Dagbani Wikipedia
dagwiki
https://dag.wikipedia.org/wiki/Sol%C9%94%C9%A3u
MediaWiki 1.47.0-wmf.4
first-letter
Miidiya
Diŋ'gahim
Yɛltɔɣa
Ŋun su
Ŋun su yɛltɔɣa
Wikipedia
Wikipedia yɛltɔɣa
Lahabali kɔligu
Lahabali kɔligu yɛltɔɣa
MiidiyaWiki
MiidiyaWiki yɛltɔɣa
Tɛmplet
Tɛmplet yɛltɔɣa
Sɔŋsim
Sɔŋsim yɛltɔɣa
Pubu
Pubu yɛltɔɣa
Salima
Salima yɛltɔɣa
MOS
MOS yɛltɔɣa
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Tamale Teaching Hospital
0
6811
138444
132797
2026-05-31T17:33:40Z
InternetArchiveBot
118
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
138444
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{E-Class}}
<ref>{{Cite web|title=Tamale Teaching Hospital|url=https://www.moh.gov.gh/tamale-teaching-hospital/|access-date=2021-12-18|website=Ministry Of Health|language=en-US}}</ref> nyɛla bɔhimbu ni wuhibu ashibiti din be '''[[Northern Region|Northern region]] [[Dagbaŋ]], [[Ghana]]''' Tudu yaɣili. '''[[Ghana]]''' tingbani puuni [[ashibiti|'''ashibiti''']] kara ni, dini n-do buta zuɣu. Di nyɛla ashibiti shɛli '''[[Ghana]]''' tudu yaɣa anu maa zaa ashibtinima ni tiriti wuhiri barinima n-tahiri shɛli di yi ti niŋ ka bɛ ka barilim ŋɔ yaa bee di baŋsim. TTH ashibiti ŋɔ nyɛla din be '''[[Ghana]]''' tudu yaɣili kilomita ayi wɔɣilim (2 km) m-be tiŋ' sunsuuni nudirigu yaɣili polo ka ʒi Tamale fɔŋ yuli booni Dohinnaayili. Di nyɛla ashibiti shɛli din mali niŋgbina vihibu maʒina. Ka lahi mali baŋdiba ban tibiri dɔriti balibu balibu ni. Di gbinila kpalanzuya ni University for Development Studies (UDS) din be tudu yaɣili ŋɔ n-lɛri karimbikura baŋsim din jɛndi dɔɣitɛ tali mini awurabatali polo. Ashibiti kara ata '''[[Ghana]]''', Korle Bu Teaching Ashibiti mini Komfo Anokye Teaching ashibiti nuhi ni yi.
== Taarihi ==
Ashibiti ŋɔ nyɛla ashibiti shɛli bɛ ni daa yoogi yuuni 1974<ref>{{Cite web|title=Tamale Teaching Hospital|url=https://www.ghanayello.com/company/52143/Tamale_Teaching_Hospital|access-date=2021-12-18|website=GhanaYello|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Healthcare - ADK Consortium|url=https://www.adk-consortium.com/posts/healthcare/16-rehabilitation-of-tamale-teaching-hospital-phase-/|access-date=2021-12-18|website=www.adk-consortium.com|archive-date=2021-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20211218152626/https://www.adk-consortium.com/posts/healthcare/16-rehabilitation-of-tamale-teaching-hospital-phase-/|url-status=dead}}</ref>. [[Tamali|'''Tamale''']] Regional Hospital n-daa nyɛ bɛ ni booni ashibiti ŋɔ yu' shɛli lala yuuni ŋɔ.<ref>{{cite web|url=https://www.myjoyonline.com/news/regional/tamale-teaching-hospital-receives-more-support-to-aid-in-covid-19-fight/|title=Tamale Teaching Hospital receives more support to aid in Covid-19 fight|accessdate=19 September 2020|author=Martina Bugri|date=15 May 2020|publisher=Myjoyonline}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Di daa kpami ni di bɔri alaafee n-tiri salinima ban be ti tudu yaɣili dibaata din nyɛ [[Tamali|'''Tamale''']] yaɣili, Waa yaɣili ni [[Bolgatanga|'''Boliga''']] yaɣili ('''[[Northern Region]],''' Upper West and Upper East).
== Dariza Pahabu ==
2005 yuuni ka tudu yaɣili dundɔŋ ni gɔmnanti du' zuɣu (Northern Regional Coordinating Council) daa gbuni kpalanzuya ni '''[[Ghana]]''' alaafee bɔmma yaɣili (Ghana Health Service) ka bɛ daa pahi ashibiti ŋɔ dariza m-paai bɔhimbu ni wuhibu ashibiti zaa shee. Dariza ŋɔ pahibu daa che ka Ashibiti ŋɔ nya zaashee din pahiri dibaata '''[[Ghana]]''' ashibitinima din wuhiri karimbihi. Lala ŋɔ daa niŋmi ni di kpaŋsi bɔhimbu ni wuhibu zaŋ ti UDS alaafee yaɣili karimbihi.
== Di Kpamba ==
[[Tamale Teaching Hospital]] ni be kpeensheba nuuni nyɛla piniyini ka bɛ daa zaŋ ba wuhi salo silimiingoli February biɛɣ' pihita ayi ka yuuni 2019.
Di kpamba n-nyɛ Mr. Mahmoud Hamid (kpuglana), Dr. David Zawumya Kolbilla, Prof. Francis A. Abantanga, Mr. George A. Atampugre, Dr. Abass Adam, Mrs. Dangnikuu Evelyn-Eda. Ban pahi n-nyɛ Mr. Kuuri Karim, Pham. Hamid Abdulai, Nana Agyei Mensah, Justice Eric Baah and Clara Tia Sulemana.
== Kundivihira ==
{{reflist}}
[[Pubu:Ghana ashibiti duri]]
[[Pubu:E-Class]]
[[Pubu:Lahabaya zaa]]
sd7aqolj6g3k8unvvmrgi07rwo7cohx
Viɣu
0
8636
138493
124030
2026-05-31T21:11:31Z
InternetArchiveBot
118
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
138493
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Viɣu'''<ref>Naden, Tony. 2020. [https://www.webonary.org/dagbani/pictures-and-words/ Pictures and words], ''Dagbani Dictionary''.</ref> nyɛla noonsi puuni yino. Viɣu yila noonsi bal'shɛli siliminsi ni boli '''''Strigiformes la ni na<ref>{{cite web|last1=Cholewiak|first1=Danielle|date=2003|title=Strigiformes|url=https://animaldiversity.org/accounts/Strigiformes/|access-date=31 December 2022|website=Animal Diversity Web|publisher=University of Michigan Museum of Zoology}}</ref>'''''. Ka bɛ balibu balibu maa tooi paagi kɔbishii, bɛ zaɣ' yino n-nyɛ Viɣu ka bɛ zaɣ' bɔbigu mi nyɛ Viri. Viri tooi zooya ka bɛ woli m-be bɛ konko ka lahi zoogi ka bɛ yirina yuŋ.
Viɣu malila biɛhi dibaayi ni kpunkpama dibaayi din biɛhigu tooi che ka o ni tooi yiɣi ka vuhirigu ku tooi wum o damli. Noombili ŋɔ gba tooi zooya ka o zaani titaa bee tip. Viɣu malila zuɣu titali ka mali wumbu o luɣa ayi maa zaa polo. Viɣu nyinnyari nyɛla din gba diri pam. Viɣu nyɛla nooŋa ŋun mali ninkara, hali ka o yi tooi lihi chirigi ninsali nini polo faashee ka suhu na saɣim bee ka dabiɛm gbaagi a. Ka viɣu lee lahi nyɛ nooŋa ŋun gbihiri pam. Binniɛŋ ŋɔ mali saha gba ka o tam tia zuɣu ka a ni tɔ taaya bee n-labi o kuɣa bu shɛm ka o ku yiɣi ka di nyɛla gɔm n-wuli o shɛm maa.
Tɔ amaa, Viɣu mali bali shɛŋa ŋan biɛhigu yi di konko kamani viɣu so siliminsi ni boli [[:en:Northern_hawk-owl|''northern hawk-owl'']] la, ŋun nyɛla viɣu so ŋun zoogi ka o yirina wuntaŋni. Yaha, siliminsi lahi booni viɣu so [[:en:Burrowing_owl|''burrowing owl'']]. Lala viɣu ŋɔ mi nyɛla Viri bali shɛli ban tooi zooi ka bɛ zaɣi bɔbigu yiɣiri doli taba bɛ yi yɛn chaŋ luɣilikam.
Viɣu bala bala maa zaa gba pula pubu dibaayi: Ban nyɛ Viɣu maŋa ni silimiinsi ni boli pub' shɛli ''[[:en:Barn-owl|barn-owl]], Tytonidae<ref name="ioc">{{cite web|date=2022|editor1-last=Gill|editor1-first=Frank|editor2-last=Donsker|editor2-first=David|editor3-last=Rasmussen|editor3-first=Pamela|title=Owls|url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/owls/|access-date=31 December 2022|work=World Bird List Version 12.2|publisher=International Ornithologists' Union}}</ref>''. Viri tooi zooya ka bɛ gba tooi diri binkɔb' bihi, binneembihi ni noonsi, amaa bɛ bali shɛba gba tooi gbaɣiri zahim. Viri bela dunia luɣilikam gbaa yihila luɣi shɛŋa maasim ni yaɣi pam ni ko' sunsuuni tiŋgban' shɛŋa din be vim vima ni.
Viɣu ni laɣim zaɣi bɔbigu silimiinsi booni ba la "''parliament''"<ref>{{Cite book|last=Lipton|first=James|url=https://books.google.com/books?id=AVNazQEACAAJ|title=An Exaltation of Larks|date=1991|publisher=Viking|isbn=978-0-670-30044-0|language=en}}</ref> ka Dagbamba mi booni ba Viri.
== Viɣu Nahingbana ==
Viɣu nyɛla noombili so ŋun mali nin' kara ayi ka di be o tooni di mini tib' vɔri ayi, ka lahi mali noli din ŋmani tɔrili dini. O nini maa teemi ka o kɔbiri maa nyɛ din kpulisi ka yi polo viɛnyɛlinga. O nini maa gba mali nahingban' shɛli din gili o nina. ka kɔb' shɛŋa din be nahingbaŋ ŋɔ puuni tooi che ka viri wumdi kumsi yaɣi bɔbigu katiŋa ha o tib' vɔya maa puuni. Noonsi pam malila bɛ nimbihi ka di be bɛ zuɣu luɣa ni, amaa viɣu ŋun malila nin' kara ayi ka di be o tooni din che ka o ni tooi nya katiŋa ha hali o yi be zimsim ni gba. Viri malila nelinsi ayi, bɛ ni mali nina ayi la zuɣu, amaa pɔi ka bɛ lihi binshaɣu din ka bɛ tooni, shee ka bɛ ŋmaligi bɛ zuɣu n-kpa lala bin maa, dama bɛ nina maa nyɛla din ka folinga zaŋ kpa dambu polo, kamani noombihi shɛba ban gba ku beni. Viri nelinsi bela katiŋa ha ka di zuɣu che ka bɛ ku tooi nya binshaŋa din miriba pam. Viri tooi mali silimiinsi ni boli binshɛli [[:en:Filoplume|filoplumes]]- din be ka kɔbiri la m-be bɛ noli ni mini bɛ bɛma zuɣu n-tooi baŋdi binneembihi shɛba bɛ ni gbahiri diri ni be luɣi shɛli. Bɛ katiŋa nelinsi kpaŋsirila zimsim ni.
Viri ni tooi ŋmaligi bɛ zuɣu ni nyingoli kamani luɣili hali ti kpa luɣili. Viri malila nyingoli kɔba ka di kalinli yiɣisi pia ni anahi - ninsalinima din kalinli nyɛla ayɔpoin kɔnko - ka bɛ ʒi' soya din ʒiri ʒim n-tahiri bɛ nyingoli yaɣili ŋɔ ni bɛ ŋmaari ʒi' shɛli din chani bɛ zuɣupurini di yi ti niŋ ka viri ŋɔ ŋmaligiri bɛ nyingoli. Ti yi kpe puuni n-ti lihi li viɛnyɛla, vo' shɛŋa din be lala viri ŋɔ nyingoli kɔba ŋɔ puuni ka ʒi' soya maa doli li n-chana nyɛla din gari ʒi' soya maa kamani bupia zuɣu, ka dimbɔŋɔ miligi ka che voya maa barilim ni yi saɣisi ʒi' soya maa- kamani din nyɛ shɛm ninsalinima puuni; luɣi shɛŋa ʒi' soya ŋɔ ni doli kpɛri nyingoli kɔba ŋɔ ni nyɛla din du zuɣusaa viri nyingoli puuni ka dimbɔŋɔ miligi ka che din be noombihi shɛba ban pahi puuni. Nahingbaŋ ŋɔ chɛmi ka folinga beni, ka ʒi' soya ŋan yuli booni [[:en:Carotid_artery|''carotid arteries'']] laɣindi tabi pam, ka lala ʒi' soya laɣingu ŋɔ nyɛ din galisi gari din kam be noombihi ban pahi puuni, dini n-che ka ʒi' shɛli di chani bɛ zuɣupurini bɛ ŋmaara di yi ti niŋ ka bɛ ŋmaligiri bɛ nyingoya.<ref>{{Cite journal|date=1 February 2013|title=International Science & Engineering Visualization Challenge: Posters & Graphics|journal=Science|volume=339|issue=6119|pages=514–515|doi=10.1126/science.339.6119.514|doi-access=}}</ref><ref>{{cite web|date=31 January 2013|title=Owl mystery unraveled: Scientists explain how bird can rotate its head without cutting off blood supply to brain|url=http://www.hopkinsmedicine.org/news/media/releases/owl_mystery_unraveled_scientists_explain_how_bird_can_rotate_its_head_without_cutting_off_blood_supply_to_brain|access-date=2013-03-03|publisher=Johns Hopkins Medicine}}</ref>
Viɣu so ŋun pɔri n-nyaŋ viɣu kam ka o timsim fulim n-nyɛ ''31g'' ka o woɣilim ti tariga nyɛ ''13.5cm-'' n-nyɛ Viɣu so silimiinsi ni boli [[:en:Elf_owl|elf owl]] .<ref name="Owls">Konig, Claus; Welck, Friedhelm and Jan-Hendrik Becking (1999) ''Owls: A Guide to the Owls of the World'', Yale University Press, {{ISBN|978-0-300-07920-3}}.</ref> Viri shɛba ban gba di yɛn be ka ŋa n-nyɛ Viɣu so ŋun bi yoli nyabu ka ŋan yuya silimiinsili nyɛ [[:en:Long-whiskered_owlet|''long-whiskered owlet'']] ni [[:en:Tamaulipas_pygmy_owl|''Tamaulipas pygmy owl'']].<ref name="Owls2">Konig, Claus; Welck, Friedhelm and Jan-Hendrik Becking (1999) ''Owls: A Guide to the Owls of the World'', Yale University Press, {{ISBN|978-0-300-07920-3}}.</ref>
Viri shɛba ŋan galisim nyaŋ viɣu kam nyɛla viri bala ayi; ka ŋa yuya nyɛ ''[[:en:Horned_owl|eagle owls]]; bee [[:en:Eurasian_eagle-owl|Eurasian eagle-owl]]'' (''Bubo bubo'') ni ''[[:en:Blakiston's_fish_owl|Blakiston's fish owl]] (Bubo blakistoni)''. Viri nyama puuni, din galisim nyaŋ viɣu nyaŋ kam woɣilim ti tariga nyɛla ''{{convert|71|cm|in|abbr=on|frac=2}},'' bee ''190 cm (28 in)'' o yi teegi o kpunkpama ka o timsim nyɛ {{convert|4.2|kg|lb|abbr=on|frac=4}} <ref name="Owls3">Konig, Claus; Welck, Friedhelm and Jan-Hendrik Becking (1999) ''Owls: A Guide to the Owls of the World'', Yale University Press, {{ISBN|978-0-300-07920-3}}.</ref><ref>[http://www.oiseaux-birds.com/card-eurasian-eagle-owl.html Eurasian Eagle Owl]. Oiseaux-birds.com. Retrieved 2013-03-02.</ref><ref>[http://www.owlpages.com/owls.php?genus=Bubo&species=bubo Eurasian Eagle Owl – Bubo bubo – Information, Pictures, Sounds]. Owlpages.com (13 August 2012). Retrieved 2013-03-02.</ref><ref>[http://quillcards.com/blog/index.php/2009/09/23/take-a-peek-at-boo-the-eagle-owl/ Take A Peek At Boo, The Eagle Owl – The Quillcards Blog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150426061347/http://quillcards.com/blog/index.php/2009/09/23/take-a-peek-at-boo-the-eagle-owl/|date=26 April 2015}}. Quillcards.com (23 September 2009). Retrieved 2013-03-02.</ref><ref>[http://www.fishowls.com/ Blakiston's Fish Owl Project]. Fishowls.com (26 February 2013). Retrieved 2013-03-02.</ref>
Viri malila kumsi balibu balibu din niŋ ka bɛ nyɛ konkoba la zuɣu; ka kumsi ŋɔ tooi sɔŋdi ba ka bɛ tooi baŋdi taba shee zaŋ kpa be nama polo, lala kumsi ŋɔ lahi sɔŋdi ba ka bɛ varisiri binneembihi shɛba ban yɛn kpaɣinti ba bindira nyabu polo. Bɛ kumsi ŋɔ gba tooi sɔŋdi baŋdiba ban vihiri ka karindi noombihi silimiinsi ni boli shɛba [[:en:Ornithologist|''ornithologists'']] bee [[:en:Birder|birders]]- ban lihiri noombihi wubisibu ni biɛhisuŋ polo, ka bɛ baŋdi viri ŋɔ ni be luɣa shɛŋa ka ni tooi waligi ba m-pu m-pu ba, kamani din pun yɛli piligu la ha. Viri ninni malila nahingban' shɛli din gili o nina din che ka viri wumdi kumsi yaɣi bɔbigu katiŋa ha o tib' vɔya maa puuni. Viri balibu pam puuni, nahingban' ŋɔ bi saɣisi taba din yɛn che ka o baŋ luɣi shɛli kumsi maa ni yirina viɛnyɛla.
Viri kɔbri nyɛla din sɔŋdi ba ka bɛ tooi sɔɣira, n-guri bɛ maŋa ka chɛri barina, amaa viri balibu balibu malila chiha bɛ nina polo mini bɛ zuɣiri ni, ni bɛ tib' vɔri polo. Viri lahi mali nin' shɛŋa ŋan mali kama. chiha ŋɔ tooi zooi viri bali shɛŋa ŋan be luɣi shɛŋa din be polo ni, ka lahi tooi sɔŋdi ban viri ŋɔ ka bɛ nyari taba zimsim ni.<ref>{{cite journal|last=Galeotti|first=Paolo|author2=Diego Rubolini|date=November 2007|title=Head ornaments in owls: what are their functions?|journal=Journal of Avian Biology|volume=38|issue=6|pages=731–736|doi=10.1111/j.0908-8857.2007.04143.x}}</ref>
=== Bɛ Nama Waliginsim ===
[[Lahabali_kɔligu:Owl._Birds_-_defenders_of_the_forest._USSR_stamp._1979.jpg|thumb|A stamp from the Soviet Union, 1979]]
Viri nama waliginsim nyɛla bɛ ningbuna ni bɛhigu waliginsim din be vilɔri mini vinima ban nyɛ zuliya yini. Vinyɛma nyɛla ban baribari n gari vilɔri.<ref name=":0">{{Cite journal|last=Lundberg|first=Arne|date=May 1986|title=Adaptive advantages of reversed sexual size dimorphism in European owls|journal=Ornis Scandinavica|volume=17|issue=2|pages=133–140|doi=10.2307/3676862|jstor=3676862}}</ref> Bɛ ningbuna bɛhisi waliginsim nyɛla din be zuliya nim puuni pam, ka bɛ tooi zahindili ni bɛ bin yɛra kamani bɛ kpuŋkpama galisim ni bɛ timsim.<ref name=":0"/>
Vihigu shɛli yina wuhi ni mali shaawara kamani ni gongili m-bɔri bindira nyɛla din che ka vi' nyɛma maa bahi gari vilɔri maa, din yɛn che ka vilɔri maa bindirigu bo' n-di ku niŋ tɔm. Bindirigu bɔbu ni di nyabu tooi niŋdila soochi ti viri nama nama saha. Viri bali' shɛba puuni, vi' nyɛma maa kpalindila bɛ tɛri ni n-ŋuni bɛ gala zuɣu, ka vilɔri maa mi bo soli m-baŋ bɛ ni yɛn niŋ shɛm n-yi n-ti bo bindirigu n-labi na tɛɣu maa ni ka bɛ zaa ti di li.<ref name=":2">{{Cite journal|last=Krüger|first=Oliver|date=September 2005|title=The evolution of reversed sexual size dimorphism in hawks, falcons and owls: a comparative study|url=https://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/wilson/p0387-p0406.pdf|journal=Evolutionary Ecology|volume=19|issue=5|pages=467–486|doi=10.1007/s10682-005-0293-9|s2cid=22181702}}</ref> Di yi ti niŋ ka bindirigu bi niŋ bayana, vilɔri ŋɔ dihirila bɛ maŋa poi ka naan yi dihi vi' nyɛma maa.<ref name=":1">{{Cite journal|last=Mueller|first=H.C.|date=1986|title=The evolution of reversed sexual dimorphism in owls: an empirical analysis of possible selective factors|url=https://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/wilson/p0387-p0406.pdf|journal=The Wilson Bulletin|volume=19|issue=5|page=467|doi=10.1007/s10682-005-0293-9|s2cid=22181702}}</ref>. Noombihi shɛba ban pɔra ka leei zɔri yom yom tooi leeri bindirigu n-tiri viri pam. Vi' lɔri shɛba ŋan be vɔya ni tooi zooi ka bɛ mali kpuŋkpaŋ' waɣila n-gari vi' nyɛma. Hali lala vi' lɔri ŋɔ yi ku pɔri gari vi' nyɛma maa zaa yoli.<ref name=":1" /> Yaha, Viri baŋdiba kpahimya ti baŋ ni, binneembihi shɛba viri ni tooi gbahira tooi zooya ka bɛ mini ŋa barilim ni waɣilim di kuli yɛn saɣisila taba.<ref name=":1" /> Lala kpahima ŋɔ gba yoliya pam noombihi shɛba ban gba kuri binneembihi n-dira.<ref name=":2" /> Ka dimbɔŋɔ wuhira ni viri ban pɔra ka mali kpuŋkpaŋ' waɣila tooi yuura dama bɛ mali yaa bɛ niŋgbuŋ ni ka lahi zɔri yom yom bee mali tii zaŋ kpa bɛ yiɣibu polo, din che ka bɛ tooi gbahiri binneembihi n-dira bɛ yubu.
Vihigu shɛli gba wuhiya ni vi' nyɛma bɛ yɔli ka bɛ pɔra kamani vi' lɔri ni pɔri shɛm, domi vi' nyɛma ni tumdi tuun shɛŋa zaŋ kpa nama nama polo zuɣu. Viɣu balibu pam puuni, vi' nyɛma bɛ yiri bɛ tiɛri ni. Lala maa zuɣu n- su ni vi' nyɛma timsi biɛla din yɛn che ka bɛ ni tooi bieni saha waɣila ka kum ku gbaaba. kamani ayi kana ti liɣi, vihigu wuhiya ni vi' nyɛ' kara mali yiko ka bɛ ni ku binneeinbihi ka che n- piri piri o n-ti o bihi ka bɛ di, ka lala maa zuɣu su din taɣili ka vi' nyɛma garisi n-gari vi' lɔri <ref name=":02">{{Cite journal|last=Lundberg|first=Arne|date=May 1986|title=Adaptive advantages of reversed sexual size dimorphism in European owls|journal=Ornis Scandinavica|volume=17|issue=2|pages=133–140|doi=10.2307/3676862|jstor=3676862}}</ref>
Yaha, Vihigu shɛli gba wuhiya ni waligimsim din bieni zaŋ kpa vi' nyɛma mini vi' lɔri sunsuuni yila viri tabi dubu polo: domi vi' nyɛ' kara mali yiko ni bɛ pii vi' lɔɣu so ŋun yɛn duri o ka ni lahi tooi zaŋ o galisim maa n gu ka zaɣisi vi' lɔɣu so ŋun bɔri ni o du o, tor amaa, vi' lɔɣu so ŋun pɔra ka mali yiko n ni tooi faai tiligi ka che vi' nyɛma ban bɛ bɔri ni bɛ duba gba tooi galinda.<ref name=":12">{{Cite journal|last=Mueller|first=H.C.|date=1986|title=The evolution of reversed sexual dimorphism in owls: an empirical analysis of possible selective factors|url=https://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/wilson/p0387-p0406.pdf|journal=The Wilson Bulletin|volume=19|issue=5|page=467|doi=10.1007/s10682-005-0293-9|s2cid=22181702}}</ref>
Di yi niŋ ka biɛhigu bɛ taɣira ka kuli yɛn nye yim, din tooi niŋ ka piibu ni galibu sɔya ni maɣisibu tarisi waligi n-ti vi' lɔri ni vi' nyɛma zaa sa. Piibu ni galibu tumdi la vi' lɔri ni vi' nyɛma zaa zuɣu saha yinsi; di zuɣu di kuli bɛ niŋla talahi ni baŋdiba wuhi daliri shɛli din tahili ka vi' nyɛma galisi gari vi' lɔri, tor amaa di zala talahi gba ni bɛ daliri shɛli zuɣu din gba che ka vi' lɔri pɔri gari vi' nyɛma<ref>Székely T, Freckleton R. P., Reynolds J. D. (2004) Sexual selection explains Rensch's rule of size dimorphism in shorebirds. ''PNAS'', '''101''', N. 33, p. 12224-12227.</ref>. Di yi nyɛla viri niɣiŋdimi n-kpari pɔrilim mini kpuŋkpaŋ' waɣila polo, kamani '''''V. Geodakyan's Evolutionary Theory of Sex''''' ni wuhi shɛm, din ŋuna, vi' lɔri tu ni bɛ bi' pam zaŋ kpa naɣingbana ŋɔ polo. Bin lɔri nyɛla ba n guri ka liɣiri bɛ mulichi bee zuliya galibu, di mini waligimsim din be bɛ mini zaɣi nyɛma maa sunsuuni, ka din boŋɔ leeri saɣili n be zaɣi lɔri maa ni zaɣi nyɛma maa sunsuuni. Baŋsim chuɣu shɛli ŋan yuli nye, ''''''Phylogenetic rule of sexual dimorphism',''''' wuhiya, ni di yi niŋ ka waligimsim be zaɣi lɔɣu mini zaɣi nyɛŋ sunsuuni zaŋ kpa naɣingbaŋ kam, niɣimbu zaŋ kpa lala naɣingbaŋ yirila zaɣi nyɛma maa polo n kuni zaɣi lɔri maa sani.<ref>Geodakyan V. A. (1985) Sexual dimorphism. In: Evolution and morphogenesis. (Mlikovsky J., Novak V. J. A., eds.), Academia, Praha, p. 467–477.</ref>
====== Bɛ Tabi Gbahidi Bɛhigu ======
Viri zaa nyɛla noonsi ban bindirigu nyɛ nimdi ka nyɛ ba be binnien bihi bindira ni be shɛli polo, lala n lahi nyɛli viri shabi nyɛla ban dibu kuli nyɛla zajhim. Bɛ nyɛla ban bi diɛm bɛ binniɛma .<ref>{{Cite web|date=2023-05-28|title=Are Owls Omnivores Herbivores or Carnivores? [Answered!]|url=https://birdsatfirstsight.com/are-owls-omnivores-herbivores-or-carnivores/|access-date=2023-07-24|website=Birds at First Sight|language=en-US|archive-date=2023-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230724010537/https://birdsatfirstsight.com/are-owls-omnivores-herbivores-or-carnivores/|url-status=dead}}</ref>
===== Yiɣibu mini Kɔbiri =====
Viri pam nyɛla ban mali yiko n yiɣiri ka vuri bi yɔra , ka lan yiɣiri baalim baalim zaŋ ŋmahim o noon tabi ni yiɣiri sham . Viri pam nyɛla ban mali yaa yuŋ n gɔri gbahiri dira, ka lee zaŋ wuntaŋni n gbihira, bɛ ni tooi lan mali yiko n yiɣiri ka vuri bi yɔriŋɔ nyɛla din tooi che ka bɛ tooi paai bɛ ni diri bɛ noon tabi shɛbi n gbahiriba ka bɛ bi mi bɛ yɛla yuŋ yi ti sabigi. Bɛ lala bɛ yigiri ka vuri bi yɔriŋɔ bee bɛ baalim baalim yiɣibu ŋɔ nyɛla din bi niŋ talahi n ti bɛ ni puuni shɛbi ban tooi mali yaa wuntaŋni mini asiba ni zaawuni n gɔri gbahiri diri ka mali yaa lala sahaŋɔ amaa ka lee zaŋ yuŋ dina n vurhiri ka gbihiri la zuɣu .Viri kɔbiri nyɛla din bahi galisi nooin sagisin shaba kɔbiri, bɛ nyɛla ban tooi yigiri n ti pahiri paasi bee n ti kuli kpalim paya ka bi lahi gahiri o kpunkpama , ka bɛ kpunkpama maa tarisi lahi bala n ti pahi taɣa malisi pam din sɔŋdi o pam o yiɣibu ni .<ref name="Bachmann2007" /> Kɔbi diri shɛŋa din bɛ viɣu kpunkpaŋ nyɔyani mini bɛ zuyani ni nyɛla din che ka o tooi yiɣiri ka o kpunkpama bi yɔri vuri. O lala kɔbikara ŋɔ nyɛla din tooi boori o yiɣibu shee pɔhim barina nima, amaa ka ni vuri maa kɔnkɔ taɣibu.<ref>{{Cite news|last=Stevenson|first=John|date=November 18, 2020|title=Small finlets on owl feathers point the way to less aircraft noise|work=[[Phys.org]]|url=https://phys.org/news/2020-11-small-finlets-owl-feathers-aircraft.html|access-date=November 20, 2020}}</ref> O kpuukpaŋ noya maani nyɛla din mali binshaɣu din bala ka, ka lala bini ŋɔ nyɛ din gbaari pɔhim vuri o yi ti yiɣira. Lala o bɛhigu din yi di ko ŋɔ nyɛla din kuli gbaari vuri n yaɣiri 2 kHz zuɣu, <ref name="Neuhaus1973" /> ka che ka vuri maa nyɛ so ni ni tooi wum shɛli di bahi bahindi bɛ ni gbahiri bɛ noon tabi shaba y<ref name="Neuhaus1973" /><ref name="Willott" />n ti pahi viɣu maa ŋun wumbu tariga.<ref>{{cite journal|last1=Dyson|first1=M. L.|last2=Klump|first2=G. M.|last3=Gauger|first3=B.|date=April 1998|title=Absolute hearing thresholds and critical masking ratios in the European barn owl: a comparison with other owls|journal=Journal of Comparative Physiology|volume=182|issue=5|pages=695–702|doi=10.1007/s003590050214|s2cid=24641904}}</ref><ref>{{cite book|last1=Webster|first1=Douglas B.|title=The Evolutionary Biology of Hearing|last2=Fay|first2=Richard R.|date=December 6, 2012|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-1-4612-2784-7|page=547|chapter=Hearing in Birds}}</ref> Lala bɛhigu ŋɔ chemi ka viɣu ni tooi kuli yiɣi hali n ti gbaai nooin bihi shabi bɛ ni diri maa ka lala nooinsi ŋɔ bi wum o kpunpkama yiɣibu vuri , ka lahi che ka o wumdi lala noonsi ŋɔ ni yɔri vushɛŋa ka o ni tooi dɔlli n baŋ bɛ ni be yaɣishɛli ni luɣishɛŋa polo. Di lan che ka o baŋdi o di yiɣiri n paari sham.
[[Lahabali_kɔligu:Great_Horned_Owl_in_a_Rain_Storm_in_the_Mojave.jpg|right|thumb|A [[great horned owl]] with wet [[feathers]], waiting out a [[rainstorm]]]]
O lala kɔbiri ŋɔ nyɛla din mali barina n ti vishabi bɛ ni boli 'barn' viri la, ka di daliri nyɛmi lala kɔbiri ŋɔ nyɛla din zɔri kom ka bi taɣiriba ka chɛri saa bubu.<ref name="auto">{{cite web|last=Owen|first=Charlotte|date=23 August 2022|title=Barn Owl feathers|url=https://sussexwildlifetrust.org.uk/news/barn-owl-feathers|access-date=11 February 2024|publisher=[[Sussex Wildlife Trust]]}}</ref> Lala bɛ bɛhigu ŋɔ wuhiya ni viri diibi mali bɛ nyirisuli n tumdi di tuma kamani noon shɛbi ni mali tumdi sham n yihiri kpamna dinni n sariti bɛ ningbuna ka di tagiriba ka chɛri kom barinanim la.<ref>{{cite web|last=Gaume|first=Julia|date=26 July 2023|title=Unveiling the intricate mechanisms of avian waterproofing|url=https://www.aiwc.ca/blog/unveiling-the-intricate-mechanisms-of-avian-waterproofing/|access-date=13 February 2024|publisher=Alberta Institute for Wildlife Conservation}}</ref> Ŋɔ nyɛla din tooi che ka bɛ zɔri sakurigu bubu pam.<ref>{{cite web|title=Barn Owl adaptations|url=https://www.barnowltrust.org.uk/barn-owl-facts/barn-owl-adaptations/#:~:text=Compared%20with%20other%20birds%2C%20Barn,increase%20noise%20and%20reduce%20efficiency.|access-date=11 February 2024|publisher=[[Barn Owl Trust]]}}</ref> Taarihi puuni, bɛ nyɛla ban pa gɔri gindi luɣu shɛŋa ni bɛ ni ni tooi be n gbahiri dira ka saa ku paaiba di yi ti niŋ sigili saha. s.<ref name="auto" />Di ni niŋ ka bɛ ni mi vishabi ni <nowiki>'barn''</nowiki> viri ŋɔ ka kɔbi shɛŋa din ni tooi guba ka che kom barina ŋɔ wuhiya ni bɛ nyɛla kom ni ni tooi di shabi gba. s.<ref>{{cite web|title=Barn Owl Hazards: Water troughs|url=https://www.barnowltrust.org.uk/hazards-solutions/water-troughs-barn-owls/|access-date=11 February 2024|publisher=[[Barn Owl Trust]]}}</ref>
===== Lihigu =====
Nina nyɛla taɣimalisi shɛli viɣu ni mali ka di nyɛ din sɔŋ di o yuŋ ka o tooi gbahiri o ni diri noon shaba. Viri nyɛla noonsi pubu bali shɛli ban mali yaa ka tooi gɔri yuŋ n dira. Viri nyɛla noon shɛbi bɛ ni mi ka bɛ mali ninŋ kara din mini bɛ zuɣu ŋmana di kuli yan nyɛ yim. Daliri shɛli din che ka viri mali niŋn kara ka di mini o zuɣu ŋmani di kuli yan nyɛ yim n nyɛ, viɣu ninŋ gbaɣu nyɛla din nyɛ zaɣa kpulli ka ziligi bee n lɔɣisi kpe puuni ha n ŋmani paapu ni be sham maa. Lala bɛ nina ŋɔ bɛhigu ŋɔ nyɛla binbiɛma shabi silimiingi ni boli nocturnal la nim nina, bɛ shabi kamani [[Strepsirrhini|strepsirrhine]] [[Primate|primates]] nti pahi [[Bathypelagic fish|bathypelagic fishes]] nim nina.<ref name="Walls1942" /> Di ni niŋ ka bɛ nina ŋɔ nyɛ din kuli be lala vo kpulli din bɛhigu ŋmani paapu ŋɔ, bɛ nyɛla ban ku tooi kpuligi bɛ nina n lihi shɛli polo o ni bɔra, naɣila o zaŋla o mamaŋ zaa n kpa lala yaɣili maa.<ref name="König1999" /> Din di tu ni bɛ nina gɔrigindi n lɛhiri bɛ ni bɔri shɛli polo, bɛ nyɛla ban zaŋdi bɛ zuɣu zaa n kpari bɛ ni bɔri shɛli polo lihibu. Viri zuguri nyɛla din ni tooi ŋmaligi kamani 270° digirii, ka lala ŋɔ nyɛ din tooi che ka bɛ tooi lihiri bɛ nyaanga ka di pala bɛ yan lɛbigi la o mamaŋ zaa.<ref name="König1999" /> Bɛ lala nama ŋɔ nyɛla din che ka bɛ diibi ŋmaligiri bɛ ninŋ gbuna zaa, ka ŋa tooi che ka bɛ gbahiri bɛ ni diri bɛ biniin bihi tabi shɛbi maa ka vuri bi yɔra.Viri nyɛla bɛ ni lihi shɛbi ka bɛ mali bɛ nina ka di kuli pali bɛ nini bɛ bin yiɣiri tabi ni zaa, ka lala ŋɔ nyɛ din che ka bɛ niɛ ka nyari pam. Viri nyɛla ban nyɛri katiŋ pam amaa ka lee dii bi nyɛri binshɛɣu din miri o na viɛn yɛla. <ref name="Walls1942" /><ref name="Hughes" /> Lala binniɛma ban nyɛ ka bɛ nyɛri ka tiŋ ka Lee dii bi nyɛri yɔma ŋɔ nyɛla bantumda ni daliri shɛli din nyɛ bɛ nina maa ni voori binshɛŋa din be katiŋ n miriti di maŋna la.<ref name="Martin1982" /><ref name="Martin1982" /> Lala viri biɛhisiŋɔ nyɛla din che ka o nina tooi niɛ n nyɛri katiŋ pam yuŋ n gari bɛ ni diri bɛ bin nien bihi tabi shabi maa.<ref name="Martin1982" />
'''Wumbu'''
viri malila wumbu din gahim ni bɛ tina biɛhi si ka di gba tooi gɔra n ginda.bɛ nyɛla ban tiba nyɛ din za Dede bɛ zuɣ'ŋmana puuni,viɣu ni tooi mali tiba ka di be o zuɣu puuni bee ka di yi polo.di mi zaa nyɛla din tuhi n bɛ o zuɣ'ŋmani puuni din ni tooi chɛ ka o baŋ noonsi ni be shɛli.ŋo nyɛla din kuli za yɛl'maŋli zaani ka di nyɛla silimiinsi ni boli virile shɛba ni barn la bee tengmenlalm la, https://en.m.wikipedia.org/wiki/Owl#cite_note-K%C3%B6nig1999-29 bɛ nini bɛ tiba Bela paypay zuɣu ŋmani maa ni,viɣu ni tooi ʒini ka baŋ kumsim ni Yiri shɛli na minti yini saha balibu ka di ni tooi zaŋ kumsim na n ti niŋ o nudirigu bee o nu zaa tibili ŋo ni.https://en.m.wikipedia.org/wiki/Owl#cite_note-32 viɣu ŋo kuli yɛn viinila o zuɣu hali ka kumsim ŋo ti lu o tibaayi ŋo puuni saha yini,lala saha maa mi, onini ŋo yɛn kpala kumsim ŋo ni yirina shɛli maa.saha ŋo kalinli din pɔra bin pihita n yɛn be tibaa yi ŋo sunsuuni, tibili ŋo nyaaŋa nyɛla din lɛbigi,din mali kpumkpama, din kpabi n ŋmani nin'vuya, n niŋ ka nini din kpulim,n ŋmali goon parigu din vooiri kumsim maa n niŋdi tiba maa maŋmaŋ puuni.https://en.m.wikipedia.org/wiki/Owl#cite_note-Norberg-33. lala ningbura ŋo nyɛla bɛ ni Wuhu luɣ'shɛli ni di nyɛla zaɣ'gahinda, ka di di yɛn che ka o nini n niŋ zaɣ'kpulli.ka luɣ'shɛŋa mi, nini maa nyɛla din tooi wuhiri kumsim ŋo n tiri tiba ŋo..di gbunni ni tuhi shɛm,yomyom ka di siɣisi kumsim n Bahi sa ka chu nini maa. Di tuma nyɛla di che ka di kumdi di ni tu shɛm.https://en.m.wikipedia.org/wiki/Owl#cite_note-K%C3%B6nig1999-29.
===NYINYARI===
di ni kuli niŋ ka viɣu Wumbu ni o nyabu che ka o tooi baŋdi noonsi ni be shɛli ŋo,lala ka o nyinyari gba tumdi o kpalinkpaa tuma.viɣu kurila binniɛma ni lala nyinyari maa,o yen zaŋla o nyinyaɣu ŋo n ŋme binniɛŋ kpali polo ka naai zaŋ o duna mi n gbi o ningbuna mi.https://en.m.wikipedia.org/wiki/Owl#cite_note-K%C3%B6nig1999-29. Viɣu yi yɛn ŋme binniɛŋ, o dolila o zaa, o pɔrilim bee o galisimm.viri puuni, o yi pɔra bee o yi ŋmanila binneenbila,o malila yaa kamani yaabu bu nu,(5N).viɣu ŋun bara borila yaa kamani yaabu pihita (30N).ka ŋun mi galisi bɛzaa ni bɔri kamani yaa yaabu Kɔbiga ni pihita (130N) ni o tooi Bahi o noonsi. https://en.m.wikipedia.org/wiki/Owl#cite_note-Marti1974-34. Viɣu nyinyaɣu barilim ni tooi buɣisi kamani alapile nyaaŋa.viɣ'kara malila nyinyɛ'waɣila n gari binniɛŋ kam.a nI nya ka di galisi pam n gari ningbuŋ a yi yen zaŋ ŋa n ŋmahindi taba.
===NANGBAN ZULI===
Viɣu nangban zuli nyɛla din ji,ka gɔŋ, ka di gbunni tuhi. Ka kuli n nyɛ zaɣ'pimpim di noli polo.di yɛn ŋmaai binniɛŋ,ŋun dee yi kuli gbaai noonbila, shɛli polo din ŋmaari ŋo ni ŋmaagi o ka ku o.ka gbunni din mi kuli diri la mi naai tum di mi tuma ni nyɛ shɛli.gbunni din tuhi ŋo nyɛla din tooi che ka viɣu nyari tingbanni viɛnyɛla, ka tooi lahi che ka kumsim tooi kpɛri o tiba ŋo puuni ka di pɔhim bɛ gariti ka chɛri o.https://en.m.wikipedia.org/wiki/Owl#cite_note-36.
===O SƆƔIBU ===
A yi zaŋ viɣu kpumkpama ni a zaŋ ŋmahim, di mali bukaata pam, di tooi laɣindi taba n ʒini nyam tingbani mi, n che ka di tooi sɔɣi ka che noonsi,viri ni tooi lebigi be ŋmahima saha shɛli kam,bɛ nahingbana maa dolila luɣ'shɛŋa.kamani vir'kata ban yɛla be Di ko maa.vir'piɛla ban yirimi na kamani zaɣ'piɛla ni zaɣ'pupɔra ni zaɣ'sabila. Ka ban kpumkpama mi nyɛ zaɣ'tankpaɣu maa mi che ka di doni n guli tingban'din mali dari la puuni, di bɔrila lala biɛhigu maa.yaha viri sjɛba wuhirila din be ka tankpaɣu la, zaɣ'sabila la, din sɔɣori viri maa,tihi gbunni, ballee di nysansi.a mi ni tooi kuli n zaŋ shɛli n nya o nyɛla o nina ŋo.
== O balibu ==
Viɣu balibu zooya,
# Vi'ʒee zaɣi chichariga
# Vi'pupuɣu
# Vi'piɛlli zaɣi chichariga.<ref>{{Cite web|last=Lowe|first=Joe|date=2020-01-21|title=Owls of the United States: A List of all Species|url=https://abcbirds.org/blog20/owl-species-united-states/|access-date=2022-08-22|website=American Bird Conservancy|language=en|archive-date=2022-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220921204920/https://abcbirds.org/blog20/owl-species-united-states/|url-status=dead}}</ref>
== O zuliya nambu ==
Viɣu wɔɣiri mi. Pɔi ka o ti yɛn wɔɣi shee ka o nyɛ gala. Viɣu nyɛrila o gala niŋdi tia yɔɣu ni. O tooi nyɛri gali yini zaŋ hali ni gali pia ni ata (1-13 eggs). Amaa viri pam lee zoomi ka bɛ nyɛri gala ayi zaŋ chaŋ di baa anu. Viɣu mi yi kuli pili la hali gali li nyɛbu tɔ o mi lan pili li la ŋunibu maa. Di niŋ tɔm pam ka viɣu nyɛ gali li ka lan yiri yiriŋ yiriŋ ka cheri li. Lala ka o yɛn pɔli gala ŋɔ hali kadi ti waɣi.
== O Biɛhigu ==
[[Lahabali_kɔligu:Feathers_owl_vs_hawk.png|thumb|Comparison of an owl (left) and hawk (right) [[remex]].]]
[[Lahabali_kɔligu:EulenfederTeil3.jpg|thumb|The [[Serration|serrations]] on the leading edge of an owl's flight [[Feather|feathers]] reduce noise]]
[[Lahabali_kɔligu:SpottedEagleOwl2539MGEyeLid.jpg|thumb|Owl eyes each have [[Nictitating membrane|nictitating membranes]] that can move independently of each other, as seen on this [[spotted eagle-owl]] in [[Johannesburg]], [[South Africa]].]]Viri pam nyɛla ban mali yaa yuŋn n gɔri dira, ka lee zaŋ wuntanŋni n gbihira, bɛ nyɛla ban tooi mali yaa n gbahiri bɛ bin neein bihi tabi shɛbi bɛ ni di maa yuŋn yaɣa din zinsi shɛhi. Viri pam nyɛla ban mali yaa yuŋn kamani bɛkaali mini wuntaŋ yi ti lura, lala viri ŋɔ shɛbi shɛhira nim n nyɛ; [[pygmy owl]]. Lala n nyɛli ka bɛ puuni bɛla gba nyɛ ban mali yaa wuntaŋni, lala viri ŋɔ gba puuni shabi n nyɛ ;[[burrowing owl]] (''Speotyto cunicularia'') n ti pahi [[short-eared owl]] (''Asio flammeus'').
Viri pam yɛla nyɛla din mali lahi ʒibisi pam di yi kana bɛ binneein bihi tabi gbahi di polo, bɛ pam nyɛla ŋun ni tooi kuli gbahi bin neein bihi n paai bushamaham ka bɛ bi mi o yɛla. Viri nyɛla ban mali bɛhisi di baayi, ka lala bɛ bɛhisi ŋɔ che ka bɛ tooi nyɛri bɛ ni gbahiri bin neein shɛbi n diri ŋɔ n gbahiri ba alaha. Tuuli, bɛ kɔbiri maa bɛhisi nyɛla din tooi che ka bɛ nyɛbu niŋdi tom luɣishɛŋa ni.Tɔ, bin shɛŋa din be bɛ kɔbiri zaɣiwaɣila maa bahisi ka diri ka leeza maa nyɛla din che ka bɛ tooi gbahiri bin neein bihi n ŋmahiri ba, ka lala kɔbiri ŋɔ lan che ka bɛ yi yiɣira so bi wumdi bɛ kpunŋ kpama vuri kamani nooinsi shɛbi dina ni yɔri vuri sham la.
