋɔ daa nyɛla din jɛndi maŋ sulinsi dɛibu zaŋ ti African tiŋzuɣu.
Yuuni 1962 hali ni yuuni 1963 puuni, Sembène daa nyɛla ŋun chaŋ n ti bohim siini ŋmaabu ( filmmaking) yuuni yini Gorky Films Studio puuni,Moscow,ka di nyɛ Soviet director Mark Donskey San. Ban gba daa bohindi ni n daa nyɛ Sarah Maldoror ŋun daa nyɛ French Guadeleupean Artist ŋun daa nyɛ tuuli paɣa ŋun pahi yihi African siini nima na.
7o37u27hnvdo72s3d35jfcf2ywgrbp2
136818
136817
2026-05-15T12:54:17Z
Maltima Rabia
5146
Added content
136818
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
'''Ousmane Sembène''' ( French: [usman sãbɛn]; 1 January 1923 bɛ 8 January 1923 - 9 June 2007 ) daa nyɛla Senegalese siini director, ŋun yihiri siini mini ŋun sabira siini. Los Angeles Time daa nyɛla ban yɛli ni Afrika zaa sabira binŋa n bala, ka bi daa tooi bolindi o Afrika siini Baba ( Father of African Films.
O kpaŋmaŋ o tuma maa ni zuɣu o daa nyɛla bini kpaŋsiri so French sitai ni Sembène Ousmane
O daa nyɛla ŋun yi Serer daŋ ni na ka di nyɛ o ma yili yaɣali Matan Sène, Ousmane Sembène daa nyɛla ŋun bɛ Serer adiini churi ni. O daa nyɛla ŋun pahi ban puhiri Tuur chuɣu ni.
== Piligu biɛhigu ==
Zahim gbahara mini o paɣa bidibiga Ousmane Sembène daa nyɛla bini dɔɣi so Ziguinchor din bɛ Casamance ban daa nyɛ Lebou zuliya. O bilim ni bi daa nyɛla ban zaŋ Serer adiini o mayili polo adiini n milisi o, kamani Tuur Chuɣu ni o daa nyɛla ŋun pahi <nowiki>''Cult Servant''</nowiki> maa zuɣu. Tuur daa nyɛla bini mali bihim n malidi di tiŋgbana ( pangool), Sembène daa nyɛla ŋun ka nimohi zaŋ chaŋ o Cult servant tuma maa ni ka bi daa mi o ka nyɛ ŋun nyori bihim shɛli bini daa mali tiri o ni o mali n tiri bi tiŋgbana maa. Serer theme daa nyɛla din pahi o tuma ni o ni daa bi balaga. O mayili yaapaɣa daa nyɛla ŋun kpaŋsiri o. Paɣaba n daa nyɛ ban wumsi o.
Sembène zuliya balli Walof nyaaŋa o daa mali baŋsim zaŋ chaŋ French mini mahamadiya ŋɔ polo ka di nyɛla o daa chaŋla mamahamdiya shikuru din daa nyɛ talahi n ti musilinima bidibisi ka lahi nyɛ ŋun chaŋ French shikuru hali ni yuuni 1936, ni ka yɛtɔlɣa bihi daa kpe o mini shikurumaa Karimbakpema maa sunsuni. Sembène daa nyɛla ŋun tumdi n suŋdi o ba - doro daa nyɛla din gbaagi o - hali ni yuuni 1938. O ni daa nyɛ yum pia ni anu, o daa nyɛla ŋun chaŋ Dakar,ni ka o daa nyɛ ŋun tumdi tum kpema kam.
Yuuni 1944, world war I la saha mini France nim ni daa lu n naagi, Sembène daa.nyɛla bini zaŋ so n pahi Senegalese Tirailleurs ( din daa nyɛ Corps n tu French Army maa). O tɔbu shɛli o ni daa lahi tuhi nyɛ world war II din ni ka o daa be Free French Force nim ni maa. Lala tɔbu maa nyaaŋa o daa nyɛla ŋun labi na o tiŋgbani. Yuuni 1947 puuni o daa nyɛla ŋun pahi Long railroad strike puuni, ni ka o daa sabi o seminal buku God's Bit of Wood (1960)
Yuuni 1947 puuni o daa nyɛla ŋun chaŋ France, ni ka o daa tumdi Citroën factory din bɛ Paris la. O daa nyɛla ŋun kpa south polo n ri tum Docks din bɛ Marseille ,ni ka o daa kpaŋsi oaŋ zaŋ jɛndi daabiligu polo ( French trade union movement). O daa kpe la Communist-led CGT mini Communist paati, o daa nyɛla ŋun suŋdi ni bi nyɛ tɔb nɛima din yɛn suŋba ka bi tooi tuhi French Colonial War di daa niŋ Vietnam. Lala saha ŋu o daa nyɛla ŋun baŋ Harlem Renaissance ŋun daa nyɛ ŋun sabiri gbana Claude McKay mini Haitian Marxist ŋun sabira Jacques Roumain.
Piligu tuma
Sembène daa nyɛla ŋun bohim French sabu mini karimbu o maŋmaŋ. O buku shɛŋa o ni daa sabi maa pam daa nyɛla ŋun mamaŋ biɛhigu yɛtɔlɣa, Le Docker Noir din daa nyɛ din sani French puuni, ( yuuni 1956 ni, ka bi daa yihi di silimisili na din daa nyɛ The Black Docker) salima ŋɔ daa nyɛ Diaw dini, di daa yɛri la African Stevedore so bini daa nahinda Docks zuɣu Marseille la. Diaw daa nyɛla ŋun sabi salinli ka silimi paɣa so daa nyɛ ŋun zuli ka yihi polo n ti salo ka di nyɛ Diaw yuli n pa di zuɣu. O ni daa chaŋ ni o ti baŋ di nin neeisim, o daa nyɛla ŋun bi mi ka ku paɣa maa.
Sembène ni daa nyɛ ŋun sabbu yaa bɛ bini daa nahindi Africans ban go n chaŋ lala tiŋsiaa ni shɛm,o daa lahi nyɛla ŋun niŋ vihigu pam zaŋ chaŋ bini nahindi Arab mini Spanish tumtumdiba shɛm. O daa neeili n suŋ ni jɛlinsi zaŋ ti tiŋshɛŋa nim daa ŋmanila daŋdaŋ ka bi niŋda. O daa nyɛla ŋun sabili n jɛndi biɛhigu maa kamani o ni yoli nyaaŋa n sabi salim shɛŋa maa. O kpaŋmaŋ ŋun daa nyɛla di chɛ ka Sembène yuli yina. Lala salinli ŋun maa nasara dibu maa daa nyɛla din yihi ariziki pam na ka di nyɛ din kpaŋsi o sabibu maa.
Sembène salinli din pahiri ayi, ' O Pays mon beau peuple!( oh Country, My beautiful people, 1957), daa nyɛla din yɛri Oumar. O daa nyɛla Senegalese pukpara ŋun tɛhiri biɛhinni ŋun daa labi o ya Casamance ni o silimi paɣa ka mali niya ni o kpaŋsi lala yaɣali maa pukparim tuma. Oumar daa nyɛla ŋun niŋ wahala pam zaŋ jɛndi French gomlanti shɛli bini daa bɛ di sulinsi ni maa ni tiŋgbani maa nim gba biɛhigu, ka bi daa nyɛ ban di o nyɛvilli. O Pays mon beau peuple! daa nyɛla di di nasara tiŋduya ni ka Sembène daa nyɛ bini boli so tiŋduya maa shɛŋa ni kamani China, Cuba mini Soviet Union.
Sembène salinli din pahi ata ka gahim n yi di ko n nyɛ Les Bouts de Dieu ( The God's Bits of Wood 1960); niriba pam daa yɛliya ni di nyɛla masterpiece naɣala Xala ko. Salinli ŋɔ daa nyɛla din jɛndi railroad strike Dakar-Niger line, din daa niŋ yuuni 1947 hali ni yuuni 1948. Hali Ibrahima Bakayoko ŋun daa mali jilima ka yɛri ka di zaana n daa nyɛ salinli maa central figure amaa salinli maa daa ka daabolo naɣala tiŋgbani maa zaa. Salo maa daa nyɛla ban nyɛ miisim mini nahingu zaŋ chaŋ bi maŋ biɛhigu polo. Ban bɛ salinli maa ni daa nyɛla ban paagi bin pihinu (50) ka di nyɛ seneganima mini tiŋ shɛli din bapali maa din nyɛ Mali ka strike maa nyɛ di yiri laɣulikam na.
Sembène daa nyɛla ŋun yihi salin shɛŋa na Les Bouts de Dieu nyaaŋa ni salin ŋmahi balibu (Tribal Scars 1962), lala balibu ŋu maa daa nyɛla din mali salin ŋmahi, tales mini fables, kamani <nowiki>''La Noire de...'' o ni daa ti zaŋ shɛli n ŋmaagi o tuuli siini. Yuuni 1964 puuni, o daa nyɛla ŋun yihi l'</nowiki>Harmattan ( The Harmattan ) lala salinli ŋɔ daa nyɛla din jɛndi maŋ sulinsi dɛibu zaŋ ti African tiŋzuɣu.
Yuuni 1962 hali ni yuuni 1963 puuni, Sembène daa nyɛla ŋun chaŋ n ti bohim siini ŋmaabu ( filmmaking) yuuni yini Gorky Films Studio puuni,Moscow,ka di nyɛ Soviet director Mark Donskey San. Ban gba daa bohindi ni n daa nyɛ Sarah Maldoror ŋun daa nyɛ French Guadeleupean Artist ŋun daa nyɛ tuuli paɣa ŋun pahi yihi African siini nima na.
Nyaaŋa tuma
O ni daa daa yihi salin shɛli yuuni 1965 la puuni la,Le Mandat, prècèdè de Vehi Ciosane ( The Money Order and White Genesis ), Sembène niya daa nyɛla din ŋmaligira. Kamani o na min pun zabi racial mini laɣari nahingu zuɣu French gomlanti ni daa kpa shɛli la. Lala tuma ŋɔ maa daa nyɛla din ŋmaligi o hankali n kpa tayisigu Africa Tiŋgbani ( corrupt African Elites ) din daa piligi maŋ sulinsi dɛigi nyaaga maa.
O daa nyɛla ŋun pahi ban tɔhi n sabi Lotus Magazine, shɛli bini daa lonchi Cairo yuuni 1968 la puuni ka Egypt mini Soviet Union ni daa nyɛ ban di ariziki n niŋ din ni.
Sembène daa nyɛla ŋun tuhi Xala salinli maa (1973), salin shɛli din daa jɛndi El Hadji Abdou Kader Beye, dabi laɣari lana maa. O ni daa niŋ o paɣasaribili villi so n pahi paɣa ata maa amiliya dali maa yoŋ, El Hadji daa nyɛ ŋun gbaagi doro ( <nowiki>''xala''</nowiki> in wolof) ka daa dihi tabili ni bi niŋ o mi.
Le Deinier l'empire ( The Last of the Empire) Sembène salinli bahigu daa nyɛla din wuhiri tayiɣisigu mini military coup din daa niŋdi African tiŋgbani shɛli din yoli kuli dɛigi di maŋ sulinsi. O ni daa yihi salinli dibaa ayi shɛli na maa din n nyɛ Niiwan et Taaw ( Niiwan mini Taaw) din daa yɛri biɛhigu mini bɛri villi yɛtɔlɣa maa daa nyɛla din kpi Senegal tiŋgbani.
Les Bouts de Bois de Dieu mini Xala, Sembène's daa nyɛla bini zaŋ so n pahi ban bɛ tooni di yi kana African Postcolonial literature puuni. Samba Gadjigo daa yɛliya ni o kpaŋ maŋ maa nyɛla di paari niriba n gari Francophone Africa zuɣu: Sembène ni daa yihi salin pi shɛŋa na maa puuni dibaa ayopoin daa nyɛla bini lɛbigi shɛli silimisili ni .
tcuo2kgdtbsj3xqecg1bwccbv6u8273
136819
136818
2026-05-15T12:54:46Z
Maltima Rabia
5146
Added heading
136819
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
'''Ousmane Sembène''' ( French: [usman sãbɛn]; 1 January 1923 bɛ 8 January 1923 - 9 June 2007 ) daa nyɛla Senegalese siini director, ŋun yihiri siini mini ŋun sabira siini. Los Angeles Time daa nyɛla ban yɛli ni Afrika zaa sabira binŋa n bala, ka bi daa tooi bolindi o Afrika siini Baba ( Father of African Films.
O kpaŋmaŋ o tuma maa ni zuɣu o daa nyɛla bini kpaŋsiri so French sitai ni Sembène Ousmane
O daa nyɛla ŋun yi Serer daŋ ni na ka di nyɛ o ma yili yaɣali Matan Sène, Ousmane Sembène daa nyɛla ŋun bɛ Serer adiini churi ni. O daa nyɛla ŋun pahi ban puhiri Tuur chuɣu ni.
== Piligu biɛhigu ==
Zahim gbahara mini o paɣa bidibiga Ousmane Sembène daa nyɛla bini dɔɣi so Ziguinchor din bɛ Casamance ban daa nyɛ Lebou zuliya. O bilim ni bi daa nyɛla ban zaŋ Serer adiini o mayili polo adiini n milisi o, kamani Tuur Chuɣu ni o daa nyɛla ŋun pahi <nowiki>''Cult Servant''</nowiki> maa zuɣu. Tuur daa nyɛla bini mali bihim n malidi di tiŋgbana ( pangool), Sembène daa nyɛla ŋun ka nimohi zaŋ chaŋ o Cult servant tuma maa ni ka bi daa mi o ka nyɛ ŋun nyori bihim shɛli bini daa mali tiri o ni o mali n tiri bi tiŋgbana maa. Serer theme daa nyɛla din pahi o tuma ni o ni daa bi balaga. O mayili yaapaɣa daa nyɛla ŋun kpaŋsiri o. Paɣaba n daa nyɛ ban wumsi o.
Sembène zuliya balli Walof nyaaŋa o daa mali baŋsim zaŋ chaŋ French mini mahamadiya ŋɔ polo ka di nyɛla o daa chaŋla mamahamdiya shikuru din daa nyɛ talahi n ti musilinima bidibisi ka lahi nyɛ ŋun chaŋ French shikuru hali ni yuuni 1936, ni ka yɛtɔlɣa bihi daa kpe o mini shikurumaa Karimbakpema maa sunsuni. Sembène daa nyɛla ŋun tumdi n suŋdi o ba - doro daa nyɛla din gbaagi o - hali ni yuuni 1938. O ni daa nyɛ yum pia ni anu, o daa nyɛla ŋun chaŋ Dakar,ni ka o daa nyɛ ŋun tumdi tum kpema kam.
Yuuni 1944, world war I la saha mini France nim ni daa lu n naagi, Sembène daa.nyɛla bini zaŋ so n pahi Senegalese Tirailleurs ( din daa nyɛ Corps n tu French Army maa). O tɔbu shɛli o ni daa lahi tuhi nyɛ world war II din ni ka o daa be Free French Force nim ni maa. Lala tɔbu maa nyaaŋa o daa nyɛla ŋun labi na o tiŋgbani. Yuuni 1947 puuni o daa nyɛla ŋun pahi Long railroad strike puuni, ni ka o daa sabi o seminal buku God's Bit of Wood (1960)
Yuuni 1947 puuni o daa nyɛla ŋun chaŋ France, ni ka o daa tumdi Citroën factory din bɛ Paris la. O daa nyɛla ŋun kpa south polo n ri tum Docks din bɛ Marseille ,ni ka o daa kpaŋsi oaŋ zaŋ jɛndi daabiligu polo ( French trade union movement). O daa kpe la Communist-led CGT mini Communist paati, o daa nyɛla ŋun suŋdi ni bi nyɛ tɔb nɛima din yɛn suŋba ka bi tooi tuhi French Colonial War di daa niŋ Vietnam. Lala saha ŋu o daa nyɛla ŋun baŋ Harlem Renaissance ŋun daa nyɛ ŋun sabiri gbana Claude McKay mini Haitian Marxist ŋun sabira Jacques Roumain.
== Piligu tuma ==
Sembène daa nyɛla ŋun bohim French sabu mini karimbu o maŋmaŋ. O buku shɛŋa o ni daa sabi maa pam daa nyɛla ŋun mamaŋ biɛhigu yɛtɔlɣa, Le Docker Noir din daa nyɛ din sani French puuni, ( yuuni 1956 ni, ka bi daa yihi di silimisili na din daa nyɛ The Black Docker) salima ŋɔ daa nyɛ Diaw dini, di daa yɛri la African Stevedore so bini daa nahinda Docks zuɣu Marseille la. Diaw daa nyɛla ŋun sabi salinli ka silimi paɣa so daa nyɛ ŋun zuli ka yihi polo n ti salo ka di nyɛ Diaw yuli n pa di zuɣu. O ni daa chaŋ ni o ti baŋ di nin neeisim, o daa nyɛla ŋun bi mi ka ku paɣa maa.
Sembène ni daa nyɛ ŋun sabbu yaa bɛ bini daa nahindi Africans ban go n chaŋ lala tiŋsiaa ni shɛm,o daa lahi nyɛla ŋun niŋ vihigu pam zaŋ chaŋ bini nahindi Arab mini Spanish tumtumdiba shɛm. O daa neeili n suŋ ni jɛlinsi zaŋ ti tiŋshɛŋa nim daa ŋmanila daŋdaŋ ka bi niŋda. O daa nyɛla ŋun sabili n jɛndi biɛhigu maa kamani o ni yoli nyaaŋa n sabi salim shɛŋa maa. O kpaŋmaŋ ŋun daa nyɛla di chɛ ka Sembène yuli yina. Lala salinli ŋun maa nasara dibu maa daa nyɛla din yihi ariziki pam na ka di nyɛ din kpaŋsi o sabibu maa.
Sembène salinli din pahiri ayi, ' O Pays mon beau peuple!( oh Country, My beautiful people, 1957), daa nyɛla din yɛri Oumar. O daa nyɛla Senegalese pukpara ŋun tɛhiri biɛhinni ŋun daa labi o ya Casamance ni o silimi paɣa ka mali niya ni o kpaŋsi lala yaɣali maa pukparim tuma. Oumar daa nyɛla ŋun niŋ wahala pam zaŋ jɛndi French gomlanti shɛli bini daa bɛ di sulinsi ni maa ni tiŋgbani maa nim gba biɛhigu, ka bi daa nyɛ ban di o nyɛvilli. O Pays mon beau peuple! daa nyɛla di di nasara tiŋduya ni ka Sembène daa nyɛ bini boli so tiŋduya maa shɛŋa ni kamani China, Cuba mini Soviet Union.
Sembène salinli din pahi ata ka gahim n yi di ko n nyɛ Les Bouts de Dieu ( The God's Bits of Wood 1960); niriba pam daa yɛliya ni di nyɛla masterpiece naɣala Xala ko. Salinli ŋɔ daa nyɛla din jɛndi railroad strike Dakar-Niger line, din daa niŋ yuuni 1947 hali ni yuuni 1948. Hali Ibrahima Bakayoko ŋun daa mali jilima ka yɛri ka di zaana n daa nyɛ salinli maa central figure amaa salinli maa daa ka daabolo naɣala tiŋgbani maa zaa. Salo maa daa nyɛla ban nyɛ miisim mini nahingu zaŋ chaŋ bi maŋ biɛhigu polo. Ban bɛ salinli maa ni daa nyɛla ban paagi bin pihinu (50) ka di nyɛ seneganima mini tiŋ shɛli din bapali maa din nyɛ Mali ka strike maa nyɛ di yiri laɣulikam na.
Sembène daa nyɛla ŋun yihi salin shɛŋa na Les Bouts de Dieu nyaaŋa ni salin ŋmahi balibu (Tribal Scars 1962), lala balibu ŋu maa daa nyɛla din mali salin ŋmahi, tales mini fables, kamani <nowiki>''La Noire de...'' o ni daa ti zaŋ shɛli n ŋmaagi o tuuli siini. Yuuni 1964 puuni, o daa nyɛla ŋun yihi l'</nowiki>Harmattan ( The Harmattan ) lala salinli ŋɔ daa nyɛla din jɛndi maŋ sulinsi dɛibu zaŋ ti African tiŋzuɣu.
Yuuni 1962 hali ni yuuni 1963 puuni, Sembène daa nyɛla ŋun chaŋ n ti bohim siini ŋmaabu ( filmmaking) yuuni yini Gorky Films Studio puuni,Moscow,ka di nyɛ Soviet director Mark Donskey San. Ban gba daa bohindi ni n daa nyɛ Sarah Maldoror ŋun daa nyɛ French Guadeleupean Artist ŋun daa nyɛ tuuli paɣa ŋun pahi yihi African siini nima na.
Nyaaŋa tuma
O ni daa daa yihi salin shɛli yuuni 1965 la puuni la,Le Mandat, prècèdè de Vehi Ciosane ( The Money Order and White Genesis ), Sembène niya daa nyɛla din ŋmaligira. Kamani o na min pun zabi racial mini laɣari nahingu zuɣu French gomlanti ni daa kpa shɛli la. Lala tuma ŋɔ maa daa nyɛla din ŋmaligi o hankali n kpa tayisigu Africa Tiŋgbani ( corrupt African Elites ) din daa piligi maŋ sulinsi dɛigi nyaaga maa.
O daa nyɛla ŋun pahi ban tɔhi n sabi Lotus Magazine, shɛli bini daa lonchi Cairo yuuni 1968 la puuni ka Egypt mini Soviet Union ni daa nyɛ ban di ariziki n niŋ din ni.
Sembène daa nyɛla ŋun tuhi Xala salinli maa (1973), salin shɛli din daa jɛndi El Hadji Abdou Kader Beye, dabi laɣari lana maa. O ni daa niŋ o paɣasaribili villi so n pahi paɣa ata maa amiliya dali maa yoŋ, El Hadji daa nyɛ ŋun gbaagi doro ( <nowiki>''xala''</nowiki> in wolof) ka daa dihi tabili ni bi niŋ o mi.
Le Deinier l'empire ( The Last of the Empire) Sembène salinli bahigu daa nyɛla din wuhiri tayiɣisigu mini military coup din daa niŋdi African tiŋgbani shɛli din yoli kuli dɛigi di maŋ sulinsi. O ni daa yihi salinli dibaa ayi shɛli na maa din n nyɛ Niiwan et Taaw ( Niiwan mini Taaw) din daa yɛri biɛhigu mini bɛri villi yɛtɔlɣa maa daa nyɛla din kpi Senegal tiŋgbani.
Les Bouts de Bois de Dieu mini Xala, Sembène's daa nyɛla bini zaŋ so n pahi ban bɛ tooni di yi kana African Postcolonial literature puuni. Samba Gadjigo daa yɛliya ni o kpaŋ maŋ maa nyɛla di paari niriba n gari Francophone Africa zuɣu: Sembène ni daa yihi salin pi shɛŋa na maa puuni dibaa ayopoin daa nyɛla bini lɛbigi shɛli silimisili ni .
e5dfy4qzxfcf2du2dhlh9lmr7edd1uc
136820
136819
2026-05-15T12:55:57Z
Maltima Rabia
5146
Added heading
136820
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
'''Ousmane Sembène''' ( French: [usman sãbɛn]; 1 January 1923 bɛ 8 January 1923 - 9 June 2007 ) daa nyɛla Senegalese siini director, ŋun yihiri siini mini ŋun sabira siini. Los Angeles Time daa nyɛla ban yɛli ni Afrika zaa sabira binŋa n bala, ka bi daa tooi bolindi o Afrika siini Baba ( Father of African Films.
O kpaŋmaŋ o tuma maa ni zuɣu o daa nyɛla bini kpaŋsiri so French sitai ni Sembène Ousmane
O daa nyɛla ŋun yi Serer daŋ ni na ka di nyɛ o ma yili yaɣali Matan Sène, Ousmane Sembène daa nyɛla ŋun bɛ Serer adiini churi ni. O daa nyɛla ŋun pahi ban puhiri Tuur chuɣu ni.
== Piligu biɛhigu ==
Zahim gbahara mini o paɣa bidibiga Ousmane Sembène daa nyɛla bini dɔɣi so Ziguinchor din bɛ Casamance ban daa nyɛ Lebou zuliya. O bilim ni bi daa nyɛla ban zaŋ Serer adiini o mayili polo adiini n milisi o, kamani Tuur Chuɣu ni o daa nyɛla ŋun pahi <nowiki>''Cult Servant''</nowiki> maa zuɣu. Tuur daa nyɛla bini mali bihim n malidi di tiŋgbana ( pangool), Sembène daa nyɛla ŋun ka nimohi zaŋ chaŋ o Cult servant tuma maa ni ka bi daa mi o ka nyɛ ŋun nyori bihim shɛli bini daa mali tiri o ni o mali n tiri bi tiŋgbana maa. Serer theme daa nyɛla din pahi o tuma ni o ni daa bi balaga. O mayili yaapaɣa daa nyɛla ŋun kpaŋsiri o. Paɣaba n daa nyɛ ban wumsi o.
Sembène zuliya balli Walof nyaaŋa o daa mali baŋsim zaŋ chaŋ French mini mahamadiya ŋɔ polo ka di nyɛla o daa chaŋla mamahamdiya shikuru din daa nyɛ talahi n ti musilinima bidibisi ka lahi nyɛ ŋun chaŋ French shikuru hali ni yuuni 1936, ni ka yɛtɔlɣa bihi daa kpe o mini shikurumaa Karimbakpema maa sunsuni. Sembène daa nyɛla ŋun tumdi n suŋdi o ba - doro daa nyɛla din gbaagi o - hali ni yuuni 1938. O ni daa nyɛ yum pia ni anu, o daa nyɛla ŋun chaŋ Dakar,ni ka o daa nyɛ ŋun tumdi tum kpema kam.
Yuuni 1944, world war I la saha mini France nim ni daa lu n naagi, Sembène daa.nyɛla bini zaŋ so n pahi Senegalese Tirailleurs ( din daa nyɛ Corps n tu French Army maa). O tɔbu shɛli o ni daa lahi tuhi nyɛ world war II din ni ka o daa be Free French Force nim ni maa. Lala tɔbu maa nyaaŋa o daa nyɛla ŋun labi na o tiŋgbani. Yuuni 1947 puuni o daa nyɛla ŋun pahi Long railroad strike puuni, ni ka o daa sabi o seminal buku God's Bit of Wood (1960)
Yuuni 1947 puuni o daa nyɛla ŋun chaŋ France, ni ka o daa tumdi Citroën factory din bɛ Paris la. O daa nyɛla ŋun kpa south polo n ri tum Docks din bɛ Marseille ,ni ka o daa kpaŋsi oaŋ zaŋ jɛndi daabiligu polo ( French trade union movement). O daa kpe la Communist-led CGT mini Communist paati, o daa nyɛla ŋun suŋdi ni bi nyɛ tɔb nɛima din yɛn suŋba ka bi tooi tuhi French Colonial War di daa niŋ Vietnam. Lala saha ŋu o daa nyɛla ŋun baŋ Harlem Renaissance ŋun daa nyɛ ŋun sabiri gbana Claude McKay mini Haitian Marxist ŋun sabira Jacques Roumain.
== Piligu tuma ==
Sembène daa nyɛla ŋun bohim French sabu mini karimbu o maŋmaŋ. O buku shɛŋa o ni daa sabi maa pam daa nyɛla ŋun mamaŋ biɛhigu yɛtɔlɣa, Le Docker Noir din daa nyɛ din sani French puuni, ( yuuni 1956 ni, ka bi daa yihi di silimisili na din daa nyɛ The Black Docker) salima ŋɔ daa nyɛ Diaw dini, di daa yɛri la African Stevedore so bini daa nahinda Docks zuɣu Marseille la. Diaw daa nyɛla ŋun sabi salinli ka silimi paɣa so daa nyɛ ŋun zuli ka yihi polo n ti salo ka di nyɛ Diaw yuli n pa di zuɣu. O ni daa chaŋ ni o ti baŋ di nin neeisim, o daa nyɛla ŋun bi mi ka ku paɣa maa.
Sembène ni daa nyɛ ŋun sabbu yaa bɛ bini daa nahindi Africans ban go n chaŋ lala tiŋsiaa ni shɛm,o daa lahi nyɛla ŋun niŋ vihigu pam zaŋ chaŋ bini nahindi Arab mini Spanish tumtumdiba shɛm. O daa neeili n suŋ ni jɛlinsi zaŋ ti tiŋshɛŋa nim daa ŋmanila daŋdaŋ ka bi niŋda. O daa nyɛla ŋun sabili n jɛndi biɛhigu maa kamani o ni yoli nyaaŋa n sabi salim shɛŋa maa. O kpaŋmaŋ ŋun daa nyɛla di chɛ ka Sembène yuli yina. Lala salinli ŋun maa nasara dibu maa daa nyɛla din yihi ariziki pam na ka di nyɛ din kpaŋsi o sabibu maa.
Sembène salinli din pahiri ayi, ' O Pays mon beau peuple!( oh Country, My beautiful people, 1957), daa nyɛla din yɛri Oumar. O daa nyɛla Senegalese pukpara ŋun tɛhiri biɛhinni ŋun daa labi o ya Casamance ni o silimi paɣa ka mali niya ni o kpaŋsi lala yaɣali maa pukparim tuma. Oumar daa nyɛla ŋun niŋ wahala pam zaŋ jɛndi French gomlanti shɛli bini daa bɛ di sulinsi ni maa ni tiŋgbani maa nim gba biɛhigu, ka bi daa nyɛ ban di o nyɛvilli. O Pays mon beau peuple! daa nyɛla di di nasara tiŋduya ni ka Sembène daa nyɛ bini boli so tiŋduya maa shɛŋa ni kamani China, Cuba mini Soviet Union.
Sembène salinli din pahi ata ka gahim n yi di ko n nyɛ Les Bouts de Dieu ( The God's Bits of Wood 1960); niriba pam daa yɛliya ni di nyɛla masterpiece naɣala Xala ko. Salinli ŋɔ daa nyɛla din jɛndi railroad strike Dakar-Niger line, din daa niŋ yuuni 1947 hali ni yuuni 1948. Hali Ibrahima Bakayoko ŋun daa mali jilima ka yɛri ka di zaana n daa nyɛ salinli maa central figure amaa salinli maa daa ka daabolo naɣala tiŋgbani maa zaa. Salo maa daa nyɛla ban nyɛ miisim mini nahingu zaŋ chaŋ bi maŋ biɛhigu polo. Ban bɛ salinli maa ni daa nyɛla ban paagi bin pihinu (50) ka di nyɛ seneganima mini tiŋ shɛli din bapali maa din nyɛ Mali ka strike maa nyɛ di yiri laɣulikam na.
Sembène daa nyɛla ŋun yihi salin shɛŋa na Les Bouts de Dieu nyaaŋa ni salin ŋmahi balibu (Tribal Scars 1962), lala balibu ŋu maa daa nyɛla din mali salin ŋmahi, tales mini fables, kamani <nowiki>''La Noire de...'' o ni daa ti zaŋ shɛli n ŋmaagi o tuuli siini. Yuuni 1964 puuni, o daa nyɛla ŋun yihi l'</nowiki>Harmattan ( The Harmattan ) lala salinli ŋɔ daa nyɛla din jɛndi maŋ sulinsi dɛibu zaŋ ti African tiŋzuɣu.
Yuuni 1962 hali ni yuuni 1963 puuni, Sembène daa nyɛla ŋun chaŋ n ti bohim siini ŋmaabu ( filmmaking) yuuni yini Gorky Films Studio puuni,Moscow,ka di nyɛ Soviet director Mark Donskey San. Ban gba daa bohindi ni n daa nyɛ Sarah Maldoror ŋun daa nyɛ French Guadeleupean Artist ŋun daa nyɛ tuuli paɣa ŋun pahi yihi African siini nima na.
== Bahigu tuma ==
O ni daa daa yihi salin shɛli yuuni 1965 la puuni la,Le Mandat, prècèdè de Vehi Ciosane ( The Money Order and White Genesis ), Sembène niya daa nyɛla din ŋmaligira. Kamani o na min pun zabi racial mini laɣari nahingu zuɣu French gomlanti ni daa kpa shɛli la. Lala tuma ŋɔ maa daa nyɛla din ŋmaligi o hankali n kpa tayisigu Africa Tiŋgbani ( corrupt African Elites ) din daa piligi maŋ sulinsi dɛigi nyaaga maa.
O daa nyɛla ŋun pahi ban tɔhi n sabi Lotus Magazine, shɛli bini daa lonchi Cairo yuuni 1968 la puuni ka Egypt mini Soviet Union ni daa nyɛ ban di ariziki n niŋ din ni.
Sembène daa nyɛla ŋun tuhi Xala salinli maa (1973), salin shɛli din daa jɛndi El Hadji Abdou Kader Beye, dabi laɣari lana maa. O ni daa niŋ o paɣasaribili villi so n pahi paɣa ata maa amiliya dali maa yoŋ, El Hadji daa nyɛ ŋun gbaagi doro ( <nowiki>''xala''</nowiki> in wolof) ka daa dihi tabili ni bi niŋ o mi.
Le Deinier l'empire ( The Last of the Empire) Sembène salinli bahigu daa nyɛla din wuhiri tayiɣisigu mini military coup din daa niŋdi African tiŋgbani shɛli din yoli kuli dɛigi di maŋ sulinsi. O ni daa yihi salinli dibaa ayi shɛli na maa din n nyɛ Niiwan et Taaw ( Niiwan mini Taaw) din daa yɛri biɛhigu mini bɛri villi yɛtɔlɣa maa daa nyɛla din kpi Senegal tiŋgbani.
Les Bouts de Bois de Dieu mini Xala, Sembène's daa nyɛla bini zaŋ so n pahi ban bɛ tooni di yi kana African Postcolonial literature puuni. Samba Gadjigo daa yɛliya ni o kpaŋ maŋ maa nyɛla di paari niriba n gari Francophone Africa zuɣu: Sembène ni daa yihi salin pi shɛŋa na maa puuni dibaa ayopoin daa nyɛla bini lɛbigi shɛli silimisili ni .
mtw13tk5fhycu9ml7v6fci4x7kwmlhi
136821
136820
2026-05-15T12:57:20Z
Maltima Rabia
5146
Added heading
136821
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
'''Ousmane Sembène''' ( French: [usman sãbɛn]; 1 January 1923 bɛ 8 January 1923 - 9 June 2007 ) daa nyɛla Senegalese siini director, ŋun yihiri siini mini ŋun sabira siini. Los Angeles Time daa nyɛla ban yɛli ni Afrika zaa sabira binŋa n bala, ka bi daa tooi bolindi o Afrika siini Baba ( Father of African Films.
O kpaŋmaŋ o tuma maa ni zuɣu o daa nyɛla bini kpaŋsiri so French sitai ni Sembène Ousmane
O daa nyɛla ŋun yi Serer daŋ ni na ka di nyɛ o ma yili yaɣali Matan Sène, Ousmane Sembène daa nyɛla ŋun bɛ Serer adiini churi ni. O daa nyɛla ŋun pahi ban puhiri Tuur chuɣu ni.
== Piligu biɛhigu ==
Zahim gbahara mini o paɣa bidibiga Ousmane Sembène daa nyɛla bini dɔɣi so Ziguinchor din bɛ Casamance ban daa nyɛ Lebou zuliya. O bilim ni bi daa nyɛla ban zaŋ Serer adiini o mayili polo adiini n milisi o, kamani Tuur Chuɣu ni o daa nyɛla ŋun pahi <nowiki>''Cult Servant''</nowiki> maa zuɣu. Tuur daa nyɛla bini mali bihim n malidi di tiŋgbana ( pangool), Sembène daa nyɛla ŋun ka nimohi zaŋ chaŋ o Cult servant tuma maa ni ka bi daa mi o ka nyɛ ŋun nyori bihim shɛli bini daa mali tiri o ni o mali n tiri bi tiŋgbana maa. Serer theme daa nyɛla din pahi o tuma ni o ni daa bi balaga. O mayili yaapaɣa daa nyɛla ŋun kpaŋsiri o. Paɣaba n daa nyɛ ban wumsi o.
Sembène zuliya balli Walof nyaaŋa o daa mali baŋsim zaŋ chaŋ French mini mahamadiya ŋɔ polo ka di nyɛla o daa chaŋla mamahamdiya shikuru din daa nyɛ talahi n ti musilinima bidibisi ka lahi nyɛ ŋun chaŋ French shikuru hali ni yuuni 1936, ni ka yɛtɔlɣa bihi daa kpe o mini shikurumaa Karimbakpema maa sunsuni. Sembène daa nyɛla ŋun tumdi n suŋdi o ba - doro daa nyɛla din gbaagi o - hali ni yuuni 1938. O ni daa nyɛ yum pia ni anu, o daa nyɛla ŋun chaŋ Dakar,ni ka o daa nyɛ ŋun tumdi tum kpema kam.
Yuuni 1944, world war I la saha mini France nim ni daa lu n naagi, Sembène daa.nyɛla bini zaŋ so n pahi Senegalese Tirailleurs ( din daa nyɛ Corps n tu French Army maa). O tɔbu shɛli o ni daa lahi tuhi nyɛ world war II din ni ka o daa be Free French Force nim ni maa. Lala tɔbu maa nyaaŋa o daa nyɛla ŋun labi na o tiŋgbani. Yuuni 1947 puuni o daa nyɛla ŋun pahi Long railroad strike puuni, ni ka o daa sabi o seminal buku God's Bit of Wood (1960)
Yuuni 1947 puuni o daa nyɛla ŋun chaŋ France, ni ka o daa tumdi Citroën factory din bɛ Paris la. O daa nyɛla ŋun kpa south polo n ri tum Docks din bɛ Marseille ,ni ka o daa kpaŋsi oaŋ zaŋ jɛndi daabiligu polo ( French trade union movement). O daa kpe la Communist-led CGT mini Communist paati, o daa nyɛla ŋun suŋdi ni bi nyɛ tɔb nɛima din yɛn suŋba ka bi tooi tuhi French Colonial War di daa niŋ Vietnam. Lala saha ŋu o daa nyɛla ŋun baŋ Harlem Renaissance ŋun daa nyɛ ŋun sabiri gbana Claude McKay mini Haitian Marxist ŋun sabira Jacques Roumain.
== Piligu tuma ==
Sembène daa nyɛla ŋun bohim French sabu mini karimbu o maŋmaŋ. O buku shɛŋa o ni daa sabi maa pam daa nyɛla ŋun mamaŋ biɛhigu yɛtɔlɣa, Le Docker Noir din daa nyɛ din sani French puuni, ( yuuni 1956 ni, ka bi daa yihi di silimisili na din daa nyɛ The Black Docker) salima ŋɔ daa nyɛ Diaw dini, di daa yɛri la African Stevedore so bini daa nahinda Docks zuɣu Marseille la. Diaw daa nyɛla ŋun sabi salinli ka silimi paɣa so daa nyɛ ŋun zuli ka yihi polo n ti salo ka di nyɛ Diaw yuli n pa di zuɣu. O ni daa chaŋ ni o ti baŋ di nin neeisim, o daa nyɛla ŋun bi mi ka ku paɣa maa.
Sembène ni daa nyɛ ŋun sabbu yaa bɛ bini daa nahindi Africans ban go n chaŋ lala tiŋsiaa ni shɛm,o daa lahi nyɛla ŋun niŋ vihigu pam zaŋ chaŋ bini nahindi Arab mini Spanish tumtumdiba shɛm. O daa neeili n suŋ ni jɛlinsi zaŋ ti tiŋshɛŋa nim daa ŋmanila daŋdaŋ ka bi niŋda. O daa nyɛla ŋun sabili n jɛndi biɛhigu maa kamani o ni yoli nyaaŋa n sabi salim shɛŋa maa. O kpaŋmaŋ ŋun daa nyɛla di chɛ ka Sembène yuli yina. Lala salinli ŋun maa nasara dibu maa daa nyɛla din yihi ariziki pam na ka di nyɛ din kpaŋsi o sabibu maa.
Sembène salinli din pahiri ayi, ' O Pays mon beau peuple!( oh Country, My beautiful people, 1957), daa nyɛla din yɛri Oumar. O daa nyɛla Senegalese pukpara ŋun tɛhiri biɛhinni ŋun daa labi o ya Casamance ni o silimi paɣa ka mali niya ni o kpaŋsi lala yaɣali maa pukparim tuma. Oumar daa nyɛla ŋun niŋ wahala pam zaŋ jɛndi French gomlanti shɛli bini daa bɛ di sulinsi ni maa ni tiŋgbani maa nim gba biɛhigu, ka bi daa nyɛ ban di o nyɛvilli. O Pays mon beau peuple! daa nyɛla di di nasara tiŋduya ni ka Sembène daa nyɛ bini boli so tiŋduya maa shɛŋa ni kamani China, Cuba mini Soviet Union.