Viri nangbani din diri pam ŋɔ mini bɛ nyinyari din gba mali yaa pam ŋɔ nyɛla din che ka bɛ tooi kuri bɛ bin neein bihi tabi poi ka naain diriba bee n vandiba. Tabiibi tuma yili nim ban lihiri viri ni diri bindiri shɛli zuɣu nyɛla ban tooi baŋdili , ka di nyɛla viri ŋɔ ni vali bin neein shɛbi ka bɛ bi tooi wurim bɛ pulini ka bɛ labisirili na bɛ nolini ni na n nyɛ bɛ dɔli so shɛli n baŋ di viri bin diri.<ref>[http://www.carolina.com/teacher-resources/Interactive/owl-pellets-in-the-classroom-safety-guidelines/tr11086.tr Owl Pellets in the Classroom: Safety Guidelines]. Carolina.com</ref>
===== Bɛ gala nyɛbu ni bɛ zuliya nambu =====
Viɣu gala nyɛla din piɛla ka be ka duniya anfooni la, ka nyɛ bɛ ni piini shɛli nyɛbu bɛla bɛla ka di ti leegi pam, di yi niŋ ka bɛ ban nyɛri maa galisi, din yɔli nyɛla bibaata bee bibaanahi ni tooi laɣim n nyɛri lugiyini.Di ni ku pɔri zaa, viri ban nyɛ bali yini dii bi yu ka bɛ mini bɛ balli li maani vilɔɣu bee viniɛŋ laɣinda . Vi nyeein shabi bɛ ni mi burrowing owls nyɛla ban tooi yiɣiri n chani katiŋa n ti bɔri viri zuliya shabi ni bɛ mini ba laɣim ka che bɛ vilɔri pahi bɛ bɛhisi shɛhi ka bɛ gba guhiri ni vi nein shabi gba yi shɛli polo na ka bɛ mini ba gba ti laɣim.s.<ref>{{Cite journal|last=Martin|first=Dennis J.|date=1973|title=Selected Aspects of Burrowing Owl Ecology and Behavior|journal=The Condor|volume=75|issue=4|pages=446–456|doi=10.2307/1366565|jstor=1366565|s2cid=55069283}}</ref>
== Evolution and systematics ==
[[Lahabali_kɔligu:Owl_sleeping_in_tree.jpg|thumb|A [[great horned owl]] (''Bubo virginianus'') sleeping during daytime in a hollow tree]]
Saha ŋɔ, nin vuɣu shabi ban lihi bin niɛma bɛhisi ni bɛ ni kpini tabi sham nyɛla ban zaŋ viri n niŋ [[clade]] [[Telluraves]], ban mini [[Accipitrimorphae]] n ti pahi [[Coraciimorphae|Coraciimorphae bihisi ŋmani taba]] ,<ref name="Jarvis2014">{{cite journal|last1=Jarvis|first1=Erich D.|last2=Mirarab|first2=Siavash|last3=Aberer|first3=Andre J.|last4=Li|first4=Bo|last5=Houde|first5=Peter|last6=Li|first6=Cai|last7=Ho|first7=Simon Y. W.|last8=Faircloth|first8=Brant C.|last9=Nabholz|first9=Benoit|last10=Howard|first10=Jason T.|last11=Suh|first11=Alexander|display-authors=29|date=12 December 2014|title=Whole-genome analyses resolve early branches in the tree of life of modern birds|journal=Science|volume=346|issue=6215|pages=1320–1331|bibcode=2014Sci...346.1320J|doi=10.1126/science.1253451|pmc=4405904|pmid=25504713|last12=Weber|first12=Claudia C.|last13=da Fonseca|first13=Rute R.|last14=Li|first14=Jianwen|last15=Zhang|first15=Fang|last16=Li|first16=Hui|last17=Zhou|first17=Long|last18=Narula|first18=Nitish|last19=Liu|first19=Liang|last20=Ganapathy|first20=Ganesh|last21=Boussau|first21=Bastien|last22=Bayzid|first22=Md. Shamsuzzoha|last23=Zavidovych|first23=Volodymyr|last24=Subramanian|first24=Sankar|last25=Gabaldón|first25=Toni|last26=Capella-Gutiérrez|first26=Salvador|last27=Huerta-Cepas|first27=Jaime|last28=Rekepalli|first28=Bhanu|last29=Munch|first29=Kasper|last30=Schierup|first30=Mikkel|last31=Lindow|first31=Bent|last32=Warren|first32=Wesley C.|last33=Ray|first33=David|last34=Green|first34=Richard E.|last35=Bruford|first35=Michael W.|last36=Zhan|first36=Xiangjiang|last37=Dixon|first37=Andrew|last38=Li|first38=Shengbin|last39=Li|first39=Ning|last40=Huang|first40=Yinhua|last41=Derryberry|first41=Elizabeth P.|last42=Bertelsen|first42=Mads Frost|last43=Sheldon|first43=Frederick H.|last44=Brumfield|first44=Robb T.|last45=Mello|first45=Claudio V.|last46=Lovell|first46=Peter V.|last47=Wirthlin|first47=Morgan|last48=Schneider|first48=Maria Paula Cruz|last49=Prosdocimi|first49=Francisco|last50=Samaniego|first50=José Alfredo|last51=Velazquez|first51=Amhed Missael Vargas|last52=Alfaro-Núñez|first52=Alonzo|last53=Campos|first53=Paula F.|last54=Petersen|first54=Bent|last55=Sicheritz-Ponten|first55=Thomas|last56=Pas|first56=An|last57=Bailey|first57=Tom|last58=Scofield|first58=Paul|last59=Bunce|first59=Michael|last60=Lambert|first60=David M.|last61=Zhou|first61=Qi|last62=Perelman|first62=Polina|last63=Driskell|first63=Amy C.|last64=Shapiro|first64=Beth|last65=Xiong|first65=Zijun|last66=Zeng|first66=Yongli|last67=Liu|first67=Shiping|last68=Li|first68=Zhenyu|last69=Liu|first69=Binghang|last70=Wu|first70=Kui|last71=Xiao|first71=Jin|last72=Yinqi|first72=Xiong|last73=Zheng|first73=Qiuemei|last74=Zhang|first74=Yong|last75=Yang|first75=Huanming|last76=Wang|first76=Jian|last77=Smeds|first77=Linnea|last78=Rheindt|first78=Frank E.|last79=Braun|first79=Michael|last80=Fjeldsa|first80=Jon|last81=Orlando|first81=Ludovic|last82=Barker|first82=F. Keith|last83=Jønsson|first83=Knud Andreas|last84=Johnson|first84=Warren|last85=Koepfli|first85=Klaus-Peter|last86=O'Brien|first86=Stephen|last87=Haussler|first87=David|last88=Ryder|first88=Oliver A.|last89=Rahbek|first89=Carsten|last90=Willerslev|first90=Eske|last91=Graves|first91=Gary R.|last92=Glenn|first92=Travis C.|last93=McCormack|first93=John|last94=Burt|first94=Dave|last95=Ellegren|first95=Hans|last96=Alström|first96=Per|last97=Edwards|first97=Scott V.|last98=Stamatakis|first98=Alexandros|last99=Mindell|first99=David P.|last100=Cracraft|first100=Joel|last101=Braun|first101=Edward L.|last102=Warnow|first102=Tandy|last103=Jun|first103=Wang|last104=Gilbert|first104=M. Thomas P.|last105=Zhang|first105=Guojie}}</ref><ref name="kuhl2020">{{Cite journal|last=Kuhl|first=Heiner|last2=Frankl-Vilches|first2=Carolina|last3=Bakker|first3=Antje|last4=Mayr|first4=Gerald|last5=Nikolaus|first5=Gerhard|last6=Boerno|first6=Stefan T|last7=Klages|first7=Sven|last8=Timmermann|first8=Bernd|last9=Gahr|first9=Manfred|date=2021-01-04|editor-last=Battistuzzi|editor-first=Fabia Ursula|title=An Unbiased Molecular Approach Using 3′-UTRs Resolves the Avian Family-Level Tree of Life|url=https://academic.oup.com/mbe/article/38/1/108/5891114|url-status=live|journal=Molecular Biology and Evolution|language=en|volume=38|issue=1|pages=108–127|doi=10.1093/molbev/msaa191|issn=1537-1719|pmc=7783168|pmid=32781465|archive-url=https://web.archive.org/web/20240130195425/https://academic.oup.com/mbe/article/38/1/108/5891114|archive-date=Jan 30, 2024|doi-access=free}}</ref> d.<ref name="Prum2015">{{Cite journal|last=Prum|first=Richard O.|last2=Berv|first2=Jacob S.|last3=Dornburg|first3=Alex|last4=Field|first4=Daniel J.|last5=Townsend|first5=Jeffrey P.|last6=Lemmon|first6=Emily Moriarty|last7=Lemmon|first7=Alan R.|date=7 October 2015|title=A comprehensive phylogeny of birds (Aves) using targeted next-generation DNA sequencing|url=https://www.nature.com/articles/nature15697|journal=Nature|language=en|volume=526|issue=7574|pages=569–573|doi=10.1038/nature15697}}</ref><ref name="HoudeBraun2019">{{cite journal|last1=Houde|first1=Peter|last2=Braun|first2=Edward L.|last3=Narula|first3=Nitish|last4=Minjares|first4=Uriel|last5=Mirarab|first5=Siavash|year=2019|title=Phylogenetic Signal of Indels and the Neoavian Radiation|journal=Diversity|volume=11|issue=7|page=108|doi=10.3390/d11070108|issn=1424-2818|doi-access=free}}</ref>
Nyani gbunni [[cladogram]] ŋɔ;
{{clade|{{clade
|label1=[[Accipitrimorphae]]
|1={{clade
|1=[[Cathartiformes]] (New World vultures)[[File:Vintage Vulture Drawing white background.jpg|30 px]]
|2=[[Accipitriformes]] ([[hawk]]s and relatives)[[File:Golden Eagle Illustration white background.jpg|40 px]]
}}
|2='''Strigiformes''' (owls)[[File:Cuvier-12-Hibou à huppe courte.jpg|40 px]]
|label3=[[Coraciimorphae]]
|3={{clade
|1=[[Coliiformes]] (mouse birds)
|label2=[[Cavitaves]]
|2={{clade
|1=[[Leptosomiformes]] (cuckoo roller)
|label2=
|2={{clade
|1=[[Trogoniformes]] (trogons and quetzals)[[File:Harpactes fasciatus 1838 white background.jpg|40 px]]
|label2=[[Picocoraciae]]
|2={{clade
|1=[[Bucerotiformes]] ([[hornbill]]s and relatives)
|label2=[[Picodynastornithes]]
|2={{clade
|1=[[Coraciiformes]] ([[kingfisher]]s and relatives)[[File:Cuvier-46-Martin-pêcheur d'Europe.jpg|50 px]]
|2=[[Piciformes]] ([[woodpecker]]s and relatives)
}}
}}
}}
}}
}}
|label4=[[Australaves]]
|4={{clade
|1=[[Cariamiformes]] (seriemas)[[File:Cariama cristata 1838 white background.jpg|50 px]]
|label2=[[Eufalconimorphae]]
|2={{clade
|1=[[Falconiformes]] (falcons)[[File:NewZealandFalconBuller white background.jpg|35 px]]
|label2=[[Psittacopasserae]]
|2={{clade
|1=[[Psittaciformes]] (parrots)[[File:Pyrrhura lucianii - Castelnau 2.jpg|60 px]]
|2=[[Passeriformes]] (passerines)[[File:Cuvier-33-Moineau domestique.jpg|50 px]]
}}
}}
}}
}}|style=font-size:80%;line-height:90%|label1=[[Telluraves]]}}
[[Cladogram]] of Telluraves bɛhisi n kpini tabi sham Braun mini Kimball yuuni 2021)<ref name="Braun&Kimball2021">Braun, E.L. & Kimball, R.T. (2021) Data types and the phylogeny of Neoaves. ''Birds'', 2(1), 1-22; https://doi.org/10.3390/birds2010001</ref>
Bɛ biɛhisi shee kamani bin din gbaai 220 hali ni 225 la shɛŋa na nyɛla bɛ ni na n mi shɛli.kamani,*viri ban mali nin'kpula, ni viri ban nina ni ŋmahinli nyɛ Suhi laasabu maa.ban kuli lahi kani maa shɛba nyɛla bɛ na kuli n gu bɛ shɛba n zali.amaa ka bɛ lee n yi bɛ ko ka chɛ saha ŋo viri maa, bɛ ŋmanila zaɣ'gahinda bee ban gahim n be luɣishɛli polo.( kamani noosi ban be ti tingbana puuni ni non'shɛba ban mali hankaya ).daadaa maa gba viri maa gba yi laɣim ni viri shɛba ban dii lahi Maa wuhirimi ni viri daa pun beni saha shɛli ha kamani yuun tuhi tusaayɔbu zaŋ na ni tuhi tusaanu ni ayopɔi.(60-57Mya) lala zuɣu,kamani yuun tuhi tusaanu piligu ban daaka balibu maa ni binneen waɣila ban daa ka zuya maa.ŋo chɛmi ka bɛ nyɛ ban yuui binneen shɛba ban ŋmani nohi ka be tingbanni puuni.saha waɣila viri,daadaa maa saha, viri balibu kam daa nyɛla ban Wuhi bɛ nanbitali halini viri shɛba ban ŋmani anashaara maa. Saha ŋo bɛ shɛba laɣinla bɛ taba maa ni zuŋo, hali gba bɛ Zaŋla bɛ nahingbanan n pahi binshɛɣu kam bɔhimbu ni laɣinsi puuni.Lala saha maa,yaha.bɛ ni daa yoli n dɔɣi shɛba maa, ban daa pun gari maa daa nyɛla noon shɛba ni Kari labi ka che viri shɛba ban mali nin'kpula maa ni ban ninni sheepi maa. Ban daa yoli kana maa ban na kuli nyɛla ban na bɛni saha ŋo.(viri ban ka tiba) n ŋmani North America viri shɛba ban ne yuŋ maa bee European viri shɛba ban gori yuŋ pam maa.ban galism nyɛ konkɔba ni bɛ biɛhisi ni taba nyɛla viri shɛba ban nini sheepi maa,ka lahi zoori saha kam.
Daadaa maa ha,bɛ ni daa yoli zuɣi shɛba maa saha, ( kamani 25 mya) viri ban daa mali nin'kpula daa nyɛla ban kuli galisi southern Europe ni ban kuli baɣi Asia la.Bɛ ni daa pirigi viri kara ni punpoŋo viri maa, ban daa nyɛ nin'kpula nima maa, di bahibahindi di daa tooi niŋ la Eurasia. America nima gba zaa yaa,bin daa zooigi ka bɛ zɔri n kuni tiŋ shɛli, daa nyɛla viri shɛba ban nina ni sheepi maa.ni ban ne yuŋ ka be guri ba maa.Bɛ pam daa nyɛla vi'shabi bɛ ban daa yoli kana maa biɛhigu daa kuli mirila saha ŋo dina maa. Ayi lihi ŋo, saha waɣila maa ban daa kpalim ka daa yina France daa buɣisiya kamani"Ardea" bɛ gba tu ni bɛ vihiba. Noon shɛba ban daa saɣi doli taba n nyɛ zaɣ'yinsi la, nyɛla ban Pa kuli nyɛ ban gɔri biɛɣ'kulo kam n kuli wuhiri bɛ maŋa taɣibu zaŋ kpa viri polo.a yi lihi bɛ biɛhigu, bɛ kuli nyɛla ban mali nangbanyini saha kam.
'''Unresolved and basal forms (all fossil''')
-- Berruornis ( Paleocene of France ban lahi kani) ban nyɛ zaɣ'yinsi? Sophornithidae?
--Strigiformes gen. et sp. indet. (Paleocene of Zhylga ban lahi kani, Kazakhstan)[50]
--Primoptynx ( Eocene of Wyoming ban daa daŋ na, tinŋyuli yuli booni U.S. ni na)[51]
--Palaeoglaux (Middle-Late Eocene ban be West-Central Europe tingbani ) di mamaŋ daŋ din yuli booni Palaeoglaucidae bee Strigidae?
--Palaeobyas (Eocene/Early Oligocene of Quercyban lahi kani, France) Tytonidae? Sophiornithidae?[citation needed]
--Palaeotyto (Eocene ban lahi kani/Early Oligocene of Quercy ban daa daŋ na , France) Tytonidae? Sophiornithidae?[citation needed]
--Strigiformes gen. et spp. indet. (Early Oligocene of Wyoming, U.S.)[45]
--Ypresiglaux (Early Eocene of Essex, United Kingdom and Virginia, U.S.)[52]
'''Ogygoptyngidae'''
--Ogygoptynx (Middle/Late Paleocene of Colorado, U.S.)
'''Protostrigidae'''
--Eostrix (Early Eocene bana be tinduya yuya booni ;United States, Europe, ni Mongolia). E. gulottai bani nyɛ vi'shabi ban pɔra vi'shabi ban na be bɛhigu puuni.53
--Minerva (Middle – Late Eocene din be western U.S. la ni ) formerly Protostrix, banin n agbai, "Aquila" ferox, "Aquila" lydekkeri, ni ' "Bubo" leptosteus
--Oligostrix (mid-Oligocene of Saxony, Germany)
'''Sophiornithidae'''
--Sophiornis
'''Tytonidae'''
Genus Tyto – viri shɛb'ban mali nin'kpula maa, vi'shɛb ban be Mori ni, and masked owls, zaa nyɛla 500 mm (20 in) waɣilim zuɣu; some 15 extant species and possibly one recently extint genus Phodilus – the bay owls, two to three extant species and possibly one recently extinct.
'''Fossil genera'''
--Nocturnavis (Late Eocene/Early Oligocene) bin din gbai, "Bubo" incertus
Selenornis (Late Eocene/Early Oligocene) – bɛ mi gba n gbai,
"Asio" henrici
--Necrobyas (Late Eocene/Early Oligocene – Late Miocene) bani n gbai "Bubo" arvernensis mini Paratyto viri zaa.
--Prosybris (Early Oligocene? – Early Miocene)
'''Placement unresolved'''
--Tytonidae gen. et sp. indet. "TMT 164" (Middle Miocene) – Prosybris?
--'''Strigidae.'''
--Genus Aegolius – bani nyɛ saw-whet owls, ka bɛ gba nyɛla balibu buta.
--Genus Asio – Bɛ nyɛla vi'shabi ban mali tiba ka lala viri ŋɔ nyɛ balibu bunii
--Genus Athene – Bɛ nyɛla balibu buyi zaŋchaŋ anahi ni (depending on whether the genera Speotyto ka Heteroglaux beni bee ka bɛ kani)
--Genus Bubo – bani n nyɛ vi'kara ban Mali tiba ka di ŋmani yila, Tɔrili n ti pahi kpuŋ ŋun diri zahim la; paraphyletic with the genera Nyctea, Ketupa, n ti pahi Scotopelia, ka bɛ laɣim n nyɛ balibu pishi ni anu zuɣu.
--Genus Glaucidium – bani n nyɛ pygmy owls, bɛ nyɛla ban paai balibu bihita zaŋchaŋ pihita ni anu zuɣu.
--Genus Gymnasio – bani n nyɛ Puerto Rican owl
--Genus Gymnoglaux – bani n nyɛ bare-legged owl or Cuban screech-owl
--Genus Lophostrix – bani n nyɛ crested owl
--Genus Jubula – bani n nyɛ maned owl
--Genus Megascops – bani n nyɛ screech owls, ka bɛ gba nyɛ balibu pishi zuɣu.
--Genus Micrathene – bani n nyɛ elf owl
--Genus Ninox – bani n nyɛ Australasian hawk-owls bee boobooks, ka bɛ balibu pishi zuɣu.
--Genus Otus – bani n nyɛ scops owls; probably paraphyletic, ka bɛ nyɛ balibu pihinahi ni anu.
--Genus
== O dibu ==
Viɣu nyɛla binɣirigu ŋun bidirigu nyɛ nimdi. Viɣu mi dibu zaa doli la yuŋ, da yuŋ ka o tooi gɔra. Viɣu diri la binniɛma kamani, saba, jangbarisi,sakɔri, ni binniɛn baligu ban pahi. Viɣu ni mali balibu la zuɣu, bɛ shɛba tooi nyɛla ban diri zahama. Ka bɛ shɛba gba lan tooi gbahiri bɛ binyiɣiri taba dira.<ref>{{Cite web|last=Staff|first=AZ Animals|date=2021-10-25|title=What Do Owls Eat?|url=https://a-z-animals.com/blog/what-do-owls-eat/|access-date=2022-08-22|website=AZ Animals|language=en-US}}</ref> Din bo ŋɔ wuhiya ni pɔi ka viɣu ti yɛn tiligi kum sheei o kula o binniɛn kpee.
*
* {{anchor|symbolism and mythology}}
== Symbolism and mythology ==
=== Gbansabila ni bɛ kaya ===
Bɛ ni mi shɛbi Kikuyu ban be Kenya tingbani la, nyɛla ban daa mali dihitabi ni viri nyɛla ban tahiri kum na. So yi daa nya viɣu bee n wum viɣu kumsi, di daa wuhirimi ni so no kɔŋ o nyɛ vuli lala gamawa maa. Di zaaha baabaachi, ni viri n nyɛ ban tahiri saha bɛri na, dɔriti n ti pahi kum na biɛhigu puuni. Lala dihitabili n zaŋ kpa viri niya bɛri ŋɔ nyɛla din daa gongili bɔba ni yaɣa pam, hali n na tumdi tuma zɔŋɔ bɛhisi ni.<ref>{{cite web|title=Owls in Lore and Culture – The Owl Pages|url=http://www.owlpages.com/articles.php?section=Owl+Mythology&title=Owls+Lore+Culture&page=8|publisher=Owlpages.com}}</ref>
=== Asia ===
[[China]], tingbanni, viri nyɛla bɛ lihi shɛbi ka bɛ nyɛ ban che ka yɛlibɛri paari niriba, ka lan nyɛ ban gbundi daabihi dahi.Lala n lahi nyɛli, a yi lihi [[Japan]], viri nyɛla binshɛŋa ban ni mali dihitabili ni bɛ nyɛla ban ʒiri sahana bɛhisi ni, <ref>{{Cite book|last=Ph.D|first=Hiren B. Soni|url=https://books.google.com/books?id=QNp0EAAAQBAJ&pg=PT29|title=Owl 'The Mysterious Bird'|date=2022-06-13|publisher=Pencil|isbn=978-93-5610-605-5|language=en}}</ref> Hali zaayɔli, kurimbuni ha, bɛ daa lan nyɛla niribi ni mali dihi tabili ni viri n nyɛ ban tooi tahiri kum na bee n su kpibu.<ref>{{Cite book|last=Soni|first=Dr Hiren B.|url=https://books.google.com/books?id=p0V0EAAAQBAJ&pg=PA31|title=Owl: The Mysterious Bird|language=en}}</ref> India tingbani, bɛ nyɛla bɛ ni mali dihitabili ni viri nyɛla ban kariti saha n kpɛri yɔɣu bee saha bɛri.<ref>{{Cite book|last1=Ghauri|first1=Pervez|url=https://books.google.com/books?id=ilw3EAAAQBAJ&pg=PA80|title=EBOOK: International Marketing, 5e|last2=Cateora|first2=Philip|date=2021-08-16|publisher=McGraw Hill|isbn=978-1-5268-4860-4|language=en}}</ref> Mongolia tingbanni viri nyɛla bɛ ni mali dinhitabili ni bɛ nyɛla ban baŋdi yɛla din na yan niŋ tooni ha. Lahibali shɛli ni,I[[Genghis Khan]] daa nyɛla ŋun sɔɣiri o dimnima tutu bihi ni, di ni daa niŋ ka viɣu yiɣina ti tam tia daa ʒiin m miri o zuɣu, o dim nim maa yɛlimi ni daadam ku be nimaani ni din niŋ ka viɣu ŋɔ tam di zuɣu la.<ref>{{cite book|author=John Sparks|title=Owls: their natural and unnatural history|author2=Tony Soper|date=1979|publisher=David & Charles|isbn=0-7153-4995-3|page=163}}</ref>
''[[Hootum Pyanchar Naksha]]'' buku ŋɔ, ka di sasabiri mi yuli booni [[Kaliprasanna Singha]] bɛ ni daa dɔɣi o la yuuni salo 184 ka o labi 1870, di tuuli yibuna daa nyɛla yuuni 1861, di nyɛla sali nim bɛhigu n ti pahi chɔɣini zaŋ ti [[Bengali literature]] buku, ka o pii yuli bolili ni "Sketches by a Watching Owl".
=== Sumerian and ancient Semitic cultu ===
Sumerian, Akkadian, n tipahi Babylonian kaya ni, viɣu nyɛla bɛ ni mali dihi tabili shɛli ni o nyɛla din ŋariti soviɛla..<ref>''Sex and gender in the ancient Near East: proceedings of the 47th Rencontre Assyriologique Internationale'', Helsinki, July 2–6, 2001, Part 2 p. 481.</ref> Lala bɛ dihi tabili ŋɔ nyɛla din yina baabuli ni buku yuli booni Isaiah kalinli pihita ni anahi zaŋhali ni kalinli pinaa'nahi:.<ref>{{bibleverse|Isaiah|34:14|HE}}</ref>
=== Ancient European and modern Western culture ===
ƷɛmaniWulinluhili polo nima zaŋla viɣu zali haŋkali zilinli zaani. Di chaŋmi ti ŋmahindi nadaa ha [[Ancient Greece|Greece]], luɣ'shɛli [[Athens]], luɣ'shɛli sokam ni mi ka di nyɛ nuuni tumbaŋsim mini sɔŋsiim sheei, n-ti pahi [[Athena]], Athens buɣ'bihi gba nyɛla bɛ ni zaŋ viɣu zali shɛli zaani.<ref name="Deacy, Susan 2001">Deacy, Susan, and Villing, Alexandra (2001). Athena in the Classical World. Koninklijke Brill NV, Leiden, The Netherlands, {{ISBN|90-04-12142-0}}.</ref><ref>Gimbutas, Marija (2001) ''The living goddesses'', University of California Press, [https://books.google.com/books?id=7DfI39EDbMcC&pg=PA158 p. 158]. {{ISBN|0-520-92709-5}}.</ref>
[[T. F. Thiselton-Dyer]], o bukuhu din yuli booni 1883 ''Folk-lore of Shakespeare puuni'', yɛliya ni o nyɛla nooŋa ŋun zani ti dɔri binbirili.<ref>{{cite web |last1=Thiselton-Dyer |first1=T. F. |date=1883 |url=http://www.sacred-texts.com/sks/flos/flos08.htm |work=Folk-lore of Shakespeare |publisher=Internet Sacred Text Archive |title=Chapter VI. Birds. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230907193320/https://sacred-texts.com/sks/flos/flos08.htm |archive-date= Sep 7, 2023 }}</ref><ref>Keats, John. (1884) [http://www.bartleby.com/126/49.html 49. Hyperion], in ''The Poetical Works of John Keats''. Bartleby.com.</ref> [[Pliny the Elder]] yihi lahibali na ka di wuhiri ni viɣu gala nyɛla din tibiri zuɣuyaali.<ref>{{cite magazine| url=https://www.forbes.com/2003/01/01/cx_cd_0101featsidebar_3.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20030117211952/http://www.forbes.com/2003/01/01/cx_cd_0101featsidebar_3.html | archive-date=17 January 2003 |magazine=Forbes|title=Hangover Cures|date=1 January 2004|author=Dubow, Charles }}</ref>
<gallery widths="180" heights="200">
File:Aryballos owl Louvre CA1737.jpg|An owl-shaped protocorinthian [[aryballos]], c. 640 BCE, from Greece
File:Itálica Owl.jpg|A Roman owl mosaic from [[Italica]], Spain
File:Hispano-Moresque - Plate - Walters 481099.jpg|A [[Manises]] plate, c. 1535. A fantastical owl wearing a crown, a characteristic Manises design during the first half of the 16th century
File:Albrecht Dürer - The Little Owl - WGA7367.jpg|''The Little Owl'', 1506, by [[Albrecht Dürer]]
File:Natungram Dolls, West Bengal.jpg|Viri shɛba bɛ ni mie Natumgram, India tiŋgbaŋ ni. Bɛ ni mie Viri shɛba ŋɔ nyɛla ŋan pahi India tiŋgbani yaɣ' shɛli bɛ ni mi Bengal la, ka kaya ni taada ni, ka zuliya ban bie yaɣili ŋɔ malli n-tiri ka zaani bɛ buɣi shɛli bɛ ni ti yɛda ni di tiriba buni, ka bɛ booni li Laxmi la.
File:Wooden Owl dolls.jpg|Viri shɛba bɛ ni mie Katawa, India tiŋgbaŋ ni. tiŋ' yuli booni Bengal Wuluŋ luɣili yaɣili.
</gallery>
'''Hinduism'''
[[File:Lakshmi 02349.JPG|thumb|upright|zuliya shɛli ban nye Hindu nima la buɣili mini o viɣu.]]
Ti ni mi shɛba [[Hinduism]] nima la gba nya ka viɣu nyɛla ''[[vahana]]'' (mount) n ti bɛ buɣili [[Lakshmi]], India tingbani puuni ŋuna ti bi lahi n yɛra balee bɛ ni boli shɛli bɛ eastern region yaɣili la.<ref name="Chopra2017">{{cite book|last=Chopra|first=Capt. Praveen |title=Vishnu's Mount: Birds In Indian Mythology And Folklore|url=https://books.google.com/books?id=hoBDDwAAQBAJ&pg=PT109|year=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-948352-69-7|page=109}}</ref> Bɛ nya viri ka bɛ nyɛla ban daa alaama wuhiri buni, toontibo, baŋsim, zuɣusɔŋ, n ti pahi saha dinzuɣu ka bɛ boli ba Lakshmi mi maa, dama di nyɛla buɣili din gba za saha, buni, mini toontibo zaani.
Yaha, viri lahi nyɛla Hinduism nima ni nya shɛba ka bɛ wuhiri yɛl'biɛri.saha shɛŋa beni ka bɛ ni boli shɛba [[Chamunda]] nima la (ban nyɛ [[Chandi]] zaŋgbarima la) nyɛla bɛ ni nya shɛba ka bɛ ʒi viɣu zuɣu ti ni mi shɛli [[vahana]] la (wahu bee binbarigu). Ti ni mi shɛba Hindus nima la nyɛla ban mali dihitabili ni viri nyɛla tuumba ban zaya n ti kum.<ref>{{Cite web|title=Owl in Hinduism|url=https://tamilandvedas.com/tag/owl-in-hinduism/|access-date=2021-06-08|website=Tamil and Vedas|language=en}}</ref>{{better source needed|date=February 2023|reason=Not only is this a blog, but the link is to a tag not to a specific post.}}
=== America nima Kaya ni Taada ===
Ninvuɣ'shɛba nyɛ viri ka bɛ nyɛla ban mi din sɔɣi di yi ti niŋ ka bɛ yɛli bi'shɛba ban yɛn be yiriŋ "viri ŋɔ ni nya a",<ref>{{cite journal|author=Lenders, E. W. |title=The Myth of the 'Wah-ru-hap-ah-rah,' or the Sacred Warclub Bundle|journal=Zeitschrift für Ethnologie|volume= 46 |year=1914|pages= 404–420 (409)}}</ref> America nima ŋaha puuni, viri nyɛla ban zaya n wuhiri kum.
Bɛ ni boli shɛba [[Apache]] nima ŋɔ n ti pahi bali shɛlli bɛ ni boli [[Seminole]] la nima wuhiya, ni bɛ yi ti wum viri kumsi, di wuhiri la salima gbaliŋ lahabaya zuɣuri din nyɛ "[[bogeyman]]" ka bɛ yi yɛri li n tiri bihi din yɛn che ka yuŋ paai ka bɛ be duri bee din yɛn che ka bɛ bi kuhiri n yaɣira di yi pa lala ni viri ŋɔ ni ʒiba n chaŋ .<ref>{{cite web|url=http://www.native-languages.org/morelegends/stikini.htm |title=Stikini, an owl monster of Seminole folklore|website= Native-languages.org|access-date=2015-10-25}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.native-languages.org/big-owl.htm |title=Big Owl (Owl-Man), a malevolent Apache monster|website= Native-languages.org|access-date=2015-10-25}}</ref> Bali shɛŋa lahabaya bee salima puuni, viri nyɛla ban nyɛ ban tahiri kpibu na bɛhisi ni, yaha kɔb'shɛŋa din nyɛ zaɣ'kpilli n gili viri nimbihi ŋɔ nyɛla bɛ ni yɛli ni din nyɛla kpiimba nyinyiri. Bɛ lahi yɛri ka di wuhiri ni viri nyɛla ban ʒiri lahabaya n yiri gbala puuni na bee ban kpahiri ninvuɣ'shɛba ban birigi bɛ bala puuni zalisi zuɣuri ni din dɔ n guli lala bɛ niŋsim maa pala din ni dɔɣi ba bi'viɛla.<ref>{{cite web|url=http://www.native-languages.org/legends-owl.htm |title=Native American Indian Owl Legends, Meaning and Symbolism from the Myths of Many Tribes|website= Native-languages.org |date= 25 July 2008|access-date=2015-10-25}}</ref>
Zuliya shɛba bɛ ni boli [[Aztec]]s mini [[Maya civilization|Maya]] n ti pahi ban gba nyɛ [[Mesoamerica]] nima la nya ka viɣu zami n ti kum mini saɣimbu. Dinbɔŋɔ zuɣu lala Aztec nima ŋɔ buɣ'shɛli din gbubi kum la, [[Mictlantecuhtli]] nyɛla bɛ ni zaŋ viri n ŋmahim shɛli.<ref>{{cite web|website=[[World History Encyclopedia]]|url=https://www.worldhistory.org/Mictlantecuhtli/|title=Mictlantecuhtli}}</ref> [[Mexico]] nima n mali bɛ ŋahili shɛli ka di na nyɛ bɛ ni na gbubi shɛli:<ref>{{cite web|url=http://cronica.com.mx/especial.php?id_tema=1010&id_nota=375192 |title=Cuando el tecolote canta, el indio muere |work=La Cronica |date=27 July 2008 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20100903110238/http://cronica.com.mx/especial.php?id_tema=1010&id_nota=375192 |archive-date= 3 September 2010 }}</ref> ''Cuando el tecolote canta, el indio muere'' ("Di yi ti niŋ ka viɣu kuhi bee o yilila yilli din ŋuna India nira n yɛn kpi maa"). Bɛ ni boli shɛli ''[[Popol Vuh]] nyɛla'' Maya nima daa adiini sabbu din wuhiri ni viri nyɛla tuumba n ti bɛ ni boli shɛli [[Xibalba]] la ( Mayan nyɛla "Luɣ'shɛli polo din gbaari dabiɛm").<ref>{{cite web|url=http://www.meta-religion.com/World_Religions/Ancient_religions/Central_america/popol_vuh.htm|title=The Popol Vuh|access-date=2008-07-23|publisher=meta-religion.com}}</ref>
Zuliya shɛba bɛ ni boli [[Ho-Chunk|Hočągara]] (Winnebago) ka bɛ be Wisconsin la nima nyɛla ban dihi tabili ni viri nyɛla tuumba ka lahi nyɛ ban wuhiri yɛl'biɛri.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://hotcakencyclopedia.com/ho.Owls.html |title=Owls|encyclopedia=Hočąk Encyclopedia}}</ref> Di yi daa ti niŋ ka Hočągara nima ŋɔ tum n ku bɛ dimba ka di tom nyɛla bɛ na bela bɛ buɣ'shɛli bɛ ni boli the chief's lodge la tingbani puuni, viɣu kanimina ni ninsali shifa n ti yɛli ba ni "Zuŋɔ din mali chana, Hočągara nima pala bɛ yɛn mali zuɣu." Dinbɔŋɔ nyɛla din jahiri bɛ zuliya maa puuni yela.<ref>Radin, Paul (1 ŋɔ990 [1923]) ''The Winnebago Tribe'', Lincoln: [[University of Nebraska Press]], pp. 7–9 {{ISBN|0-8032-5710-4}}.</ref> Viɣu daa ti chaŋ bɛ Naa [[Glory of the Morning]] sani ŋun konko daa nyɛ paɣa n be Hočąk nima tingbani la, ka daa boli o ni o yuli din nyaaŋa ka paɣa ŋɔ daa lɛbi ŋun pahi kpiimba zuɣu.<ref>Smith, David Lee (1997) ''Folklore of the Winnebago Tribe'', Norman: University of Oklahoma Press, p. 160</ref><ref>[http://hotcakencyclopedia.com/ho.GloryOfMorning.html "Glory of the Morning"], ''Hočąk Encyclopedia''.</ref>
Bɛ ni boli shɛba [[Hopi]] la nima kaya ni taada puuni, zuliya shɛba bɛ ni boli [[Uto-Aztecan languages|Uto-Aztec]] la nima tingbana zalisi nyɛla din gili viri ka dinbɔŋɔ nyɛ din chana ka ʒiri sotali mini bukpahigu n ti pahi ninvuɣ'biɛɣutali balibu kam.{{Citation needed|date=March 2024}}
Zuliya shɛba bɛ ni boli [[Ojibwe]] la ban mini ti ni mi shɛba [[Aboriginal peoples in Canada|Aboriginal Canadian]] nima nyɛ zaɣyini la nima nyɛ ka viɣu zami n ti ninvuɣ'biɛɣutali mini kum zaa. Din lahi pahi, bɛ nyɛla ban mali viri ŋɔ n zaani n wuhiri Nanima shɛba ban tiima du pam bɛ tiima puuni.<ref name="Owls in Lore and Culture">{{cite web|url=http://www.owlpages.com/articles.php?section=owl+mythology&title=owls+lore+culture&page=3 |title=Owls in Lore and Culture |page =3|website= The Owl Pages |date= 31 October 2012|access-date=2015-10-25}}</ref>
Zuliya shɛba ban boli bɛ maŋa [[Pawnee people|Pawnee]] la nya ka viɣu nyɛla ŋun guriba ka che n che fitiina balibu kam din be bɛ tiŋa puuni.<ref name="Owls in Lore and Culture" />
Nin'vuɣshɛba ban nyɛ [[Puebloan peoples]] la nima gba nya viɣu ka o nyɛla kpii'kɔba duuma so n su dɔɣim mini kum.<ref name="Owls in Lore and Culture" />
Zuliya shɛba ban boli bɛ maŋa [[Yakama]] nima la ban nya viɣu ka o nyɛla bɛ zuliya Naa ŋun wuhiri tihi puuni yaɣ'shɛŋa mini Naawuni namtɛri ni tu gulibu shɛm.<ref name="Owls in Lore and Culture" />
==== <u>Rodent nima Tuhibu</u> ====
[[Lahabali_kɔligu:Owlery_at_Morton_on_the_Hill_-_geograph.org.uk_-_532355.jpg|thumb|Du' shɛli ŋan ni ŋme n ti viɣu, ka di bie puuni ka miri, [[Morton on the Hill|''Morton on the Hill'']], England tiŋgbaŋ ni yuuni 2006.]]
Ti yi kpaŋsi binnema shɛba ban diri binkpima ŋɔ ti ʒilɛili ni ka lahi n niŋ bindira katiŋa ka che binnema ŋɔ din ŋuna ti ni tooi n tuhi n nyaŋ binnema ti biɛhigu ni. Ti yi zaŋ bɛ ni boli shɛli [[nest box]] din nyɛ duu n ti viri la ni tooi sɔŋti ka ti tuhi binnema pam (dama viri ŋɔ zuliya yini gba ni tooi n di binnema ŋɔ tuha ata lala saha ŋɔnima puuni) ka lahi che ka bindir'maŋa niŋ bayana biɛhigu ni.<ref>{{cite web|title=The Hungry Owl Project|url=https://www.hungryowls.org/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20030813081933/http://www.hungryowl.org/|archive-date=13 August 2003|access-date=9 April 2010|publisher=Hungryowl.org}}</ref>
==Viri barina daadama zuɣu ==
Di mini ti ni kuli mi ka ninsalinima mini viri beni ka ka gaaba ni taba maa zaa yoli saha shɛŋa beni ka viri mɔri ni bɛ zaŋ daadam n lɛbi bɛ bindirigu.<ref>{{Cite web |date=2023-06-13 |title=Are Owls Dangerous? [11 Scary Attacks & How To Survive One!] |url=https://birdsatfirstsight.com/are-owls-dangerous/ |access-date=2023-09-14 |website=Birds At First Sight |language=en-US }}{{Dead link|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Shɛhira kamani, silimin gɔli January la yuuni 2013 puuni, viɣu daa gbaala doo ŋun be tiŋa yuli booni [[Inverness, Scotland]] la n nyahigi ka di che ka ʒim yi doo ŋɔ hali ka o ti bahi n liɣi. Lala viɣu ŋɔ waɣilim daa nyɛla siliminsi kalinli shɛli bɛ ni boli {{convert|50|cm|in|adj=mid|-tall}} [[Horned owl|eagle-owl]].<ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/howaboutthat/9827609/Man-needed-hospital-treatment-after-owl-attack.html "Man needed hospital treatment after owl attack"]. ''[[Daily Telegraph]]'' (London). 25 January 2013.</ref> Foto yaara so ŋun yuli daa booni [[Eric Hosking]] la gba daa nyɛla ŋun koŋ o nuzaa nimbila saha shɛli o ni daa bori ni yaai viɣu so bɛ ni boli [[tawny owl]] la foto. Lala niŋsim ŋɔ daa lahi nyɛla din sɔŋ o ka o ti o yuuni 1970 la maŋmaŋa yɛltɔɣa zuɣu shɛli bɛ ni boli ''An Eye for a Bird''.
== Muɣusigu shɛŋa ŋan be bɛ gubu ni bɛ taɣabu puuni ==
{{See also|List of Strigiformes by population}}
[[File:Bubo scandiacus (Linnaeus, 1758) Male.jpg|thumb|upright|left|Viɣu ŋan yuli booni [[snowy owl]] nyɛla ŋan balibu ku sahi naabu tiŋsi yuya booni [[Scandinavia]] puuni<ref name=":3">{{cite book |author=Juvonen, Arto |author2=Muukkonen, Tomi |author3=Peltomäki, Jari |author4=Varesvuo, Markku | title = Linnut vauhdissa | year = 2009 | pages = 178, 187 | publisher = Tammi | language = fi | isbn = 978-951-31-4604-7 }}</ref> mini [[Finland]], ka di nyɛla luɣi shɛli viri ŋɔ ni pa kuli kpalim bie shɛli nyɛla ''northern'' [[Lapland (Finland)|Lapland]].<ref name=":4">{{cite book |author=Harrison, Colin |author2=Greensmith, Alan | title = Koko maailman linnut |translator=Laine, Lasse J. |translator2=Nikander, Pekka | year = 1995 | page = 198 | publisher = Helsinki Media | language = fi | isbn = 951-875-637-6 }}</ref>]]
[[File:Bubo scandiacus (Linnaeus, 1758) Male.jpg|thumb|upright|left|Viɣu ŋan yuli booni [[snowy owl]] nyɛla ŋan balibu ku sahi naabu tiŋsi yuya booni [[Scandinavia]] puuni<ref name=":3" /> mini [[Finland]], ka di nyɛla luɣi shɛli viri ŋɔ ni pa kuli kpalim bie shɛli nyɛla ''northern'' [[Lapland (Finland)|Lapland]].<ref name=":4" />]]
Di tooi zooi ka viri pam be bɛ ni boli shɛli Appendix II din be ti ni mi shɛli international [[CITES]] treaty (laɣingu shɛli din taɣiri bɛ ni boli shɛli Illegal Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora) ka bɛ ba anahi nyɛ ban be bɛ ni boli shɛli Appendix I la puuni. Ti mi ka viri dee pala ban zɔri dabiɛm lala tɔi amaa, gbaŋ shɛli din daa yi tiŋa yuli booni Malaysia yuuni 2008 la puuni wuhiya ni viri ''magnitude'' din be bɛ boli shɛli [[poaching]] la nyɛla din ni tooi du. Silimin gɔli November yuuni 2008 puli ni bɛ ni boli shɛba [[Traffic (conservation programme)|TRAFFIC]] nima la nyɛla ban daa yihi gbaŋ na din wuhiri ni bɛ daa tooi gbahi viri ban ka kɔbiri silimingi ni boli shɛba "oven-ready" la ka bɛ kalinli paai kɔbisinii tiŋa yuli booni Peninsular [[Malaysia]] puuni. Chris Shepherd, ŋun nyɛ gbambi kpema n zaŋti tuma duu yuli booni TRAFFIC's ban tuma duu be Southeast Asia tingbani la yɛliya ni "Ti tuuli n bɔŋɔ ka ti baŋ luɣishɛli polo bɛ ni gbahi viri ban nyɛ 'ready-prepared' la n be Malaysia di mi ni tooi lahi nyɛ ti piligu ti ni lam binkɔb'kpeŋ nimdi ti tingbani ŋɔ ni. Ti nyɛla ban yɛn kpahindi lɛbigimsim viɛyelinga." TRAFFIC nima ŋɔ nyɛla ban suhi soli ni bɛ kpɛhi bɛ ni boli shɛli Department of Wildlife and National Parks la Malaysia puuni din yɛn che ka bɛ tiligi viri barinanima. Bɛ ni daa gbahi viri shɛŋa maa puuni bɛ daa biɛri, ban ka kɔbiri ni ban kpi, ni bɛ ni boli shɛba spotted wood owls, crested serpent eagles, barred eagles, brown wood owls, n ti pahi baandɔri kɔbisiyopɔi ban ne.<ref>{{cite web |url=http://www.traffic.org/home/2008/11/12/huge-haul-of-dead-owls-and-live-lizards-in-peninsular-malays.html |title=Wildlife Trade News – Huge haul of dead owls and live lizards in Peninsular Malaysia |publisher=[[Traffic (conservation programme)|TRAFFIC]] |date=12 November 2008 }}</ref>
Din lahi pahi ŋɔnima zuɣu ka ti ni tooi zaŋ n tuhi n kari viri n-nyɛ bɛ ni boli shɛŋa [[habitat loss]], [[pesticides]], [[viruses]], n ti pahi ''vehicle collisions''.<ref>{{cite web |title=Owls of the United States: A List of all Species |date=21 Jan 2020 |access-date=12 Feb 2023 |website=American Bird Conservancy |author=Joe Lowe |url=https://abcbirds.org/blog20/owl-species-united-states/ |archive-date=12 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230212162238/https://abcbirds.org/blog20/owl-species-united-states/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Owls Endangered |website=Owl Worlds |format=Webpage or PDF |url=https://www.owlworlds.com/owls-endangered/#:~:text=Owl%20Endangered%20Species,population%20that%20is%20very%20low.}}</ref>
Page semi-protected
From Wikipedia, the free encyclopedia
For other uses, see Owl (disambiguation).
Owl
Temporal range: Late Paleocene to recent 60–0 Ma
PreꞒꞒOSDCPTJKPgN
"Strix" collongensis
[81]
==Kundivihira==
<references/>
== External links ==
{{Commons category|Strigiformes}}{{Wikispecies|Strigiformes}}{{Wiktionary|owl}}
* [http://www.owlpages.com/index.php The Owl Pages]
* [https://web.archive.org/web/20101116053812/http://brainmaps.org/index.php?p=speciesdata&species=tyto-alba Owl Brain Atlas]
* [http://www.mnh.si.edu/arctic/html/owl.html Smithsonian Snowy Owl Info] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19991127124042/http://www.mnh.si.edu/arctic/html/owl.html|date=27 November 1999}}
* [http://www.owls.org World Owl Trust] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060118162329/http://www.owls.org/ |date=2006-01-18 }}
* [http://rg.ancients.info/owls Athenian Owl coins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061206002037/http://rg.ancients.info/owls/ |date=2006-12-06 }}
'''Eurasia:'''
* [http://www.worldofowls.com World of Owls] – Northern Ireland's only owl, bird of prey and exotic animal centre
* [http://www.fishowls.com/ Current Blakiston's Fish Owl Research in Russia]
'''North America:'''
* [http://www.birdwatching-bliss.com/owl-pictures.html List of Owl Species Breeding In North American and Owl Photos]
'''Oceania:'''
* [http://home.iprimus.com.au/readman/owls.htm iprimus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070208222739/http://home.iprimus.com.au/readman/owls.htm|date=8 February 2007}} info. re Australian owls and [[Frogmouth|frogmouths]]
{{Birds}}{{Taxonbar|from=Q25222}}{{Authority control}}
[[Pubu:Nooŋa]]
{{stub}}
imsp2mj2p388iaynw4hkaohbvofwjlp
Simli
0
8746
138402
129655
2026-05-31T16:00:49Z
InternetArchiveBot
118
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
138402
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{E-Class}}'''Simli'''<ref>Naden, Tony. 2014. [https://www.webonary.org/dagbani/download/ ''Dagbani dictionary'']. Webonary.</ref>nyɛla binbela bee bimbila bal'shɛli, ka di kɔri ŋa dunia bɔba ni di yaɣa.<ref>{{Cite web|title=The European market potential for groundnuts {{!}} CBI|url=https://www.cbi.eu/market-information/processed-fruit-vegetables-edible-nuts/groundnuts/market-potential|access-date=2024-09-02|website=www.cbi.eu}}</ref> Di boonila di zaɣ' yini simli ka di zaɣ' bɔbigu mi nyɛ sima.<ref>{{citation |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail.aspx?id=3785 |title=USDA GRIN Taxonomy |access-date=29 June 2016}}</ref><ref name=NPR_20150420>{{cite news |last1=Domonoske |first1=Camila |title=A Legume With Many Names: The Story Of 'Goober' |url=https://www.npr.org/sections/codeswitch/2014/04/20/304585019/a-legume-with-many-names-the-story-of-goober |work=National Public Radio |archive-url=https://web.archive.org/web/20200606234944/https://www.npr.org/sections/codeswitch/2014/04/20/304585019/a-legume-with-many-names-the-story-of-goober |archive-date=June 6, 2020 |date=April 20, 2014 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Beattie |first=H. R. |date=1911 |title=Farmer's Bulletin No. 431 |url=https://www.nal.usda.gov/exhibits/ipd/carver/items/show/77 |website=USDA National Agricultural Library}} "The peanut is known under the local names of "goober," "goober pea," "pindar," "ground pea," and "groundnut." The names "goober" and "goober pea" are more properly applied to an allied species having no true stem and only one pea in each pod which has been introduced and is frequently found growing wild in the Gulf Coast States."</ref> <ref name=NPR_20150420/> Sima nyɛla bimbili shɛli ninsali nima ni kɔra dira. Di nyɛla bimbili shɛli bɛ ni kɔri pam mini bela bela bɔba ni yaɣa zaa<ref>{{cite book |last=Hymowitz |first=Theodore . |chapter=Grain Legumes |chapter-url=https://www.hort.purdue.edu/newcrop/proceedings1990/V1-154.html |editor-last1=Janick |editor-first1=J. |editor-last2=Simon |editor-first2= J.E. |year=1990 |title=Advances in new crops |location=Portland, Oregon |publisher=Timber Press |pages=54-57 <!-- access-date = September 29, 2015 -->}}</ref> ka nyɛ bɛ ni lahi mali shɛli niŋdi kpam.<ref>{{cite web |url=http://www.biofuelstp.eu/oil_crops.html |title=Oil crops for the production of advanced biofuels |access-date=September 28, 2015 |website=European Biofuels Technology Platform |archive-url=https://web.archive.org/web/20150909130233/http://www.biofuelstp.eu/oil_crops.html |archive-date=September 9, 2015 |url-status=dead }}</ref> Di binwɔlli nyɛla din niŋdi tiŋgbani ni ka di zuɣu che ka tabibi baŋda Carl Linnaeus daa boli ''hypogaea ka di gbuuni nyɛ tiŋgbani gbunni''.
Simli ŋɔ nyɛla din be tabibi daŋ yuli booni Fabaceae bee Leguminosae ka pirigili tooi booni "pea" daŋ.<ref name="WFO" /> Kamani bimbila kam din be di daŋ ŋɔ ni, di nyɛla din mali binshɛli di puuni ka di pahiri tam,<ref name="kew.org">{{cite web |title=Legumes Of The World {{!}} Royal Botanic Gardens, Kew |url=http://www.kew.org/science-conservation/research-data/resources/legumes-of-the-world |website=www.kew.org |access-date=September 29, 2015}}</ref> ka di che ka niriba pam kpaŋsi bimbilima kɔri ka taɣara
Pirimila di bi lu zahim di tabibi yuli ŋɔ zuɣu, di binwɔlli maa nyɛla din kpɛma pam di yi ti niŋ ka di bi. <ref>{{cite web |url=http://www.peanut-institute.org/peanut-facts|title=The Peanut Institute – Peanut Facts |work=peanut-institute.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20190408185751/http://www.peanut-institute.org/peanut-facts/ |archive-date=April 8, 2019}}</ref> [[File:Peanuts (Arachis hypogaea) - in shell, shell cracked open, shelled, peeled.jpg|thumb|Peanuts]]
== Taarihi ==
Sima bal' shɛli Silimiinsi ni boli "''Arachis"'' nyɛla din yina [[South America]], Aedes wulinluhili polo, zaŋ chaŋ [[Peru]], [[Bolivia]], [[Argentina]], ni [[Brazil]].<ref name="Seijo-2007" /> Sima balishɛli din nyɛ a''. hypogaea'' nyɛla din yina sima balibu dibaa ayi puuni, dini n-nyɛ "''[[Arachis duranensis|A. duranensis]]"'' mini "''[[Arachis ipaensis|A. ipaensis]]"''.<ref name="Seijo-2007" /><ref name="Kochert-1996" /><ref name="Seijo-2007" /><ref name="Krapovickas-2007">{{cite journal |url= http://ibone.unne.edu.ar/objetos/uploads/documentos/bonplandia/public/16_0/1_205.pdf |title=Taxonomy of the genus ''Arachis'' (Leguminosae) |last1= Krapovickas |first1=Antonio |date=2007 |journal=IBONE |volume=16 (Supl.) |pages=1–205 |first2=Walton C. |last2= Gregory | translator=David E. Williams and Charles E. Simpson |access-date= September 13, 2016 |archive-date= March 4, 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160304060107/http://ibone.unne.edu.ar/objetos/uploads/documentos/bonplandia/public/16_0/1_205.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="Seijo-2007">{{cite journal |doi=10.3732/ajb.94.12.1963 |volume=94 |issue=12 |pages=1963–1971 |last1=Seijo |first1=Guillermo | first2=Graciela I. | last2= Lavia | first3 =Aveliano | last3= Fernandez |author4= Antonio Krapovickas |author5=Daniel A. Ducasse |author6=David J. Bertioli |author7=Eduardo A. Moscone |display-authors= 3 |title= Genomic relationships between the cultivated peanut (''Arachis hypogaea'', Leguminosae) and its close relatives revealed by double GISH |journal=[[American Journal of Botany]] |date=December 1, 2007 |pmid= 21636391|doi-access=free |hdl=11336/36879 |hdl-access=free |issn=0002-9122}}</ref><ref name="Kochert-1996">{{cite journal |title=RFLP and Cytogenetic Evidence on the Origin and Evolution of Allotetraploid Domesticated Peanut, ''Arachis hypogaea'' (Leguminosae) |jstor= 2446112 |journal=American Journal of Botany |date=October 1, 1996 |pages= 1282–1291 |volume=83 |issue=10 |doi=10.2307/2446112 |first1=Gary |last1=Kochert |first2=H. Thomas |last2=Stalker |first3=Marcos |last3=Gimenes |first4=Leticia |last4=Galgaro |first5=Catalina Romero |last5=Lopes |first6=Kim |last6=Moore| display-authors= 3}}</ref>
Bɛ ni daa na mi li shɛm "archeological" zaŋ n-ti sim'bilim nyɛla<ref>{{cite journal |title=A study of the relationships of cultivated peanut (''Arachis hypogaea'') and its most closely related wild species using intron sequences and microsatellite markers |url= |journal=Annals of Botany |date= January 1, 2013 |issn=0305-7364 |pmc= 3523650 |pmid=23131301 |pages= 113–126 |volume=111 |issue=1 |doi= 10.1093/aob/mcs237 |first1=Márcio C. |last1=Moretzsohn |first2=Ediene G. |last2=Gouvea |first3=Peter W. |last3= Inglis |first4=Soraya C.M. |last4=Leal-Bertioli |first5=José F.M. |last5=Valls |first6=David J. |last6=Bertioli | display-authors= 3}}</ref> din daa piligi kamani yuun 7,600 nyaaŋa bee ''A. hypogaea nyɛ bɛ ni daa tuui kɔri shɛli'' .<ref>{{cite web |url= http://www.eurekalert.org/pub_releases/2007-06/vu-eeo062507.php |title= Earliest-known evidence of peanut, cotton and squash farming found |access-date= June 29, 2007 |website= eurekalert.org |last= Dillehay |first= Tom D. |archive-date= September 11, 2007 |archive-url= https://web.archive.org/web/20070911192923/http://www.eurekalert.org/pub_releases/2007-06/vu-eeo062507.php |url-status= dead }}</ref> Di nyɛla din daa be Peru, ni ka tulim daa bi galisi.<ref>Berrin, Katherine & Larco Museum. ''The Spirit of Ancient Peru: Treasures from the [[Larco Museum|Museo Arqueológico Rafael Larco Herrera]].'' New York: [[Thames & Hudson]], 1997.</ref> Di kɔbu nyɛla din daa piligi Mesoamerica pɔi ka daa paai Spanish. Ni ka "conquistadors" daa nya {{wikt-lang|nci|tlālcacahuatl}}. Bɛ daa piligi li kɔbu Europe tum 19th century ka bɛ ni daa nya li luɣishɛli nyɛ Spain, di gbaai bahindi [[Valencia]] ni ka bɛ daa kɔri li.<ref>{{Cite web |last=Polo |first=Claudia |date=2023-11-21 |title=El 'cacau del collaret', el cacahuete valenciano al borde de la extinción |url=https://elpais.com/gastronomia/2023-11-21/el-cacau-del-collaret-el-cacahuete-valenciano-al-borde-de-la-extincion.html |access-date=2024-02-01 |website=El País |language=es}}</ref> Europenima daabihi nyɛla ban daa wuligi simli ŋɔ gili duniya zaa ka di kɔbu gba nyɛ din daa yɛligi pahi. Bɛ daa zaŋ la sima ŋɔ zali di bimbiri kpee din be daŋ yini ni "Bambara groundnut" [[West Africa]] ka di gba sim'bilim nyɛ din niŋdi tiŋgbani.<ref>{{cite book |last1=Carney |first1=Judith |title=In the Shadow of Slavery Africa's Botanical Legacy in the Atlantic World |date=2011 |publisher=University of California Press |isbn=9780520949539 |page=141 |url=https://books.google.com/books?id=N-eS3OUQsekC&q=peanut}}</ref> Asia pukpariba nyɛla ban daa piligi li kɔbu ka ni pa nyɛ luɣishɛli ban kɔri sima ŋɔ pam duniya zaa.<ref name="FAOSTAT-2020" />
Sima nyɛla din daa kpɛ US saha shɛli bɛ ni daa na be deei bɛ maŋsulinsi ka nyɛ bɛ ni daa kɔri gariche ni. Lahabali din yina Bernard Romans wuhiya ni, sima nyɛla gbaŋsabila zaŋ n-ti Guinea ni daa zaŋ shɛli kpɛhina East Florida ka di daa piligi yɛligibu di ni.<ref>{{cite book |title=A Concise Natural History of East and West Florida |first=B. |last=Romans |author-link=Bernard Romans |location=New York |publisher=Printed for the author |year=1775 |page=[https://archive.org/details/concisenaturalhi00roma/page/130/mode/2up 131] |language=en |oclc=745317190}}</ref> Bin din gbaai yuuni 1870 bɛ daa na mali limi n-tiri binkɔbiri hali ka ninsalinima ni daa ti piligi li dibu yuuni1930s.<!--but there are PB&J recipes from 1900-1910--><ref name="putnam">Putnam, D.H., et al. (1991) [http://www.hort.purdue.edu/newcrop/afcm/peanut.html Peanut] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060810173649/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/afcm/peanut.html |date=August 10, 2006 }}. University of Wisconsin-Extension Cooperative Extension: Alternative Field Crops Manual.</ref>George Washington Carver (1864-1943) nyɛla ŋun daa kpaŋsiri niriba sima kɔbu American South din daa niŋ ka ni tam daa gbarigi din daa niŋ ka bɛ zaŋ di tam ŋɔ kɔ gumdi yuma ashɛm nyaaŋa.<ref>{{Cite book |last=McMurry |first=Linda O. |title=George Washington Carver: scientist and symbol |date=1982 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-503205-5 |edition=1. issued as an Oxford Univ. Pr. paperback |series=Galaxy books |location=New York}}</ref>
United States tuma duu zaŋ n-ti [[pukparilim]] nyɛla ban daa piligi tun'shɛli din yɛn kpaŋsi pukparilim mini ninsalinima sima zaŋ tum tuma 19th bahigu mini 20th cɛnturi piligu.<ref name=putnam/> Sima kpam nyɛla bɛ ni daa piligi shɛli niŋbu United States tum yuuni 1890s. Di nyɛla din daa niŋ bayana din daa niŋ ka Beech-Nut kompani daa piligi li kɔhibu St. Louis World's Fair yuuni 1904.<ref name="Michaud-2012">{{cite web |url=https://www.newyorker.com/books/page-turner/a-chunky-history-of-peanut-butter |title=A chunky history of peanut butter |last=Michaud |first=Jon |date=November 28, 2012 |website= newyorker.com |publisher=New Yorker |access-date=May 9, 2017 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20170331194928/http://www.newyorker.com/books/page-turner/a-chunky-history-of-peanut-butter |archive-date=March 31, 2017}}</ref>
== Botany ==
[[File:Ground Nut flower.jpg|thumb|Peanut flower]]
Simli ŋɔ nyɛla bimbili shɛli din niŋdi yuun yini puuni ka nyɛ din waɣilim paai kamani cɛntimita pihita zaŋ chaŋ cɛntimita pihinu.<ref name=putnam/> Di nyɛla din be tabibi daŋ yuli booni Fabaceae ka shɛba lahi booni Leguminosae, niriba pam nyɛla ban booni "pea" daŋ.<ref name="WFO"/> Kamani lala bimbila daŋ ŋɔ, simli din nyɛla din niŋdi di bimwalla tiŋgbani gbunni.<ref name="kew.org"/>
Di puma maa nyɛla din waɣilim be kamani cɛntimita zaɣ'yini zaŋ chaŋ zaɣ'yini ni pirigili ka di puma maa kom nyɛ dɔzim.<ref name="Krapovickas-2007" /><ref name="putnam" /> Di nyɛla din be simli ŋɔ zuɣuzaa ka nyɛ din be di ni kamani dabisi yini zuɣu.<ref name="Smith-1950">{{cite journal|last=Smith|first=Ben W.|date=January 1, 1950|title=Arachis hypogaea. Aerial Flower and Subterranean Fruit|journal=American Journal of Botany|volume=37|issue=10|pages=802–815|doi=10.2307/2437758|jstor=2437758}}</ref>
== Composition ==
=== Alaafee binbɔra ===
Vihigu shɛŋa wuhiya ni sima ŋubbu pam nyɛla din taɣiri dɔri shɛŋa.<ref>{{Cite journal|last1=Bao|first1=Ying|last2=Han|first2=Jiali|last3=Hu|first3=Frank B.|last4=Giovannucci|first4=Edward L.|last5=Stampfer|first5=Meir J.|last6=Willett|first6=Walter C.|last7=Fuchs|first7=Charles S.|date=November 21, 2013|title=Association of Nut Consumption with Total and Cause-Specific Mortality|journal=New England Journal of Medicine|volume=369|issue=21|pages=2001–2011|doi=10.1056/NEJMoa1307352|issn=0028-4793|pmc=3931001|pmid=24256379}}</ref><ref name="lpi">{{cite web|year=2009|title=Nuts (including peanuts)|url=http://lpi.oregonstate.edu/mic/food-beverages/nuts|access-date=November 29, 2016|series=Micronutrient Information Center|publisher=Linus Pauling Institute, Oregon State University|location=Corvallis, OR}}</ref> Amaa, vihigu maa bi ti shɛhiranima din yɛn niŋ ŋmahinli. US "Bindira mini tima baŋsim yaɣili", "Tabiibi shɛhira wuhiya amaa ka bi ti shɛhira ni di 1.5 dibu dabisili puli ni nyɛla din filimdi kpam ka ni tooi taɣi suhuni doro."<ref>{{cite web|author=Taylor CL|date=July 14, 2003|title=Qualified Health Claims: Letter of Enforcement Discretion – Nuts and Coronary Heart Disease (Docket No 02P-0505)|url=https://www.fda.gov/Food/IngredientsPackagingLabeling/LabelingNutrition/ucm072926.htm|access-date=October 14, 2015|publisher=Center for Food Safety and Applied Nutrition, FDA}}</ref>
=== Phytochemicals ===
Sima mali tima taɣimalisi binyɛra pam kamani binwɔla din pahi pahi.<ref name="lpi" /><ref name="lpi-res">{{cite web|year=2016|title=Resveratrol|url=http://lpi.oregonstate.edu/mic/dietary-factors/phytochemicals/resveratrol|series=Micronutrient Information Center|publisher=Linus Pauling Institute, Oregon State University|location=Corvallis, OR}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Sales|first1=J. M.|last2=Resurreccion|first2=A. V.|year=2014|title=Resveratrol in peanuts|journal=Critical Reviews in Food Science and Nutrition|volume=54|issue=6|pages=734–70|doi=10.1080/10408398.2011.606928|pmid=24345046|s2cid=13183809}}</ref>
=== Kpam ===
Bɛ mali sim maani kpam din duɣira.<ref>{{cite web|date=2014|title=Nutrition facts for oil, peanut, salad or cooking, USDA Nutrient Data|url=http://nutritiondata.self.com/facts/fats-and-oils/506/2|access-date=January 15, 2015|publisher=Conde Nast, USDA National Nutrient Database, version SR-21}}</ref><ref>{{cite journal|author=Ozcan MM|year=2010|title=Some nutritional characteristics of kernel and oil of peanut (Arachis hypogaea L.)|url=https://www.jstage.jst.go.jp/article/jos/59/1/59_1_1/_pdf|journal=J Oleo Sci|volume=59|issue=1|pages=1–5|doi=10.5650/jos.59.1|pmid=20032593|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Shi L, Lu JY, Jones G, Loretan PA, Hill WA|year=1998|title=Characteristics and composition of peanut oil prepared by an aqueous extraction method|journal=Life Support Biosph Sci|volume=5|issue=2|pages=225–9|pmid=11541680}}</ref>
== Di barina tali ==
Daadamanima shɛba (vaabu 0.6%<ref>{{cite web|date=February 24, 2012|title=Food Allergy Quick Facts|url=http://www.niaid.nih.gov/topics/foodAllergy/understanding/Pages/quickFacts.aspx|access-date=January 30, 2014|publisher=[[National Institute of Allergy and Infectious Diseases]]}}</ref> ban nyɛ United States nima) lahabali wuhiya ni sima nyɛla din tahiri nina kumbu na. Pirimla bɛ ni mali sima pahiri m-maani bindira pam la, sima dibu yi yɛn che din niŋ tɔm pam. Bindiri shɛŋa bɛ ni mali su binyɛra ni lahabaya karimbu nyɛla din ni tooi sɔŋsi gu di dibu.<ref>{{cite web|date=May 14, 2010|title=Peanut Allergy on the Rise: Why?|url=http://www.webmd.com/allergies/news/20100514/peanut-allergies-in-kids-on-the-rise|access-date=May 18, 2010|website=WebMD}}</ref>
Vihigu din jendi sima ni kpe Great Britain saha shɛli mini di ni kpe Israel sahashɛli wuhiya ni nira yi bi daŋ sima dibu o bilim ni nyɛla din ni tooi mali barina.<ref>[http://www.sciencenews.org/view/generic/id/38370/title/Food_allergy_advice_may_be_peanuts Food allergy advice may be peanuts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081109032845/http://www.sciencenews.org/view/generic/id/38370/title/Food_allergy_advice_may_be_peanuts|date=November 9, 2008}}, [[Science News]], December 6, 2008</ref><ref>{{cite journal|last1=Høst|first1=A|last2=Halken|first2=S|last3=Muraro|first3=A|last4=Dreborg|first4=S|last5=Niggemann|first5=B|last6=Aalberse|first6=R|last7=Arshad|first7=SH|last8=Von Berg|first8=A|last9=Carlsen|first9=KH|last10=Duschén|first10=Karel|last11=Eigenmann|first11=Philippe A.|display-authors=8|year=2008|title=Dietary prevention of allergic diseases in infants and small children|journal=Pediatric Allergy and Immunology|volume=19|issue=1|pages=1–4|doi=10.1111/j.1399-3038.2007.00680.x|pmid=18199086|last12=Hill|first12=David|last13=Jones|first13=Catherine|last14=Mellon|first14=Michael|last15=Oldeus|first15=Göran|last16=Oranje|first16=Arnold|last17=Pascual|first17=Cristina|last18=Prescott|first18=Susan|last19=Sampson|first19=Hugh|last20=Svartengren|first20=Magnus|last21=Wahn|first21=Ulrich|last22=Warner|first22=Jill A.|last23=Warner|first23=John O.|last24=Vandenplas|first24=Yvan|last25=Wickman|first25=Magnus|last26=Zeiger|first26=Robert S.|s2cid=8831420}}</ref>
Sima nyɛla bɛ ni lahi mali shɛli m-maani bihi kpaʒerima.<ref name="lack">{{cite journal|vauthors=Lack G, Fox D, Northstone K, Golding J|year=2003|title=Factors Associated with the Development of Peanut Allergy in Childhood|journal=New England Journal of Medicine|volume=348|issue=11|pages=977–85|doi=10.1056/NEJMoa013536|pmid=12637607|doi-access=free|s2cid=13280248}}</ref> Sima doriti ni tooi lahi yina binwɔla din tiri kpama ni.<ref name="lack" />
United States shikuru shɛŋa mini luɣ'shɛŋa zaɣisila sima mini bɛ ni mali sim m-maani binyɛri shɛŋa zaa.<ref>{{cite news|last=Hartocollis|first=Anemona|date=September 23, 1998|title=Nothing's Safe: Some Schools Ban Peanut Butter as Allergy Threat|work=[[The New York Times]]|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?sec=health&res=9907E3D81E30F930A1575AC0A96E958260|access-date=August 18, 2009}}</ref><ref>{{cite news|last=Nevius|first=C.W.|date=September 9, 2003|title=One 5-year-old's allergy leads to class peanut ban|work=[[San Francisco Chronicle]]|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/chronicle/archive/2003/09/09/MN79933.DTL%0D|access-date=August 18, 2009|archive-date=December 23, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081223161929/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/chronicle/archive/2003/09/09/MN79933.DTL|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|date=September 14, 2008|title=School peanut ban in need of review|url=http://www.nashuatelegraph.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20080914/OPINION01/309149938|access-date=August 18, 2009|work=Nashua Telegraph}}{{Dead link|date=August 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> Amaa, dihitabili kani ni lala zaɣisibu ŋɔ kari di ni tiri dɔri shɛŋa. Yuuni 2015 vihigu din niŋ Canada bɛ nya waliginsim din be shikuru shɛŋa din zaɣisili mini ban saɣiti li sunsuuni.<ref>{{Cite journal|last1=Cherkaoui|first1=Sabrine|last2=Ben-Shoshan|first2=Moshe|last3=Alizadehfar|first3=Reza|last4=Asai|first4=Yuka|last5=Chan|first5=Edmond|last6=Cheuk|first6=Stephen|last7=Shand|first7=Greg|last8=St-Pierre|first8=Yvan|last9=Harada|first9=Laurie|date=January 1, 2015|title=Accidental exposures to peanut in a large cohort of Canadian children with peanut allergy|journal=Clinical and Translational Allergy|volume=5|page=16|doi=10.1186/s13601-015-0055-x|issn=2045-7022|pmc=4389801|pmid=25861446|doi-access=free}}</ref><ref name="The anaphylaxis campaign">{{cite web|title=The anaphylaxis campaign: peanut oil|url=http://www.anaphylaxis.org.uk/information/peanut_oil.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080418090105/http://www.anaphylaxis.org.uk/information/peanut_oil.html|archive-date=April 18, 2008|access-date=August 18, 2009|publisher=Anaphylaxis.org.uk}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Hoffman DR, Collins-Williams C|year=1994|title=Cold-pressed peanut oils may contain peanut allergen|journal=The Journal of Allergy and Clinical Immunology|volume=93|issue=4|pages=801–2|doi=10.1016/0091-6749(94)90262-3|pmid=8163791|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Hourihane JO, Bedwani SJ, Dean TP, Warner JO|year=1997|title=Randomised, double blind, crossover challenge study of allergenicity of peanut oils in subjects allergic to peanuts|journal=BMJ|volume=314|issue=7087|pages=1084–8|doi=10.1136/bmj.314.7087.1084|pmc=2126478|pmid=9133891}}</ref>
== Di zaŋ ku bukaata ==
{{more citations needed|section|date=December 2017}}
==== Sim'muni ====
[[Lahabali_kɔligu:Peanutjar.jpg|left|thumb|Roasted peanuts as snack food]]
Sima shɛbu n-nyɛ din niŋ bayana. Simkuma ni tooi she di wɔɣu ni be ka bɛ zaŋli pɔbi binshɛɣuni ka zaŋ tulim kamani {{cvt|177|C}} n-sheli kamani minti pinaanu zaŋ chaŋ minti pishi sunsuuni (di wɔɣu ni).
Sim'waara tooi be India, China, West Africa, ni southern United States.
Sim'kaha mini sim'maha mali waliginsim. Sim'maha nyɛla sima din yi puuni na ka na bi dɛli kuui. Sim'kaha bi duɣi amaa ka leei kuui.<ref>{{cite web|title=FAQ|url=http://www.boiledpeanuts.com/faq.html|website=BoiledPeanuts.com|publisher=The Lee Bros|accessdate=October 30, 2011|access-date=September 8, 2024|archive-date=November 13, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111113031350/http://www.boiledpeanuts.com/faq.html|url-status=dead}}</ref>
==== Sima kpam ====
[[Lahabali_kɔligu:4_gallons_of_peanut_oil.jpg|thumb|Peanut oil]]
Sima kpam nyɛla bɛ ni mali shɛli duɣiri bindira ka di mali ʒeɣu din viɛla.<ref>{{cite web|title=Food Allergen Labeling and Consumer Protection Act of 2004 (Public Law 108-282, Title II)|url=https://www.fda.gov/Food/LabelingNutrition/FoodAllergensLabeling/GuidanceComplianceRegulatoryInformation/ucm106187.htm|access-date=May 30, 2011|website=FDA.gov|publisher=US Food & Drug Administration}}</ref>
==== Sim'moli ====
[[Lahabali_kɔligu:PeanutButter.jpg|thumb|Peanut butter]]
Sim'moli nyɛla bindirgu ka bɛ mali sima maani li. Bɛ tooi mali binshɛŋa gabiri din ni ka di pahirili nyaɣisim. Tuma du'zuɣuri pam mali li m-maani binyɛri shɛŋa pahiri kamani chokileeti.<ref>{{cite web|last=Boyd|first=Kristine|date=November 6, 2017|title=Crazy Peanut Butter Flavors You Need to Try Now! | Parenting|url=https://www.tlc.com/parenting/crazy-peanut-butter-flavors-you-need-to-try-now-|website=TLC.com|publisher=|accessdate=August 6, 2022}}</ref> Shɛba ŋmaari sim'moli niŋdi paanu ni n-ŋubira.<ref>{{cite web|date=2012|title=U.S. Exports of (NAICS 311911) Roasted Nuts & Peanut Butter With All Countries|url=https://www.census.gov/econ/isp/sampler.php?naicscode=311911&naicslevel=6|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150619221251/http://www.census.gov/econ/isp/sampler.php?naicscode=311911&naicslevel=6|archive-date=June 19, 2015|website=census.gov|publisher=US Census Bureau}}</ref><ref>{{cite web|last1=Chakravorty|first1=Rup|title=Breeding a better peanut butter|url=https://www.agronomy.org/science-news/breeding-better-peanut-butter|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151110080259/https://www.agronomy.org/science-news/breeding-better-peanut-butter|archive-date=November 10, 2015|access-date=October 15, 2015|website=agronomy.org|publisher=American Society of Agronomy}}</ref>
==== Sim'zim ====
Sim'sim nyɛla bɛ ni mali shɛli pahiri bindira dabisim di duɣibu sheei.
==== Sima alaafe binbɔra ====
Sima tiri alaafee yɛlibɔra paai kamani vaabu pisopɔin<ref name="Wang16">{{cite book|last=Wang|first=Qiang|title=Peanuts: processing technology and product development|publisher=Academic Press, Elsevier|year=2016|isbn=978-0-12-809595-9|location=London|doi=10.1016/C2015-0-02292-4|oclc=951217525}}</ref>
==== Latin America ====
Sima niŋ bayana pam Peruvian mini co bindira ni. Kamani shɛhira, di be Peru bindirigu yuli booni "''picante de cuy" puuni.''<ref>{{cite web|title=Gastronomía de Huánuco - Platos típicos - Pachamanca Picante de cuy|url=http://www.huanuco.com/departamento/cultura/gastronomia/|access-date=October 26, 2015|website=huanuco.com}}</ref>. Yaha di lahi be Peruvian tiŋgbani yuli booni Arequipa bindirigu yuli booni "''ocopa"'' puuni.<ref>{{cite web|title=Menú, recetas, cocina, nutricion|url=http://menuperu.elcomercio.pe/recetas/ocopa-1197|access-date=October 26, 2015|website=menuperu.elcomercio.pe|archive-date=November 17, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117021747/http://menuperu.elcomercio.pe/recetas/ocopa-1197|url-status=dead}}</ref> Bɛ boonila lala bindira ŋɔ zaa "''ajíes"'', din gbunni nyɛ "naanzu tula", kamani "''ají de pollo"'' ni "''ají de mariscos''". <ref>{{cite web|title=Demystifying mole, Mexico's national dish|url=http://www.mexconnect.com/articles/2122-demystifying-mole-m%C3%A9xico-s-national-dish|access-date=August 20, 2010|website=mexconnect.com}}</ref>
Bɛ lahi mali sima maani toofiinima pam. Mexico tiŋgbani ni, di zooya pam ka bɛ mali li m-maani bindira balibu pam.<ref>{{cite web|date=December 20, 2019|title=Brazilian sweets and desserts you must taste|url=https://riodejaneirobycariocas.com/7-brazilian-sweets-and-desserts-you-must-taste-in-rio-de-janeiro/|access-date=April 8, 2023|website=riodejaneirobycariocas.com}}</ref>
==== Southeast Asia ====
[[Lahabali_kɔligu:9471Peanuts_snack_of_the_Philippines_06.jpg|thumb|Fried peanuts in the Philippines]]
Sima zooya pam Southeast Asia bindira ni, kamani [[Malaysia]], [[Vietnamese cuisine|Vietnam]], ni [[Indonesian cuisine|Indonesia]], ka bɛ mali li m-pahiri bindira viɛlim. Sima ni yɛn kpe Indonesia di yila [[Philippines]] kpe ni, luɣ'shɛli bɛ ni daa yihi di belim Mexico kuli bɛ ni daa be Spanish sulinsi ni.
Indonesia bindiri shɛŋa ni sima ni be n-nyɛ ''gado-gado'', ''pecel'', ''karedok'', ni ''ketoprak''.
[[Lahabali_kɔligu:Boiled_Groundnut.jpg|thumb|Boiled groundnuts (peanuts)]]
==== West Africa ====
Sima niŋdi pam [[Mali]] polo ni tinsi kamani [[Ivory Coast]], [[Burkina Faso]], [[Ghana]], [[Nigeria]], ni [[Senegal]]; Sima zaa biɛhisi tooi ŋmanila taba.
Sima pahirila Mali nimdi kpa yuli booni "''maafe" puuni''. Ghana tiŋgbani ni, sim'moli nyɛla bɛ ni mali shɛli duɣiri ʒeri, "''nkate nkwan"''.<ref name="Ghanaian cuisine">Ghanaian cuisine</ref> Bɛ ni tooi lahi zaŋli pahi duɣi [[Ghanaian cuisine|''oto'']].<ref name="Ghanaian cuisine" />
[[Lahabali_kɔligu:Plante_d'arachide.jpg|thumb|Peanut plant.]]
==== East Africa ====
Sima pahirila [[Malawi]] bindira pam ni, ni [[Zambia]] yaɣ'shɛŋa polo, ka lala bindira ŋɔ ŋmani taba pam lala tiŋgban ŋɔ ni. Bɛ lahi maani sim'moli din gburisi [[Uganda]] ka mali li n-diri shinkaafa. <ref>{{cite web|date=April 8, 2008|title=Ebinyebwa; a tale of the Ugandan groundnut stew|url=http://www.monitor.co.ug/SpecialReports/ugandaat50/-/1370466/1381822/-/uj1i9az/-/index.html|access-date=December 28, 2015|website=monitor.co.ug|publisher=Daily Monitor/Monitor Publications Ltd|place=Kampala, Uganda}}</ref>
==== North America ====
[[Lahabali_kɔligu:Roasted_Peanuts_(2019).jpg|thumb|Fried curry peanuts]]
Georgia tiŋgbani m-be tooni ni sima kɔbu polo United States tiŋgbani ni, di sula vaabu pihinu yini ka tiŋgbani maa zaa sima ni. Yuuni 2014, pukpariba daa komi kpuɣi sima yiika tuhi kɔbisini ni pihiwɔi ni yini sima, ka di yihi liɣiri "2.4 billion pounds" na. Pukpari ŋun yuli daa du pam n-daa nyɛ Jimmy Carter ŋun yina [[Sumter County, Georgia]] ŋun daa niŋ tiŋgbani maa tiŋgbani zuɣulana U.S. yuuni 1976.<ref>John Beasley, "Peanuts" ''New Georgia Encyclopedia'' (2019) [https://www.georgiaencyclopedia.org/articles/business-economy/peanuts/ online]</ref>
United States mini Canada tiŋgbani ni, bɛ malila sima maani toofinima mini binmalisi shɛŋa.<ref name="pbc">{{cite web|date=2017|title=Peanuts in Canada|url=http://www.peanutbureau.ca/all-about-peanuts/peanuts-in-canada.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207015440/http://www.peanutbureau.ca/all-about-peanuts/peanuts-in-canada.html|archive-date=December 7, 2017|access-date=December 6, 2017|website=peanutbureau.ca|publisher=Peanut Bureau of Canada}}</ref> United States tiŋgbani ni, sima bindira nyɛla niriba ni yuri shɛli pam.<ref>{{cite web|last1=Martinez-Carter|first1=Karina|date=February 14, 2014|title=As American as peanut butter|url=https://psmag.com/social-justice/american-peanut-butter-73234|access-date=December 6, 2017|website=psmag.com|publisher=Pacific Standard}}</ref><ref>{{Cite book|last=Smith|first=Andrew F.|url=https://books.google.com/books?id=7-WcKK01H1cC|title=Fast Food and Junk Food: An Encyclopedia of What We Love to Eat|date=2012|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-39393-8|page=41|language=en}}</ref> Sim'moli n-nyɛ sima bindirgu din niŋ bayana.<ref name="npb">{{cite web|date=2017|title=History of Peanuts & Peanut Butter|url=http://nationalpeanutboard.org/peanut-info/history-peanuts-peanut-butter.htm|access-date=December 6, 2017|website=nationalpeanutboard.org|publisher=US National Peanut Board|archive-date=December 7, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207012554/http://nationalpeanutboard.org/peanut-info/history-peanuts-peanut-butter.htm|url-status=dead}}</ref> Sima ʒeri nyɛla din be bindira kɔhibu shee.<ref>{{cite web|date=September 19, 2012|title=The history of peanut soup|url=http://thevirginiamarketplace.blogspot.ca/2012/09/peanut-soup-mix-considered-asouthern.html|access-date=December 6, 2017|publisher=The Virginia Marketplace}}</ref><ref>{{cite web|date=2017|title=16 Fun Facts about Peanuts & Peanut Butter; Number 13|url=http://nationalpeanutboard.org/peanut-info/fun-facts.htm|access-date=December 6, 2017|website=nationalpeanutboard.org|publisher=US National Peanut Board|archive-date=November 23, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171123140938/http://nationalpeanutboard.org/peanut-info/fun-facts.htm|url-status=dead}}</ref>Amerika tiŋgbani ni, ninsali yini kam diri sima paari kamani "{{convert|6|lb|kg||abbr=on|order=flip}}" yuuni puli ni.<ref name="npb" />
=== Malibu ===
==== Ko n-kpuɣi ====
{| class="wikitable floatright"
! colspan="2" |Peanut production, 2020
<small>(millions of [[Tonne|tonnes]])</small>
|-
!Country
!Production
|- style="text-align: center;"
|{{CHN}}
| style="text-align: center;" |18.0
|- style="text-align: center;"
|{{IND}}
| style="text-align: center;" |10.0
|- style="text-align: center;"
|{{NGA}}
| style="text-align: center;" |4.5
|- style="text-align: center;"
|{{USA}}
| style="text-align: center;" |2.8
|- style="text-align: center;"
|{{SDN}}
| style="text-align: center;" |2.8
|- style="text-align: center;"
|'''World'''
| style="text-align: center;" |'''53.6'''
|-
| colspan="2" style="text-align: center;" |<small>Source: FAOSTAT, United Nations<ref name="FAOSTAT-2020">{{cite web|date=2020|title=Peanut (groundnuts with shell) production in 2020|url=http://www.fao.org/faostat/en/#data/QC|access-date=May 17, 2022|publisher=FAOSTAT, Food and Agricultural Organization of the United Nations, Statistics Division}}</ref></small>
|}
Yuuni 2020, dunia zaa ni daa ko n-kpuɣi sim'shɛli daa yiɣisi la kpalinsi miliyɔŋ pihinu ni anahi, vaabu dibaa anii pahibu yuuni 2019 dini zuɣu.<ref name="FAOSTAT-2020" /> China daa sula vaabu pihita ni anahi dunia zaa dini maa ni, ka India paya ni vaabu pishi yinika . Tiŋgbani shɛŋa ban gba daa kpaŋ bi maŋa n-nyɛ [[Nigeria]], [[United States]], ni Sudan.<ref name="FAOSTAT-2020" />
==== Tuma du'zuɣuri ni ====
Tuma du'zuɣuri mali sima maani binyɛra balibu pam. Peenta, gbana polisibu, ni binnɛma tima mini din pahi pahi.
=== Di m-pooi dɔriti ===
Dini mali afee yɛlibɔra pam la zuɣu, sima tooi sɔŋdi tuhiri dɔriti din yirina bindiri di m-pooi dɔriti ni. "Plumpy Nut", "MANA Nutrition",<ref>{{cite web|last=Raymond|first=Bret|title=Rwaza Health Centre: Efficacy Study Results|url=http://mananutrition.org/img/uploads/MANA-Report-final.pdf|access-date=July 15, 2011|website=mananutrition.org|publisher=MANA Nutrition}}{{Dead link|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ni "Medika Mamba"<ref>{{cite web|title=Meds & Food For Kids :: — Medika Mamba|url=http://mfkhaiti.org/index.php/the_solution/medika_mamba/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100408043914/http://mfkhaiti.org/index.php/the_solution/medika_mamba|archive-date=April 8, 2010|access-date=April 23, 2010|work=mfkhaiti.org|df=mdy-all}}</ref> nyɛla din mali alaafee ka tiri yaa ka lahi tibiri dɔriti pam."[[World Health Organization]], [[UNICEF]], Project Peanut Butter, ni Doctors Without Borders" nyɛla ban mali lala binyɛra ŋɔ n-sɔŋdi tiŋgbana din na bɔri sɔŋsim bihi.
=== Binkɔbiri bindirigu ===
Simli bimbili zuɣuzaa maa nyɛla bɛ ni tooi yunsi shɛli leei "silage".<ref name=heuze2017>Heuzé V., Thiollet H., Tran G., Lebas F., 2017. Peanut forage. Feedipedia, a program by INRA, CIRAD, AFZ, and FAO. https://www.feedipedia.org/node/695 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170824174944/https://www.feedipedia.org/node/695 |date=August 24, 2017 }}</ref>
Di vari ŋɔ nyɛla bɛ ni mali shɛli tiri binkɔbiri ka bɛ ŋubira ka lahi mali pahiri tam. "'''Groundnut cake"''' nyɛla bindirigu zaŋ n-ti niɣi.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xq5Nxnd7v5MC&q=Preparation+of+groundnut+cake&pg=PA73|title=Fermented Grain Legumes, Seeds and Nuts|access-date=May 25, 2015|isbn=9789251044445|last1=Deshpande|first1=S. S.|year=2000|publisher=Food & Agriculture Org. }}</ref> Di nyɛla bindiri shɛŋa din mali anfaani zaŋ n-ti binkɔbiri zaɣ'yini ka tiriba alaafee.<ref>{{cite web|url=https://secure.jbs.elsevierhealth.com/action/getSharedSiteSession?rc=1&redirect=http%3A%2F%2Fwww.animalfeedscience.com%2Farticle%2F0377-8401%2886%2990108-2%2Fabstract&code=anifee-site|title=Palm kernel meal as a feed for poultry. 1. Composition of palm|work=Journal of Animal feed science|access-date=May 25, 2015}}{{Dead link|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Di yi niŋ ka lala bindirigu ŋɔ bi nya zani suŋ di nyɛla binshɛli dɔro booni "aflatoxin" ni tooi kpɛ shɛli ni ka di nyɛ di ni tooi tahi "Aspergilus flavus" mini "Aspergilus parasiticus".<ref>{{cite web|url=http://www.fao.org/wairdocs/ilri/x5480e/x5480e03.htm|title=3. Feed values and feeding potential of major agro-byproducts|work=fao.org|access-date=May 25, 2015|archive-date=May 28, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150528215615/http://www.fao.org/wairdocs/ilri/x5480e/x5480e03.htm|url-status=dead}}</ref> Lala bindirigu ŋɔ nyɛla din sɔŋdi binkɔbiri ka bɛ zoora ka nyɛ din mali kpam gba di puuni.{{Citation needed|date=December 2019|reason=removed citation to predatory publisher content}}
Sim'shɛŋa gba nyɛla bɛ ni tooi zaŋ shɛli leei bindirigu zaŋ n-ti binkɔbiri.<ref>Heuzé V., Thiollet H., Tran G., Bastianelli D., Lebas F., 2017. Peanut seeds. Feedipedia, a program by INRA, CIRAD, AFZ, and FAO. https://www.feedipedia.org/node/55 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170824180241/https://www.feedipedia.org/node/55 |date=August 24, 2017 }}</ref>
Saha shɛŋa bɛ nyɛla ban nimdi sima ŋɔ ka di leeri zim pɔi ka bɛ mali li n-tiri binkɔbiri di gbaai bahindi binkɔbi shɛba ban puya anahinahi.<ref>Heuzé V., Thiollet H., Tran G., Edouard N., Bastianelli D., Lebas F., 2017. Peanut hulls. Feedipedia, a program by INRA, CIRAD, AFZ, and FAO. https://www.feedipedia.org/node/696 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170824215328/https://www.feedipedia.org/node/696 |date=August 24, 2017 }}</ref>
== Di kɔbu ==
[[File:Arachis hypogaea 006.JPG|thumb|left|Peanut pegs growing into the soil. The tip of the peg, once buried, swells and develops into a peanut fruit.]]
Sima nyɛla bɛ ni tooi kɔri shɛli tamkpaɣu zim ni din tam nyɛ pH zaŋ n-ti 5.9–7. Sima nyɛla din sɔŋdi tamkpaɣu kulim.<ref name="Baughman" /> Lala zuɣu di nyɛla din kpa talahi bimbira taɣi gili biri ni. Yaha sima yam gba nyɛla din pahiri tam kulim ka boori dɔriti mini mɔri yɛligibu. Ŋmahinli [[Texas]], sima din be yuma ata bimbila kɔn taɣi ni kawaana nyɛla din yɛn niŋ viɛnyɛla kamani kɔbigi puuni vaabu pihinu gari sim'shɛŋa din bi kɔri ka taɣiri ni kawaana.<ref name="Baughman" /> Tabibi binyɛri shɛŋa mini tiŋgbani binneen bihi nyɛla din sɔŋ sima viɛnyɛla niŋbu .<ref name="Baughman">Baughman, Todd; Grichar, James; Black, Mark; Woodward, Jason; Porter, Pat; New, Leon; Baumann, Paul; McFarland, Mark "[http://peanut.tamu.edu/files/2012/04/D__peanut_pdfs_productionguide07_3_11.pdf Texas Peanut Production Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304205427/http://peanut.tamu.edu/files/2012/04/D__peanut_pdfs_productionguide07_3_11.pdf|date=March 4, 2016}}" (PDF). [[Texas A&M University]]. Retrieved October 16, 2015, </ref> Sima nyɛla din bori tulim bela di piligu zaŋ hali ni di niŋbu ni din yɛn che ka di tooi niŋ viɛnyɛla. Di nyɛla niri ni tooi kɔ shɛli ni kom din nyɛ {{convert|350|mm|in|abbr=on|sigfig=2}} ,<ref name="Schilling-2003" /> amaa di viɛnyɛla zaa nyɛla {{convert|500|mm|in|abbr=on|sigfig=2}}.<ref>{{cite web |last=Jauron |first=Richard |url=http://www.ipm.iastate.edu/ipm/hortnews/1997/5-2-1997/peanuts.html |title=Growing Peanuts in the Home Garden | Horticulture and Home Pest News |publisher=Ipm.iastate.edu |date=February 5, 1997 |access-date=May 30, 2011 |archive-date=October 12, 1999 |archive-url=https://web.archive.org/web/19991012200626/http://www.ipm.iastate.edu/ipm/hortnews/1997/5-2-1997/peanuts.html |url-status=dead }}</ref> Di doli la simli maa ni nya kom shɛm sanzali, lala tiŋgbani maa tam ni din kam pahi, sima ni tooi kɔn kpuɣi biɛɣ'pihiwɔi zaŋ chaŋ biɛɣ'kɔbigi ni pihita niri yi biri li nyaaŋa ka sim'shɛŋa din mabiligu nyɛ ''A. h. hypogaea nyɛ din zaŋdi biɛɣ'kɔbigi ni pishi zaŋ chaŋ biɛɣ'kɔbigi ni pihinu sunsuun'' .<ref name="Schilling-2003">{{cite web |url=http://museum.agropolis.fr/pages/savoirs/arachide/arachide.htm |title=L'arachide histoire et perspectives |date=February 5, 2003 |access-date=October 16, 2015 |website=L'arachide histoire et perspectives |publisher=Agropolis Museum |last=Schilling |first=Robert |archive-date=May 4, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504233111/http://www.museum.agropolis.fr/pages/savoirs/arachide/arachide.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://aces.nmsu.edu/pubs/_circulars/CR-645.pdf |title=New Mexico Peanut Production |date=July 2009 |access-date=October 16, 2015 |website=Circular-645 |publisher=New Mexico State University |last1=Marsalis |first1=Mark |last2=Puppala |first2=Naveen |last3=Goldberg |first3=Natalie |last4=Ashigh |first4=Jamshid |last5=Sanogo |first5=Soumaila |last6=Trostle |first6=Calvin}}</ref><ref>{{cite web |title=Peanut |url=https://www.hort.purdue.edu/newcrop/afcm/peanut.html |website=www.hort.purdue.edu |access-date=October 16, 2015}}</ref> Di mabiligu din nyɛ ''A. h. hypogaea'' nyɛ din niŋdi pam ka bɛ tooi kpaŋsiri niriba di kɔbu luɣishɛŋa saa ni miri yuura.
[[File:Cultivation of peanut crop in Junagadh region of Western India.jpg|thumb|left|Cultivation of peanut crop at the [[India]]n [[Directorate of Groundnut Research]] ([[Junagadh]], [[Gujarat]], 2009)]]
Simli bimbili nyɛla din kuli niŋdi puma saha kam saha shɛli di yi ti piligi walla niŋbu ka lala zuɣu che ka sima ŋɔ shɛŋa bɛ bira hali di kpuɣibu saha yi ti paagi. Niri yi bori ni a kɔ sima nya pam di kpuɣibu saha ŋɔ nyɛ din kpa talahi. Di yi niŋ ka niri kɔ sima ka daŋli kpuɣibu pɔi ni di saha sima maa nyɛla din na bɛn bii, nirimi yi lahi yuugi di kpuɣibu din bili yaha.<ref name="PCA_Harvesting" /> Niri yi yɛn kɔn kpuɣi sima di bimbili maa zaa mini di gbunni wɔla maa zaa nyɛla bɛ ni yihiri shɛli na tankpaɣu ni.<ref name="PCA_Harvesting" /> Sim'pɔɣiri nyɛ pɔbi sim'bilim ŋɔ.
Bin'shɛŋa din tooi che ka sima bi niŋdi pam nyɛ sanzali mini tulim pam ti yaɣi .<ref>{{cite book
| title= Soils, Plant Growth and Crop Production Volume II
| chapter= Growth and Production of Groundnuts
| editor=Willy H. Verheye
| date=2010
| publisher=[[EOLSS]] Publishers
| isbn=978-1-84826-368-0
| url=https://www.eolss.net/ebooklib/bookinfo/soils-plant-growth-crop-production.aspx
| page=153
}}</ref>
[[File:Harvest of peanuts.jpg|thumb|upright|Harvest of peanuts ([[Bandjoun]], [[Cameroon]], 2016)]]
Sima kɔn kpuɣi nyɛla ʒibuyi.<ref name="Bilello-2016">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=yZc_DQAAQBAJ&q=flavor,+oil+content,+size,+shape,+and+disease+resistance+peanuts&pg=PA93 |title=21st Century Homestead: Nitrogen-Fixing Crops |last=Bilello |first=Stanley |publisher=Lulu.com |isbn=9781365452901 |pages=93–94 |language=en |date=October 10, 2016}}{{self-published source|date=February 2020}}</ref> Lɛbiginsim ni be luɣishɛŋa maa bɛ mali la maʒini nima sibiri sima ŋɔ. Maʒini ŋɔ nyɛla din yɛn ŋmaai din gbunni jila maa tariga ka yihi di mini tankpaɣu na. Di nyaaŋa bɛ yɛn che la sima ŋɔ sɔŋ dabaa ata zaŋ chaŋ dabaa anahi sunsuun ka di kuui pɔi ka bɛ naayi pɛli. Luɣishɛŋa lɛbiginsim ni na kani nuhi ka bɛ mali sibiri sima ŋɔ.<ref name="PCA_Harvesting">{{cite web |url=http://www.pca.com.au/howgrown.php?subaction=showfull&id=1207540158&archive=&start_from=&ucat=25& |title=How peanuts are Grown – Harvesting – PCA |publisher=Peanut Company of Australia |access-date=May 30, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080719165546/http://www.pca.com.au/howgrown.php?subaction=showfull&id=1207540158&archive=&start_from=&ucat=25& |archive-date=July 19, 2008}}</ref> .
== Di daafaan' nima==
Sima nyɛla din binbela shɛli ŋan mali bukaatanima pam n-ti ninsalinima, binkɔbiri ni tingbani shɛli din mali kɔrili maa.
# Sima nyɛla din mali shɛli doori kpam
# Di nyɛla daadama ni ŋubiri binshɛli, di zaɣ'kaha, din chim, din waagi bee di din shɛ, ka di nyɛ bindirigu.
=== Di binniɛma mini dɔriti tuhibu bee taɣibu ===
Di yi ti niŋ ka simli bimbila nya sanzali saha shɛli di wɔla ŋɔ niŋda bee ka di bi niŋ naai, di nyɛla din yɛn gbaai dɔri shɛli beni bɛ booni li "mold Aspergilus flavours" ka di ni tooi che ka di bi niŋ viɛnyɛlla. Sim' shɛli sanzali ni zabi pam ni dɔro ni gbaai nyɛla din bi niŋ di paari dini di yɛn niŋ shɛm.<ref>{{cite journal | pmid = 11817138 | volume=42 | issue=4 | title=[Proportion of aflatoxin B1 contaminated kernels and its concentration in imported peanut samples] |date=August 2001 | journal=Shokuhin Eiseigaku Zasshi | pages=237–42 | doi = 10.3358/shokueishi.42.237 | last1 = Hirano | first1 = S | last2 = Shima | first2 = T | last3 = Shimada | first3 = T| doi-access = free }}</ref> United States tuma duu zaŋ n-ti pukparilim nyɛla ban daa niŋ vihigu zaŋ chaŋ dɔro yi gbaai simli yaɣa kamani pinaanu nyɛla di ni yɛn saɣim simli maa zaa. Lala tuma duu ŋɔ nyɛla ban m-bo so shɛŋa bɛ ni yɛn niŋ shɛm gu ka taɣi lala sima dɔriti ŋɔ.<ref>7 CFR 2011 – Part 996a{{Full citation needed|date=November 2012}}</ref>Sim' shɛŋa bɛ ni nya ka dɔro mali nyɛla bɛ ni tooi mali shɛli niŋdi kpam din yɛn che ka bɛ yihi lala dɔro ŋɔ.<ref>{{cite web|url=https://newfoodeconomy.org/georgia-peanut-farmers-face-an-unlikely-challenge-shelling/|title=Why Georgia farmers decided to shell their own peanuts|date=April 26, 2017|website=New Food Economy|language=en-CA|access-date=July 4, 2019|archive-date=July 4, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190704053851/https://newfoodeconomy.org/georgia-peanut-farmers-face-an-unlikely-challenge-shelling/|url-status=dead}}</ref>
Bimbili ŋɔ vari gba nyɛla dɔri shɛli beni ka bɛ booni li "''Alternaria arachidis' ni tooi gbaai''.<ref>{{cite web |title=Species Fungorum - Names Record |url=https://www.speciesfungorum.org/Names/NamesRecord.asp?RecordID=308498 |website=www.speciesfungorum.org |access-date=August 7, 2023}}</ref>
==Anfooninima==
<gallery mode="packed">
File:Roasted Peanuts with shell.jpg|Roasted Peanuts with shell
File:Nut warning 1.jpg|A warning sign for the presence of peanuts and peanut dust
File:Arachis hypogaea Flower.jpg|''Arachis hypogaea'' flower
File:Peanut stalks.jpg|Peanut pegs penetrating the ground
File:Peanut closeup.jpg|Textural detail
File:Closeup of Peanuts, selling at a market in Jagadishpur Hat.jpg|Closeup of Peanuts, selling in India.