Sembène salinli din pahi ata ka gahim n yi di ko n nyɛ Les Bouts de Dieu ( The God's Bits of Wood 1960); niriba pam daa yɛliya ni di nyɛla masterpiece naɣala Xala ko. Salinli ŋɔ daa nyɛla din jɛndi railroad strike Dakar-Niger line, din daa niŋ yuuni 1947 hali ni yuuni 1948. Hali Ibrahima Bakayoko ŋun daa mali jilima ka yɛri ka di zaana n daa nyɛ salinli maa central figure amaa salinli maa daa ka daabolo naɣala tiŋgbani maa zaa. Salo maa daa nyɛla ban nyɛ miisim mini nahingu zaŋ chaŋ bi maŋ biɛhigu polo. Ban bɛ salinli maa ni daa nyɛla ban paagi bin pihinu (50) ka di nyɛ seneganima mini tiŋ shɛli din bapali maa din nyɛ Mali ka strike maa nyɛ di yiri laɣulikam na.
Sembène daa nyɛla ŋun yihi salin shɛŋa na Les Bouts de Dieu nyaaŋa ni salin ŋmahi balibu (Tribal Scars 1962), lala balibu ŋu maa daa nyɛla din mali salin ŋmahi, tales mini fables, kamani <nowiki>''La Noire de...'' o ni daa ti zaŋ shɛli n ŋmaagi o tuuli siini. Yuuni 1964 puuni, o daa nyɛla ŋun yihi l'</nowiki>Harmattan ( The Harmattan ) lala salinli ŋɔ daa nyɛla din jɛndi maŋ sulinsi dɛibu zaŋ ti African tiŋzuɣu.
Yuuni 1962 hali ni yuuni 1963 puuni, Sembène daa nyɛla ŋun chaŋ n ti bohim siini ŋmaabu ( filmmaking) yuuni yini Gorky Films Studio puuni,Moscow,ka di nyɛ Soviet director Mark Donskey San. Ban gba daa bohindi ni n daa nyɛ Sarah Maldoror ŋun daa nyɛ French Guadeleupean Artist ŋun daa nyɛ tuuli paɣa ŋun pahi yihi African siini nima na.
== Bahigu tuma ==
O ni daa daa yihi salin shɛli yuuni 1965 la puuni la,Le Mandat, prècèdè de Vehi Ciosane ( The Money Order and White Genesis ), Sembène niya daa nyɛla din ŋmaligira. Kamani o na min pun zabi racial mini laɣari nahingu zuɣu French gomlanti ni daa kpa shɛli la. Lala tuma ŋɔ maa daa nyɛla din ŋmaligi o hankali n kpa tayisigu Africa Tiŋgbani ( corrupt African Elites ) din daa piligi maŋ sulinsi dɛigi nyaaga maa.
O daa nyɛla ŋun pahi ban tɔhi n sabi Lotus Magazine, shɛli bini daa lonchi Cairo yuuni 1968 la puuni ka Egypt mini Soviet Union ni daa nyɛ ban di ariziki n niŋ din ni.
Sembène daa nyɛla ŋun tuhi Xala salinli maa (1973), salin shɛli din daa jɛndi El Hadji Abdou Kader Beye, dabi laɣari lana maa. O ni daa niŋ o paɣasaribili villi so n pahi paɣa ata maa amiliya dali maa yoŋ, El Hadji daa nyɛ ŋun gbaagi doro ( <nowiki>''xala''</nowiki> in wolof) ka daa dihi tabili ni bi niŋ o mi.
Le Deinier l'empire ( The Last of the Empire) Sembène salinli bahigu daa nyɛla din wuhiri tayiɣisigu mini military coup din daa niŋdi African tiŋgbani shɛli din yoli kuli dɛigi di maŋ sulinsi. O ni daa yihi salinli dibaa ayi shɛli na maa din n nyɛ Niiwan et Taaw ( Niiwan mini Taaw) din daa yɛri biɛhigu mini bɛri villi yɛtɔlɣa maa daa nyɛla din kpi Senegal tiŋgbani.
Les Bouts de Bois de Dieu mini Xala, Sembène's daa nyɛla bini zaŋ so n pahi ban bɛ tooni di yi kana African Postcolonial literature puuni. Samba Gadjigo daa yɛliya ni o kpaŋ maŋ maa nyɛla di paari niriba n gari Francophone Africa zuɣu: Sembène ni daa yihi salin pi shɛŋa na maa puuni dibaa ayopoin daa nyɛla bini lɛbigi shɛli silimisili ni .
== Kunduvihira ==
do6azcelksqrrkdc9m1jg1dnwap55zb
136841
136821
2026-05-15T20:10:36Z
Maltima Rabia
5146
Added content
136841
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
'''Ousmane Sembène''' ( French: [usman sãbɛn]; 1 January 1923 bɛ 8 January 1923 - 9 June 2007 ) daa nyɛla Senegalese siini director, ŋun yihiri siini mini ŋun sabira siini. Los Angeles Time daa nyɛla ban yɛli ni Afrika zaa sabira binŋa n bala, ka bi daa tooi bolindi o Afrika siini Baba ( Father of African Films.
O kpaŋmaŋ o tuma maa ni zuɣu o daa nyɛla bini kpaŋsiri so French sitai ni Sembène Ousmane
O daa nyɛla ŋun yi Serer daŋ ni na ka di nyɛ o ma yili yaɣali Matan Sène, Ousmane Sembène daa nyɛla ŋun bɛ Serer adiini churi ni. O daa nyɛla ŋun pahi ban puhiri Tuur chuɣu ni.
== Piligu biɛhigu ==
Zahim gbahara mini o paɣa bidibiga Ousmane Sembène daa nyɛla bini dɔɣi so Ziguinchor din bɛ Casamance ban daa nyɛ Lebou zuliya. O bilim ni bi daa nyɛla ban zaŋ Serer adiini o mayili polo adiini n milisi o, kamani Tuur Chuɣu ni o daa nyɛla ŋun pahi <nowiki>''Cult Servant''</nowiki> maa zuɣu. Tuur daa nyɛla bini mali bihim n malidi di tiŋgbana ( pangool), Sembène daa nyɛla ŋun ka nimohi zaŋ chaŋ o Cult servant tuma maa ni ka bi daa mi o ka nyɛ ŋun nyori bihim shɛli bini daa mali tiri o ni o mali n tiri bi tiŋgbana maa. Serer theme daa nyɛla din pahi o tuma ni o ni daa bi balaga. O mayili yaapaɣa daa nyɛla ŋun kpaŋsiri o. Paɣaba n daa nyɛ ban wumsi o.
Sembène zuliya balli Walof nyaaŋa o daa mali baŋsim zaŋ chaŋ French mini mahamadiya ŋɔ polo ka di nyɛla o daa chaŋla mamahamdiya shikuru din daa nyɛ talahi n ti musilinima bidibisi ka lahi nyɛ ŋun chaŋ French shikuru hali ni yuuni 1936, ni ka yɛtɔlɣa bihi daa kpe o mini shikurumaa Karimbakpema maa sunsuni. Sembène daa nyɛla ŋun tumdi n suŋdi o ba - doro daa nyɛla din gbaagi o - hali ni yuuni 1938. O ni daa nyɛ yum pia ni anu, o daa nyɛla ŋun chaŋ Dakar,ni ka o daa nyɛ ŋun tumdi tum kpema kam.
Yuuni 1944, world war I la saha mini France nim ni daa lu n naagi, Sembène daa.nyɛla bini zaŋ so n pahi Senegalese Tirailleurs ( din daa nyɛ Corps n tu French Army maa). O tɔbu shɛli o ni daa lahi tuhi nyɛ world war II din ni ka o daa be Free French Force nim ni maa. Lala tɔbu maa nyaaŋa o daa nyɛla ŋun labi na o tiŋgbani. Yuuni 1947 puuni o daa nyɛla ŋun pahi Long railroad strike puuni, ni ka o daa sabi o seminal buku God's Bit of Wood (1960)
Yuuni 1947 puuni o daa nyɛla ŋun chaŋ France, ni ka o daa tumdi Citroën factory din bɛ Paris la. O daa nyɛla ŋun kpa south polo n ri tum Docks din bɛ Marseille ,ni ka o daa kpaŋsi oaŋ zaŋ jɛndi daabiligu polo ( French trade union movement). O daa kpe la Communist-led CGT mini Communist paati, o daa nyɛla ŋun suŋdi ni bi nyɛ tɔb nɛima din yɛn suŋba ka bi tooi tuhi French Colonial War di daa niŋ Vietnam. Lala saha ŋu o daa nyɛla ŋun baŋ Harlem Renaissance ŋun daa nyɛ ŋun sabiri gbana Claude McKay mini Haitian Marxist ŋun sabira Jacques Roumain.
== Piligu tuma ==
Sembène daa nyɛla ŋun bohim French sabu mini karimbu o maŋmaŋ. O buku shɛŋa o ni daa sabi maa pam daa nyɛla ŋun mamaŋ biɛhigu yɛtɔlɣa, Le Docker Noir din daa nyɛ din sani French puuni, ( yuuni 1956 ni, ka bi daa yihi di silimisili na din daa nyɛ The Black Docker) salima ŋɔ daa nyɛ Diaw dini, di daa yɛri la African Stevedore so bini daa nahinda Docks zuɣu Marseille la. Diaw daa nyɛla ŋun sabi salinli ka silimi paɣa so daa nyɛ ŋun zuli ka yihi polo n ti salo ka di nyɛ Diaw yuli n pa di zuɣu. O ni daa chaŋ ni o ti baŋ di nin neeisim, o daa nyɛla ŋun bi mi ka ku paɣa maa.
Sembène ni daa nyɛ ŋun sabbu yaa bɛ bini daa nahindi Africans ban go n chaŋ lala tiŋsiaa ni shɛm,o daa lahi nyɛla ŋun niŋ vihigu pam zaŋ chaŋ bini nahindi Arab mini Spanish tumtumdiba shɛm. O daa neeili n suŋ ni jɛlinsi zaŋ ti tiŋshɛŋa nim daa ŋmanila daŋdaŋ ka bi niŋda. O daa nyɛla ŋun sabili n jɛndi biɛhigu maa kamani o ni yoli nyaaŋa n sabi salim shɛŋa maa. O kpaŋmaŋ ŋun daa nyɛla di chɛ ka Sembène yuli yina. Lala salinli ŋun maa nasara dibu maa daa nyɛla din yihi ariziki pam na ka di nyɛ din kpaŋsi o sabibu maa.
Sembène salinli din pahiri ayi, ' O Pays mon beau peuple!( oh Country, My beautiful people, 1957), daa nyɛla din yɛri Oumar. O daa nyɛla Senegalese pukpara ŋun tɛhiri biɛhinni ŋun daa labi o ya Casamance ni o silimi paɣa ka mali niya ni o kpaŋsi lala yaɣali maa pukparim tuma. Oumar daa nyɛla ŋun niŋ wahala pam zaŋ jɛndi French gomlanti shɛli bini daa bɛ di sulinsi ni maa ni tiŋgbani maa nim gba biɛhigu, ka bi daa nyɛ ban di o nyɛvilli. O Pays mon beau peuple! daa nyɛla di di nasara tiŋduya ni ka Sembène daa nyɛ bini boli so tiŋduya maa shɛŋa ni kamani China, Cuba mini Soviet Union.
Sembène salinli din pahi ata ka gahim n yi di ko n nyɛ Les Bouts de Dieu ( The God's Bits of Wood 1960); niriba pam daa yɛliya ni di nyɛla masterpiece naɣala Xala ko. Salinli ŋɔ daa nyɛla din jɛndi railroad strike Dakar-Niger line, din daa niŋ yuuni 1947 hali ni yuuni 1948. Hali Ibrahima Bakayoko ŋun daa mali jilima ka yɛri ka di zaana n daa nyɛ salinli maa central figure amaa salinli maa daa ka daabolo naɣala tiŋgbani maa zaa. Salo maa daa nyɛla ban nyɛ miisim mini nahingu zaŋ chaŋ bi maŋ biɛhigu polo. Ban bɛ salinli maa ni daa nyɛla ban paagi bin pihinu (50) ka di nyɛ seneganima mini tiŋ shɛli din bapali maa din nyɛ Mali ka strike maa nyɛ di yiri laɣulikam na.
Sembène daa nyɛla ŋun yihi salin shɛŋa na Les Bouts de Dieu nyaaŋa ni salin ŋmahi balibu (Tribal Scars 1962), lala balibu ŋu maa daa nyɛla din mali salin ŋmahi, tales mini fables, kamani <nowiki>''La Noire de...'' o ni daa ti zaŋ shɛli n ŋmaagi o tuuli siini. Yuuni 1964 puuni, o daa nyɛla ŋun yihi l'</nowiki>Harmattan ( The Harmattan ) lala salinli ŋɔ daa nyɛla din jɛndi maŋ sulinsi dɛibu zaŋ ti African tiŋzuɣu.
Yuuni 1962 hali ni yuuni 1963 puuni, Sembène daa nyɛla ŋun chaŋ n ti bohim siini ŋmaabu ( filmmaking) yuuni yini Gorky Films Studio puuni,Moscow,ka di nyɛ Soviet director Mark Donskey San. Ban gba daa bohindi ni n daa nyɛ Sarah Maldoror ŋun daa nyɛ French Guadeleupean Artist ŋun daa nyɛ tuuli paɣa ŋun pahi yihi African siini nima na.
== Bahigu tuma ==
O ni daa daa yihi salin shɛli yuuni 1965 la puuni la,Le Mandat, prècèdè de Vehi Ciosane ( The Money Order and White Genesis ), Sembène niya daa nyɛla din ŋmaligira. Kamani o na min pun zabi racial mini laɣari nahingu zuɣu French gomlanti ni daa kpa shɛli la. Lala tuma ŋɔ maa daa nyɛla din ŋmaligi o hankali n kpa tayisigu Africa Tiŋgbani ( corrupt African Elites ) din daa piligi maŋ sulinsi dɛigi nyaaga maa.
O daa nyɛla ŋun pahi ban tɔhi n sabi Lotus Magazine, shɛli bini daa lonchi Cairo yuuni 1968 la puuni ka Egypt mini Soviet Union ni daa nyɛ ban di ariziki n niŋ din ni.
Sembène daa nyɛla ŋun tuhi Xala salinli maa (1973), salin shɛli din daa jɛndi El Hadji Abdou Kader Beye, dabi laɣari lana maa. O ni daa niŋ o paɣasaribili villi so n pahi paɣa ata maa amiliya dali maa yoŋ, El Hadji daa nyɛ ŋun gbaagi doro ( <nowiki>''xala''</nowiki> in wolof) ka daa dihi tabili ni bi niŋ o mi.
Le Deinier l'empire ( The Last of the Empire) Sembène salinli bahigu daa nyɛla din wuhiri tayiɣisigu mini military coup din daa niŋdi African tiŋgbani shɛli din yoli kuli dɛigi di maŋ sulinsi. O ni daa yihi salinli dibaa ayi shɛli na maa din n nyɛ Niiwan et Taaw ( Niiwan mini Taaw) din daa yɛri biɛhigu mini bɛri villi yɛtɔlɣa maa daa nyɛla din kpi Senegal tiŋgbani.
Les Bouts de Bois de Dieu mini Xala, Sembène's daa nyɛla bini zaŋ so n pahi ban bɛ tooni di yi kana African Postcolonial literature puuni. Samba Gadjigo daa yɛliya ni o kpaŋ maŋ maa nyɛla di paari niriba n gari Francophone Africa zuɣu: Sembène ni daa yihi salin pi shɛŋa na maa puuni dibaa ayopoin daa nyɛla bini lɛbigi shɛli silimisili ni .
Siini
O daa nyɛ salin sabira so ŋun zaŋsim bɛ biɛhigu lɛbigimsi, Sembène ni daa bori ni o vo niriba pam hankali. O daa baŋya ni o salin shɛŋa o ni sabi maa nyɛla ban chaŋ shikuru ko n ni tooi nyɛ hankali shɛli o ni kohiri maa, amaa siini nyɛla niriba pam yɔŋ shikuru ka di ni tooi chɛ ka o tooi kohi o hankali maa n ti African pam.
Yuuni 1963 puuni,Sembène daa nyɛla ŋun yihi tuuli siini, zaŋ ŋmaha Barom Sarret ( The Wagoner). Yuuni 1964 puuni, o daa lahi yihi zaŋ ŋma na ka boli Niaye. Yuuni 1966 o daa nyɛla ŋun yihi o tuuli siini shɛli o ni daa feature La Noir de..., ka di nyɛ salin ŋmahi maa zaŋ yini; din n daa nyɛ tuuli feature siini shɛli Sub-Sahara African Director ni yihi shɛli na. Hali di waɣalim maa daa kuli nyɛ minti pihiyobu French siini maa zaa yoli, di daa nyɛla din di Prix Jean Vigo, di daa nyɛla din zaŋ tiŋduya nim zaŋsim n labisina African siini nim puuni balatɛi Sembène siini nima. Sembène daa nyɛla ŋun daa zaŋ o nasara ŋɔ maa n kpaŋsi o maŋ ka daa yihi Mandabi yuuni 1968 ka di daa ti o nasara ka tooi yihi o balli Wolof siini na.
O ni daa yihi o balli maa Wolof balli maa siini shɛŋa n pahi maa n nyɛ Xala (1975 ka di nyɛ o maŋmaŋ ni sabi salin shɛŋa maa yini), Ceddo (1977), Camp de Thiaroye (1987) mini Guelwaar (1992). Senegalese nim daa yihi Ceddo na ka bi bi saɣa n ti, hali di daliri daa kuli nyɛ Sembène salin shɛŋa din daa bɛ gbana ni kabi daa bori ni di paagi salo pam maa zaa yoli, bi daa yɛliya ni gamlanti zalikpana n bi sahi n ti li kadi nyɛla anti-Muslims yɛtɔlɣa m daa bɛ siini maa ni .
Sembène daa nyɛla ŋun bi sahi n tili ka daa gilindi theatre nim ni n tari ti gbanbihi din wuhiri ni o yihi la siini maa duniya zaa zuɣu.
Yuuni 1971 puuni, Sembène daa nyɛla ŋun ŋmaagi siini French mini Diola puuni ka piigi yuli n boli Emitaĩ. Di daa nyɛla bini kpɛhi shɛli 7th Moscow International Films Festival ni ka di daa di Silver pini. Di daa nyɛla gomlanti zali kpana ni bi saɣi n ti shɛli French West African tiŋgbana zaa puuni. O yuuni 1975 siini Xala daa nyɛla din pahi 9th Moscow International Film Festival puuni.
Yuuni 1977 puuni o siini shɛli o ni daa boli Ceddo la gba daa nyɛla bini piigi shɛli n pahi 10th Moscow International Film Festival puuni. Lala yuuni maa puuni Sembène daa nyɛla bini boli so ni o ti pahi bi Jury maa zuɣu 27th Berlin International Film Festival zuɣu. 11th Moscow International Film Festival yuuni 1979 puuni bi daa ti o piin gahindili ka di o kpaŋ maŋ zaŋ chaŋ Cenima polo.
Sembène siini reccurent theme nim maa shɛŋa n nyɛ Lahabali zaŋ jɛndi gbaŋpɛila ni daa su gbaŋsabila tiŋgbani shɛm,adiini nim ni daa bi zaani shɛm,mini African paɣaba yaa.
O siini bahigu yuuni 2004 puuniMoolaadé, daa di pini yuuni 2004Cannes Film Festival mini FESPACO Film Festival Ouagadougou, Burkina Faso tiŋgbani. Bi daa ŋmala siini maa tiŋkpaŋ bili shɛli Burkina Faso ka di daa yihi bi daa niŋdi bin shɛli ka boli Female Genital Mutilation.
Sembène nyɛla ŋun niŋ cameo appearance o siini nim puuni. Kamani Mandabi ŋun n nyɛ gbaŋ sabira post office maa ni.
== Kunduvihira ==
lycy4ycumqowarpiohhrm1p1pqcfi1y
136842
136841
2026-05-15T20:12:15Z
Maltima Rabia
5146
Added content
136842
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
'''Ousmane Sembène''' ( French: [usman sãbɛn]; 1 January 1923 bɛ 8 January 1923 - 9 June 2007 ) daa nyɛla Senegalese siini director, ŋun yihiri siini mini ŋun sabira siini. Los Angeles Time daa nyɛla ban yɛli ni Afrika zaa sabira binŋa n bala, ka bi daa tooi bolindi o Afrika siini Baba ( Father of African Films.
O kpaŋmaŋ o tuma maa ni zuɣu o daa nyɛla bini kpaŋsiri so French sitai ni Sembène Ousmane
O daa nyɛla ŋun yi Serer daŋ ni na ka di nyɛ o ma yili yaɣali Matan Sène, Ousmane Sembène daa nyɛla ŋun bɛ Serer adiini churi ni. O daa nyɛla ŋun pahi ban puhiri Tuur chuɣu ni.
== Piligu biɛhigu ==
Zahim gbahara mini o paɣa bidibiga Ousmane Sembène daa nyɛla bini dɔɣi so Ziguinchor din bɛ Casamance ban daa nyɛ Lebou zuliya. O bilim ni bi daa nyɛla ban zaŋ Serer adiini o mayili polo adiini n milisi o, kamani Tuur Chuɣu ni o daa nyɛla ŋun pahi <nowiki>''Cult Servant''</nowiki> maa zuɣu. Tuur daa nyɛla bini mali bihim n malidi di tiŋgbana ( pangool), Sembène daa nyɛla ŋun ka nimohi zaŋ chaŋ o Cult servant tuma maa ni ka bi daa mi o ka nyɛ ŋun nyori bihim shɛli bini daa mali tiri o ni o mali n tiri bi tiŋgbana maa. Serer theme daa nyɛla din pahi o tuma ni o ni daa bi balaga. O mayili yaapaɣa daa nyɛla ŋun kpaŋsiri o. Paɣaba n daa nyɛ ban wumsi o.
Sembène zuliya balli Walof nyaaŋa o daa mali baŋsim zaŋ chaŋ French mini mahamadiya ŋɔ polo ka di nyɛla o daa chaŋla mamahamdiya shikuru din daa nyɛ talahi n ti musilinima bidibisi ka lahi nyɛ ŋun chaŋ French shikuru hali ni yuuni 1936, ni ka yɛtɔlɣa bihi daa kpe o mini shikurumaa Karimbakpema maa sunsuni. Sembène daa nyɛla ŋun tumdi n suŋdi o ba - doro daa nyɛla din gbaagi o - hali ni yuuni 1938. O ni daa nyɛ yum pia ni anu, o daa nyɛla ŋun chaŋ Dakar,ni ka o daa nyɛ ŋun tumdi tum kpema kam.
Yuuni 1944, world war I la saha mini France nim ni daa lu n naagi, Sembène daa.nyɛla bini zaŋ so n pahi Senegalese Tirailleurs ( din daa nyɛ Corps n tu French Army maa). O tɔbu shɛli o ni daa lahi tuhi nyɛ world war II din ni ka o daa be Free French Force nim ni maa. Lala tɔbu maa nyaaŋa o daa nyɛla ŋun labi na o tiŋgbani. Yuuni 1947 puuni o daa nyɛla ŋun pahi Long railroad strike puuni, ni ka o daa sabi o seminal buku God's Bit of Wood (1960)
Yuuni 1947 puuni o daa nyɛla ŋun chaŋ France, ni ka o daa tumdi Citroën factory din bɛ Paris la. O daa nyɛla ŋun kpa south polo n ri tum Docks din bɛ Marseille ,ni ka o daa kpaŋsi oaŋ zaŋ jɛndi daabiligu polo ( French trade union movement). O daa kpe la Communist-led CGT mini Communist paati, o daa nyɛla ŋun suŋdi ni bi nyɛ tɔb nɛima din yɛn suŋba ka bi tooi tuhi French Colonial War di daa niŋ Vietnam. Lala saha ŋu o daa nyɛla ŋun baŋ Harlem Renaissance ŋun daa nyɛ ŋun sabiri gbana Claude McKay mini Haitian Marxist ŋun sabira Jacques Roumain.
== Piligu tuma ==
Sembène daa nyɛla ŋun bohim French sabu mini karimbu o maŋmaŋ. O buku shɛŋa o ni daa sabi maa pam daa nyɛla ŋun mamaŋ biɛhigu yɛtɔlɣa, Le Docker Noir din daa nyɛ din sani French puuni, ( yuuni 1956 ni, ka bi daa yihi di silimisili na din daa nyɛ The Black Docker) salima ŋɔ daa nyɛ Diaw dini, di daa yɛri la African Stevedore so bini daa nahinda Docks zuɣu Marseille la. Diaw daa nyɛla ŋun sabi salinli ka silimi paɣa so daa nyɛ ŋun zuli ka yihi polo n ti salo ka di nyɛ Diaw yuli n pa di zuɣu. O ni daa chaŋ ni o ti baŋ di nin neeisim, o daa nyɛla ŋun bi mi ka ku paɣa maa.
Sembène ni daa nyɛ ŋun sabbu yaa bɛ bini daa nahindi Africans ban go n chaŋ lala tiŋsiaa ni shɛm,o daa lahi nyɛla ŋun niŋ vihigu pam zaŋ chaŋ bini nahindi Arab mini Spanish tumtumdiba shɛm. O daa neeili n suŋ ni jɛlinsi zaŋ ti tiŋshɛŋa nim daa ŋmanila daŋdaŋ ka bi niŋda. O daa nyɛla ŋun sabili n jɛndi biɛhigu maa kamani o ni yoli nyaaŋa n sabi salim shɛŋa maa. O kpaŋmaŋ ŋun daa nyɛla di chɛ ka Sembène yuli yina. Lala salinli ŋun maa nasara dibu maa daa nyɛla din yihi ariziki pam na ka di nyɛ din kpaŋsi o sabibu maa.
Sembène salinli din pahiri ayi, ' O Pays mon beau peuple!( oh Country, My beautiful people, 1957), daa nyɛla din yɛri Oumar. O daa nyɛla Senegalese pukpara ŋun tɛhiri biɛhinni ŋun daa labi o ya Casamance ni o silimi paɣa ka mali niya ni o kpaŋsi lala yaɣali maa pukparim tuma. Oumar daa nyɛla ŋun niŋ wahala pam zaŋ jɛndi French gomlanti shɛli bini daa bɛ di sulinsi ni maa ni tiŋgbani maa nim gba biɛhigu, ka bi daa nyɛ ban di o nyɛvilli. O Pays mon beau peuple! daa nyɛla di di nasara tiŋduya ni ka Sembène daa nyɛ bini boli so tiŋduya maa shɛŋa ni kamani China, Cuba mini Soviet Union.
Sembène salinli din pahi ata ka gahim n yi di ko n nyɛ Les Bouts de Dieu ( The God's Bits of Wood 1960); niriba pam daa yɛliya ni di nyɛla masterpiece naɣala Xala ko. Salinli ŋɔ daa nyɛla din jɛndi railroad strike Dakar-Niger line, din daa niŋ yuuni 1947 hali ni yuuni 1948. Hali Ibrahima Bakayoko ŋun daa mali jilima ka yɛri ka di zaana n daa nyɛ salinli maa central figure amaa salinli maa daa ka daabolo naɣala tiŋgbani maa zaa. Salo maa daa nyɛla ban nyɛ miisim mini nahingu zaŋ chaŋ bi maŋ biɛhigu polo. Ban bɛ salinli maa ni daa nyɛla ban paagi bin pihinu (50) ka di nyɛ seneganima mini tiŋ shɛli din bapali maa din nyɛ Mali ka strike maa nyɛ di yiri laɣulikam na.
Sembène daa nyɛla ŋun yihi salin shɛŋa na Les Bouts de Dieu nyaaŋa ni salin ŋmahi balibu (Tribal Scars 1962), lala balibu ŋu maa daa nyɛla din mali salin ŋmahi, tales mini fables, kamani <nowiki>''La Noire de...'' o ni daa ti zaŋ shɛli n ŋmaagi o tuuli siini. Yuuni 1964 puuni, o daa nyɛla ŋun yihi l'</nowiki>Harmattan ( The Harmattan ) lala salinli ŋɔ daa nyɛla din jɛndi maŋ sulinsi dɛibu zaŋ ti African tiŋzuɣu.
Yuuni 1962 hali ni yuuni 1963 puuni, Sembène daa nyɛla ŋun chaŋ n ti bohim siini ŋmaabu ( filmmaking) yuuni yini Gorky Films Studio puuni,Moscow,ka di nyɛ Soviet director Mark Donskey San. Ban gba daa bohindi ni n daa nyɛ Sarah Maldoror ŋun daa nyɛ French Guadeleupean Artist ŋun daa nyɛ tuuli paɣa ŋun pahi yihi African siini nima na.
== Bahigu tuma ==
O ni daa daa yihi salin shɛli yuuni 1965 la puuni la,Le Mandat, prècèdè de Vehi Ciosane ( The Money Order and White Genesis ), Sembène niya daa nyɛla din ŋmaligira. Kamani o na min pun zabi racial mini laɣari nahingu zuɣu French gomlanti ni daa kpa shɛli la. Lala tuma ŋɔ maa daa nyɛla din ŋmaligi o hankali n kpa tayisigu Africa Tiŋgbani ( corrupt African Elites ) din daa piligi maŋ sulinsi dɛigi nyaaga maa.
O daa nyɛla ŋun pahi ban tɔhi n sabi Lotus Magazine, shɛli bini daa lonchi Cairo yuuni 1968 la puuni ka Egypt mini Soviet Union ni daa nyɛ ban di ariziki n niŋ din ni.
Sembène daa nyɛla ŋun tuhi Xala salinli maa (1973), salin shɛli din daa jɛndi El Hadji Abdou Kader Beye, dabi laɣari lana maa. O ni daa niŋ o paɣasaribili villi so n pahi paɣa ata maa amiliya dali maa yoŋ, El Hadji daa nyɛ ŋun gbaagi doro ( <nowiki>''xala''</nowiki> in wolof) ka daa dihi tabili ni bi niŋ o mi.
Le Deinier l'empire ( The Last of the Empire) Sembène salinli bahigu daa nyɛla din wuhiri tayiɣisigu mini military coup din daa niŋdi African tiŋgbani shɛli din yoli kuli dɛigi di maŋ sulinsi. O ni daa yihi salinli dibaa ayi shɛli na maa din n nyɛ Niiwan et Taaw ( Niiwan mini Taaw) din daa yɛri biɛhigu mini bɛri villi yɛtɔlɣa maa daa nyɛla din kpi Senegal tiŋgbani.
Les Bouts de Bois de Dieu mini Xala, Sembène's daa nyɛla bini zaŋ so n pahi ban bɛ tooni di yi kana African Postcolonial literature puuni. Samba Gadjigo daa yɛliya ni o kpaŋ maŋ maa nyɛla di paari niriba n gari Francophone Africa zuɣu: Sembène ni daa yihi salin pi shɛŋa na maa puuni dibaa ayopoin daa nyɛla bini lɛbigi shɛli silimisili ni .
Siini
O daa nyɛ salin sabira so ŋun zaŋsim bɛ biɛhigu lɛbigimsi, Sembène ni daa bori ni o vo niriba pam hankali. O daa baŋya ni o salin shɛŋa o ni sabi maa nyɛla ban chaŋ shikuru ko n ni tooi nyɛ hankali shɛli o ni kohiri maa, amaa siini nyɛla niriba pam yɔŋ shikuru ka di ni tooi chɛ ka o tooi kohi o hankali maa n ti African pam.
Yuuni 1963 puuni,Sembène daa nyɛla ŋun yihi tuuli siini, zaŋ ŋmaha Barom Sarret ( The Wagoner). Yuuni 1964 puuni, o daa lahi yihi zaŋ ŋma na ka boli Niaye. Yuuni 1966 o daa nyɛla ŋun yihi o tuuli siini shɛli o ni daa feature La Noir de..., ka di nyɛ salin ŋmahi maa zaŋ yini; din n daa nyɛ tuuli feature siini shɛli Sub-Sahara African Director ni yihi shɛli na. Hali di waɣalim maa daa kuli nyɛ minti pihiyobu French siini maa zaa yoli, di daa nyɛla din di Prix Jean Vigo, di daa nyɛla din zaŋ tiŋduya nim zaŋsim n labisina African siini nim puuni balatɛi Sembène siini nima. Sembène daa nyɛla ŋun daa zaŋ o nasara ŋɔ maa n kpaŋsi o maŋ ka daa yihi Mandabi yuuni 1968 ka di daa ti o nasara ka tooi yihi o balli Wolof siini na.
O ni daa yihi o balli maa Wolof balli maa siini shɛŋa n pahi maa n nyɛ Xala (1975 ka di nyɛ o maŋmaŋ ni sabi salin shɛŋa maa yini), Ceddo (1977), Camp de Thiaroye (1987) mini Guelwaar (1992). Senegalese nim daa yihi Ceddo na ka bi bi saɣa n ti, hali di daliri daa kuli nyɛ Sembène salin shɛŋa din daa bɛ gbana ni kabi daa bori ni di paagi salo pam maa zaa yoli, bi daa yɛliya ni gamlanti zalikpana n bi sahi n ti li kadi nyɛla anti-Muslims yɛtɔlɣa m daa bɛ siini maa ni .
Sembène daa nyɛla ŋun bi sahi n tili ka daa gilindi theatre nim ni n tari ti gbanbihi din wuhiri ni o yihi la siini maa duniya zaa zuɣu.
Yuuni 1971 puuni, Sembène daa nyɛla ŋun ŋmaagi siini French mini Diola puuni ka piigi yuli n boli Emitaĩ. Di daa nyɛla bini kpɛhi shɛli 7th Moscow International Films Festival ni ka di daa di Silver pini. Di daa nyɛla gomlanti zali kpana ni bi saɣi n ti shɛli French West African tiŋgbana zaa puuni. O yuuni 1975 siini Xala daa nyɛla din pahi 9th Moscow International Film Festival puuni.
Yuuni 1977 puuni o siini shɛli o ni daa boli Ceddo la gba daa nyɛla bini piigi shɛli n pahi 10th Moscow International Film Festival puuni. Lala yuuni maa puuni Sembène daa nyɛla bini boli so ni o ti pahi bi Jury maa zuɣu 27th Berlin International Film Festival zuɣu. 11th Moscow International Film Festival yuuni 1979 puuni bi daa ti o piin gahindili ka di o kpaŋ maŋ zaŋ chaŋ Cenima polo.
Sembène siini reccurent theme nim maa shɛŋa n nyɛ Lahabali zaŋ jɛndi gbaŋpɛila ni daa su gbaŋsabila tiŋgbani shɛm,adiini nim ni daa bi zaani shɛm,mini African paɣaba yaa.
O siini bahigu yuuni 2004 puuniMoolaadé, daa di pini yuuni 2004Cannes Film Festival mini FESPACO Film Festival Ouagadougou, Burkina Faso tiŋgbani. Bi daa ŋmala siini maa tiŋkpaŋ bili shɛli Burkina Faso ka di daa yihi bi daa niŋdi bin shɛli ka boli Female Genital Mutilation.
Sembène nyɛla ŋun niŋ cameo appearance o siini nim puuni. Kamani Mandabi ŋun n nyɛ gbaŋ sabira post office maa ni.
Kum
Ousmane Sembène nyɛla ŋun daa kpi silimi gɔli June yuuni 2007, o yuma pihinii ni anahi (84). O daa nyɛla ŋun daa ka Alaafee silimi gɔli December yuuni 2006 ka nyɛ ŋun daa kpi o Tiŋ Dakar, Senegal, ka bi daa suhi o shroud adorned ni alqurani aya nima. Sembène daa nyɛla ŋun mali bihi ata amiliya dibaa ayi puuni.
Seipati Bulane Hopa ŋun daa nyɛ Secretary General n ti Pan African Federation of Filmmakers(FEPACI) daa nyɛla neeisim din neeri ban bi tɛhi ni bi shɛba maa biɛhigu, ŋun yɛri ka dabɛm ka o yɛtɔlɣa puuni ni doo so ŋun mali baŋsim di ka ŋmali ka lahi nyɛ artistic so ŋun tumdi nyɛ yɛlimaŋli ni o suhi zaa.
Tuma
Kundinima
Filmography
== Kunduvihira ==
ir33d9qievurrd309bha7r60nw40xdm
136843
136842
2026-05-15T20:13:04Z
Maltima Rabia
5146
Added heading
136843
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
'''Ousmane Sembène''' ( French: [usman sãbɛn]; 1 January 1923 bɛ 8 January 1923 - 9 June 2007 ) daa nyɛla Senegalese siini director, ŋun yihiri siini mini ŋun sabira siini. Los Angeles Time daa nyɛla ban yɛli ni Afrika zaa sabira binŋa n bala, ka bi daa tooi bolindi o Afrika siini Baba ( Father of African Films.
O kpaŋmaŋ o tuma maa ni zuɣu o daa nyɛla bini kpaŋsiri so French sitai ni Sembène Ousmane
O daa nyɛla ŋun yi Serer daŋ ni na ka di nyɛ o ma yili yaɣali Matan Sène, Ousmane Sembène daa nyɛla ŋun bɛ Serer adiini churi ni. O daa nyɛla ŋun pahi ban puhiri Tuur chuɣu ni.
== Piligu biɛhigu ==
Zahim gbahara mini o paɣa bidibiga Ousmane Sembène daa nyɛla bini dɔɣi so Ziguinchor din bɛ Casamance ban daa nyɛ Lebou zuliya. O bilim ni bi daa nyɛla ban zaŋ Serer adiini o mayili polo adiini n milisi o, kamani Tuur Chuɣu ni o daa nyɛla ŋun pahi <nowiki>''Cult Servant''</nowiki> maa zuɣu. Tuur daa nyɛla bini mali bihim n malidi di tiŋgbana ( pangool), Sembène daa nyɛla ŋun ka nimohi zaŋ chaŋ o Cult servant tuma maa ni ka bi daa mi o ka nyɛ ŋun nyori bihim shɛli bini daa mali tiri o ni o mali n tiri bi tiŋgbana maa. Serer theme daa nyɛla din pahi o tuma ni o ni daa bi balaga. O mayili yaapaɣa daa nyɛla ŋun kpaŋsiri o. Paɣaba n daa nyɛ ban wumsi o.
Sembène zuliya balli Walof nyaaŋa o daa mali baŋsim zaŋ chaŋ French mini mahamadiya ŋɔ polo ka di nyɛla o daa chaŋla mamahamdiya shikuru din daa nyɛ talahi n ti musilinima bidibisi ka lahi nyɛ ŋun chaŋ French shikuru hali ni yuuni 1936, ni ka yɛtɔlɣa bihi daa kpe o mini shikurumaa Karimbakpema maa sunsuni. Sembène daa nyɛla ŋun tumdi n suŋdi o ba - doro daa nyɛla din gbaagi o - hali ni yuuni 1938. O ni daa nyɛ yum pia ni anu, o daa nyɛla ŋun chaŋ Dakar,ni ka o daa nyɛ ŋun tumdi tum kpema kam.
Yuuni 1944, world war I la saha mini France nim ni daa lu n naagi, Sembène daa.nyɛla bini zaŋ so n pahi Senegalese Tirailleurs ( din daa nyɛ Corps n tu French Army maa). O tɔbu shɛli o ni daa lahi tuhi nyɛ world war II din ni ka o daa be Free French Force nim ni maa. Lala tɔbu maa nyaaŋa o daa nyɛla ŋun labi na o tiŋgbani. Yuuni 1947 puuni o daa nyɛla ŋun pahi Long railroad strike puuni, ni ka o daa sabi o seminal buku God's Bit of Wood (1960)
Yuuni 1947 puuni o daa nyɛla ŋun chaŋ France, ni ka o daa tumdi Citroën factory din bɛ Paris la. O daa nyɛla ŋun kpa south polo n ri tum Docks din bɛ Marseille ,ni ka o daa kpaŋsi oaŋ zaŋ jɛndi daabiligu polo ( French trade union movement). O daa kpe la Communist-led CGT mini Communist paati, o daa nyɛla ŋun suŋdi ni bi nyɛ tɔb nɛima din yɛn suŋba ka bi tooi tuhi French Colonial War di daa niŋ Vietnam. Lala saha ŋu o daa nyɛla ŋun baŋ Harlem Renaissance ŋun daa nyɛ ŋun sabiri gbana Claude McKay mini Haitian Marxist ŋun sabira Jacques Roumain.
== Piligu tuma ==
Sembène daa nyɛla ŋun bohim French sabu mini karimbu o maŋmaŋ. O buku shɛŋa o ni daa sabi maa pam daa nyɛla ŋun mamaŋ biɛhigu yɛtɔlɣa, Le Docker Noir din daa nyɛ din sani French puuni, ( yuuni 1956 ni, ka bi daa yihi di silimisili na din daa nyɛ The Black Docker) salima ŋɔ daa nyɛ Diaw dini, di daa yɛri la African Stevedore so bini daa nahinda Docks zuɣu Marseille la. Diaw daa nyɛla ŋun sabi salinli ka silimi paɣa so daa nyɛ ŋun zuli ka yihi polo n ti salo ka di nyɛ Diaw yuli n pa di zuɣu. O ni daa chaŋ ni o ti baŋ di nin neeisim, o daa nyɛla ŋun bi mi ka ku paɣa maa.