File:Developing pods of Peanut.jpg|Developing pods of peanut
File:Peanut harvester.JPG|Track-type peanut harvester
File:Peanut Collection (8074787813).jpg|Harvesting peanuts by hand ([[Haiti]], 2012)
File:SevMamra.jpg|A bowl of [[sev mamra]], consisting of puffed rice, peanuts and fried seasoned noodles
File:Peanut chikki, a popular foodstuff of jaggery and peanut is available commercially all over India.jpg|Peanut sweet known as [[chikki]] made from peanuts and [[jaggery]]
</gallery>
==Lihimi m-pahi==
{{div col|colwidth=30em}}
* [[African Groundnut Council]]
* [[BBCH-scale (peanut)]]
* [[Beer Nuts]]
* [[Columbian exchange]]
* [[Cracker nuts]]
* [[Ground nut soup]]
* [[List of peanut dishes]]
* [[List of edible seeds]]
* [[Peanut pie]]
* [[Power snack]]
* [[Tanganyika groundnut scheme]], a failure started in 1951
* [[Universal Nut Sheller]]
{{div col end}}
==Kundivihira==
<references/>
==Further reading==
* Beasley, John. "Peanuts." ''New Georgia Encyclopedia'' (2019) [https://www.georgiaencyclopedia.org/articles/business-economy/peanuts/ online]; 49% of the American peanut crop is grown in the state of Georgia.
* Cumo, Christopher, ed. ''Foods That Changed History: How Foods Shaped Civilization from the Ancient World to the Present'' (Facts on File, 2015) [https://archive.org/details/foodsthatchanged0000cumo online]
* Hammons, R. O. "The origin and history of the groundnut" in ''The groundnut crop: a scientific basis for improvement'' (Springer Netherlands, 1994) pp. 24-42.
* Hughes, Meredith Sayles. ''Spill the Beans and Pass the Peanuts: Legumes'' (Lerner, 1999).
* Johnson, Sylvia A. ''Tomatoes, Potatoes, Corn, and Beans: How the Foods of the Americas Changed Eating around the World'' (Atheneum Books, 1997). [https://archive.org/details/tomatoespotatoes00john online]
* Krampner, Jon. ''Creamy and Crunchy: An Informal History of Peanut Butter, the All-American Food'' (Columbia University Press, 2013).
* Singh, B., and U. Singh. "Peanut as a source of protein for human foods." ''Plant Foods for Human Nutrition'' 41 (1991): 165-177. [http://oar.icrisat.org/4992/1/PlantFoodsforHumanNutrition_41_2_165-177_1991.pdf online]
* Skolnick, Helen S., et al. "The natural history of peanut allergy." ''Journal of allergy and clinical immunology'' 107.2 (2001): 367-374. [https://cdr.lib.unc.edu/downloads/sb397b298 online]
* Smart, J. ''The Groundnut Crop: A Scientific Basis for Improvement'' (Chapman and Hall, 1994)
* Smith, Andrew F. ''Peanuts: The illustrious history of the goober pea'' (University of Illinois Press, 2002).
* United States. Bureau of Agricultural Economics. ''Peanuts in southern agriculture'' (1947) [https://archive.org/details/peanutsinsouther65unit/page/n2/mode/1up online]
* Variath, Murali T., and P. Janila. "Economic and academic importance of peanut." in ''The peanut genome'' (2017): 7-26. [http://oar.icrisat.org/10492/1/Economic%20and%20Academic%20Importance.pdf online]
[[Pubu:Lahabaya zaa]]
[[Pubu:Bimbilli]]
{{stub}}
glrfv1i4ujhy9mav9exmw3erq2pwpr8
Yalim
0
9051
138501
128260
2026-05-31T21:54:04Z
InternetArchiveBot
118
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
138501
wikitext
text/x-wiki
{{E-Class}}{{Databox}}
'''Yalim''' / '''Yɛlim''' (''sodium chloride'')<ref>Naden, Tony. 2014. [https://www.webonary.org/dagbani/download/ ''Dagbani dictionary'']. Webonary.</ref> yɛlim nyɛla binshɛli bɛ ni mali n-niŋdi bindirigu puuni, din yɛn che ka di pahi la bindirigu maa nyaɣisim. Di mi nyɛla bɛ ni tooi zooi ka bɛ booni binshɛɣu teebuli zuɣu yɛlim. Yɛlim nyɛla din kuli niŋ talahi pam bee din kuli mali bukaata pam zaŋ ti biɛhigu nangbanyini. Yalim nyɛla dunia nam tɛri puuni shɛli din mali kamfɔ (Sodium Chloride, NaCl) di ni. Di yi ti zaŋ niŋ bindirigu puuni, di bahi bahindi di zaɣ'chisi, di mi li la yalim kuɣubihi. Di yi na be di nama ni, di boonila yalim kɔɣa. Yalim nyɛla din mali anfaani pam biɛhigu puuni, ka zaɣ'yalim nyɛ daadam lambu puuni shɛli. Yalim nyɛla binshɛli din yuui biɛhigu puuni ka bɛ mali li niŋdi bindira puuni, ka di bɔri malisim bee m-pahiri lala bindirigu maa nyaɣisim ka di ni tooi mali ŋmaabu (dibu)<ref>{{Citation|last=Intake|first=Institute of Medicine (US) Committee on Strategies to Reduce Sodium|title=Taste and Flavor Roles of Sodium in Foods: A Unique Challenge to Reducing Sodium Intake|date=2010|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50958/|work=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States|publisher=National Academies Press (US)|language=en|access-date=2024-09-22|last2=Henney|first2=Jane E.|last3=Taylor|first3=Christine L.|last4=Boon|first4=Caitlin S.}}</ref> N-niŋ yalim niŋ bindirigu ni bee n-yuɣ'si yalim niŋ bindirigu puuni nyɛla so' shɛli din mali guri bindirigu ka di che saɣimbu. Shɛhira zaŋ kana yalim yɛltɔɣa tum ʒiɛmana din gari kamani 6000 BC, daadama ni daa na be Romania zuŋɔ ŋɔ daa nyɛla ban duɣiri bilisi ni kom ni bɛ yihi yalim na, [[China]] nima gba lala ʒiɛmana ni ka yalim daa yina. <ref>{{Cite book|url=https://adams.marmot.org/Record/.b35134185|title=Salt: a world history|access-date=22 September 2024|archive-date=6 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250906201628/https://adams.marmot.org/Record/.b35134185|url-status=dead}}</ref>Yalim daa lahi nyɛla din bɔ dariza ti niriba pam Ancient Hebrew nima, Greek nima, Roma nima, Byzantin nima, Hittite nima, [[Egypt]] nima nti pahi India nima sani. Yalim daa nyɛla binshɛli din mali dariza daabilim ni ka bɛ daa kuli mali ŋariŋ n-ʒiri li yaɣiri Mediterranean mɔɣili, ni so' shɛŋa bɛ ni daa kuli mali ni bɛ mali yalim ŋɔ doli, ka daa lahi mali li ʒiini laakumnima n-yaɣiri Sahara. Di bahi bahindi sokam daa bɔri yalim la zuɣu, lala ŋɔ daa che ka tingbana tuhi tobu di zuɣu ka lahi zaŋ li m-bo farigu. Yalim nyɛla binshɛli bɛ ni lahi mali kuri bukaata jema shee ka di mali dariza di yi kana kaya ni taɣaada polo.
Yalim nyɛla niriba ni gbiri shɛli, ka lahi duɣiri mɔɣili kom yihiri shɛli (mɔɣiyalim) ni bilisi ni koma. Yalim bukaata kpeeni nyɛla niriba ni kuli mali li m-pahiri maani tima la.<ref>{{Cite book|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/14356007|title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|date=2003-03-11|publisher=Wiley|isbn=978-3-527-30385-4|editor-last=Wiley-VCH|edition=1|language=en|doi=10.1002/14356007.a24_317.pub4}}</ref> Bɛ lahi mali li maani caustic soda ni chlorine; ka lahi mali bukaata lobanima ni takaranima malibu shee. Yalim shɛli bɛ ni gbiri ni, vaabu bela ka salinima dira. Di bukaata shɛŋa n-lahi nyɛ; bɛ mali li pahiri niŋdi kom kasi, ka di lahi mali bukaata kparilim yaɣili ni. Mɔɣiyalim bee teebuli zuɣu yalim ka bɛ kohiri n-tiri salinima ka bɛ dira, ka yalim dira ŋɔ tooi zoogi ka di mali binyɛri shɛŋa di puuni din kuli yɛn che ka di nyɛ zaɣi chisi ka bi kpilim, bi ni lahi tooi zaŋ binshɛli di ni boli Iodine la pahi di zuɣu din yɛn gu ka taɣi loŋpoli (dɔri shɛli niri ni nyara, di yi niŋ ka lala Iodine ŋɔ bi lahi galisi o niŋgbuna ni).
Soudium nyɛla binshɛli din mali bukaata pam n-ti sala daalaafee di bahi bahindi tuun' shɛli di ni tumdi sala ningbuna ni la zuɣu.<ref>{{Cite book|url=https://nap.nationalacademies.org/read/18311/chapter/1|title=Read "Sodium Intake in Populations: Assessment of Evidence" at NAP.edu|language=en}}</ref><ref name=":02">{{Cite web|last=CDC|date=2024-04-19|title=About Sodium and Health|url=https://www.cdc.gov/salt/about/index.html|access-date=2024-09-22|website=Salt|language=en-us}}</ref> Amaa, yalim dibu pam pam ni tooi che ka nira tooi nyɛ doro kamani ʒim doro, suhu ni doro ni din pahi pahi . Lala ŋɔ zuɣu dunia yaanga zuɣu alaafee bomma tuma duri pam nyɛla ban wuhi ni di dim yalim saɣisi<ref name=":02" />.<ref>{{Cite web|date=2005-06-22|title=EFSA provides advice on adverse effects of sodium {{!}} EFSA|url=https://www.efsa.europa.eu/en/news/efsa-provides-advice-adverse-effects-sodium|access-date=2024-09-22|website=www.efsa.europa.eu|language=en}}</ref> Dunia yaanga zuɣu alaafee tuma duu di ni kuli mi shɛli World Health Organisation la wuhiya ni niriba dim sodium din ku paagi 2,00mg biɛɣukulo kam bee a yi yɛn zaŋ li buɣisi yalim, di yɛn nyɛla yalim 5g biɛɣukulo kam.<ref>{{Cite web|date=2016-07-20|title=WHO {{!}} WHO issues new guidance on dietary salt and potassium|url=http://www.who.int/mediacentre/news/notes/2013/salt_potassium_20130131/en/|access-date=2024-09-22|website=web.archive.org|archive-date=20 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160720052736/http://www.who.int/mediacentre/news/notes/2013/salt_potassium_20130131/en/|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Delahaye|first=François|date=2012-06-01|title=Devons-nous consommer moins de sel ?|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0755498212001571|journal=La Presse Médicale|series=Journées Européennes de la Société Française de Cardiologie|volume=41|issue=6, Part 1|pages=644–649|doi=10.1016/j.lpm.2012.02.035|issn=0755-4982}}</ref>
== Taarihi ==
A yi lihi taarihi ni, yalim nyɛla din mali bukaata pam n-ti lebigimsim. Niriba pam ni pa tɛhi ni tiŋ shɛli n-daa nyɛ tuuli Europe n-nyɛ Soloists, din be Bulgaria, din daa nyɛ luɣishɛli bɛ ni gbiri yalim, ka daa nyɛ din tiri tiŋ shɛli di ni pa mi Balkans yalim tum yuuni 5400BC. Solnitsata gbinni nyɛla " yalim tuma"
Di bahi bahandi niriba nyɛla ban zaŋ bindira niŋ kunkona ni dama bɛ bɔri ni di yuu zuɣu yuun' kobigi din garila ni, yalim n-kuli nyɛ binshɛli niriba pam ni daa kuli mi ka bɛ mali shɛli niŋdi bindira ni din yɛn gu ka taɣi li ka che saɣimbu, ballee nimdi, <ref>{{Cite web|title=Book sources - Wikipedia|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/0-393-32019-7|access-date=2024-09-21|website=en.wikipedia.org|language=en}}</ref>yuun' tuha din garila ni.
Yalim nyala din galisi binkobiri ningbina ni , kamani nimdi, ʒim ni bihim n gari tihi ni. Binkobi guliba ban lahi zoogi ka bi diri binkobiri bi pahiri yalim bi bindirigu ni, amaaa kpariba , ban zoogi ka bi diri varivari ni bin bila nyala ban simdi ni bi pahi yalim bi bindirigu ni. Di niŋ ka neesim daa kanna , yalim daa leela binsheli bini mali niŋdi daabilim duniya yaanga zuɣu . Di daa malila dariza pam zaŋ ti Hebrews, Greeks, Romans, Byzantines, Hittites ni ninvuɣ' sheba ban daa kuli beni saha kurili maa ha.
== Nahingbana ==
Yalim zooya ka di nye "Sodium Chloride(NaCl). moɣilini yalim ni tooi mali binyeri sheŋa yaha. Yalim sheili bini gbi nyala bini zooi ka bi niɣindi sheli . Yalim kuɣa nyala din nahingbana piela, amaa daɣiri be binsheŋa din pahi di zuɣu ni tooi che ka di ŋmani zaɣi nuɣuso. Bi yi lohili kom ni, sodium chloride ŋo nyala din waligira leeri Na<sup>+</sup> and Cl<sup>−</sup> ions, ka di wuligibu mii nye 359 grams per litre. <ref>{{Cite web|date=2024-09-18|title=Salt {{!}} Chemistry, History, Occurrence, Manufacture, Uses, & Facts {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/science/salt|access-date=2024-09-21|website=www.britannica.com|language=en}}</ref>
== Yalim Dirili ==
Yalim nyala binsheli din niŋ talahi zaŋ kpa ninsala ni binkobi sheba alaafeei ni .<ref>{{Cite web|date=2016-04-08|title=The Sense of Taste|url=http://users.rcn.com/jkimball.ma.ultranet/BiologyPages/T/Taste.html|access-date=2024-09-21|website=web.archive.org|archive-date=8 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160408080806/http://users.rcn.com/jkimball.ma.ultranet/BiologyPages/T/Taste.html|url-status=dead}}</ref> Di nyala binsheli bini mali pahiri bindira pam ni ,saha sheli, shebi malila yalima ŋo niŋ di koliba bihi ni n tam di teebuya sheŋa zuɣu bini dira, din kuli yen che ka yalim yi ti bi zoogi bi bindira ni, ka bi boogi lala dini ŋo pahi. "Table Salt" nyala bini kuli niɣim yalim sheli ka di mali bin sheli dini boli "sodium chloride" la kobigi puuni vaabu pihiwoi ni apoin hali zaŋ gbaabi vaabu pihiwoi ni awoi.<ref>{{Cite journal|date=2010|title=Salt Weathering of Concrete by Sodium Carbonate and Sodium Chloride|url=http://dx.doi.org/10.14359/51663754|journal=ACI Materials Journal|volume=107|issue=3|doi=10.14359/51663754|issn=0889-325X}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Vojir|first=Franz|last2=Schübl|first2=Erwin|last3=Elmadfa|first3=Ibrahim|date=2012-06-01|title=The Origins of a Global Standard for Food Quality and Safety: Codex Alimentarius Austriacus and FAO/WHO Codex Alimentarius|url=http://dx.doi.org/10.1024/0300-9831/a000115|journal=International Journal for Vitamin and Nutrition Research|volume=82|issue=3|pages=223–227|doi=10.1024/0300-9831/a000115|issn=0300-9831}}</ref><ref>{{Cite journal|date=2007-06-15|title=NETWATCH: Botany's Wayback Machine|url=http://dx.doi.org/10.1126/science.316.5831.1547d|journal=Science|volume=316|issue=5831|pages=1547–1547|doi=10.1126/science.316.5831.1547d|issn=0036-8075}}</ref>Bi tooi zooya ka mi mali binsheŋa pahiri yalim ŋo zuɣu din yen che ka di ku kpilim lebi kuɣa ka kuli nye zim saha kam , lala biinyera ŋo puuni sheŋa n nye "sodium aluminosilicate" bee "magnesium carbonate". Bini boli yalim sheli "Iodized salt" la nyala din mali "potassium iodide" di ni ka nye din niŋ bayaana pam. Ninvuɣu sheba gba tooi zoo ka bi mali [[Shinkafa|shinkaafa]] belim n pahiri bi yalim gbambihi ni, din yen che ka di kuli kuu saha kam ka maligim bi kpeli ka kuli lahi soŋ n ŋma yelim zim sheŋa din kpilis be di ni maa. <ref>{{Cite web|date=2011-08-20|title=Food Freshness - KOMO 4 {{!}}|url=http://ww3.komotv.com/story/1454284/food-freshness?redirected=true|access-date=2024-09-21|website=web.archive.org|archive-date=20 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110820105950/http://ww3.komotv.com/story/1454284/food-freshness?redirected=true|url-status=dead}}</ref>
=== Fortified table salt ===
Di zooya ka sheba mali binyeri sheŋa n pahiri bini kohiri yalim sheŋa ni, din yen soŋ di alaafeei bomma , ka lala ŋo nye din zoogi tiŋ sheŋa din dii bi lebigi pam. Binyeri sheŋa bini mali pahiri maa, ni kalinli sheli bini mali pahiri lala yalima ŋo zuɣu nyala dabam dabam nti tiŋ kam. Bini boli bin sheli "Iodine' nyala bini din mali bukaata pam zaŋ ti salinima , ka di yi niŋ ka di poogi sali ningbuna ni, din tooi che ka lala niri ŋo nya loŋ poli ka ni lahi tooi che ka bihi bi zoogi vienyela di yi niŋ ka di poogi bihi ni.<ref>{{Cite journal|last=Chakera|first=Ali J|last2=Pearce|first2=Simon HS|last3=Vaidya|first3=Bijay|date=2011-12-22|title=Treatment for primary hypothyroidism: current approaches and future possibilities|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3267517/|journal=Drug Design, Development and Therapy|volume=6|pages=1–11|doi=10.2147/DDDT.S12894|issn=1177-8881|pmc=3267517|pmid=22291465}}</ref> Lala Iodine ŋo nyala bini zaŋ binsheli n pahi yalim zuɣu ka bolli "Iodized Salt" (yalim din mali Iodine, bee Iodine ni be yalim sheli ni) ka di nya yalim sheli dini mali tibiri bee n taɣiri lala doriti ŋo tum yuuni 1924, <ref>{{Cite journal|last=Markel|first=H|date=1987-02|title="When it rains it pours": endemic goiter, iodized salt, and David Murray Cowie, MD.|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1646845/|journal=American Journal of Public Health|volume=77|issue=2|pages=219–229|issn=0090-0036|pmc=1646845|pmid=3541654}}</ref>di balibu ka mi mali pahira, ka di puuni sheŋa nye; potassium iodide, sodium iodide bee sodium iodate. Bini tooi zaŋ dextrose (shikiri bali sheli) bela n pahi ni di soŋdi ka Iodine ŋo be vienyela.<ref>{{Cite web|date=2013-04-07|title=Canning and pickling salt — Food Safety — Penn State Extension|url=http://extension.psu.edu/food-safety/food-preservation/faq/canning-and-pickling-salt|access-date=2024-09-21|website=web.archive.org|archive-date=7 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130407164426/http://extension.psu.edu/food-safety/food-preservation/faq/canning-and-pickling-salt|url-status=bot: unknown}}</ref> Niriba ban kalinli yiɣisi kamani billion dibaayi n nye ban mali Iodine pooli bi ningbuna ni duniya yaanga zuɣu , ka lala doro ŋo bee lala Iodine pooli ŋo nye binsheli din nye tuuli din che ka niri hankali bi tooi lebigira . <ref>{{Cite web|date=2008-12-09|title=In Raising the World’s I.Q., the Secret’s in the Salt - New York Times|url=http://www.nytimes.com/2006/12/16/health/16iodine.html|access-date=2024-09-21|website=web.archive.org|archive-date=9 December 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081209044238/http://www.nytimes.com/2006/12/16/health/16iodine.html|url-status=bot: unknown}}</ref>Yalim din mali Iodine ŋo nyala din soŋdi n boogi Iodine pooli doriti la tingban sheŋa bini diri li.<ref>{{Cite web|title=Figure 2. Consumption of iodine (in% recommended intake) by adults in Armenia with iodized kitchen salt and selected processed food products produced with iodized salt [6].|url=http://dx.doi.org/10.14341/ket12525-5859|access-date=2024-09-21|website=dx.doi.org}}</ref>
[[United States|United State of America]], Food and Drugs Authority(FDA ) fukumsinima ban lihiri dindira ni tima yaɣili wuhiya ni di tu ni niri diri Iodine ŋo 150micrograms biɛɣu kulo kam, <ref>"21 Code of Federal Regulations 101.9 (c)(8)(iv)". ''www.accessdata.fda.gov''. Archived from the original on 4 March 2021. Retrieved 30 January 2021.</ref>ayi lihi United States ŋo, bi yalim sheli dini mali Iodine maa nyala din mali 46-77ppm ( parts per million) , ka [[United Kindom|UK]] mii dini mali 10-22ppm. Lala ŋo wuhiya ni Iodine ŋo galisim nyala din woli tiŋ kam puuni.<ref>{{Citation|title=Vitamins and minerals in a range of foodstuffs and recommended dietary allowances|date=1996|url=http://dx.doi.org/10.1016/b978-1-85573-277-3.50013-1|work=Vitamins and Minerals in Health and Nutrition|pages=211–220|publisher=Elsevier|isbn=978-1-85573-277-3|access-date=2024-09-21}}</ref>
"Sodium ferrocyanide" dini kuli lahi mi sheli "yellow prussiate of soda" la nyala bini mali sheli niŋ di yalim ni saha sheŋa ni di gu yalim maa ka che kpilim bu.<ref>Discussions of the safety of sodium hexaferrocyanate in table salt Archived 4 March 2016 at the Wayback Machine. api.parliament.uk (5 May 1993). Retrieved 7 July 2011.</ref> Lala binyeri sheŋa bini mali guri ka cheri kpilim bu ŋo nyala bini kuli niŋdi sheli tum yuuni 1911 dini daa niŋ ka bi tuui zaŋ "magnesium carbonate' n pahi yalim zuɣu din kuli yen che ka di nye zim zim saha kam.<ref>{{Cite web|date=2012-01-19|title=Morton Salt {{!}} Frequently Asked Questions|url=http://www.mortonsalt.com/faqs/general-company-faqs|access-date=2024-09-21|website=web.archive.org|archive-date=19 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119105846/http://www.mortonsalt.com/faqs/general-company-faqs|url-status=bot: unknown}}</ref> Binsheŋa bini lahi mali pahiri yalim zuɣu ni di guli ka che kpilim bu maa sheŋa n nye; tricalcium phosphate, calcium bee magnesium carbonates, fatty acid salts (acid salts), magnesium oxide, silicon dioxide, calcium silicate, sodium aluminosilicate ni calcium aluminosilicate. European Union ni United States Food and Drug Administration nyala ban saɣiti aluminiumsilicate zaŋ pahi yalim zuɣu.<ref>{{Cite web|date=2006-02-11|title=HE-620|url=http://www.ces.purdue.edu/extmedia/HE/HE-625.html|access-date=2024-09-21|website=web.archive.org|archive-date=11 February 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060211210829/http://www.ces.purdue.edu/extmedia/HE/HE-625.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Miller|first=Isobel E.|last2=Daniels Burgess|first2=Wilella|last3=Mason|first3=April C.|date=1999-01|title=Fast and Flexible Low Cost Recipes for a Family or Fifty: A Cookbook for Emergency Feeding Programs and Limited-Resource Audiences|url=http://dx.doi.org/10.1016/s0022-3182(99)70387-0|journal=Journal of Nutrition Education|volume=31|issue=1|pages=62–63|doi=10.1016/s0022-3182(99)70387-0|issn=0022-3182}}</ref>
Yalim sheli beni ka di booni li " doubly fortified salt" , lala yalim ŋo ni, bi zaŋ la iodide ni iron n pahi di zuɣu. Iron ŋo gba nyala din be sali ningbuna ni n soŋdi ka o nyari ʒim, di yi ti ŋin ka di bi galisi bee ka di poogi sali ningbuna ni, o ʒim gba siɣiri mi , ka lala ʒi pooli doro ŋo nya din damdi bisheba ban zoorina hankali , bihi paagi kobigi puuni vaabu pihinahi tiŋ sheŋa din bi lebigi ni, ban hankali lebigibu nya din bin chani vienyela pirinla iron ŋo dii bi zoogi bi ningbuna ni la zuɣu. "ferrous fumarate" nyala bini mali binsheli pahiri yalima ŋo ni, ni di soŋ n ti ban dirili iron.<ref name=":0">{{Cite book|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/14356007|title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|date=2003-03-11|publisher=Wiley|isbn=978-3-527-30385-4|editor-last=Wiley-VCH|edition=1|language=en|doi=10.1002/14356007.a24_317.pub4. isbn 978-3527306732.}}</ref> Binsheli bini lahi mali pahiri yalim zuɣu, ka di mali anfaani nti paɣupuhinima nyala "folic acid (vitamin B9)" din che ka yalim nahingbani taɣira n leeri zaɣi dozim. Folic acid nyala din soŋdi lebigiri zuɣu puri zaŋ tiri bihi ban be puya ni ka lahi taɣri manima ŋo ka cheri ʒi pooli di bahi bahindi ban be tingbaŋi sheŋa din lebigim sim dii bi zoo ni.<ref name=":0" />
Di yi niŋ ka "fluoride" bi zoogi niri ningbina ni, di damdi nyina daa alaafeei .<ref>{{Cite journal|last=Selwitz|first=Robert H|last2=Ismail|first2=Amid I|last3=Pitts|first3=Nigel B|date=2007-01|title=Dental caries|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0140673607600312|journal=The Lancet|language=en|volume=369|issue=9555|pages=51–59|doi=10.1016/S0140-6736(07)60031-2}}</ref> Bi ni tooi zaŋ fluoride n pahi yalim zuɣu din yen gu ka taɣi nyina kpibu bee n kpŋsi nyina alaafeei balleei tiŋ sheŋa ban ka fluoride ŋo bi nyinpaɣrisi ni bee bi kom ni. Lala ŋo nyala din niŋ bayaana tiŋ sheŋa din be [[Europe]], bini bi mali fluorine n pahiri bi ko nyura ni. Yalim dira ŋo kobigi puuni vaabu pihitanaanu nyala din mali fluoride di puni [[France]] tingbani ni.<ref name=":0" />
=== Bindirigu ni Yalim ===
Yalim nyela din be bindira pam ni , di puuni sheŋa n nye nimdi, ʒe gbana ni [[Binwalli|binwola]] , ka leebi galisi pam. Yalim lahi nyala bini mali binsheli pahiri bindir sheŋa bini niɣim zuɣu (kamani kunkona ni bindira ni din pahi pahi), ka lala bindira ŋo puuni yalim maa soŋdimi che ka di yuura ka lahi pahirili nyaɣisim. Yalim sheli gba beni ka bi malli n pahiri bihim ni bihim niɣinda ni. <ref>{{Cite book|last=Kennedy|first=Patrick Beveridge|url=https://books.google.com/books?id=l85CAQAAMAAJ&pg=RA5-PA28|title=Breeds of Dairy Cattle|last2=Pieters|first2=A. J.|last3=Flint|first3=Daniel|last4=Garriott|first4=Edward Bennett|last5=Wickson|first5=Edward James|last6=Brackett|first6=Gustavus Benson|last7=Atwater|first7=Helen W.|last8=Alvord|first8=Henry Elijah|last9=Howard|first9=Leland Ossian|date=1899|publisher=U.S. Department of Agriculture|language=en}}</ref>Yalim tooi che ka bindirigu nyaɣisa bee ka di mali korisi dama di kurila tom din be lala bindira ŋo ni .<ref>{{Cite journal|last=Breslin|first=P. a. S.|last2=Beauchamp|first2=G. K.|date=1997-06|title=Salt enhances flavour by suppressing bitterness|url=https://www.nature.com/articles/42388|journal=Nature|language=en|volume=387|issue=6633|pages=563–563|doi=10.1038/42388|issn=1476-4687}}</ref>
Poi ka frijinima daa yina bee n niŋ bayaana, yalim daa nyala binsheli bini mali pahiri bindira pam ni din yen che ka di ku saɣim bee ka di yuugi. Amani nyala din mali yalim 67mg, 100mg kam puuni. Yaha , [[Kuruchu|kuruchu nimdi]] nyala din mali yalim 63mg ka wilijo mali 7mg. Yalim lahi nyala bini lahi mali sheli pahiri bindirigu ni din yen che ka di nyo vum. Ayi yihi yalim sheli bini mali duɣri bindira ( sodium chloride) , paanu, [[nimdi]], [[bihim]] nyala bindiri sheŋa siliminsi ni tooi zoogi ka bi nyari be yalim dira.<ref>{{Cite book|title=Manual of nutrition|date=1976|publisher=H.M. Stationery Off|isbn=978-0-11-241112-3|editor-last=Great Britain|edition=8th ed|location=London}}</ref>
=== Sodium dibu ni alaafei ===
Yalim nyala din mali binsheli dini boli sodium la kobigu puuni vaabu 40%, di saha a yi kpiɣi yalim din timsim nye 6g(dirigu yim) di nyala din mali lala sodium ŋo kamani 2,400mg.<ref>{{Cite journal|date=2012-10|title=Review of<i>USDA National Nutrient Database for Standard Reference, Release 24</i>and<i>Dietary Supplement Ingredient Database, Release 2</i>|url=http://dx.doi.org/10.1080/10496505.2012.718990|journal=Journal of Agricultural & Food Information|volume=13|issue=4|pages=358–359|doi=10.1080/10496505.2012.718990|issn=1049-6505}}</ref> Sodium nyala din mali bukaata pam ninsali ningbina ni: di soŋdi ka yeli sheŋa chani vienyela ningbnina maa ni. <ref>{{Cite web|title=Sodium|url=https://medlineplus.gov/sodium.html|access-date=2024-09-21|website=medlineplus.gov}}</ref><ref>"Dietary sodium". MedLinePlus. Archived from the original on 19 October 2013. Retrieved 17 October 2013.</ref>Siliminsi pam nyala ban nyari bi sodium yalim ni.<ref name=":1">{{Cite web|last=CDC|date=2024-04-19|title=About Sodium and Health|url=https://www.cdc.gov/salt/about/index.html|access-date=2024-09-21|website=Salt|language=en-us}}</ref> Yalim sheli bini diri dabisili puuni nyala kamani 10g , ka kuli nye din galisi n gari niribi ban be tinsi pam din be Eastern Europe ni Asia ni diri yalim shem. <ref name=":2">{{Cite journal|last=Strazzullo|first=Pasquale|last2=D’Elia|first2=Lanfranco|last3=Kandala|first3=Ngianga-Bakwin|last4=Cappuccio|first4=Francesco P|date=2009-11-24|title=Salt intake, stroke, and cardiovascular disease: meta-analysis of prospective studies|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2782060/|journal=The BMJ|volume=339|pages=b4567|doi=10.1136/bmj.b4567|issn=0959-8138|pmc=2782060|pmid=19934192}}</ref>Sodium din be bindiri niɣinda ni ( kunkona ni bindira ni din pahi) nyala din gba nye zaɣ kpeeni di yi kana bieɣu kulo sodium dibu ni.<ref>"Prevention of cardiovascular disease". National Institute for Health and Clinical Excellence. 1 June 2010. Archived from the original on 18 May 2015. Retrieved 5 May 2015.</ref> Ayi lihi United States, sodium sheli bini dira kobigi puuni vaabu pihiyopoin naa nu sheli bini diri nyala dini kuli yi lala bindiri niɣinda ŋo ni, ni ba ni bindira , ka vaabu piniyini yirina bini mali yalim sheli duɣiri ni ka din kpalim ŋo mii kuli nye din yirina sodium sheli din be bindira ni.<ref>"Sodium and food sources". ''Salt''. Centers for Disease Control and Prevention. Archived from the original on 19 October 2013. Retrieved 17 October 2013.</ref>
Di ni niŋ ka sodium dibu pam nye binsheli din ka alaafei zaŋ ti ninsali suhi ni o ningbina la,<ref name=":1" /> alaafeei tuma duri wuhiya ni niriba baligi bi yalim dibo biɛɣu kulo ni.<ref name=":1" /><ref name=":3">{{Cite web|date=2016-07-20|title=WHO {{!}} WHO issues new guidance on dietary salt and potassium|url=http://www.who.int/mediacentre/news/notes/2013/salt_potassium_20130131/en/|access-date=2024-09-21|website=web.archive.org|archive-date=20 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160720052736/http://www.who.int/mediacentre/news/notes/2013/salt_potassium_20130131/en/|url-status=bot: unknown}}</ref><ref name=":4">{{Cite journal|last=He|first=Feng J.|last2=Li|first2=Jiafu|last3=MacGregor|first3=Graham A.|date=2013-04-04|title=Effect of longer term modest salt reduction on blood pressure: Cochrane systematic review and meta-analysis of randomised trials|url=https://www.bmj.com/content/346/bmj.f1325|journal=BMJ|language=en|volume=346|pages=f1325|doi=10.1136/bmj.f1325|issn=1756-1833|pmid=23558162}}</ref><ref name=":5">{{Cite web|title=American Heart Association {{!}} To be a relentless force for a world of longer, healthier lives|url=https://www.heart.org/en|access-date=2024-09-21|website=www.heart.org|language=en}}</ref> Sodium pam dibu nyala din ni tooi che ka niri nya gbali ni boɣu doro, suhu ni ʒim doro ni yaan nina doro.<ref>{{Cite book|url=https://nap.nationalacademies.org/read/18311/chapter/1|title=Read "Sodium Intake in Populations: Assessment of Evidence" at NAP.edu|language=en}}</ref><ref name=":2" /> Di yi niŋ ka niri baligi yalim dibu kamani 1,000 mg biɛɣu kam, di nyala din ni tooi gu ka taɣo ka che lala doriti ŋo kobigu puuni vaabu pihita zuɣu.<ref>{{Cite journal|last=McGuire|first=Shelley|date=2016-01|title=Scientific Report of the 2015 Dietary Guidelines Advisory Committee. Washington, DC: US Departments of Agriculture and Health and Human Services, 2015|url=http://dx.doi.org/10.3945/an.115.011684|journal=Advances in Nutrition|volume=7|issue=1|pages=202–204|doi=10.3945/an.115.011684|issn=2161-8313}}</ref><ref name=":1" /> Bihi ni ninkura ban ka dori sheli ni, yalim baligu nyala din soŋd ka bi ʒim saɣisira ka bi dura<ref name=":4" />.<ref>{{Cite journal|last=Aburto|first=Nancy J|last2=Ziolkovska|first2=Anna|last3=Hooper|first3=Lee|last4=Elliott|first4=Paul|last5=Cappuccio|first5=Francesco P|last6=Meerpohl|first6=Joerg J|date=2013-04-04|title=Effect of lower sodium intake on health: systematic review and meta-analyses|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4816261/|journal=The BMJ|volume=346|pages=f1326|doi=10.1136/bmj.f1326|issn=0959-8138|pmc=4816261|pmid=23558163}}</ref>Niri ŋun mali ʒim doro yi baligi o sodium dibu, dini soŋdi ka o ʒim maa dii bi duru pam pam ka lahi kpaŋso o daa alaafeei.<ref>{{Cite journal|last=Graudal|first=Niels Albert|last2=Hubeck‐Graudal|first2=Thorbjorn|last3=Jurgens|first3=Gesche|date=2017-04-09|title=Effects of low sodium diet versus high sodium diet on blood pressure, renin, aldosterone, catecholamines, cholesterol, and triglyceride|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6478144/|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=2017|issue=4|pages=CD004022|doi=10.1002/14651858.CD004022.pub4|issn=1469-493X|pmc=6478144|pmid=28391629}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Adler|first=Alma J|last2=Taylor|first2=Fiona|last3=Martin|first3=Nicole|last4=Gottlieb|first4=Sheldon|last5=Taylor|first5=Rod S|last6=Ebrahim|first6=Shah|date=2014-12-18|title=Reduced dietary salt for the prevention of cardiovascular disease|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6483405/|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=2014|issue=12|pages=CD009217|doi=10.1002/14651858.CD009217.pub3|issn=1469-493X|pmc=6483405|pmid=25519688}}</ref>
Duniya yaanga zuɣu alaafeei tuma du sheli dini mi World Health Organisation la wuhiya ni di simdi ka niri diri sodium din kalinli ku paagi 2,00mg biɛyu kulo kam (di saha yalim 5g). <ref name=":3" />United State gba alaafeei tuma duu wuhiya ni niribi ban mali ʒi duli doro, ban zuliya gabi gbansabila ni gbanpela ni nin sarinsi ni ninkura baligim bi sodium dibu ka bi che ka di paagi 1,500mg biɛɣu kam ka bi potassium dibu mii nye 4,700mg , ka lahi zoogi ka bi kpaŋsi binwola, vari vari ni bindidiri sheŋa din ku mali alaafei dibu.<ref name=":1" /><ref>''Dietary Guidelines for Americans'' (PDF). U.S. Department of Agriculture & U.S. Department of Health and Human Services. 2010. p. 24. Archived (PDF) from the original on 1 September 2016. Retrieved 29 April 2015. <q>African Americans, individuals with hypertension, diabetes, or chronic kidney disease and individuals ages 51 and older, comprise about half of the U.S. population ages 2 and older. While nearly everyone benefits from reducing their sodium intake, the blood pressure of these individuals tends to be even more responsive to the blood pressure-raising effects of sodium than others; therefore, they should reduce their intake to 1,500 mg per day.</q></ref>
Di bahi bahandi tiŋ gbani sheŋa ban lebigi wuhiya ni di dim sodium 2,300mg biɛɣu kam la,<ref name=":1" /> vihigu sheli gba yeliya ni bi kuli baligi n chaŋ kamani 1200mg (din yalim 3g) biɛɣu kam, ni dama yalim baligibu nyala din kuli soŋ di ka ʒim siɣiri tiŋa zaŋ ti so kam . <ref name=":5" />Vihigu sheli gba daa wuhiya ni shahiranima bi galisi din yen tooi che ka niri yeli ni di yi niŋ ka a baligi a sodium dibu n chaŋ 2,300mg di nyala din yen soŋ bee din mali barina. <ref>{{Cite book|url=https://nap.nationalacademies.org/read/18311/chapter/7|title=Read "Sodium Intake in Populations: Assessment of Evidence" at NAP.edu|language=en}}</ref>
== Bukaatanima ==
Bini maani yalim sheli di biela ka bi mali niŋdi bindirigu ni. Din kpalim maa nyala bini zaŋ di sheli kuri bukaata pukparilim ni, kom tibbu, binyera malibu ni feeraduru tuma ni. Di nyela binsheli bini mali maani caustic soda ni chlorine. Lala binyera ŋo ka bi mali maani PVC, paper pulp ni din pahi pahi. Di lahi nyala bini mali binsheli maani chibiti ni glycerine. Bi lahi mali yalim pahiri maani roba .<ref name=":6">{{Cite web|date=2013-10-11|title=Salt Uses|url=http://www.wasalt.com.au/SaltUses.html|access-date=2024-09-21|website=web.archive.org|archive-date=11 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131011054052/http://www.wasalt.com.au/SaltUses.html|url-status=bot: unknown}}</ref>
Di yi niŋ ka bi yen gbi voli tankpaɣu bee gravel ni, bini tooi zaŋ yalim n pahi ko sheli bini mali gbiri maa ni, di yen soŋ ka voli maa bi kabi. Luɣa pam kuli beni ka bi mali yal im tumdi tuma. Di puuni sheŋa n nye; bi malli pahiri nimdi ni zahim zuɣu din yen che ka dii yuugi ka ku saɣim, ka lahi mallli pahira kunkona bindira ni ni di soŋ di yuusim.<ref>{{Cite web|date=2013-03-25|title=Sodium Chloride {{!}} IHS Chemical|url=http://www.ihs.com/products/chemical/planning/ceh/sodium-chloride.aspx|access-date=2024-09-21|website=web.archive.org|archive-date=25 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130325193515/http://www.ihs.com/products/chemical/planning/ceh/sodium-chloride.aspx|url-status=bot: unknown}}</ref><ref name=":6" />
== Adiini ni ==
Yalim nyala din nye dariza bini zaŋ ti jema ni kali. Saha sheŋa ha kamani Brahmanic, Hittite jema shee, nti pahi Greek ni Semite nima churu puhubu di daa yi niŋ ka goli palli yi, bi daa yi malila yalim ŋo n bahiri buɣum ni ka di yori viri. <ref>{{Cite web|date=2016-03-04|title=Research Salt {{!}} Encyclopedia of Religion|url=http://www.bookrags.com/research/salt-eorl-12/|access-date=2024-09-22|website=web.archive.org|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304050505/http://www.bookrags.com/research/salt-eorl-12/|url-status=bot: unknown}}</ref>Saha waɣila ha Egyptniam, Greeknima ni Roman nima daa malila yalim ni kom n pulinda bi buɣa ni bi tingbana, kali ka sheba tehiri gba ni lala niŋsim ŋo ni ka dololonima nya bi Holy Water.<ref>{{Cite web|date=2008-07-04|title=Odds and Ends 10 + 1 Things you may not know about salt|url=http://www.epikouria.com/issue3/article6-things.php|access-date=2024-09-22|website=web.archive.org|archive-date=4 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080704055740/http://www.epikouria.com/issue3/article6-things.php|url-status=dead}}</ref>
Ayi lihi dolodolonima kundu gahindili la ni, yalim nyala din be di sabbunima ŋo yaɣa sheŋa ni. Yalim bolibu Hebrew Bible na ni puuni sheŋa nye; dini daa niŋ ka anabi Luutu paɣa lebigi yalim kuɣili, di ni daa niŋ ka azaaba sheei na tiŋ yuli booni Sodom ni Gomorrah la ni din pahi pahi.
'''Mesoamerica'''
Aztec daa diini ni, Huixtocihuatl daa nyala doɣim buɣili ka daa lihiri yalim ni kom zuɣu.<ref>{{Cite web|date=2015-09-16|title=The Aztec Gateway|url=http://www.amoxtli.org/cuezali/festivals.html|access-date=2024-09-22|website=web.archive.org|archive-date=16 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150916191933/http://www.amoxtli.org/cuezali/festivals.html|url-status=bot: unknown}}</ref>
'''Hinduism'''
Yalim nyala nasara bini Hinduism daa diini ni ka bi malli kuri bukaata adiini laɣinsi ni kamani amiliyanima .<ref>{{Cite web|date=2013-08-17|title=What Lies Beneath - TIME|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,2001007,00.html|access-date=2024-09-22|website=web.archive.org|archive-date=17 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130817090849/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,2001007,00.html|url-status=dead}}</ref>
'''Jainism'''
Janism daa diini ni, niriba nyela bi malla yelim n pahiri shinkaafa bielim zuɣu ntiri bi ni jemdi binsheli maa din yen wuhi ni bi niŋ yada, ka lahi yuɣisiri yalim n bahiri kum tamplim zuɣu poi ni di soɣibu.<ref>{{Cite web|title=Jain: Final Rites {{!}} The Final Journey|url=https://www.finaljourneyseminars.com/?page_id=472|access-date=2024-09-22|language=en-US}}</ref>
'''Buddhism'''
Bi dihitabili ni yalim nyala binsheli din kariti binberi bahira Mahayana Buddhist taɣaada ni, di yi niŋ ka bi yi kuyili kuna, bi boorila yalim n bahiri bi nuzaa boɣusapiŋ dama bi dihi tabli ni di kariti binberi ka cheri bi yinsi.<ref>{{Cite web|date=2014-03-14|title=Cargill Salt: About - History of Salt - Religion|url=http://www.cargill.com/salt/about/historyofsalt/religion/|access-date=2024-09-22|website=web.archive.org|archive-date=14 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140314070618/http://www.cargill.com/salt/about/historyofsalt/religion/|url-status=bot: unknown}}</ref> Shinto daa diini ni, ''Shio'' (塩, lit. "yalim") nyala bini mali binsheli n niŋ di niriba ni luɣa kasi ka mali yalim n niŋdi ŋmana ni n zaani duunoya ni, ni di gu ka che yeltoɣa beri ka lahi zaŋ yelisuma na.
==Kundivihira==
<references/>
=== Sources ===
{{Refbegin |40em|indent=yes}}
*{{Cite book |last=Barber |first=Elizabeth Wayland |year=1999 |title=The Mummies of Ürümchi |location=New York |publisher=W.W. Norton & Co |isbn=0-393-32019-7 |oclc=48426519}}
*{{Cite book |last=Dalton |first=Dennis |title=Mahatma Gandhi: Selected Political Writings |publisher=Hackett Publishing Company |isbn=0-87220-330-1 |year=1996 |pages=71–73 |chapter=Introduction to ''Civil Disobedience'' |url=https://books.google.com/books?id=Er59fRsspgoC |access-date=27 June 2015 |archive-date=10 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160810152615/https://books.google.com/books?id=Er59fRsspgoC |url-status=live }}
* {{cite report |title= Salt |first=Dennis S. |last=Kostick |publisher=US Geological Survey |date=2011 |url=https://d9-wret.s3.us-west-2.amazonaws.com/assets/palladium/production/mineral-pubs/salt/myb1-2011-salt.pdf }}
*{{Cite book |last=Kurlansky |first=Mark |year=2002 |title=Salt: A World History |location=New York |publisher=Walker & Co |isbn=0-8027-1373-4 |oclc=48573453}}
*{{cite book |last=Livingston |first=James V. |title=Agriculture and soil pollution: new research |publisher=Nova Publishers |year=2005 |isbn=1-59454-310-0 |url=https://books.google.com/books?id=W6ToDne5AsMC&pg=PA45 |access-date=27 June 2015 |archive-date=6 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906112001/https://books.google.com/books?id=W6ToDne5AsMC&pg=PA45 |url-status=live }}
* {{cite journal |last=Markel |first=Howard |date=1987 |title='When it rains, it pours':Endemic Goiter, Iodized Salt and David Murray Cowie, MD.|journal= American Journal of Public Health |volume=77 |issue=2 |pages=219–229|doi=10.2105/AJPH.77.2.219 |pmid=3541654 |pmc=1646845 }}
*{{cite book |last=McGee |first=Harold |title=On Food and Cooking |publisher=Scribner |edition=2nd |year=2004 |isbn=9781416556374 |url=https://books.google.com/books?id=bKVCtH4AjwgC |access-date=27 June 2015 |archive-date=25 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201225060412/https://books.google.com/books?id=bKVCtH4AjwgC |url-status=live }}
* {{cite journal |journal=Deep Sea Research Part I: Oceanographic Research Papers |publisher=Elsevier |volume=55 |issue=1 |date=January 2008 |pages=50–72 |title=The composition of Standard Seawater and the definition of the Reference-Composition Salinity Scale |first1=Frank J. |last1=Millero |first2=Rainer |last2=Feistel |first3=Daniel |last3=Wright |first4=Trevor J. |last4=McDougall |doi=10.1016/j.dsr.2007.10.001|bibcode=2008DSRI...55...50M }}
* {{cite journal |last=Schmeda-Hirschmann |first=Guillermo |title=Tree ash as an Ayoreo salt source in the Paraguayan Chaco. |journal=Economic Botany |volume=48 |pages=159–162 |date=1994 |issue=2 |doi=10.1007/BF02908207}}
* {{cite journal |journal=The Lancet |title=Dental caries |first1=Robert H |last1=Selwitz |first2=Amid I |last2=Ismail |first3=Nigel B |last3=Pitts |
pmid= 17208642 |doi=10.1016/S0140-6736(07)60031-2 |date=6 January 2007|volume=369 |issue=9555 |pages=51–59 }}
*{{cite book |last1=Shahidi |first1=Fereidoon |last2=Shi |first2=John |last3=Ho |first3=Chi-Tang |title=Asian functional foods |publisher=CRC Press |location=Boca Raton |year=2005 |isbn=0-8247-5855-2}}
* {{cite journal |title=The earliest salt production in the world: An early Neolithic exploitation in Poiana Slatinei-Lunca, Romania |journal=Antiquity |volume=79 |number=306 |date=December 2005 |url=https://www.researchgate.net/publication/281419381 |first1=Olivier |last1=Weller |first2=Gheorghe |last2= Dumitroaia}}
* {{cite conference |last1=Weller |first1=Olivier |last2=Brigand |first2=Robin |last3=Nuninger |first3=Laure |title=Spatial Analysis of Salt Springs Exploitation in Moldavian Pre-Carpatic Prehistory (Romania) |conference=Archædyn |date=June 2008 |url=https://www.researchgate.net/publication/32220934}} (''[[Preprint]]'')
* {{cite encyclopedia |encyclopedia=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |doi=10.1002/14356007.a24_317.pub4 |first1=Gisbert |last1=Westphal |first2=Gerhard |last2=Kristen |first3=Wilhelm |last3=Wegener |first4=Peter |last4=Ambatiello |title=Sodium Chloride |date=January 2010 |isbn=978-3527306732}}
* {{cite journal |title=Treatment for primary hypothyroidism: current approaches and future possibilities. |doi=10.2147/DDDT.S12894 |first2=Ali J |last2= Chakera |first3=Simon HS |last3=Pearce |first1=Bijay |last1=Vaidya |date=2011 |journal=Drug Design, Development and Therapy |volume=6|pages=1–11 |doi-access=free |pmid=22291465 |pmc=3267517 }}
{{Refend}}
{{Sister project links|wikt=salt|commons=Salt|b=Cookbook:Salt|s=Littell's Living Age/Volume 4/Issue 34/Salt in Abyssinia|v=Extra info on food consumption#Salt/potassium intake|n=no|q=no}}
{{Portal bar|Food}}
{{Salt topics}}
{{Means of Exchange}}
{{Herbs & spices}}{{Bartending}}{{Consumer Food Safety}}
{{Use dmy dates|date=December 2017}}
{{Authority control}}
{{Good article}}
[[Pubu:Edible salt| ]]
[[Pubu:Food additives]]
[[Pubu:Sodium minerals]]
[[Pubu:Objects believed to protect from evil]]
[[Pubu:Food powders]]
[[Pubu:WikiProject Geology]]
{{stub}}
9ma8q2c3j93bmomfaabrhxlaqf8ug50
Senior High Schools Din Be Ghana
0
10903
138397
132777
2026-05-31T15:08:48Z
InternetArchiveBot
118
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
138397
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|none}}
{{Databox}}
{| class="wikitable" style="float:right; clear:right; margin-left:0.3em"
|-
! rowspan=9|[[File:Ghana (orthographic projection).svg|185px]]<br />Location of [[Ghana]]
|-
! style="background:#e9e9e9;" colspan=2|Number of Public/Private Educational Institutions<ref>{{Cite web |date=Sep 6, 2017 |title=Breakdown of the number of schools in Ghana [Infographic] |url=https://citifmonline.com/2017/09/breakdown-of-the-number-of-schools-in-ghana-infographic/ |website=Citi FM Online |access-date=November 27, 2021 |archive-date=August 9, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220809052817/https://citifmonline.com/2017/09/breakdown-of-the-number-of-schools-in-ghana-infographic/ |url-status=dead }}</ref>
|-
! style="background:#e9e9e9; text-align:left;"|Category
! style="background:#e9e9e9; text-align:right;"|Number
|-
| Kindergarten school
| align=right| 22,052
|-
| Primary school
| align=right| 22,289
|-
| Junior high school
| align=right|14,769
|-
| Senior high school
| align=right|981
|-
| Colleges of Education
| align=right|46
|-
| Universities
| align=right|10<ref>{{Cite web|title=Number of Accredited tertiary institutions in Ghana per category as at April, 2018|url=http://www.nab.gov.gh/news1/414-accredited-published-tertiary-institutions-as-at-august-2016-summary|last=NAB|website=National Accreditation Board|language=en-gb|access-date=2020-05-16|archive-date=2020-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200507131636/http://www.nab.gov.gh/news1/414-accredited-published-tertiary-institutions-as-at-august-2016-summary|url-status=dead}}</ref>
|}
== Ashanti Region ==
Region ŋɔ nyɛla din mali senior high shikuruti din kalinli gari kɔbigi ni pihinii.
{| class="wikitable sortable"
|-
! style="width:18%;" class="unsortable"| School
!class="unsortable"| Type
!class="unsortable"| Location(s)
!class="unsortable"| Website
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Adansi North District]] and [[Adansi South District]]'''
|-
|align=center| [[Akrofuom Senior High Technical School|Akrofuom Senior High School]]
|align=center|[[Technical school]]
|align=center|[[Akrofuom]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[Asare Bediako Senior High School]]
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Akrokerri]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[Bogwesango Senior High School|Bodwesango Senior High School]]
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Bodwesango]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[Dompoase Senior High School]]
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Dompoase]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| New Edubiase Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[New Edubiase]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| T.I. Ahmadiyya Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Fomena]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Obuasi Municipal District]]'''
|-
|align=center| Christ the King Catholic Senior High School
|align=center|[[Catholic school]]
|align=center|[[Obuasi]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Father Augustine Murphy Commercial School
|align=center|Commercial school
|align=center|[[Obuasi]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[Obuasi Senior High Technical School]]
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Obuasi]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| St. Margaret Senior High School
|align=center|[[Private school]]
|align=center|[[Obuasi]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Just Love Senior High School
|align=center|[[Private school]]
|align=center|[[Obuasi]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Adansi Technical Institute
|align=center|[[Private school]] & [[Technical school]]
|align=center|[[Obuasi]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Afigya-Sekyere District]]'''
|-
|align=center| [[Adu Gyamfi Senior High School]]
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Jamasi]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[Agona Senior High School]]
|align=center|[[Technical school]]
|align=center|[[Agona]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Konadu Yiadom Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Asaman]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Okomfo Anokye Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Wiamoase]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| S.D.A. Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Agona]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Osei Tutu II College {{small|(Great Osec- PE NOKORE NO)}}
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|Tetrem, [[Afigya-Sekyere District]]
|align=center| [http://www.greatosec.page.tl/PE-NOKORE-NO.htm Website]
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Ahafo Ano North District]] and [[Ahafo Ano South District]]'''
|-
| style="text-align:center;" colspan=4|'''[[Ahafo Ano North District]]'''
|-
|align=center| Maabang Senior High School
|align=center|[[Technical school]]
|align=center|[[Maabang]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Tepa Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Tepa, Ghana|Tepa]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;" colspan=4|'''[[Ahafo Ano South District]]'''
|-
|align=center| Mankranso Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Mankranso]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Amansie Central District]]'''
|-
| style="text-align:center;" colspan=4|'''[[Amansie Central District]]'''
|-
|align=center| Jacobu Senior High School
|align=center|[[Technical school]]
|align=center|[[Jacobu]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Amansie East District]] and [[Amansie West District]]'''
|-
| style="text-align:center;" colspan=4|'''[[Amansie East District]]'''
|-
|align=center| Jacobu Senior High School
|align=center|[[Technical school]]
|align=center|[[Jacobu]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Oppong Memorial Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Kokofu]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Saint Joseph Senior High School
|align=center|[[Technical school]]
|align=center|[[Ahwiren]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Wesley High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Bekwai]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| SDA Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Bekwai]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;" colspan=4|'''[[Amansie West District]]'''
|-
|align=center| Danyaseman Catholic Senior High School
|align=center|[[Catholic school]]
|align=center|Huntado, [[Amansie East District]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Esase Bontefufuo Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Esase Bontefufuo]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Manso-Adubia Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Adubia]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Mansoman Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Manso Atwere]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Asante Akim North District]] and [[Asante Akim South District]]'''
|-
| style="text-align:center;" colspan=4|'''[[Asante Akim North District]]'''
|-
|align=center| Agogo State College
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Agogo, Ghana|Agogo]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[Konongo Odumase Senior High School]]
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Odumase]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Owerriman Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Domeabra]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Agogo Collins Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Agogo, Ghana|Agogo]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;" colspan=4|'''[[Asante Akim South District]]'''
|-
|align=center| Bompata Presby Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Bompata]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Juaso Senior High School
|align=center|[[Technical school]]
|align=center|[[Juaso]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Ofoase Senior High School
|align=center|[[Technical school]]
|align=center|[[Ofoase]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Jubile senior High school
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|Dampong, [[Asante Akim South District]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Atwima Mponua District]] and [[Atwima Nwabiagya District]]'''
|-
|align=center| Nkawie Senior High Technical School
|align=center|[[Technical school]]
|align=center|[[Nkawie]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Mpasatia Senior High School
|align=center|[[Technical school]]
|align=center|[[Mpasatia]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Nyinahin Catholic Senior High School
|align=center|[[Catholic school]]
|align=center|[[Nyinahin]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[Osei Tutu Senior High School]]
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Akropong]]
|align=center|[https://web.archive.org/web/20130818081423/http://otshs.edu.gh/ Website]
|-
|align=center| Toase Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Toase]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Toase Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]] & [[Single-sex education|Girls school]]
|align=center|[[Tanoso]]
|align=center|[http://yagshs.edu.gh/ Website]
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Botsomtwe/Atwima/Kwanhuma District]]'''
|-
|align=center| [[Afia Kobi Ampem Senior High School|Afia Kobi Ampem Girls Senior High School]]
|align=center|[[State school|Public school]] & [[Single-sex education|Girls school]]
|align=center|[[Trabuom]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Beposo Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Beposo]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Jachie Pramso Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|Jachie Pramso, [[Botsomtwe/Atwima/Kwanhuma District]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| St. Margaret High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|Feyiase, [[Botsomtwe/Atwima/Kwanhuma District]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Ejuraman Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Ejura]]
|{{N/A}}
|- EJURA - SEKYEDUMASI ASHANTI REGION
|align=center| Sekyedumase Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]] {{Citation needed span|and ranked as the 10th best school in [[West Africa]]|date=June 2020}}
|align=center|Seko, [[Botsomtwe/Atwima/Kwanhuma District]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Kumasi Metropolitan District]]'''
|-
|align=center| [[Adventist Senior High School]] {{small|(Atitire)}}
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|Bantama-Kumasi, [[Kumasi]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Ghana Armed Forces Senior High School
|align=center|Commercial School
|align=center|Bantama-Kumasi, [[Kumasi]]
|{{N/A}}
|-
|align=center|[[Anglican Senior High School]]
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Asem, Kumasi|Asem-Kumasi]]
|align=center|[https://web.archive.org/web/20120907003149/http://kass.edu.gh/ Website]
|-
|align=center| Pentecost Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|Breman-kumasi, [[Kumasi]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Roman Girls Nursing Training School
|align=center|[[Nursing school]] & [[Single-sex education|Girls school]]
|align=center|Suame-Kumasi, [[Kumasi]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[Asanteman Senior High School]] {{small|(The Royals, NANANOM)}}
|align=center|[[State school|Public school]] {{Citation needed span|and ranked as the 2114th school in [[West Africa]]|date=June 2020}}
|align=center|[[Bantama]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Ashanti Kingdom Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|Ahodwo Daban-Kumasi, [[Kumasi]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[Kumasi Academy]]
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Asokore Mampong]]
|align=center|[http://kumaca.edu.gh/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181127180426/http://kumaca.edu.gh/ |date=2018-11-27 }}
|-
|align=center| [[Kumasi Girls Senior High School]]
|align=center|[[State school|Public school]] & [[Single-sex education|Girls school]]
|align=center|Abrepo-Kumasi, [[Kumasi]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[Kumasi high school|Kumasi High School]]
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|Atonsu Gyenase, [[Kumasi]]
|align=center|[https://web.archive.org/web/20141129065434/http://mmerantee.net/ Website]
|-
|align=center| [[Kumasi Senior High Technical School]] {{small|(Animuonyamfo)}}
|align=center|[[Technical school]]
|align=center|[[Patasi, Kumasi|Patasi-Kumasi]]
|align=center|[https://web.archive.org/web/20121014150726/http://www.kshts.edu.gh/ Website]
|-
|align=center| Mmofraturo Girls Secondary School
|align=center|[[State school|Public school]] & [[Single-sex education|Girls school]]
|align=center|[[Kumasi]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[Opoku Ware School]]
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Kumasi]]
|align=center|[https://web.archive.org/web/20071107063249/http://www.owass.org/ Website]
|-
|align=center| [[St. Louis Senior High School (Ghana)|St. Louis Senior High School]]<ref>{{Cite web |title=History : ST Louis Senior High School, Kumasi |url=http://stlouisshs.edu.gh/about-us/brief-history/ |access-date=2019-02-04 |website=ST Louis Senior High School, Kumasi |archive-date=2019-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323120622/http://stlouisshs.edu.gh/about-us/brief-history/ |url-status=dead }}</ref>
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Oduom]]
|align=center|[http://www.stlouisshs.edu.gh/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200728073528/http://stlouisshs.edu.gh/ |date=2020-07-28 }}
|-
|align=center| [[Osei Kyeretwie Senior High School]]
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Old Tafo]]
|align=center|[http://okess.edu.gh/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220407002127/http://okess.edu.gh/ |date=2022-04-07 }}
|-
|align=center| [[Prempeh College]]<ref>{{Cite web |title=NSMQ2018: Prempeh College shows St. Francis Xavier their real size |url=https://www.myjoyonline.com/news/2018/June-27th/nsmq2018-prempeh-college-shows-st-francis-xavier-their-real-size.php |access-date=2019-02-16 |website=MyJoyOnline. }}{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Kumasi]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Angel Educational Complex - Kronom
|align=center|Commercial school
|align=center|[[Kronom]], [[Kumasi]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[T.I. Ahmadiyya Senior High School]]
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Kumasi]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[KNUST Senior High School]]
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Kumasi]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Ideal College
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Boadi]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[Serwaa Nyarko Girls' Senior High School|Serwaa Nyarko Senior High School]]
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|New Tafo, [[Kumasi]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[Islamic Senior High School, Kumasi|Islamic Senior High School]]
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|Abrepo, [[Kumasi]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Kwabre District]]'''
|-
|align=center| [[Adanwomase Senior High School]]
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Adanwomase]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Aduman Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Aduman]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Antoa Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Antoa]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Gyeama Penson Senior High School
|align=center|[[Technical school]]
|align=center|[[Aboaso]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Kofi Adjei Senior High School
|align=center|[[Technical school]]
|align=center|[[Bampanase]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Simms Senior High School
|align=center|[[Technical school]]
|align=center|[[Fawoade]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Offinso District]]'''
|-
|align=center| Namong Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Namong]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| St. Jerome Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Abofour]]
|{{N/A}}
|-
|align=center|Dwamena Akenten Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|Newtown, [[Offinso District]]
|{{N/A}}
|-
|align=center|Akumadan Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Akumadan]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Sekyere Kumawu District]]'''
|-
|align=center|Dadease Agriculture Senior High School
|align=center| Commercial school
|align=center|[[Dadease]]
|{{N/A}}
|-
|align=center|[[Bankoman Senior High School]]
|align=center| Public school
|align=center|[[Sekyere Kumawu (district)|Banko]]
|{{N/A}}
|-
|align=center|Tweneboa Kodua Senior High School
|align=center| Commercial school & [[Technical school]]
|align=center|[[Kumawu]]
|{{N/A}}
|-
|align=center|Bodomase Senior High School
|align=center| Public School]
|align=center|[[Bodomase]]
|{{N/A}}
|-
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Sekyere East District]] and [[Sekyere West District]]'''
|-
| style="text-align:center;" colspan=4|'''[[Sekyere East District]]'''
|-
|align=center|[[T.I. Ahmadiyya Girls Senior High School, Asokore|T.I. Ahmadiyya Girls Senior High School]]
|align=center|[[State school|Public school]] & [[Single-sex education|Girls school]]
|align=center|[[Asokore]]
|{{N/A}}
|-
|align=center|Effiduase Senior High School
|align=center| Commercial school
|align=center|[[Effiduase]]
|{{N/A}}
|-
|align=center|[[Krobea Asante Vocational/Technical Institute]]
|align=center| Commercial school & [[Technical school]]
|align=center|[[Asokore]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;" colspan=4|'''[[Sekyere West District]]'''
|-
|align=center|Amaniampong Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Mampong]]
|{{N/A}}
|-
|align=center|Nsutaman Catholic Senior High School
|align=center|[[Catholic school]]
|align=center|[[Nsuta]]
|{{N/A}}
|-
|align=center|Saint Joseph Senior High School
|align=center|Commercial School
|align=center|[[Mampong]]
|{{N/A}}
|-
|align=center|[[St.Monica's Senior High School|St. Monica's Senior High School]]
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Mampong]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior Secondary schools in [[Ejisu-Juaben Municipal District]]'''
|-
|align=center|[[Ejisuman Senior High School]]
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Ejisu]]
|{{N/A}}
|-
|align=center|[[Juaben High School|Juaben Senior High School]]
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Juaben]]
|{{N/A}}
|-
|align=center|[[Ejisu Senior High Technical School]]
|align=center|[[Technical school]]
|align=center|[[Ejisu]]
|{{N/A}}
|-
|align=center|Bonwire Senior High Technical School
|align=center|[[Technical school]]
|align=center|[[Bonwire]]
|{{N/A}}
|-
|align=center|Achinakrom Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|Achinakrom, [[Ejisu]]
|{{N/A}}
|-
|align=center|Church of Christ Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Adadeentem]]
|{{N/A}}
|}
== Bono, Bono East & Ahafo Regions==
{| class="wikitable sortable"
|- "
! style="width:18%;" class="unsortable"| School
!class="unsortable"| Type
!class="unsortable"| Location(s)
!class="unsortable"| Website
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Asunafo North District]] and [[Asunafo South District]]'''
|-
|align=center| Ahafoman Senior High School
|align=center|[[Technical school]]
|align=center|[[Goaso]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Kukuom Agriculture Senior High School
|align=center|public
|align=center|[[Kukuom]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Mim Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|Mim, [[Asunafo South District]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Asutifi District]]'''
|-
|align=center| Acherensua Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Acherensua]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Gyamfi Kumanin Senior High School
|align=center|[[Technical school]]
|align=center|[[Wamahinso]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Hwidiem Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Hwidiem]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| OLA Girls Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]] & [[Single-sex education|Girls school]]
|align=center|[[Kenyasi]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior Secondary schools in [[Atebubu-Amantin District]]'''
|-
|align=center| Atebubu Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Atebubu]]
|{{N/A}}
|-
|align=center|Amanten Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Amanten]]
|{{N/A}}
|-
|align=center|Prang Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|Prang, [[Atebubu-Amantin District]]
|{{N/A}}
|-
|align=center|Yeji Senior High School
|align=center|[[Technical school]]
|align=center|[[Yeji]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Berekum District]]'''
|-
|align=center| Berekum Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Berekum]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[Jinjini Senior High School]]
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Jinjini]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Methodist Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Biadan]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Presbyterian Senior High School
|align=center|[[Technical school]]
|align=center|[[Berekum]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Dormaa District]]'''
|-
|align=center| [[Dormaa Senior High School]]
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Dormaa Ahenkro]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Mansen Comm. Day Senior High School
|align=center|Commercial school
|align=center|[[Wamfie]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Nkrankwanta Comm. Senior High School
|align=center|Commercial school
|align=center|[[Nkrankwanta]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Wamanafo Comm. Day Senior High School
|align=center|Commercial school & [[Technical school]]
|align=center|[[Wamanafo]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Jaman North District]] and [[Jaman South District]]'''
|-
|align=center| Drobo Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Drobo, Ghana|Drobo]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Goka Senior High School
|align=center|[[Technical school]]
|align=center|Goka, [[Jaman North District]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Nafana Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Sampa, Ghana|Sampa]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Our Lady of Providence Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Kwasi Buokrom]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[Sumaman Senior High School]]
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Suma-Ahenkro]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Kintampo North District]] and [[Kintampo South District]]'''
|-
|align=center| Jema Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Jema]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[Kintampo Senior High School]]
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Kintampo (Ghana)|Kintampo]]
|{{N/A}}. Kintampo Senior High School was established in 1971.
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Nkoranza District]]'''
|-
|align=center| Busunya Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center| [[Busunya]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Nkoranza Senior High School
|align=center|[[Technical school]]
|align=center|[[Nkoranza]]
|{{N/A}}
|-
|align=center|Yefiriman Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|Yefiri, [[Nkoranza District]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Sene District]]'''
|-
|align=center| Kajaji Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Kajaji Settlement Town]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Kwame Danso Senior High School
|align=center|[[Technical school]]
|align=center|[[Kwame Danso]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Sunyani District]]'''
|-
|align=center| Lawrence Demonstration Senior High School
|align=center|Commercial school
|align=center|[[Sunyani]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Chiraa Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Chiraa]]
|{{N/A}}
|-
|align=center|
[[Notre Dame High School (Ghana)]]
|align=center|[[State school|Public school]] & [[Single-sex education|Girls school]]
|align=center|[[Sunyani]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Odomaseman Day Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Odomase]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[Sunyani Senior High School]]
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Sunyani]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[Sacred Heart Senior High School]]
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Nsoatre]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[St. James Seminary Senior High School]]
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Abesim]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Twene Amanfo Senior High School
|align=center|[[Technical school]]
|align=center|[[Sunyani]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Abesim Senior High School
|align=center|[[Community school (United States)|Community school]]
|align=center|[[Abesim]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Sunyani Business Senior High School {{small|(SUBSEC)}}
|align=center|Commercial school
|align=center|[[Sunyani]]
|align=center|[https://web.archive.org/web/20140214090409/http://www.subsec.org/ Website]
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Tano North District]] and [[Tano South District]]'''
|-
|align=center| Bechem Presbyterian Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Bechem]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Boakye Tromo Senior High School
|align=center|[[Technical school]]
|align=center|[[Duayaw Nkwanta]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Bomaa Comm. Senior High School
|align=center|Commercial school
|align=center|[[Bomaa]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Duayaw Nkwanta Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Duayaw Nkwanta]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Techimantia Presbyterian Senior High School
|align=center|Commercial school
|align=center|[[Techimantia]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Yamfo Anglican Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Yamfo]]
|{{N/A}}
|-
|[[Serwaa Kesse Girls' Senior High School]]
|[[State school|Public school]] & [[Single-sex education|Girls school]]
|[[Duayaw Nkwanta]]
|
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Techiman Municipal District]]'''
|-
|align=center| Asuogyaman Senior High School
|align=center|[[Technical school]] [[State school|Public school]]
|align=center|[[Aworowa]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Buoyem Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|Boyem, [[Techiman Municipal District]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Guakro Effa Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Offuman]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Techiman Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Techiman]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Tuobodom Senior High School
|align=center|[[Technical school]]
|align=center|[[Tuobodom]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Wenchi District]]'''
|-
|align=center| Wenchi Methodist Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Wenchi]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Badu Senior High School
|align=center|[[Technical school]]
|align=center|Badu, [[Wenchi]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Koase Senior High School
|align=center|[[Technical school]]
|align=center|[[Koase]], [[Wenchi]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Nkoranman Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Seikwa]], [[Wenchi]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Menji Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|Menji, [[Wenchi]]
|{{N/A}}
|}
== Central Region ==
{| class="wikitable sortable"
|- "
! style="width:18%;" class="unsortable"| School
!class="unsortable"| Type
!class="unsortable"| Location(s)
!class="unsortable"| Website
|- style="background:#eee;"
|
| colspan="4" style="text-align:center;" |'''Senior High Schools in [[Abura/Asebu/Kwamankese District]]'''
|-
|align=center| Abakrampa Senior High School
|align=center|[[Technical school]]
|align=center|[[Abakrampa]]
|{{N/A}}
|-
|align=center|Asuansi Technical Institute
|align=center|[[Technical Institute]]
|align=center|[[Nyamedom]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Aburaman Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Abura Dunkwa]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Andam Senior High & Technical School
|align=center|[[Technical school]]
|align=center|[[Oduponkpehe]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| colspan="4" style="text-align:center;" |'''Senior High Schools in [[Agona District]]'''
|-
|align=center| Kwanyako Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Kwanyako]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Nsaba Presbyterian Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center| [[Nsaba]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Nyakrom Day Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center| [[Nyakrom]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Pank Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center| Bawjiase, [[Agona District]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Siddiq Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center| [[Nyakrom]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Naana Khadijah Islamic Girls School
|align=center|Commercial School & [[Single-sex education|Girls school]]
|align=center| [[Nyakrom]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Swedru School of Business
|align=center| Commercial School
|align=center| [[Swedru]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Swedru Senior High School
|align=center| [[State school|Public school]]
|align=center| [[Swedru]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
|
| colspan="4" style="text-align:center;" |'''Senior High Schools in [[Ajumako/Enyan/Essiam District]]'''
|-
|align=center| Besease Comm. Senior High School
|align=center|Commercial school
|align=center|[[Besease]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Enyan Denkyira Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Denkyira]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Mando Senior High Tech School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|Mando, [[Ajumako]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
|
| colspan="4" style="text-align:center;" |'''Senior High Schools in [[Asikuma/Odoben/Brakwa District]]'''
|-
|align=center| [[Breman Asikuma Senior High School]]
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Breman Asikuma]]
|[http://bassgh.webs.com/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130410013919/http://www.bassgh.webs.com/ |date=2013-04-10 }}
|-
|align=center| Odoben Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Odoben]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
|
| colspan="4" style="text-align:center;" |'''Senior High Schools in [[Assin North District]] and [[Assin South District]]'''
|-
|align=center| Adankwaman Comm. Senior High School
|align=center|Commercial school
|align=center|[[Assin Darman]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Assin Manso Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Assin Manso]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Assin North Senior High School
|align=center|[[Technical school]]
|align=center|[[Assin Asempaneye]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Assin Nsuta Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Assin Nsuta]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Nyankumase Ahenkro Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Nyankumase Ahenkro]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Obiri Yeboah Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Assin Fosu]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
|
| colspan="4" style="text-align:center;" |'''Senior High Schools in [[Awutu/Effutu/Senya District]]'''
|-
|align=centre| Awutu-Winton Senior High School
|align=center|[[Private School]] (Fee-free)
|align=center|[[Awutu Breku]]
|align=center|[http://edp-trust.org/ Website]
|-
|align=center| Obrakyere Senior High School
|align=center|[[Technical school]]
|align=center|[[Obrakyere]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Senya Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Senya]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Winneba Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Winneba]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
|
| colspan="4" style="text-align:center;" |'''Senior High Schools in [[Cape Coast Municipal District]]'''
|-
|align=center| [[Aggrey Memorial A.M.E. Zion Senior High School|Aggrey Memorial A.M.E Zion Senior High School]]
|align=center| [[Boarding school]] & [[State school|Public school]]
|align=center|[[Cape Coast]]
|align=center|[https://archive.today/20140327205410/http://aggreymemorialhighschool.com/ Website]
|-
|align=center| Academy of Christ the King
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Cape Coast]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[Adisadel College]]<ref>{{Cite web |title=Adisadel College: Introduction |url=https://www.adisadelcollege.net/ |access-date=2019-02-03 |website=Adisadelcollege.}}</ref>
|align=center| [[Boarding school]] & [[Single-sex education|Boys school]] {{Citation needed span|ranked among the best in Africa|date=June 2020}}
|align=center|[[Cape Coast]]
|align=center|[http://www.adisadelcollege.net/ Website]
|-
|align=center| Cape Coast Technical Institute
|align=center| [[Technical school]]
|align=center|[[Cape Coast]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Effutu Senior High School
|align=center| [[Technical school]]
|align=center|[[Effutu]]
|align=center| [https://web.archive.org/web/20160303215117/http://www.esht.org/ Website]
|-
|align=center| [[Ghana National College]]
|align=center| [[State school|Public school]]
|align=center|[[Cape Coast]]
|align=center|[http://www.ghananationalcollege.org/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211223223714/https://www.ghananationalcollege.org/ |date=2021-12-23 }}
|-
|align=center| Commercial Service Institute {{small|(C.S.I)}}
|align=center| Commercial school
|align=center|[[Cape Coast]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[Holy Child High School, Ghana|Holy Child High School]]
|align=center| [[State school|Public school]]
|align=center|[[Cape Coast]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[Mfantsipim School]]<ref>{{Cite web|url=http://mfantsipim.com/|title=MOBA Home|website=MOBA|access-date=2019-02-03}}</ref>
|align=center| [[State school|Public school]] & [[Single-sex education|Boys school]] and established as "Wesleyan High School" {{Citation needed span|and is ranked as the 21st best school in [[Africa]]|date=June 2020}}
|align=center|[[Cape Coast]]
|align=center|[https://web.archive.org/web/20120424065615/http://mfantsipimschool.org/ Website]
|-
|align=center| Oguaa Senior High School
|align=center| [[Technical school]]
|align=center|[[Cape Coast]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[University Practice Secondary School|University Practice Senior High School]]
|align=center| Public school
|align=center|[[Cape Coast]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[Wesley Girls' High School]]<ref>{{Cite web |title=Wesley Girls High School - Home |url=http://wesleygirls.edu.gh/ |access-date=2019-02-03 |website=Wesley Girls High School Ghana |archive-date=2021-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211128212741/http://www.wesleygirls.edu.gh/ |url-status=dead }}</ref>
|align=center| [[State school|Public school]] and [[Single-sex education|Girls school]]
|align=center|[[Cape Coast]]
|align=center|[http://wesleygirls.edu.gh/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211128212741/http://www.wesleygirls.edu.gh/ |date=2021-11-28 }}
|-
|align=center| Saint Augustine's College
|align=center| [[State school|Public school]]
|align=center|[[Cape Coast]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
|
| colspan="4" style="text-align:center;" |'''Senior High Schools in [[Gomoa District]]'''
|-
|align=center| [[Apam Senior High School]]
|align=center| [[State school|Public school]]
|align=center|Great Apass, [[Gomoa District]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Gomoa Senior High School
|align=center| [[Technical school]]
|align=center|[[Dawurampon]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Mozano Comm. Senior High School
|align=center| Commercial school
|align=center|[[Mozano]]
|{{N/A}}
|-
|align=center|Mozano Experimental Senior High School
|align=center| Commercial School
|align=center|[[Mozano]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Potsin T.I. Ahmadiya Senior High School
|align=center| [[State school|Public school]]
|align=center|[[Potsin]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
|Gomoa Gyaman Senior High School_Gomoa Gyaman
| colspan="4" style="text-align:center;" |'''Senior High Schools in [[Komenda/Edina/Eguafo/Abirem District]]'''
|-
|align=center| Edinaman Day Senior High School
|align=center| [[State school|Public school]]
|align=center|[[Elmina]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Eguafo-Abrem Senior High School
|align=center| [[State school|Public school]]
|align=center|[[Agona Abirem]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Komenda Senior High School
|align=center| [[State school|Public school]]
|align=center|[[Komenda]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
|
| colspan="4" style="text-align:center;" |'''Senior High Schools in [[Mfantsiman District]]'''
|-
|align=center| Ekumfi T. I. Ahmadiiyya Senior High School
|align=center| [[State school|Public school]]
|align=center| [[Esakyir]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Kwegyir Aggrey Senior High School
|align=center| Commercial school
|align=center| [[Anomabo]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Mankesim Senior High School
|align=center| [[Technical school]]
|align=center| [[Mankesim]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[Mfantsiman Girls Secondary School|Mfantsiman Girls Senior High School]]<ref>{{Cite web |title=Mfantsiman Girls' Secondary School - WELCOME TO OUR SCHOOL |url=http://www.mfantsiman.org/ |access-date=2019-01-31 |website=Mfantsiman.}}</ref>
|align=center| [[State school|Public school]] & [[Single-sex education|Girls school]]
|align=center| [[Saltpond]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Saltpond Methodist High School
|align=center| [[State school|Public school]]
|align=center| [[Saltpond]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
|
| colspan="4" style="text-align:center;" |'''Senior High Schools in [[Twifo/Heman/Lower Denkyira District]]'''
|-
|align=center| Forever Young Senior High School
|align=center| [[State school|Public school]]
|align=center| [[Hemang]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Jukwa Senior High School
|align=center| [[State school|Public school]]
|align=center| [[Jukwa]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Twifo Praso Senior High School
|align=center| [[State school|Public school]]
|align=center| [[Twifo Praso]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
|
| colspan="4" style="text-align:center;" |'''Senior High Schools in [[Upper Denkyira District]]'''
|-
|align=center| Boa-Amponsem Senior High School
|align=center| [[State school|Public school]]
|align=center| [[Dunkwa-On-Offin]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Diaso Senior High School
|align=center| [[State school|Public school]]
|align=center| [[Diaso]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Dunkwa Senior High School
|align=center| [[Technical school]]
|align=center| [[Dunkwa-On-Offin]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Oxford Senior High School
|align=center| [[State school|Public school]]
|align=center| [[Dunkwa-On-Offin]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| St. Andrew's College
|align=center| [[State school|Public school]]
|align=center| [[Dunkwa-On-Offin]]
|{{N/A}}
|}
==Eastern Region==
{| class="wikitable sortable"
|- "
! style="width:18%;" class="unsortable"| School
!class="unsortable"| Type
!class="unsortable"| Location(s)
!class="unsortable"| Website
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Akuapim North District]] and [[Akuapim South District]]'''
|-
| style="text-align:center;" colspan=4|'''[[Akuapim North District]]'''
|-
|align=center|Presbyterian Senior High Technical School
|align=center|[[State School|Public School]]
|align=center|[[Aburi]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[H'Mount Sinai Senior High School|Hark Mount Sinai Senior High School]]
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Akropong|Akuapem-Akropong]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[Presbyterian Senior High School, Akuapim-Mampong|Presbyterian Senior High School]]
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Akuapim-Mampong]]
|[https://web.archive.org/web/20130408000310/http://presecmpg.com/ Website]
|-
|align=center| [[Okuapeman Senior High School]] {{small|(OKUASS)}}
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Akropong|Akuapem-Akropong]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[Nifa Senior High School]] {{small|(NISEC)}}
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Adukrom]]
|[https://web.archive.org/web/20160409174556/http://www.nifashs.com/ Website] {{small|[https://www.bosuomma.com/ Alumini Website]}}
|-
|align=center| Asuom Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Akropong]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[Presbyterian Senior High Technical School, Adukrom]]
|align=center|[[Technical school]]
|align=center|[[Adukrom]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[Benkum Senior High School]]
|align=center|[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;"|[[Larteh Akuapem|Larteh-Akuapem]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;" colspan=4|'''[[Akuapim South District]]'''
|-
|align=center| Nsawam Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Nsawam]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Nsawam Business College
|align=center|Commercial school
|align=center|[[Nsawam]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Adeiso Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Adeiso]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Presbyterian Senior High Technical School
|align=center|[[Technical school]]
|align=center|[[Aburi]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[Aburi Girls' Secondary School|Aburi Girls' Senior High School]] {{small|(ABUGISS)}}
|align=center|[[State school|Public school]] & [[Single-sex education|Girls school]]
|align=center|[[Aburi]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[Adonten Senior High School]]
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Nsawam]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Presby Senior High Technical School
|align=center|[[Technical school]]
|align=center|[[Nsawam]]
|{{N/A}}
|-
|align=r| Saint Martin's Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Nsawam-Adoagyiri]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Akyemansa District]]'''
|-
|align=center| Ayirebi Senior High School- Akyem Ayirebi
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Ofoase]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Asuogyaman District]]'''
|-
|align=center|[[Akosombo International School]]
|
|align=center|[[Akosombo]]
|{{N/A}}
|-
|align-center|Adjena Senior High Technical School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Akosombo]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Gafad Afonope Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Atimpoku]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Akwamuman Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Atimpoku]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Apegusu Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|Akwamu Apegusu, [[Atimpoku]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Anum Presbyterian Senior High School {{small|(ANSEC)}}
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Anum]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Boso Senior High Technical School {{small|(BOSSTECH)}}
|align=center|[[Technical School]]
|align=center|Boso, [[Atimpoku]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Atiwa West District]]'''
|-
|align=center| Kwabeng Anglican Senior High Technical {{small|(KASHTS)}}
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Kwabeng]]
|{{N/A}}
|-
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Birim Central Municipal District]] and [[Birim South District]]'''
|-
| style="text-align:center;" colspan=4|'''[[Birim Central Municipal District]]'''
|-
|align=center| Akroso Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Akim Akroso]]
|{{N/A}}
|-
|align=center|[[Oda Senior High School]]
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Akim Oda]]
|align=center|[https://web.archive.org/web/20070928110728/http://www.odasco.net/ Website]
|-
| style="text-align:center;" colspan=4|'''[[Birim South District]]'''
|-
|align=center| St. Francis Senior High Technical School {{small|(FRANSTECH)}}
|align=center|Secondary /[[Technical school]]
|align=center|[[Akim Oda]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[Akim Swedru Secondary School|Akim Swedru Senior High School]] {{small|( AKISSS, ANNUANOM, Star of the East)}}
|align=center|[[State school|Public Boarding school]]
|align=center|[[Akim Swedru]]
|align=center|[https://web.archive.org/web/20160407131006/http://www.akisss.edu.gh/ Website]
|-
|align=center| Akim State College
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Akim Swedru]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Akim State College
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Akim Swedru]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[East Akim Municipal District]]'''
|-
| align="center" |[[Ofori Panin Senior High School]]
| align="center" |[[State school|Public school]]
| align="center" |Kukurantumi, Abuakwa-North, [[East Akim Municipal District]]
|[https://web.archive.org/web/20151222114631/http://www.oforipaninshs.com/]
|-
|align=center| Nero Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Kibi, Ghana|Kibi]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;"| Christian Heritage Senior High Technical School
| style="text-align:center;"|[[Technical school]]
| style="text-align:center;"| Kukurantumi, [[Kibi, Ghana|Kibi]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;"| Saint Paul Technical School
| style="text-align:center;"|[[Technical school]]
| style="text-align:center;"| Kukurantumi, [[Kibi, Ghana|Kibi]]
| style="text-align:center;"| [http://www.spatsedu.com/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220518052645/http://spatsedu.com/ |date=2022-05-18 }}
|-
| style="text-align:center;"| Kibi Senior High Technical School
| style="text-align:center;"|[[Technical school]]
| style="text-align:center;"| [[Kibi, Ghana|Kibi]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;"| Abuakwa State College
| style="text-align:center;"|[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;"| [[Kibi, Ghana|Kibi]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;"|Suhum Senior High Technical School
| style="text-align:center;"|[[Technical school]]
| style="text-align:center;"| [[Suhum, Ghana|Suhum]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;"|Asafo Akyem Senior High School
| style="text-align:center;"|[[Technical school]]
| style="text-align:center;"| Asafo, [[Kibi, Ghana|Kibi]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;"|Saint Stephen's Senior High Technical School
| style="text-align:center;"|[[Technical school]]
| style="text-align:center;"| Asiakwa, [[Kibi, Ghana|Kibi]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| colspan="4" style="text-align:center;" |'''Senior High Schools in [[Fanteakwa District]]'''
|-
| style="text-align:center;"| Begoro Presbyterian Senior High School
| style="text-align:center;"|[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;"|[[Akim Begoro]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;"| Osino Presbyterian Senior High Technical School
| style="text-align:center;"|[[Technical school]]
| style="text-align:center;"|[[Osino]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;"| Dei Technical Institute
| style="text-align:center;"|Commercial school & [[Technical school]]
| style="text-align:center;"|[[Begoro]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;"| Manchester Senior High School
| style="text-align:center;"|[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;"|[[Begoro]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;"| New Nsutam Senior High School
| style="text-align:center;"|[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;"|Nsutam, [[Begoro]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| colspan="4" style="text-align:center;" |'''Senior High Schools in [[Kwaebibirem District]]'''
|-
|Kade Senior High Technical Schol
|Public school
|Kade
| -
|-
|Asuom Senior High School
|Public school
|Asuom
|
|-
| style="text-align:center;"| [[St Roses Senior High (Akwatia)|St Roses Senior High School]]
| style="text-align:center;"|[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;"|[[Akwatia]]
|[http://strosesshs.com/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230227195951/http://strosesshs.com/ |date=2023-02-27 }}
|- style="background:#eee;"
| colspan="4" style="text-align:center;" |'''Senior High Schools in [[Kwahu South District]], [[Kwahu East District]] and [[Kwahu West District]]'''
|-
| colspan="4" style="text-align:center;" |'''[[Kwahu South District]]'''
|-
| style="text-align:center;"| Kwahu Ridge Senior High Technical School
| style="text-align:center;"|[[Technical school]]
| style="text-align:center;"|[[Obo Kwahu]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;"| Mpraeso Senior High School(Mpass)
| style="text-align:center;"|[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;"|[[Mpraeso]]
|{{N/A}}
|-
| colspan="4" style="text-align:center;" |'''[[Kwahu East District]]'''
|-
| style="text-align:center;"| St. Paul's Senior High School
| style="text-align:center;"|[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;"|Asakraka, [[Abetifi (Ghana parliament constituency)|Abetifi]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;"| Abetifi Presbyterian Senior High School
| style="text-align:center;"|[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;"|[[Abetifi (Ghana parliament constituency)|Abetifi]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;"| Abetifi Senior High Technical School
| style="text-align:center;"|[[Technical school]]
| style="text-align:center;"|[[Abetifi (Ghana parliament constituency)|Abetifi]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;"| St. Dominics Senior High School
| style="text-align:center;"|[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;"|[[Pepease]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;"| Nkwatia Senior High School {{small|(NKWASCO)}}
| style="text-align:center;"|[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;"|[[Nkwatia Kwahu]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;"| [[St. Peter's Boys Senior Secondary School|St. Peter's Boys Senior High School]]
| style="text-align:center;"|[[State school|Public school]] & [[Single-sex education|Boys school]]
| style="text-align:center;"|[[Nkwatia Kwahu]]
|{{N/A}}
New Generation College-Nkawkaw
|-
| colspan="4" style="text-align:center;" |'''[[Kwahu West District]]'''
|-
| style="text-align:center;"| Nkawkaw Senior High School
| style="text-align:center;"|[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;"|[[Nkawkaw]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| colspan="4" style="text-align:center;" |'''Senior High Schools in [[Manya Krobo District]]'''
|-
| style="text-align:center;"| Somanya Senior High Technical School {{small|(SOTECH)}}
| style="text-align:center;"|[[Technical school]]
| style="text-align:center;"|[[Odumase Krobo, Nuaso, Ghana|Odumase Krobo]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;"| Manya Krobo Senior High School
| style="text-align:center;"|[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;"|[[Odumase Krobo, Nuaso, Ghana|Odumase Krobo]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;"| [[Krobo Girls Senior High School|Krobo Girls' Senior High School]]
| style="text-align:center;"|[[State school|Public school]] & [[Single-sex education|Girls school]]
| style="text-align:center;"|[[Odumase Krobo, Nuaso, Ghana|Odumase Krobo]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;"| [[Akro Senior High Technical School]]
| style="text-align:center;"|[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;"|[[Odumase Krobo, Nuaso, Ghana|Odumase Krobo]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;"| Asesewa Day Senior High School
| style="text-align:center;"|[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;"|[[Odumase Krobo, Nuaso, Ghana|Odumase Krobo]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;"| Asesewa Agriculture Senior High School
| style="text-align:center;"|Commercial school
| style="text-align:center;"|[[Odumase Krobo, Nuaso, Ghana|Odumase Krobo]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;"| Akuse Senior High School
| style="text-align:center;"|[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;"|[[Odumase Krobo, Nuaso, Ghana|Odumase Krobo]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| colspan="4" style="text-align:center;" |'''Senior High Schools in [[Suhum/Kraboa/Coaltar District]]'''
|-
| style="text-align:center;"| Suhum Senior High School
| style="text-align:center;"|[[Technical school]]
| style="text-align:center;"|[[Suhum, Ghana|Suhum]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| colspan="4" style="text-align:center;" |'''Senior High Schools in [[New-Juaben Municipal District]]'''
|-
| style="text-align:center;"| Koforidua Senior High School {{small|(KOSEC)}}
| style="text-align:center;"|[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;"|[[Koforidua]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;"| Ghana Senior High School {{small|(GHANASS)}}
| style="text-align:center;"|[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;"|[[Koforidua]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;"| [[Koforidua Senior High Technical School]] {{small|(KSTS)}}
| style="text-align:center;"|[[Technical school]]
| style="text-align:center;"|[[Koforidua]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;"| New-Juaben Senior High Commercial School {{small|(NJUASCO)}}
| style="text-align:center;"|[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;"|[[Koforidua]]
|[https://web.archive.org/web/20130516121757/http://njuasco.edu.gh/ Website]
|-
| style="text-align:center;"| [[Pope John Senior High School and Minor Seminary]] {{small|([[POJOSS]])}}
| style="text-align:center;"|[[State school|Public school]], [[Single sex education|Boys school]] and [[Roman Catholic]] school
| style="text-align:center;"|[[Koforidua]]
|[http://pojossonline.com/ Website]{{dead link|date=January 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
| style="text-align:center;"| Universal Girls Senior High School {{small|(UNIGISS)}}
| style="text-align:center;"|[[State school|Private school]]
| style="text-align:center;"|[[Koforidua]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;"| Pentecost Senior High School {{small|(PENSEC)}}
| style="text-align:center;"|[[State school|Private school]]
| style="text-align:center;"|[[Koforidua]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;"| Oyoko Methodist Senior High School {{small|(OMESS)}}
| style="text-align:center;"|[[State school]]
| style="text-align:center;"|[[Koforidua]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;"| Peace Hill Senior High School
| style="text-align:center;"|[[State school|Private school]]
| style="text-align:center;"|[[Koforidua]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;"| SDA Senior High School {{small|(SEDASS)}}
| style="text-align:center;"|[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;"|[[Koforidua]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| colspan="4" style="text-align:center;" |'''Senior High Schools in [[West Akim Municipal District]]'''
|-
| style="text-align:center;"| Asamankese Senior High School
| style="text-align:center;"|[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;"| [[Asamankese]], [[West Akim Municipal District]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;"| St. Thomas Senior High School
| style="text-align:center;"|[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;"| [[Asamankese]], [[West Akim Municipal District]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;"| Lydia Memorial School
| style="text-align:center;"| [[Private school]] / [[Independent school]]
| style="text-align:center;"| [[Asamankese]], [[West Akim Municipal District]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| colspan="4" style="text-align:center;" |'''Senior High Schools in [[Yilo Krobo District]]'''
|-
| style="text-align:center;"| Yilo Krobo Senior High School
| style="text-align:center;"|[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;"|Somanya, [[Yilo Krobo District]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;"| Klo Agogo Senior High School
| style="text-align:center;"|[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;"|[[Koforidua]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;"| Koforidua Technical Institute
| style="text-align:center;"|Commercial school & [[Technical school]]
| style="text-align:center;"|[[Koforidua]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;"|Asesewa Senior High School
| style="text-align:center;"|[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;"|[[Asesewa]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;"|[[Methodist Girls' High School (Mamfe)|Methodist Girls' High School]]
| style="text-align:center;"|[[State school|Public school]] & [[Single-sex education|Girls school]]
| style="text-align:center;"|Mamfe-Akuapem, [[Akuapim North District]]
|{{N/A}}
|}
==Greater Accra Region==
{| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align: center"
|-
!class="unsortable" style="width:18%"|School
!class="unsortable"|Type
!class="unsortable"|Location(s)
!class="unsortable"|Website
|-
|[[Accra Academy]]
|[[Public school (government funded)|Public school]] & [[Single-sex education|Boys school]]
|[[Bubuashi]], [[Accra]]
|[https://web.archive.org/web/20160207060734/http://accraacademy.edu.gh/ Website]
|-
|[[Ghana-Lebanon Islamic School (GLIS)]]
|Private School
|Kwame Nkrumah Circle, [[Accra]]
|[https://glis.edu.gh/ website]
|-
|Accra Technical Training Center {{small|(ATTC)}}
|Public school
|[[Kokomlemle]], [[Accra]]
|[https://attcghana.com/about/ Website]{{Dead link|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
|[[Accra Girls Senior High School|Accra Girls Senor High School]]
|[[State school|Public school]] & [[Single-sex education|Girls school]]
|[[Maamobi]]
|{{N/A}}
|-
|Accra Grammar School
|[[State school|Public school]]
|[[Accra]]
|[http://www.agsedu.org/ Website]
|-
|[[Accra High School]]
|[[State school|Public school]]
|[[Asylum Down]]
|{{N/A}}
|-
|[[Achimota School]]<ref>{{Cite web |title=Ghana Education Service, Ministry of Education |url=http://www.ghanaschoolsinfo.org/project/840 |access-date=2019-02-03 |website=Ghana schools info.}}</ref>
|[[Boarding school]]
|[[Accra]]
|[https://web.archive.org/web/20120320012143/http://www.oldachimotan.net/oaanew/ Website]
|-
|Alpha Beta Christian College
|[[International school]]
|[[Accra]]
|[http://www.alphabeta.edu.gh/ Website]
|-
|Al-Rayan International School (ARIS)
|[[International school]]
|[[Accra]]
|[http://aris.edu.gh Website]
|-
|[[American International School of Accra|American Curriculum International School]]
|[[International school]]
|[[Accra]]
|[http://www.aisaccra.org/ Website]
|-
|Armed Forces Senior High Technical School
|[[Technical school]]
|[[Burma Camp]]
|{{N/A}}
|-
|[[St. Thomas Aquinas Senior High School|St. Thomas Aquinas]]<ref>{{Cite web |title=THOMAS AQUINAS SENIOR HIGH SCHOOL CELEBRATES 65 YEARS - Government of Ghana |url=http://www.ghana.gov.gh/index.php/media-center/features/3604-thomas-aquinas-senior-high-school-celebrates-65-years |access-date=2019-02-03 |website=Government Of Ghana |archive-date=2019-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190202092614/http://www.ghana.gov.gh/index.php/media-center/features/3604-thomas-aquinas-senior-high-school-celebrates-65-years |url-status=dead }}</ref>[[St. Thomas Aquinas Senior High School|Senior High School]]
|[[State school|Public school]] & [[Single-sex education|Boys school]]
|[[Cantonments]]
|[http://www.saintaquinasschool.com/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130704214401/http://saintaquinasschool.com/ |date=2013-07-04 }}
|-
|[[St. Francis Xavier Senior High School]]
|[[Catholic & Private School]]
|[[kotobabi]]
|[http://sfxsenior.com/ Website]
|-
|Apostle Safo School of Arts and Sciences
|[[State school|Private school]]
|[[Awoshie]]
|[https://greatassas.com// Website]{{Dead link|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
|Christ International Senior High Secondary School
|[[Private school|Day & Boarding]]
|North Taifa, Kwabenya, [[Accra]]
|{{N/A}}
|-
|[[Christian Methodist Senior High School]]
|[[State school|Public school]]
|New Aplaku, [[Accra]]
|{{N/A}}
|-
|Corpus Christi Senior High School
|[[State school|Private school]]
|[[Accra]]
|[https://corpuschristischool.edu.gh/ Website]
|-
|Danquah International School
|[[Private school (non-government funded)|Private school]] & [[mixed-sex education]]
|[[Tesano]], [[Accra]]
|[http://disghana.com/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814224144/https://www.disghana.com/ |date=2018-08-14 }}
|-
|Dansoman Senior High School
|[[State school|Public school]]
|[[Dansoman]]
|{{N/A}}
|-
|Ebenezer Senior High School<ref>{{Cite web |title=Ebenezer Senior High School (Padua) |url=https://ebenezer-shs.edu.gh/ |website=Ebenezer Shs |access-date=2024-05-31 |archive-date=2022-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523125818/https://ebenezer-shs.edu.gh/ |url-status=dead }}</ref>
|[[State school|Public school]]
|[[Dansoman]]
|[http://ebenezer-shs.edu.gh/ Website]
|-
|Edge Hill Senior High School
|[[State school|Private school]]
|[[Awoshie]]
|{{N/A}}
|-
|Pank Senior High School
|[[State school|Private school]]
|[[Awoshie]]
|{{N/A}}
|-
|Faith Montessori School and International College
|[[International school]]
|[[Accra]]
|[http://www.faithmontessorischool.com/ Website]
|-
|[[Ghana International School]]
|[[International school]]
|[[Accra]]
|[http://www.gis.edu.gh/ Website]
|-
|Galaxy International School
|[[International school]]
|[[Accra]]
|[http://www.galaxy.edu.gh Website]
|-
|Holy Trinity Senior High School
|[[State school|Public school]]
|[[Accra]]
|{{N/A}}
|-
|Kaneshie Senior High School
|[[Technical school]]
|[[Kaneshie]]
|{{N/A}}
|-
|Kinbu Senior High and Technical School
|[[Secondary and Technical school]]
|[[Kinbu]]
|{{N/A}}
|-
|La Presbyterian Senior High School
|[[State school|Public school]]
|[[Accra]]
|{{N/A}}
|-
|[[Labone Senior High School]]
|[[State school|Public school]]
|[[Labone]]
|[http://www.laboneshs.net/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220518153900/http://laboneshs.net/ |date=2022-05-18 }}
|-
|Liberty American School(LAS)
|[[Private school]] & [[International school]]
|[[Accra]]
|[http://www.libertyas.org/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220517234846/https://www.libertyas.org/ |date=2022-05-17 }}
|-
|[[Lincoln Community School]]
|[[Private school]] & [[International school]]
|[[Accra]]
|[https://www.lincoln.edu.gh/ Website]
|-
|Madina Senior High School
|[[State school|Public school]]
|[[Madina, Ghana|Madina]], [[Accra]]
|[https://www.shs-massec.com/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220526232909/https://www.shs-massec.com/ |date=2022-05-26 }}
|-
|Ngleshie Amanfro Senior High School
|[[State school|Public school]]
|[[Ngleshie Amanfro]]
|
|-
|Nungua Senior High School
|[[State school|Public school]]
|[[Nungua]]
|{{N/A}}
|-
|[[O'Reilly Senior High School]]
|[[State school|Public school]]
|[[1St Circular Cl, Teshie Okpoi Gonno]]
|[https://oreillyseniorhighschool.com/ Website]
|-
|Odorgonno Senior High School
|[[State school|Public school]]
|[[Awoshie]]
|{{N/A}}
|-
|Osu Presbyterian Senior High School
|[[State school|Public school]]
|[[Osu, Accra]]
|{{N/A}}
|-
|[[Presbyterian Boys' Secondary|Presbyterian Boys' Senior High School]]
|[[State school|Public school]] & [[Single-sex education|Boys school]]
|[[Legon]], [[Accra]]
|[https://web.archive.org/web/20111231165407/http://presec.edu.gh/site/ Website]
|-
| [[Reverend John Teye Memorial Institute]]
| Private Christian School
| Ofankor
| [http://www.johnteye.edu.gh/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220520195108/https://www.johnteye.edu.gh/ |date=2022-05-20 }}
|-
|St. Margaret Mary Senior High School
|[[State school|Public school]]
|[[Dansoman]]
|{{N/A}}
|-
|[[St Mary's Senior High School (Ghana)|Saint Mary's Senior High School]]
|[[State school|Public school]]
|[[Korle Gonno]]
|{{N/A}}
|-
|Teshie Presby Senior High School
|[[State school|Public school]]
|[[Teshie]]
|{{N/A}}
|-
|Wesley Grammar wes G
|[[State school|Public school]]
|[[Dansoman]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee"
|colspan=4|'''Senior High Schools in [[Dangme East District]] and [[Dangme West Districts(Shai-osudoku & Ningo Prampram)]]'''
|-
|colspan=4|'''[[Dangme East District]]'''
|-
|Ada Senior High School
|[[State school|Public school]]
|[[Ada-Foah]]
|{{N/A}}
|-
|Ada Senior High Technical School
|[[Technical school]]
|[[Ada, Ghana|Ada]]
|{{N/A}}
|-
|colspan=4|'''[[Shai-Osudoku District & Ningo-Prampram District]]'''
|-
|[[Ghanata Senior High School]]
|[[State school|Public school]] {{Citation needed span|ranked among the best in Africa|date=June 2020}}
|P.O. Box DD 50, Dodowa. [[Shai-Osudoku District]]
|[https://web.archive.org/web/20161009113241/http://ghanata.edu.gh/ghanata/ Website]
|-
|Ningo Senior High School
|[[State school|Public school]]
|[[Old Ningo]]
|{{N/A}}
|-
|Osudoku Secondary
|[[Technical school]]
|[[Asutsuare]]
|{{N/A}}
|-
|Zion Methodist Secondary Technical School
|[[Technical school]]
|Dawhenya, [[Dangme West District]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee"
|colspan=4|'''Senior High Schools in [[Tema Municipal District]]'''
|-
|[[Ashaiman Senior High School|Ashiaman Senior High School]]
|[[State school|Public school]]
|[[Ashiaman]]
|{{N/A}}
|-
|[[Chemu Senior High School]]
|[[State school|Public school]]
|[[Tema Community 4]]
|{{N/A}}
|-
|Manhean Senior High School
|[[Technical school]]
|[[Tema New Town]]
|{{N/A}}
|-
|Our Lady of Mercy Senior High School
|[[State school|Public school]]
|[[Tema Community 4]]
|{{N/A}}
|-
|Presbyterian Senior High School
|[[State school|Public school]]
|[[Tema]]
|{{N/A}}
|-
|SOS Hermann Gmeiner International College
|[[International school]]
|[[Tema]]
|[http://www.soshgic.edu.gh Website]
|-
|Tema International College
|[[International school]]
|[[Tema]]
|{{N/A}}
|-
|[[Tema Methodist Day Senior High School]]
|[[State school|Public school]]
|[[Tema]]
|{{N/A}}
|-
|Tema Senior High School<ref>{{Cite web |title=Ghana Education Service, Ministry of Education |url=http://www.ghanaschoolsinfo.org/project/739 |access-date=2019-02-03 |website=Ghana schools info.}}</ref>
|[[State school|Public school]]
|[[Tema Community 5]]
|{{N/A}}
|-
|Saint Stephen's International school
|[[International school]]
|[[Tema]]
|{{N/A}}
|-
|Witsands International Senior High School
|[[International school]]
|[[Tema]]
|{{N/A}}
|-
|GIU International Christian Academy
|[[International school|International School]]
|[[Tema]]
|[http://www.giuc.org GIU Christian Academy Website]
|-
|- style="background:#eee"
|colspan=4|'''Senior High Schools in [[Ga East District]] and [[Ga West District]]'''
|-
|colspan=4|'''[[Ga East District]]'''
|-
|[[Action Secondary Technical School|Action Senior High Technical School]]
|[[Private school]]
|[[Madina, Ghana|Madina]]
|{{N/A}}
|-
|[[St. Peter's Mission Schools]] (Day & Boarding)
|[[Private school]]
|Near Manet Palm, Ogbojo, East Legon, Accra, Ghana.