Sembène ni daa nyɛ ŋun sabbu yaa bɛ bini daa nahindi Africans ban go n chaŋ lala tiŋsiaa ni shɛm,o daa lahi nyɛla ŋun niŋ vihigu pam zaŋ chaŋ bini nahindi Arab mini Spanish tumtumdiba shɛm. O daa neeili n suŋ ni jɛlinsi zaŋ ti tiŋshɛŋa nim daa ŋmanila daŋdaŋ ka bi niŋda. O daa nyɛla ŋun sabili n jɛndi biɛhigu maa kamani o ni yoli nyaaŋa n sabi salim shɛŋa maa. O kpaŋmaŋ ŋun daa nyɛla di chɛ ka Sembène yuli yina. Lala salinli ŋun maa nasara dibu maa daa nyɛla din yihi ariziki pam na ka di nyɛ din kpaŋsi o sabibu maa.
Sembène salinli din pahiri ayi, ' O Pays mon beau peuple!( oh Country, My beautiful people, 1957), daa nyɛla din yɛri Oumar. O daa nyɛla Senegalese pukpara ŋun tɛhiri biɛhinni ŋun daa labi o ya Casamance ni o silimi paɣa ka mali niya ni o kpaŋsi lala yaɣali maa pukparim tuma. Oumar daa nyɛla ŋun niŋ wahala pam zaŋ jɛndi French gomlanti shɛli bini daa bɛ di sulinsi ni maa ni tiŋgbani maa nim gba biɛhigu, ka bi daa nyɛ ban di o nyɛvilli. O Pays mon beau peuple! daa nyɛla di di nasara tiŋduya ni ka Sembène daa nyɛ bini boli so tiŋduya maa shɛŋa ni kamani China, Cuba mini Soviet Union.
Sembène salinli din pahi ata ka gahim n yi di ko n nyɛ Les Bouts de Dieu ( The God's Bits of Wood 1960); niriba pam daa yɛliya ni di nyɛla masterpiece naɣala Xala ko. Salinli ŋɔ daa nyɛla din jɛndi railroad strike Dakar-Niger line, din daa niŋ yuuni 1947 hali ni yuuni 1948. Hali Ibrahima Bakayoko ŋun daa mali jilima ka yɛri ka di zaana n daa nyɛ salinli maa central figure amaa salinli maa daa ka daabolo naɣala tiŋgbani maa zaa. Salo maa daa nyɛla ban nyɛ miisim mini nahingu zaŋ chaŋ bi maŋ biɛhigu polo. Ban bɛ salinli maa ni daa nyɛla ban paagi bin pihinu (50) ka di nyɛ seneganima mini tiŋ shɛli din bapali maa din nyɛ Mali ka strike maa nyɛ di yiri laɣulikam na.
Sembène daa nyɛla ŋun yihi salin shɛŋa na Les Bouts de Dieu nyaaŋa ni salin ŋmahi balibu (Tribal Scars 1962), lala balibu ŋu maa daa nyɛla din mali salin ŋmahi, tales mini fables, kamani <nowiki>''La Noire de...'' o ni daa ti zaŋ shɛli n ŋmaagi o tuuli siini. Yuuni 1964 puuni, o daa nyɛla ŋun yihi l'</nowiki>Harmattan ( The Harmattan ) lala salinli ŋɔ daa nyɛla din jɛndi maŋ sulinsi dɛibu zaŋ ti African tiŋzuɣu.
Yuuni 1962 hali ni yuuni 1963 puuni, Sembène daa nyɛla ŋun chaŋ n ti bohim siini ŋmaabu ( filmmaking) yuuni yini Gorky Films Studio puuni,Moscow,ka di nyɛ Soviet director Mark Donskey San. Ban gba daa bohindi ni n daa nyɛ Sarah Maldoror ŋun daa nyɛ French Guadeleupean Artist ŋun daa nyɛ tuuli paɣa ŋun pahi yihi African siini nima na.
== Bahigu tuma ==
O ni daa daa yihi salin shɛli yuuni 1965 la puuni la,Le Mandat, prècèdè de Vehi Ciosane ( The Money Order and White Genesis ), Sembène niya daa nyɛla din ŋmaligira. Kamani o na min pun zabi racial mini laɣari nahingu zuɣu French gomlanti ni daa kpa shɛli la. Lala tuma ŋɔ maa daa nyɛla din ŋmaligi o hankali n kpa tayisigu Africa Tiŋgbani ( corrupt African Elites ) din daa piligi maŋ sulinsi dɛigi nyaaga maa.
O daa nyɛla ŋun pahi ban tɔhi n sabi Lotus Magazine, shɛli bini daa lonchi Cairo yuuni 1968 la puuni ka Egypt mini Soviet Union ni daa nyɛ ban di ariziki n niŋ din ni.
Sembène daa nyɛla ŋun tuhi Xala salinli maa (1973), salin shɛli din daa jɛndi El Hadji Abdou Kader Beye, dabi laɣari lana maa. O ni daa niŋ o paɣasaribili villi so n pahi paɣa ata maa amiliya dali maa yoŋ, El Hadji daa nyɛ ŋun gbaagi doro ( <nowiki>''xala''</nowiki> in wolof) ka daa dihi tabili ni bi niŋ o mi.
Le Deinier l'empire ( The Last of the Empire) Sembène salinli bahigu daa nyɛla din wuhiri tayiɣisigu mini military coup din daa niŋdi African tiŋgbani shɛli din yoli kuli dɛigi di maŋ sulinsi. O ni daa yihi salinli dibaa ayi shɛli na maa din n nyɛ Niiwan et Taaw ( Niiwan mini Taaw) din daa yɛri biɛhigu mini bɛri villi yɛtɔlɣa maa daa nyɛla din kpi Senegal tiŋgbani.
Les Bouts de Bois de Dieu mini Xala, Sembène's daa nyɛla bini zaŋ so n pahi ban bɛ tooni di yi kana African Postcolonial literature puuni. Samba Gadjigo daa yɛliya ni o kpaŋ maŋ maa nyɛla di paari niriba n gari Francophone Africa zuɣu: Sembène ni daa yihi salin pi shɛŋa na maa puuni dibaa ayopoin daa nyɛla bini lɛbigi shɛli silimisili ni .
== Siini ==
O daa nyɛ salin sabira so ŋun zaŋsim bɛ biɛhigu lɛbigimsi, Sembène ni daa bori ni o vo niriba pam hankali. O daa baŋya ni o salin shɛŋa o ni sabi maa nyɛla ban chaŋ shikuru ko n ni tooi nyɛ hankali shɛli o ni kohiri maa, amaa siini nyɛla niriba pam yɔŋ shikuru ka di ni tooi chɛ ka o tooi kohi o hankali maa n ti African pam.
Yuuni 1963 puuni,Sembène daa nyɛla ŋun yihi tuuli siini, zaŋ ŋmaha Barom Sarret ( The Wagoner). Yuuni 1964 puuni, o daa lahi yihi zaŋ ŋma na ka boli Niaye. Yuuni 1966 o daa nyɛla ŋun yihi o tuuli siini shɛli o ni daa feature La Noir de..., ka di nyɛ salin ŋmahi maa zaŋ yini; din n daa nyɛ tuuli feature siini shɛli Sub-Sahara African Director ni yihi shɛli na. Hali di waɣalim maa daa kuli nyɛ minti pihiyobu French siini maa zaa yoli, di daa nyɛla din di Prix Jean Vigo, di daa nyɛla din zaŋ tiŋduya nim zaŋsim n labisina African siini nim puuni balatɛi Sembène siini nima. Sembène daa nyɛla ŋun daa zaŋ o nasara ŋɔ maa n kpaŋsi o maŋ ka daa yihi Mandabi yuuni 1968 ka di daa ti o nasara ka tooi yihi o balli Wolof siini na.
O ni daa yihi o balli maa Wolof balli maa siini shɛŋa n pahi maa n nyɛ Xala (1975 ka di nyɛ o maŋmaŋ ni sabi salin shɛŋa maa yini), Ceddo (1977), Camp de Thiaroye (1987) mini Guelwaar (1992). Senegalese nim daa yihi Ceddo na ka bi bi saɣa n ti, hali di daliri daa kuli nyɛ Sembène salin shɛŋa din daa bɛ gbana ni kabi daa bori ni di paagi salo pam maa zaa yoli, bi daa yɛliya ni gamlanti zalikpana n bi sahi n ti li kadi nyɛla anti-Muslims yɛtɔlɣa m daa bɛ siini maa ni .
Sembène daa nyɛla ŋun bi sahi n tili ka daa gilindi theatre nim ni n tari ti gbanbihi din wuhiri ni o yihi la siini maa duniya zaa zuɣu.
Yuuni 1971 puuni, Sembène daa nyɛla ŋun ŋmaagi siini French mini Diola puuni ka piigi yuli n boli Emitaĩ. Di daa nyɛla bini kpɛhi shɛli 7th Moscow International Films Festival ni ka di daa di Silver pini. Di daa nyɛla gomlanti zali kpana ni bi saɣi n ti shɛli French West African tiŋgbana zaa puuni. O yuuni 1975 siini Xala daa nyɛla din pahi 9th Moscow International Film Festival puuni.
Yuuni 1977 puuni o siini shɛli o ni daa boli Ceddo la gba daa nyɛla bini piigi shɛli n pahi 10th Moscow International Film Festival puuni. Lala yuuni maa puuni Sembène daa nyɛla bini boli so ni o ti pahi bi Jury maa zuɣu 27th Berlin International Film Festival zuɣu. 11th Moscow International Film Festival yuuni 1979 puuni bi daa ti o piin gahindili ka di o kpaŋ maŋ zaŋ chaŋ Cenima polo.
Sembène siini reccurent theme nim maa shɛŋa n nyɛ Lahabali zaŋ jɛndi gbaŋpɛila ni daa su gbaŋsabila tiŋgbani shɛm,adiini nim ni daa bi zaani shɛm,mini African paɣaba yaa.
O siini bahigu yuuni 2004 puuniMoolaadé, daa di pini yuuni 2004Cannes Film Festival mini FESPACO Film Festival Ouagadougou, Burkina Faso tiŋgbani. Bi daa ŋmala siini maa tiŋkpaŋ bili shɛli Burkina Faso ka di daa yihi bi daa niŋdi bin shɛli ka boli Female Genital Mutilation.
Sembène nyɛla ŋun niŋ cameo appearance o siini nim puuni. Kamani Mandabi ŋun n nyɛ gbaŋ sabira post office maa ni.
== Kum ==
Ousmane Sembène nyɛla ŋun daa kpi silimi gɔli June yuuni 2007, o yuma pihinii ni anahi (84). O daa nyɛla ŋun daa ka Alaafee silimi gɔli December yuuni 2006 ka nyɛ ŋun daa kpi o Tiŋ Dakar, Senegal, ka bi daa suhi o shroud adorned ni alqurani aya nima. Sembène daa nyɛla ŋun mali bihi ata amiliya dibaa ayi puuni.
Seipati Bulane Hopa ŋun daa nyɛ Secretary General n ti Pan African Federation of Filmmakers(FEPACI) daa nyɛla neeisim din neeri ban bi tɛhi ni bi shɛba maa biɛhigu, ŋun yɛri ka dabɛm ka o yɛtɔlɣa puuni ni doo so ŋun mali baŋsim di ka ŋmali ka lahi nyɛ artistic so ŋun tumdi nyɛ yɛlimaŋli ni o suhi zaa.
Tuma
Kundinima
Filmography
== Kunduvihira ==
sfjh2l8knmhseaosya7gkbsu4gh1tmi
136844
136843
2026-05-15T20:13:58Z
Maltima Rabia
5146
Added sub heading
136844
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
'''Ousmane Sembène''' ( French: [usman sãbɛn]; 1 January 1923 bɛ 8 January 1923 - 9 June 2007 ) daa nyɛla Senegalese siini director, ŋun yihiri siini mini ŋun sabira siini. Los Angeles Time daa nyɛla ban yɛli ni Afrika zaa sabira binŋa n bala, ka bi daa tooi bolindi o Afrika siini Baba ( Father of African Films.
O kpaŋmaŋ o tuma maa ni zuɣu o daa nyɛla bini kpaŋsiri so French sitai ni Sembène Ousmane
O daa nyɛla ŋun yi Serer daŋ ni na ka di nyɛ o ma yili yaɣali Matan Sène, Ousmane Sembène daa nyɛla ŋun bɛ Serer adiini churi ni. O daa nyɛla ŋun pahi ban puhiri Tuur chuɣu ni.
== Piligu biɛhigu ==
Zahim gbahara mini o paɣa bidibiga Ousmane Sembène daa nyɛla bini dɔɣi so Ziguinchor din bɛ Casamance ban daa nyɛ Lebou zuliya. O bilim ni bi daa nyɛla ban zaŋ Serer adiini o mayili polo adiini n milisi o, kamani Tuur Chuɣu ni o daa nyɛla ŋun pahi <nowiki>''Cult Servant''</nowiki> maa zuɣu. Tuur daa nyɛla bini mali bihim n malidi di tiŋgbana ( pangool), Sembène daa nyɛla ŋun ka nimohi zaŋ chaŋ o Cult servant tuma maa ni ka bi daa mi o ka nyɛ ŋun nyori bihim shɛli bini daa mali tiri o ni o mali n tiri bi tiŋgbana maa. Serer theme daa nyɛla din pahi o tuma ni o ni daa bi balaga. O mayili yaapaɣa daa nyɛla ŋun kpaŋsiri o. Paɣaba n daa nyɛ ban wumsi o.
Sembène zuliya balli Walof nyaaŋa o daa mali baŋsim zaŋ chaŋ French mini mahamadiya ŋɔ polo ka di nyɛla o daa chaŋla mamahamdiya shikuru din daa nyɛ talahi n ti musilinima bidibisi ka lahi nyɛ ŋun chaŋ French shikuru hali ni yuuni 1936, ni ka yɛtɔlɣa bihi daa kpe o mini shikurumaa Karimbakpema maa sunsuni. Sembène daa nyɛla ŋun tumdi n suŋdi o ba - doro daa nyɛla din gbaagi o - hali ni yuuni 1938. O ni daa nyɛ yum pia ni anu, o daa nyɛla ŋun chaŋ Dakar,ni ka o daa nyɛ ŋun tumdi tum kpema kam.
Yuuni 1944, world war I la saha mini France nim ni daa lu n naagi, Sembène daa.nyɛla bini zaŋ so n pahi Senegalese Tirailleurs ( din daa nyɛ Corps n tu French Army maa). O tɔbu shɛli o ni daa lahi tuhi nyɛ world war II din ni ka o daa be Free French Force nim ni maa. Lala tɔbu maa nyaaŋa o daa nyɛla ŋun labi na o tiŋgbani. Yuuni 1947 puuni o daa nyɛla ŋun pahi Long railroad strike puuni, ni ka o daa sabi o seminal buku God's Bit of Wood (1960)
Yuuni 1947 puuni o daa nyɛla ŋun chaŋ France, ni ka o daa tumdi Citroën factory din bɛ Paris la. O daa nyɛla ŋun kpa south polo n ri tum Docks din bɛ Marseille ,ni ka o daa kpaŋsi oaŋ zaŋ jɛndi daabiligu polo ( French trade union movement). O daa kpe la Communist-led CGT mini Communist paati, o daa nyɛla ŋun suŋdi ni bi nyɛ tɔb nɛima din yɛn suŋba ka bi tooi tuhi French Colonial War di daa niŋ Vietnam. Lala saha ŋu o daa nyɛla ŋun baŋ Harlem Renaissance ŋun daa nyɛ ŋun sabiri gbana Claude McKay mini Haitian Marxist ŋun sabira Jacques Roumain.
== Piligu tuma ==
Sembène daa nyɛla ŋun bohim French sabu mini karimbu o maŋmaŋ. O buku shɛŋa o ni daa sabi maa pam daa nyɛla ŋun mamaŋ biɛhigu yɛtɔlɣa, Le Docker Noir din daa nyɛ din sani French puuni, ( yuuni 1956 ni, ka bi daa yihi di silimisili na din daa nyɛ The Black Docker) salima ŋɔ daa nyɛ Diaw dini, di daa yɛri la African Stevedore so bini daa nahinda Docks zuɣu Marseille la. Diaw daa nyɛla ŋun sabi salinli ka silimi paɣa so daa nyɛ ŋun zuli ka yihi polo n ti salo ka di nyɛ Diaw yuli n pa di zuɣu. O ni daa chaŋ ni o ti baŋ di nin neeisim, o daa nyɛla ŋun bi mi ka ku paɣa maa.
Sembène ni daa nyɛ ŋun sabbu yaa bɛ bini daa nahindi Africans ban go n chaŋ lala tiŋsiaa ni shɛm,o daa lahi nyɛla ŋun niŋ vihigu pam zaŋ chaŋ bini nahindi Arab mini Spanish tumtumdiba shɛm. O daa neeili n suŋ ni jɛlinsi zaŋ ti tiŋshɛŋa nim daa ŋmanila daŋdaŋ ka bi niŋda. O daa nyɛla ŋun sabili n jɛndi biɛhigu maa kamani o ni yoli nyaaŋa n sabi salim shɛŋa maa. O kpaŋmaŋ ŋun daa nyɛla di chɛ ka Sembène yuli yina. Lala salinli ŋun maa nasara dibu maa daa nyɛla din yihi ariziki pam na ka di nyɛ din kpaŋsi o sabibu maa.
Sembène salinli din pahiri ayi, ' O Pays mon beau peuple!( oh Country, My beautiful people, 1957), daa nyɛla din yɛri Oumar. O daa nyɛla Senegalese pukpara ŋun tɛhiri biɛhinni ŋun daa labi o ya Casamance ni o silimi paɣa ka mali niya ni o kpaŋsi lala yaɣali maa pukparim tuma. Oumar daa nyɛla ŋun niŋ wahala pam zaŋ jɛndi French gomlanti shɛli bini daa bɛ di sulinsi ni maa ni tiŋgbani maa nim gba biɛhigu, ka bi daa nyɛ ban di o nyɛvilli. O Pays mon beau peuple! daa nyɛla di di nasara tiŋduya ni ka Sembène daa nyɛ bini boli so tiŋduya maa shɛŋa ni kamani China, Cuba mini Soviet Union.
Sembène salinli din pahi ata ka gahim n yi di ko n nyɛ Les Bouts de Dieu ( The God's Bits of Wood 1960); niriba pam daa yɛliya ni di nyɛla masterpiece naɣala Xala ko. Salinli ŋɔ daa nyɛla din jɛndi railroad strike Dakar-Niger line, din daa niŋ yuuni 1947 hali ni yuuni 1948. Hali Ibrahima Bakayoko ŋun daa mali jilima ka yɛri ka di zaana n daa nyɛ salinli maa central figure amaa salinli maa daa ka daabolo naɣala tiŋgbani maa zaa. Salo maa daa nyɛla ban nyɛ miisim mini nahingu zaŋ chaŋ bi maŋ biɛhigu polo. Ban bɛ salinli maa ni daa nyɛla ban paagi bin pihinu (50) ka di nyɛ seneganima mini tiŋ shɛli din bapali maa din nyɛ Mali ka strike maa nyɛ di yiri laɣulikam na.
Sembène daa nyɛla ŋun yihi salin shɛŋa na Les Bouts de Dieu nyaaŋa ni salin ŋmahi balibu (Tribal Scars 1962), lala balibu ŋu maa daa nyɛla din mali salin ŋmahi, tales mini fables, kamani <nowiki>''La Noire de...'' o ni daa ti zaŋ shɛli n ŋmaagi o tuuli siini. Yuuni 1964 puuni, o daa nyɛla ŋun yihi l'</nowiki>Harmattan ( The Harmattan ) lala salinli ŋɔ daa nyɛla din jɛndi maŋ sulinsi dɛibu zaŋ ti African tiŋzuɣu.
Yuuni 1962 hali ni yuuni 1963 puuni, Sembène daa nyɛla ŋun chaŋ n ti bohim siini ŋmaabu ( filmmaking) yuuni yini Gorky Films Studio puuni,Moscow,ka di nyɛ Soviet director Mark Donskey San. Ban gba daa bohindi ni n daa nyɛ Sarah Maldoror ŋun daa nyɛ French Guadeleupean Artist ŋun daa nyɛ tuuli paɣa ŋun pahi yihi African siini nima na.
== Bahigu tuma ==
O ni daa daa yihi salin shɛli yuuni 1965 la puuni la,Le Mandat, prècèdè de Vehi Ciosane ( The Money Order and White Genesis ), Sembène niya daa nyɛla din ŋmaligira. Kamani o na min pun zabi racial mini laɣari nahingu zuɣu French gomlanti ni daa kpa shɛli la. Lala tuma ŋɔ maa daa nyɛla din ŋmaligi o hankali n kpa tayisigu Africa Tiŋgbani ( corrupt African Elites ) din daa piligi maŋ sulinsi dɛigi nyaaga maa.
O daa nyɛla ŋun pahi ban tɔhi n sabi Lotus Magazine, shɛli bini daa lonchi Cairo yuuni 1968 la puuni ka Egypt mini Soviet Union ni daa nyɛ ban di ariziki n niŋ din ni.
Sembène daa nyɛla ŋun tuhi Xala salinli maa (1973), salin shɛli din daa jɛndi El Hadji Abdou Kader Beye, dabi laɣari lana maa. O ni daa niŋ o paɣasaribili villi so n pahi paɣa ata maa amiliya dali maa yoŋ, El Hadji daa nyɛ ŋun gbaagi doro ( <nowiki>''xala''</nowiki> in wolof) ka daa dihi tabili ni bi niŋ o mi.
Le Deinier l'empire ( The Last of the Empire) Sembène salinli bahigu daa nyɛla din wuhiri tayiɣisigu mini military coup din daa niŋdi African tiŋgbani shɛli din yoli kuli dɛigi di maŋ sulinsi. O ni daa yihi salinli dibaa ayi shɛli na maa din n nyɛ Niiwan et Taaw ( Niiwan mini Taaw) din daa yɛri biɛhigu mini bɛri villi yɛtɔlɣa maa daa nyɛla din kpi Senegal tiŋgbani.
Les Bouts de Bois de Dieu mini Xala, Sembène's daa nyɛla bini zaŋ so n pahi ban bɛ tooni di yi kana African Postcolonial literature puuni. Samba Gadjigo daa yɛliya ni o kpaŋ maŋ maa nyɛla di paari niriba n gari Francophone Africa zuɣu: Sembène ni daa yihi salin pi shɛŋa na maa puuni dibaa ayopoin daa nyɛla bini lɛbigi shɛli silimisili ni .
== Siini ==
O daa nyɛ salin sabira so ŋun zaŋsim bɛ biɛhigu lɛbigimsi, Sembène ni daa bori ni o vo niriba pam hankali. O daa baŋya ni o salin shɛŋa o ni sabi maa nyɛla ban chaŋ shikuru ko n ni tooi nyɛ hankali shɛli o ni kohiri maa, amaa siini nyɛla niriba pam yɔŋ shikuru ka di ni tooi chɛ ka o tooi kohi o hankali maa n ti African pam.
Yuuni 1963 puuni,Sembène daa nyɛla ŋun yihi tuuli siini, zaŋ ŋmaha Barom Sarret ( The Wagoner). Yuuni 1964 puuni, o daa lahi yihi zaŋ ŋma na ka boli Niaye. Yuuni 1966 o daa nyɛla ŋun yihi o tuuli siini shɛli o ni daa feature La Noir de..., ka di nyɛ salin ŋmahi maa zaŋ yini; din n daa nyɛ tuuli feature siini shɛli Sub-Sahara African Director ni yihi shɛli na. Hali di waɣalim maa daa kuli nyɛ minti pihiyobu French siini maa zaa yoli, di daa nyɛla din di Prix Jean Vigo, di daa nyɛla din zaŋ tiŋduya nim zaŋsim n labisina African siini nim puuni balatɛi Sembène siini nima. Sembène daa nyɛla ŋun daa zaŋ o nasara ŋɔ maa n kpaŋsi o maŋ ka daa yihi Mandabi yuuni 1968 ka di daa ti o nasara ka tooi yihi o balli Wolof siini na.
O ni daa yihi o balli maa Wolof balli maa siini shɛŋa n pahi maa n nyɛ Xala (1975 ka di nyɛ o maŋmaŋ ni sabi salin shɛŋa maa yini), Ceddo (1977), Camp de Thiaroye (1987) mini Guelwaar (1992). Senegalese nim daa yihi Ceddo na ka bi bi saɣa n ti, hali di daliri daa kuli nyɛ Sembène salin shɛŋa din daa bɛ gbana ni kabi daa bori ni di paagi salo pam maa zaa yoli, bi daa yɛliya ni gamlanti zalikpana n bi sahi n ti li kadi nyɛla anti-Muslims yɛtɔlɣa m daa bɛ siini maa ni .
Sembène daa nyɛla ŋun bi sahi n tili ka daa gilindi theatre nim ni n tari ti gbanbihi din wuhiri ni o yihi la siini maa duniya zaa zuɣu.
Yuuni 1971 puuni, Sembène daa nyɛla ŋun ŋmaagi siini French mini Diola puuni ka piigi yuli n boli Emitaĩ. Di daa nyɛla bini kpɛhi shɛli 7th Moscow International Films Festival ni ka di daa di Silver pini. Di daa nyɛla gomlanti zali kpana ni bi saɣi n ti shɛli French West African tiŋgbana zaa puuni. O yuuni 1975 siini Xala daa nyɛla din pahi 9th Moscow International Film Festival puuni.
Yuuni 1977 puuni o siini shɛli o ni daa boli Ceddo la gba daa nyɛla bini piigi shɛli n pahi 10th Moscow International Film Festival puuni. Lala yuuni maa puuni Sembène daa nyɛla bini boli so ni o ti pahi bi Jury maa zuɣu 27th Berlin International Film Festival zuɣu. 11th Moscow International Film Festival yuuni 1979 puuni bi daa ti o piin gahindili ka di o kpaŋ maŋ zaŋ chaŋ Cenima polo.
Sembène siini reccurent theme nim maa shɛŋa n nyɛ Lahabali zaŋ jɛndi gbaŋpɛila ni daa su gbaŋsabila tiŋgbani shɛm,adiini nim ni daa bi zaani shɛm,mini African paɣaba yaa.
O siini bahigu yuuni 2004 puuniMoolaadé, daa di pini yuuni 2004Cannes Film Festival mini FESPACO Film Festival Ouagadougou, Burkina Faso tiŋgbani. Bi daa ŋmala siini maa tiŋkpaŋ bili shɛli Burkina Faso ka di daa yihi bi daa niŋdi bin shɛli ka boli Female Genital Mutilation.
Sembène nyɛla ŋun niŋ cameo appearance o siini nim puuni. Kamani Mandabi ŋun n nyɛ gbaŋ sabira post office maa ni.
== Kum ==
Ousmane Sembène nyɛla ŋun daa kpi silimi gɔli June yuuni 2007, o yuma pihinii ni anahi (84). O daa nyɛla ŋun daa ka Alaafee silimi gɔli December yuuni 2006 ka nyɛ ŋun daa kpi o Tiŋ Dakar, Senegal, ka bi daa suhi o shroud adorned ni alqurani aya nima. Sembène daa nyɛla ŋun mali bihi ata amiliya dibaa ayi puuni.
Seipati Bulane Hopa ŋun daa nyɛ Secretary General n ti Pan African Federation of Filmmakers(FEPACI) daa nyɛla neeisim din neeri ban bi tɛhi ni bi shɛba maa biɛhigu, ŋun yɛri ka dabɛm ka o yɛtɔlɣa puuni ni doo so ŋun mali baŋsim di ka ŋmali ka lahi nyɛ artistic so ŋun tumdi nyɛ yɛlimaŋli ni o suhi zaa.
Tuma
=== Kundinima ===
=== Filmography ===
== Kunduvihira ==
3il38ve5785ogsgw3q5ffbfdikcob5b
136845
136844
2026-05-15T20:14:26Z
Maltima Rabia
5146
Added heading
136845
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
'''Ousmane Sembène''' ( French: [usman sãbɛn]; 1 January 1923 bɛ 8 January 1923 - 9 June 2007 ) daa nyɛla Senegalese siini director, ŋun yihiri siini mini ŋun sabira siini. Los Angeles Time daa nyɛla ban yɛli ni Afrika zaa sabira binŋa n bala, ka bi daa tooi bolindi o Afrika siini Baba ( Father of African Films.
O kpaŋmaŋ o tuma maa ni zuɣu o daa nyɛla bini kpaŋsiri so French sitai ni Sembène Ousmane
O daa nyɛla ŋun yi Serer daŋ ni na ka di nyɛ o ma yili yaɣali Matan Sène, Ousmane Sembène daa nyɛla ŋun bɛ Serer adiini churi ni. O daa nyɛla ŋun pahi ban puhiri Tuur chuɣu ni.
== Piligu biɛhigu ==
Zahim gbahara mini o paɣa bidibiga Ousmane Sembène daa nyɛla bini dɔɣi so Ziguinchor din bɛ Casamance ban daa nyɛ Lebou zuliya. O bilim ni bi daa nyɛla ban zaŋ Serer adiini o mayili polo adiini n milisi o, kamani Tuur Chuɣu ni o daa nyɛla ŋun pahi <nowiki>''Cult Servant''</nowiki> maa zuɣu. Tuur daa nyɛla bini mali bihim n malidi di tiŋgbana ( pangool), Sembène daa nyɛla ŋun ka nimohi zaŋ chaŋ o Cult servant tuma maa ni ka bi daa mi o ka nyɛ ŋun nyori bihim shɛli bini daa mali tiri o ni o mali n tiri bi tiŋgbana maa. Serer theme daa nyɛla din pahi o tuma ni o ni daa bi balaga. O mayili yaapaɣa daa nyɛla ŋun kpaŋsiri o. Paɣaba n daa nyɛ ban wumsi o.
Sembène zuliya balli Walof nyaaŋa o daa mali baŋsim zaŋ chaŋ French mini mahamadiya ŋɔ polo ka di nyɛla o daa chaŋla mamahamdiya shikuru din daa nyɛ talahi n ti musilinima bidibisi ka lahi nyɛ ŋun chaŋ French shikuru hali ni yuuni 1936, ni ka yɛtɔlɣa bihi daa kpe o mini shikurumaa Karimbakpema maa sunsuni. Sembène daa nyɛla ŋun tumdi n suŋdi o ba - doro daa nyɛla din gbaagi o - hali ni yuuni 1938. O ni daa nyɛ yum pia ni anu, o daa nyɛla ŋun chaŋ Dakar,ni ka o daa nyɛ ŋun tumdi tum kpema kam.
Yuuni 1944, world war I la saha mini France nim ni daa lu n naagi, Sembène daa.nyɛla bini zaŋ so n pahi Senegalese Tirailleurs ( din daa nyɛ Corps n tu French Army maa). O tɔbu shɛli o ni daa lahi tuhi nyɛ world war II din ni ka o daa be Free French Force nim ni maa. Lala tɔbu maa nyaaŋa o daa nyɛla ŋun labi na o tiŋgbani. Yuuni 1947 puuni o daa nyɛla ŋun pahi Long railroad strike puuni, ni ka o daa sabi o seminal buku God's Bit of Wood (1960)
Yuuni 1947 puuni o daa nyɛla ŋun chaŋ France, ni ka o daa tumdi Citroën factory din bɛ Paris la. O daa nyɛla ŋun kpa south polo n ri tum Docks din bɛ Marseille ,ni ka o daa kpaŋsi oaŋ zaŋ jɛndi daabiligu polo ( French trade union movement). O daa kpe la Communist-led CGT mini Communist paati, o daa nyɛla ŋun suŋdi ni bi nyɛ tɔb nɛima din yɛn suŋba ka bi tooi tuhi French Colonial War di daa niŋ Vietnam. Lala saha ŋu o daa nyɛla ŋun baŋ Harlem Renaissance ŋun daa nyɛ ŋun sabiri gbana Claude McKay mini Haitian Marxist ŋun sabira Jacques Roumain.
== Piligu tuma ==
Sembène daa nyɛla ŋun bohim French sabu mini karimbu o maŋmaŋ. O buku shɛŋa o ni daa sabi maa pam daa nyɛla ŋun mamaŋ biɛhigu yɛtɔlɣa, Le Docker Noir din daa nyɛ din sani French puuni, ( yuuni 1956 ni, ka bi daa yihi di silimisili na din daa nyɛ The Black Docker) salima ŋɔ daa nyɛ Diaw dini, di daa yɛri la African Stevedore so bini daa nahinda Docks zuɣu Marseille la. Diaw daa nyɛla ŋun sabi salinli ka silimi paɣa so daa nyɛ ŋun zuli ka yihi polo n ti salo ka di nyɛ Diaw yuli n pa di zuɣu. O ni daa chaŋ ni o ti baŋ di nin neeisim, o daa nyɛla ŋun bi mi ka ku paɣa maa.
Sembène ni daa nyɛ ŋun sabbu yaa bɛ bini daa nahindi Africans ban go n chaŋ lala tiŋsiaa ni shɛm,o daa lahi nyɛla ŋun niŋ vihigu pam zaŋ chaŋ bini nahindi Arab mini Spanish tumtumdiba shɛm. O daa neeili n suŋ ni jɛlinsi zaŋ ti tiŋshɛŋa nim daa ŋmanila daŋdaŋ ka bi niŋda. O daa nyɛla ŋun sabili n jɛndi biɛhigu maa kamani o ni yoli nyaaŋa n sabi salim shɛŋa maa. O kpaŋmaŋ ŋun daa nyɛla di chɛ ka Sembène yuli yina. Lala salinli ŋun maa nasara dibu maa daa nyɛla din yihi ariziki pam na ka di nyɛ din kpaŋsi o sabibu maa.
Sembène salinli din pahiri ayi, ' O Pays mon beau peuple!( oh Country, My beautiful people, 1957), daa nyɛla din yɛri Oumar. O daa nyɛla Senegalese pukpara ŋun tɛhiri biɛhinni ŋun daa labi o ya Casamance ni o silimi paɣa ka mali niya ni o kpaŋsi lala yaɣali maa pukparim tuma. Oumar daa nyɛla ŋun niŋ wahala pam zaŋ jɛndi French gomlanti shɛli bini daa bɛ di sulinsi ni maa ni tiŋgbani maa nim gba biɛhigu, ka bi daa nyɛ ban di o nyɛvilli. O Pays mon beau peuple! daa nyɛla di di nasara tiŋduya ni ka Sembène daa nyɛ bini boli so tiŋduya maa shɛŋa ni kamani China, Cuba mini Soviet Union.
Sembène salinli din pahi ata ka gahim n yi di ko n nyɛ Les Bouts de Dieu ( The God's Bits of Wood 1960); niriba pam daa yɛliya ni di nyɛla masterpiece naɣala Xala ko. Salinli ŋɔ daa nyɛla din jɛndi railroad strike Dakar-Niger line, din daa niŋ yuuni 1947 hali ni yuuni 1948. Hali Ibrahima Bakayoko ŋun daa mali jilima ka yɛri ka di zaana n daa nyɛ salinli maa central figure amaa salinli maa daa ka daabolo naɣala tiŋgbani maa zaa. Salo maa daa nyɛla ban nyɛ miisim mini nahingu zaŋ chaŋ bi maŋ biɛhigu polo. Ban bɛ salinli maa ni daa nyɛla ban paagi bin pihinu (50) ka di nyɛ seneganima mini tiŋ shɛli din bapali maa din nyɛ Mali ka strike maa nyɛ di yiri laɣulikam na.
Sembène daa nyɛla ŋun yihi salin shɛŋa na Les Bouts de Dieu nyaaŋa ni salin ŋmahi balibu (Tribal Scars 1962), lala balibu ŋu maa daa nyɛla din mali salin ŋmahi, tales mini fables, kamani <nowiki>''La Noire de...'' o ni daa ti zaŋ shɛli n ŋmaagi o tuuli siini. Yuuni 1964 puuni, o daa nyɛla ŋun yihi l'</nowiki>Harmattan ( The Harmattan ) lala salinli ŋɔ daa nyɛla din jɛndi maŋ sulinsi dɛibu zaŋ ti African tiŋzuɣu.
Yuuni 1962 hali ni yuuni 1963 puuni, Sembène daa nyɛla ŋun chaŋ n ti bohim siini ŋmaabu ( filmmaking) yuuni yini Gorky Films Studio puuni,Moscow,ka di nyɛ Soviet director Mark Donskey San. Ban gba daa bohindi ni n daa nyɛ Sarah Maldoror ŋun daa nyɛ French Guadeleupean Artist ŋun daa nyɛ tuuli paɣa ŋun pahi yihi African siini nima na.
== Bahigu tuma ==
O ni daa daa yihi salin shɛli yuuni 1965 la puuni la,Le Mandat, prècèdè de Vehi Ciosane ( The Money Order and White Genesis ), Sembène niya daa nyɛla din ŋmaligira. Kamani o na min pun zabi racial mini laɣari nahingu zuɣu French gomlanti ni daa kpa shɛli la. Lala tuma ŋɔ maa daa nyɛla din ŋmaligi o hankali n kpa tayisigu Africa Tiŋgbani ( corrupt African Elites ) din daa piligi maŋ sulinsi dɛigi nyaaga maa.
O daa nyɛla ŋun pahi ban tɔhi n sabi Lotus Magazine, shɛli bini daa lonchi Cairo yuuni 1968 la puuni ka Egypt mini Soviet Union ni daa nyɛ ban di ariziki n niŋ din ni.
Sembène daa nyɛla ŋun tuhi Xala salinli maa (1973), salin shɛli din daa jɛndi El Hadji Abdou Kader Beye, dabi laɣari lana maa. O ni daa niŋ o paɣasaribili villi so n pahi paɣa ata maa amiliya dali maa yoŋ, El Hadji daa nyɛ ŋun gbaagi doro ( <nowiki>''xala''</nowiki> in wolof) ka daa dihi tabili ni bi niŋ o mi.
Le Deinier l'empire ( The Last of the Empire) Sembène salinli bahigu daa nyɛla din wuhiri tayiɣisigu mini military coup din daa niŋdi African tiŋgbani shɛli din yoli kuli dɛigi di maŋ sulinsi. O ni daa yihi salinli dibaa ayi shɛli na maa din n nyɛ Niiwan et Taaw ( Niiwan mini Taaw) din daa yɛri biɛhigu mini bɛri villi yɛtɔlɣa maa daa nyɛla din kpi Senegal tiŋgbani.
Les Bouts de Bois de Dieu mini Xala, Sembène's daa nyɛla bini zaŋ so n pahi ban bɛ tooni di yi kana African Postcolonial literature puuni. Samba Gadjigo daa yɛliya ni o kpaŋ maŋ maa nyɛla di paari niriba n gari Francophone Africa zuɣu: Sembène ni daa yihi salin pi shɛŋa na maa puuni dibaa ayopoin daa nyɛla bini lɛbigi shɛli silimisili ni .
== Siini ==
O daa nyɛ salin sabira so ŋun zaŋsim bɛ biɛhigu lɛbigimsi, Sembène ni daa bori ni o vo niriba pam hankali. O daa baŋya ni o salin shɛŋa o ni sabi maa nyɛla ban chaŋ shikuru ko n ni tooi nyɛ hankali shɛli o ni kohiri maa, amaa siini nyɛla niriba pam yɔŋ shikuru ka di ni tooi chɛ ka o tooi kohi o hankali maa n ti African pam.
Yuuni 1963 puuni,Sembène daa nyɛla ŋun yihi tuuli siini, zaŋ ŋmaha Barom Sarret ( The Wagoner). Yuuni 1964 puuni, o daa lahi yihi zaŋ ŋma na ka boli Niaye. Yuuni 1966 o daa nyɛla ŋun yihi o tuuli siini shɛli o ni daa feature La Noir de..., ka di nyɛ salin ŋmahi maa zaŋ yini; din n daa nyɛ tuuli feature siini shɛli Sub-Sahara African Director ni yihi shɛli na. Hali di waɣalim maa daa kuli nyɛ minti pihiyobu French siini maa zaa yoli, di daa nyɛla din di Prix Jean Vigo, di daa nyɛla din zaŋ tiŋduya nim zaŋsim n labisina African siini nim puuni balatɛi Sembène siini nima. Sembène daa nyɛla ŋun daa zaŋ o nasara ŋɔ maa n kpaŋsi o maŋ ka daa yihi Mandabi yuuni 1968 ka di daa ti o nasara ka tooi yihi o balli Wolof siini na.
O ni daa yihi o balli maa Wolof balli maa siini shɛŋa n pahi maa n nyɛ Xala (1975 ka di nyɛ o maŋmaŋ ni sabi salin shɛŋa maa yini), Ceddo (1977), Camp de Thiaroye (1987) mini Guelwaar (1992). Senegalese nim daa yihi Ceddo na ka bi bi saɣa n ti, hali di daliri daa kuli nyɛ Sembène salin shɛŋa din daa bɛ gbana ni kabi daa bori ni di paagi salo pam maa zaa yoli, bi daa yɛliya ni gamlanti zalikpana n bi sahi n ti li kadi nyɛla anti-Muslims yɛtɔlɣa m daa bɛ siini maa ni .