|[http://stpetersmission.edu.gh/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240811234652/https://stpetersmission.edu.gh/ |date=2024-08-11 }}
|-
|[[West Africa Secondary School|West Africa Senior High School]]
|[[State school|Public school]]
|[[Adenta]]
|[http://www.westafricashs.com/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313064843/http://westafricashs.com/ |date=2016-03-13 }}
|-
|Madina Senior High School
|[[State school|Public school]]
|[[Madina, Ghana|Madina]]
|[https://www.shs-massec.com/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220526232909/https://www.shs-massec.com/ |date=2022-05-26 }}
|-
|colspan=4|'''[[Ga West District]]'''
|-
|Amasaman Senior High School
|[[Technical school]]
|[[Amasaman]]
|{{N/A}}
|-
|Torkuase Senior High School
|[[State school|Public school]]
|[[Torkuase]]
|{{N/A}}
|-
|Wadud Senior High School
|[[State school|Public school]]
|[[Amasaman]]
|{{N/A}}
|-
|Haavad's Senior High School
|[[State school|Private school]]
|[[Amasaman]]
|{{N/A}}
|-
|North Legon Little Campus
|
|
|{{N/A}}
|-
|Crystal Heights International School
|[[Private School]]
|[[Amasaman]]
|[http://crystalheightsintl.com/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200923195859/https://crystalheightsintl.com/ |date=2020-09-23 }}
|}
== Northern Region ==
{| class="wikitable sortable"
|-
! style="width:18%;" class="unsortable"| School
!class="unsortable"| Type
!class="unsortable"| Location(s)
!class="unsortable"| Website
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[East Gonja District]]'''
|-
|align=center| Salaga Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Salaga]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Salaga T.I Amadiyya Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Salaga]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[East Mamprusi District]]'''
|-
|align=center| Nalerigu Secondary School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Nalerigu]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Nalerigu Youth Leadership Vocational Training Centre
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Nalerigu]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[Gambaga Girls Senior High School]]
|align=center|[[State school|Public school/Girls School]]
|align=center|[[Gambaga]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[West Mamprusi District]]'''
|-
|align=center| [[Walewale Senior High Technical School]]{{small|(WALSECTEC)}}
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Walewale]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Walewale Vocational/Technical Institute {{small|(WALVOC)}}
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Walewale]],
|{{N/A}}
|-
|align=center| Excellence Senior High
|align=center|[[Private school]]
|align=center|[[Jaagbanni]],
|{{N/A}}
|-
|align=center| Marakaz Islamic Senior High
|align=center|[[Private school]]
|align=center|[[Walewale]],
|{{N/A}}
|-
|align=center| Glorious Step Senior High
|align=center|[[Private school]]
|align=center|[[Kukuaazugu]],
|{{N/A}}
|-
|align=center| Saboba E. P Senior High School {{small|(EPSEC)}}
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Saboba]], Saboba Chereponi
|{{N/A}}
|-
|align=center| St. Joseph's Senior High Technical School {{small|(SABTECH)}}
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|Saboba, [[Saboba Chereponi]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Savelugu-Nanton District]]'''
|-
|align=center| Savelugu Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Savelugu]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Pong-Tamale Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Pong-Tamale]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Tamale Municipal District]]'''
|-
|align=center|Business Senior High School
|align=center|Commercial school
|align=center|[[Tamale, Ghana|Tamale]]
|{{N/A}}
|-
|align=center|[[Ghana Senior High School Tamale (Ghanasco)|Ghana Senior High School {{small|(GHANASCO)}}]]
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Tamale, Ghana|Tamale]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Northern School of Business
|align=center|Commercial school
|align=center|[[Tamale, Ghana|Tamale]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| St. Charles Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Tamale, Ghana|Tamale]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[Tamale Girls Secondary School|Tamale Girls Senior High School]]
|align=center|[[State school|Public school]] & [[Single-sex education|Girls school]]
|align=center|[[Tamale, Ghana|Tamale]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[Tamale Senior High School]] {{small|(Tamasco)}}
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Tamale, Ghana|Tamale]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Tamale Islamic Senior High School {{small|(TISSEC)}}
|align=center|[[Madh'hab|Islamic School]]
|align=center|[[Tamale, Ghana|Tamale]]
|{{N/A}}
|-
|align=center|Anbariya Senior High School {{small|(Anbariya)}}
|align=center|[[state school|Islamic School]]
|align=center|[[Tamale, Ghana|Tamale]]
|{{N/A}}
|-
|align=center|[[Kalpohin Senior High School]]
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Tamale, Ghana|Tamale]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Tolon/Kumbungu District]]'''
|-
|align=center| Tolon Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Tolon (Ghana parliament constituency)|Tolon]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Kasuliyili Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Kasuliyili(Ghana parliament constituency)|Kasuliyili]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Kumbungu Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Kumbungu (Ghana parliament constituency)|Kumbungu]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[West Gonja District]]'''
|-
|align=center| Damongo Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Damongo]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Ndewura Jakpa Senior High Technical School
|align=center|[[Technical school]]
|align=center|[[Damongo]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Yendi District]]'''
|-
|align=center| Yendi Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Yendi]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Dagbon State Senior High Technical School
|align=center|[[Technical school]]
|align=center|[[Yendi]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Zabzugu/Tatale District]]'''
|-
|align=center| [[Zabzugu Senior High School]]
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Zabzugu-Tatale (Ghana parliament constituency)|Zabzugu]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Tatale EP Senior High Technical School
|align=center|[[Technical school]]
|align=center|[[Zabzugu-Tatale (Ghana parliament constituency)|Tatale]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Business College International
|align=center|[[Private School]]
|align=center|[[Tamale, Ghana|Tamale]]
|{{N/A}}
|-
| colspan=4|<span id="notes gs1"></span><sup>1</sup>{{Expand list|date=March 2012}}
|}
==Oti Region==
{| class="wikitable sortable"
|-
! style="width:18%;" class="unsortable"| School
!class="unsortable"| Type
!class="unsortable"| Location(s)
!class="unsortable"| Website
|- style="background:#eee;"
| colspan="4" style="text-align:center;" |'''Senior High Schools in [[Jasikan District]]'''
|-
| style="text-align:center;"| Baglo Senior High School<ref name="auto">{{Cite web |title=Ghana Education Service, Ministry of Education |url=https://ghanaschoolsinfo.org/project/8266 |access-date=2019-04-24 |website=ghanaschoolsinfo.}}</ref>
| style="text-align:center;"|[[Technical school]]
| style="text-align:center;"|[[Baglo]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;"| Bueman Senior High School<ref>{{Cite web |title=Bueman Senior High School cries for help |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Bueman-Senior-High-School-cries-for-help-185408 |access-date=2019-04-24 |website=GhanaWeb.}}</ref>
| style="text-align:center;"|[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;"|[[Jasikan]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;"| Nkonya Senior High School<ref>{{Cite web |title=Ghana Education Service, Ministry of Education |url=https://ghanaschoolsinfo.org/project/402 |access-date=2019-04-24 |website=Ghana schools info}}</ref>
| style="text-align:center;"|[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;"|[[Nkonya]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;"| Nattan Senior High School
| style="text-align:center;"|[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;"|[[Nkonya]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;"| Okadjakrom Senior High School<ref>{{Cite web |last=Afful |first=Henrietta |title=Okadjakrom SHS accountants arrested for allegedly stealing |url=https://gbcghana.com/1.10971031 |access-date=2019-04-24 |website=GBC Ghana. |archive-date=2019-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424044158/https://www.gbcghana.com/1.10971031 |url-status=dead }}</ref>
| style="text-align:center;"|[[Technical school]]
| style="text-align:center;"|[[Okadjakrom]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;"| Worawora Secondary<ref>{{Cite web |title=Ghana Education Service, Ministry of Education |url=https://ghanaschoolsinfo.org/project/388 |access-date=2019-04-24 |website=Ghana schools info.}}</ref>
| style="text-align:center;"|[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;"|[[Worawora]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| colspan="4" style="text-align:center;" |'''Senior High Schools in [[Kadjebi District]]'''
|-
| style="text-align:center;"|[[Ahamansu Islamic Senior High School]]<ref>{{Cite web |title=Ghana Education Service, Ministry of Education |url=https://ghanaschoolsinfo.org/project/239 |access-date=2019-04-24 |website=Ghana schools info.}}</ref>
| style="text-align:center;"|Islamic School/ [[State school|Public School]]
| style="text-align:center;"|[[Ahamansu]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;"| Dodi-Papase Comm. Senior High School<ref>{{Cite web |title=Ghana Education Service, Ministry of Education |url=https://ghanaschoolsinfo.org/project/232 |access-date=2019-04-24 |website=ghanaschoolsinfo.}}</ref>
| style="text-align:center;"|Commercial school
| style="text-align:center;"|[[Dodi Papase]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;"| [[Kadjebi-Asato Secondary School|Kadjebi-Asato Senior High School]]<ref>{{Cite web|url=http://kaseconline.org/|title=Kadjebi-Asato Secondary School|website=Kadjebi-Asato Secondary School|access-date=2019-04-24|archive-date=2018-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20180422013442/http://kaseconline.org/|url-status=dead}}</ref>
| style="text-align:center;"|[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;"|[[Kadjeto-Asato]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| colspan="4" style="text-align:center;" |'''Senior High Schools in [[Krachi District]] and [[Krachi East District]]'''
|-
| style="text-align:center;"| Asukawkaw Senior High School<ref>{{Cite web |title=Ghana Education Service, Ministry of Education |url=https://ghanaschoolsinfo.org/project/8109 |access-date=2019-04-24 |website=ghanaschoolsinfo.}}</ref>
| style="text-align:center;"|[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;"|[[Asukawkaw]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;"| Kete-Krachi Senior High School
| style="text-align:center;"|[[Institute of technology|Technology school]]
| style="text-align:center;"|[[Kete-Krachi]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;"| Kpassa Senior High School<ref>{{Cite web |title=Ghana Education Service, Ministry of Education |url=https://ghanaschoolsinfo.org/project/27 |access-date=2019-04-24 |website=ghanaschoolsinfo.}}</ref>
| style="text-align:center;"|[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;"|[[Kpassa]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;"| Krachi Senior High School<ref>{{Cite web |title=Ghana Education Service, Ministry of Education |url=https://ghanaschoolsinfo.org/project/202 |access-date=2019-04-24 |website=ghanaschoolsinfo. |archive-date=2019-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424044204/https://ghanaschoolsinfo.org/project/202 |url-status=dead }}</ref>
| style="text-align:center;"|[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;"|[[Kete-Krachi]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;"| Oti Senior High School<ref>{{Cite web |title=Ghana Education Service, Ministry of Education |url=https://ghanaschoolsinfo.org/project/708 |access-date=2019-04-24 |website=ghanaschoolsinfo.}}</ref>
| style="text-align:center;"|[[Technical school]]
| style="text-align:center;"|[[Dambai]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;"| Ntruboman Senior High School<ref>{{Cite web |title=Ghana Education Service, Ministry of Education |url=https://ghanaschoolsinfo.org/project/28 |access-date=2019-04-24 |website=ghanaschoolsinfo.}}</ref>
| style="text-align:center;"|[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;"|[[Brewaniase]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| colspan="4" style="text-align:center;" |'''Senior High Schools in [[Nkwanta District]]'''
|-
| style="text-align:center;"| Nkwanta Senior High School<ref>{{Cite web|url=https://www.modernghana.com/news/894387/nkwanta-shs-closed-down.html|title=Nkwanta SHS Closed Down|date=2018-10-31|website=Modern Ghana|access-date=2019-04-23}}</ref>
| style="text-align:center;"|[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;"|[[Nkwanta]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
|-
| colspan=4|<span id="notes gs1"></span><sup>1</sup>{{Expand list|date=March 2012}}
|}
== Upper East Region ==
{| class="wikitable sortable"
|-
! style="width:18%;" class="unsortable"| School
!class="unsortable"| Type
!class="unsortable"| Location(s)
!class="unsortable"| Website
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Bawku Municipal District]] and [[Bawku West District]]'''
|-
| style="text-align:center;" colspan=4|'''[[Bawku Municipal District]]'''
|-
|align=center| Bawku Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Bawku]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Bawku Senior High/Technical School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Bawku]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Bawku Technical Institute
|align=center|[[State school|Public school/Technical School]]
|align=center|[[Bawku]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''[[Bawku West District]]'''
|-
|align=center| Zebilla Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Zebilla]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Bolgatanga Municipal District]]'''
|-
|align=center| [[Bolgatanga Girls Senior High School]] {{small|(BOGISS)}}
|align=center|[[State school|Public school]] & [[Single-sex education|Girls school]]
|align=center|[[Bolgatanga]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[Bolgatanga Senior High School]]
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Bolgatanga]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Gowrie Senior High Technical School
|align=center|[[Technical school]]
|align=center|[[Gowrie]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Zuarungu Senior High School {{small|(ZUSS)}}
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Zuarungu]]
|{{N/A}}
|-
|align=center|[[Zamse Senior High Technical School|Zamse Senior High Technical School {{small|(ZAMSTECH)}}]]
|align=center|[[Technical School]]
|align=center|[[Bolgatanga]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Bolgatanga Technical Institute {{small|(BOTECH)}}
|align=center|Commercial school & [[Technical School]]
|align=center|[[Bolgatanga]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Bolgatanga Technical College
|align=center|[[Technical School]]
|align=center|Yikene, [[Bolgatanga]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Ho School of Business
|align=center|Commercial school
|align=center|[[Bolgatanga]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Bongo District]]'''
|-
|align=center| Bongo Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Bongo (Ghana parliament constituency)|Bongo]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Builsa District]]'''
|-
|align=center| Sandema Senior High Technical School
|align=center|[[Technical school]]
|align=center|[[Sandema]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Sandema Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Sandema]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[Fumbisi Senior High School]]
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Fumbisi]], [[Builsa District]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Garu-Tempane District]]'''
|-
|align=center| Garu/Tempane Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center| [[Tempane]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Kassena/Nankana District]]'''
|-
|align=center| Navrongo Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center| [[Navrongo]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Notre Dame Minor Seminary
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center| [[Navrongo]]
|{{N/A}}
|-
|[[Chiana Senior High School]]
|[[State school|Public school]]
|Chiana
|
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Talensi-Nabdam District]]'''
|-
|align=center| Kongo Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center| [[Kongo, Ghana|Kongo]]
|{{N/A}}
|-
|align=center|Tongo Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center| [[Tongo, Ghana|Tongo]]
|{{N/A}}
|-
| colspan=4|<span id="notes gs2"></span><sup>2</sup>{{Expand list|date=March 2012}}
|}
== Upper West Region ==
{| class="wikitable sortable"
|- "
! style="width:18%;" class="unsortable"| School
!class="unsortable"| Type
!class="unsortable"| Location(s)
!class="unsortable"| Website
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Wa, Ghana|Wa]]'''
|-
|align=center| Wa Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Wa, Ghana|Wa]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Tumu Senior High Technical School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Tumu, Ghana|Tumu]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[Wa Senior High Technical School]]
|align=center|[[Technical school]]
|align=center|[[Wa, Ghana|Wa]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| St Francis Xavier Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Wa, Ghana|Wa]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[Lassia-Tuolu Senior High School]]
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Lassia, Wa West]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Pinna Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Wa, Ghana|Wa]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Wa Islamic Senior High School
|align=center|[[Madh'hab|Islamic school]]
|align=center|[[Wa, Ghana|Wa]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Ahmadiyya Senior High School
|align=center|[[Madh'hab|Islamic school]]
|align=center|[[Wa, Ghana|Wa]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Jirapa District]]'''
|-
|align=center| [[St. Francis Girls' Senior High School]]
|align=center|[[State school|Public school]] & [[Single-sex education|Girls school]]
|align=center|[[Jirapa, Ghana]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Ullo Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Jirapa, Ghana]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Jirapa Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Jirapa, Ghana]]
|{{N/A}}
|-
|align=center|Kanton Senior High School
|align=center|Public school
|align=center|[[Tumu, Ghana|Tumu]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Lawra District]]'''
|-
|align=center| Lawra Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Lawra]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Eremon Senior High School
|align=center|[[Technical school]]
|align=center|[[Lawra]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Lawra-Nandom (Ghana parliament constituency)|Lawra-Nandom]]'''
|-
|align=center| [[Nandom Senior High School]]
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Lawra-Nandom (Ghana parliament constituency)|Lawra-Nandom]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Ko Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Nandom]]
|{{N/A}}
|-
|align=center|Holy Family Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Hamile]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Nadowli District|Nadowli]]'''
|-
|align=center|Brifor Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Babile, Ghana|Babile]]
|{{N/A}}
|-
|align=center|Queen Of Peace Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Nadowli]]
|{{N/A}}
|-
| colspan=4|<span id="notes gs3"></span><sup>3</sup>{{Expand list|date=March 2012}}
|}
==Volta Region==
{| class="wikitable sortable"
|-
! style="width:18%;" class="unsortable" | School
! class="unsortable" | Type
! class="unsortable" | Location(s)
! class="unsortable" | Website
|- style="background:#eee;"
| colspan="4" style="text-align:center;" |'''Senior High Schools in [[Adaklu District]]'''
|-
| style="text-align:center;"| Adaklu Comm. Senior High School<ref>{{Cite web |title=Ghana Education Service, Ministry of Education |url=https://ghanaschoolsinfo.org/project/18 |access-date=2019-04-24 |website=ghanaschoolsinfo.}}</ref>
| style="text-align:center;"|Commercial school
| style="text-align:center;"|[[Adaklu]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;"| Adaklu Senior High School
| style="text-align:center;"|[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;"|[[Adaklu Waya]]
|- style="background:#eee;"
| colspan="4" style="text-align:center;" |'''Senior High Schools in [[Agotime Ziope District]]'''
|-
| style="text-align:center;"| Ziope Senior High School
| style="text-align:center;"|[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;"| Agotime Ziope
|- style="background:#eee;"
| colspan="4" style="text-align:center;" |'''Senior High Schools in [[Akatsi North District]]'''
|-
| style="text-align:center;"| Ave Senior High School<ref>{{Cite web|url=https://www.modernghana.com/news/828237/students-of-ave-senior-high-school-to-benefit-from-special-c.html|title=Students Of Ave Senior High School To Benefit From Special Classes|date=2018-01-14|website=Modern Ghana|access-date=2019-04-23}}</ref>
| style="text-align:center;"|[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;"|[[Ave-Dakpa]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| colspan="4" style="text-align:center;" |'''Senior High Schools in [[Akatsi South District]]'''
|-
| style="text-align:center;"| Akatsi Senior High School<ref>{{Cite web |date=2017-12-03 |title=Akatsi SHS student dies in classroom |url=https://www.myjoyonline.com/news/2017/december-3rd/akatsi-shs-student-dies-in-classroom.php |access-date=2019-04-23 |website=MyJoyOnline. |archive-date=2019-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190423072538/https://www.myjoyonline.com/news/2017/december-3rd/akatsi-shs-student-dies-in-classroom.php |url-status=dead }}</ref>
| style="text-align:center;"|[[Technical school]]
| style="text-align:center;"|[[Akatsi]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;"| Wovenu Senior Senior High School<ref>{{Cite web |title=Ghana Education Service, Ministry of Education |url=https://ghanaschoolsinfo.org/project/8123 |access-date=2019-04-23 |website=ghanaschoolsinfo.}}</ref>
| style="text-align:center;"|[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;"|[[Tadzewu]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| colspan="4" style="text-align:center;" |'''[[Central Tongu District]]'''
|-
| style="text-align:center;"|Adidome Senior High School<ref>{{Cite web |title=Ghana Education Service, Ministry of Education |url=https://ghanaschoolsinfo.org/project/1044 |access-date=2019-04-24 |website=ghanaschoolsinfo.}}</ref>
| style="text-align:center;"|[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;"| [[Adidome]]
|[https://adidomeshs.com/ Website]{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|- style="background:#eee;"
| colspan="4" style="text-align:center;" |'''Senior High Schools in [[Ho Municipal District]]'''
|-
| style="text-align:center;"| Abutia Senior High School<ref>{{Cite web |title=Ghana Education Service, Ministry of Education |url=https://ghanaschoolsinfo.org/project/720 |access-date=2019-04-24 |website=ghanaschoolsinfo.}}</ref>
| style="text-align:center;"|[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;"|[[Abutia-Teti]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;"| Agotime Senior High School<ref>{{Cite web |title=Ghana Education Service, Ministry of Education |url=https://ghanaschoolsinfo.org/project/81 |access-date=2019-04-24 |website=ghanaschoolsinfo}}</ref>
| style="text-align:center;"|[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;"|[[Kpetoe]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;"| Akome Senior High School<ref>{{Cite web |title=Ghana Education Service, Ministry of Education |url=https://ghanaschoolsinfo.org/project/723 |access-date=2019-04-24 |website=ghanaschoolsinfo.}}</ref>
| style="text-align:center;"|[[Technical school]]
| style="text-align:center;"|[[Akome]]
|}
{| class="wikitable sortable"
|-
| style="text-align:center;" | Avatime Senior High School<ref>{{Cite web |title=Ghana Education Service, Ministry of Education |url=https://ghanaschoolsinfo.org/project/244 |access-date=2019-04-24 |website=ghanaschoolsinfo.}}</ref>
| style="text-align:center;" |[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;" |Vane, [[Ho Municipal District]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;" | [[Awudome Senior High School|Awudome Senior High School (AWUSCO)]]<ref>{{Cite web |title=Awudome Secondary School marks 40th anniversary |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Awudome-Secondary-School-marks-40th-anniversary-55341 |access-date=2019-04-24 |website=GhanaWeb}}</ref>
| style="text-align:center;" |[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;" |[[Tsito]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;" | Dzolo Senior High School<ref>{{Cite web|url=https://www.modernghana.com/news/685427/dzolo-senior-high-school-gets-new-classroom-block.html|title=Dzolo Senior High School Gets New Classroom Block|date=2016-04-12|website=Modern Ghana|access-date=2019-04-24}}</ref>
| style="text-align:center;" |[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;" |[[Dzolo]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;" | [[Mawuko Girls Senior High School|E.P.Church Mawuko Girls Senior High School]]<ref>{{Cite web |title=Mawuko Girls' SHS topples HEPSS to qualify for NSMQ |url=http://www.myjoyonline.com/news/2019/March-27th/mawuko-girls-shs-topples-hepss-to-qualify-for-nsmq.php |access-date=2019-04-24 |website=MyJoyOnline. |archive-date=2019-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424044159/http://www.myjoyonline.com/news/2019/March-27th/mawuko-girls-shs-topples-hepss-to-qualify-for-nsmq.php |url-status=dead }}</ref>
| style="text-align:center;" | [[State school|Public school]]
| style="text-align:center;" |[[Ho, Ghana|Ho]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;" | Ideal College
| style="text-align:center;" | [[State school|Public school]]
| style="text-align:center;" |[[Ho, Ghana|Ho]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;" | [[Kpedze Senior High School]]<ref>{{Cite web |title=Ghana Education Service, Ministry of Education |url=https://ghanaschoolsinfo.org/project/722 |access-date=2019-04-24 |website=ghanaschoolsinfo.}}</ref>
| style="text-align:center;" |[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;" |[[Kpedze]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;" | [[Mawuli School]]<ref>{{Cite web |title=History {{!}} Mawuli School |url=http://www.mawulian.org/history/ |access-date=2019-04-24 |website=Mawulian}}</ref>
| style="text-align:center;" |[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;" |[[Ho, Ghana|Ho]]
| {{url|http://www.mawulian.org/}}
|-
| style="text-align:center;" | Baglo Senior High School<ref name="auto" />
| style="text-align:center;" |[[Technical school]]
| style="text-align:center;" |[[Ho, Ghana|Ho]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;" | [[OLA Girls Senior High School (Ho)|OLA Girls Senior High School]]<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2018-10-16 |title=Ho: OLA Girls SHS overrun by lesbianism - Parents pulling out of their wards |url=https://www.modernghana.com/news/890695/ho-ola-girls-shs-overrun-by-lesbianism-parents-pulling-ou.html |access-date=2019-04-24 |website=Modern Ghana}}</ref>
| style="text-align:center;" |[[State school|Public school]] & [[Single-sex education|Girls school]]
| style="text-align:center;" |[[Ho, Ghana|Ho]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;" | Saint Prosper's College<ref>{{Cite web |title=PHOTOS: Central Inter-School- PROSCO taste victory after 4 finals |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/SportsArchive/PHOTOS-Central-Inter-School-PROSCO-taste-victory-after-4-finals-418043 |access-date=2019-04-24 |website=GhanaWeb.}}</ref>
| style="text-align:center;" |[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;" |[[Ho, Ghana|Ho]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;" | Sedzordzi Shaker Anthony's School Complex
| style="text-align:center;" |Commercial school
| style="text-align:center;" |[[Ho, Ghana|Ho]]
|{{N/A}}
<!--|-
|align=center| Sokode Secondary
|align=center|[[Technical school]]
|align=center|[[Sokode]]
|{{N/A}}-->
|-
| style="text-align:center;" | Star Senior High School<ref>{{Cite web|url=https://www.businessghana.com/site/news/general/130088/Ho-Star-Senior-High-School-gets-Police-cadet|title=Ho Star Senior High School gets Police cadet|website=BusinessGhana|access-date=2019-04-24}}</ref>
| style="text-align:center;" |[[Private School]]
| style="text-align:center;" |[[Ho, Ghana|Ho]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;" | Taviefe Comm. Senior High School<ref>{{Cite web |title=Ghana Education Service, Ministry of Education |url=https://ghanaschoolsinfo.org/project/7936 |access-date=2019-04-24 |website=ghanaschoolsinfo. |archive-date=2019-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424044203/https://ghanaschoolsinfo.org/project/7936 |url-status=dead }}</ref>
| style="text-align:center;" |Commercial school
| style="text-align:center;" |[[Taviefe]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;" | Tsito Senior High School<ref>{{Cite web |title=Ghana Education Service, Ministry of Education |url=https://ghanaschoolsinfo.org/project/721 |access-date=2019-04-24 |website=ghanaschoolsinfo.}}</ref>
| style="text-align:center;" |[[Technical school]]
| style="text-align:center;" |[[Tsito]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;" | Wallahs Academy Senior High School
| style="text-align:center;" |[[Private School]]
| style="text-align:center;" |[[Ho, Ghana|Ho]]
|{{url|http://wallahsacademy.com/}}
|- style="background:#eee;"
| colspan="4" style="text-align:center;" |'''Senior High Schools in [[Hohoe District]]'''
|-
| style="text-align:center;" | Afadjato Senior High School<ref>{{Cite web |title=Ghana Education Service, Ministry of Education |url=https://ghanaschoolsinfo.org/project/200 |access-date=2019-04-24 |website=ghanaschoolsinfo.}}</ref>
| style="text-align:center;" |[[Technical school]]
| style="text-align:center;" |[[Gbledi-Agbogame]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;" | Agate Comm. Senior High School<ref>{{Cite web |title=Ghana Education Service, Ministry of Education |url=https://ghanaschoolsinfo.org/project/8107 |access-date=2019-04-24 |website=ghanaschoolsinfo.}}</ref>
| style="text-align:center;" |Commercial school
| style="text-align:center;" |[[Agate]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;" | Akpafu Senior High School<ref>{{Cite web |title=Members from Akpafu Secondary/Tech. |url=https://www.ghanaweb.com/wall/profiles/profile.education.related.php?ID=585499&mode=related |access-date=2019-04-24 |website=GhanaWeb. }}{{Dead link|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
| style="text-align:center;" |[[Technical school]]
| style="text-align:center;" |[[Akpafu]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;" | Alavanyo Senior High School<ref>{{Cite web |title=Ghana Education Service, Ministry of Education |url=https://ghanaschoolsinfo.org/project/218 |access-date=2019-04-24 |website=ghanaschoolsinfo.}}</ref>
| style="text-align:center;" |[[Technical school]]
| style="text-align:center;" |[[Alavanyo]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;" | E. P. Senior High School
| style="text-align:center;" |[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;" |[[Hohoe]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;" | Jim Bourton Memorial Agriculture Senior High School
| style="text-align:center;" |Commercial school
| style="text-align:center;" |[[Logba Adzekoe]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;" | Leklebi Senior High School<ref>{{Cite web |title=Leklebi SHS calls for infrastructural support |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Leklebi-SHS-calls-for-infrastructural-support-603303 |access-date=2019-04-24 |website=GhanaWeb.}}</ref>
| style="text-align:center;" |[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;" |[[Leklebi]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;" | Likpe Senior High School<ref>{{Cite web |title=Ghana Education Service, Ministry of Education |url=https://ghanaschoolsinfo.org/project/194 |access-date=2019-04-24 |website=ghanaschoolsinfo.}}</ref>
| style="text-align:center;" |[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;" |[[Likpe-Mate]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;" | St. Mary's Seminary Senior High School<ref>{{Cite web|url=https://www.modernghana.com/news/166480/saint-marys-seminary-secondary-school-haunted-by-its-name.html|title=Saint Mary's Seminary Secondary School haunted by its name|date=2008-05-21|website=Modern Ghana|access-date=2019-04-24}}</ref>
| style="text-align:center;" |[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;" |[[Lolobi]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;" | Ve Comm. Senior High School<ref>{{Cite web |title=Ghana Education Service, Ministry of Education |url=https://ghanaschoolsinfo.org/project/704 |access-date=2019-04-24 |website=ghanaschoolsinfo.}}</ref>
| style="text-align:center;" |Commercial school
| style="text-align:center;" |[[Ve-Koloenu]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| colspan="4" style="text-align:center;" |'''Senior High Schools in [[Keta District]]'''
|-
| style="text-align:center;" |[[Abor Secondary|Abor Senior High School]]<ref>{{Cite web|url=https://www.modernghana.com/news/660988/abor-shs-lacks-infrastructure.html|title=Abor SHS Lacks Infrastructure|date=2015-12-10|website=Modern Ghana|access-date=2019-04-23}}</ref>
| style="text-align:center;" |[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;" |[[Abor, Ghana|Abor]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;" | Anyako Senior High School<ref>{{Cite web |title=Anyako Senior High School wins Super-Zonal Sports Festival |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/SportsArchive/Anyako-Senior-High-School-wins-Super-Zonal-Sports-Festival-146023 |access-date=2019-04-24 |website=GhanaWeb.}}</ref>
| style="text-align:center;" |[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;" |[[Anyako]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;" | Anlo Technical Institute (ANTECH)<ref>{{Cite web |title=Anlo Technical Institute has more space for students |url=http://www.ghananewsagency.org/education/anlo-technical-institute-has-more-space-for-students-21852 |access-date=2019-04-24 |website=GhanaNewsAgency.}}</ref>
| style="text-align:center;" |Technical School
| style="text-align:center;" |[[Anloga]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;" | Anlo Afiadenyigba Senior High School<ref>{{Cite web |title=Ghana Education Service, Ministry of Education |url=https://ghanaschoolsinfo.org/project/1345 |access-date=2019-04-24 |website=Ghana schools info.}}</ref>
| style="text-align:center;" |[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;" |[[Anlo Afiadenyigba]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;" | Anlo Awomefia Senior Senior High School<ref>{{Cite web |title=Ghana Education Service, Ministry of Education |url=https://ghanaschoolsinfo.org/project/8261 |access-date=2019-04-24 |website=Ghana schools info.}}</ref>
| style="text-align:center;" |[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;" |[[Anyako]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;" | Atiavi Senior High School<ref>{{Cite web |title=Ghana Education Service, Ministry of Education |url=https://ghanaschoolsinfo.org/project/8117 |access-date=2019-04-24 |website=ghanaschoolsinfo.}}</ref>
| style="text-align:center;" |[[Technical school]]
| style="text-align:center;" |[[Atiavi]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;" | Keta Business College<ref>{{Cite web|url=https://www.modernghana.com/news/323657/keta-business-shs-in-crisis.html|title=Keta Business SHS in crisis|date=2011-04-07|website=Modern Ghana|access-date=2019-04-23}}</ref>
| style="text-align:center;" |Commercial school
| style="text-align:center;" |[[Keta]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;" | [[Ketasco|Keta Senior High Tech.School]]<ref>{{Cite web |title=NSMQ2018: Ketasco make 'Keta school boys' out of Adonten SHS |url=https://www.myjoyonline.com/news/2018/June-22nd/nsmq2018-ketasco-rub-last-minute-win-in-adontens-face.php |access-date=2019-04-23 |website=MyJoyOnline. |archive-date=2019-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190423072539/https://www.myjoyonline.com/news/2018/June-22nd/nsmq2018-ketasco-rub-last-minute-win-in-adontens-face.php |url-status=dead }}</ref>
| style="text-align:center;" |[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;" |[[Keta]]
| style="text-align:center;" |[http://www.ketasco.com/ Ketasco]
|-
| style="text-align:center;" | Zion College {{small|(ZICO)}}<ref>{{Cite web |title=Zion College 1982 Year Group cuts sod for school gate |url=https://www.graphic.com.gh/news/general-news/zion-college-1982-year-group-cuts-sod-for-school-gate.html |access-date=2019-04-23 |website=Graphic Ghana}}</ref>
| style="text-align:center;" |[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;" |[[Anloga]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;" | Anlo Senior High School {{small|(ANSECO)}}<ref>{{Cite web |title=ANSECO marks 60th anniversary |url=https://www.graphic.com.gh/news/education/anseco-marks-60th-anniversary.html |access-date=2019-04-23 |website=Graphic Ghana}}</ref>
| style="text-align:center;" |[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;" |[[Anloga]]
|{{N/A}}
|-
| colspan="4" style="text-align:center;" |'''Senior High Schools in [[Ketu North Municipal District]]'''
|-
| style="text-align:center;" |[[Dzodze Penyi Senior High School]]<ref>{{Cite web|url=https://www.modernghana.com/news/901456/18-year-old-traditional-priest-denied-admission-to-dzodze-pe.html|title=18-Year Old Traditional Priest Denied Admission To Dzodze-Penyi SHS: A Preliminary Reflection|date=2018-12-01|website=Modern Ghana|access-date=2019-04-24}}</ref>
| style="text-align:center;" |[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;" | [[Dzodze]]
|{{N/A}}
|-
| colspan="4" style="text-align:center;" |'''Senior High Schools in [[Ketu South Municipal District]]'''
|-
| style="text-align:center;" |[[St. Paul's Senior High School]]<ref>{{Cite web |title=St Paul's old students hand over project |url=https://www.graphic.com.gh/news/education/st-paul-s-old-students-hand-over-project.html |access-date=2019-04-23 |website=graphic ghana}}</ref>
| style="text-align:center;" |[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;" | [[Hatsukope]]/[[Aflao]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;" |[[Some Senior High School]]<ref>{{Cite web |title=Ghana Education Service, Ministry of Education |url=https://ghanaschoolsinfo.org/project/11 |access-date=2019-04-24 |website=ghanaschoolsinfo.}}</ref>
| style="text-align:center;" |[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;" | [[Agbozume]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;" | Klikor Senior High School<ref>{{Cite web|url=https://www.modernghana.com/news/775665/students-of-klikor-senior-high-school-cry-for-help.html|title=Students Of Klikor Senior High School Cry For Help|date=2017-05-16|website=Modern Ghana|access-date=2019-04-24}}</ref>
| style="text-align:center;" |[[Technical school]]
| style="text-align:center;" | [[Klikor]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;" |[[Three Town Senior High School]]<ref>{{Cite web |title=Ghana Education Service, Ministry of Education |url=https://ghanaschoolsinfo.org/project/10 |access-date=2019-04-24 |website=ghanaschoolsinfo.}}</ref>
| style="text-align:center;" |[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;" | [[Denu]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| colspan="4" style="text-align:center;" |'''Senior High Schools in [[Kpando District]]'''
|-
| style="text-align:center;" | Anfoega Senior High School<ref>{{Cite web |title=Ghana Education Service, Ministry of Education |url=https://ghanaschoolsinfo.org/project/8260 |access-date=2019-04-24 |website=ghanaschoolsinfo.}}</ref>
| style="text-align:center;" |[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;" | [[Anfoega]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;" | [[Bishop Herman College]]
| style="text-align:center;" |[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;" | [[Kpandu]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;" | [[Kpando Secondary School|Kpando Senior High School]]<ref>{{Cite web|url=https://www.modernghana.com/news/817729/automated-library-for-kpando-secondary-school.html|title=Automated Library For Kpando Secondary School|date=2017-11-21|website=Modern Ghana|access-date=2019-04-23}}</ref>
| style="text-align:center;" |[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;" | [[Kpandu]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;" | Vakpo Senior High School<ref>{{Cite web |title=Vakpo SHS launches 50th anniversary |url=https://www.graphic.com.gh/news/education/vakpo-shs-launches-50th-anniversary.html |access-date=2019-04-24 |website=Graphic Ghana}}</ref>
| style="text-align:center;" |[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;" | [[Vakpo]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;" | Vakpo Senior High Technical School
| style="text-align:center;" |[[Technical school]]
| style="text-align:center;" | [[Vakpo]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;" | Have Senior High School
| style="text-align:center;" |[[Technical school]]
| style="text-align:center;" |Have, [[Kpando District]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| colspan="4" style="text-align:center;" |'''Senior High Schools in [[South Dayi District]]'''
|-
| style="text-align:center;" | Tongor Senior High Technnical School
| style="text-align:center;" |[[Secondary Technical school]]
| style="text-align:center;" | [[Tongor Tsanakpe]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;" | Kpeve Senior High School
| style="text-align:center;" |[[Technical school]]
| style="text-align:center;" | [[Kpeve]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;" |[[Peki Senior High School]]<ref>{{Cite web |date=30 November 2001 |title=Peki Senior High School pleads for Presidential Intervention |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Peki-Senior-High-School-pleads-for-Presidential-Intervention-215217 |access-date=2019-04-23 |website=GhanaWeb}}</ref>
| style="text-align:center;" |[[State school|Public school]]
| style="text-align:center;" | [[Peki]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;" |Peki Senior High Technical School<ref>{{Cite web|url=http://ghananewsonline.com.gh/tag/peki-senior-technical-and-high-school/|title=Peki Senior Technical and High School Archives|website=Ghananewsonline|access-date=2019-04-23|archive-date=2019-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190423115623/http://ghananewsonline.com.gh/tag/peki-senior-technical-and-high-school/|url-status=dead}}</ref>
| style="text-align:center;" |[[Technical school]]
| style="text-align:center;" | [[Peki]]
|{{N/A}}
|-
| colspan="4" style="text-align:center;" |'''[[North Tongu District]]'''
|-
| style="text-align:center;" | Aveyime Battor Senior High School<ref>{{Cite web |title=Ghana Education Service, Ministry of Education |url=https://ghanaschoolsinfo.org/project/8264 |access-date=2019-04-24 |website=ghanaschoolsinfo.}}</ref>
| style="text-align:center;" |[[Technical school]]
| style="text-align:center;" | [[Aveyime-Battor]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;" | Dofor Comm. Agricultural Senior High School
| style="text-align:center;" |Commercial school
| style="text-align:center;" | [[Podoe]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;" | St. Kizito Senior High School<ref>{{Cite web |title=Ghana Education Service, Ministry of Education |url=https://ghanaschoolsinfo.org/project/98 |access-date=2019-04-24 |website=ghanaschoolsinfo.}}</ref>
| style="text-align:center;" |[[Technical school]]
| style="text-align:center;" | [[Mepe, Ghana|Mepe]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;" |Mafi Kumase Senior High Technical School
| style="text-align:center;" | [[Technical school]]
| style="text-align:center;" | [[Mafi-Kumasi]]
|-
| style="text-align:center;" | Mafi-Kumasi Comm. Senior High School<ref>{{Cite web |title=Ghana Education Service, Ministry of Education |url=https://ghanaschoolsinfo.org/project/1180 |access-date=2019-04-24 |website=Ghana schools info.}}</ref>
| style="text-align:center;" |Commercial school
| style="text-align:center;" | [[Mafi-Kumasi]]
|{{N/A}}
|-
| colspan="4" style="text-align:center;" |'''[[South Tongu District]]'''
|-
| style="text-align:center;" | Dabala Senior High School<ref>{{Cite web |date=17 July 2013 |title=Dabala Senior High Technical School DASTECH |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/features/Dabala-Senior-High-Technical-School-DASTECH-279827 |access-date=2019-04-24 |website=GhanaWeb.}}</ref>
| style="text-align:center;" | [[Technical school]]
| style="text-align:center;" | [[Dabala]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;" |[[Sogakope Senior High School (SOGASCO)]]<ref>{{Cite web|url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/We-are-in-danger-Sogakope-SHS-girls-264197|title=We are in danger – Sogakope SHS girls|date=Feb 5, 2013|website=GhanaWeb}}</ref>
| style="text-align:center;" | Public School
| style="text-align:center;" | [[Sogakope]]
|{{N/A}}
|-
| style="text-align:center;" |[[Comboni Technical School (COMBOTECH)]]
| style="text-align:center;" | Public School
| style="text-align:center;" | [[Sogakope]]
|{{N/A}}
|}
== Western & Western North Region==
{| class="wikitable sortable"
|-
! style="width:18%;" class="unsortable"| School
!class="unsortable"| Type
!class="unsortable"| Location(s)
!class="unsortable"| Website
|-
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Tarkwa-Nsuaem Municipal District]]'''
|-
|align=center| [[Tarkwa Senior High School]]
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Tarkwa, Ghana|Tarkwa]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Fiaseman Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Tarkwa, Ghana|Tarkwa]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Wasa Amenfi East District]] and [[Wasa Amenfi West District]]'''
|-
|align=center| [[Asankrangwa Senior High School|Asankrangwa Senior High School (ASANC0)]]
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Asankragua|Asankrangwa]], [[Wasa Amenfi East District]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[Asankrangwa Senior High Technical School|Asankrangwa Senior High Technical School (ASECTECH)]]
|align=center|[[State school|Public school]], Technical
|align=center|[[Asankragua|Asankrangwa]], [[Wasa Amenfi East District]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| St. Augustine's Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Bogoso]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Amenfiman Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|Wassa Akropong, [[Wasa Amenfi West District]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[Huni Valley Senior High School]]
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Huni Valley]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Genesis Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|Manso Amenfi, [[Wasa Amenfi West District]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Jomoro District]]'''
|-
|align=center| [[Shama Senior High School]]
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Shama, Ghana|Shama]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[Half Assini Senior High School]]
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Half Assini]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Ming Daw Senior High School {{small|(MINGDAWSCO)}}
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Shama, Ghana|Shama]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Annor Agyei Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Shama, Ghana|Shama]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Ellembelle District]]'''
|-
|align=center| Esiama Senior High Technical School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Esiama, Ghana|Esiama]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Bonzo Kaku Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Awiebo]]
|{{N/A}}
|-
|align=center|Kikam Technical Institute
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Kikam]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Nkroful Agricultural Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Nkroful]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Uthman Bin Affan Islamic Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Kamgbunli]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Nzema East District]]'''
|-
|align=center| [[Axim Girls Senior High School]]
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Axim]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[Nsein Senior High School]]
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Axim]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Ahanta West District]]'''
|-
|align=center|Baidoo Bonsoe Senior High Technical School
|align=center|[[Boarding school|Public School]]
|align=center|[[Agona Nkwanta]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| St. Mary's Boys' School
|align=center|[[Boarding school]] & [[Single-sex education|Boys school]] and [[Robert Mugabe]]'s Alma Mater
|align=center|[[Apowa, Ghana|Apowa]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Mpohor/Wassa East District]]'''
|-
|align=center| Mpohor Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|Mpohor, [[Mpohor/Wassa East District]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Daboase Senior High Technical School
|align=center|[[Technical school]]
|align=center|Daboase, [[Mpohor/Wassa East District]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Sekondi Takoradi Metropolitan Assembly|Sekondi Takoradi Metropolitan]]'''
|-
|align=center| Ahantaman Senior High School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Ketan, Ghana|Ketan]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Adiembra Senior High School
|align=center|[[Technical school]]
|align=center|[[Adiembra]], [[Sekondi Takoradi Metropolitan Assembly|Sekondi Takoradi Metropolitan]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[Archbishop Porter Girls High School|Archbishop Porter Girls Senior High School]]
|align=center|[[State school|Public school]] & [[Single-sex education|Girls school]]
|align=center|[[Sekondi]]
|[http://www.apgss.com/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140331192315/http://www.apgss.com/ |date=2014-03-31 }}
|-
|align=center| [[Fijai Senior High School]]
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Fijai]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[Ghana Secondary Technical School|Ghana Senior High Technical School]]
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Takoradi]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[St Johns Senior High (Takoradi)|St John's Senior High School]]
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Sekondi]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[Sekondi College]] {{small|(SEKCO)}}
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Sekondi]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[Takoradi Senior High School]] {{small|(TADISCO)}}
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Takoradi]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[Bompeh Senior High Technical School]]
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|[[Takoradi]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Methodist Senior High [[School]]
|align=center|Commercial school
|align=center|[[Sekondi]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Diabene Senior High Technical School
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|Diabene Krom, [[Sekondi]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| Takoradi Technical Institute
|align=center|Commercial school & [[Technical school]]
|align=center|[[Takoradi]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[St. Mary's Boys' School]]
|align=center|[[Boarding school]] & [[Single-sex education|Boys school]] and [[Robert Mugabe]]'s Alma Mater
|align=center|[[Takoradi]]
|{{N/A}}
|- style="background:#eee;"
| style="text-align:center;" colspan=4|'''Senior High Schools in [[Bibiani/Anhwiaso/Bekwai District]]'''
|-
|align=center| [[Bibiani Senior High Technical]]
|align=center | [[Technical school]]
|align=center | [[Bibiani]]
|{{N/A}}
|-
|align=center| [[Sefwi Bekwai Senior High School]] {{small|(SEBES)}}
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|Sefwi Bekwai
|align=center|[http://www.sebess.yolasite.com/ SEBES]
|-
|align=center| Wadud Senior High School {{small|(WASEC)}}
|align=center|[[State school|Public school]]
|align=center|Sefwi Bekwai
|{{N/A}}
|-
! colspan="4"|'''Senior High Schools in [[Sefwi Wiawso Municipal District]]'''
|-
|align=center| [[Sefwi Wiawso Senior High School]] (SEWASS)
|align=center|Public school
|align=center|Sefwi Wiawso
|{{N/A}}
|-
! colspan="4" |'''Senior High Schools in [[Bia West District]]'''
|-
|align=center|[[Adjoafua Community Day Senior High School|Adjoafua Community Senior High]] (ADSEC)
|align=center|Public school
|align=center|Adjoafua
|{{N/A}}
|-
|}
== Lihimi m-pahi ==
* [[Education in Ghana]]
* [[List of schools in Ghana]]
{{clear}}
== Kundivihira ==
{{Reflist}}
== Sources and external links ==
* [https://web.archive.org/web/20101030180311/http://graduates.com/lp.aspx?cid=86 Complete Ghana School List (Includes Universities and Colleges)]
* [https://web.archive.org/web/20070927211351/http://www.edughana.net/searchsecondary.htm Ministry of Education of Ghana:Senior Secondary Schools]
* [https://techengage.com/best-senior-high-schools-in-ghana-according-to-waec/ Best senior high schools in Ghana according to WAEC] at TechEngage
* The [https://web.archive.org/web/20160717114156/http://ghanaschoolsinfo.org/map SCHOOL MAPPING & MONITORING PORTAL (Ghana Education Service, Ministry of Education, Ghana)] also has data for Senior High Schools in Ghana.
|}
{{DEFAULTSORT:List Of Senior High Schools In Ghana}}
[[Category:Ghana education-related lists|Schools]]
[[Category:Lists of buildings and structures in Ghana|Schools]]
[[Category:Lists of schools by country|Ghana]]
[[Category:Lists of schools in Africa|Ghana]]
p27zqz3gb8lmvxk0kxbm69rkwograrr
Spain
0
10952
138409
132792
2026-05-31T16:34:55Z
InternetArchiveBot
118
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
138409
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{E-Class}}
'''Spain''' pam ni mi shɛli '''Kingdom of Spain'''{{efn|name="nation name"}} nyɛla maŋsulunsi tiŋgbani n-be [[Tuure]]. Di nyɛla din be ''[[Europe]]'' nudirigu mini nuzaa polo ka ba daansi ni [[Afrika]] tingbana wulinpuhili polo{{efn|See [[list of transcontinental countries]].}}. Dini n-nyɛ maŋsulinsi tingbani karili ''[[Europe]]'' nudirigu polo ka pahi tingbana anahi din mali daadam biɛligu pam ''[[Europe]]'' tingbana nangbanyini laɣingu shɛli bi ni boli ''European Union(EU)'' la. ''Iberian Peninsula'' n nyɛ yaɣili din galisi (kul' kara yaɣa) puuni, din ba daansi ni yaɣishɛli n pahi n-nyɛ ''[[Canary Islands]]'', ''Atlantic Ocean'' nuzaa yaɣili la polo mi n-nyɛ; ''[[Balearic Islands]]'', ''Western Mediterranean Sea''; n ti pahi di kul' kara tiŋsi din be ''[[Ceuta (Autonomous city)|Ceuta]]'' mini ''[[Melilla]]'', din kpe gbansabila tingbana ni.