Sembène daa nyɛla ŋun bi sahi n tili ka daa gilindi theatre nim ni n tari ti gbanbihi din wuhiri ni o yihi la siini maa duniya zaa zuɣu.
Yuuni 1971 puuni, Sembène daa nyɛla ŋun ŋmaagi siini French mini Diola puuni ka piigi yuli n boli Emitaĩ. Di daa nyɛla bini kpɛhi shɛli 7th Moscow International Films Festival ni ka di daa di Silver pini. Di daa nyɛla gomlanti zali kpana ni bi saɣi n ti shɛli French West African tiŋgbana zaa puuni. O yuuni 1975 siini Xala daa nyɛla din pahi 9th Moscow International Film Festival puuni.
Yuuni 1977 puuni o siini shɛli o ni daa boli Ceddo la gba daa nyɛla bini piigi shɛli n pahi 10th Moscow International Film Festival puuni. Lala yuuni maa puuni Sembène daa nyɛla bini boli so ni o ti pahi bi Jury maa zuɣu 27th Berlin International Film Festival zuɣu. 11th Moscow International Film Festival yuuni 1979 puuni bi daa ti o piin gahindili ka di o kpaŋ maŋ zaŋ chaŋ Cenima polo.
Sembène siini reccurent theme nim maa shɛŋa n nyɛ Lahabali zaŋ jɛndi gbaŋpɛila ni daa su gbaŋsabila tiŋgbani shɛm,adiini nim ni daa bi zaani shɛm,mini African paɣaba yaa.
O siini bahigu yuuni 2004 puuniMoolaadé, daa di pini yuuni 2004Cannes Film Festival mini FESPACO Film Festival Ouagadougou, Burkina Faso tiŋgbani. Bi daa ŋmala siini maa tiŋkpaŋ bili shɛli Burkina Faso ka di daa yihi bi daa niŋdi bin shɛli ka boli Female Genital Mutilation.
Sembène nyɛla ŋun niŋ cameo appearance o siini nim puuni. Kamani Mandabi ŋun n nyɛ gbaŋ sabira post office maa ni.
== Kum ==
Ousmane Sembène nyɛla ŋun daa kpi silimi gɔli June yuuni 2007, o yuma pihinii ni anahi (84). O daa nyɛla ŋun daa ka Alaafee silimi gɔli December yuuni 2006 ka nyɛ ŋun daa kpi o Tiŋ Dakar, Senegal, ka bi daa suhi o shroud adorned ni alqurani aya nima. Sembène daa nyɛla ŋun mali bihi ata amiliya dibaa ayi puuni.
Seipati Bulane Hopa ŋun daa nyɛ Secretary General n ti Pan African Federation of Filmmakers(FEPACI) daa nyɛla neeisim din neeri ban bi tɛhi ni bi shɛba maa biɛhigu, ŋun yɛri ka dabɛm ka o yɛtɔlɣa puuni ni doo so ŋun mali baŋsim di ka ŋmali ka lahi nyɛ artistic so ŋun tumdi nyɛ yɛlimaŋli ni o suhi zaa.
== Tuma ==
=== Kundinima ===
=== Filmography ===
== Kunduvihira ==
rnylzl4h5i6tjg1w07mot9ydgnsgniy
136846
136845
2026-05-15T20:24:29Z
Maltima Rabia
5146
Added content
136846
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
'''Ousmane Sembène''' ( French: [usman sãbɛn]; 1 January 1923 bɛ 8 January 1923 - 9 June 2007 ) daa nyɛla Senegalese siini director, ŋun yihiri siini mini ŋun sabira siini. Los Angeles Time daa nyɛla ban yɛli ni Afrika zaa sabira binŋa n bala, ka bi daa tooi bolindi o Afrika siini Baba ( Father of African Films.
O kpaŋmaŋ o tuma maa ni zuɣu o daa nyɛla bini kpaŋsiri so French sitai ni Sembène Ousmane
O daa nyɛla ŋun yi Serer daŋ ni na ka di nyɛ o ma yili yaɣali Matan Sène, Ousmane Sembène daa nyɛla ŋun bɛ Serer adiini churi ni. O daa nyɛla ŋun pahi ban puhiri Tuur chuɣu ni.
== Piligu biɛhigu ==
Zahim gbahara mini o paɣa bidibiga Ousmane Sembène daa nyɛla bini dɔɣi so Ziguinchor din bɛ Casamance ban daa nyɛ Lebou zuliya. O bilim ni bi daa nyɛla ban zaŋ Serer adiini o mayili polo adiini n milisi o, kamani Tuur Chuɣu ni o daa nyɛla ŋun pahi <nowiki>''Cult Servant''</nowiki> maa zuɣu. Tuur daa nyɛla bini mali bihim n malidi di tiŋgbana ( pangool), Sembène daa nyɛla ŋun ka nimohi zaŋ chaŋ o Cult servant tuma maa ni ka bi daa mi o ka nyɛ ŋun nyori bihim shɛli bini daa mali tiri o ni o mali n tiri bi tiŋgbana maa. Serer theme daa nyɛla din pahi o tuma ni o ni daa bi balaga. O mayili yaapaɣa daa nyɛla ŋun kpaŋsiri o. Paɣaba n daa nyɛ ban wumsi o.
Sembène zuliya balli Walof nyaaŋa o daa mali baŋsim zaŋ chaŋ French mini mahamadiya ŋɔ polo ka di nyɛla o daa chaŋla mamahamdiya shikuru din daa nyɛ talahi n ti musilinima bidibisi ka lahi nyɛ ŋun chaŋ French shikuru hali ni yuuni 1936, ni ka yɛtɔlɣa bihi daa kpe o mini shikurumaa Karimbakpema maa sunsuni. Sembène daa nyɛla ŋun tumdi n suŋdi o ba - doro daa nyɛla din gbaagi o - hali ni yuuni 1938. O ni daa nyɛ yum pia ni anu, o daa nyɛla ŋun chaŋ Dakar,ni ka o daa nyɛ ŋun tumdi tum kpema kam.
Yuuni 1944, world war I la saha mini France nim ni daa lu n naagi, Sembène daa.nyɛla bini zaŋ so n pahi Senegalese Tirailleurs ( din daa nyɛ Corps n tu French Army maa). O tɔbu shɛli o ni daa lahi tuhi nyɛ world war II din ni ka o daa be Free French Force nim ni maa. Lala tɔbu maa nyaaŋa o daa nyɛla ŋun labi na o tiŋgbani. Yuuni 1947 puuni o daa nyɛla ŋun pahi Long railroad strike puuni, ni ka o daa sabi o seminal buku God's Bit of Wood (1960)
Yuuni 1947 puuni o daa nyɛla ŋun chaŋ France, ni ka o daa tumdi Citroën factory din bɛ Paris la. O daa nyɛla ŋun kpa south polo n ri tum Docks din bɛ Marseille ,ni ka o daa kpaŋsi oaŋ zaŋ jɛndi daabiligu polo ( French trade union movement). O daa kpe la Communist-led CGT mini Communist paati, o daa nyɛla ŋun suŋdi ni bi nyɛ tɔb nɛima din yɛn suŋba ka bi tooi tuhi French Colonial War di daa niŋ Vietnam. Lala saha ŋu o daa nyɛla ŋun baŋ Harlem Renaissance ŋun daa nyɛ ŋun sabiri gbana Claude McKay mini Haitian Marxist ŋun sabira Jacques Roumain.
== Piligu tuma ==
Sembène daa nyɛla ŋun bohim French sabu mini karimbu o maŋmaŋ. O buku shɛŋa o ni daa sabi maa pam daa nyɛla ŋun mamaŋ biɛhigu yɛtɔlɣa, Le Docker Noir din daa nyɛ din sani French puuni, ( yuuni 1956 ni, ka bi daa yihi di silimisili na din daa nyɛ The Black Docker) salima ŋɔ daa nyɛ Diaw dini, di daa yɛri la African Stevedore so bini daa nahinda Docks zuɣu Marseille la. Diaw daa nyɛla ŋun sabi salinli ka silimi paɣa so daa nyɛ ŋun zuli ka yihi polo n ti salo ka di nyɛ Diaw yuli n pa di zuɣu. O ni daa chaŋ ni o ti baŋ di nin neeisim, o daa nyɛla ŋun bi mi ka ku paɣa maa.
Sembène ni daa nyɛ ŋun sabbu yaa bɛ bini daa nahindi Africans ban go n chaŋ lala tiŋsiaa ni shɛm,o daa lahi nyɛla ŋun niŋ vihigu pam zaŋ chaŋ bini nahindi Arab mini Spanish tumtumdiba shɛm. O daa neeili n suŋ ni jɛlinsi zaŋ ti tiŋshɛŋa nim daa ŋmanila daŋdaŋ ka bi niŋda. O daa nyɛla ŋun sabili n jɛndi biɛhigu maa kamani o ni yoli nyaaŋa n sabi salim shɛŋa maa. O kpaŋmaŋ ŋun daa nyɛla di chɛ ka Sembène yuli yina. Lala salinli ŋun maa nasara dibu maa daa nyɛla din yihi ariziki pam na ka di nyɛ din kpaŋsi o sabibu maa.
Sembène salinli din pahiri ayi, ' O Pays mon beau peuple!( oh Country, My beautiful people, 1957), daa nyɛla din yɛri Oumar. O daa nyɛla Senegalese pukpara ŋun tɛhiri biɛhinni ŋun daa labi o ya Casamance ni o silimi paɣa ka mali niya ni o kpaŋsi lala yaɣali maa pukparim tuma. Oumar daa nyɛla ŋun niŋ wahala pam zaŋ jɛndi French gomlanti shɛli bini daa bɛ di sulinsi ni maa ni tiŋgbani maa nim gba biɛhigu, ka bi daa nyɛ ban di o nyɛvilli. O Pays mon beau peuple! daa nyɛla di di nasara tiŋduya ni ka Sembène daa nyɛ bini boli so tiŋduya maa shɛŋa ni kamani China, Cuba mini Soviet Union.
Sembène salinli din pahi ata ka gahim n yi di ko n nyɛ Les Bouts de Dieu ( The God's Bits of Wood 1960); niriba pam daa yɛliya ni di nyɛla masterpiece naɣala Xala ko. Salinli ŋɔ daa nyɛla din jɛndi railroad strike Dakar-Niger line, din daa niŋ yuuni 1947 hali ni yuuni 1948. Hali Ibrahima Bakayoko ŋun daa mali jilima ka yɛri ka di zaana n daa nyɛ salinli maa central figure amaa salinli maa daa ka daabolo naɣala tiŋgbani maa zaa. Salo maa daa nyɛla ban nyɛ miisim mini nahingu zaŋ chaŋ bi maŋ biɛhigu polo. Ban bɛ salinli maa ni daa nyɛla ban paagi bin pihinu (50) ka di nyɛ seneganima mini tiŋ shɛli din bapali maa din nyɛ Mali ka strike maa nyɛ di yiri laɣulikam na.
Sembène daa nyɛla ŋun yihi salin shɛŋa na Les Bouts de Dieu nyaaŋa ni salin ŋmahi balibu (Tribal Scars 1962), lala balibu ŋu maa daa nyɛla din mali salin ŋmahi, tales mini fables, kamani <nowiki>''La Noire de...'' o ni daa ti zaŋ shɛli n ŋmaagi o tuuli siini. Yuuni 1964 puuni, o daa nyɛla ŋun yihi l'</nowiki>Harmattan ( The Harmattan ) lala salinli ŋɔ daa nyɛla din jɛndi maŋ sulinsi dɛibu zaŋ ti African tiŋzuɣu.
Yuuni 1962 hali ni yuuni 1963 puuni, Sembène daa nyɛla ŋun chaŋ n ti bohim siini ŋmaabu ( filmmaking) yuuni yini Gorky Films Studio puuni,Moscow,ka di nyɛ Soviet director Mark Donskey San. Ban gba daa bohindi ni n daa nyɛ Sarah Maldoror ŋun daa nyɛ French Guadeleupean Artist ŋun daa nyɛ tuuli paɣa ŋun pahi yihi African siini nima na.
== Bahigu tuma ==
O ni daa daa yihi salin shɛli yuuni 1965 la puuni la,Le Mandat, prècèdè de Vehi Ciosane ( The Money Order and White Genesis ), Sembène niya daa nyɛla din ŋmaligira. Kamani o na min pun zabi racial mini laɣari nahingu zuɣu French gomlanti ni daa kpa shɛli la. Lala tuma ŋɔ maa daa nyɛla din ŋmaligi o hankali n kpa tayisigu Africa Tiŋgbani ( corrupt African Elites ) din daa piligi maŋ sulinsi dɛigi nyaaga maa.
O daa nyɛla ŋun pahi ban tɔhi n sabi Lotus Magazine, shɛli bini daa lonchi Cairo yuuni 1968 la puuni ka Egypt mini Soviet Union ni daa nyɛ ban di ariziki n niŋ din ni.
Sembène daa nyɛla ŋun tuhi Xala salinli maa (1973), salin shɛli din daa jɛndi El Hadji Abdou Kader Beye, dabi laɣari lana maa. O ni daa niŋ o paɣasaribili villi so n pahi paɣa ata maa amiliya dali maa yoŋ, El Hadji daa nyɛ ŋun gbaagi doro ( <nowiki>''xala''</nowiki> in wolof) ka daa dihi tabili ni bi niŋ o mi.
Le Deinier l'empire ( The Last of the Empire) Sembène salinli bahigu daa nyɛla din wuhiri tayiɣisigu mini military coup din daa niŋdi African tiŋgbani shɛli din yoli kuli dɛigi di maŋ sulinsi. O ni daa yihi salinli dibaa ayi shɛli na maa din n nyɛ Niiwan et Taaw ( Niiwan mini Taaw) din daa yɛri biɛhigu mini bɛri villi yɛtɔlɣa maa daa nyɛla din kpi Senegal tiŋgbani.
Les Bouts de Bois de Dieu mini Xala, Sembène's daa nyɛla bini zaŋ so n pahi ban bɛ tooni di yi kana African Postcolonial literature puuni. Samba Gadjigo daa yɛliya ni o kpaŋ maŋ maa nyɛla di paari niriba n gari Francophone Africa zuɣu: Sembène ni daa yihi salin pi shɛŋa na maa puuni dibaa ayopoin daa nyɛla bini lɛbigi shɛli silimisili ni .
== Siini ==
O daa nyɛ salin sabira so ŋun zaŋsim bɛ biɛhigu lɛbigimsi, Sembène ni daa bori ni o vo niriba pam hankali. O daa baŋya ni o salin shɛŋa o ni sabi maa nyɛla ban chaŋ shikuru ko n ni tooi nyɛ hankali shɛli o ni kohiri maa, amaa siini nyɛla niriba pam yɔŋ shikuru ka di ni tooi chɛ ka o tooi kohi o hankali maa n ti African pam.
Yuuni 1963 puuni,Sembène daa nyɛla ŋun yihi tuuli siini, zaŋ ŋmaha Barom Sarret ( The Wagoner). Yuuni 1964 puuni, o daa lahi yihi zaŋ ŋma na ka boli Niaye. Yuuni 1966 o daa nyɛla ŋun yihi o tuuli siini shɛli o ni daa feature La Noir de..., ka di nyɛ salin ŋmahi maa zaŋ yini; din n daa nyɛ tuuli feature siini shɛli Sub-Sahara African Director ni yihi shɛli na. Hali di waɣalim maa daa kuli nyɛ minti pihiyobu French siini maa zaa yoli, di daa nyɛla din di Prix Jean Vigo, di daa nyɛla din zaŋ tiŋduya nim zaŋsim n labisina African siini nim puuni balatɛi Sembène siini nima. Sembène daa nyɛla ŋun daa zaŋ o nasara ŋɔ maa n kpaŋsi o maŋ ka daa yihi Mandabi yuuni 1968 ka di daa ti o nasara ka tooi yihi o balli Wolof siini na.
O ni daa yihi o balli maa Wolof balli maa siini shɛŋa n pahi maa n nyɛ Xala (1975 ka di nyɛ o maŋmaŋ ni sabi salin shɛŋa maa yini), Ceddo (1977), Camp de Thiaroye (1987) mini Guelwaar (1992). Senegalese nim daa yihi Ceddo na ka bi bi saɣa n ti, hali di daliri daa kuli nyɛ Sembène salin shɛŋa din daa bɛ gbana ni kabi daa bori ni di paagi salo pam maa zaa yoli, bi daa yɛliya ni gamlanti zalikpana n bi sahi n ti li kadi nyɛla anti-Muslims yɛtɔlɣa m daa bɛ siini maa ni .
Sembène daa nyɛla ŋun bi sahi n tili ka daa gilindi theatre nim ni n tari ti gbanbihi din wuhiri ni o yihi la siini maa duniya zaa zuɣu.
Yuuni 1971 puuni, Sembène daa nyɛla ŋun ŋmaagi siini French mini Diola puuni ka piigi yuli n boli Emitaĩ. Di daa nyɛla bini kpɛhi shɛli 7th Moscow International Films Festival ni ka di daa di Silver pini. Di daa nyɛla gomlanti zali kpana ni bi saɣi n ti shɛli French West African tiŋgbana zaa puuni. O yuuni 1975 siini Xala daa nyɛla din pahi 9th Moscow International Film Festival puuni.
Yuuni 1977 puuni o siini shɛli o ni daa boli Ceddo la gba daa nyɛla bini piigi shɛli n pahi 10th Moscow International Film Festival puuni. Lala yuuni maa puuni Sembène daa nyɛla bini boli so ni o ti pahi bi Jury maa zuɣu 27th Berlin International Film Festival zuɣu. 11th Moscow International Film Festival yuuni 1979 puuni bi daa ti o piin gahindili ka di o kpaŋ maŋ zaŋ chaŋ Cenima polo.
Sembène siini reccurent theme nim maa shɛŋa n nyɛ Lahabali zaŋ jɛndi gbaŋpɛila ni daa su gbaŋsabila tiŋgbani shɛm,adiini nim ni daa bi zaani shɛm,mini African paɣaba yaa.
O siini bahigu yuuni 2004 puuniMoolaadé, daa di pini yuuni 2004Cannes Film Festival mini FESPACO Film Festival Ouagadougou, Burkina Faso tiŋgbani. Bi daa ŋmala siini maa tiŋkpaŋ bili shɛli Burkina Faso ka di daa yihi bi daa niŋdi bin shɛli ka boli Female Genital Mutilation.
Sembène nyɛla ŋun niŋ cameo appearance o siini nim puuni. Kamani Mandabi ŋun n nyɛ gbaŋ sabira post office maa ni.
== Kum ==
Ousmane Sembène nyɛla ŋun daa kpi silimi gɔli June yuuni 2007, o yuma pihinii ni anahi (84). O daa nyɛla ŋun daa ka Alaafee silimi gɔli December yuuni 2006 ka nyɛ ŋun daa kpi o Tiŋ Dakar, Senegal, ka bi daa suhi o shroud adorned ni alqurani aya nima. Sembène daa nyɛla ŋun mali bihi ata amiliya dibaa ayi puuni.
Seipati Bulane Hopa ŋun daa nyɛ Secretary General n ti Pan African Federation of Filmmakers(FEPACI) daa nyɛla neeisim din neeri ban bi tɛhi ni bi shɛba maa biɛhigu, ŋun yɛri ka dabɛm ka o yɛtɔlɣa puuni ni doo so ŋun mali baŋsim di ka ŋmali ka lahi nyɛ artistic so ŋun tumdi nyɛ yɛlimaŋli ni o suhi zaa.
== Tuma ==
=== Kundinima ===
=== Filmography ===
Sembène's siini shɛŋa n nyɛ ŋun doya ŋɔ
{| class="wikitable"
!Yuma
!Siini
!Genre
!Role
!Sha
|-
|1963
|''Borom Sarret''
|Drama short
Portrait of a poor Senegalese man.
First film made by a black African.
|Director and writer
|20 m
|-
|1964
|''Niaye''
|Drama short
The scandal of a pregnant young girl
|Director and writer
|35 m
|-
|1966
|''Black Girl'' (original title: ''La noire de...'')
|Drama feature
A Senegalese girl becomes a servant in France
|Director and writer
|65 m
|-
|1968
|''Mandabi''
|Drama feature
A Senegalese man has to cope with a money order from Paris
|Director and writer
|92 m
|-
|1970
|''Tauw''
|Drama short
A young man makes a home for his pregnant girlfriend
|Director and writer
|24 m
|-
|1971
|''Emitaï''
|Drama feature
Jola people protest World War II French conscription
|Director and writer
|103 m
|-
|1975
|''Xala''
|Comedy feature
A corrupt politician is cursed with impotence
|Director and writer
|123 m
|-
|1977
|''Ceddo''
|Drama feature
In protest outsiders (Ceddo, non-muslims) kidnap a black princess
|Director and co-writer with Carrie Sembene
|120 m
|-
|1988
|''Camp de Thiaroye''
|Historical drama feature
In the 1944 Thiaroye massacre French troops kill rebelling returned black soldiers
|Co-director and co-writer with Thierno Faty Sow
|147 m
|-
|1992
|''Guelwaar''
|Drama feature
Religious and political satire on an erroneous burial
|Director and writer
|115 m
|-
|2000
|''Faat Kiné''
|Drama feature
An unwed mother succeeds professionally
|Director and writer
|120 m
|-
|2004
|''Moolaadé''
|Drama feature
Women protest female genital mutilation
|Director and writer
|124 m
|}
== Kunduvihira ==
iliwhepziyi7hrd6dfd85jx9ncurzgy
136847
136846
2026-05-15T22:43:27Z
Maltima Rabia
5146
Added reference
136847
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
'''Ousmane Sembène''' ( French: [usman sãbɛn]; 1 January 1923 bɛ 8 January 1923 - 9 June 2007 ) daa nyɛla Senegalese siini director, ŋun yihiri siini mini ŋun sabira siini. Los Angeles Time daa nyɛla ban yɛli ni Afrika zaa sabira binŋa n bala, ka bi daa tooi bolindi o Afrika siini Baba ( Father of African Films.<ref name=":0">{{Cite web|date=2007-06-14|title=Ousmane Sembene, 84; Sengalese hailed as 'the father of African film'|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2007-jun-14-me-sembene14-story.html|access-date=2026-05-15|website=Los Angeles Times|language=en-US}}</ref>
O kpaŋmaŋ o tuma maa ni zuɣu o daa nyɛla bini kpaŋsiri so French sitai ni Sembène Ousmane
O daa nyɛla ŋun yi Serer daŋ ni na ka di nyɛ o ma yili yaɣali Matan Sène, Ousmane Sembène daa nyɛla ŋun bɛ Serer adiini churi ni. O daa nyɛla ŋun pahi ban puhiri Tuur chuɣu ni.
== Piligu biɛhigu ==
Zahim gbahara mini o paɣa bidibiga Ousmane Sembène daa nyɛla bini dɔɣi so Ziguinchor din bɛ Casamance ban daa nyɛ Lebou zuliya. O bilim ni bi daa nyɛla ban zaŋ Serer adiini o mayili polo adiini n milisi o, kamani Tuur Chuɣu ni o daa nyɛla ŋun pahi <nowiki>''Cult Servant''</nowiki> maa zuɣu. Tuur daa nyɛla bini mali bihim n malidi di tiŋgbana ( pangool), Sembène daa nyɛla ŋun ka nimohi zaŋ chaŋ o Cult servant tuma maa ni ka bi daa mi o ka nyɛ ŋun nyori bihim shɛli bini daa mali tiri o ni o mali n tiri bi tiŋgbana maa. Serer theme daa nyɛla din pahi o tuma ni o ni daa bi balaga. O mayili yaapaɣa daa nyɛla ŋun kpaŋsiri o. Paɣaba n daa nyɛ ban wumsi o.
Sembène zuliya balli Walof nyaaŋa o daa mali baŋsim zaŋ chaŋ French mini mahamadiya ŋɔ polo ka di nyɛla o daa chaŋla mamahamdiya shikuru din daa nyɛ talahi n ti musilinima bidibisi ka lahi nyɛ ŋun chaŋ French shikuru hali ni yuuni 1936, ni ka yɛtɔlɣa bihi daa kpe o mini shikurumaa Karimbakpema maa sunsuni. Sembène daa nyɛla ŋun tumdi n suŋdi o ba - doro daa nyɛla din gbaagi o - hali ni yuuni 1938. O ni daa nyɛ yum pia ni anu, o daa nyɛla ŋun chaŋ Dakar,ni ka o daa nyɛ ŋun tumdi tum kpema kam.
Yuuni 1944, world war I la saha mini France nim ni daa lu n naagi, Sembène daa.nyɛla bini zaŋ so n pahi Senegalese Tirailleurs ( din daa nyɛ Corps n tu French Army maa). O tɔbu shɛli o ni daa lahi tuhi nyɛ world war II din ni ka o daa be Free French Force nim ni maa. Lala tɔbu maa nyaaŋa o daa nyɛla ŋun labi na o tiŋgbani. Yuuni 1947 puuni o daa nyɛla ŋun pahi Long railroad strike puuni, ni ka o daa sabi o seminal buku God's Bit of Wood (1960)
Yuuni 1947 puuni o daa nyɛla ŋun chaŋ France, ni ka o daa tumdi Citroën factory din bɛ Paris la. O daa nyɛla ŋun kpa south polo n ri tum Docks din bɛ Marseille ,ni ka o daa kpaŋsi oaŋ zaŋ jɛndi daabiligu polo ( French trade union movement). O daa kpe la Communist-led CGT mini Communist paati, o daa nyɛla ŋun suŋdi ni bi nyɛ tɔb nɛima din yɛn suŋba ka bi tooi tuhi French Colonial War di daa niŋ Vietnam. Lala saha ŋu o daa nyɛla ŋun baŋ Harlem Renaissance ŋun daa nyɛ ŋun sabiri gbana Claude McKay mini Haitian Marxist ŋun sabira Jacques Roumain.
== Piligu tuma ==
Sembène daa nyɛla ŋun bohim French sabu mini karimbu o maŋmaŋ. O buku shɛŋa o ni daa sabi maa pam daa nyɛla ŋun mamaŋ biɛhigu yɛtɔlɣa, Le Docker Noir din daa nyɛ din sani French puuni, ( yuuni 1956 ni, ka bi daa yihi di silimisili na din daa nyɛ The Black Docker)<ref name=":0" /> salima ŋɔ daa nyɛ Diaw dini, di daa yɛri la African Stevedore so bini daa nahinda Docks zuɣu Marseille la. Diaw daa nyɛla ŋun sabi salinli ka silimi paɣa so daa nyɛ ŋun zuli ka yihi polo n ti salo ka di nyɛ Diaw yuli n pa di zuɣu. O ni daa chaŋ ni o ti baŋ di nin neeisim, o daa nyɛla ŋun bi mi ka ku paɣa maa.
Sembène ni daa nyɛ ŋun sabbu yaa bɛ bini daa nahindi Africans ban go n chaŋ lala tiŋsiaa ni shɛm,o daa lahi nyɛla ŋun niŋ vihigu pam zaŋ chaŋ bini nahindi Arab mini Spanish tumtumdiba shɛm. O daa neeili n suŋ ni jɛlinsi zaŋ ti tiŋshɛŋa nim daa ŋmanila daŋdaŋ ka bi niŋda. O daa nyɛla ŋun sabili n jɛndi biɛhigu maa kamani o ni yoli nyaaŋa n sabi salim shɛŋa maa. O kpaŋmaŋ ŋun daa nyɛla di chɛ ka Sembène yuli yina. Lala salinli ŋun maa nasara dibu maa daa nyɛla din yihi ariziki pam na ka di nyɛ din kpaŋsi o sabibu maa.
Sembène salinli din pahiri ayi, ' O Pays mon beau peuple!( oh Country, My beautiful people, 1957), daa nyɛla din yɛri Oumar. O daa nyɛla Senegalese pukpara ŋun tɛhiri biɛhinni ŋun daa labi o ya Casamance ni o silimi paɣa ka mali niya ni o kpaŋsi lala yaɣali maa pukparim tuma. Oumar daa nyɛla ŋun niŋ wahala pam zaŋ jɛndi French gomlanti shɛli bini daa bɛ di sulinsi ni maa ni tiŋgbani maa nim gba biɛhigu, ka bi daa nyɛ ban di o nyɛvilli. O Pays mon beau peuple! daa nyɛla di di nasara tiŋduya ni ka Sembène daa nyɛ bini boli so tiŋduya maa shɛŋa ni kamani China, Cuba mini Soviet Union.
Sembène salinli din pahi ata ka gahim n yi di ko n nyɛ Les Bouts de Dieu ( The God's Bits of Wood 1960);<ref name=":0" /> niriba pam daa yɛliya ni di nyɛla masterpiece naɣala Xala ko. Salinli ŋɔ daa nyɛla din jɛndi railroad strike Dakar-Niger line, din daa niŋ yuuni 1947 hali ni yuuni 1948. Hali Ibrahima Bakayoko ŋun daa mali jilima ka yɛri ka di zaana n daa nyɛ salinli maa central figure amaa salinli maa daa ka daabolo naɣala tiŋgbani maa zaa. Salo maa daa nyɛla ban nyɛ miisim mini nahingu zaŋ chaŋ bi maŋ biɛhigu polo. Ban bɛ salinli maa ni daa nyɛla ban paagi bin pihinu (50) ka di nyɛ seneganima mini tiŋ shɛli din bapali maa din nyɛ Mali ka strike maa nyɛ di yiri laɣulikam na.
Sembène daa nyɛla ŋun yihi salin shɛŋa na Les Bouts de Dieu nyaaŋa ni salin ŋmahi balibu (Tribal Scars 1962), lala balibu ŋu maa daa nyɛla din mali salin ŋmahi, tales mini fables, kamani <nowiki>''La Noire de...'' o ni daa ti zaŋ shɛli n ŋmaagi o tuuli siini. Yuuni 1964 puuni, o daa nyɛla ŋun yihi l'</nowiki>Harmattan ( The Harmattan ) lala salinli ŋɔ daa nyɛla din jɛndi maŋ sulinsi dɛibu zaŋ ti African tiŋzuɣu.
Yuuni 1962 hali ni yuuni 1963 puuni, Sembène daa nyɛla ŋun chaŋ n ti bohim siini ŋmaabu ( filmmaking) yuuni yini Gorky Films Studio puuni,Moscow,ka di nyɛ Soviet director Mark Donskey San. Ban gba daa bohindi ni n daa nyɛ Sarah Maldoror ŋun daa nyɛ French Guadeleupean Artist ŋun daa nyɛ tuuli paɣa ŋun pahi yihi African siini nima na.
== Bahigu tuma ==
O ni daa daa yihi salin shɛli yuuni 1965 la puuni la,Le Mandat, prècèdè de Vehi Ciosane ( The Money Order and White Genesis ), Sembène niya daa nyɛla din ŋmaligira. Kamani o na min pun zabi racial mini laɣari nahingu zuɣu French gomlanti ni daa kpa shɛli la. Lala tuma ŋɔ maa daa nyɛla din ŋmaligi o hankali n kpa tayisigu Africa Tiŋgbani ( corrupt African Elites ) din daa piligi maŋ sulinsi dɛigi nyaaga maa.
O daa nyɛla ŋun pahi ban tɔhi n sabi Lotus Magazine, shɛli bini daa lonchi Cairo yuuni 1968 la puuni ka Egypt mini Soviet Union ni daa nyɛ ban di ariziki n niŋ din ni.
Sembène daa nyɛla ŋun tuhi Xala salinli maa (1973), salin shɛli din daa jɛndi El Hadji Abdou Kader Beye, dabi laɣari lana maa. O ni daa niŋ o paɣasaribili villi so n pahi paɣa ata maa amiliya dali maa yoŋ, El Hadji daa nyɛ ŋun gbaagi doro ( <nowiki>''xala''</nowiki> in wolof) ka daa dihi tabili ni bi niŋ o mi.
Le Deinier l'empire ( The Last of the Empire) Sembène salinli bahigu daa nyɛla din wuhiri tayiɣisigu mini military coup din daa niŋdi African tiŋgbani shɛli din yoli kuli dɛigi di maŋ sulinsi. O ni daa yihi salinli dibaa ayi shɛli na maa din n nyɛ Niiwan et Taaw ( Niiwan mini Taaw) din daa yɛri biɛhigu mini bɛri villi yɛtɔlɣa maa daa nyɛla din kpi Senegal tiŋgbani.
Les Bouts de Bois de Dieu mini Xala, Sembène's daa nyɛla bini zaŋ so n pahi ban bɛ tooni di yi kana African Postcolonial literature puuni. Samba Gadjigo daa yɛliya ni o kpaŋ maŋ maa nyɛla di paari niriba n gari Francophone Africa zuɣu: Sembène ni daa yihi salin pi shɛŋa na maa puuni dibaa ayopoin daa nyɛla bini lɛbigi shɛli silimisili ni .
== Siini ==
O daa nyɛ salin sabira so ŋun zaŋsim bɛ biɛhigu lɛbigimsi, Sembène ni daa bori ni o vo niriba pam hankali. O daa baŋya ni o salin shɛŋa o ni sabi maa nyɛla ban chaŋ shikuru ko n ni tooi nyɛ hankali shɛli o ni kohiri maa, amaa siini nyɛla niriba pam yɔŋ shikuru ka di ni tooi chɛ ka o tooi kohi o hankali maa n ti African pam.
Yuuni 1963 puuni,Sembène daa nyɛla ŋun yihi tuuli siini, zaŋ ŋmaha Barom Sarret ( The Wagoner). Yuuni 1964 puuni, o daa lahi yihi zaŋ ŋma na ka boli Niaye. Yuuni 1966 o daa nyɛla ŋun yihi o tuuli siini shɛli o ni daa feature La Noir de..., ka di nyɛ salin ŋmahi maa zaŋ yini; din n daa nyɛ tuuli feature siini shɛli Sub-Sahara African Director ni yihi shɛli na. Hali di waɣalim maa daa kuli nyɛ minti pihiyobu French siini maa zaa yoli, di daa nyɛla din di Prix Jean Vigo, di daa nyɛla din zaŋ tiŋduya nim zaŋsim n labisina African siini nim puuni balatɛi Sembène siini nima. Sembène daa nyɛla ŋun daa zaŋ o nasara ŋɔ maa n kpaŋsi o maŋ ka daa yihi Mandabi yuuni 1968 ka di daa ti o nasara ka tooi yihi o balli Wolof siini na.
O ni daa yihi o balli maa Wolof balli maa siini shɛŋa n pahi maa n nyɛ Xala (1975 ka di nyɛ o maŋmaŋ ni sabi salin shɛŋa maa yini), Ceddo (1977), Camp de Thiaroye (1987) mini Guelwaar (1992). Senegalese nim daa yihi Ceddo na ka bi bi saɣa n ti, hali di daliri daa kuli nyɛ Sembène salin shɛŋa din daa bɛ gbana ni kabi daa bori ni di paagi salo pam maa zaa yoli, bi daa yɛliya ni gamlanti zalikpana n bi sahi n ti li kadi nyɛla anti-Muslims yɛtɔlɣa m daa bɛ siini maa ni .
Sembène daa nyɛla ŋun bi sahi n tili ka daa gilindi theatre nim ni n tari ti gbanbihi din wuhiri ni o yihi la siini maa duniya zaa zuɣu.
Yuuni 1971 puuni, Sembène daa nyɛla ŋun ŋmaagi siini French mini Diola puuni ka piigi yuli n boli Emitaĩ. Di daa nyɛla bini kpɛhi shɛli 7th Moscow International Films Festival ni ka di daa di Silver pini. Di daa nyɛla gomlanti zali kpana ni bi saɣi n ti shɛli French West African tiŋgbana zaa puuni. O yuuni 1975 siini Xala daa nyɛla din pahi 9th Moscow International Film Festival puuni.
Yuuni 1977 puuni o siini shɛli o ni daa boli Ceddo la gba daa nyɛla bini piigi shɛli n pahi 10th Moscow International Film Festival puuni. Lala yuuni maa puuni Sembène daa nyɛla bini boli so ni o ti pahi bi Jury maa zuɣu 27th Berlin International Film Festival zuɣu. 11th Moscow International Film Festival yuuni 1979 puuni bi daa ti o piin gahindili ka di o kpaŋ maŋ zaŋ chaŋ Cenima polo.
Sembène siini reccurent theme nim maa shɛŋa n nyɛ Lahabali zaŋ jɛndi gbaŋpɛila ni daa su gbaŋsabila tiŋgbani shɛm,adiini nim ni daa bi zaani shɛm,mini African paɣaba yaa.
O siini bahigu yuuni 2004 puuniMoolaadé, daa di pini yuuni 2004Cannes Film Festival mini FESPACO Film Festival Ouagadougou, Burkina Faso tiŋgbani. Bi daa ŋmala siini maa tiŋkpaŋ bili shɛli Burkina Faso ka di daa yihi bi daa niŋdi bin shɛli ka boli Female Genital Mutilation.
Sembène nyɛla ŋun niŋ cameo appearance o siini nim puuni. Kamani Mandabi ŋun n nyɛ gbaŋ sabira post office maa ni.
== Kum ==
Ousmane Sembène nyɛla ŋun daa kpi silimi gɔli June yuuni 2007, o yuma pihinii ni anahi (84). O daa nyɛla ŋun daa ka Alaafee silimi gɔli December yuuni 2006 ka nyɛ ŋun daa kpi o Tiŋ Dakar, Senegal, ka bi daa suhi o shroud adorned ni alqurani aya nima. Sembène daa nyɛla ŋun mali bihi ata amiliya dibaa ayi puuni.
Seipati Bulane Hopa ŋun daa nyɛ Secretary General n ti Pan African Federation of Filmmakers(FEPACI) daa nyɛla neeisim din neeri ban bi tɛhi ni bi shɛba maa biɛhigu, ŋun yɛri ka dabɛm ka o yɛtɔlɣa puuni ni doo so ŋun mali baŋsim di ka ŋmali ka lahi nyɛ artistic so ŋun tumdi nyɛ yɛlimaŋli ni o suhi zaa.
== Tuma ==
=== Kundinima ===
=== Filmography ===
Sembène's siini shɛŋa n nyɛ ŋun doya ŋɔ
{| class="wikitable"
!Yuma
!Siini
!Genre
!Role
!Sha
|-
|1963
|''Borom Sarret''
|Drama short
Portrait of a poor Senegalese man.
First film made by a black African.
|Director and writer
|20 m
|-
|1964
|''Niaye''
|Drama short
The scandal of a pregnant young girl
|Director and writer
|35 m
|-
|1966
|''Black Girl'' (original title: ''La noire de...'')
|Drama feature
A Senegalese girl becomes a servant in France
|Director and writer
|65 m
|-
|1968
|''Mandabi''
|Drama feature
A Senegalese man has to cope with a money order from Paris
|Director and writer
|92 m
|-
|1970
|''Tauw''
|Drama short
A young man makes a home for his pregnant girlfriend
|Director and writer
|24 m
|-
|1971
|''Emitaï''
|Drama feature
Jola people protest World War II French conscription
|Director and writer
|103 m
|-
|1975
|''Xala''
|Comedy feature
A corrupt politician is cursed with impotence
|Director and writer
|123 m
|-
|1977
|''Ceddo''
|Drama feature
In protest outsiders (Ceddo, non-muslims) kidnap a black princess
|Director and co-writer with Carrie Sembene
|120 m
|-
|1988
|''Camp de Thiaroye''
|Historical drama feature
In the 1944 Thiaroye massacre French troops kill rebelling returned black soldiers
|Co-director and co-writer with Thierno Faty Sow
|147 m
|-
|1992
|''Guelwaar''
|Drama feature
Religious and political satire on an erroneous burial
|Director and writer
|115 m
|-
|2000
|''Faat Kiné''
|Drama feature
An unwed mother succeeds professionally
|Director and writer
|120 m
|-
|2004
|''Moolaadé''
|Drama feature
Women protest female genital mutilation
|Director and writer
|124 m
|}
== Kunduvihira ==
dq0cz52f73lspmpwsoouon32cdtayq2
136848
136847
2026-05-15T22:45:42Z
Maltima Rabia
5146
Added reference
136848
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
'''Ousmane Sembène''' ( French: [usman sãbɛn]; 1 January 1923 bɛ 8 January 1923 - 9 June 2007 ) daa nyɛla Senegalese siini director, ŋun yihiri siini mini ŋun sabira siini. Los Angeles Time daa nyɛla ban yɛli ni Afrika zaa sabira binŋa n bala, ka bi daa tooi bolindi o Afrika siini Baba ( Father of African Films.<ref name=":0">{{Cite web|date=2007-06-14|title=Ousmane Sembene, 84; Sengalese hailed as 'the father of African film'|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2007-jun-14-me-sembene14-story.html|access-date=2026-05-15|website=Los Angeles Times|language=en-US}}</ref>
O kpaŋmaŋ o tuma maa ni zuɣu o daa nyɛla bini kpaŋsiri so French sitai ni Sembène Ousmane<ref>{{Cite web|title=Le cinéma de Sembène Ousmane, une (double) contre-ethnographie : (Notes pour une recherche) – Ethnologies|url=https://www.erudit.org/fr/revues/ethno/2010-v31-n2-ethno3691/039372ar/|access-date=2026-05-15|website=Érudit|language=en}}</ref>
O daa nyɛla ŋun yi Serer daŋ ni na ka di nyɛ o ma yili yaɣali Matan Sène, Ousmane Sembène daa nyɛla ŋun bɛ Serer adiini churi ni. O daa nyɛla ŋun pahi ban puhiri Tuur chuɣu ni.
== Piligu biɛhigu ==
Zahim gbahara mini o paɣa bidibiga Ousmane Sembène daa nyɛla bini dɔɣi so Ziguinchor din bɛ Casamance ban daa nyɛ Lebou zuliya. O bilim ni bi daa nyɛla ban zaŋ Serer adiini o mayili polo adiini n milisi o, kamani Tuur Chuɣu ni o daa nyɛla ŋun pahi <nowiki>''Cult Servant''</nowiki> maa zuɣu. Tuur daa nyɛla bini mali bihim n malidi di tiŋgbana ( pangool), Sembène daa nyɛla ŋun ka nimohi zaŋ chaŋ o Cult servant tuma maa ni ka bi daa mi o ka nyɛ ŋun nyori bihim shɛli bini daa mali tiri o ni o mali n tiri bi tiŋgbana maa. Serer theme daa nyɛla din pahi o tuma ni o ni daa bi balaga. O mayili yaapaɣa daa nyɛla ŋun kpaŋsiri o. Paɣaba n daa nyɛ ban wumsi o.
Sembène zuliya balli Walof nyaaŋa o daa mali baŋsim zaŋ chaŋ French mini mahamadiya ŋɔ polo ka di nyɛla o daa chaŋla mamahamdiya shikuru din daa nyɛ talahi n ti musilinima bidibisi ka lahi nyɛ ŋun chaŋ French shikuru hali ni yuuni 1936, ni ka yɛtɔlɣa bihi daa kpe o mini shikurumaa Karimbakpema maa sunsuni. Sembène daa nyɛla ŋun tumdi n suŋdi o ba - doro daa nyɛla din gbaagi o - hali ni yuuni 1938. O ni daa nyɛ yum pia ni anu, o daa nyɛla ŋun chaŋ Dakar,ni ka o daa nyɛ ŋun tumdi tum kpema kam.<ref>{{Cite web|title=Ousmane Sembene: The Life of a Revolutionary Artist|url=https://newsreel.org/articles/ousmanesembene.htm|access-date=2026-05-15|website=newsreel.org}}</ref>
Yuuni 1944, world war I la saha mini France nim ni daa lu n naagi, Sembène daa.nyɛla bini zaŋ so n pahi Senegalese Tirailleurs ( din daa nyɛ Corps n tu French Army maa). O tɔbu shɛli o ni daa lahi tuhi nyɛ world war II din ni ka o daa be Free French Force nim ni maa. Lala tɔbu maa nyaaŋa o daa nyɛla ŋun labi na o tiŋgbani. Yuuni 1947 puuni o daa nyɛla ŋun pahi Long railroad strike puuni, ni ka o daa sabi o seminal buku God's Bit of Wood (1960)
Yuuni 1947 puuni o daa nyɛla ŋun chaŋ France, ni ka o daa tumdi Citroën factory din bɛ Paris la. O daa nyɛla ŋun kpa south polo n ri tum Docks din bɛ Marseille ,ni ka o daa kpaŋsi oaŋ zaŋ jɛndi daabiligu polo ( French trade union movement). O daa kpe la Communist-led CGT mini Communist paati, o daa nyɛla ŋun suŋdi ni bi nyɛ tɔb nɛima din yɛn suŋba ka bi tooi tuhi French Colonial War di daa niŋ Vietnam. Lala saha ŋu o daa nyɛla ŋun baŋ Harlem Renaissance ŋun daa nyɛ ŋun sabiri gbana Claude McKay mini Haitian Marxist ŋun sabira Jacques Roumain.
== Piligu tuma ==
Sembène daa nyɛla ŋun bohim French sabu mini karimbu o maŋmaŋ. O buku shɛŋa o ni daa sabi maa pam daa nyɛla ŋun mamaŋ biɛhigu yɛtɔlɣa, Le Docker Noir din daa nyɛ din sani French puuni, ( yuuni 1956 ni, ka bi daa yihi di silimisili na din daa nyɛ The Black Docker)<ref name=":0" /> salima ŋɔ daa nyɛ Diaw dini, di daa yɛri la African Stevedore so bini daa nahinda Docks zuɣu Marseille la. Diaw daa nyɛla ŋun sabi salinli ka silimi paɣa so daa nyɛ ŋun zuli ka yihi polo n ti salo ka di nyɛ Diaw yuli n pa di zuɣu. O ni daa chaŋ ni o ti baŋ di nin neeisim, o daa nyɛla ŋun bi mi ka ku paɣa maa.
Sembène ni daa nyɛ ŋun sabbu yaa bɛ bini daa nahindi Africans ban go n chaŋ lala tiŋsiaa ni shɛm,o daa lahi nyɛla ŋun niŋ vihigu pam zaŋ chaŋ bini nahindi Arab mini Spanish tumtumdiba shɛm. O daa neeili n suŋ ni jɛlinsi zaŋ ti tiŋshɛŋa nim daa ŋmanila daŋdaŋ ka bi niŋda. O daa nyɛla ŋun sabili n jɛndi biɛhigu maa kamani o ni yoli nyaaŋa n sabi salim shɛŋa maa. O kpaŋmaŋ ŋun daa nyɛla di chɛ ka Sembène yuli yina. Lala salinli ŋun maa nasara dibu maa daa nyɛla din yihi ariziki pam na ka di nyɛ din kpaŋsi o sabibu maa.
Sembène salinli din pahiri ayi, ' O Pays mon beau peuple!( oh Country, My beautiful people, 1957), daa nyɛla din yɛri Oumar. O daa nyɛla Senegalese pukpara ŋun tɛhiri biɛhinni ŋun daa labi o ya Casamance ni o silimi paɣa ka mali niya ni o kpaŋsi lala yaɣali maa pukparim tuma. Oumar daa nyɛla ŋun niŋ wahala pam zaŋ jɛndi French gomlanti shɛli bini daa bɛ di sulinsi ni maa ni tiŋgbani maa nim gba biɛhigu, ka bi daa nyɛ ban di o nyɛvilli. O Pays mon beau peuple! daa nyɛla di di nasara tiŋduya ni ka Sembène daa nyɛ bini boli so tiŋduya maa shɛŋa ni kamani China, Cuba mini Soviet Union.
Sembène salinli din pahi ata ka gahim n yi di ko n nyɛ Les Bouts de Dieu ( The God's Bits of Wood 1960);<ref name=":0" /> niriba pam daa yɛliya ni di nyɛla masterpiece naɣala Xala ko. Salinli ŋɔ daa nyɛla din jɛndi railroad strike Dakar-Niger line, din daa niŋ yuuni 1947 hali ni yuuni 1948. Hali Ibrahima Bakayoko ŋun daa mali jilima ka yɛri ka di zaana n daa nyɛ salinli maa central figure amaa salinli maa daa ka daabolo naɣala tiŋgbani maa zaa. Salo maa daa nyɛla ban nyɛ miisim mini nahingu zaŋ chaŋ bi maŋ biɛhigu polo. Ban bɛ salinli maa ni daa nyɛla ban paagi bin pihinu (50) ka di nyɛ seneganima mini tiŋ shɛli din bapali maa din nyɛ Mali ka strike maa nyɛ di yiri laɣulikam na.
Sembène daa nyɛla ŋun yihi salin shɛŋa na Les Bouts de Dieu nyaaŋa ni salin ŋmahi balibu (Tribal Scars 1962), lala balibu ŋu maa daa nyɛla din mali salin ŋmahi, tales mini fables, kamani <nowiki>''La Noire de...'' o ni daa ti zaŋ shɛli n ŋmaagi o tuuli siini. Yuuni 1964 puuni, o daa nyɛla ŋun yihi l'</nowiki>Harmattan ( The Harmattan ) lala salinli ŋɔ daa nyɛla din jɛndi maŋ sulinsi dɛibu zaŋ ti African tiŋzuɣu.
Yuuni 1962 hali ni yuuni 1963 puuni, Sembène daa nyɛla ŋun chaŋ n ti bohim siini ŋmaabu ( filmmaking) yuuni yini Gorky Films Studio puuni,Moscow,ka di nyɛ Soviet director Mark Donskey San. Ban gba daa bohindi ni n daa nyɛ Sarah Maldoror ŋun daa nyɛ French Guadeleupean Artist ŋun daa nyɛ tuuli paɣa ŋun pahi yihi African siini nima na.
== Bahigu tuma ==
O ni daa daa yihi salin shɛli yuuni 1965 la puuni la,Le Mandat, prècèdè de Vehi Ciosane ( The Money Order and White Genesis ), Sembène niya daa nyɛla din ŋmaligira. Kamani o na min pun zabi racial mini laɣari nahingu zuɣu French gomlanti ni daa kpa shɛli la. Lala tuma ŋɔ maa daa nyɛla din ŋmaligi o hankali n kpa tayisigu Africa Tiŋgbani ( corrupt African Elites ) din daa piligi maŋ sulinsi dɛigi nyaaga maa.
O daa nyɛla ŋun pahi ban tɔhi n sabi Lotus Magazine, shɛli bini daa lonchi Cairo yuuni 1968 la puuni ka Egypt mini Soviet Union ni daa nyɛ ban di ariziki n niŋ din ni.
Sembène daa nyɛla ŋun tuhi Xala salinli maa (1973), salin shɛli din daa jɛndi El Hadji Abdou Kader Beye, dabi laɣari lana maa. O ni daa niŋ o paɣasaribili villi so n pahi paɣa ata maa amiliya dali maa yoŋ, El Hadji daa nyɛ ŋun gbaagi doro ( <nowiki>''xala''</nowiki> in wolof) ka daa dihi tabili ni bi niŋ o mi.
Le Deinier l'empire ( The Last of the Empire) Sembène salinli bahigu daa nyɛla din wuhiri tayiɣisigu mini military coup din daa niŋdi African tiŋgbani shɛli din yoli kuli dɛigi di maŋ sulinsi. O ni daa yihi salinli dibaa ayi shɛli na maa din n nyɛ Niiwan et Taaw ( Niiwan mini Taaw) din daa yɛri biɛhigu mini bɛri villi yɛtɔlɣa maa daa nyɛla din kpi Senegal tiŋgbani.
Les Bouts de Bois de Dieu mini Xala, Sembène's daa nyɛla bini zaŋ so n pahi ban bɛ tooni di yi kana African Postcolonial literature puuni. Samba Gadjigo daa yɛliya ni o kpaŋ maŋ maa nyɛla di paari niriba n gari Francophone Africa zuɣu: Sembène ni daa yihi salin pi shɛŋa na maa puuni dibaa ayopoin daa nyɛla bini lɛbigi shɛli silimisili ni .
== Siini ==
O daa nyɛ salin sabira so ŋun zaŋsim bɛ biɛhigu lɛbigimsi, Sembène ni daa bori ni o vo niriba pam hankali. O daa baŋya ni o salin shɛŋa o ni sabi maa nyɛla ban chaŋ shikuru ko n ni tooi nyɛ hankali shɛli o ni kohiri maa, amaa siini nyɛla niriba pam yɔŋ shikuru ka di ni tooi chɛ ka o tooi kohi o hankali maa n ti African pam.
Yuuni 1963 puuni,Sembène daa nyɛla ŋun yihi tuuli siini, zaŋ ŋmaha Barom Sarret ( The Wagoner). Yuuni 1964 puuni, o daa lahi yihi zaŋ ŋma na ka boli Niaye. Yuuni 1966 o daa nyɛla ŋun yihi o tuuli siini shɛli o ni daa feature La Noir de..., ka di nyɛ salin ŋmahi maa zaŋ yini; din n daa nyɛ tuuli feature siini shɛli Sub-Sahara African Director ni yihi shɛli na. Hali di waɣalim maa daa kuli nyɛ minti pihiyobu French siini maa zaa yoli, di daa nyɛla din di Prix Jean Vigo, di daa nyɛla din zaŋ tiŋduya nim zaŋsim n labisina African siini nim puuni balatɛi Sembène siini nima. Sembène daa nyɛla ŋun daa zaŋ o nasara ŋɔ maa n kpaŋsi o maŋ ka daa yihi Mandabi yuuni 1968 ka di daa ti o nasara ka tooi yihi o balli Wolof siini na.
O ni daa yihi o balli maa Wolof balli maa siini shɛŋa n pahi maa n nyɛ Xala (1975 ka di nyɛ o maŋmaŋ ni sabi salin shɛŋa maa yini), Ceddo (1977), Camp de Thiaroye (1987) mini Guelwaar (1992). Senegalese nim daa yihi Ceddo na ka bi bi saɣa n ti, hali di daliri daa kuli nyɛ Sembène salin shɛŋa din daa bɛ gbana ni kabi daa bori ni di paagi salo pam maa zaa yoli, bi daa yɛliya ni gamlanti zalikpana n bi sahi n ti li kadi nyɛla anti-Muslims yɛtɔlɣa m daa bɛ siini maa ni .
Sembène daa nyɛla ŋun bi sahi n tili ka daa gilindi theatre nim ni n tari ti gbanbihi din wuhiri ni o yihi la siini maa duniya zaa zuɣu.
Yuuni 1971 puuni, Sembène daa nyɛla ŋun ŋmaagi siini French mini Diola puuni ka piigi yuli n boli Emitaĩ. Di daa nyɛla bini kpɛhi shɛli 7th Moscow International Films Festival ni ka di daa di Silver pini. Di daa nyɛla gomlanti zali kpana ni bi saɣi n ti shɛli French West African tiŋgbana zaa puuni. O yuuni 1975 siini Xala daa nyɛla din pahi 9th Moscow International Film Festival puuni.
Yuuni 1977 puuni o siini shɛli o ni daa boli Ceddo la gba daa nyɛla bini piigi shɛli n pahi 10th Moscow International Film Festival puuni. Lala yuuni maa puuni Sembène daa nyɛla bini boli so ni o ti pahi bi Jury maa zuɣu 27th Berlin International Film Festival zuɣu. 11th Moscow International Film Festival yuuni 1979 puuni bi daa ti o piin gahindili ka di o kpaŋ maŋ zaŋ chaŋ Cenima polo.
Sembène siini reccurent theme nim maa shɛŋa n nyɛ Lahabali zaŋ jɛndi gbaŋpɛila ni daa su gbaŋsabila tiŋgbani shɛm,adiini nim ni daa bi zaani shɛm,mini African paɣaba yaa.
O siini bahigu yuuni 2004 puuniMoolaadé, daa di pini yuuni 2004Cannes Film Festival mini FESPACO Film Festival Ouagadougou, Burkina Faso tiŋgbani. Bi daa ŋmala siini maa tiŋkpaŋ bili shɛli Burkina Faso ka di daa yihi bi daa niŋdi bin shɛli ka boli Female Genital Mutilation.
Sembène nyɛla ŋun niŋ cameo appearance o siini nim puuni. Kamani Mandabi ŋun n nyɛ gbaŋ sabira post office maa ni.
== Kum ==
Ousmane Sembène nyɛla ŋun daa kpi silimi gɔli June yuuni 2007, o yuma pihinii ni anahi (84). O daa nyɛla ŋun daa ka Alaafee silimi gɔli December yuuni 2006 ka nyɛ ŋun daa kpi o Tiŋ Dakar, Senegal, ka bi daa suhi o shroud adorned ni alqurani aya nima. Sembène daa nyɛla ŋun mali bihi ata amiliya dibaa ayi puuni.
Seipati Bulane Hopa ŋun daa nyɛ Secretary General n ti Pan African Federation of Filmmakers(FEPACI) daa nyɛla neeisim din neeri ban bi tɛhi ni bi shɛba maa biɛhigu, ŋun yɛri ka dabɛm ka o yɛtɔlɣa puuni ni doo so ŋun mali baŋsim di ka ŋmali ka lahi nyɛ artistic so ŋun tumdi nyɛ yɛlimaŋli ni o suhi zaa.
== Tuma ==
=== Kundinima ===
=== Filmography ===
Sembène's siini shɛŋa n nyɛ ŋun doya ŋɔ
{| class="wikitable"
!Yuma
!Siini
!Genre
!Role
!Sha
|-
|1963
|''Borom Sarret''
|Drama short
Portrait of a poor Senegalese man.
First film made by a black African.
|Director and writer
|20 m
|-
|1964
|''Niaye''
|Drama short
The scandal of a pregnant young girl
|Director and writer
|35 m
|-
|1966
|''Black Girl'' (original title: ''La noire de...'')
|Drama feature
A Senegalese girl becomes a servant in France
|Director and writer
|65 m
|-
|1968
|''Mandabi''
|Drama feature
A Senegalese man has to cope with a money order from Paris
|Director and writer
|92 m
|-
|1970
|''Tauw''
|Drama short
A young man makes a home for his pregnant girlfriend
|Director and writer
|24 m
|-
|1971
|''Emitaï''
|Drama feature
Jola people protest World War II French conscription
|Director and writer
|103 m
|-
|1975
|''Xala''
|Comedy feature
A corrupt politician is cursed with impotence
|Director and writer
|123 m
|-
|1977
|''Ceddo''
|Drama feature
In protest outsiders (Ceddo, non-muslims) kidnap a black princess
|Director and co-writer with Carrie Sembene
|120 m
|-
|1988
|''Camp de Thiaroye''
|Historical drama feature
In the 1944 Thiaroye massacre French troops kill rebelling returned black soldiers
|Co-director and co-writer with Thierno Faty Sow
|147 m
|-
|1992
|''Guelwaar''
|Drama feature
Religious and political satire on an erroneous burial
|Director and writer
|115 m
|-
|2000
|''Faat Kiné''
|Drama feature
An unwed mother succeeds professionally
|Director and writer
|120 m
|-
|2004
|''Moolaadé''
|Drama feature
Women protest female genital mutilation
|Director and writer
|124 m
|}
== Kunduvihira ==
q56pueubaq9sfajmwjk5upfc6vcelto
136849
136848
2026-05-15T22:53:30Z
Maltima Rabia
5146
Added references
136849
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
'''Ousmane Sembène''' ( French: [usman sãbɛn]; 1 January 1923 bɛ 8 January 1923 - 9 June 2007 ) daa nyɛla Senegalese siini director, ŋun yihiri siini mini ŋun sabira siini. Los Angeles Time daa nyɛla ban yɛli ni Afrika zaa sabira binŋa n bala, ka bi daa tooi bolindi o Afrika siini Baba ( Father of African Films.<ref name=":0">{{Cite web|date=2007-06-14|title=Ousmane Sembene, 84; Sengalese hailed as 'the father of African film'|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2007-jun-14-me-sembene14-story.html|access-date=2026-05-15|website=Los Angeles Times|language=en-US}}</ref>
O kpaŋmaŋ o tuma maa ni zuɣu o daa nyɛla bini kpaŋsiri so French sitai ni Sembène Ousmane<ref>{{Cite web|title=Le cinéma de Sembène Ousmane, une (double) contre-ethnographie : (Notes pour une recherche) – Ethnologies|url=https://www.erudit.org/fr/revues/ethno/2010-v31-n2-ethno3691/039372ar/|access-date=2026-05-15|website=Érudit|language=en}}</ref>
O daa nyɛla ŋun yi Serer daŋ ni na ka di nyɛ o ma yili yaɣali Matan Sène, Ousmane Sembène daa nyɛla ŋun bɛ Serer adiini churi ni. O daa nyɛla ŋun pahi ban puhiri Tuur chuɣu ni.
== Piligu biɛhigu ==
Zahim gbahara mini o paɣa bidibiga Ousmane Sembène daa nyɛla bini dɔɣi so Ziguinchor din bɛ Casamance ban daa nyɛ Lebou zuliya. O bilim ni bi daa nyɛla ban zaŋ Serer adiini o mayili polo adiini n milisi o, kamani Tuur Chuɣu ni o daa nyɛla ŋun pahi <nowiki>''Cult Servant''</nowiki> maa zuɣu. Tuur daa nyɛla bini mali bihim n malidi di tiŋgbana ( pangool), Sembène daa nyɛla ŋun ka nimohi zaŋ chaŋ o Cult servant tuma maa ni ka bi daa mi o ka nyɛ ŋun nyori bihim shɛli bini daa mali tiri o ni o mali n tiri bi tiŋgbana maa. Serer theme daa nyɛla din pahi o tuma ni o ni daa bi balaga. O mayili yaapaɣa daa nyɛla ŋun kpaŋsiri o. Paɣaba n daa nyɛ ban wumsi o.
Sembène zuliya balli Walof nyaaŋa o daa mali baŋsim zaŋ chaŋ French mini mahamadiya ŋɔ polo ka di nyɛla o daa chaŋla mamahamdiya shikuru din daa nyɛ talahi n ti musilinima bidibisi ka lahi nyɛ ŋun chaŋ French shikuru hali ni yuuni 1936, ni ka yɛtɔlɣa bihi daa kpe o mini shikurumaa Karimbakpema maa sunsuni. Sembène daa nyɛla ŋun tumdi n suŋdi o ba - doro daa nyɛla din gbaagi o - hali ni yuuni 1938. O ni daa nyɛ yum pia ni anu, o daa nyɛla ŋun chaŋ Dakar,ni ka o daa nyɛ ŋun tumdi tum kpema kam.<ref>{{Cite web|title=Ousmane Sembene: The Life of a Revolutionary Artist|url=https://newsreel.org/articles/ousmanesembene.htm|access-date=2026-05-15|website=newsreel.org}}</ref>
Yuuni 1944, world war I la saha mini France nim ni daa lu n naagi, Sembène daa.nyɛla bini zaŋ so n pahi Senegalese Tirailleurs ( din daa nyɛ Corps n tu French Army maa). O tɔbu shɛli o ni daa lahi tuhi nyɛ world war II din ni ka o daa be Free French Force nim ni maa. Lala tɔbu maa nyaaŋa o daa nyɛla ŋun labi na o tiŋgbani. Yuuni 1947 puuni o daa nyɛla ŋun pahi Long railroad strike puuni, ni ka o daa sabi o seminal buku God's Bit of Wood (1960)
Yuuni 1947 puuni o daa nyɛla ŋun chaŋ France, ni ka o daa tumdi Citroën factory din bɛ Paris la. O daa nyɛla ŋun kpa south polo n ri tum Docks din bɛ Marseille ,ni ka o daa kpaŋsi oaŋ zaŋ jɛndi daabiligu polo ( French trade union movement). O daa kpe la Communist-led CGT mini Communist paati, o daa nyɛla ŋun suŋdi ni bi nyɛ tɔb nɛima din yɛn suŋba ka bi tooi tuhi French Colonial War di daa niŋ Vietnam. Lala saha ŋu o daa nyɛla ŋun baŋ Harlem Renaissance ŋun daa nyɛ ŋun sabiri gbana Claude McKay mini Haitian Marxist ŋun sabira Jacques Roumain.
== Piligu tuma ==
Sembène daa nyɛla ŋun bohim French sabu mini karimbu o maŋmaŋ. O buku shɛŋa o ni daa sabi maa pam daa nyɛla ŋun mamaŋ biɛhigu yɛtɔlɣa, Le Docker Noir din daa nyɛ din sani French puuni, ( yuuni 1956 ni, ka bi daa yihi di silimisili na din daa nyɛ The Black Docker)<ref name=":0" /> salima ŋɔ daa nyɛ Diaw dini, di daa yɛri la African Stevedore so bini daa nahinda Docks zuɣu Marseille la. Diaw daa nyɛla ŋun sabi salinli ka silimi paɣa so daa nyɛ ŋun zuli ka yihi polo n ti salo ka di nyɛ Diaw yuli n pa di zuɣu. O ni daa chaŋ ni o ti baŋ di nin neeisim, o daa nyɛla ŋun bi mi ka ku paɣa maa.
Sembène ni daa nyɛ ŋun sabbu yaa bɛ bini daa nahindi Africans ban go n chaŋ lala tiŋsiaa ni shɛm,o daa lahi nyɛla ŋun niŋ vihigu pam zaŋ chaŋ bini nahindi Arab mini Spanish tumtumdiba shɛm. O daa neeili n suŋ ni jɛlinsi zaŋ ti tiŋshɛŋa nim daa ŋmanila daŋdaŋ ka bi niŋda. O daa nyɛla ŋun sabili n jɛndi biɛhigu maa kamani o ni yoli nyaaŋa n sabi salim shɛŋa maa. O kpaŋmaŋ ŋun daa nyɛla di chɛ ka Sembène yuli yina. Lala salinli ŋun maa nasara dibu maa daa nyɛla din yihi ariziki pam na ka di nyɛ din kpaŋsi o sabibu maa.
Sembène salinli din pahiri ayi, ' O Pays mon beau peuple!( oh Country, My beautiful people, 1957), daa nyɛla din yɛri Oumar. O daa nyɛla Senegalese pukpara ŋun tɛhiri biɛhinni ŋun daa labi o ya Casamance ni o silimi paɣa ka mali niya ni o kpaŋsi lala yaɣali maa pukparim tuma. Oumar daa nyɛla ŋun niŋ wahala pam zaŋ jɛndi French gomlanti shɛli bini daa bɛ di sulinsi ni maa ni tiŋgbani maa nim gba biɛhigu, ka bi daa nyɛ ban di o nyɛvilli. O Pays mon beau peuple! daa nyɛla di di nasara tiŋduya ni ka Sembène daa nyɛ bini boli so tiŋduya maa shɛŋa ni kamani China, Cuba mini Soviet Union.
Sembène salinli din pahi ata ka gahim n yi di ko n nyɛ Les Bouts de Dieu ( The God's Bits of Wood 1960);<ref name=":0" /> niriba pam daa yɛliya ni di nyɛla masterpiece naɣala Xala ko. Salinli ŋɔ daa nyɛla din jɛndi railroad strike Dakar-Niger line, din daa niŋ yuuni 1947 hali ni yuuni 1948. Hali Ibrahima Bakayoko ŋun daa mali jilima ka yɛri ka di zaana n daa nyɛ salinli maa central figure amaa salinli maa daa ka daabolo naɣala tiŋgbani maa zaa. Salo maa daa nyɛla ban nyɛ miisim mini nahingu zaŋ chaŋ bi maŋ biɛhigu polo. Ban bɛ salinli maa ni daa nyɛla ban paagi bin pihinu (50) ka di nyɛ seneganima mini tiŋ shɛli din bapali maa din nyɛ Mali ka strike maa nyɛ di yiri laɣulikam na.
Sembène daa nyɛla ŋun yihi salin shɛŋa na Les Bouts de Dieu nyaaŋa ni salin ŋmahi balibu (Tribal Scars 1962), lala balibu ŋu maa daa nyɛla din mali salin ŋmahi, tales mini fables, kamani <nowiki>''La Noire de...'' o ni daa ti zaŋ shɛli n ŋmaagi o tuuli siini. Yuuni 1964 puuni, o daa nyɛla ŋun yihi l'</nowiki>Harmattan ( The Harmattan ) lala salinli ŋɔ daa nyɛla din jɛndi maŋ sulinsi dɛibu zaŋ ti African tiŋzuɣu.
Yuuni 1962 hali ni yuuni 1963 puuni, Sembène daa nyɛla ŋun chaŋ n ti bohim siini ŋmaabu ( filmmaking) yuuni yini Gorky Films Studio puuni,Moscow,ka di nyɛ Soviet director Mark Donskey San. Ban gba daa bohindi ni n daa nyɛ Sarah Maldoror ŋun daa nyɛ French Guadeleupean Artist ŋun daa nyɛ tuuli paɣa ŋun pahi yihi African siini nima na.
== Bahigu tuma ==
O ni daa daa yihi salin shɛli yuuni 1965 la puuni la,Le Mandat, prècèdè de Vehi Ciosane ( The Money Order and White Genesis ), Sembène niya daa nyɛla din ŋmaligira. Kamani o na min pun zabi racial mini laɣari nahingu zuɣu French gomlanti ni daa kpa shɛli la. Lala tuma ŋɔ maa daa nyɛla din ŋmaligi o hankali n kpa tayisigu Africa Tiŋgbani ( corrupt African Elites ) din daa piligi maŋ sulinsi dɛigi nyaaga maa.
O daa nyɛla ŋun pahi ban tɔhi n sabi Lotus Magazine, shɛli bini daa lonchi Cairo yuuni 1968 la puuni ka Egypt mini Soviet Union ni daa nyɛ ban di ariziki n niŋ din ni.<ref>{{Cite web|title=The Rise and Significance of Lotus / Council for the Development of Social Science Research in Africa|url=https://codesria.org/spip.php?article1976|access-date=2026-05-15|website=codesria.org}}</ref>
Sembène daa nyɛla ŋun tuhi Xala salinli maa (1973), salin shɛli din daa jɛndi El Hadji Abdou Kader Beye, dabi laɣari lana maa. O ni daa niŋ o paɣasaribili villi so n pahi paɣa ata maa amiliya dali maa yoŋ, El Hadji daa nyɛ ŋun gbaagi doro ( <nowiki>''xala''</nowiki> in wolof) ka daa dihi tabili ni bi niŋ o mi.
Le Deinier l'empire ( The Last of the Empire) Sembène salinli bahigu daa nyɛla din wuhiri tayiɣisigu mini military coup din daa niŋdi African tiŋgbani shɛli din yoli kuli dɛigi di maŋ sulinsi. O ni daa yihi salinli dibaa ayi shɛli na maa din n nyɛ Niiwan et Taaw ( Niiwan mini Taaw) din daa yɛri biɛhigu mini bɛri villi yɛtɔlɣa maa daa nyɛla din kpi Senegal tiŋgbani.
Les Bouts de Bois de Dieu mini Xala, Sembène's daa nyɛla bini zaŋ so n pahi ban bɛ tooni di yi kana African Postcolonial literature puuni. Samba Gadjigo daa yɛliya ni o kpaŋ maŋ maa nyɛla di paari niriba n gari Francophone Africa zuɣu: Sembène ni daa yihi salin pi shɛŋa na maa puuni dibaa ayopoin daa nyɛla bini lɛbigi shɛli silimisili ni .<ref>{{Cite web|title=Ousmane Sembene: The Life of a Revolutionary Artist|url=https://newsreel.org/articles/ousmanesembene.htm|access-date=2026-05-15|website=newsreel.org}}</ref>
== Siini ==
O daa nyɛ salin sabira so ŋun zaŋsim bɛ biɛhigu lɛbigimsi, Sembène ni daa bori ni o vo niriba pam hankali. O daa baŋya ni o salin shɛŋa o ni sabi maa nyɛla ban chaŋ shikuru ko n ni tooi nyɛ hankali shɛli o ni kohiri maa, amaa siini nyɛla niriba pam yɔŋ shikuru<ref name=":0" /> ka di ni tooi chɛ ka o tooi kohi o hankali maa n ti African pam.
Yuuni 1963 puuni,Sembène daa nyɛla ŋun yihi tuuli siini, zaŋ ŋmaha Barom Sarret ( The Wagoner). Yuuni 1964 puuni, o daa lahi yihi zaŋ ŋma na ka boli Niaye. Yuuni 1966 o daa nyɛla ŋun yihi o tuuli siini shɛli o ni daa feature La Noir de..., ka di nyɛ salin ŋmahi maa zaŋ yini; din n daa nyɛ tuuli feature siini shɛli Sub-Sahara African Director ni yihi shɛli na. Hali di waɣalim maa daa kuli nyɛ minti pihiyobu French siini maa zaa yoli, di daa nyɛla din di Prix Jean Vigo<ref name=":0" />, di daa nyɛla din zaŋ tiŋduya nim zaŋsim n labisina African siini nim puuni balatɛi Sembène siini nima. Sembène daa nyɛla ŋun daa zaŋ o nasara ŋɔ maa n kpaŋsi o maŋ ka daa yihi Mandabi yuuni 1968 ka di daa ti o nasara ka tooi yihi o balli Wolof siini na.<ref name=":0" />
O ni daa yihi o balli maa Wolof balli maa siini shɛŋa n pahi maa n nyɛ Xala (1975 ka di nyɛ o maŋmaŋ ni sabi salin shɛŋa maa yini), Ceddo (1977), Camp de Thiaroye (1987) mini Guelwaar (1992). Senegalese nim daa yihi Ceddo na ka bi bi saɣa n ti, hali di daliri daa kuli nyɛ Sembène salin shɛŋa din daa bɛ gbana ni kabi daa bori ni di paagi salo pam maa zaa yoli, bi daa yɛliya ni gamlanti zalikpana n bi sahi n ti li kadi nyɛla anti-Muslims yɛtɔlɣa m daa bɛ siini maa ni .
Sembène daa nyɛla ŋun bi sahi n tili ka daa gilindi theatre nim ni n tari ti gbanbihi din wuhiri ni o yihi la siini maa duniya zaa zuɣu.
Yuuni 1971 puuni, Sembène daa nyɛla ŋun ŋmaagi siini French mini Diola puuni ka piigi yuli n boli Emitaĩ. Di daa nyɛla bini kpɛhi shɛli 7th Moscow International Films Festival ni ka di daa di Silver pini. Di daa nyɛla gomlanti zali kpana ni bi saɣi n ti shɛli French West African tiŋgbana zaa puuni. O yuuni 1975 siini Xala daa nyɛla din pahi 9th Moscow International Film Festival puuni.
Yuuni 1977 puuni o siini shɛli o ni daa boli Ceddo la gba daa nyɛla bini piigi shɛli n pahi 10th Moscow International Film Festival puuni. Lala yuuni maa puuni Sembène daa nyɛla bini boli so ni o ti pahi bi Jury maa zuɣu 27th Berlin International Film Festival zuɣu. 11th Moscow International Film Festival yuuni 1979 puuni bi daa ti o piin gahindili ka di o kpaŋ maŋ zaŋ chaŋ Cenima polo.
Sembène siini reccurent theme nim maa shɛŋa n nyɛ Lahabali zaŋ jɛndi gbaŋpɛila ni daa su gbaŋsabila tiŋgbani shɛm,adiini nim ni daa bi zaani shɛm,mini African paɣaba yaa.
O siini bahigu yuuni 2004 puuniMoolaadé, daa di pini yuuni 2004Cannes Film Festival mini FESPACO Film Festival Ouagadougou, Burkina Faso tiŋgbani. Bi daa ŋmala siini maa tiŋkpaŋ bili shɛli Burkina Faso ka di daa yihi bi daa niŋdi bin shɛli ka boli Female Genital Mutilation.
Sembène nyɛla ŋun niŋ cameo appearance o siini nim puuni. Kamani Mandabi ŋun n nyɛ gbaŋ sabira post office maa ni.
== Kum ==
Ousmane Sembène nyɛla ŋun daa kpi silimi gɔli June yuuni 2007, o yuma pihinii ni anahi (84). O daa nyɛla ŋun daa ka Alaafee silimi gɔli December yuuni 2006 ka nyɛ ŋun daa kpi o Tiŋ Dakar, Senegal, ka bi daa suhi o shroud adorned ni alqurani aya nima. Sembène daa nyɛla ŋun mali bihi ata amiliya dibaa ayi puuni.
Seipati Bulane Hopa ŋun daa nyɛ Secretary General n ti Pan African Federation of Filmmakers(FEPACI) daa nyɛla neeisim din neeri ban bi tɛhi ni bi shɛba maa biɛhigu, ŋun yɛri ka dabɛm ka o yɛtɔlɣa puuni ni doo so ŋun mali baŋsim di ka ŋmali ka lahi nyɛ artistic so ŋun tumdi nyɛ yɛlimaŋli ni o suhi zaa.
== Tuma ==
=== Kundinima ===
=== Filmography ===
Sembène's siini shɛŋa n nyɛ ŋun doya ŋɔ
{| class="wikitable"
!Yuma
!Siini
!Genre
!Role
!Sha
|-
|1963
|''Borom Sarret''
|Drama short
Portrait of a poor Senegalese man.
First film made by a black African.
|Director and writer
|20 m
|-
|1964
|''Niaye''
|Drama short
The scandal of a pregnant young girl
|Director and writer
|35 m
|-
|1966
|''Black Girl'' (original title: ''La noire de...'')
|Drama feature
A Senegalese girl becomes a servant in France
|Director and writer
|65 m
|-
|1968
|''Mandabi''
|Drama feature
A Senegalese man has to cope with a money order from Paris
|Director and writer
|92 m
|-
|1970
|''Tauw''
|Drama short
A young man makes a home for his pregnant girlfriend
|Director and writer
|24 m
|-
|1971
|''Emitaï''
|Drama feature
Jola people protest World War II French conscription
|Director and writer
|103 m
|-
|1975
|''Xala''
|Comedy feature
A corrupt politician is cursed with impotence
|Director and writer
|123 m
|-
|1977
|''Ceddo''
|Drama feature
In protest outsiders (Ceddo, non-muslims) kidnap a black princess
|Director and co-writer with Carrie Sembene
|120 m
|-
|1988
|''Camp de Thiaroye''
|Historical drama feature
In the 1944 Thiaroye massacre French troops kill rebelling returned black soldiers
|Co-director and co-writer with Thierno Faty Sow
|147 m
|-
|1992
|''Guelwaar''
|Drama feature
Religious and political satire on an erroneous burial
|Director and writer
|115 m
|-
|2000
|''Faat Kiné''
|Drama feature
An unwed mother succeeds professionally
|Director and writer
|120 m
|-
|2004
|''Moolaadé''
|Drama feature
Women protest female genital mutilation
|Director and writer
|124 m
|}
== Kunduvihira ==
npswevjqx6lpa2r5t1fqzkuxmbieh7z
136850
136849
2026-05-15T23:04:56Z
Maltima Rabia
5146
Added references
136850
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
'''Ousmane Sembène''' ( French: [usman sãbɛn]; 1 January 1923 bɛ 8 January 1923 - 9 June 2007 ) daa nyɛla Senegalese siini director, ŋun yihiri siini mini ŋun sabira siini. Los Angeles Time daa nyɛla ban yɛli ni Afrika zaa sabira binŋa n bala, ka bi daa tooi bolindi o Afrika siini Baba ( Father of African Films.<ref name=":0">{{Cite web|date=2007-06-14|title=Ousmane Sembene, 84; Sengalese hailed as 'the father of African film'|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2007-jun-14-me-sembene14-story.html|access-date=2026-05-15|website=Los Angeles Times|language=en-US}}</ref>
O kpaŋmaŋ o tuma maa ni zuɣu o daa nyɛla bini kpaŋsiri so French sitai ni Sembène Ousmane<ref>{{Cite web|title=Le cinéma de Sembène Ousmane, une (double) contre-ethnographie : (Notes pour une recherche) – Ethnologies|url=https://www.erudit.org/fr/revues/ethno/2010-v31-n2-ethno3691/039372ar/|access-date=2026-05-15|website=Érudit|language=en}}</ref>
O daa nyɛla ŋun yi Serer daŋ ni na ka di nyɛ o ma yili yaɣali Matan Sène, Ousmane Sembène daa nyɛla ŋun bɛ Serer adiini churi ni. O daa nyɛla ŋun pahi ban puhiri Tuur chuɣu ni.
== Piligu biɛhigu ==
Zahim gbahara mini o paɣa bidibiga Ousmane Sembène daa nyɛla bini dɔɣi so Ziguinchor din bɛ Casamance ban daa nyɛ Lebou zuliya. O bilim ni bi daa nyɛla ban zaŋ Serer adiini o mayili polo adiini n milisi o, kamani Tuur Chuɣu ni o daa nyɛla ŋun pahi <nowiki>''Cult Servant''</nowiki> maa zuɣu. Tuur daa nyɛla bini mali bihim n malidi di tiŋgbana ( pangool), Sembène daa nyɛla ŋun ka nimohi zaŋ chaŋ o Cult servant tuma maa ni ka bi daa mi o ka nyɛ ŋun nyori bihim shɛli bini daa mali tiri o ni o mali n tiri bi tiŋgbana maa. Serer theme daa nyɛla din pahi o tuma ni o ni daa bi balaga. O mayili yaapaɣa daa nyɛla ŋun kpaŋsiri o. Paɣaba n daa nyɛ ban wumsi o.