[[File:2014 Castro de Santa Trega. Galiza-2.jpg|thumb|Celtic castro Galicia tingbani ni]]
[[File:Teatro de Mérida, España, 2017 18.jpg|thumb|Roman Theatre Mérida tingbani ni]]
[[File:Leon (San Isidoro, panteón).jpg|thumb|Royal Panteon of San Isidoro din bie León tingbani ni]]
[[File:Ferdinand of Aragon, Isabella of Castile (cropped).jpg|thumb|left|[[Catholic Monarchs of Spain|Catholic Monarchs ban bie Spain tingbani ni]]]]
[[File:La sevilla del sigloXVI.jpg|thumb|upright=1.2|16th-century bahagu ha Seville tingbani ni, ka harbor diri dahi zaŋ chaŋ di ni mali sɔli ni di niŋ daabilim ni nira kam anduniya yaangi zuɣu ]]
[[File:Spanish Empire (diachronic).svg|thumb|upright=1.2|Anfooni din wuhiri mappu din mali nahingbana ayi din wuhiri Spain kparibɔɣu]]
[[File:Principales Rutas Comerciales del Imperio Español.jpg|thumb|upright=1.2|Daabiligu so' dahi din bie Spain kparibɔɣu puuni ]]
[[File:Plaza Mayor de Madrid 06.jpg|thumb|upright=1.2|Plaza Mayor din bie Madrid tingbani ni daa mɛla yuuni 1619 saha shɛli Philip III. ni daa nye tingbani zuɣulana]]
[[File:La familia de Felipe V (Van Loo).jpg|thumb|[[The Family of Philip V (1743)|Tingban zuɣulana Philip V mini o daŋa]] . [[Enlightenment in Spain]] saha,lala saha ka daŋapalo daa deei tingbaŋ maa yulibu ka bƐ daa bɔli daŋ ŋɔ [[House of Bourbon]].]]
[[File:Monumento a la Constitución de 1812, Cádiz, España, 2015-12-08, DD 80.JPG|thumb|[[Monument to the Constitution of 1812|Anfooni mɛra din za tingbani zalisi din daa nam yuuni 1812]] ka bie [[Cádiz]]. tingbani puuni]]
[[File:Fusilamiento de Torrijos (Gisbert).jpg|thumb| [[Execution of Torrijos and his Companions on the Beach at Málaga|Torrijos mini o bidibsi ban daa ny o tɔbbihi kubu yuuni]] 1831, [[Málaga]] tingbani ni. Zuɣulana Ferdinand VII daa nyɛla ŋun kuli zaŋ kpiɛŋ n daa tuhi liberal forces ban daa bie o tingbani puuni .]]
[[File:01 eibar.jpg|thumb|paɣaba niŋdi bɛ piibu piibu [[Éibar]] tingbani ni yuuni 1933, din daa niŋ ka tingbani maa sahi n ti [[women's suffrage|paɣaba suffrage]] Deputy [[Clara Campoamor]] daa nyɛla ŋun kpaŋ o maŋa zaŋ chaŋ zaligu ŋɔ naba zanibu polo ni di sahi n ti tingbani maa ni]]
[[File:Reemplazo republicano.jpg|thumb|Republican volunteers [[Teruel]] tingbani puuni, yuuni 1936]]
[[File:Meeting at Hendaye (en.wiki).jpg|thumb|right|Spain nima toondana [[Francisco Franco]] mini [[Adolf Hitler]] nii laɣim [[Meeting at Hendaye|laɣingu din daa niŋ Hendaye tingbani ni]], yuuni 1940]]
[[File:De proclamatie en beëdiging van Prins Juan Carlos tot Koning van Spanje tijdens , Bestanddeelnr 254-9763.jpg|thumb|toondana Juan Carlos I pɔi ni Cortes Españolas, o ni daa yina n ti mɔli o zuɣulaan tali n ti salo maa dabsili 22 silimiin gɔli November yuuni 1975]]
[[File:Spain topo.jpg|thumb|mappu din wuhiri Spain tingbana nahingbana (gbaai yiɣi Canary Islands)]]
[[File:View of the bay at Calo des Moro, Mallorca (Spain) (23899506181).jpg|thumb|Anfooni din wuhiri Caló d'es Moro, din bie [[Mallorca]] island]]
[[File:Roque Cinchado und Teide.jpg|thumb|[[Teide]], din na nye [[active volcano|zoli shɛli din tuɣiri buɣim]] ka bie [[Tenerife]] tingbani ni , Canary Islands zuɣu, ka lahi nye zɔli shɛli din du n nyaŋ zɔli kam din bie Spain.tingbani puuni]]
[[File:Spain_Köppen.svg|thumb|[[Köppen climate classification|Köppen naawuni nam tiɛri pubu pubu]] mappu Spain tingbani ni]]
[[File:Urriellu desde el Pozo de LaOracion.jpg|thumb|Urriellu peak ([[Naranjo de Bulnes]]) din yina Pozo de La Oracion, [[Picos de Europa]]]]
[[File:Iberian Wolf AdF 001.jpg|thumb|binkɔbigu ŋun nye [[Iberian wolf]] ban zooi [[Castile and Leon|Castile mini Leon]] tingbana ni. Lala yaha ŋɔ malila di tingbana ka [[Natura 2000]] kuli deei kɔbigu puuni pishi ni anu zuɣu ]]
''Spain'' nyɛla tiŋgbani shɛli din bɛ ''[[Europe]]'' wulinluhili mini di nudirigu polo din ba daansi ni [[Afrika]] wulinpuhili polo maa. Di nyɛla din be "south" polo yaɣali Europe [[Tiŋgbani|tingbani]]. Southern Europe puuni dini n-nyɛ tiŋgbani kari ka ''European Union membership state'' puuni ka di nyɛ din do bunahi zuɣu di yi kana tiŋgbani shɛli din mali salo. Dini n galisi din kana ''Iberian Peninsula''. Din lahi ba daansi ni tiŋ shɛŋa n nyɛ ''[[Canary Islands]]'', ''Atlantic Ocean'' Eastern yaɣali, Western yaɣali ''Mediterran sea'', nti pahi Cueta tiŋ'shɛŋa mini Melilla din be Mainland Africa. ''Peninsula Spain'' lahi ba la daansi ni di wulinpuhili polo yaɣa tiŋsi kamani ''France Andorra'' mini ''Bay of Biscay''; di nuzaa polo yaɣali mini di wulinluhili polo yaɣali mi ''Mediterranean sea'' mini ''Gibraltar'' ka west mi gba yaɣali ''[[Portugal]]'' mini ''Atlantic ocean''. ''Spain'' tiŋ zuɣu mini di tiŋ kari nyɛla ''[[Madrid]]'', tiŋ kari shɛŋa din pahi n nyɛ ''[[Barcelona]]'', ''[[Valencia]]'', ''[[Sevilla|Seville]]'', ''Zaragoza Málaga'', ''[[Murcia]]'' nti pahi ''Palma de Mallorca''.
[[File:Felipe González firma el Tratado de Adhesión de España a la Comunidad Económica Europea en el Palacio Real de Madrid. Pool Moncloa. 12 de junio de1985.jpeg|thumb|right|Toondana [[Felipe González]] n dihir o nuu gbana zuɣu din daa jandi suhudoo [[European Economic Community]] lahingu paɣibu polo dabsili 12 silimiin goli June yuuni 1985]]
[[File:Madrid October15.jpg|thumb|left|Ayirimo din daa niŋ ni di tuhi tingbani yɛlibiɛri din daa niŋda n ti pahi bi' pɔla ni daa ka tuma n tumda Madrid tingbani puuni , dabsili 15 silimiin gɔli October yuuni 2011]]
[[File:01.10.2017 Referendum 1-OCT (4).jpg|thumb|right|Catalan nima ni niŋdi bɛ piibu piibu [[Barcelona]] tingbani puuni saha shɛli yuuni [[2017 Catalan independence referendum]] ni daa niŋda]]
Saha waɣila puuni ''Iberian peninsula'' daa nyɛla ''Celts'', Iberians ni ''Pre - Roman'' shɛba ni daa bɛ shɛli. ''Roman'' nim daa nyɛla ban dɛigi Iberian peninsula, dini n daa nam Hispania tiŋgbani yaɣa, din daa ti taɣi ka ti lahi lɛbigi krestiɛniti. ''Western Roman Empire'' lubu nyaaŋa,peninsula daa nyɛla ''Central Europe'' zuliya nima ni dɛigi shɛli, bi shɛba n nyɛ Visigoths ban daa zali Visigoth kingdom laToledo puuni. 8th century piligu,Peninsula nim daa nyɛla ''Umayyad Caliphate'' nim ni su shɛli ni Al- Andalus din bɛ ''[[Cordoba]]''. ''Northern kristiɛn kingdom'' ni daa lanchi Reconquista, din daa nyɛ din yihira ka nahira musilisi zalisi ''peninsula'' puuni belabela, ka di daa chɛ ka ''Nasrid Kingdom of Granada'' lu. ''Dynastic Union of the Crown of Castile'' mini Crown of Aragon nim, Yuuni 1479 ''Catholic Monarchs'' puuni ka bɛ daa nyɛ laɣigu Spain tiŋgbani.
Yuuni shɛli bini daa bori ni baŋ duniya, ''Spain'' n daa bɛ tiŋsi maa zaa tooni ka daa nyɛ ban nyɛ duniya pali la, ban daa lahi nyɛ tuli ban gɔ n gili duniya za, bi daa lahi zali ''empire'' kari zaɣi yini bihiguni, ka di gili ka lahi kpaŋsi duniya zaa dabiligu. 18th century puuni ''Naeve Planta decrees'' nim daa pa su Spain Bourbon zɛmani, ka bi daa kpaŋsi nam zalisi.19th century daa di bi Nasara maa shahara zaŋ Chanŋ Peninsular tɔbu maa ni (1808-1814) yuuni bi mini Napoleonic force ni American colonies maa pam ni daa lu shɛm amid liberal -absolutist tɔbu ni maa ni. Lala wahala ŋu daa yina Spanish Civil tɔbu la ni (1936-1939) yuuni mini ''Francoist Dictatorship'' (1939-1975) yuuni. ''Democracy'' lavisibu na ni bi EU puuni kpebu, Spain daa nyɛla ban nyɛ taɣibu bi ariziki polo ni bi tiŋgbani lɛbigimsi polo. Spanish Golden Age la saha ( Siglo de Oro) Spanish ni taɣada nyɛla din gili duniya zaa balntɛi ''Western Europe'' nim mini ''[[United States|American]]'' nima. Spanish nyɛla balli shɛli niriba ban kalinli gari 600 million ni yɛri shɛli ka di nyɛla bi zuliya yɛtɔli n bala, dini n nyɛ din pahi ayi bala puuni duniya zaa niriba ni yɛri pam ka lahi nyɛ Roman balli shɛli bini yɛri pam. Spain nyɛla din pahiri ayi zaŋ chanŋ niriba pam ni kaagi tiŋ shɛli. Ban n lahi zali [[World Heritage Site|World Heritage Sites]] pam ka lahi nyɛ tiŋ shɛli ''Europeans'' shikuru bihi pam ni bɛ.
Spain nyɛla ''Parliamentary Democracy'' mini ''Constitutional Monarchy'', ka King Felipe Iv nyɛ tiŋgbani zuɣu lana, lɛbigimsi tiŋgbani, ''Spain'' nyɛla din bɛ tooni diyi kana ariziki polo duniya ni, di yi kana bomma polo bi nyɛla ban bɛ tooni duniya ni. Spain n nyɛ din pahiri anahi ''European Union (EU)'' puuni di yi kana ariziki mini bomma polo. ''Spain'' nyɛla tiŋ shɛli ban kaya ni taɣada mali yaa hali ni yi tiŋ shɛŋa ni, bi lahi kpaŋsi bi kaya ni taɣada bi yi ti bɛ laɣiguni ni tiŋ shɛŋa bɛ forum, bani n nyɛ ''[[Europe]]'' nima mini Latin [[America]] nim ni paɣaisiri shɛba ka di nyɛla bi yali kura zuɣu.<ref>{{Cite journal|last=Rivas Otero|first=José Manuel|last2=Bohigues|first2=Asbel|date=2024-04-02|title=Spain as the EU’s ‘champion’ in Latin America: elites, government trustworthiness, and free trade|url=https://doi.org/10.1080/14782804.2023.2271846|journal=Journal of Contemporary European Studies|volume=32|issue=2|pages=510–523|doi=10.1080/14782804.2023.2271846|issn=1478-2804}}</ref><ref>{{Cite web|title=The European Union and Latin America: Renewing the Partnership after Drifting Apart|url=https://www.giga-hamburg.de/en/publications/giga-focus/european-union-and-latin-america-renewing-partnership-after-drifting-apart|access-date=2025-12-13|website=www.giga-hamburg.de|language=en-GB|archive-date=2025-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20251213185912/https://www.giga-hamburg.de/en/publications/giga-focus/european-union-and-latin-america-renewing-partnership-after-drifting-apart|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Spain, the European Union and Latin America: Governance and Identity in the Making of 'New' Inter-Regionalism|url=https://www.realinstitutoelcano.org/en/work-document/spain-the-european-union-and-latin-america-governance-and-identity-in-the-making-of-new-inter-regionalism/|access-date=2025-12-13|website=Elcano Royal Institute|language=en-US}}</ref>
== Di yuli ni pili shɛm ==
'''Spain''' (España) nyɛla yuli shɛli din yina ''Hispania'' ni,yuli shɛli ''daadaa Roman'' nim ni daa mali n tiri ''Iberian Peninsula Roman Republic'' mini ''Roman Empire''. ''Hispania'' nyɛla yuli shɛli din gbunni ka chiriti.
Bachinima bolibu baŋdiba daa booni la lala tiŋa maa "i-shphan-im", ka din gbunni nyɛla soonsi tiŋgbani bee "hyraxes;"<ref>{{cite book | last=Castro | first=María Cruz Fernández | editor-last=Linch |editor-first=John |title=La Península Ibérica en época prerromana | publisher=El Pais | publication-place=Madrid | date=2007 | series=Historia de España |isbn=978-84-9815-764-2 | language=es |volume=2 |page=40 |chapter=La etimología de España; ¿tierra de conejos?}}</ref> 'kuriti tiŋgbani',<ref> kuriti tiŋgbani<ref>{{Cite web|date=2014-08-29|title=«I-span-ya», el misterioso origen de la palabra España|url=http://www.abc.es/espana/20140829/abci-donde-procede-palabra-espana-201408281811.html|access-date=2025-12-13|website=Diario ABC|language=es}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Aréchaga|first=Juan|date=2009-11-09|title=Science in Hispania: Spain and Portugal on the main route again|url=https://ijdb.ehu.eus/article/093019ja|journal=The International Journal of Developmental Biology|language=en|volume=53|issue=8-9-10|pages=1119–1122|doi=10.1387/ijdb.093019ja|issn=0214-6282}}</ref>bɛ ''northern island''<ref>{{cite book | last1=Dietler | first1=Michael | last2=López-Ruiz | first2=Carolina | title=Colonial Encounters in Ancient Iberia | . Roman nim laɣiri din daa nyɛ kuriti zuɣu paɣa anfooni n daa paya ka soonŋa do o nabani.<ref>{{Cite book|last=Burke|first=Ulick Ralph|url=https://catalog.hathitrust.org/Record/103438726|title=A history of Spain, from the earliest times to the death of Ferdinand the Catholic|date=1895|publisher=Longmans, Green|location=London and New York}}</ref> Roman nima laɣiri gba daa malila paɣa ka o mali sooŋa o naba tiŋli anfooni di zuɣu<ref name=burke>{{cite book|last = Burke|first = Ulick Ralph|title = A History of Spain from the Earliest Times to the Death of Ferdinand the Catholic, Volume 1|publisher=Longmans, Green & Co|year = 1895|location = London|page = 12|hdl = 2027/hvd.fl29jg?urlappend=%3Bseq=36}}</ref>. ''Strabo'' nim gba daa booni li la soonsi tiŋgbani.<ref>{{Cite web|title=Catholic Encyclopedia (1913)/Spain - Wikisource, the free online library|url=https://en.wikisource.org/wiki/Catholic_Encyclopedia_(1913)/Spain|access-date=2025-12-13|website=en.wikisource.org|language=en}}</ref>
== Piligu ==
=== Pɔi ni taarihi ni Iberian niriba ===
'''Binkura baŋda''' vihigu Atapuerca wuhiya ni Iberian peninsula daa mali dadam biɛlim ban yi yab' do yino ni na ka bi kalinli yiɣisi miliyɔŋ ni kɔbisita polo yuma din gari la.<ref>{{Cite news|date=2007-06-30|title='First west Europe tooth' found|language=en-GB|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6256356.stm|access-date=2025-12-13}}</ref>
Daadam ban da kpe Iberian tuuli daa nyɛla ban north yaɣali, ka di nyɛla bi chanŋ la tiŋa 35,000 yuma nyaaŋa.<ref>{{Cite book|last=Phillips|first=William D.|url=https://books.google.com.gh/books?id=kWj4tnHCj04C&redir_esc=y|title=A Concise History of Spain|last2=Phillips|first2=Carla Rahn|date=2010-07|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-60721-6|language=en}}</ref> Bin shɛli bini mali n tɛri lala daada ninsalinim ŋɔ nyɛla bini panti ''Altamira Carve'' din bɛ cantabria northern Iberia la, bini daa niŋ shɛli 35,600 - 13,500 BCE Cro- Magnon ni daa niŋ shɛli la.<ref>{{Cite journal|last=A.W.G.|first=Pike,|last2=D.L.|first2=Hoffman,|last3=M.|first3=García-Diez,|last4=P.B.|first4=Pettitt,|last5=J.|first5=Alcolea,|last6=R.|first6=De Balbín,|last7=C.|first7=González-Sainz,|last8=de las Heras, C.|last9=J.A.|first9=Lasheras,|last10=R.|first10=Montez,|last11=J.|first11=Zilhão,|date=2012-06|title=Uranium-series dating of Upper Palaeolithic art in Spanish caves. U-Series Dating of Paleolithic Art in 11 Caves in Spain|url=https://durham-repository.worktribe.com/output/1498254|journal=Science|language=en|volume=336|issue=6087|doi=10.1126/|issn=0036-8075}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Valdés|first=Victoria Cabrera|last2=Guidotti|first2=Federico Bernaldo de Quirós|date=1994-01-01|title=Cronología del arte paleolítico|url=https://revistas.ucm.es/index.php/CMPL/article/view/CMPL9494120265A|journal=Complutum|language=es|volume=5|pages=265–265|issn=1988-2327}}</ref> Archeological mini genetic shahara wuhiya ni Iberian Peninsula daa bɛmi kamani tiŋ shɛŋa din maha ka northern Europe nim labi ʒini a yi doli ice aged nim ma bahigu haŋ.
Zuliya di baa ayi ban galisi ʒi Iberian Peninsula maa poi ka Roman nim naa dɛigi daa nyɛla Iberians nim mini Celts nima.<ref>{{Cite web|last=admin|date=2019-01-29|title=THE HISTORY OF SPAIN|url=https://historyofspain.es/en/video/the-history-of-spain/|access-date=2025-12-13|website=History of Spain|language=en-US}}</ref> Iberians nim ŋɔ daa bɛla Mediterranean yaɣali Peninsula puuni. Celts nim mi gba daa nyɛla ban bɛ sunsuuni mini Atlantic yaɣali Peninsula puuni. Basques nim daa nyɛla ban bi Western yaɣali Pyrenees zoli maa polo n ti pahi fɔŋ shɛŋa. Phoenician-influence Tartessians mi bɛ Southwest yaɣali. Lusitanians mini Vettones nima central west yaɣali. Phoenicians daa nyɛla bon kpa tiŋsi pam coast yaɣali. Dabiligu daa bini ka Greek ni daa lɛ kana n ti dɛigi east yaɣali fukumsi. Bachinima baŋdiba daa nyɛla ban yɛligi kpe puuni zaŋ kpa meseta. Amaa inland bala zaba maa zuɣu Carthaginians nim ŋɔ daa ʒini iberian Peninsula coasts yaɣali.
=== Roman Hispania mini Visigothic Nam Tingbani ===
Din daa pahiri panic zabli ayi, roughly bin be 210 ni 205 BCE, di daa yaligirila ''Roman Republic captured Carthaginian'' bidiriba colonies ka di doli Mediterranean coast. It took the Romans daa ku zang la yuma ayi n naagi ''conquer of the Iberian Peninsula''. Be daa bohamya ka gbeli yuma ayobu. Roman zal kpana daa lahm mi n ti zal pkana, balli, ni ''Roman road''.<ref name="hispania">{{cite web|last=Payne|first=Stanley G.|title=A History of Spain and Portugal; Ch. 1 Ancient Hispania|publisher=The Library of Iberian Resources Online|year=1973|url=http://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm|access-date=9 August 2008|archive-date=8 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181008122627/https://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm|url-status=live}}</ref> Kaya ni taada din be pɔi ni Roman nima daa lee rila Roman nima ŋɔ dini bɛla bɛla bee Latin nima dini, ka taɣibu nyɛla din niŋ konkɔba n doli yaɣa shɛli salo maa ni bie yaɣashɛli ka toondaanba daa ny`ela bɛ ni mali sh`eba m pahiri bɛ asanzanima puuni..{{efn|The ''[[latifundia]]'' (sing., ''latifundium''), large estates controlled by the aristocracy, were superimposed on the existing Iberian landholding system.}}<ref name="country">{{cite web|last1=Rinehart|first1=Robert|last2=Seeley|first2=Jo Ann Browning|title=A Country Study: Spain. Chapter 1 – Hispania|publisher=Library of Congress Country Series|year=1998|url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+es0014)|access-date=9 August 2008|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080922143456/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+es0014%29|archive-date=22 September 2008 }}</ref>
Hispania,din nye Roman nima yuli n ti Iberian Peninsula, daa nyɛla biɛhigu shee n ti bin biɛla bindira bɛ Roman nima daa ni, ka di daa nye luɣi shɛli bɛ ni mali n yiɣiri salima, gumdi mihi, olive kpam, n ti pahi dam. Pukparilim daa niŋ la yaa din daa niŋ ka tingbani maa da zaŋ kɔm tabibi tabibi n zaŋ pahi bɛ pukparilim tuma ni, ka lala tabibi tabibi ŋɔ shɛŋa na biɛni hali ni zuŋɔ. Zuɣulaannima kamani Hadrian, Trajan, Theodosius n ti pahi Seneca daa nyɛla bɛ ni dɔɣi shɛba Hispania{{efn|The poets [[Martial]], [[Quintilian]] and [[Lucan]] were also born in Hispania.}}
<ref name="hispania"/> Spain bala n ti pahi di adiini nima pam daa nyɛla din pili lala saha ŋɔ<ref name="hispania"/> Yuuni 170CE ni daa piligi, bɛ daa liri la North-Africa Mauri ban bie Baetica yaɣali.
== Roman Hispania mini Visigothic kingdom ==
Punic tɔbu din pahi ayi la ni, kamani 210 - 205 BCE saha, Roman Republic daa nyɛla din yɛligi gbaagi Carthaginian colonies dabiligu zaŋ gbaagi Mediterranean cost. Roman nim daa zaŋ la century di baa ayi ka na tooi nyaŋa Iberian Peninsula nima. Bi daa nyɛla ban gbebi din sulinsi n gari centuries di baa ayɔbu. Roman sulinsi maa daa nyɛla din laɣim zalisi, balli, mini Roman palli.<ref name=":0">{{Cite web|title=Wayback Machine|url=https://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm|access-date=2025-12-14|website=libro.uca.edu}}</ref> Pre-Roman kaya daa nyɛla din Romanised (Latinised) konkoba n doli Peninsula yaɣa shɛli bini bɛ ni tiŋ maa ni niraba shɛba bini zaŋ niŋ bi Roman aristocratic Karim zuŋ ni.
Hispania, nyɛla yuli shɛli Roman ni nyɛ Iberia Peninsula puuni. Ka di za luɣu shɛli bini zalindi bi puzuri shɛli polo ka nyɛ luɣu shɛli bini mali salima, wool, kpam ni dam n yiri tiŋduya. Pukparim daa nyɛla din kpaŋsi bi daa gbe mɔɣa tiba ka mali yɔhiri bi ni kuri bin shɛŋa maa, din shɛŋa na nyɛla bin na mali shɛli n kuri bukata saha ŋɔ. Emperor, Hadrain, Trajan,Theodosius I mini Philosopher Seneca daa nyɛla bini dɔɣi shɛba Hispania{{efn|The poets [[Martial]], [[Quintilian]] and [[Lucan]] were also born in Hispania.}} . Kristiɛniti nyɛla bini daa zaŋ shɛli na Hispania 1st century CE saha ka di daa niŋ bayana tiŋsi ni 2nd century saharef name="country" /> Most of Spain's present languages and religions, as well as the basis of its laws, . Spain bala, adiini ni bi zalisi saha ŋɔ nyɛbili nyɛla lala saha maa.<ref name=":0" /> 170 CE piligu, North African daa nyɛla bini dɛigi shɛli sulinsi saha bihi sunsuuni Mauri ni daa pirigi Baetica saha shɛli maa<ref>{{Cite web|title=Wayback Machine|url=https://repositorio.iaph.es/bitstream/11532/327602/1/Contribuci%C3%B3n%20al%20estudio%20de%20las%20invasiones%20mauritanas.pdf|access-date=2025-12-14|website=repositorio.iaph.es}}</ref>.
Germanic Suebi mini Vandals n ti pahi Sarmatian Alans nima daa kpe Peninsula yuma 409 nyaaŋa, din daa chuɣim Western Roman Empire zalisi Hispania ni. Suebi nim daa zali bi kingdom north-western Iberia. Vandals nim maa gba daa nyɛla ban ʒini South Peninsula zaŋ chanŋ 420 saha maa poi ka bi naa baagari North Africa polo 429 yuma saha. empire ni daa wurim naa, bi bihigu mini bi bomma daa bi lahi to. Ban daa zani bi zaani maa daa nyɛla ban chɛ bi bihigu shɛhi maa mini bi zallisi shɛŋa din daa gbebi lala empire maa, kama kristiɛniti mini bi ni daa lahi paɣisiri Roman nim maa kaya.
Byzantines nim daa zali Spania South yaɣali, ka bi niya nyɛmi ni bi labi niigi Roman nim zalisi Iberia tiŋgbani zaa puuni. Hispania daa nyɛla bini labi laɣim shɛli Visigothic zalisi puuni.
== Musilinima saha mini Reconquesta ==
711hali ni 718 saha maa, saha shɛli bini daa yiligiri Umayyad Caliphate maa din daa dɛigi North Africa yaɣali Byzantine empire ni sani. Iberian Peninsula daa nyɛla Misilim nim ni dɛigi shɛli zaŋ hali ni Strait of Gibraltar din daa ku Visigothic kingdom yuli. Gbaa yihi Tiŋkpaŋ bila shɛli di daa bi peninsula north yaɣali zoya maa polo daa zaŋsi ka zabi bi maŋ zuɣu n zaŋsi lala fukumsi maa ni. Asturias - León kingdom ni daa laɣimya. Kristiɛn tiŋsi kamani Navarre mini Aragon din bɛ north zoya maa yaɣali ma daa nyɛla ban kpaŋsi lala nagba yini maa Carolingian Marca Hispanica tiŋsi ni<ref>{{cite web|last1=Rinehart|first1=Robert|last2=Seeley|first2=Jo Ann Browning|title=A . Musilinima mini kristiɛn nima daa nyɛla ban kpaŋsiri ni bi yaɣali zoogi Yuun gbaliŋ Peninsula fɔŋdi kama Ebro mini Doura zolɔŋni.
Ban daa niŋdi tuba n kperi Misilinsi ni daa zooya. Muladíes ( Muslims enthic Iberian origin) da nyɛla dihi tabili ni bini ni bani n nyɛla ban galisi Al-Andalus 10th century bahigu.<ref>{{Cite web|last=Glick|first=Thomas F.|title=Chapter 5: Islamic and Christian Spain in the Early Middle Ages|url=http://libro.uca.edu/ics/ics5.htm|access-date=2025-12-15|website=libro.uca.edu}}</ref><ref>{{Cite web|title=Wayback Machine|url=https://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm|access-date=2025-12-15|website=libro.uca.edu}}</ref> Yuun kɔbsi ha ni, taɣibu taɣibu ŋɔ din daa bie musulimnima mini dolodolo nima ni daa su yaɣa shɛŋa sunsuuni da niŋdi la Ebro mini Douro zo'lɔŋa ni.
Salo Musulimnima lɛbigibu daa nyɛla din niŋdi yom yom. Muladies nima (ban nye musulimnima ka yina Iberian zuliya ni na ) daa nyɛla ba nye ban zooi pam salo ban daa nye Al-Andalius zuliya saha shɛli yuuni kɔbga din daa pahi pia ni daa ti sahi naabu.<ref>{{Cite web|last=Glick|first=Thomas F.|title=Chapter 5: Islamic and Christian Spain in the Early Middle Ages|url=http://libro.uca.edu/ics/ics5.htm|access-date=2025-12-15|website=libro.uca.edu}}</ref><ref>{{Cite web|title=Wayback Machine|url=https://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm|access-date=2025-12-15|website=libro.uca.edu}}</ref> Viking nim ŋɔ daa nyɛla ban dɛigi coasts yaɣaili Iberian Peninsula 9th mini 10th centuries saha.<ref>{{Cite web|title=Wayback Machine|url=https://revistas.ucm.es/index.php/MILT/article/download/MILT9696110067A/3416/0|access-date=2025-12-15|website=revistas.ucm.es}}</ref> Tuuli lahabali din daa wuhiri ni Viking ni dɛigi Iberian daa niŋ la 844 saha. Seville daa nyɛla tiŋ shɛli bini zuba pam.di daa bi naagi ni zaŋ vili ka chɛ Vikings nim daa nyɛla Galicians ballistas nim ni ku shɛba pam. Viking nim ŋarima pihiyopoin daa nyɛla bini nyɛ shɛli mɔɣili gbeni ka king Ramiro I nyaa doliba daa dabili buɣim.11th century puuni Caliphate of Córdoba daa kpi. Di daa nyɛla din piri zaŋa bihi (Taifas),<ref>{{Cite book|last=Classen|first=Albrecht|url=https://books.google.com.gh/books?id=3RtpCgAAQBAJ&pg=PA237&redir_esc=y|title=Handbook of Medieval Culture. Volume 1|date=2015-08-31|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG|isbn=978-3-11-026730-3|language=en}}</ref> ka bi lɛbi bini yɛli ni shɛba yom laɣi shɛli bini boli gulibu laɣiri la (Parias) n ti northern kristiɛn kingdom nima din daa nyɛ din yaligi kpa southward yaɣili. din daa niŋ ka bɛ fa tiŋ yuli booni Toledo yuuni 1085 n daa leei saha shɛli yaa ni daa pa taɣiri n labiri na dolodolo nima yaɣa ni. Saha shɛli North-Africa nima ban daa nye musulimnima ban mali yaa polo bɛ ni daa mi shɛba Almoravids n ti pahi ban gba daa nye Almohads nima la ni daa kpɛna tiŋ maa ni ka bɛ daa nye nangbanyini din daa bɛ yuui musulim nima ni mali yaa yaɣa shɛli, ka bɛ musulinsi adiini maa ka kinkansi ti yaɣi, ka lala maa daa tooi che ka bɛ nya salo pala dolodolo nima ni.
== Spanish Empire ==
Yuuni 1469 puuni kristiɛn Castile nam dundoli mini Aragon nam dundoli daa nyɛla ban niŋ nagbaŋyini ka di nyɛla bi toondaanima ni daa niŋ taba amiliya maa, van n nyɛ Isabella I mini Ferdinand II. 1492 saha, Spanish nim nahigu maa daa nyɛla gari Jews nim yaa ka di nyɛmi ni bi piigi bini lɛbigi Catholic nima bɛ bini yi tiŋ maa ni,<ref>{{Cite web|last=#author.fullName}|title=Spanish Inquisition left genetic legacy in Iberia|url=https://www.newscientist.com/article/dn16200-spanish-inquisition-left-genetic-legacy-in-iberia/|access-date=2025-12-19|website=New Scientist|language=en-US}}</ref> Jews ban kalinli daa yiŋsi 200,000 daa nyɛla bi ni kari shɛba Castile mini Aragon tiŋgbani. 1492 yuuni ŋɔ daa lahi nyɛla yuun shɛli Christopher Columbus ni kpe New world yuun shɛli, ka di nyɛla Isabella n daa su bi chandi yalikam. Tuuli Columbus nim ban daa yi ŋɔ daa nyɛla ban yaɣa Atlantic n paagi Caribbean Island , din n daa nyɛla din piligi Europeans yɛligi gili mini bi daa dɛigi Americas sulinsi.
Granada nagbanyini go maa chɛmi ka jilima pa bɛmisilisi adiini zuɣu,<ref>{{Cite web|title=The Treaty of Granada, 1492|url=https://www.cyberistan.org/islamic/treaty1492.html|access-date=2025-12-19|website=www.cyberistan.org|archive-date=2018-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20181023010108/http://www.cyberistan.org/islamic/treaty1492.html|url-status=dead}}</ref> yuun bihi ŋɔ sunsuni ka bi naa yihi musilisi yuuni 1502 Castile mini yuuni 1527 Aragon, ka di zuɣu daa chɛ ka musilinim bɛla shɛba ban daa kpalim maa lɛbi kristiɛn Moriscos. Yuun pihinahi nyaaŋa, Alpujarras tɔbu la nyaaŋa (1568-1571) Miriscos nim ban kalinli daa gari 300,000 daa nyɛla bini yihi shɛba, ka bi daa chanŋ n ʒini North Africa.<ref>{{Cite web|title=Spain : Country Studies - Federal Research Division, Library of Congress|url=http://lcweb2.loc.gov:80/frd/cs/estoc.html|access-date=2025-12-19|website=lcweb2.loc.gov}}</ref>
Nagbayini shɛli Aragon mini Castile nim ni daa niŋ ka di nyɛla bi kpamba maa amiliya naa niŋ bu maa zuɣu daa nyɛla daliri din zali modern Spain mini Spanish empire, amaa yaɣali kam din bɛ Spain daa na kuli nyɛla tiŋgbani kam din za bi gama zuɣu, di yi kana bi Bihigu, siyaasa, legally, mini bi laɣiri n ti pahi bi bala.<ref>{{Cite web|title=European Voyages of Exploration: Imperial Spain|url=http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/eurvoya/Imperial.html|access-date=2025-12-19|website=www.ucalgary.ca}}</ref><ref>{{Cite book|last=Brady|first=Thomas Allan|url=https://books.google.com.gh/books?id=Y84wAgaXxo4C&pg=PA472&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=Structures and Assertions: Ed. by Thomas A. Brady; Heiko A. Oberman; James D. Tracy|last2=Oberman|first2=Heiko Augustinus|last3=Tracy|first3=James D.|date=1993-12-31|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-09760-5|language=en}}</ref>
=== Constitutional issues ===
Silimi gɔli October yuuni 2017, Catalan maŋsulinsi dɛibu pibupibu daa nyɛla din niŋ ka Catalan Parliament nim daa vootiya ka din daa wuhi ni Catalan nim dɛigi bi maŋ sulinsi Spain ni sani n pa nyɛ Catalan Republic, dabsi shɛli Spanish Seneta ni daa yɛri ni O ni sahi ti Catalonia nim bi Spanish prime Minister nu ni. Lala dabsa maa no Seneta maa daa ti yiko ka bi tooi zali zaligu ka Rajoy daa wurimli Catalan parliament ka lahi labi zali pibupibu pali. Catalonia daa nyɛla tiŋ shɛli bini bi mi ni di nyɛla din waligi di ko. Silimi gɔli June, yuuni 2018, Congress of Deputies daa nyɛla ban zali zaligu ka di nyɛla din yihiri Rajoy ka zaŋ PSOE kpema Pedro Sánchez n zali O zaani. Yuuni 2019, tuuli gomlanti nim ban daa niŋ nagbanyini Spain puuni daa nyɛla PSOE mini Unidas podemos. Yuuni 2018 mini 2024 sunsuuni, Spain ni daa nyɛla yɛlimuɣisira bi tiŋgbani ka di gili General Council of the Judiciary ( CGPJ) hali ka bi ti nahi labiv taɣi lala fukumsi maa. Silimi gɔli January 2020, COVID-19 doro.
maa daa nyɛla din wuligi gili Spain zaa ka din daa chɛ ka bi nyɛviya boogi n gari yuuni yini. European Commission daa nyɛla ban yihi Generation EU ni bi suŋ EU nim ka bi yi COVID-19 doro mani, ka di nyɛ bi ni yan zaŋ shɛli n tum tuma yuuni 2021 hali ni 2026 puuni. Silimi gɔli March 2021yuuni Spain daa nyɛla din doni buyobu zuɣu di yi kana ban daa bo faakoo n ti lala doro ŋɔ.
A yi doli pibupibu shɛli din daa niŋ silimi gɔli July 23 yuuni 2023, Prime Minister Pedro Sánchez da lahi niŋ nagbanyini ni O gomlanti kpei, saha ŋɔ O mini Sumar ( ŋun daa zani Unidas Podemos zaani maa). Yuuni 2024 tuuli gomlanti zaŋ ti Catalan yuuni pia nyaaŋa, ka bi maŋ sulinsi ni maa, Salvador Illa daa nyɛla bini piigi so . Bi ni daa niŋ vootin maa kalinli ŋun doya ŋɔ n daa yina 17.3% nim daa sahi ni bi nyɛla Catalan bilichinima, 46% mi yɛlini bi nyɛla Spanish Catalan nima, 21.8% nyɛ Catalan n gari bini nyɛ Spain shɛm, University of Barcelona nim gba polls daa wuhimi ni 50% of Catalan ni bɛ sahi ti Catalan maŋsulinsu dɛibu, ka kalinli din bi paagi 40% mi vooti n sahi ti Catalan maŋsulinsi maa.
== Joograafi ==
505,922 km² (195,365 sq mi) puuni,Spain nyɛ din do kalinli pianianu tiŋ shɛŋa din galisi ni duniya zaa ka Europe ni ka di nyɛ din do bu nahi zuɣu tiŋ kara ni. 3,715 m (12,188 ft) Mount Teide (Tenerife) nyɛ zoli kari Spain ka nyɛ di do buta zuɣu duniya zaa a yi kpeɣili tiŋ zaŋ du zuɣusaa. Spain nyɛla Transcontinental tiŋgbani, ka mali yaɣa Europe mini Africa puuni. Spain dola latitude 27 ° mini 44° N mini Longitude 19°W ni 5°E sunsuuni.
West yaɣali Spain nyɛla din ba daansi ni Portugal, South yaɣa mi di ba daansi ni Gibraltar mini Morocco, tiŋ shɛŋa din waligi n do North Africa puuni, (Ceuta mini Melilla ni Peninsula of des Vélez de la Gomera). Northeast yaɣali zaŋ labi Pyrenees zoya la polo di bala daansi ni France mini Andorra, Pyrenees Girona yaɣali tiŋ kpaŋ bili waligi bini ka bi boli Llívia nyɛla France ni gili shɛli.
1,214 km (754 mi) waɣilim, Portugal - Spain tiŋtariga nyɛ din waɣa European Union puuni.<ref>{{Cite web|title=Wayback Machine|url=http://www.dip-badajoz.es/cultura/ceex/reex_digital/reex_LXII/2006/T.%20LXII%20n.%202%202006%20mayo-ag/RV000827.pdf|access-date=2025-12-15|website=www.dip-badajoz.es}}</ref>
== Island ==
Spain nyɛla din mali Balearic island din bɛ Mediterranean teeku, Canary island din bɛ Atlantic Ocean n ti pahi niriba ni ka island shɛŋa ni di bɛ Mediterranean yaɣa zaŋ kpa Strait of Gibraltar bin mi shɛli plazas de Soberanía ( places at Sovereignty bɛ territories under Spanish Sovereignty) kama Chafarinas Island mini Alhucemas. Peninsula of de vélez de la Gomera nyɛla bini lahi boli shɛli Plaza de Soberanía. Isle of Alborán din bɛ Mediterranean din bɛ Spain mini North Africa sunsuuni, di nyɛ Spain nim ni su shɛli, balantɛ di municipality Almeria, Andalusia. Pheasant Island bili din bɛ Bidasoa kuliga la ni maa nyɛla Spanish -French nim ni su shɛli.
Spain nyɛla din mali island pia ni yini, ka di zaa mali ban su di fukumsi ( Cabildos Insulares din bɛ Canaries, Consells Insularsdin bɛ Baleares)
=== Zoya mini mɔɣa ===
Spain tiŋ puuni nyɛla din mali zoya, di nyɛla din mali kunkuna mini zuya pam, Pyrenees din nyaaŋa, zo kpana din lahi bini nyɛ Cordillera Cantábrica( Cantabrian Range), Sistema Ibérico ( Iberian System), Sistema Central ( Central System), Montes de Toledo, Seirra Morena mini Sistema Bético (Baetic System) din waɣalim nyɛ 3,748-metre-high (11,411-foot). Mulhacén din bɛ Seirra Nevadan nyɛ zoli shɛli dim wɔɣa Iberian Peninsula tiŋgbani. Spain zaa shɛli polo di niŋ wɔɣa nnyɛ Teide, di nyɛla 3,718-metre(12,198 ft) din nyɛ bin tooi mali shɛli n kuri bi bukata Canary Island puuni.Meseta Central ( bini lɛbigi shɛli n boli ni inner plateau la) daa nyɛla kunkuni kari n bɛ Peninsular Spain puuni ka Sistema Central nyɛ din pirigili buyi.
Mɔɣa galisiya pam Spain, kamani Tagus, (Tajo),Ebro, Guadiana, Douro (Duero), Guadalwuivir, Júcar, Segura, Turia mini Minho( miño). Alluvial plains nyɛla fin bɛ coast polo ŋɔ, din galisi di zaa ni nyɛ Guadalquivir din bɛ Andalusia.
== Siyaasa ==
Spain zalisi taarhi nyɛla din yi 1812 zalisi kundi la puuni, ŋun daa nyɛ Spain na palo maa Juan Carlos daa yihi Carlo Arias Navarro nam ni ka daa piigi Adolfo Suárez ka O lɛbi Prime Minister.<ref>{{Cite news|date=2008-01-04|title=Spain's fast-living king turns 70|language=en-GB|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7171971.stm|access-date=2025-12-19}}</ref> 1977 pibupibu maa daliri daa laɣim ban su zalisi zalibu fukumsi maa (Spanish Parliamentnima, bi constitutional assembly kpaŋmaŋ puuni) ka di daliri nyɛmi ni bi gbaagi zalisi pali shɛli bini daa boli 1978 constitution la. Bi ni daa niŋ pibupibu shɛli silimi gɔli December da baa ayobu dali yuuni 1978 la nyaaŋa,<ref>{{Cite web|title=Wayback Machine|url=https://boe.es/legislacion/documentos/ConstitucionINGLES.pdf|access-date=2025-12-19|website=www.boe.es|archive-date=2024-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20240630144315/https://boe.es/legislacion/documentos/ConstitucionINGLES.pdf|url-status=dead}}</ref> kɔbiga puuni vaabu 88% n daa sahi ti laa zalisi ma ( constitution) . Ka dinzuɣu chɛ ka Spain yi paati yini din daa gbebi tiŋgbani maa zaa maa n labisi yaɣali kam ni din tooni dana, din daa nyɛ tiŋsi pia ni ayopoin n ti pahi fɔŋtiŋsi ayi. Lala yaɣa maa daa nyɛla ban wum nyaɣisim lala Spanish zalisi din daa pirigi ba maa. Hali pirigibu ŋɔ ni daa niŋ vinyɛliga maa zaa yoli Spain daa na kuli malila nagban yini ka ku too waligi.