Sembène zuliya balli Walof nyaaŋa o daa mali baŋsim zaŋ chaŋ French mini mahamadiya ŋɔ polo ka di nyɛla o daa chaŋla mamahamdiya shikuru din daa nyɛ talahi n ti musilinima bidibisi ka lahi nyɛ ŋun chaŋ French shikuru hali ni yuuni 1936, ni ka yɛtɔlɣa bihi daa kpe o mini shikurumaa Karimbakpema maa sunsuni. Sembène daa nyɛla ŋun tumdi n suŋdi o ba - doro daa nyɛla din gbaagi o - hali ni yuuni 1938. O ni daa nyɛ yum pia ni anu, o daa nyɛla ŋun chaŋ Dakar,ni ka o daa nyɛ ŋun tumdi tum kpema kam.<ref>{{Cite web|title=Ousmane Sembene: The Life of a Revolutionary Artist|url=https://newsreel.org/articles/ousmanesembene.htm|access-date=2026-05-15|website=newsreel.org}}</ref>
Yuuni 1944, world war I la saha mini France nim ni daa lu n naagi, Sembène daa.nyɛla bini zaŋ so n pahi Senegalese Tirailleurs ( din daa nyɛ Corps n tu French Army maa). O tɔbu shɛli o ni daa lahi tuhi nyɛ world war II din ni ka o daa be Free French Force nim ni maa. Lala tɔbu maa nyaaŋa o daa nyɛla ŋun labi na o tiŋgbani. Yuuni 1947 puuni o daa nyɛla ŋun pahi Long railroad strike puuni, ni ka o daa sabi o seminal buku God's Bit of Wood (1960)
Yuuni 1947 puuni o daa nyɛla ŋun chaŋ France, ni ka o daa tumdi Citroën factory din bɛ Paris la. O daa nyɛla ŋun kpa south polo n ri tum Docks din bɛ Marseille ,ni ka o daa kpaŋsi oaŋ zaŋ jɛndi daabiligu polo ( French trade union movement). O daa kpe la Communist-led CGT mini Communist paati, o daa nyɛla ŋun suŋdi ni bi nyɛ tɔb nɛima din yɛn suŋba ka bi tooi tuhi French Colonial War di daa niŋ Vietnam. Lala saha ŋu o daa nyɛla ŋun baŋ Harlem Renaissance ŋun daa nyɛ ŋun sabiri gbana Claude McKay mini Haitian Marxist ŋun sabira Jacques Roumain.
== Piligu tuma ==
Sembène daa nyɛla ŋun bohim French sabu mini karimbu o maŋmaŋ. O buku shɛŋa o ni daa sabi maa pam daa nyɛla ŋun mamaŋ biɛhigu yɛtɔlɣa, Le Docker Noir din daa nyɛ din sani French puuni, ( yuuni 1956 ni, ka bi daa yihi di silimisili na din daa nyɛ The Black Docker)<ref name=":0" /> salima ŋɔ daa nyɛ Diaw dini, di daa yɛri la African Stevedore so bini daa nahinda Docks zuɣu Marseille la. Diaw daa nyɛla ŋun sabi salinli ka silimi paɣa so daa nyɛ ŋun zuli ka yihi polo n ti salo ka di nyɛ Diaw yuli n pa di zuɣu. O ni daa chaŋ ni o ti baŋ di nin neeisim, o daa nyɛla ŋun bi mi ka ku paɣa maa.
Sembène ni daa nyɛ ŋun sabbu yaa bɛ bini daa nahindi Africans ban go n chaŋ lala tiŋsiaa ni shɛm,o daa lahi nyɛla ŋun niŋ vihigu pam zaŋ chaŋ bini nahindi Arab mini Spanish tumtumdiba shɛm. O daa neeili n suŋ ni jɛlinsi zaŋ ti tiŋshɛŋa nim daa ŋmanila daŋdaŋ ka bi niŋda. O daa nyɛla ŋun sabili n jɛndi biɛhigu maa kamani o ni yoli nyaaŋa n sabi salim shɛŋa maa. O kpaŋmaŋ ŋun daa nyɛla di chɛ ka Sembène yuli yina. Lala salinli ŋun maa nasara dibu maa daa nyɛla din yihi ariziki pam na ka di nyɛ din kpaŋsi o sabibu maa.
Sembène salinli din pahiri ayi, ' O Pays mon beau peuple!( oh Country, My beautiful people, 1957), daa nyɛla din yɛri Oumar. O daa nyɛla Senegalese pukpara ŋun tɛhiri biɛhinni ŋun daa labi o ya Casamance ni o silimi paɣa ka mali niya ni o kpaŋsi lala yaɣali maa pukparim tuma. Oumar daa nyɛla ŋun niŋ wahala pam zaŋ jɛndi French gomlanti shɛli bini daa bɛ di sulinsi ni maa ni tiŋgbani maa nim gba biɛhigu, ka bi daa nyɛ ban di o nyɛvilli. O Pays mon beau peuple! daa nyɛla di di nasara tiŋduya ni ka Sembène daa nyɛ bini boli so tiŋduya maa shɛŋa ni kamani China, Cuba mini Soviet Union.
Sembène salinli din pahi ata ka gahim n yi di ko n nyɛ Les Bouts de Dieu ( The God's Bits of Wood 1960);<ref name=":0" /> niriba pam daa yɛliya ni di nyɛla masterpiece naɣala Xala ko. Salinli ŋɔ daa nyɛla din jɛndi railroad strike Dakar-Niger line, din daa niŋ yuuni 1947 hali ni yuuni 1948. Hali Ibrahima Bakayoko ŋun daa mali jilima ka yɛri ka di zaana n daa nyɛ salinli maa central figure amaa salinli maa daa ka daabolo naɣala tiŋgbani maa zaa. Salo maa daa nyɛla ban nyɛ miisim mini nahingu zaŋ chaŋ bi maŋ biɛhigu polo. Ban bɛ salinli maa ni daa nyɛla ban paagi bin pihinu (50) ka di nyɛ seneganima mini tiŋ shɛli din bapali maa din nyɛ Mali ka strike maa nyɛ di yiri laɣulikam na.
Sembène daa nyɛla ŋun yihi salin shɛŋa na Les Bouts de Dieu nyaaŋa ni salin ŋmahi balibu (Tribal Scars 1962), lala balibu ŋu maa daa nyɛla din mali salin ŋmahi, tales mini fables, kamani <nowiki>''La Noire de...'' o ni daa ti zaŋ shɛli n ŋmaagi o tuuli siini. Yuuni 1964 puuni, o daa nyɛla ŋun yihi l'</nowiki>Harmattan ( The Harmattan ) lala salinli ŋɔ daa nyɛla din jɛndi maŋ sulinsi dɛibu zaŋ ti African tiŋzuɣu.
Yuuni 1962 hali ni yuuni 1963 puuni, Sembène daa nyɛla ŋun chaŋ n ti bohim siini ŋmaabu ( filmmaking) yuuni yini Gorky Films Studio puuni,Moscow,ka di nyɛ Soviet director Mark Donskey San. Ban gba daa bohindi ni n daa nyɛ Sarah Maldoror ŋun daa nyɛ French Guadeleupean Artist ŋun daa nyɛ tuuli paɣa ŋun pahi yihi African siini nima na.
== Bahigu tuma ==
O ni daa daa yihi salin shɛli yuuni 1965 la puuni la,Le Mandat, prècèdè de Vehi Ciosane ( The Money Order and White Genesis ), Sembène niya daa nyɛla din ŋmaligira. Kamani o na min pun zabi racial mini laɣari nahingu zuɣu French gomlanti ni daa kpa shɛli la. Lala tuma ŋɔ maa daa nyɛla din ŋmaligi o hankali n kpa tayisigu Africa Tiŋgbani ( corrupt African Elites ) din daa piligi maŋ sulinsi dɛigi nyaaga maa.
O daa nyɛla ŋun pahi ban tɔhi n sabi Lotus Magazine, shɛli bini daa lonchi Cairo yuuni 1968 la puuni ka Egypt mini Soviet Union ni daa nyɛ ban di ariziki n niŋ din ni.<ref>{{Cite web|title=The Rise and Significance of Lotus / Council for the Development of Social Science Research in Africa|url=https://codesria.org/spip.php?article1976|access-date=2026-05-15|website=codesria.org}}</ref>
Sembène daa nyɛla ŋun tuhi Xala salinli maa (1973), salin shɛli din daa jɛndi El Hadji Abdou Kader Beye, dabi laɣari lana maa. O ni daa niŋ o paɣasaribili villi so n pahi paɣa ata maa amiliya dali maa yoŋ, El Hadji daa nyɛ ŋun gbaagi doro ( <nowiki>''xala''</nowiki> in wolof) ka daa dihi tabili ni bi niŋ o mi.
Le Deinier l'empire ( The Last of the Empire) Sembène salinli bahigu daa nyɛla din wuhiri tayiɣisigu mini military coup din daa niŋdi African tiŋgbani shɛli din yoli kuli dɛigi di maŋ sulinsi. O ni daa yihi salinli dibaa ayi shɛli na maa din n nyɛ Niiwan et Taaw ( Niiwan mini Taaw) din daa yɛri biɛhigu mini bɛri villi yɛtɔlɣa maa daa nyɛla din kpi Senegal tiŋgbani.
Les Bouts de Bois de Dieu mini Xala, Sembène's daa nyɛla bini zaŋ so n pahi ban bɛ tooni di yi kana African Postcolonial literature puuni. Samba Gadjigo daa yɛliya ni o kpaŋ maŋ maa nyɛla di paari niriba n gari Francophone Africa zuɣu: Sembène ni daa yihi salin pi shɛŋa na maa puuni dibaa ayopoin daa nyɛla bini lɛbigi shɛli silimisili ni .<ref>{{Cite web|title=Ousmane Sembene: The Life of a Revolutionary Artist|url=https://newsreel.org/articles/ousmanesembene.htm|access-date=2026-05-15|website=newsreel.org}}</ref>
== Siini ==
O daa nyɛ salin sabira so ŋun zaŋsim bɛ biɛhigu lɛbigimsi, Sembène ni daa bori ni o vo niriba pam hankali. O daa baŋya ni o salin shɛŋa o ni sabi maa nyɛla ban chaŋ shikuru ko n ni tooi nyɛ hankali shɛli o ni kohiri maa, amaa siini nyɛla niriba pam yɔŋ shikuru<ref name=":0" /> ka di ni tooi chɛ ka o tooi kohi o hankali maa n ti African pam.
Yuuni 1963 puuni,Sembène daa nyɛla ŋun yihi tuuli siini, zaŋ ŋmaha Barom Sarret ( The Wagoner). Yuuni 1964 puuni, o daa lahi yihi zaŋ ŋma na ka boli Niaye. Yuuni 1966 o daa nyɛla ŋun yihi o tuuli siini shɛli o ni daa feature La Noir de..., ka di nyɛ salin ŋmahi maa zaŋ yini; din n daa nyɛ tuuli feature siini shɛli Sub-Sahara African Director ni yihi shɛli na. Hali di waɣalim maa daa kuli nyɛ minti pihiyobu French siini maa zaa yoli, di daa nyɛla din di Prix Jean Vigo<ref name=":0" />, di daa nyɛla din zaŋ tiŋduya nim zaŋsim n labisina African siini nim puuni balatɛi Sembène siini nima. Sembène daa nyɛla ŋun daa zaŋ o nasara ŋɔ maa n kpaŋsi o maŋ ka daa yihi Mandabi yuuni 1968 ka di daa ti o nasara ka tooi yihi o balli Wolof siini na.<ref name=":0" />
O ni daa yihi o balli maa Wolof balli maa siini shɛŋa n pahi maa n nyɛ Xala (1975 ka di nyɛ o maŋmaŋ ni sabi salin shɛŋa maa yini), Ceddo (1977), Camp de Thiaroye (1987) mini Guelwaar (1992). Senegalese nim daa yihi Ceddo na ka bi bi saɣa n ti, hali di daliri daa kuli nyɛ Sembène salin shɛŋa din daa bɛ gbana ni kabi daa bori ni di paagi salo pam maa zaa yoli, bi daa yɛliya ni gamlanti zalikpana n bi sahi n ti li kadi nyɛla anti-Muslims yɛtɔlɣa m daa bɛ siini maa ni .<ref name=":1">{{Cite web|title=Women in Sembene's films byGorham H. Kindem and Martha Steele|url=https://www.ejumpcut.org/archive/onlinessays/JC36folder/Emitai-Ceddo.html|access-date=2026-05-15|website=www.ejumpcut.org}}</ref>
Sembène daa nyɛla ŋun bi sahi n tili ka daa gilindi theatre nim ni n tari ti gbanbihi din wuhiri ni o yihi la siini maa duniya zaa zuɣu.
Yuuni 1971 puuni, Sembène daa nyɛla ŋun ŋmaagi siini French mini Diola puuni ka piigi yuli n boli Emitaĩ. Di daa nyɛla bini kpɛhi shɛli 7th Moscow International Films Festival ni ka di daa di Silver pini. Di daa nyɛla gomlanti zali kpana ni bi saɣi n ti shɛli French West African tiŋgbana zaa puuni.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|date=1998-02-02|title=Senegal films are eloquent Movies: Ousmane Sembene’s powerful ‘Emitai’ and ‘Ceddo’ play at the Orpheum.|url=https://www.baltimoresun.com/1998/02/02/senegal-films-are-eloquent-movies-ousmane-sembenes-powerful-emitai-and-ceddo-play-at-the-orpheum/|access-date=2026-05-15|website=Baltimore Sun|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|title=1971 :: Moscow International Film Festival|url=http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1971|access-date=2026-05-15|website=www.moscowfilmfestival.ru}}</ref> O yuuni 1975 siini Xala daa nyɛla din pahi 9th Moscow International Film Festival puuni.<ref>{{Cite web|title=1975 :: 34th Moscow International Film Festival|url=http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1975|access-date=2026-05-15|website=www.moscowfilmfestival.ru}}</ref>
Yuuni 1977 puuni o siini shɛli o ni daa boli Ceddo la gba daa nyɛla bini piigi shɛli n pahi 10th Moscow International Film Festival puuni.<ref>{{Cite web|title=1977 :: 34th Moscow International Film Festival|url=http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1977|access-date=2026-05-15|website=www.moscowfilmfestival.ru}}</ref> Lala yuuni maa puuni Sembène daa nyɛla bini boli so ni o ti pahi bi Jury maa zuɣu 27th Berlin International Film Festival zuɣu.<ref>{{Cite web|title=Juries|url=https://www.berlinale.de/en/archive/awards-juries/juries.html/y=1977/o=desc/p=1/rp=40|access-date=2026-05-15|website=www.berlinale.de|language=en}}</ref> 11th Moscow International Film Festival yuuni 1979 puuni bi daa ti o piin gahindili ka di o kpaŋ maŋ zaŋ chaŋ Cenima polo.<ref>{{Cite web|title=1979 :: Moscow International Film Festival|url=http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1979|access-date=2026-05-15|website=www.moscowfilmfestival.ru}}</ref>
Sembène siini reccurent theme nim maa shɛŋa n nyɛ Lahabali zaŋ jɛndi gbaŋpɛila ni daa su gbaŋsabila tiŋgbani shɛm,adiini nim ni daa bi zaani shɛm,mini African paɣaba yaa.
O siini bahigu yuuni 2004 puuniMoolaadé, daa di pini yuuni 2004Cannes Film Festival mini FESPACO Film Festival Ouagadougou, Burkina Faso tiŋgbani. Bi daa ŋmala siini maa tiŋkpaŋ bili shɛli Burkina Faso ka di daa yihi bi daa niŋdi bin shɛli ka boli Female Genital Mutilation.
Sembène nyɛla ŋun niŋ cameo appearance o siini nim puuni. Kamani Mandabi ŋun n nyɛ gbaŋ sabira post office maa ni.
== Kum ==
Ousmane Sembène nyɛla ŋun daa kpi silimi gɔli June yuuni 2007, o yuma pihinii ni anahi (84). O daa nyɛla ŋun daa ka Alaafee silimi gɔli December yuuni 2006 ka nyɛ ŋun daa kpi o Tiŋ Dakar, Senegal, ka bi daa suhi o shroud adorned ni alqurani aya nima. Sembène daa nyɛla ŋun mali bihi ata amiliya dibaa ayi puuni.
Seipati Bulane Hopa ŋun daa nyɛ Secretary General n ti Pan African Federation of Filmmakers(FEPACI) daa nyɛla neeisim din neeri ban bi tɛhi ni bi shɛba maa biɛhigu, ŋun yɛri ka dabɛm ka o yɛtɔlɣa puuni ni doo so ŋun mali baŋsim di ka ŋmali ka lahi nyɛ artistic so ŋun tumdi nyɛ yɛlimaŋli ni o suhi zaa.
== Tuma ==
=== Kundinima ===
=== Filmography ===
Sembène's siini shɛŋa n nyɛ ŋun doya ŋɔ
{| class="wikitable"
!Yuma
!Siini
!Genre
!Role
!Sha
|-
|1963
|''Borom Sarret''
|Drama short
Portrait of a poor Senegalese man.
First film made by a black African.
|Director and writer
|20 m
|-
|1964
|''Niaye''
|Drama short
The scandal of a pregnant young girl
|Director and writer
|35 m
|-
|1966
|''Black Girl'' (original title: ''La noire de...'')
|Drama feature
A Senegalese girl becomes a servant in France
|Director and writer
|65 m
|-
|1968
|''Mandabi''
|Drama feature
A Senegalese man has to cope with a money order from Paris
|Director and writer
|92 m
|-
|1970
|''Tauw''
|Drama short
A young man makes a home for his pregnant girlfriend
|Director and writer
|24 m
|-
|1971
|''Emitaï''
|Drama feature
Jola people protest World War II French conscription
|Director and writer
|103 m
|-
|1975
|''Xala''
|Comedy feature
A corrupt politician is cursed with impotence
|Director and writer
|123 m
|-
|1977
|''Ceddo''
|Drama feature
In protest outsiders (Ceddo, non-muslims) kidnap a black princess
|Director and co-writer with Carrie Sembene
|120 m
|-
|1988
|''Camp de Thiaroye''
|Historical drama feature
In the 1944 Thiaroye massacre French troops kill rebelling returned black soldiers
|Co-director and co-writer with Thierno Faty Sow
|147 m
|-
|1992
|''Guelwaar''
|Drama feature
Religious and political satire on an erroneous burial
|Director and writer
|115 m
|-
|2000
|''Faat Kiné''
|Drama feature
An unwed mother succeeds professionally
|Director and writer
|120 m
|-
|2004
|''Moolaadé''
|Drama feature
Women protest female genital mutilation
|Director and writer
|124 m
|}
== Kunduvihira ==
t20dahwjkuf4k4pvjfwp0xqiulbcvrj
136851
136850
2026-05-15T23:09:35Z
Maltima Rabia
5146
Added references
136851
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
'''Ousmane Sembène''' ( French: [usman sãbɛn]; 1 January 1923 bɛ 8 January 1923 - 9 June 2007 ) daa nyɛla Senegalese siini director, ŋun yihiri siini mini ŋun sabira siini. Los Angeles Time daa nyɛla ban yɛli ni Afrika zaa sabira binŋa n bala, ka bi daa tooi bolindi o Afrika siini Baba ( Father of African Films.<ref name=":0">{{Cite web|date=2007-06-14|title=Ousmane Sembene, 84; Sengalese hailed as 'the father of African film'|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2007-jun-14-me-sembene14-story.html|access-date=2026-05-15|website=Los Angeles Times|language=en-US}}</ref>
O kpaŋmaŋ o tuma maa ni zuɣu o daa nyɛla bini kpaŋsiri so French sitai ni Sembène Ousmane<ref>{{Cite web|title=Le cinéma de Sembène Ousmane, une (double) contre-ethnographie : (Notes pour une recherche) – Ethnologies|url=https://www.erudit.org/fr/revues/ethno/2010-v31-n2-ethno3691/039372ar/|access-date=2026-05-15|website=Érudit|language=en}}</ref>
O daa nyɛla ŋun yi Serer daŋ ni na ka di nyɛ o ma yili yaɣali Matan Sène, Ousmane Sembène daa nyɛla ŋun bɛ Serer adiini churi ni. O daa nyɛla ŋun pahi ban puhiri Tuur chuɣu ni.
== Piligu biɛhigu ==
Zahim gbahara mini o paɣa bidibiga Ousmane Sembène daa nyɛla bini dɔɣi so Ziguinchor din bɛ Casamance ban daa nyɛ Lebou zuliya. O bilim ni bi daa nyɛla ban zaŋ Serer adiini o mayili polo adiini n milisi o, kamani Tuur Chuɣu ni o daa nyɛla ŋun pahi <nowiki>''Cult Servant''</nowiki> maa zuɣu. Tuur daa nyɛla bini mali bihim n malidi di tiŋgbana ( pangool), Sembène daa nyɛla ŋun ka nimohi zaŋ chaŋ o Cult servant tuma maa ni ka bi daa mi o ka nyɛ ŋun nyori bihim shɛli bini daa mali tiri o ni o mali n tiri bi tiŋgbana maa. Serer theme daa nyɛla din pahi o tuma ni o ni daa bi balaga. O mayili yaapaɣa daa nyɛla ŋun kpaŋsiri o. Paɣaba n daa nyɛ ban wumsi o.
Sembène zuliya balli Walof nyaaŋa o daa mali baŋsim zaŋ chaŋ French mini mahamadiya ŋɔ polo ka di nyɛla o daa chaŋla mamahamdiya shikuru din daa nyɛ talahi n ti musilinima bidibisi ka lahi nyɛ ŋun chaŋ French shikuru hali ni yuuni 1936, ni ka yɛtɔlɣa bihi daa kpe o mini shikurumaa Karimbakpema maa sunsuni. Sembène daa nyɛla ŋun tumdi n suŋdi o ba - doro daa nyɛla din gbaagi o - hali ni yuuni 1938. O ni daa nyɛ yum pia ni anu, o daa nyɛla ŋun chaŋ Dakar,ni ka o daa nyɛ ŋun tumdi tum kpema kam.<ref>{{Cite web|title=Ousmane Sembene: The Life of a Revolutionary Artist|url=https://newsreel.org/articles/ousmanesembene.htm|access-date=2026-05-15|website=newsreel.org}}</ref>
Yuuni 1944, world war I la saha mini France nim ni daa lu n naagi, Sembène daa.nyɛla bini zaŋ so n pahi Senegalese Tirailleurs ( din daa nyɛ Corps n tu French Army maa). O tɔbu shɛli o ni daa lahi tuhi nyɛ world war II din ni ka o daa be Free French Force nim ni maa. Lala tɔbu maa nyaaŋa o daa nyɛla ŋun labi na o tiŋgbani. Yuuni 1947 puuni o daa nyɛla ŋun pahi Long railroad strike puuni, ni ka o daa sabi o seminal buku God's Bit of Wood (1960)
Yuuni 1947 puuni o daa nyɛla ŋun chaŋ France, ni ka o daa tumdi Citroën factory din bɛ Paris la. O daa nyɛla ŋun kpa south polo n ri tum Docks din bɛ Marseille ,ni ka o daa kpaŋsi oaŋ zaŋ jɛndi daabiligu polo ( French trade union movement). O daa kpe la Communist-led CGT mini Communist paati, o daa nyɛla ŋun suŋdi ni bi nyɛ tɔb nɛima din yɛn suŋba ka bi tooi tuhi French Colonial War di daa niŋ Vietnam. Lala saha ŋu o daa nyɛla ŋun baŋ Harlem Renaissance ŋun daa nyɛ ŋun sabiri gbana Claude McKay mini Haitian Marxist ŋun sabira Jacques Roumain.
== Piligu tuma ==
Sembène daa nyɛla ŋun bohim French sabu mini karimbu o maŋmaŋ. O buku shɛŋa o ni daa sabi maa pam daa nyɛla ŋun mamaŋ biɛhigu yɛtɔlɣa, Le Docker Noir din daa nyɛ din sani French puuni, ( yuuni 1956 ni, ka bi daa yihi di silimisili na din daa nyɛ The Black Docker)<ref name=":0" /> salima ŋɔ daa nyɛ Diaw dini, di daa yɛri la African Stevedore so bini daa nahinda Docks zuɣu Marseille la. Diaw daa nyɛla ŋun sabi salinli ka silimi paɣa so daa nyɛ ŋun zuli ka yihi polo n ti salo ka di nyɛ Diaw yuli n pa di zuɣu. O ni daa chaŋ ni o ti baŋ di nin neeisim, o daa nyɛla ŋun bi mi ka ku paɣa maa.
Sembène ni daa nyɛ ŋun sabbu yaa bɛ bini daa nahindi Africans ban go n chaŋ lala tiŋsiaa ni shɛm,o daa lahi nyɛla ŋun niŋ vihigu pam zaŋ chaŋ bini nahindi Arab mini Spanish tumtumdiba shɛm. O daa neeili n suŋ ni jɛlinsi zaŋ ti tiŋshɛŋa nim daa ŋmanila daŋdaŋ ka bi niŋda. O daa nyɛla ŋun sabili n jɛndi biɛhigu maa kamani o ni yoli nyaaŋa n sabi salim shɛŋa maa. O kpaŋmaŋ ŋun daa nyɛla di chɛ ka Sembène yuli yina. Lala salinli ŋun maa nasara dibu maa daa nyɛla din yihi ariziki pam na ka di nyɛ din kpaŋsi o sabibu maa.
Sembène salinli din pahiri ayi, ' O Pays mon beau peuple!( oh Country, My beautiful people, 1957), daa nyɛla din yɛri Oumar. O daa nyɛla Senegalese pukpara ŋun tɛhiri biɛhinni ŋun daa labi o ya Casamance ni o silimi paɣa ka mali niya ni o kpaŋsi lala yaɣali maa pukparim tuma. Oumar daa nyɛla ŋun niŋ wahala pam zaŋ jɛndi French gomlanti shɛli bini daa bɛ di sulinsi ni maa ni tiŋgbani maa nim gba biɛhigu, ka bi daa nyɛ ban di o nyɛvilli. O Pays mon beau peuple! daa nyɛla di di nasara tiŋduya ni ka Sembène daa nyɛ bini boli so tiŋduya maa shɛŋa ni kamani China, Cuba mini Soviet Union.
Sembène salinli din pahi ata ka gahim n yi di ko n nyɛ Les Bouts de Dieu ( The God's Bits of Wood 1960);<ref name=":0" /> niriba pam daa yɛliya ni di nyɛla masterpiece naɣala Xala ko. Salinli ŋɔ daa nyɛla din jɛndi railroad strike Dakar-Niger line, din daa niŋ yuuni 1947 hali ni yuuni 1948. Hali Ibrahima Bakayoko ŋun daa mali jilima ka yɛri ka di zaana n daa nyɛ salinli maa central figure amaa salinli maa daa ka daabolo naɣala tiŋgbani maa zaa. Salo maa daa nyɛla ban nyɛ miisim mini nahingu zaŋ chaŋ bi maŋ biɛhigu polo. Ban bɛ salinli maa ni daa nyɛla ban paagi bin pihinu (50) ka di nyɛ seneganima mini tiŋ shɛli din bapali maa din nyɛ Mali ka strike maa nyɛ di yiri laɣulikam na.
Sembène daa nyɛla ŋun yihi salin shɛŋa na Les Bouts de Dieu nyaaŋa ni salin ŋmahi balibu (Tribal Scars 1962), lala balibu ŋu maa daa nyɛla din mali salin ŋmahi, tales mini fables, kamani <nowiki>''La Noire de...'' o ni daa ti zaŋ shɛli n ŋmaagi o tuuli siini. Yuuni 1964 puuni, o daa nyɛla ŋun yihi l'</nowiki>Harmattan ( The Harmattan ) lala salinli ŋɔ daa nyɛla din jɛndi maŋ sulinsi dɛibu zaŋ ti African tiŋzuɣu.
Yuuni 1962 hali ni yuuni 1963 puuni, Sembène daa nyɛla ŋun chaŋ n ti bohim siini ŋmaabu ( filmmaking) yuuni yini Gorky Films Studio puuni,Moscow,ka di nyɛ Soviet director Mark Donskey San. Ban gba daa bohindi ni n daa nyɛ Sarah Maldoror ŋun daa nyɛ French Guadeleupean Artist ŋun daa nyɛ tuuli paɣa ŋun pahi yihi African siini nima na.
== Bahigu tuma ==
O ni daa daa yihi salin shɛli yuuni 1965 la puuni la,Le Mandat, prècèdè de Vehi Ciosane ( The Money Order and White Genesis ), Sembène niya daa nyɛla din ŋmaligira. Kamani o na min pun zabi racial mini laɣari nahingu zuɣu French gomlanti ni daa kpa shɛli la. Lala tuma ŋɔ maa daa nyɛla din ŋmaligi o hankali n kpa tayisigu Africa Tiŋgbani ( corrupt African Elites ) din daa piligi maŋ sulinsi dɛigi nyaaga maa.
O daa nyɛla ŋun pahi ban tɔhi n sabi Lotus Magazine, shɛli bini daa lonchi Cairo yuuni 1968 la puuni ka Egypt mini Soviet Union ni daa nyɛ ban di ariziki n niŋ din ni.<ref>{{Cite web|title=The Rise and Significance of Lotus / Council for the Development of Social Science Research in Africa|url=https://codesria.org/spip.php?article1976|access-date=2026-05-15|website=codesria.org}}</ref>
Sembène daa nyɛla ŋun tuhi Xala salinli maa (1973), salin shɛli din daa jɛndi El Hadji Abdou Kader Beye, dabi laɣari lana maa. O ni daa niŋ o paɣasaribili villi so n pahi paɣa ata maa amiliya dali maa yoŋ, El Hadji daa nyɛ ŋun gbaagi doro ( <nowiki>''xala''</nowiki> in wolof) ka daa dihi tabili ni bi niŋ o mi.
Le Deinier l'empire ( The Last of the Empire) Sembène salinli bahigu daa nyɛla din wuhiri tayiɣisigu mini military coup din daa niŋdi African tiŋgbani shɛli din yoli kuli dɛigi di maŋ sulinsi. O ni daa yihi salinli dibaa ayi shɛli na maa din n nyɛ Niiwan et Taaw ( Niiwan mini Taaw) din daa yɛri biɛhigu mini bɛri villi yɛtɔlɣa maa daa nyɛla din kpi Senegal tiŋgbani.
Les Bouts de Bois de Dieu mini Xala, Sembène's daa nyɛla bini zaŋ so n pahi ban bɛ tooni di yi kana African Postcolonial literature puuni. Samba Gadjigo daa yɛliya ni o kpaŋ maŋ maa nyɛla di paari niriba n gari Francophone Africa zuɣu: Sembène ni daa yihi salin pi shɛŋa na maa puuni dibaa ayopoin daa nyɛla bini lɛbigi shɛli silimisili ni .<ref>{{Cite web|title=Ousmane Sembene: The Life of a Revolutionary Artist|url=https://newsreel.org/articles/ousmanesembene.htm|access-date=2026-05-15|website=newsreel.org}}</ref>
== Siini ==
O daa nyɛ salin sabira so ŋun zaŋsim bɛ biɛhigu lɛbigimsi, Sembène ni daa bori ni o vo niriba pam hankali. O daa baŋya ni o salin shɛŋa o ni sabi maa nyɛla ban chaŋ shikuru ko n ni tooi nyɛ hankali shɛli o ni kohiri maa, amaa siini nyɛla niriba pam yɔŋ shikuru<ref name=":0" /> ka di ni tooi chɛ ka o tooi kohi o hankali maa n ti African pam.
Yuuni 1963 puuni,Sembène daa nyɛla ŋun yihi tuuli siini, zaŋ ŋmaha Barom Sarret ( The Wagoner). Yuuni 1964 puuni, o daa lahi yihi zaŋ ŋma na ka boli Niaye. Yuuni 1966 o daa nyɛla ŋun yihi o tuuli siini shɛli o ni daa feature La Noir de..., ka di nyɛ salin ŋmahi maa zaŋ yini; din n daa nyɛ tuuli feature siini shɛli Sub-Sahara African Director ni yihi shɛli na. Hali di waɣalim maa daa kuli nyɛ minti pihiyobu French siini maa zaa yoli, di daa nyɛla din di Prix Jean Vigo<ref name=":0" />, di daa nyɛla din zaŋ tiŋduya nim zaŋsim n labisina African siini nim puuni balatɛi Sembène siini nima. Sembène daa nyɛla ŋun daa zaŋ o nasara ŋɔ maa n kpaŋsi o maŋ ka daa yihi Mandabi yuuni 1968 ka di daa ti o nasara ka tooi yihi o balli Wolof siini na.<ref name=":0" />
O ni daa yihi o balli maa Wolof balli maa siini shɛŋa n pahi maa n nyɛ Xala (1975 ka di nyɛ o maŋmaŋ ni sabi salin shɛŋa maa yini), Ceddo (1977), Camp de Thiaroye (1987) mini Guelwaar (1992). Senegalese nim daa yihi Ceddo na ka bi bi saɣa n ti, hali di daliri daa kuli nyɛ Sembène salin shɛŋa din daa bɛ gbana ni kabi daa bori ni di paagi salo pam maa zaa yoli, bi daa yɛliya ni gamlanti zalikpana n bi sahi n ti li kadi nyɛla anti-Muslims yɛtɔlɣa m daa bɛ siini maa ni .<ref name=":1">{{Cite web|title=Women in Sembene's films byGorham H. Kindem and Martha Steele|url=https://www.ejumpcut.org/archive/onlinessays/JC36folder/Emitai-Ceddo.html|access-date=2026-05-15|website=www.ejumpcut.org}}</ref>
Sembène daa nyɛla ŋun bi sahi n tili ka daa gilindi theatre nim ni n tari ti gbanbihi din wuhiri ni o yihi la siini maa duniya zaa zuɣu.
Yuuni 1971 puuni, Sembène daa nyɛla ŋun ŋmaagi siini French mini Diola puuni ka piigi yuli n boli Emitaĩ. Di daa nyɛla bini kpɛhi shɛli 7th Moscow International Films Festival ni ka di daa di Silver pini. Di daa nyɛla gomlanti zali kpana ni bi saɣi n ti shɛli French West African tiŋgbana zaa puuni.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|date=1998-02-02|title=Senegal films are eloquent Movies: Ousmane Sembene’s powerful ‘Emitai’ and ‘Ceddo’ play at the Orpheum.|url=https://www.baltimoresun.com/1998/02/02/senegal-films-are-eloquent-movies-ousmane-sembenes-powerful-emitai-and-ceddo-play-at-the-orpheum/|access-date=2026-05-15|website=Baltimore Sun|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|title=1971 :: Moscow International Film Festival|url=http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1971|access-date=2026-05-15|website=www.moscowfilmfestival.ru}}</ref> O yuuni 1975 siini Xala daa nyɛla din pahi 9th Moscow International Film Festival puuni.<ref>{{Cite web|title=1975 :: 34th Moscow International Film Festival|url=http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1975|access-date=2026-05-15|website=www.moscowfilmfestival.ru}}</ref>
Yuuni 1977 puuni o siini shɛli o ni daa boli Ceddo la gba daa nyɛla bini piigi shɛli n pahi 10th Moscow International Film Festival puuni.<ref>{{Cite web|title=1977 :: 34th Moscow International Film Festival|url=http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1977|access-date=2026-05-15|website=www.moscowfilmfestival.ru}}</ref> Lala yuuni maa puuni Sembène daa nyɛla bini boli so ni o ti pahi bi Jury maa zuɣu 27th Berlin International Film Festival zuɣu.<ref>{{Cite web|title=Juries|url=https://www.berlinale.de/en/archive/awards-juries/juries.html/y=1977/o=desc/p=1/rp=40|access-date=2026-05-15|website=www.berlinale.de|language=en}}</ref> 11th Moscow International Film Festival yuuni 1979 puuni bi daa ti o piin gahindili ka di o kpaŋ maŋ zaŋ chaŋ Cenima polo.<ref>{{Cite web|title=1979 :: Moscow International Film Festival|url=http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1979|access-date=2026-05-15|website=www.moscowfilmfestival.ru}}</ref>
Sembène siini reccurent theme nim maa shɛŋa n nyɛ Lahabali zaŋ jɛndi gbaŋpɛila ni daa su gbaŋsabila tiŋgbani shɛm,adiini nim ni daa bi zaani shɛm,mini African paɣaba yaa.
O siini bahigu yuuni 2004 puuniMoolaadé, daa di pini yuuni 2004Cannes Film Festival<ref>{{Cite web|title=1979 :: Moscow International Film Festival|url=http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1979|access-date=2026-05-15|website=www.moscowfilmfestival.ru}}</ref> mini FESPACO Film Festival Ouagadougou, Burkina Faso tiŋgbani. Bi daa ŋmala siini maa tiŋkpaŋ bili shɛli Burkina Faso ka di daa yihi bi daa niŋdi bin shɛli ka boli Female Genital Mutilation.
Sembène nyɛla ŋun niŋ cameo appearance o siini nim puuni. Kamani Mandabi ŋun n nyɛ gbaŋ sabira post office maa ni.<ref>{{Cite journal|last=Francoise|first=Pfaff,|date=1993|title=The Uniqueness of Ousmane Sembene's Cinema|url=https://scholarworks.umass.edu/cibs/vol11/iss1/3/|journal=Contributions in Black Studies|language=en|volume=11|issue=1}}</ref>
== Kum ==
Ousmane Sembène nyɛla ŋun daa kpi silimi gɔli June yuuni 2007, o yuma pihinii ni anahi (84). O daa nyɛla ŋun daa ka Alaafee silimi gɔli December yuuni 2006 ka nyɛ ŋun daa kpi o Tiŋ Dakar, Senegal, ka bi daa suhi o shroud adorned ni alqurani aya nima.<ref>{{Cite web|title=IOL: News for South Africa and the World|url=http://www.iol.co.za/index.php?set_id=1|access-date=2026-05-15|website=www.iol.co.za}}</ref> Sembène daa nyɛla ŋun mali bihi ata amiliya dibaa ayi puuni.
Seipati Bulane Hopa ŋun daa nyɛ Secretary General n ti Pan African Federation of Filmmakers(FEPACI) daa nyɛla neeisim din neeri ban bi tɛhi ni bi shɛba maa biɛhigu, ŋun yɛri ka dabɛm ka o yɛtɔlɣa puuni ni doo so ŋun mali baŋsim di ka ŋmali ka lahi nyɛ artistic so ŋun tumdi nyɛ yɛlimaŋli ni o suhi zaa.
== Tuma ==
=== Kundinima ===
=== Filmography ===
Sembène's siini shɛŋa n nyɛ ŋun doya ŋɔ
{| class="wikitable"
!Yuma
!Siini
!Genre
!Role
!Sha
|-
|1963
|''Borom Sarret''
|Drama short
Portrait of a poor Senegalese man.
First film made by a black African.
|Director and writer
|20 m
|-
|1964
|''Niaye''
|Drama short
The scandal of a pregnant young girl
|Director and writer
|35 m
|-
|1966
|''Black Girl'' (original title: ''La noire de...'')
|Drama feature
A Senegalese girl becomes a servant in France
|Director and writer
|65 m
|-
|1968
|''Mandabi''
|Drama feature
A Senegalese man has to cope with a money order from Paris
|Director and writer
|92 m
|-
|1970
|''Tauw''
|Drama short
A young man makes a home for his pregnant girlfriend
|Director and writer
|24 m
|-
|1971
|''Emitaï''
|Drama feature
Jola people protest World War II French conscription
|Director and writer
|103 m
|-
|1975
|''Xala''
|Comedy feature
A corrupt politician is cursed with impotence
|Director and writer
|123 m
|-
|1977
|''Ceddo''
|Drama feature
In protest outsiders (Ceddo, non-muslims) kidnap a black princess
|Director and co-writer with Carrie Sembene
|120 m
|-
|1988
|''Camp de Thiaroye''
|Historical drama feature
In the 1944 Thiaroye massacre French troops kill rebelling returned black soldiers
|Co-director and co-writer with Thierno Faty Sow
|147 m
|-
|1992
|''Guelwaar''
|Drama feature
Religious and political satire on an erroneous burial
|Director and writer
|115 m
|-
|2000
|''Faat Kiné''
|Drama feature
An unwed mother succeeds professionally
|Director and writer
|120 m
|-
|2004
|''Moolaadé''
|Drama feature
Women protest female genital mutilation
|Director and writer
|124 m
|}
== Kunduvihira ==
hzicdw9tly7mk32oa1vnmtas3j5c7li
136852
136851
2026-05-15T23:12:21Z
Maltima Rabia
5146
Added references
136852
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
'''Ousmane Sembène''' ( French: [usman sãbɛn]; 1 January 1923 bɛ 8 January 1923 - 9 June 2007 ) daa nyɛla Senegalese siini director, ŋun yihiri siini mini ŋun sabira siini. Los Angeles Time daa nyɛla ban yɛli ni Afrika zaa sabira binŋa n bala, ka bi daa tooi bolindi o Afrika siini Baba ( Father of African Films.<ref name=":0">{{Cite web|date=2007-06-14|title=Ousmane Sembene, 84; Sengalese hailed as 'the father of African film'|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2007-jun-14-me-sembene14-story.html|access-date=2026-05-15|website=Los Angeles Times|language=en-US}}</ref>
O kpaŋmaŋ o tuma maa ni zuɣu o daa nyɛla bini kpaŋsiri so French sitai ni Sembène Ousmane<ref>{{Cite web|title=Le cinéma de Sembène Ousmane, une (double) contre-ethnographie : (Notes pour une recherche) – Ethnologies|url=https://www.erudit.org/fr/revues/ethno/2010-v31-n2-ethno3691/039372ar/|access-date=2026-05-15|website=Érudit|language=en}}</ref>
O daa nyɛla ŋun yi Serer daŋ ni na ka di nyɛ o ma yili yaɣali Matan Sène, Ousmane Sembène daa nyɛla ŋun bɛ Serer adiini churi ni. O daa nyɛla ŋun pahi ban puhiri Tuur chuɣu ni.
== Piligu biɛhigu ==
Zahim gbahara mini o paɣa bidibiga Ousmane Sembène daa nyɛla bini dɔɣi so Ziguinchor din bɛ Casamance ban daa nyɛ Lebou zuliya. O bilim ni bi daa nyɛla ban zaŋ Serer adiini o mayili polo adiini n milisi o, kamani Tuur Chuɣu ni o daa nyɛla ŋun pahi <nowiki>''Cult Servant''</nowiki> maa zuɣu. Tuur daa nyɛla bini mali bihim n malidi di tiŋgbana ( pangool), Sembène daa nyɛla ŋun ka nimohi zaŋ chaŋ o Cult servant tuma maa ni ka bi daa mi o ka nyɛ ŋun nyori bihim shɛli bini daa mali tiri o ni o mali n tiri bi tiŋgbana maa. Serer theme daa nyɛla din pahi o tuma ni o ni daa bi balaga. O mayili yaapaɣa daa nyɛla ŋun kpaŋsiri o. Paɣaba n daa nyɛ ban wumsi o.
Sembène zuliya balli Walof nyaaŋa o daa mali baŋsim zaŋ chaŋ French mini mahamadiya ŋɔ polo ka di nyɛla o daa chaŋla mamahamdiya shikuru din daa nyɛ talahi n ti musilinima bidibisi ka lahi nyɛ ŋun chaŋ French shikuru hali ni yuuni 1936, ni ka yɛtɔlɣa bihi daa kpe o mini shikurumaa Karimbakpema maa sunsuni. Sembène daa nyɛla ŋun tumdi n suŋdi o ba - doro daa nyɛla din gbaagi o - hali ni yuuni 1938. O ni daa nyɛ yum pia ni anu, o daa nyɛla ŋun chaŋ Dakar,ni ka o daa nyɛ ŋun tumdi tum kpema kam.<ref>{{Cite web|title=Ousmane Sembene: The Life of a Revolutionary Artist|url=https://newsreel.org/articles/ousmanesembene.htm|access-date=2026-05-15|website=newsreel.org}}</ref>
Yuuni 1944, world war I la saha mini France nim ni daa lu n naagi, Sembène daa.nyɛla bini zaŋ so n pahi Senegalese Tirailleurs ( din daa nyɛ Corps n tu French Army maa). O tɔbu shɛli o ni daa lahi tuhi nyɛ world war II din ni ka o daa be Free French Force nim ni maa. Lala tɔbu maa nyaaŋa o daa nyɛla ŋun labi na o tiŋgbani. Yuuni 1947 puuni o daa nyɛla ŋun pahi Long railroad strike puuni, ni ka o daa sabi o seminal buku God's Bit of Wood (1960)
Yuuni 1947 puuni o daa nyɛla ŋun chaŋ France, ni ka o daa tumdi Citroën factory din bɛ Paris la. O daa nyɛla ŋun kpa south polo n ri tum Docks din bɛ Marseille ,ni ka o daa kpaŋsi oaŋ zaŋ jɛndi daabiligu polo ( French trade union movement). O daa kpe la Communist-led CGT mini Communist paati, o daa nyɛla ŋun suŋdi ni bi nyɛ tɔb nɛima din yɛn suŋba ka bi tooi tuhi French Colonial War di daa niŋ Vietnam. Lala saha ŋu o daa nyɛla ŋun baŋ Harlem Renaissance ŋun daa nyɛ ŋun sabiri gbana Claude McKay mini Haitian Marxist ŋun sabira Jacques Roumain.
== Piligu tuma ==
Sembène daa nyɛla ŋun bohim French sabu mini karimbu o maŋmaŋ. O buku shɛŋa o ni daa sabi maa pam daa nyɛla ŋun mamaŋ biɛhigu yɛtɔlɣa, Le Docker Noir din daa nyɛ din sani French puuni, ( yuuni 1956 ni, ka bi daa yihi di silimisili na din daa nyɛ The Black Docker)<ref name=":0" /> salima ŋɔ daa nyɛ Diaw dini, di daa yɛri la African Stevedore so bini daa nahinda Docks zuɣu Marseille la. Diaw daa nyɛla ŋun sabi salinli ka silimi paɣa so daa nyɛ ŋun zuli ka yihi polo n ti salo ka di nyɛ Diaw yuli n pa di zuɣu. O ni daa chaŋ ni o ti baŋ di nin neeisim, o daa nyɛla ŋun bi mi ka ku paɣa maa.
Sembène ni daa nyɛ ŋun sabbu yaa bɛ bini daa nahindi Africans ban go n chaŋ lala tiŋsiaa ni shɛm,o daa lahi nyɛla ŋun niŋ vihigu pam zaŋ chaŋ bini nahindi Arab mini Spanish tumtumdiba shɛm. O daa neeili n suŋ ni jɛlinsi zaŋ ti tiŋshɛŋa nim daa ŋmanila daŋdaŋ ka bi niŋda. O daa nyɛla ŋun sabili n jɛndi biɛhigu maa kamani o ni yoli nyaaŋa n sabi salim shɛŋa maa. O kpaŋmaŋ ŋun daa nyɛla di chɛ ka Sembène yuli yina. Lala salinli ŋun maa nasara dibu maa daa nyɛla din yihi ariziki pam na ka di nyɛ din kpaŋsi o sabibu maa.
Sembène salinli din pahiri ayi, ' O Pays mon beau peuple!( oh Country, My beautiful people, 1957), daa nyɛla din yɛri Oumar. O daa nyɛla Senegalese pukpara ŋun tɛhiri biɛhinni ŋun daa labi o ya Casamance ni o silimi paɣa ka mali niya ni o kpaŋsi lala yaɣali maa pukparim tuma. Oumar daa nyɛla ŋun niŋ wahala pam zaŋ jɛndi French gomlanti shɛli bini daa bɛ di sulinsi ni maa ni tiŋgbani maa nim gba biɛhigu, ka bi daa nyɛ ban di o nyɛvilli. O Pays mon beau peuple! daa nyɛla di di nasara tiŋduya ni ka Sembène daa nyɛ bini boli so tiŋduya maa shɛŋa ni kamani China, Cuba mini Soviet Union.
Sembène salinli din pahi ata ka gahim n yi di ko n nyɛ Les Bouts de Dieu ( The God's Bits of Wood 1960);<ref name=":0" /> niriba pam daa yɛliya ni di nyɛla masterpiece naɣala Xala ko. Salinli ŋɔ daa nyɛla din jɛndi railroad strike Dakar-Niger line, din daa niŋ yuuni 1947 hali ni yuuni 1948. Hali Ibrahima Bakayoko ŋun daa mali jilima ka yɛri ka di zaana n daa nyɛ salinli maa central figure amaa salinli maa daa ka daabolo naɣala tiŋgbani maa zaa. Salo maa daa nyɛla ban nyɛ miisim mini nahingu zaŋ chaŋ bi maŋ biɛhigu polo. Ban bɛ salinli maa ni daa nyɛla ban paagi bin pihinu (50) ka di nyɛ seneganima mini tiŋ shɛli din bapali maa din nyɛ Mali ka strike maa nyɛ di yiri laɣulikam na.
Sembène daa nyɛla ŋun yihi salin shɛŋa na Les Bouts de Dieu nyaaŋa ni salin ŋmahi balibu (Tribal Scars 1962), lala balibu ŋu maa daa nyɛla din mali salin ŋmahi, tales mini fables, kamani <nowiki>''La Noire de...'' o ni daa ti zaŋ shɛli n ŋmaagi o tuuli siini. Yuuni 1964 puuni, o daa nyɛla ŋun yihi l'</nowiki>Harmattan ( The Harmattan ) lala salinli ŋɔ daa nyɛla din jɛndi maŋ sulinsi dɛibu zaŋ ti African tiŋzuɣu.
Yuuni 1962 hali ni yuuni 1963 puuni, Sembène daa nyɛla ŋun chaŋ n ti bohim siini ŋmaabu ( filmmaking) yuuni yini Gorky Films Studio puuni,Moscow,ka di nyɛ Soviet director Mark Donskey San. Ban gba daa bohindi ni n daa nyɛ Sarah Maldoror ŋun daa nyɛ French Guadeleupean Artist ŋun daa nyɛ tuuli paɣa ŋun pahi yihi African siini nima na.
== Bahigu tuma ==
O ni daa daa yihi salin shɛli yuuni 1965 la puuni la,Le Mandat, prècèdè de Vehi Ciosane ( The Money Order and White Genesis ), Sembène niya daa nyɛla din ŋmaligira. Kamani o na min pun zabi racial mini laɣari nahingu zuɣu French gomlanti ni daa kpa shɛli la. Lala tuma ŋɔ maa daa nyɛla din ŋmaligi o hankali n kpa tayisigu Africa Tiŋgbani ( corrupt African Elites ) din daa piligi maŋ sulinsi dɛigi nyaaga maa.
O daa nyɛla ŋun pahi ban tɔhi n sabi Lotus Magazine, shɛli bini daa lonchi Cairo yuuni 1968 la puuni ka Egypt mini Soviet Union ni daa nyɛ ban di ariziki n niŋ din ni.<ref>{{Cite web|title=The Rise and Significance of Lotus / Council for the Development of Social Science Research in Africa|url=https://codesria.org/spip.php?article1976|access-date=2026-05-15|website=codesria.org}}</ref>
Sembène daa nyɛla ŋun tuhi Xala salinli maa (1973), salin shɛli din daa jɛndi El Hadji Abdou Kader Beye, dabi laɣari lana maa. O ni daa niŋ o paɣasaribili villi so n pahi paɣa ata maa amiliya dali maa yoŋ, El Hadji daa nyɛ ŋun gbaagi doro ( <nowiki>''xala''</nowiki> in wolof) ka daa dihi tabili ni bi niŋ o mi.
Le Deinier l'empire ( The Last of the Empire) Sembène salinli bahigu daa nyɛla din wuhiri tayiɣisigu mini military coup din daa niŋdi African tiŋgbani shɛli din yoli kuli dɛigi di maŋ sulinsi. O ni daa yihi salinli dibaa ayi shɛli na maa din n nyɛ Niiwan et Taaw ( Niiwan mini Taaw) din daa yɛri biɛhigu mini bɛri villi yɛtɔlɣa maa daa nyɛla din kpi Senegal tiŋgbani.
Les Bouts de Bois de Dieu mini Xala, Sembène's daa nyɛla bini zaŋ so n pahi ban bɛ tooni di yi kana African Postcolonial literature puuni. Samba Gadjigo daa yɛliya ni o kpaŋ maŋ maa nyɛla di paari niriba n gari Francophone Africa zuɣu: Sembène ni daa yihi salin pi shɛŋa na maa puuni dibaa ayopoin daa nyɛla bini lɛbigi shɛli silimisili ni .<ref>{{Cite web|title=Ousmane Sembene: The Life of a Revolutionary Artist|url=https://newsreel.org/articles/ousmanesembene.htm|access-date=2026-05-15|website=newsreel.org}}</ref>
== Siini ==
O daa nyɛ salin sabira so ŋun zaŋsim bɛ biɛhigu lɛbigimsi, Sembène ni daa bori ni o vo niriba pam hankali. O daa baŋya ni o salin shɛŋa o ni sabi maa nyɛla ban chaŋ shikuru ko n ni tooi nyɛ hankali shɛli o ni kohiri maa, amaa siini nyɛla niriba pam yɔŋ shikuru<ref name=":0" /> ka di ni tooi chɛ ka o tooi kohi o hankali maa n ti African pam.
Yuuni 1963 puuni,Sembène daa nyɛla ŋun yihi tuuli siini, zaŋ ŋmaha Barom Sarret ( The Wagoner). Yuuni 1964 puuni, o daa lahi yihi zaŋ ŋma na ka boli Niaye. Yuuni 1966 o daa nyɛla ŋun yihi o tuuli siini shɛli o ni daa feature La Noir de..., ka di nyɛ salin ŋmahi maa zaŋ yini; din n daa nyɛ tuuli feature siini shɛli Sub-Sahara African Director ni yihi shɛli na. Hali di waɣalim maa daa kuli nyɛ minti pihiyobu French siini maa zaa yoli, di daa nyɛla din di Prix Jean Vigo<ref name=":0" />, di daa nyɛla din zaŋ tiŋduya nim zaŋsim n labisina African siini nim puuni balatɛi Sembène siini nima. Sembène daa nyɛla ŋun daa zaŋ o nasara ŋɔ maa n kpaŋsi o maŋ ka daa yihi Mandabi yuuni 1968 ka di daa ti o nasara ka tooi yihi o balli Wolof siini na.<ref name=":0" />
O ni daa yihi o balli maa Wolof balli maa siini shɛŋa n pahi maa n nyɛ Xala (1975 ka di nyɛ o maŋmaŋ ni sabi salin shɛŋa maa yini), Ceddo (1977), Camp de Thiaroye (1987) mini Guelwaar (1992). Senegalese nim daa yihi Ceddo na ka bi bi saɣa n ti, hali di daliri daa kuli nyɛ Sembène salin shɛŋa din daa bɛ gbana ni kabi daa bori ni di paagi salo pam maa zaa yoli, bi daa yɛliya ni gamlanti zalikpana n bi sahi n ti li kadi nyɛla anti-Muslims yɛtɔlɣa m daa bɛ siini maa ni .<ref name=":1">{{Cite web|title=Women in Sembene's films byGorham H. Kindem and Martha Steele|url=https://www.ejumpcut.org/archive/onlinessays/JC36folder/Emitai-Ceddo.html|access-date=2026-05-15|website=www.ejumpcut.org}}</ref>
Sembène daa nyɛla ŋun bi sahi n tili ka daa gilindi theatre nim ni n tari ti gbanbihi din wuhiri ni o yihi la siini maa duniya zaa zuɣu.
Yuuni 1971 puuni, Sembène daa nyɛla ŋun ŋmaagi siini French mini Diola puuni ka piigi yuli n boli Emitaĩ. Di daa nyɛla bini kpɛhi shɛli 7th Moscow International Films Festival ni ka di daa di Silver pini. Di daa nyɛla gomlanti zali kpana ni bi saɣi n ti shɛli French West African tiŋgbana zaa puuni.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|date=1998-02-02|title=Senegal films are eloquent Movies: Ousmane Sembene’s powerful ‘Emitai’ and ‘Ceddo’ play at the Orpheum.|url=https://www.baltimoresun.com/1998/02/02/senegal-films-are-eloquent-movies-ousmane-sembenes-powerful-emitai-and-ceddo-play-at-the-orpheum/|access-date=2026-05-15|website=Baltimore Sun|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|title=1971 :: Moscow International Film Festival|url=http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1971|access-date=2026-05-15|website=www.moscowfilmfestival.ru}}</ref> O yuuni 1975 siini Xala daa nyɛla din pahi 9th Moscow International Film Festival puuni.<ref>{{Cite web|title=1975 :: 34th Moscow International Film Festival|url=http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1975|access-date=2026-05-15|website=www.moscowfilmfestival.ru}}</ref>
Yuuni 1977 puuni o siini shɛli o ni daa boli Ceddo la gba daa nyɛla bini piigi shɛli n pahi 10th Moscow International Film Festival puuni.<ref>{{Cite web|title=1977 :: 34th Moscow International Film Festival|url=http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1977|access-date=2026-05-15|website=www.moscowfilmfestival.ru}}</ref> Lala yuuni maa puuni Sembène daa nyɛla bini boli so ni o ti pahi bi Jury maa zuɣu 27th Berlin International Film Festival zuɣu.<ref>{{Cite web|title=Juries|url=https://www.berlinale.de/en/archive/awards-juries/juries.html/y=1977/o=desc/p=1/rp=40|access-date=2026-05-15|website=www.berlinale.de|language=en}}</ref> 11th Moscow International Film Festival yuuni 1979 puuni bi daa ti o piin gahindili ka di o kpaŋ maŋ zaŋ chaŋ Cenima polo.<ref>{{Cite web|title=1979 :: Moscow International Film Festival|url=http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1979|access-date=2026-05-15|website=www.moscowfilmfestival.ru}}</ref>
Sembène siini reccurent theme nim maa shɛŋa n nyɛ Lahabali zaŋ jɛndi gbaŋpɛila ni daa su gbaŋsabila tiŋgbani shɛm,adiini nim ni daa bi zaani shɛm,mini African paɣaba yaa.
O siini bahigu yuuni 2004 puuniMoolaadé, daa di pini yuuni 2004Cannes Film Festival<ref>{{Cite web|title=1979 :: Moscow International Film Festival|url=http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1979|access-date=2026-05-15|website=www.moscowfilmfestival.ru}}</ref> mini FESPACO Film Festival Ouagadougou, Burkina Faso tiŋgbani. Bi daa ŋmala siini maa tiŋkpaŋ bili shɛli Burkina Faso ka di daa yihi bi daa niŋdi bin shɛli ka boli Female Genital Mutilation.
Sembène nyɛla ŋun niŋ cameo appearance o siini nim puuni. Kamani Mandabi ŋun n nyɛ gbaŋ sabira post office maa ni.<ref>{{Cite journal|last=Francoise|first=Pfaff,|date=1993|title=The Uniqueness of Ousmane Sembene's Cinema|url=https://scholarworks.umass.edu/cibs/vol11/iss1/3/|journal=Contributions in Black Studies|language=en|volume=11|issue=1}}</ref>
== Kum ==
Ousmane Sembène nyɛla ŋun daa kpi silimi gɔli June yuuni 2007, o yuma pihinii ni anahi (84). O daa nyɛla ŋun daa ka Alaafee silimi gɔli December yuuni 2006 ka nyɛ ŋun daa kpi o Tiŋ Dakar, Senegal, ka bi daa suhi o shroud adorned ni alqurani aya nima.<ref>{{Cite web|title=IOL: News for South Africa and the World|url=http://www.iol.co.za/index.php?set_id=1|access-date=2026-05-15|website=www.iol.co.za}}</ref> Sembène daa nyɛla ŋun mali bihi ata amiliya dibaa ayi puuni.<ref>{{Cite news|title=Ousmane Sembene|language=en-GB|work=The Independent|url=http://www.independent.co.uk:80/news/obituaries/ousmane-sembene-452880.html|access-date=2026-05-15}}</ref>
Seipati Bulane Hopa ŋun daa nyɛ Secretary General n ti Pan African Federation of Filmmakers(FEPACI) daa nyɛla neeisim din neeri ban bi tɛhi ni bi shɛba maa biɛhigu, ŋun yɛri ka dabɛm ka o yɛtɔlɣa puuni ni doo so ŋun mali baŋsim di ka ŋmali ka lahi nyɛ artistic so ŋun tumdi nyɛ yɛlimaŋli ni o suhi zaa.<ref>{{Cite web|title=Wayback Machine|url=http://www.screenafrica.com/news/stop_press/956682.htm|access-date=2026-05-15|website=www.screenafrica.com}}</ref>
== Tuma ==
=== Kundinima ===
=== Filmography ===
Sembène's siini shɛŋa n nyɛ ŋun doya ŋɔ
{| class="wikitable"
!Yuma
!Siini
!Genre
!Role
!Sha
|-
|1963
|''Borom Sarret''
|Drama short
Portrait of a poor Senegalese man.
First film made by a black African.
|Director and writer
|20 m
|-
|1964
|''Niaye''
|Drama short
The scandal of a pregnant young girl
|Director and writer
|35 m
|-
|1966
|''Black Girl'' (original title: ''La noire de...'')
|Drama feature
A Senegalese girl becomes a servant in France
|Director and writer
|65 m
|-
|1968
|''Mandabi''
|Drama feature
A Senegalese man has to cope with a money order from Paris
|Director and writer
|92 m
|-
|1970
|''Tauw''
|Drama short
A young man makes a home for his pregnant girlfriend
|Director and writer
|24 m
|-
|1971
|''Emitaï''
|Drama feature
Jola people protest World War II French conscription
|Director and writer
|103 m
|-
|1975
|''Xala''
|Comedy feature
A corrupt politician is cursed with impotence
|Director and writer
|123 m
|-
|1977
|''Ceddo''
|Drama feature
In protest outsiders (Ceddo, non-muslims) kidnap a black princess
|Director and co-writer with Carrie Sembene
|120 m
|-
|1988
|''Camp de Thiaroye''
|Historical drama feature
In the 1944 Thiaroye massacre French troops kill rebelling returned black soldiers
|Co-director and co-writer with Thierno Faty Sow
|147 m
|-
|1992
|''Guelwaar''
|Drama feature
Religious and political satire on an erroneous burial
|Director and writer
|115 m
|-
|2000
|''Faat Kiné''
|Drama feature
An unwed mother succeeds professionally
|Director and writer
|120 m
|-
|2004
|''Moolaadé''
|Drama feature
Women protest female genital mutilation
|Director and writer
|124 m
|}
== Kunduvihira ==
mjxff4vgg0t1mt8kae1hoq71sd09y0p
Wikipedia:Conflict of interest
4
33111
136837
2026-05-15T17:18:02Z
Balakekey
8443
Created page with "=== COI Editor Report: [[Eddie Gallagher (chef)]] === ; User(s) being reported: * {{User|https://en.wikipedia.org/wiki/Special:Contributions/Curambao}} ; Article(s) affected: * [[Eddie Gallagher (chef)]] ; Description of the issue: The article listed above is a short promotional stub heavily reliant on weak, self-published, or sponsored sources (such as ''Chef Uniforms Blog'' and ''OysterLink''), violating [[WP:RS]] and [[WP:SPS]]. Additionally, the "Official website"..."
136837
wikitext
text/x-wiki
=== COI Editor Report: [[Eddie Gallagher (chef)]] ===
; User(s) being reported:
* {{User|https://en.wikipedia.org/wiki/Special:Contributions/Curambao}}
; Article(s) affected:
* [[Eddie Gallagher (chef)]]
; Description of the issue:
The article listed above is a short promotional stub heavily reliant on weak, self-published, or sponsored sources (such as ''Chef Uniforms Blog'' and ''OysterLink''), violating [[WP:RS]] and [[WP:SPS]]. Additionally, the "Official website" listed in the external links section points to an unmaintained generic theme template, which violates [[WP:ELNO]].
The reported user's contribution history indicates a clear Single-Purpose Account ([[WP:SPA]]) created solely to manufacture an online presence for this individual. The lack of independent, significant national coverage strongly suggests an undisclosed conflict of interest ([[WP:COI]]) or potential undisclosed paid editing ([[WP:PAID]]), leveraging Wikipedia strictly for promotional and Search Engine Optimization purposes.
; Evidence / Diff links:
* Page creation: [1 May 2026 ]
* Example of promotional source injection: https://oysterlink.com/spotlight/interview-with-chef-eddie-g/
I request that an administrator review the account's editing patterns for promotionalism, undisclosed paid editing, or a single-purpose account block. [[Ŋun su:Balakekey|Balakekey]] ([[Ŋun su yɛltɔɣa:Balakekey|Yɛltɔɣa]]) 17:17, 15 Silimin gɔli May 2026 (GMT)
d9e6r464w1jxdtvn5j5mghw2jb2h3px
Hantavirus pulmonary syndrome
0
33112
136854
2026-05-16T11:16:02Z
Knowledge and philosophy
2987
Created by translating the page [[:mdwiki:Special:Redirect/revision/1498370|Hantavirus pulmonary syndrome]] to:dag #mdwikicx
136854
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox medical condition|name=Hantavirus pulmonary syndrome|synonym=Hantavirus cardiopulmonary syndrome (HCPS), Four Corners disease, hantavirus disease|image=Radiographic progression of hantavirus pulmonary syndrome in patient (cropped a).jpg|image_size=|image_thumbtime=|alt=|caption=Hantavirus pulmonary syndrome on [[chest X-ray]]|pronounce=|specialty=[[Pulmonology|Respirology]]|symptoms='''Early''': Tiredness, fever, muscle pains<ref name=CDC2016Sym/><br>'''Later''': Cough, [[shortness of breath]], chest tightness<ref name=CDC2016Sym/>|onset=1 to 8 weeks after exposure<ref name=CDC2016Sym/>|duration=|causes=Certain [[orthohantavirus]]es spread by [[rodents]]<ref name=CDC2015Def/>|risks=|diagnosis=Evidence of hantavirus together with [[Acute respiratory distress syndrome|ARDS]]<ref name=CDC2015Def/>|differential=[[Pneumonia]], [[influenza]], [[tularemia]], [[salicylate toxicity]], [[Dengue fever|Dengue]]<ref name=Sami2021>{{cite journal |last1=Akram |first1=SM |last2=Mangat |first2=R |last3=Huang |first3=B |title=Hantavirus Cardiopulmonary Syndrome |date=January 2021 |pmid=29083610|journal=StatPearls}}</ref>|prevention=Rodent control,<ref name=CDC2012Pre/> no vaccine<ref name=VIDO2026/>|treatment=[[Symptomatic treatment|Supportive care]]<ref name=CDC2012Diag/>|medication=|prognosis=|frequency=100s/yr (Americas),<ref name=WHO2026/> <50 cases/year (USA)<ref name=CDC2019Epi/>|deaths=30 to 40% mortality<ref name=VIDO2026/>}}
'''Hantavirus pulmonary syndrome''' ('''HPS''') nyɛla hantavirus dororiti puuni zaɣ'yini.<ref name="CDC2015Def">{{Cite web|title=Hantavirus Pulmonary Syndrome {{!}} 2015 Case Definition|url=https://wwwn.cdc.gov/nndss/conditions/hantavirus-pulmonary-syndrome/case-definition/2015/|website=wwwn.cdc.gov|access-date=28 March 2021|language=en-us|archive-date=22 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210322143116/https://wwwn.cdc.gov/nndss/conditions/hantavirus-pulmonary-syndrome/case-definition/2015/|url-status=dead}}</ref> Early symptoms may include tiredness, fever, and muscle pain.<ref name="CDC2016Sym" /> Other symptoms may include headache, vomiting, and diarrhea.<ref name="CDC2016Sym" /> About a week after onset, cough, shortness of breath, and chest tightness may occur.<ref name="CDC2016Sym" /> Onset of initial symptoms is generally 1 to 8 weeks following exposure.<ref name="CDC2016Sym">{{Cite web|title=Signs & Symptoms {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC|url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html|website=www.cdc.gov|access-date=28 March 2021|language=en-us|date=22 February 2019|archive-date=20 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210320001311/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html|url-status=live}}</ref>
A number of types of orthohantavirus may result in the disease including ''Sin Nombre hantavirus'' carried by deer mice, and New York hantavirus carried by white-footed mice.<ref name="CDC2012Trans">{{Cite web|title=Transmission {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC|url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/transmission.html|website=www.cdc.gov|access-date=28 March 2021|language=en-us|date=22 February 2019|archive-date=21 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210321085406/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/transmission.html|url-status=live}}</ref> The disease is typically spread when people breath in air contaminated by rodent droppings.<ref name="CDC2012Trans" /> While it generally does not spread between people, the Andes version does and may be [[Pɔhim|airborne]].<ref name="CDC2012Trans" /><ref name="WHO2026">{{Cite web|title=Hantavirus|url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/hantavirus|website=www.who.int|access-date=6 May 2026|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Andes hantavirus: epidemiology, outbreaks and guidance|url=https://www.gov.uk/guidance/andes-hantavirus-epidemiology-outbreaks-and-guidance|website=GOV.UK|access-date=10 May 2026|language=en}}</ref> Diagnosis involved detecting hantavirus RNA, immunoglobulins, or antigens together with acute respiratory distress syndrome (ARDS).<ref name="CDC2015Def" />
Prevention is by avoiding rodents.<ref name="CDC2012Pre">{{Cite web|title=Prevention {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC|url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/prevention.html|website=www.cdc.gov|access-date=28 March 2021|language=en-us|date=22 February 2019|archive-date=19 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210319002528/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/prevention.html|url-status=live}}</ref> There is no specific treatment or vaccine as of 2026.<ref name="VIDO2026" /> Supportive care improves outcomes and may include oxygen therapy and mechanical ventilation.<ref name="CDC2012Diag" /> About 30 to 40% of those who are infected die as a result.<ref name="VIDO2026">{{Cite web|title=Vaccine development for New World Hantaviruses - Vaccine and Infectious Disease Organization|url=https://www.vido.org/research/vaccine-development-for-new-world-hantaviruses.php|website=vido|access-date=7 May 2026|language=en}}</ref> Those who recover, generally do so completely.<ref name="CDC2012Diag">{{Cite web|title=Diagnosis & Treatment {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC|url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/diagnosis.html|website=www.cdc.gov|access-date=28 March 2021|language=en-us|date=22 February 2019|archive-date=20 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161120113957/http://www.cdc.gov/hantavirus/hps/diagnosis.html|url-status=live}}</ref>
As of 2026, 100s of cases occur a year in the Americas.<ref name="WHO2026" /> About 1,000 cases had been reported between 1993 and 2019.<ref name="Av2019">{{Cite journal|last=Avšič-Županc|first=T.|last2=Saksida|first2=A.|last3=Korva|first3=M.|title=Hantavirus infections|journal=Clinical Microbiology and Infection|date=April 2019|volume=21|pages=e6–e16|doi=10.1111/1469-0691.12291}}</ref> The disease occurs in North and South America.<ref name="CDC2012Trans" /> It is more common in rural areas.<ref name="CDC2012Trans" /> Between 1993 and 2018, 11 to 48 cases were diagnosed a year in the United States.<ref name="CDC2019Epi">{{Cite web|title=Reported Cases of Hantavirus Disease {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC|url=https://www.cdc.gov/hantavirus/surveillance/index.html|website=www.cdc.gov|access-date=28 March 2021|language=en-us|date=29 January 2020|archive-date=26 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170826030937/https://www.cdc.gov/hantavirus/surveillance/index.html|url-status=live}}</ref> The states most commonly affected are [[Colorado]] and [[New Mexico]].<ref>{{Cite web|title=Hantavirus Disease, by State of Reporting {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC|url=https://www.cdc.gov/hantavirus/surveillance/reporting-state.html|website=www.cdc.gov|access-date=28 March 2021|language=en-us|date=26 February 2019|archive-date=26 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170826071244/https://www.cdc.gov/hantavirus/surveillance/reporting-state.html|url-status=live}}</ref> The condition was first identified in the 1993 Four Corners hantavirus outbreak.<ref name="CDC2015Def" />
== References ==
{{Reflist}}
[[Pubu:Translated from MDWiki]]
334axzal0sqre0bbspba14s83r3ioed
136855
136854
2026-05-16T11:21:06Z
Knowledge and philosophy
2987
Created by translating the page [[:mdwiki:Special:Redirect/revision/1498370|Hantavirus pulmonary syndrome]] to:dag #mdwikicx
136855
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox medical condition|name=Hantavirus pulmonary syndrome|synonym=Hantavirus cardiopulmonary syndrome (HCPS), Four Corners disease, hantavirus disease|image=Radiographic progression of hantavirus pulmonary syndrome in patient (cropped a).jpg|image_size=|image_thumbtime=|alt=|caption=Hantavirus pulmonary syndrome on [[chest X-ray]]|pronounce=|specialty=[[Pulmonology|Respirology]]|symptoms='''Early''': Tiredness, fever, muscle pains<ref name=CDC2016Sym/><br>'''Later''': Cough, [[shortness of breath]], chest tightness<ref name=CDC2016Sym/>|onset=1 to 8 weeks after exposure<ref name=CDC2016Sym/>|duration=|causes=Certain [[orthohantavirus]]es spread by [[rodents]]<ref name=CDC2015Def/>|risks=|diagnosis=Evidence of hantavirus together with [[Acute respiratory distress syndrome|ARDS]]<ref name=CDC2015Def/>|differential=[[Pneumonia]], [[influenza]], [[tularemia]], [[salicylate toxicity]], [[Dengue fever|Dengue]]<ref name=Sami2021>{{cite journal |last1=Akram |first1=SM |last2=Mangat |first2=R |last3=Huang |first3=B |title=Hantavirus Cardiopulmonary Syndrome |date=January 2021 |pmid=29083610|journal=StatPearls}}</ref>|prevention=Rodent control,<ref name=CDC2012Pre/> no vaccine<ref name=VIDO2026/>|treatment=[[Symptomatic treatment|Supportive care]]<ref name=CDC2012Diag/>|medication=|prognosis=|frequency=100s/yr (Americas),<ref name=WHO2026/> <50 cases/year (USA)<ref name=CDC2019Epi/>|deaths=30 to 40% mortality<ref name=VIDO2026/>}}
'''Hantavirus pulmonary syndrome''' ('''HPS''') nyɛla hantavirus dororiti puuni zaɣ'yini.<ref name="CDC2015Def">{{Cite web|title=Hantavirus Pulmonary Syndrome {{!}} 2015 Case Definition|url=https://wwwn.cdc.gov/nndss/conditions/hantavirus-pulmonary-syndrome/case-definition/2015/|website=wwwn.cdc.gov|access-date=28 March 2021|language=en-us|archive-date=22 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210322143116/https://wwwn.cdc.gov/nndss/conditions/hantavirus-pulmonary-syndrome/case-definition/2015/|url-status=dead}}</ref> Di tuuli ŋmahingbana puuni shɛna n nyɛ wumsim, ningbun duɣili, ni ningbuna ni biɛrim.<ref name="CDC2016Sym" /> ŋmahingana shɛŋa din pahi puuni shɛŋa n nyɛ zuɣuyaali, tiri, ni binsaa.<ref name="CDC2016Sym" /> About a week after onset, cough, shortness of breath, and chest tightness may occur.<ref name="CDC2016Sym" /> Onset of initial symptoms is generally 1 to 8 weeks following exposure.<ref name="CDC2016Sym">{{Cite web|title=Signs & Symptoms {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC|url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html|website=www.cdc.gov|access-date=28 March 2021|language=en-us|date=22 February 2019|archive-date=20 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210320001311/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html|url-status=live}}</ref>
A number of types of orthohantavirus may result in the disease including ''Sin Nombre hantavirus'' carried by deer mice, and New York hantavirus carried by white-footed mice.<ref name="CDC2012Trans">{{Cite web|title=Transmission {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC|url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/transmission.html|website=www.cdc.gov|access-date=28 March 2021|language=en-us|date=22 February 2019|archive-date=21 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210321085406/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/transmission.html|url-status=live}}</ref> The disease is typically spread when people breath in air contaminated by rodent droppings.<ref name="CDC2012Trans" /> While it generally does not spread between people, the Andes version does and may be [[Pɔhim|airborne]].<ref name="CDC2012Trans" /><ref name="WHO2026">{{Cite web|title=Hantavirus|url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/hantavirus|website=www.who.int|access-date=6 May 2026|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Andes hantavirus: epidemiology, outbreaks and guidance|url=https://www.gov.uk/guidance/andes-hantavirus-epidemiology-outbreaks-and-guidance|website=GOV.UK|access-date=10 May 2026|language=en}}</ref> Diagnosis involved detecting hantavirus RNA, immunoglobulins, or antigens together with acute respiratory distress syndrome (ARDS).<ref name="CDC2015Def" />
Prevention is by avoiding rodents.<ref name="CDC2012Pre">{{Cite web|title=Prevention {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC|url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/prevention.html|website=www.cdc.gov|access-date=28 March 2021|language=en-us|date=22 February 2019|archive-date=19 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210319002528/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/prevention.html|url-status=live}}</ref> There is no specific treatment or vaccine as of 2026.<ref name="VIDO2026" /> Supportive care improves outcomes and may include oxygen therapy and mechanical ventilation.<ref name="CDC2012Diag" /> About 30 to 40% of those who are infected die as a result.<ref name="VIDO2026">{{Cite web|title=Vaccine development for New World Hantaviruses - Vaccine and Infectious Disease Organization|url=https://www.vido.org/research/vaccine-development-for-new-world-hantaviruses.php|website=vido|access-date=7 May 2026|language=en}}</ref> Those who recover, generally do so completely.<ref name="CDC2012Diag">{{Cite web|title=Diagnosis & Treatment {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC|url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/diagnosis.html|website=www.cdc.gov|access-date=28 March 2021|language=en-us|date=22 February 2019|archive-date=20 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161120113957/http://www.cdc.gov/hantavirus/hps/diagnosis.html|url-status=live}}</ref>
As of 2026, 100s of cases occur a year in the Americas.<ref name="WHO2026" /> About 1,000 cases had been reported between 1993 and 2019.<ref name="Av2019">{{Cite journal|last=Avšič-Županc|first=T.|last2=Saksida|first2=A.|last3=Korva|first3=M.|title=Hantavirus infections|journal=Clinical Microbiology and Infection|date=April 2019|volume=21|pages=e6–e16|doi=10.1111/1469-0691.12291}}</ref> The disease occurs in North and South America.<ref name="CDC2012Trans" /> It is more common in rural areas.<ref name="CDC2012Trans" /> Between 1993 and 2018, 11 to 48 cases were diagnosed a year in the United States.<ref name="CDC2019Epi">{{Cite web|title=Reported Cases of Hantavirus Disease {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC|url=https://www.cdc.gov/hantavirus/surveillance/index.html|website=www.cdc.gov|access-date=28 March 2021|language=en-us|date=29 January 2020|archive-date=26 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170826030937/https://www.cdc.gov/hantavirus/surveillance/index.html|url-status=live}}</ref> The states most commonly affected are [[Colorado]] and [[New Mexico]].<ref>{{Cite web|title=Hantavirus Disease, by State of Reporting {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC|url=https://www.cdc.gov/hantavirus/surveillance/reporting-state.html|website=www.cdc.gov|access-date=28 March 2021|language=en-us|date=26 February 2019|archive-date=26 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170826071244/https://www.cdc.gov/hantavirus/surveillance/reporting-state.html|url-status=live}}</ref> The condition was first identified in the 1993 Four Corners hantavirus outbreak.<ref name="CDC2015Def" />
== References ==
{{Reflist}}
[[Pubu:Translated from MDWiki]]
ge9i4d5lngiwevlxkm06lrd9xf3q0lb
136873
136855
2026-05-16T11:46:57Z
Knowledge and philosophy
2987
malila sabbu niŋ
136873
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox medical condition|name=Hantavirus pulmonary syndrome|synonym=Hantavirus cardiopulmonary syndrome (HCPS), Four Corners disease, hantavirus disease|image=Radiographic progression of hantavirus pulmonary syndrome in patient (cropped a).jpg|image_size=|image_thumbtime=|alt=|caption=Hantavirus pulmonary syndrome on [[chest X-ray]]|pronounce=|specialty=[[Pulmonology|Respirology]]|symptoms='''Early''': Tiredness, fever, muscle pains<ref name=CDC2016Sym/><br>'''Later''': Cough, [[shortness of breath]], chest tightness<ref name=CDC2016Sym/>|onset=1 to 8 weeks after exposure<ref name=CDC2016Sym/>|duration=|causes=Certain [[orthohantavirus]]es spread by [[rodents]]<ref name=CDC2015Def/>|risks=|diagnosis=Evidence of hantavirus together with [[Acute respiratory distress syndrome|ARDS]]<ref name=CDC2015Def/>|differential=[[Pneumonia]], [[influenza]], [[tularemia]], [[salicylate toxicity]], [[Dengue fever|Dengue]]<ref name=Sami2021>{{cite journal |last1=Akram |first1=SM |last2=Mangat |first2=R |last3=Huang |first3=B |title=Hantavirus Cardiopulmonary Syndrome |date=January 2021 |pmid=29083610|journal=StatPearls}}</ref>|prevention=Rodent control,<ref name=CDC2012Pre/> no vaccine<ref name=VIDO2026/>|treatment=[[Symptomatic treatment|Supportive care]]<ref name=CDC2012Diag/>|medication=|prognosis=|frequency=100s/yr (Americas),<ref name=WHO2026/> <50 cases/year (USA)<ref name=CDC2019Epi/>|deaths=30 to 40% mortality<ref name=VIDO2026/>}}
'''Hantavirus pulmonary syndrome''' ('''HPS''') nyɛla hantavirus dororiti puuni zaɣ'yini.<ref name="CDC2015Def">{{Cite web|title=Hantavirus Pulmonary Syndrome {{!}} 2015 Case Definition|url=https://wwwn.cdc.gov/nndss/conditions/hantavirus-pulmonary-syndrome/case-definition/2015/|website=wwwn.cdc.gov|access-date=28 March 2021|language=en-us|archive-date=22 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210322143116/https://wwwn.cdc.gov/nndss/conditions/hantavirus-pulmonary-syndrome/case-definition/2015/|url-status=dead}}</ref> Di tuuli ŋmahingbana puuni shɛna n nyɛ wumsim, ningbun duɣili, ni ningbuna ni biɛrim.<ref name="CDC2016Sym" /> ŋmahingana shɛŋa din pahi puuni shɛŋa n nyɛ zuɣuyaali, tiri, ni binsaa.<ref name="CDC2016Sym" /> Bakoi nyaaŋa di yi gbaai nira, di tooi ʒiri kohingu, vuhim fabu, ni nyomuɣili na.<ref name="CDC2016Sym" /> Di yi gbaai nira, di ŋmahingbana tuuli tooi yiri polo bakoi zaŋchan bakoi dibaa anii sunsuuni.<ref name="CDC2016Sym">{{Cite web|title=Signs & Symptoms {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC|url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html|website=www.cdc.gov|access-date=28 March 2021|language=en-us|date=22 February 2019|archive-date=20 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210320001311/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html|url-status=live}}</ref>
A number of types of orthohantavirus may result in the disease including ''Sin Nombre hantavirus'' carried by deer mice, and New York hantavirus carried by white-footed mice.<ref name="CDC2012Trans">{{Cite web|title=Transmission {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC|url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/transmission.html|website=www.cdc.gov|access-date=28 March 2021|language=en-us|date=22 February 2019|archive-date=21 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210321085406/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/transmission.html|url-status=live}}</ref> The disease is typically spread when people breath in air contaminated by rodent droppings.<ref name="CDC2012Trans" /> While it generally does not spread between people, the Andes version does and may be [[Pɔhim|airborne]].<ref name="CDC2012Trans" /><ref name="WHO2026">{{Cite web|title=Hantavirus|url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/hantavirus|website=www.who.int|access-date=6 May 2026|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Andes hantavirus: epidemiology, outbreaks and guidance|url=https://www.gov.uk/guidance/andes-hantavirus-epidemiology-outbreaks-and-guidance|website=GOV.UK|access-date=10 May 2026|language=en}}</ref> Diagnosis involved detecting hantavirus RNA, immunoglobulins, or antigens together with acute respiratory distress syndrome (ARDS).<ref name="CDC2015Def" />
Prevention is by avoiding rodents.<ref name="CDC2012Pre">{{Cite web|title=Prevention {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC|url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/prevention.html|website=www.cdc.gov|access-date=28 March 2021|language=en-us|date=22 February 2019|archive-date=19 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210319002528/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/prevention.html|url-status=live}}</ref> There is no specific treatment or vaccine as of 2026.<ref name="VIDO2026" /> Supportive care improves outcomes and may include oxygen therapy and mechanical ventilation.<ref name="CDC2012Diag" /> About 30 to 40% of those who are infected die as a result.<ref name="VIDO2026">{{Cite web|title=Vaccine development for New World Hantaviruses - Vaccine and Infectious Disease Organization|url=https://www.vido.org/research/vaccine-development-for-new-world-hantaviruses.php|website=vido|access-date=7 May 2026|language=en}}</ref> Those who recover, generally do so completely.<ref name="CDC2012Diag">{{Cite web|title=Diagnosis & Treatment {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC|url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/diagnosis.html|website=www.cdc.gov|access-date=28 March 2021|language=en-us|date=22 February 2019|archive-date=20 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161120113957/http://www.cdc.gov/hantavirus/hps/diagnosis.html|url-status=live}}</ref>
As of 2026, 100s of cases occur a year in the Americas.<ref name="WHO2026" /> About 1,000 cases had been reported between 1993 and 2019.<ref name="Av2019">{{Cite journal|last=Avšič-Županc|first=T.|last2=Saksida|first2=A.|last3=Korva|first3=M.|title=Hantavirus infections|journal=Clinical Microbiology and Infection|date=April 2019|volume=21|pages=e6–e16|doi=10.1111/1469-0691.12291}}</ref> The disease occurs in North and South America.<ref name="CDC2012Trans" /> It is more common in rural areas.<ref name="CDC2012Trans" /> Between 1993 and 2018, 11 to 48 cases were diagnosed a year in the United States.<ref name="CDC2019Epi">{{Cite web|title=Reported Cases of Hantavirus Disease {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC|url=https://www.cdc.gov/hantavirus/surveillance/index.html|website=www.cdc.gov|access-date=28 March 2021|language=en-us|date=29 January 2020|archive-date=26 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170826030937/https://www.cdc.gov/hantavirus/surveillance/index.html|url-status=live}}</ref> The states most commonly affected are [[Colorado]] and [[New Mexico]].<ref>{{Cite web|title=Hantavirus Disease, by State of Reporting {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC|url=https://www.cdc.gov/hantavirus/surveillance/reporting-state.html|website=www.cdc.gov|access-date=28 March 2021|language=en-us|date=26 February 2019|archive-date=26 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170826071244/https://www.cdc.gov/hantavirus/surveillance/reporting-state.html|url-status=live}}</ref> The condition was first identified in the 1993 Four Corners hantavirus outbreak.<ref name="CDC2015Def" />
== References ==
{{Reflist}}
[[Pubu:Translated from MDWiki]]
5ik2tqaol3nom6ehkjctwjp38gxr5hc
136878
136873
2026-05-16T11:56:02Z
Knowledge and philosophy
2987
pahila lɛbigibu
136878
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox medical condition|name=Hantavirus pulmonary syndrome|synonym=Hantavirus cardiopulmonary syndrome (HCPS), Four Corners disease, hantavirus disease|image=Radiographic progression of hantavirus pulmonary syndrome in patient (cropped a).jpg|image_size=|image_thumbtime=|alt=|caption=Hantavirus pulmonary syndrome on [[chest X-ray]]|pronounce=|specialty=[[Pulmonology|Respirology]]|symptoms='''Early''': Tiredness, fever, muscle pains<ref name=CDC2016Sym/><br>'''Later''': Cough, [[shortness of breath]], chest tightness<ref name=CDC2016Sym/>|onset=1 to 8 weeks after exposure<ref name=CDC2016Sym/>|duration=|causes=Certain [[orthohantavirus]]es spread by [[rodents]]<ref name=CDC2015Def/>|risks=|diagnosis=Evidence of hantavirus together with [[Acute respiratory distress syndrome|ARDS]]<ref name=CDC2015Def/>|differential=[[Pneumonia]], [[influenza]], [[tularemia]], [[salicylate toxicity]], [[Dengue fever|Dengue]]<ref name=Sami2021>{{cite journal |last1=Akram |first1=SM |last2=Mangat |first2=R |last3=Huang |first3=B |title=Hantavirus Cardiopulmonary Syndrome |date=January 2021 |pmid=29083610|journal=StatPearls}}</ref>|prevention=Rodent control,<ref name=CDC2012Pre/> no vaccine<ref name=VIDO2026/>|treatment=[[Symptomatic treatment|Supportive care]]<ref name=CDC2012Diag/>|medication=|prognosis=|frequency=100s/yr (Americas),<ref name=WHO2026/> <50 cases/year (USA)<ref name=CDC2019Epi/>|deaths=30 to 40% mortality<ref name=VIDO2026/>}}
'''Hantavirus pulmonary syndrome''' ('''HPS''') nyɛla hantavirus dororiti puuni zaɣ'yini.<ref name="CDC2015Def">{{Cite web|title=Hantavirus Pulmonary Syndrome {{!}} 2015 Case Definition|url=https://wwwn.cdc.gov/nndss/conditions/hantavirus-pulmonary-syndrome/case-definition/2015/|website=wwwn.cdc.gov|access-date=28 March 2021|language=en-us|archive-date=22 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210322143116/https://wwwn.cdc.gov/nndss/conditions/hantavirus-pulmonary-syndrome/case-definition/2015/|url-status=dead}}</ref> Di tuuli ŋmahingbana puuni shɛna n nyɛ wumsim, ningbun duɣili, ni ningbuna ni biɛrim.<ref name="CDC2016Sym" /> ŋmahingana shɛŋa din pahi puuni shɛŋa n nyɛ zuɣuyaali, tiri, ni binsaa.<ref name="CDC2016Sym" /> Bakoi nyaaŋa di yi gbaai nira, di tooi ʒiri kohingu, vuhim fabu, ni nyomuɣili na.<ref name="CDC2016Sym" /> Di yi gbaai nira, di ŋmahingbana tuuli tooi yiri polo bakoi zaŋchan bakoi dibaa anii sunsuuni.<ref name="CDC2016Sym">{{Cite web|title=Signs & Symptoms {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC|url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html|website=www.cdc.gov|access-date=28 March 2021|language=en-us|date=22 February 2019|archive-date=20 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210320001311/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html|url-status=live}}</ref>
Orthohantavirus balishɛŋa tooi yirina doro ŋo maa puuni, lala doriti maa shɛŋa n nyɛ Sin Nombre hantavirus din be jangbara ni, ni New York hantavirus din be jagbari naponpiɛla ni .<ref name="CDC2012Trans">{{Cite web|title=Transmission {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC|url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/transmission.html|website=www.cdc.gov|access-date=28 March 2021|language=en-us|date=22 February 2019|archive-date=21 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210321085406/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/transmission.html|url-status=live}}</ref> The disease is typically spread when people breath in air contaminated by rodent droppings.<ref name="CDC2012Trans" /> While it generally does not spread between people, the Andes version does and may be [[Pɔhim|airborne]].<ref name="CDC2012Trans" /><ref name="WHO2026">{{Cite web|title=Hantavirus|url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/hantavirus|website=www.who.int|access-date=6 May 2026|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Andes hantavirus: epidemiology, outbreaks and guidance|url=https://www.gov.uk/guidance/andes-hantavirus-epidemiology-outbreaks-and-guidance|website=GOV.UK|access-date=10 May 2026|language=en}}</ref> Diagnosis involved detecting hantavirus RNA, immunoglobulins, or antigens together with acute respiratory distress syndrome (ARDS).<ref name="CDC2015Def" />
Prevention is by avoiding rodents.<ref name="CDC2012Pre">{{Cite web|title=Prevention {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC|url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/prevention.html|website=www.cdc.gov|access-date=28 March 2021|language=en-us|date=22 February 2019|archive-date=19 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210319002528/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/prevention.html|url-status=live}}</ref> There is no specific treatment or vaccine as of 2026.<ref name="VIDO2026" /> Supportive care improves outcomes and may include oxygen therapy and mechanical ventilation.<ref name="CDC2012Diag" /> About 30 to 40% of those who are infected die as a result.<ref name="VIDO2026">{{Cite web|title=Vaccine development for New World Hantaviruses - Vaccine and Infectious Disease Organization|url=https://www.vido.org/research/vaccine-development-for-new-world-hantaviruses.php|website=vido|access-date=7 May 2026|language=en}}</ref> Those who recover, generally do so completely.<ref name="CDC2012Diag">{{Cite web|title=Diagnosis & Treatment {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC|url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/diagnosis.html|website=www.cdc.gov|access-date=28 March 2021|language=en-us|date=22 February 2019|archive-date=20 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161120113957/http://www.cdc.gov/hantavirus/hps/diagnosis.html|url-status=live}}</ref>
As of 2026, 100s of cases occur a year in the Americas.<ref name="WHO2026" /> About 1,000 cases had been reported between 1993 and 2019.<ref name="Av2019">{{Cite journal|last=Avšič-Županc|first=T.|last2=Saksida|first2=A.|last3=Korva|first3=M.|title=Hantavirus infections|journal=Clinical Microbiology and Infection|date=April 2019|volume=21|pages=e6–e16|doi=10.1111/1469-0691.12291}}</ref> The disease occurs in North and South America.<ref name="CDC2012Trans" /> It is more common in rural areas.<ref name="CDC2012Trans" /> Between 1993 and 2018, 11 to 48 cases were diagnosed a year in the United States.<ref name="CDC2019Epi">{{Cite web|title=Reported Cases of Hantavirus Disease {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC|url=https://www.cdc.gov/hantavirus/surveillance/index.html|website=www.cdc.gov|access-date=28 March 2021|language=en-us|date=29 January 2020|archive-date=26 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170826030937/https://www.cdc.gov/hantavirus/surveillance/index.html|url-status=live}}</ref> The states most commonly affected are [[Colorado]] and [[New Mexico]].<ref>{{Cite web|title=Hantavirus Disease, by State of Reporting {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC|url=https://www.cdc.gov/hantavirus/surveillance/reporting-state.html|website=www.cdc.gov|access-date=28 March 2021|language=en-us|date=26 February 2019|archive-date=26 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170826071244/https://www.cdc.gov/hantavirus/surveillance/reporting-state.html|url-status=live}}</ref> The condition was first identified in the 1993 Four Corners hantavirus outbreak.<ref name="CDC2015Def" />
== References ==
{{Reflist}}
[[Pubu:Translated from MDWiki]]
be5y46cff12icohipjboimjqszu4f02
Methamphetamine
0
33113
136856
2026-05-16T11:26:52Z
Abdul-Rauf Moshie
3942
Created by translating the page [[:mdwiki:Special:Redirect/revision/1468224|Methamphetamine]] to:dag #mdwikicx
136856
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox drug|verifiedrevid=589084691|INN=none|image=Racemic methamphetamine.svg|alt=An image of the methamphetamine compound
<!--Names-->|pronounce={{IPAc-en|ˌ|m|ɛ|θ|æ|m|ˈ|f|ɛ|t|əm|iː|n}}|tradename=Desoxyn, Methedrine, others|synonyms={{nowrap|''N''-[[methylamphetamine]]}}, {{nowrap|''N'',α-[[dimethylphenethylamine]]}}, desoxyephedrine|IUPAC_name=(''RS'')-''N''-methyl-1-phenylpropan-2-amine
<!--External links-->|Drugs.com={{Drugs.com|monograph|methamphetamine-hydrochloride}}
<!--Clinical data-->|class=[[Amphetamine]]|pregnancy_AU=|pregnancy_US=C|routes_of_administration=By mouth|onset=Rapid<ref name=Ri2010 />|duration_of_action=10–20 hours<ref name=Ri2010>{{cite book | vauthors = Riviello RJ |title = Manual of forensic emergency medicine : a guide for clinicians |date = 2010 |publisher = Jones and Bartlett Publishers |location = Sudbury, Mass. |isbn = 978-0-7637-4462-5 |page = 41 |url = https://books.google.com/books?id=keng9ELAE2IC&pg=PA41 |access-date = 4 September 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170318224346/https://books.google.com/books?id=keng9ELAE2IC&pg=PA41 |archive-date = 18 March 2017 |url-status = live }}</ref>|dependency_liability=Physical: None; Psychological: High|addiction_liability=High|legal_AU=S8|legal_CA=Schedule I|legal_DE=Anlage II|legal_NZ=Class A|legal_UK=Class A|legal_US=Schedule II|legal_UN=Psychotropic Schedule II|licence_US=Methamphetamine|index2_label=(dl)-Methamphetamine hydrochloride|StdInChI_Ref={{stdinchicite|correct|chemspider}}|StdInChI=1S/C10H15N/c1-9(11-2)8-10-6-4-3-5-7-10/h3-7,9,11H,8H2,1-2H3|StdInChIKey_Ref={{stdinchicite|correct|chemspider}}|StdInChIKey=MYWUZJCMWCOHBA-UHFFFAOYSA-N
<!-- Pharmacokinetic data -->|bioavailability=By mouth: 70%<ref name="Bioavailability">{{cite journal |vauthors = Rau T, Ziemniak J, Poulsen D |title = The neuroprotective potential of low-dose methamphetamine in preclinical models of stroke and traumatic brain injury |journal = Prog. Neuropsychopharmacol. Biol. Psychiatry |volume = 64 |pages = 231–6 |year = 2015 |pmid = 25724762 |doi = 10.1016/j.pnpbp.2015.02.013 |quote = In humans, the oral bioavailability of methamphetamine is approximately 70% but increases to 100% following intravenous (IV) delivery (Ares-Santos et al., 2013). |doi-access = free }}</ref><br />IV: 100%<ref name="Bioavailability" />|protein_bound=Varies widely<ref name="Pubchem1">{{cite encyclopedia |title = Methamphetamine |section-url = https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/1206#section=Toxicity |work = PubChem Compound |publisher = National Center for Biotechnology Information |section = Toxicity |access-date = 2021-10-25 |archive-date = 2015-01-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150104182703/https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/1206#section=Toxicity |url-status = live |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/1206#section=Toxicity}}</ref>|metabolism=[[CYP2D6]]<ref name="Methamphetamine – p-hydroxymethamphetamine CYP2D6 review">{{cite journal |vauthors = Sellers EM, Tyndale RF |title = Mimicking gene defects to treat drug dependence |journal = Ann. N. Y. Acad. Sci. |volume = 909 |issue = 1|pages = 233–246 |date = 2000 |pmid = 10911933 |doi = 10.1111/j.1749-6632.2000.tb06685.x |quote = Methamphetamine, a central nervous system stimulant drug, is p-hydroxylated by CYP2D6 to less active p-OH-methamphetamine. |bibcode = 2000NYASA.909..233S |s2cid = 27787938 }}</ref><ref name="FDA Pharmacokinetics">{{cite web |title = Adderall XR Prescribing Information |url = http://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/label/2013/021303s026lbl.pdf |pages = 12–13 |publisher = Shire US Inc |website = United States Food and Drug Administration |date = December 2013 |access-date = 30 December 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20131230233702/http://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/label/2013/021303s026lbl.pdf |archive-date = 30 December 2013 |url-status = live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131230233702/http://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/label/2013/021303s026lbl.pdf |date=30 December 2013 }}</ref> and [[Flavin-containing monooxygenase 3|FMO3]]<ref name="FMO">{{cite journal |vauthors = Krueger SK, Williams DE |title = Mammalian flavin-containing monooxygenases: structure/function, genetic polymorphisms and role in drug metabolism |journal = Pharmacol. Ther. |volume = 106 |issue = 3 |pages = 357–387 |date = June 2005 |pmid = 15922018 |pmc = 1828602 |doi = 10.1016/j.pharmthera.2005.01.001 }}<br />[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1828602/table/T5/ Table 5: N-containing drugs and xenobiotics oxygenated by FMO] {{Webarchive| url=https://web.archive.org/web/20180916144516/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1828602/table/T5/ |date=16 September 2018 }}</ref><ref name="FMO3-Primary">{{cite journal |vauthors = Cashman JR, Xiong YN, Xu L, Janowsky A |title = N-oxygenation of amphetamine and methamphetamine by the human flavin-containing monooxygenase (form 3): role in bioactivation and detoxication |journal = J. Pharmacol. Exp. Ther. |volume = 288 |issue = 3 |pages = 1251–1260 |date = March 1999 |pmid = 10027866 }}</ref>|elimination_half-life=5–30 hours<ref name="Schep">{{cite journal |vauthors = Schep LJ, Slaughter RJ, Beasley DM |title = The clinical toxicology of metamfetamine |journal = Clinical Toxicology |volume = 48 |issue = 7 |pages = 675–694 |date = August 2010 |pmid = 20849327 |doi = 10.3109/15563650.2010.516752 |s2cid = 42588722 |issn = 1556-3650 }}</ref>|excretion=Primarily [[kidney]]
<!--Chemical data-->|C=10|H=15|N=1|chirality=[[Racemic mixture]]|SMILES=CNC(C)Cc1ccccc1|boiling_point=212|boiling_notes=at 760 [[mmHg]]<ref name="Pubchem2">{{cite encyclopedia |title = Methamphetamine |section-url = https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/1206#section=Chemical-and-Physical-Properties |work = PubChem Compound |publisher = National Center for Biotechnology Information |section = Chemical and Physical Properties |access-date = 2021-10-25 |archive-date = 2015-01-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150104182703/https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/1206#section=Chemical-and-Physical-Properties |url-status = live |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/1206#section=Chemical-and-Physical-Properties}}</ref>|melting_point=170|melting_notes=<ref name="Pubchem2"/>|drug_name=Methamphetamine}}'''Methamphetamine''' nyɛla tila' shɛli din kpurisira daam zuɣupuri ni hankali bɛ ni vaani shɛli ni kpaŋsi suhupiɛlli amaa ka bɛ dii bɛ lahi mali li tibiri [[attention deficit hyperactivity disorder]] bee narcolepsy bee ŋmɛlimbu.<ref name="Yu2015">{{Cite journal|vauthors=Yu S, Zhu L, Shen Q, Bai X, Di X|title=Recent advances in methamphetamine neurotoxicity mechanisms and its molecular pathophysiology|journal=Behav. Neurol.|volume=2015|pages=103969|date=March 2015|pmid=25861156|pmc=4377385|doi=10.1155/2015/103969|quote=In 1971, METH was restricted by US law, although oral METH (Ovation Pharmaceuticals) continues to be used today in the USA as a second-line treatment for a number of medical conditions, including attention deficit hyperactivity disorder (ADHD) and refractory obesity.|doi-access=free}}</ref><ref name="EMC2021">{{Cite web|url=http://www.emcdda.europa.eu/publications/drug-profiles/methamphetamine|title=Methamphetamine|date=8 January 2015|website=Drug profiles|publisher=[[European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction]] (EMCDDA)|access-date=27 November 2018|quote=The term metamfetamine (the International Non-Proprietary Name: INN) strictly relates to the specific enantiomer (S)-N,α-dimethylbenzeneethanamine.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160415220149/http://www.emcdda.europa.eu/publications/drug-profiles/methamphetamine|archive-date=15 April 2016|url-status=live}}</ref>
== References ==
[[Pubu:Translated from MDWiki]]
6v7njcdmf02yinyycpb5q3wxang6n2b
136864
136856
2026-05-16T11:38:12Z
Abdul-Rauf Moshie
3942
Created by translating the page [[:mdwiki:Special:Redirect/revision/1468224|Methamphetamine]] to:dag #mdwikicx
136864
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox drug|verifiedrevid=589084691|INN=none|image=Racemic methamphetamine.svg|alt=An image of the methamphetamine compound
<!--Names-->|pronounce={{IPAc-en|ˌ|m|ɛ|θ|æ|m|ˈ|f|ɛ|t|əm|iː|n}}|tradename=Desoxyn, Methedrine, others|synonyms={{nowrap|''N''-[[methylamphetamine]]}}, {{nowrap|''N'',α-[[dimethylphenethylamine]]}}, desoxyephedrine|IUPAC_name=(''RS'')-''N''-methyl-1-phenylpropan-2-amine
<!--External links-->|Drugs.com={{Drugs.com|monograph|methamphetamine-hydrochloride}}
<!--Clinical data-->|class=[[Amphetamine]]|pregnancy_AU=|pregnancy_US=C|routes_of_administration=By mouth|onset=Rapid<ref name=Ri2010 />|duration_of_action=10–20 hours<ref name=Ri2010>{{cite book | vauthors = Riviello RJ |title = Manual of forensic emergency medicine : a guide for clinicians |date = 2010 |publisher = Jones and Bartlett Publishers |location = Sudbury, Mass. |isbn = 978-0-7637-4462-5 |page = 41 |url = https://books.google.com/books?id=keng9ELAE2IC&pg=PA41 |access-date = 4 September 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170318224346/https://books.google.com/books?id=keng9ELAE2IC&pg=PA41 |archive-date = 18 March 2017 |url-status = live }}</ref>|dependency_liability=Physical: None; Psychological: High|addiction_liability=High|legal_AU=S8|legal_CA=Schedule I|legal_DE=Anlage II|legal_NZ=Class A|legal_UK=Class A|legal_US=Schedule II|legal_UN=Psychotropic Schedule II|licence_US=Methamphetamine|index2_label=(dl)-Methamphetamine hydrochloride|StdInChI_Ref={{stdinchicite|correct|chemspider}}|StdInChI=1S/C10H15N/c1-9(11-2)8-10-6-4-3-5-7-10/h3-7,9,11H,8H2,1-2H3|StdInChIKey_Ref={{stdinchicite|correct|chemspider}}|StdInChIKey=MYWUZJCMWCOHBA-UHFFFAOYSA-N
<!-- Pharmacokinetic data -->|bioavailability=By mouth: 70%<ref name="Bioavailability">{{cite journal |vauthors = Rau T, Ziemniak J, Poulsen D |title = The neuroprotective potential of low-dose methamphetamine in preclinical models of stroke and traumatic brain injury |journal = Prog. Neuropsychopharmacol. Biol. Psychiatry |volume = 64 |pages = 231–6 |year = 2015 |pmid = 25724762 |doi = 10.1016/j.pnpbp.2015.02.013 |quote = In humans, the oral bioavailability of methamphetamine is approximately 70% but increases to 100% following intravenous (IV) delivery (Ares-Santos et al., 2013). |doi-access = free }}</ref><br />IV: 100%<ref name="Bioavailability" />|protein_bound=Varies widely<ref name="Pubchem1">{{cite encyclopedia |title = Methamphetamine |section-url = https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/1206#section=Toxicity |work = PubChem Compound |publisher = National Center for Biotechnology Information |section = Toxicity |access-date = 2021-10-25 |archive-date = 2015-01-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150104182703/https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/1206#section=Toxicity |url-status = live |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/1206#section=Toxicity}}</ref>|metabolism=[[CYP2D6]]<ref name="Methamphetamine – p-hydroxymethamphetamine CYP2D6 review">{{cite journal |vauthors = Sellers EM, Tyndale RF |title = Mimicking gene defects to treat drug dependence |journal = Ann. N. Y. Acad. Sci. |volume = 909 |issue = 1|pages = 233–246 |date = 2000 |pmid = 10911933 |doi = 10.1111/j.1749-6632.2000.tb06685.x |quote = Methamphetamine, a central nervous system stimulant drug, is p-hydroxylated by CYP2D6 to less active p-OH-methamphetamine. |bibcode = 2000NYASA.909..233S |s2cid = 27787938 }}</ref><ref name="FDA Pharmacokinetics">{{cite web |title = Adderall XR Prescribing Information |url = http://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/label/2013/021303s026lbl.pdf |pages = 12–13 |publisher = Shire US Inc |website = United States Food and Drug Administration |date = December 2013 |access-date = 30 December 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20131230233702/http://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/label/2013/021303s026lbl.pdf |archive-date = 30 December 2013 |url-status = live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131230233702/http://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/label/2013/021303s026lbl.pdf |date=30 December 2013 }}</ref> and [[Flavin-containing monooxygenase 3|FMO3]]<ref name="FMO">{{cite journal |vauthors = Krueger SK, Williams DE |title = Mammalian flavin-containing monooxygenases: structure/function, genetic polymorphisms and role in drug metabolism |journal = Pharmacol. Ther. |volume = 106 |issue = 3 |pages = 357–387 |date = June 2005 |pmid = 15922018 |pmc = 1828602 |doi = 10.1016/j.pharmthera.2005.01.001 }}<br />[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1828602/table/T5/ Table 5: N-containing drugs and xenobiotics oxygenated by FMO] {{Webarchive| url=https://web.archive.org/web/20180916144516/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1828602/table/T5/ |date=16 September 2018 }}</ref><ref name="FMO3-Primary">{{cite journal |vauthors = Cashman JR, Xiong YN, Xu L, Janowsky A |title = N-oxygenation of amphetamine and methamphetamine by the human flavin-containing monooxygenase (form 3): role in bioactivation and detoxication |journal = J. Pharmacol. Exp. Ther. |volume = 288 |issue = 3 |pages = 1251–1260 |date = March 1999 |pmid = 10027866 }}</ref>|elimination_half-life=5–30 hours<ref name="Schep">{{cite journal |vauthors = Schep LJ, Slaughter RJ, Beasley DM |title = The clinical toxicology of metamfetamine |journal = Clinical Toxicology |volume = 48 |issue = 7 |pages = 675–694 |date = August 2010 |pmid = 20849327 |doi = 10.3109/15563650.2010.516752 |s2cid = 42588722 |issn = 1556-3650 }}</ref>|excretion=Primarily [[kidney]]
<!--Chemical data-->|C=10|H=15|N=1|chirality=[[Racemic mixture]]|SMILES=CNC(C)Cc1ccccc1|boiling_point=212|boiling_notes=at 760 [[mmHg]]<ref name="Pubchem2">{{cite encyclopedia |title = Methamphetamine |section-url = https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/1206#section=Chemical-and-Physical-Properties |work = PubChem Compound |publisher = National Center for Biotechnology Information |section = Chemical and Physical Properties |access-date = 2021-10-25 |archive-date = 2015-01-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150104182703/https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/1206#section=Chemical-and-Physical-Properties |url-status = live |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/1206#section=Chemical-and-Physical-Properties}}</ref>|melting_point=170|melting_notes=<ref name="Pubchem2"/>|drug_name=Methamphetamine}}'''Methamphetamine''' nyɛla tila' shɛli din kpurisira daam zuɣupuri ni hankali bɛ ni vaani shɛli ni kpaŋsi suhupiɛlli amaa ka bɛ dii bɛ lahi mali li tibiri [[attention deficit hyperactivity disorder]] bee narcolepsy bee ŋmɛlimbu.<ref name="Yu2015">{{Cite journal|vauthors=Yu S, Zhu L, Shen Q, Bai X, Di X|title=Recent advances in methamphetamine neurotoxicity mechanisms and its molecular pathophysiology|journal=Behav. Neurol.|volume=2015|pages=103969|date=March 2015|pmid=25861156|pmc=4377385|doi=10.1155/2015/103969|quote=In 1971, METH was restricted by US law, although oral METH (Ovation Pharmaceuticals) continues to be used today in the USA as a second-line treatment for a number of medical conditions, including attention deficit hyperactivity disorder (ADHD) and refractory obesity.|doi-access=free}}</ref><ref name="EMC2021">{{Cite web|url=http://www.emcdda.europa.eu/publications/drug-profiles/methamphetamine|title=Methamphetamine|date=8 January 2015|website=Drug profiles|publisher=[[European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction]] (EMCDDA)|access-date=27 November 2018|quote=The term metamfetamine (the International Non-Proprietary Name: INN) strictly relates to the specific enantiomer (S)-N,α-dimethylbenzeneethanamine.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160415220149/http://www.emcdda.europa.eu/publications/drug-profiles/methamphetamine|archive-date=15 April 2016|url-status=live}}</ref>
Tim ŋɔ n zaŋ tibi ŋmɛlimbu nyɛla baŋdibu ni bɛ lahi sahi n ti shɛli.<ref name="AHFS20212">{{cite web|title=Methamphetamine Monograph for Professionals|url=https://www.drugs.com/monograph/methamphetamine.html|website=Drugs.com|access-date=18 November 2021|language=en|archive-date=6 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210906035454/https://www.drugs.com/monograph/methamphetamine.html|url-status=live}}</ref>
== References ==
[[Pubu:Translated from MDWiki]]
advu6mrs2amlskn0jac7bu4po6izipo
136868
136864
2026-05-16T11:41:50Z
Abdul-Rauf Moshie
3942
Created by translating the page [[:mdwiki:Special:Redirect/revision/1468224|Methamphetamine]] to:dag #mdwikicx
136868
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox drug|verifiedrevid=589084691|INN=none|image=Racemic methamphetamine.svg|alt=An image of the methamphetamine compound
<!--Names-->|pronounce={{IPAc-en|ˌ|m|ɛ|θ|æ|m|ˈ|f|ɛ|t|əm|iː|n}}|tradename=Desoxyn, Methedrine, others|synonyms={{nowrap|''N''-[[methylamphetamine]]}}, {{nowrap|''N'',α-[[dimethylphenethylamine]]}}, desoxyephedrine|IUPAC_name=(''RS'')-''N''-methyl-1-phenylpropan-2-amine
<!--External links-->|Drugs.com={{Drugs.com|monograph|methamphetamine-hydrochloride}}
<!--Clinical data-->|class=[[Amphetamine]]|pregnancy_AU=|pregnancy_US=C|routes_of_administration=By mouth|onset=Rapid<ref name=Ri2010 />|duration_of_action=10–20 hours<ref name=Ri2010>{{cite book | vauthors = Riviello RJ |title = Manual of forensic emergency medicine : a guide for clinicians |date = 2010 |publisher = Jones and Bartlett Publishers |location = Sudbury, Mass. |isbn = 978-0-7637-4462-5 |page = 41 |url = https://books.google.com/books?id=keng9ELAE2IC&pg=PA41 |access-date = 4 September 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170318224346/https://books.google.com/books?id=keng9ELAE2IC&pg=PA41 |archive-date = 18 March 2017 |url-status = live }}</ref>|dependency_liability=Physical: None; Psychological: High|addiction_liability=High|legal_AU=S8|legal_CA=Schedule I|legal_DE=Anlage II|legal_NZ=Class A|legal_UK=Class A|legal_US=Schedule II|legal_UN=Psychotropic Schedule II|licence_US=Methamphetamine|index2_label=(dl)-Methamphetamine hydrochloride|StdInChI_Ref={{stdinchicite|correct|chemspider}}|StdInChI=1S/C10H15N/c1-9(11-2)8-10-6-4-3-5-7-10/h3-7,9,11H,8H2,1-2H3|StdInChIKey_Ref={{stdinchicite|correct|chemspider}}|StdInChIKey=MYWUZJCMWCOHBA-UHFFFAOYSA-N
<!-- Pharmacokinetic data -->|bioavailability=By mouth: 70%<ref name="Bioavailability">{{cite journal |vauthors = Rau T, Ziemniak J, Poulsen D |title = The neuroprotective potential of low-dose methamphetamine in preclinical models of stroke and traumatic brain injury |journal = Prog. Neuropsychopharmacol. Biol. Psychiatry |volume = 64 |pages = 231–6 |year = 2015 |pmid = 25724762 |doi = 10.1016/j.pnpbp.2015.02.013 |quote = In humans, the oral bioavailability of methamphetamine is approximately 70% but increases to 100% following intravenous (IV) delivery (Ares-Santos et al., 2013). |doi-access = free }}</ref><br />IV: 100%<ref name="Bioavailability" />|protein_bound=Varies widely<ref name="Pubchem1">{{cite encyclopedia |title = Methamphetamine |section-url = https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/1206#section=Toxicity |work = PubChem Compound |publisher = National Center for Biotechnology Information |section = Toxicity |access-date = 2021-10-25 |archive-date = 2015-01-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150104182703/https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/1206#section=Toxicity |url-status = live |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/1206#section=Toxicity}}</ref>|metabolism=[[CYP2D6]]<ref name="Methamphetamine – p-hydroxymethamphetamine CYP2D6 review">{{cite journal |vauthors = Sellers EM, Tyndale RF |title = Mimicking gene defects to treat drug dependence |journal = Ann. N. Y. Acad. Sci. |volume = 909 |issue = 1|pages = 233–246 |date = 2000 |pmid = 10911933 |doi = 10.1111/j.1749-6632.2000.tb06685.x |quote = Methamphetamine, a central nervous system stimulant drug, is p-hydroxylated by CYP2D6 to less active p-OH-methamphetamine. |bibcode = 2000NYASA.909..233S |s2cid = 27787938 }}</ref><ref name="FDA Pharmacokinetics">{{cite web |title = Adderall XR Prescribing Information |url = http://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/label/2013/021303s026lbl.pdf |pages = 12–13 |publisher = Shire US Inc |website = United States Food and Drug Administration |date = December 2013 |access-date = 30 December 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20131230233702/http://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/label/2013/021303s026lbl.pdf |archive-date = 30 December 2013 |url-status = live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131230233702/http://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/label/2013/021303s026lbl.pdf |date=30 December 2013 }}</ref> and [[Flavin-containing monooxygenase 3|FMO3]]<ref name="FMO">{{cite journal |vauthors = Krueger SK, Williams DE |title = Mammalian flavin-containing monooxygenases: structure/function, genetic polymorphisms and role in drug metabolism |journal = Pharmacol. Ther. |volume = 106 |issue = 3 |pages = 357–387 |date = June 2005 |pmid = 15922018 |pmc = 1828602 |doi = 10.1016/j.pharmthera.2005.01.001 }}<br />[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1828602/table/T5/ Table 5: N-containing drugs and xenobiotics oxygenated by FMO] {{Webarchive| url=https://web.archive.org/web/20180916144516/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1828602/table/T5/ |date=16 September 2018 }}</ref><ref name="FMO3-Primary">{{cite journal |vauthors = Cashman JR, Xiong YN, Xu L, Janowsky A |title = N-oxygenation of amphetamine and methamphetamine by the human flavin-containing monooxygenase (form 3): role in bioactivation and detoxication |journal = J. Pharmacol. Exp. Ther. |volume = 288 |issue = 3 |pages = 1251–1260 |date = March 1999 |pmid = 10027866 }}</ref>|elimination_half-life=5–30 hours<ref name="Schep">{{cite journal |vauthors = Schep LJ, Slaughter RJ, Beasley DM |title = The clinical toxicology of metamfetamine |journal = Clinical Toxicology |volume = 48 |issue = 7 |pages = 675–694 |date = August 2010 |pmid = 20849327 |doi = 10.3109/15563650.2010.516752 |s2cid = 42588722 |issn = 1556-3650 }}</ref>|excretion=Primarily [[kidney]]
<!--Chemical data-->|C=10|H=15|N=1|chirality=[[Racemic mixture]]|SMILES=CNC(C)Cc1ccccc1|boiling_point=212|boiling_notes=at 760 [[mmHg]]<ref name="Pubchem2">{{cite encyclopedia |title = Methamphetamine |section-url = https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/1206#section=Chemical-and-Physical-Properties |work = PubChem Compound |publisher = National Center for Biotechnology Information |section = Chemical and Physical Properties |access-date = 2021-10-25 |archive-date = 2015-01-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150104182703/https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/1206#section=Chemical-and-Physical-Properties |url-status = live |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/1206#section=Chemical-and-Physical-Properties}}</ref>|melting_point=170|melting_notes=<ref name="Pubchem2"/>|drug_name=Methamphetamine}}'''Methamphetamine''' nyɛla tila' shɛli din kpurisira daam zuɣupuri ni hankali bɛ ni vaani shɛli ni kpaŋsi suhupiɛlli amaa ka bɛ dii bɛ lahi mali li tibiri [[attention deficit hyperactivity disorder]] bee narcolepsy bee ŋmɛlimbu.<ref name="Yu2015">{{Cite journal|vauthors=Yu S, Zhu L, Shen Q, Bai X, Di X|title=Recent advances in methamphetamine neurotoxicity mechanisms and its molecular pathophysiology|journal=Behav. Neurol.|volume=2015|pages=103969|date=March 2015|pmid=25861156|pmc=4377385|doi=10.1155/2015/103969|quote=In 1971, METH was restricted by US law, although oral METH (Ovation Pharmaceuticals) continues to be used today in the USA as a second-line treatment for a number of medical conditions, including attention deficit hyperactivity disorder (ADHD) and refractory obesity.|doi-access=free}}</ref><ref name="EMC2021">{{Cite web|url=http://www.emcdda.europa.eu/publications/drug-profiles/methamphetamine|title=Methamphetamine|date=8 January 2015|website=Drug profiles|publisher=[[European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction]] (EMCDDA)|access-date=27 November 2018|quote=The term metamfetamine (the International Non-Proprietary Name: INN) strictly relates to the specific enantiomer (S)-N,α-dimethylbenzeneethanamine.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160415220149/http://www.emcdda.europa.eu/publications/drug-profiles/methamphetamine|archive-date=15 April 2016|url-status=live}}</ref>
Tim ŋɔ n zaŋ tibi ŋmɛlimbu nyɛla baŋdibu ni bɛ lahi sahi n ti shɛli.<ref name="AHFS20212">{{cite web|title=Methamphetamine Monograph for Professionals|url=https://www.drugs.com/monograph/methamphetamine.html|website=Drugs.com|access-date=18 November 2021|language=en|archive-date=6 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210906035454/https://www.drugs.com/monograph/methamphetamine.html|url-status=live}}</ref> Nira yi vali tilaa ŋɔ nɔlini, di zaŋdila minti pihita n tumdi tuma ka di yaa ni tooi na bɛni hali ni dabsilii muni.<ref name="AHFS20213">{{cite web|title=Methamphetamine Monograph for Professionals|url=https://www.drugs.com/monograph/methamphetamine.html|website=Drugs.com|access-date=18 November 2021|language=en|archive-date=6 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210906035454/https://www.drugs.com/monograph/methamphetamine.html|url-status=live}}</ref><ref name="EMC20212">{{cite web|url=http://www.emcdda.europa.eu/publications/drug-profiles/methamphetamine|title=Methamphetamine|date=8 January 2015|website=Drug profiles|publisher=[[European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction]] (EMCDDA)|access-date=27 November 2018|quote=The term metamfetamine (the International Non-Proprietary Name: INN) strictly relates to the specific enantiomer (S)-N,α-dimethylbenzeneethanamine.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160415220149/http://www.emcdda.europa.eu/publications/drug-profiles/methamphetamine|archive-date=15 April 2016|url-status=live}}</ref>
== References ==
[[Pubu:Translated from MDWiki]]
tg25o5sv9gmp0dy522goyxnjx4xizm1