International IDEA's Global State of Democracy (GSoD) Indices mini Democracy Tracker daa yɛliya ni Spain nyɛla din bɛ zuɣusaa di yi kan democratiyɛ zahimbu polo, diyi kana ni bi niŋ pibupibu bi nyɛla ban mali yaa n ti ŋun kam sahi vootibu ka lahi mali yɛlimaŋli n ti so kam.<ref>{{Cite web|title=Spain {{!}} The Global State of Democracy|url=https://www.idea.int/democracytracker/country/spain|access-date=2025-12-19|website=www.idea.int|language=en}}</ref>
=== Governance ===
==== The Crown ====
Spanish zalisi nyɛla di piri yaa n ti gomlanti yaɣa anu zuɣu, bi ni boli shɛli basic institutions.<ref>{{Cite web|title=Spain 1978 (rev. 2011) Constitution - Constitute|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Spain_2011|access-date=2025-12-19|website=www.constituteproject.org|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Institutions of Spain|url=https://www.lamoncloa.gob.es/lang/en/espana/spanishinstitutions/paginas/index.aspx|access-date=2025-12-19|website=www.lamoncloa.gob.es|language=en}}</ref> Di bɛ tooni lala yaɣa ŋɔ ni n nyɛ Crown ( La Corona), di nyɛla Spanish tiŋgbani shihirili ka nyɛ kpalinkpa.<ref name=":3">{{Cite web|title=Spain 1978 (rev. 2011) Constitution - Constitute|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Spain_2011|access-date=2025-12-19|website=www.constituteproject.org|language=en}}</ref> Spain " Parliamentary Monarch nyɛla bi zalisi ni na so bɛ napaɣa so ŋun be nam ni n yɛn nyɛ ŋun su crown maa ka lahi nyɛ tiŋgbani maa zuɣulana.<ref>{{Cite web|title=Spain 1978 (rev. 2011) Constitution - Constitute|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Spain_2011|access-date=2025-12-19|website=www.constituteproject.org|language=en}}</ref><ref name=":3" /><ref>{{Cite book|last=Shelley|first=Fred M.|url=https://books.google.com.gh/books?id=Wui6CAAAQBAJ&pg=PA197&redir_esc=y|title=Governments around the World: From Democracies to Theocracies: From Democracies to Theocracies|date=2015-05-26|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-4408-3813-2|language=en}}</ref>
Amaa kani constitutional monarchies, tiŋsi kamani Belgium, Denmark, Luxembourg, Netherlands, Norway bɛi united kingdom, nanima ni ka yaa ni bi zali tiŋgbani naa zaligu bɛi bi piigi chief executive, amaa ka ni tooi bo maligu n niŋ tiŋgbani maa ni, di yi kana Spanish tiŋgbani lala nanim maa bori maligu n niŋdi bi gomlati yaɣa nim maa ni, bi bori maligu n niŋdi bi zalisi yɛlmuɣisirani ka lahi guri ka taɣiru firiminsi.
Di yi kana crown constitution yaɣali din pahi anu laa, nyɛla yaɣa shɛli din bi pahiri din yi ti kana zalisi shɛi mini bi yi yɛn ti tiŋgbani maa tuma, tumdimi di yi kana Spain gomlanti mini O wulanima piibu tiŋgbani maa zaa ni mini di tiŋ kuɣa maani, bi nyɛla ban lihiri ka tiŋgbani maa zalisi tumdi tuma, bani n lahi zabiri bɛi zaɣasira yɛli shaŋa, ban n zabiri n tiri bini shɛli din tu ni di beni ni salo maa ni borisham.
Yaɣa shɛŋa polo ban n lahi kpaŋsiri tiŋgbani maa nagbanyini yiŋsi puuni, ka zani spanairds ni zaani sambani, ( kamani di yi kana tiŋgbani shɛli din mali bi taarihi), bi koaŋsiri ka Spanish gomlanti doli soli vinyɛliga, ka zabiri ban daa zaani democracy zaani maa, ka lahi guri zalinsi.<ref>{{Cite web|title=Institutions of Spain|url=https://www.lamoncloa.gob.es/lang/en/espana/spanishinstitutions/paginas/index.aspx|access-date=2025-12-19|website=www.lamoncloa.gob.es|language=en}}</ref> Di wuhirimi ni lala Crown nim ŋɔ maa n guri Spanish zalisi, daadama fukumsi mini Spaniards ni zaa yolisim.<ref>{{Cite journal|last=Bernecker|first=Walther L.|date=1998-01|title=Monarchy and Democracy: The Political Role of King Juan Carlos in the Spanish Transition|url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/003200949803300104|journal=Journal of Contemporary History|language=en|volume=33|issue=1|pages=65–84|doi=10.1177/003200949803300104|issn=0022-0094}}</ref> Lala gulibu ŋɔ maa nyɛla din gbebi monarch solemn oath, bi daa nyɛla ban tumdi bi tuma maa n doli soli ni zalisi, ka kpaŋ bi maŋ ka bi tumdi doli soli ka tiri daadama jilima mini tiŋ shɛŋa din bɛ bi maŋ sulinsi ni.<ref>{{Cite web|title=Spain 1978 (rev. 2011) Constitution - Constitute|url=https://constituteproject.org/constitution/Spain_2011|access-date=2025-12-19|website=constituteproject.org|language=en}}</ref>
=== Daadama fukumsi ===
1978 Spanish constitution nyɛla din gu Spaniards zaa mini daadam kam ŋun bɛ Spain zaŋ jɛndi nisalinima bɛrisuŋ, bi kaya ni taɣida, bala mini bi bihisi shɛi.<ref>{{Cite web|title=Wayback Machine|url=https://boe.es/legislacion/documentos/ConstitucionINGLES.pdf|access-date=2025-12-16|website=www.boe.es|archive-date=2024-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20240630144315/https://boe.es/legislacion/documentos/ConstitucionINGLES.pdf|url-status=dead}}</ref> Amnesty International (AI) nim yɛliya ni gomlanti vihigu zaŋ chanŋ prinsi nahigu polo din waɣaligimi amaa ka bi tibidarigibo bi galisi.<ref>{{Cite web|title=Spain 2015/2016|url=https://www.amnesty.org/en/countries/europe-and-central-asia/spain/report-spain/|access-date=2025-12-16|website=www.amnesty.org|language=en}}</ref> Paɣaba nahimbu daa nyɛla din galisi ka gomlanti daa yiŋsi zaani di zuɣu.<ref>{{Cite web|title=Analysis of 8 years of Gender Violence Law in Spain {{!}} Gender violence and justice|url=http://justiciadegenero.com/en/analysis-of-8-years-of-gender-violence-law-in-spain/|access-date=2025-12-16|website=justiciadegenero.com|language=en-US|archive-date=2017-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525185333/http://justiciadegenero.com/en/analysis-of-8-years-of-gender-violence-law-in-spain/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Analysis of 8 years of Gender Violence Law in Spain {{!}} Gender violence and justice|url=http://justiciadegenero.com/en/analysis-of-8-years-of-gender-violence-law-in-spain/|access-date=2025-12-16|website=justiciadegenero.com|language=en-US|archive-date=2017-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525185333/http://justiciadegenero.com/en/analysis-of-8-years-of-gender-violence-law-in-spain/|url-status=dead}}</ref> Spain nyɛla din yogi soli n ti ban niŋdi LGBT maa. Pew Research nim ni niŋ vihigu duniya zaa, lahabali yina n wuhi ni Spain n nyɛ tuuli ban sahi nti paɣa mini paɣa, doo mini doo bomi taba zaligu la, lala vihigu maa wuhiya ni niriba 88% n sahi n ti lala niŋsim maa.<ref>{{Cite web|last=Author|first=No|date=2013-06-04|title=Global Acceptance of Homosexuality|url=https://www.pewresearch.org/global/2013/06/04/global-acceptance-of-homosexuality/|access-date=2025-12-16|website=Pew Research Center|language=en-US}}</ref>
Cortes Generales nim nyɛla ban sahi n ti Gender Equality Act 2007, din niya daa nyɛ paɣaba mini dabba nyɛ yim di yi kana Spanish siyaasa mini liɣiri bomma polo.<ref>{{Cite web|last=Correspondents|first=I. P. S.|date=2007-03-15|title=SPAIN: No Turning Back from Path to Gender Equality|url=https://www.ipsnews.net/2007/03/spain-no-turning-back-from-path-to-gender-equality/|access-date=2025-12-16|website=Inter Press Service}}</ref> Di yi kana Inter Parliamentary Union lahabali puuni silimi gɔli September yuuni, paɣaba daa nyɛla 137, 350 puuni niriba ban bɛ Congress puuni. Kɔbiga puuni di daa nyɛla vaabu 39.1%, ka di kana Senate yaɣa paɣaba daa nyɛla 101, 266 puuni, ka yiŋsi 39.9%, ka di daa chɛ ka Spain doni kalinli pia ni ayɔbu di ka tiŋ shɛŋa ban paɣaba bɛ yili gansi ni.<ref>{{Cite web|title=Women in Parliaments: World Classification|url=http://www.ipu.org/wmn-e/classif.htm|access-date=2025-12-16|website=www.ipu.org}}</ref> Yuuni 2008 , Gender Empowerment Measures of Spain United Nation of Human DevelopmentReport puuni daa nyɛla 0.798 ka Spain daa dini 12th duniya zaa<ref>{{Cite journal|last=Nations|first=United|date=2008-01-01|title=Human Development Report 2007/8|url=https://hdr.undp.org/content/human-development-report-20078|language=en}}</ref>
=== Tourism ===
Yuuni 2024 puuni Spain n daa nyɛ tiŋgbani shɛli din do buyi zuɣu di yi kana tiŋgbani shɛli niriba ni kaa, France nu ni yi dini n daa paya, daadama ban kalinli yiŋsi 94 million n daa nyɛ ninlihi lihiriba.<ref>{{Cite web|title=Número de turistas según país de residencia(23984)|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=23984|access-date=2025-12-17|website=INE|language=es}}</ref><ref>{{Cite web|title=Número de turistas según país de residencia(23984)|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=23984|access-date=2025-12-17|website=INE|language=es}}</ref> Bi tiŋduɣlya kaabu laɣi dibo daa yiŋsila kamani 126 billion euro yuuni 2024.<ref>{{Cite web|title=Gasto de los turistas internacionales según país de residencia(23994)|url=https://www.ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=23994|access-date=2025-12-17|website=INE|language=es}}</ref> World Tourism Organization tuma du zuɣu nyɛla din bɛ Madrid tiŋgbani.
Spain ni za tiŋgbani ŋɔ yaɣa shɛli maa, din lahi nyɛ tiŋgbani shɛli din bɛ kom polo, tiŋgbani balibu, taarihi din mali yaa, kaya ni taɣada din ka kpei mini bi mɛbu shɛŋa din kpe kani maa zaa nyɛla daliri din chɛ ka tiŋgbani maa pa tiŋgbani shɛŋa din mali ninliha yulibu shɛhi pam. Spain tourism nyɛla yɛli kpeni di mali nu bi tiŋgbani maa bomma polo, ni tiŋduya ninlihi lihiriba mini bi tiŋgbani maa ninlihi lihiriba ni tohari 12.3% di yi kana Spain GDP yuuni 2023 la ni.<ref>{{Cite web|title=INEbase / Services /Hotel Industry and Tourism /Spanish Tourism Satellite Account / Latest data|url=https://www.ine.es/dyngs/INEbase/en/operacion.htm?c=Estadistica_C&cid=1254736169169&menu=ultiDatos&idp=1254735576863|access-date=2025-12-17|website=INE|language=en}}</ref>
Castile mini Leon nyɛ tiŋkpaŋ shɛŋa din bɛ tooni Spainish ninliha yulibu shɛi din tabi bi tiŋgbana mini bi mɛri shɛŋa,<ref>{{Cite web|last=Red|first=Palencia en la|date=2025-01-31|title=CyL se mantiene como líder en turismo rural en 2024, pero Palencia pierde un 10 % de viajeros|url=https://www.palenciaenlared.es/cyl-se-mantiene-como-lider-en-turismo-rural-en-2024-pero-palencia-pierde-un-10-de-viajeros/|access-date=2025-12-17|website=Palencia en la Red|language=es}}</ref> bini gbeba yuuni 2020 la saha hali ni zuŋɔ.<ref>{{Cite web|last=García|first=Ricardo|date=2024-01-02|title=Castilla y León consolida cinco años de liderazgo en turismo rural|url=https://www.diariodecastillayleon.es/castilla-y-leon/240102/11839/castilla-leon-consolida-cinco-anos-liderazgo-turismo-rural.html|access-date=2025-12-17|website=Diario de Castilla y León|language=es}}</ref>
=== Energy ===
Yuuni 2010, Spain daa lɛbi din bɛ tooni di yi kana Solar power polo, di daa gari united State nim zuɣu bini daa zali La Florida din daa galisi ka mali yaa la n baɣili Alvarado Badajoz la.<ref>{{Cite news|last=N|last2=P|last3=R|date=2010-07-15|title=Spain Is World's Leader In Solar Energy|language=en|work=NPR|url=https://www.npr.org/2010/07/15/128532115/spain-is-worlds-leader-in-solar-energy|access-date=2025-12-17}}</ref><ref>{{Cite web|title=European Future Energy Forum - Spain becomes solar power world leader|url=http://europeanfutureenergyforum.com/renewable-energy-news/spain-becomes-solar-power-world-leader|access-date=2025-12-17|website=europeanfutureenergyforum.com|archive-date=2010-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20101124024231/http://europeanfutureenergyforum.com/renewable-energy-news/spain-becomes-solar-power-world-leader|url-status=dead}}</ref>
=== Gorim soya ===
Spanish palla nyɛla yim, ni palidahi dibaa ayobu, din tɔŋ Madrid hali ni Basque tinshee, Catalonia, Valencia, West Andalusia, Extremadura mini Galicia. Bi lahi mali palidahi Atlantic yaɣali ( Ferrol hali ni Vigo), Cantabrian ( Oviedo hali ni San Sebastián), mini Mediterranean ( Girona hali ni Cádiz) coasts. Spain nim mali niya ni bi mali niŋlim buɣim lora niima miliyoŋ yini bi pala maa zuɣu zaŋ chanŋ yuuni 2014, ka gomlanti niya nyɛmi ni O boogi bini mali energy shɛli maa ka lahi kpaŋsi energy zalibu.<ref>{{Cite news|last=paul-s|title=Algae Based Biofuels in Plain English: Why it Matters, How it Works. - Triple Pundit: People, Planet, Profit|language=en-US|work=Triple Pundit: People, Planet, Profit|url=http://www.triplepundit.com/2008/07/algae-based-biofuels-in-plain-english-why-it-matters-how-it-works/|access-date=2025-12-17|archive-date=2013-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518085937/http://www.triplepundit.com/2008/07/algae-based-biofuels-in-plain-english-why-it-matters-how-it-works/|url-status=dead}}</ref> Minister of Industry Miguel Sebastian daa yɛliya ni ni lala niŋlim buɣim lora nim ŋɔ maa nyɛla sohabɛhani ka lahi nyɛ yɛli kpeni din yan kpaŋsi lala tuma du ŋɔ maa.<ref>{{Cite web|title=Environmental News Network - Spain to Put 1 million Electric Cars on the Road|url=https://www.enn.com/articles/37798|access-date=2025-12-17|website=www.enn.com}}</ref>
Silimi gɔli February yuuni 2925 puuni Spanish ziligi palli ( high - speed rail network) n nyɛ HSP waɣali Europe puuni ni 3,973 km(2,469 I'm)<ref>{{Cite web|title=404 - No encontrado - Adif - AV - Adif|url=https://www.adifaltavelocidad.es/404-not-found|access-date=2025-12-17|website=www.adifaltavelocidad.es|language=eu-ES}}</ref>, di lahi nyɛla di pahiri buyi zuɣu duuniya zaa, China nu yi yi. Di tɔŋ tiŋsi kama Málaga, Seville, Madrid, Barcelona, Velencia mini Valladolid, ni ziligi so ŋun chani yɔm kamani 330 km/h ( 210 mph).<ref>{{Cite web|title=Wayback Machine|url=http://ropdigital.ciccp.es/pdf/publico/2015/2015_octubre_3569_07.pdf|access-date=2025-12-17|website=ropdigital.ciccp.es|archive-date=2020-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20200201214714/http://ropdigital.ciccp.es/pdf/publico/2015/2015_octubre_3569_07.pdf|url-status=dead}}</ref> Spanish ni ziligi ŋɔ n nyɛ ziligi shɛli din chana pampam duniya zaa, ka na zaŋ Japanese bullet train maa n pa, ka French TGV mi paya.<ref>{{Cite web|title=El AVE español, el más veloz del mundo y el segundo en puntualidad {{!}} elmundo.es|url=https://www.elmundo.es/mundodinero/2010/11/09/economia/1289304399.html|access-date=2025-12-17|website=www.elmundo.es}}</ref> Di yi kan din chani ni saha dini n do buyi zuɣu duniya zaa ( 98.5% on time arrival) di nyɛla din do Japanese Shinkansen di nyɛ (99%).<ref>{{Cite web|title=Rail Professional - The business magazine for railway managers|url=http://www.railpro.co.uk/magazine/?idArticles=34|access-date=2025-12-17|website=www.railpro.co.uk|language=en|archive-date=2011-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721092807/http://www.railpro.co.uk/magazine/?idArticles=34|url-status=dead}}</ref>
Spain mali alapeke paakinim pihinahi ni awɔi (49).<ref>{{Cite web|title=Airports in Spain - Map, IATA Codes and list of international airports|url=https://traveling.com/en/blog/airports-in-spain/|access-date=2025-12-17|website=Traveling.com Blog|language=en-GB}}</ref> Din tumdi sahakam nyɛla Madrid alapele paaki (Badajas) din mali so Chandiba ban kalinli yiŋsi 60 million yuuni 2023 la ni, duniya zaa ka nyɛ din pahiri pia ni anu ban tumdi sahakam ni, amaa ka lɛ nyɛ European Union ni bi nyɛ ban pahiri buta zuɣu din yi kana ban tumdi saha kam ni. Barcelona alapeke paaki gba nyɛla din mali anfaani, bi gba daa nyɛ 50 miliyoŋ so chandiba yuuni 2024 ni, duniya zaa dini pahiri pihita zuɣu ban tumdi saha kam ni.<ref>{{Cite web|title=List of Top 30 Airports in the World|url=https://www.world-airport-codes.com/world-top-30-airports.html|access-date=2025-12-17|website=World Airport Codes|language=en-US}}</ref> Alapele paaki din pahi n nyɛla din bɛ Mallorca, Málaga, Las Palmas (Gran Canaria) mini Alicante.
=== Immigration ===
Spanish National Institute of Statistics (INE) yɛligu puuni, silimi gɔli July yuuni 2025 la saha, kamani daadama ban kalinli yiŋsi 9.7 million nyɛla bini dɔɣi shɛba silimin tiŋa, ka yiŋsi 19.64% salo mani kɔbiga puuni. Bi puuni 6.4 million (13.23%) daa nyɛla bini bi dɔɣi shɛba Europe tingŋani<ref>{{Cite web|title=Nota de Prensa: Estadística Continua de Población (ECP). 1 de enero de 2025. Datos provisionales.|url=https://www.ine.es/dyngs/Prensa/es/ECP4T24.htm|access-date=2025-12-16|website=INE|language=es}}</ref> , ka daadama ban gari 7 million (14.3%) nyɛ tiŋ shɛŋa tiŋbihi.<ref>{{Cite web|title=Nota de Prensa: Estadística Continua de Población (ECP). 1 de enero de 2025. Datos provisionales.|url=https://www.ine.es/dyngs/Prensa/es/ECP4T24.htm|access-date=2025-12-16|website=INE|language=es}}</ref> Di yi kana saamba polo, Spain nyɛla din do bunahi zuɣu Europe puuni ka do buyopoin duniya zaa.
Silimi gɔli December yuuni 2024 puuni, saamba maa puuni ban daa galisi daa nyɛla Morocco nima ( bi daa yaɣai 1 million zuɣu), ka Colombia nim mi daa nyɛ (856,616), Venezuela nim mi (599,769), Romania nim mi daa nyɛla (532,456) n ti pahi Ecuador gba mi nyɛ (448,643). Saamba maa pam daa nyɛla ban yina tiŋ shɛŋa fin ka EU ni, kamani, Latin America nim tiŋ shɛŋa fin daa ka salo pam maa ka mani United kingdom, [[Ukraine]], [[China]], [[Russia]], [[Pakistan]], [[Algeria]] mini [[Senegal.]]<ref>{{Cite web|title=News.bg - Europeans Favour Spain for Expat Jobs|url=http://international.ibox.bg/news/id_1406161495|access-date=2025-12-16|website=international.ibox.bg|language=en|archive-date=2008-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20081010033728/http://international.ibox.bg/news/id_1406161495|url-status=dead}}</ref>
Lahabali wuhiya ni ban yi bi ya nu bi taɣi tiŋsi n ti bɛni kpalim zaa, saamba bam chanŋ Spain lala chandi ŋɔ maa nyɛla din nabigi hali 21st century saha, saamba nyɛla ban nabigi kamani 1.6% salo maa puuni yuuni 1998 hali n gari 12% zaŋ chanŋ 2009 la saha. Di wuhiya ni saamba maa nabigiya kamani kalinli 500,000 yuuni 1996 hali ni 5.2 million yuuni 2008 puuni. Spain nyɛla Europe tiŋgbani shɛli din dɛigi saamba pam yuuni 2002 hali ni 2007, domishi daadama ban kalinli yiŋsi 2.5 million n daa nyɛ ban kpena. Yuuni 2005 Spain daa nyɛla din do buyi zuɣu din dɛigi saamba European Union, Cyprus nyaaŋa, mini ban kalinli galisi,<ref>{{Cite web|title=Wayback Machine|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-NK-06-001/EN/KS-NK-06-001-EN.PDF|access-date=2025-12-16|website=epp.eurostat.ec.europa.eu}}</ref> ka chɛ bini daa chɛ tiŋ shɛŋa taali nima daa nyɛla ban chɛ ka saamba ban kperi tiŋ maa ni kalinli maa pa nyɛ 700,000.<ref>{{Cite news|last=Tremlett|first=Giles|date=2005-05-09|title=Spain grants amnesty to 700,000 migrants|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2005/may/09/spain.gilestremlett|access-date=2025-12-16|issn=0261-3077}}</ref>
Saamba maa nimani kpebu pam maa malila daliri, kamani, Spain ni kaya nyɛla din yina Latin America, yaɣi shɛli polo tiŋgbani maa ni zaya maa, bi tiŋtarisi nyɛla din bɛ yoli, laɣi bobo din suɣi ka galisi bi tiŋgbani maa ni, mini yaa shɛli din bɛ bi pukparim mini bi mɛbu polo, di ka laɣiri ka ŋɔ kam nyɛ tumtuda ka ni tooi niŋ li. EU ninvuɣu shɛba ban bi lahi tum da nyɛla ba bɛ Spain Mediterranean coast yaɣali.<ref>{{Cite web|title=Instituto Nacional de Estad�stica. (Spanish Statistical Institute)|url=http://www.ine.es/inebase/cgi/um?M=/t20/e245/p08/&O=pcaxis&N=&L=0|access-date=2025-12-16|website=www.ine.es|archive-date=2007-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20071102141040/http://www.ine.es/inebase/cgi/um?M=/t20/e245/p08/&O=pcaxis&N=&L=0|url-status=dead}}</ref> Yuuni 2008, laɣibobo ni daa kpe yɔoɣu, Financial Times nim daa yɛli ya Spain n daa nyɛ tiŋgbani shɛli din na so Western Europeans zaŋ kpa n yi bi tiŋgbani n chanŋ tiŋ shɛli ni n ti bori tuma EU puuni.<ref>{{Cite web|title=News.bg - Europeans Favour Spain for Expat Jobs|url=http://international.ibox.bg/news/id_1406161495|access-date=2025-12-16|website=international.ibox.bg|language=en|archive-date=2008-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20081010033728/http://international.ibox.bg/news/id_1406161495|url-status=dead}}</ref>
Nahila yuuni 2014, ka saamba maa kalinli maa daa boogi ka di nyɛla bi laɣibobo yɛlmuɣisira la zuɣu,ni daadama ban gari million pirigili daa yi Spain yuuni puuni 2011 konko - bini daa lahi yi pa daa nyɛla yuuni pia din garila.<ref>{{Cite news|last=Nogueira|first=Charo|date=2011-10-08|title=580.000 personas se van de España|language=es|work=El País|url=https://elpais.com/diario/2011/10/08/sociedad/1318024802_850215.html|access-date=2025-12-16|issn=1134-6582}}</ref> Hali bini daa kuli mali yɛli mɔɣisira zaŋ chanŋ boma polo zaa yoli bi daa kuŋmi ni bi yɛli ba pa EU bilchinima ka bi tumdi tuma maa ni bi yima tiŋgbani maani,<ref>{{Cite web|title=Plan de Retorno Voluntario|url=https://www.planderetornovoluntario.es/index_uno.html|access-date=2025-12-17|website=www.planderetornovoluntario.es}}</ref> saamba ban kperina tiŋ maa ni kalinli daa nyɛla ban shigi.<ref>{{Cite news|last=Catan|first=Thomas|date=2009-01-25|title=Spain's Jobs Crisis Leaves Immigrants Out of Work - WSJ|language=en-US|work=Wall Street Journal|url=https://www.wsj.com/articles/SB123275552359911807|access-date=2025-12-17|issn=0099-9660}}</ref> Zaŋ chanŋ yuuni 2015 puuni, saamba maa kalinli maa daa lahi nyɛla din zoogi , ka Spain daa lahi lɛbi tiŋgbani shɛli saamba ni kperi pam, ka di nyɛmi ni gomlanti nuu n pa di zuɣu din yin chɛ ka bi nyɛ tumtumdiba ka lahi kpaŋsi bi nyɛma.<ref>{{Cite news|last=Kassam|first=Ashifa|last2=correspondent|first2=Ashifa Kassam European community affairs|date=2025-02-18|title=How Spain’s radically different approach to migration helped its economy soar|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2025/feb/18/how-spains-radically-different-approach-to-migration-helped-its-economy-soar|access-date=2025-12-17|issn=0261-3077}}</ref> Sanchez's gomlanti mali niya ni O ti niriba ban kalinli yiŋsi 900,000 ban pan bilichinima maa zaa ʒii gbana zaŋ chanŋ yuuni 2027.<ref>{{Cite web|date=2024-04-11|title=EU states must apply migration pact or face legal action: Commissioner|url=http://www.euronews.com/my-europe/2024/04/11/eu-countries-not-enforcing-migration-pact-could-face-legal-action-says-johansson|access-date=2025-12-17|website=euronews|language=en}}</ref>
=== Bala ===
Spain nyɛla bala pam tiŋgbani.<ref>{{Cite web|title=Wayback Machine|url=http://easyweb.easynet.co.uk/conversi/smooth.pdf|access-date=2025-12-15|website=easyweb.easynet.co.uk}}</ref> Spanish nyɛla din bɛ 1978 Spanish constitution n nyɛ castellano (Castilian) nyɛla balli shɛli bini sahi ti ni di nyɛla bal zuɣu tiŋgbani maa ni yuuni 1931 la saha zaa.<ref>{{Cite book|last=Stickel|first=Gerhard|url=https://books.google.com.gh/books?id=fFYa2ooeVXgC&pg=PA129&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=National, regional and minority languages in Europe: contributions to the annual conference 2009 of EFNIL in Dublin|date=2011|publisher=Peter Lang|isbn=978-3-631-60365-9|language=en}}</ref> Din nyɛ din pahiri ata bi zalisi puuni. Spanish bala shɛŋa gba ni tooi nyɛ bal zuɣu tiŋ shɛŋa puuni bini yɛri. Bi ni daa zaŋ bala shɛŋa ni bi pahi bal zuɣu maa zuɣu daa nyɛla bini zaŋ shɛli n pahi bi 1978 zalisi kundi maa ni amaa ka di lɛi pa yim ni bal zuɣu maa, domishi Spanish nyɛla a ni tooi yɛli shɛli tiŋgbani maa yaɣa zaa amaa vis-à-vis bal shŋlɛŋa bini daa zaŋ n pahi maa daa nyɛla ani tooi yɛlai shɛŋa tiŋ shɛŋa ni di zuliya maa ni bɛ.<ref>{{Citation|last=Ramallo|first=Fernando|title=17. Linguistic diversity in Spain|date=2018-06-11|url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110365955-018/html|work=Manual of Romance Sociolinguistics|pages=462–493|editor-last=Ayres-Bennett|editor-first=Wendy|publisher=De Gruyter|language=en|doi=10.1515/9783110365955-018/html|isbn=978-3-11-036595-5|access-date=2025-12-15|editor2-last=Carruthers|editor2-first=Janice}}</ref>
Spanish nyaaŋa, bala din pahi n nyɛ Aragonese, Aranese,Astur-Loenese, Basque, Ceutan Arabic (Darija), Catalan, Galician,Portuguese, Valencian mini Tamazight, dini n nyɛ Romani Caló ka buɣusibu gba nyɛ bini tooi zaŋ shɛli n pahi.<ref>{{Citation|last=Ramallo|first=Fernando|title=17. Linguistic diversity in Spain|date=2018-06-11|url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110365955-018/html|work=Manual of Romance Sociolinguistics|pages=462–493|editor-last=Ayres-Bennett|editor-first=Wendy|publisher=De Gruyter|language=en|doi=10.1515/9783110365955-018/html|isbn=978-3-11-036595-5|access-date=2025-12-15|editor2-last=Carruthers|editor2-first=Janice}}</ref> Kalinli zaŋ chanŋ bala maa yɛlibu polo nyɛla din bi konkoba, ka din milinsi ni niriba gba wali. Bal shɛŋa din di ka yaa maa nyɛla ban bi nyɛri gulibu.<ref>{{Citation|last=Ramallo|first=Fernando|title=17. Linguistic diversity in Spain|date=2018-06-11|url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110365955-018/html|work=Manual of Romance Sociolinguistics|pages=462–493|editor-last=Ayres-Bennett|editor-first=Wendy|publisher=De Gruyter|language=en|doi=10.1515/9783110365955-018/html|isbn=978-3-11-036595-5|access-date=2025-12-15|editor2-last=Carruthers|editor2-first=Janice}}</ref> Bal shɛŋa bini mi bal zuɣu fɔŋ shɛla n nyɛ Catalan/Valencian, (Catalonia mini Baliaric Island bini mi shɛli Catalan la ni Valencian Community bi ni mi shɛli Vanecian), Galician ( din bɛ Galicia), Basque ( di bɛ Basque tiŋgbani mini Navarre yaɣa shɛli Aranese din bɛ Catalonia.
National Statistics Institute nim ni daa niŋ dadaama kalinbu yuuni 2021 la, lahabali daa yina n wuhi ni Spanish n nyɛ tuuli ban Yurili kalinli yiŋsi 81.53%, ka Catalan/Valencians ni mi kalini nyɛ 10.50%, Galician nim mi nyɛ 3.77% n ti pahi Basque ban mi nyɛ 1.42% Spanish niriba ni. Tiŋduya bala puuni Arabic ka bi yɛri pam, kalinli 2.17% n yɛri li, ka di nyɛ tuuli tiŋduya bala puuni, din doli n nyɛ siliminsili ban yɛri kalinli nyɛla 1.58%, Romania daa nyɛla 1.44%, French 0.98%, Portuguese nyɛ 0.54%, Chinese nyɛ 0.48%, German nyɛ 0.44% n ti pahi Italian ka bi mi nyɛ 0.41%.<ref>{{Cite web|title=INEbase / Demografía y población /Cifras de población y Censos demográficos /Encuesta de Características Esenciales de la Población y las Viviendas / Resultados|url=https://www.ine.es/dyngs/INEbase/es/operacion.htm?c=Estadistica_C&cid=1254736177092&menu=resultados&idp=1254735572981#|access-date=2025-12-15|website=INE|language=es}}</ref> Daliri din tahi lala tiŋduya bala ŋɔ maa na nyɛ tiŋduya ni ban go n kana.<ref>{{Cite web|title=Wayback Machine|url=https://gramatica.usc.es/att/montserrat.recalde/Recalde_2016.pdf|access-date=2025-12-15|website=gramatica.usc.es|archive-date=2021-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210725112956/https://gramatica.usc.es/att/montserrat.recalde/Recalde_2016.pdf|url-status=dead}}</ref>
Spanish nyɛla balli din pahiri ayi duniya zaa bini yɛri balli shɛli ka lahi nyɛ Roman balli shɛli bini yɛri pan duniya zaa.<ref name=":1">{{Cite web|last=Cervantes|first=Instituto|title=572 millones de personas hablan español, cinco millones más que hace un año, y aumentarán a 754 millones a mediados de siglo|url=https://www.cervantes.es/sobre_instituto_cervantes/prensa/2017/noticias/Presentaci%C3%B3n-Anuario-2017.htm|access-date=2025-12-15|website=www.cervantes.es|language=es}}</ref>
=== Shikuru ===
Spain tiŋgbani shikuru nyɛla yoli ni talahi n ti bihi ban bɛ yuma ayɔbu zaŋ chanŋ yuun pia ni ayɔbu. Saha ŋɔ shikuru maa soya na nyɛla din doli yuuni 2006 educational law,LOE ( Ley Orgánica de Educatión) bɛ Fundamental Law of Education.<ref>{{Cite news|title=Noticias Jurídicas|language=es|work=Noticias Jurídicas|url=https://noticias.juridicas.com/base_datos/Admin/lo2-2006.html|access-date=2025-12-15}}</ref> Yuuni 2014 puuni LOE daa nyɛla bini labi mali ka taɣadi yuli maa LOMCE zaligu (Ley Orgánica para la Mejora de la Calidad Educativa) bɛ Fundamental law of the Improvement of the Education System, ka bi daa bolidili Ley Wert (Wert Law).<ref>{{Cite news|title=Noticias Jurídicas|language=es|work=Noticias Jurídicas|url=https://noticias.juridicas.com/base_datos/Admin/517990-lo-8-2013-de-9-dic-para-la-mejora-de-la-calidad-educativa.html|access-date=2025-12-15}}</ref> Yuuni 1970 zaŋ gbaagi yuuni 2014, Spain nyɛla di mali zalisi din gbebi bi shikuriti balibu ( LGE, LOECE, LODE, LOGSE, LOPEG,LOE mini LOMCE)
Bi shikuriti maa yaɣa n nyɛ bi bihi baligu yaɣali ( preschool), ban zoona bɛla ( primary education) yaɣali,<ref>{{Cite web|title=Educación Primaria|url=http://www.educacionyfp.gob.es/contenidos/estudiantes/educacion-primaria.html|access-date=2025-12-15|website=www.educacionyfp.gob.es|language=es|archive-date=2020-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20201105082455/http://www.educacionyfp.gob.es/contenidos/estudiantes/educacion-primaria.html|url-status=dead}}</ref> secondary shikuru yaɣali<ref>{{Cite web|title=Educación Secundaria Obligatoria (ESO)|url=https://www.educacionyfp.gob.es/contenidos/estudiantes/educacion-secundaria.html|access-date=2025-12-15|website=www.educacionyfp.gob.es|language=es|archive-date=2021-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20211025224221/https://www.educacionyfp.gob.es/contenidos/estudiantes/educacion-secundaria.html|url-status=dead}}</ref> n ti pahi post - 16 - education ( ban yuma gari yuun pia ni ayɔbu zuɣu).<ref>{{Cite web|title=Bachillerato|url=https://www.educacionyfp.gob.es/contenidos/estudiantes/bachillerato.html|access-date=2025-12-15|website=www.educacionyfp.gob.es|language=es|archive-date=2020-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126220810/https://www.educacionyfp.gob.es/contenidos/estudiantes/bachillerato.html|url-status=dead}}</ref> Di yi kana shikuru yaɣa shɛli bini bolo Professional development shikuru bɛ Vocationa shikuru yaɣali din nyɛla din pirigi buta zuɣu ka chɛ University shikurula, din n nyɛ Formacóin Profesional Básica ( dini n nyɛ basic vocational education), the Ciclo Formative de Grado Medio bɛ CFGM (medium level vocation education, ka a ni tooi chanŋli ayi naagi secondary shikuru n ti pahi CicloFormative de Grado Superior bɛ CFGS( high level vocational education) ka ani tooi chanŋli di yi niŋ ka a naagi Post 16 education level la.<ref>{{Cite web|title=La Formación Profesional actual en el sistema educativo|url=https://www.todofp.es/sobre-fp/informacion-general/sistema-educativo-fp/fp-actual.html|access-date=2025-12-15|website=www.todofp.es|language=es|archive-date=2020-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031234851/https://www.todofp.es/sobre-fp/informacion-general/sistema-educativo-fp/fp-actual.html|url-status=dead}}</ref>
Programme for international Students Assessment (PISA), OECD nu ni pashɛli zuɣu la nyɛla din bɛ tooni di yi kana baŋsim mini tuumbaŋsim polo Spanish puuni, yuun pia ni anu ni ka di nyɛ din do tiŋ ni OECD karimbu, laasabu malibu yaɣali mini science kalinli din nyɛ 493<ref>{{Cite web|title=Compare your country - PISA 2018|url=https://www2.compareyourcountry.org/pisa/country/ESP?lg=en|access-date=2025-12-15|website=www2.compareyourcountry.org|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=PISA publications|url=https://www.oecd.org/en/about/programmes/pisa/pisa-publications.html|access-date=2025-12-15|website=OECD|language=en}}</ref>
=== Alaafee ===
Spain alaafee tuma yili ni (Spanish National Health System) nyɛla din pahi din gahim puuni duniya ni, World Health Organization ni zaŋ limi n suŋ kalinli ayopoin ni duniya zaa. Bi alaafee tuma duri nyɛla sokam ni ni tooi chanŋ shɛli, ka di lahi nyɛ yoli n ti tiŋgbani maa bilichinima.<ref>{{Cite web|title=Seguridad Social: Internet|url=https://www.seg-social.es/wps/portal/wss/internet/Inicio|access-date=2025-12-15|website=www.seg-social.es|language=es}}</ref> Bini diri shɛm n niŋdi alaafee ni nyɛla 9.4% GDP puuni, din gari 9.3% bɛla OECD puuni. Spain nim nyɛvilli waɣalim nyɛla din pahi yuma 79.1 yuuni 2000 puuni hali bi Yama 82.7 yuuni 2021 puuni.<ref>{{Cite web|title=Spain|url=https://data.who.int/countries/724|access-date=2025-12-15|website=datadot|language=en}}</ref>
=== Adiini ===
Roman Catholicism din n nyɛ adiini kuri Spain, nyɛla din mali salo pam. Hali din kuli lahi ka zaashɛi zalisi puuni, amaa gomlanti shikuru kam din bɛ Spain ni, shikuru bihi maa nyɛla ban piiri adiini bɛ zuliya Karim zuŋ. Catholicism nyɛla adiini shɛli bini tooi wuhiri pam, hali misilisi wuhibu,<ref>{{Citation|last=Jefatura del Estado|title=Ley 26/1992, de 10 de noviembre, por la que se aprueba el Acuerdo de Cooperación del Estado con la Comisión Islámica de España|date=1992-11-12|url=https://www.boe.es/eli/es/l/1992/11/10/26|issue=Ley 26/1992|pages=38214–38217|access-date=2025-12-15}}</ref> Judaism<ref>{{Citation|last=Jefatura del Estado|title=Ley 25/1992, de 10 de noviembre, por la que se aprueba el Acuerdo de Cooperación del Estado con la Federación de Comunidades Israelitas de España|date=1992-11-12|url=https://www.boe.es/eli/es/l/1992/11/10/25|issue=Ley 25/1992|pages=38211–38214|access-date=2025-12-15}}</ref> mini envangelical Christianity<ref>{{Citation|last=Jefatura del Estado|title=Ley 24/1992, de 10 de noviembre, por la que se aprueba el Acuerdo de Cooperación del Estado con la Federación de Entidades Religiosas Evangélicas de España|date=1992-11-12|url=https://www.boe.es/eli/es/l/1992/11/10/24|issue=Ley 24/1992|pages=38209–38211|access-date=2025-12-15}}</ref>wuhibu gba nyɛla din bɛ zaligu puuni. Saha ŋɔ vihigu mini lahabali wuhiya ni salo maa puuni kalinli ban yiŋsi 30% nyɛla ban ka adiini shɛli ni.<ref>{{Cite web|last=SA|first=Linguaserve IS,|title=·CIS·Centro de Investigaciones Sociológicas·Ficha del estudio|url=https://www.cis.es/cis/opencm/ES/1_encuestas/estudios/ver.jsp?estudio=14473&cuestionario=17452&muestra=24446|access-date=2025-12-15|website=www.cis.es|language=ES}}</ref><ref>{{Cite web|title=WVS Database|url=https://www.worldvaluessurvey.org/WVSOnline.jsp|access-date=2025-12-15|website=www.worldvaluessurvey.org|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Wayback Machine|url=https://www.washingtonpost.com/blogs/worldviews/files/2015/04/WIN.GALLUP-INTERNATIONAL-RELIGIOUSITY-INDEX.pdf|access-date=2025-12-15|website=www.washingtonpost.com}}</ref>
Spanish zaligu nyɛla din gu ka taɣi, kalahi ka yaɣali adiini puuni, ka lahi nyɛ tiŋgbani shɛli ani tooi piigi adiini bɛ soli shɛli ani bora, ka lahi yɛli ni di bi tu ni a gan adiini shɛli, ka bi zaa mali nagbanyini. Protestant chichi nim mali daadama ban kalinli nyɛ 1,200,000,<ref>{{Cite web|last=Federaci�n de Entidades Religiosas Evang�licas de Espa�a - FEREDE|title=Federaci�n de Entidades Religiosas Evang�licas de Espa�a - FEREDE|url=http://www.ferede.org/general.php?pag=estad#1|access-date=2025-12-15|website=www.ferede.org|archive-date=2011-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20110930083055/http://www.ferede.org/general.php?pag=estad#1|url-status=dead}}</ref> ka Jehovah Witness nim mali 105,000 niriba, bini boli chichi shɛli Church of Jesus Christ of Latter-day Saints nim mi maa kamani niriba 46,000 ban piri kamani 133.<ref>{{Cite web|title=Spain|url=http://newsroom.churchofjesuschrist.org/country/spain|access-date=2025-12-15|website=newsroom.churchofjesuschrist.org|language=en}}</ref>
Spanish Center for Sociological Research (CIS) vihigu wuhiya ni kɔbiga puuni vaabu 36.6% nyɛ spaniards ban ka Catholic puuni, ka 18.8% nyɛ ban nyɛ catholic, 3.6% mi nyɛla ban doli addini din pahi kama( Musilisi, Protestant kristiɛniti, Judaism, Buddhism, Hinduism ni ban pahi) ka kɔbiga puuni 39% nyɛla ban ka adiini, dun mi n nyɛ atheists (15.8%), ban ka bini bɛ shɛli (12%), bɛ agnostics (11.2%) silimi gɔli Aoril 2025.d
Spanairds ŋɔ pan nyɛla ban bi kpaŋsiri bakoi adiini jama la ni, silimi gɔli July yuuni 2021maa ni vihigu daa yina wuhi ni Spanairds ban daa boli bi maŋ kristiɛn maa, bi kalinli din yiŋsi 36% daa nyɛla bi ban daa na ʒin chanŋ chichi, 20.8% daa nyɛla ban chan ka bi chana, kalinli 19% n daa nyɛ ban Chandi mali kalinli yuuni pulini,ka 6.8% mi nyɛ ban chana buyi bɛ buta gɔli puuni, 13.4% mi n daa nyɛ nivuɣu shɛba ban chana alahari dalikam ni bi ti ka tuma, 2.9% mi nyɛ ban chana alahari dali ko.<ref>{{Cite web|title=Wayback Machine|url=http://datos.cis.es/pdf/Es3330marMT_A.pdf|access-date=2025-12-15|website=datos.cis.es}}</ref> Yuuni 2021 maa vihigu dindaa niŋ ni di zaham bi eemaani, ban daa chani saha shɛŋa yuuni puuni kalinli daa nyɛla 17.3% salo maani, ka bab chana gɔli puuni Dabsa shɛŋa mi nyɛ 9.3%, ban daa chana alahari dali kam mi kalinli nyɛ 14.9%, ba mi chani pam bakoi puuni maa mi nyɛ 4.3%.
Judaism daa nyɛla din ka Spain yuuni 1492 sahala, nahala 19th century, bini daa lahi sahi ka Jews kpena tiŋ maa ni. Saha ŋɔ Jews nim kalinli pa yiŋsila 62,000 bɛ 0.14% salo maa puuni Spain tiŋgbani.
=== Kaya ===
Spain nyɛla tuŋgbani shɛli din bɛ Western tiŋgbana ni ka nyɛ Latin tiŋgbana maa puuni zaɣa yini Europe, ka din nyɛ bini mi tiŋ shɛli ka di mali zaŋsim ni tiŋduya kaya.<ref>{{Cite news|title=Spain - Culture, Cuisine, Traditions {{!}} Britannica|language=en|work=Encyclopedia Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Spain/Daily-life-and-social-customs|access-date=2025-12-17}}</ref> Spanish kaya nyɛla din mali taarihi kpeni ka di tabi Catholic cheechi din mali nu tinbu ni tiŋgbani maa zalibu ni ni di baŋbu ni. Spanish baŋsim, mɛbu, bindira, mini biŋkumda zaa nyɛla ban daa su tiŋgbani saha waɣala nu ni bɛ shɛli ni, n ti pahi Mediterranean tiŋgbani climate mini bi yaɣali ma gba mali nu timbu. Bi ni daa bɛ sulinsi ni yuugi maa daa chɛmi ka bi bali mini bi Kali maa wuligi gili, ka Spain gba daa nyɛ ban dɛigi Kali shɛŋa mini dabiligu nima empire shɛŋa ni. Tum Spanish Golden Age, Spanish baŋsim, mɛbu, biŋkumda, boobu, literature mini bindira nyɛla duniya zaa zaŋsim ni bɛ shɛli kamani Western Europe mini Americas.<ref>{{Cite news|title=Spain - Culture, Cuisine, Traditions {{!}} Britannica|language=en|work=Encyclopedia Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Spain/Daily-life-and-social-customs|access-date=2025-12-17}}</ref><ref>{{Cite web|last=Gethin|title=Spain. Golden Age Literature. Innovations and Originality.|url=https://www.spainthenandnow.com/spanish-literature/spain-golden-age-literature-overview|access-date=2025-12-17|language=en-US}}</ref> Spain nyɛla din pahiri ayi zuɣu di yi kana tiŋgbani shɛli niriba ni kaagi pam, bi World Heritage site nyɛla din kalinli galisi ka lahi nyɛ tiŋ shɛli Europeans shikuru bihi ni tooi bɛ.<ref>{{Cite web|title=World Heritage Sites in Spain|url=https://www.spain.info/en/query/world-heritage-spain/|access-date=2025-12-17|website=Spain.info|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=UN Tourism Data Dashboard {{!}} Key Indicators|url=https://www.untourism.int/tourism-data/un-tourism-tourism-dashboard|access-date=2025-12-17|website=www.untourism.int|language=en|archive-date=2025-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20251202030537/https://www.untourism.int/tourism-data/un-tourism-tourism-dashboard|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=What are the most popular Erasmus destinations? {{!}} Wimdu {{!}} Holiday Rentals Worldwide|url=https://www.wimdu.co.uk/blog/discover-popular-erasmus-destinations|access-date=2025-12-17|website=Wimdu - Accommodation, Holiday Apartments & Villas|language=en-GB}}</ref> Niriba zaŋsim ni bɛ bi kali ŋɔ ni ŋɔ chɛmi ka niriba ban Kalinin yiŋsi 600 miliyoŋ nyɛ Hispanophone, ka di chɛ ka Spanish nyɛ din pahiri ayi duniya zaa di yi kana balli shɛli niriba pam ni yɛri shɛli, ka nyɛ din kanina tuuli din kana Roamace bala polo.<ref name=":1" />
=== Mɛbu ===
[[Lahabali_kɔligu:Sagrada_Família._Façana_del_Naixement_(cropped).jpg|right|thumb|300x300px|Basilica [[Sagrada Família]] din bie [[Barcelona]] tingbani puuni]]
Tankpaɣu n-nyɛ bɛ ni tooi mali mɛri binyɛra pam Spain (di bahi bahindi tiŋgbanu maa East polo, bɛ ni bɛ binyɛra balibu pam zali shɛli polo).Kamani ŋmahinli, "Islamicate" mɛbu, din nyɛ Musulinima ni mɛri shɛli nyɛla bɛ ni daa mɛ shɛŋa "Middle Ages" tinsi ni kamani Córdoba, Seville, bee [[Granada]]. Lala n lahi nyɛli Maghreb, stucco nachintɛri din niŋ Al-Andalus nyɛla mɛbu nachiinsi din pili "Middle Ages."
Yaha, Asori nim gba nyɛla ban pili bɛ gba dina mɛbu; Bɛ daa tooi zooi la "Gothic" nim mɛbu. Din nyɛ bɛ ni daa booni shɛli "Mudéjar" mɛbu nyɛla din daa buɣisiri Musulinima mɛbu, Dolodolo nim mini "Jews" tiŋgbani shɛŋa Musulinima ni daa fa.{{Sfn|Bloom|2020|p=171}}
Biɛhigu taɣibu nyɛla din ʒi taɣibu na pam "20th century." Mɛbu din yaa zooi [[Barcelona]]. Di tiŋ'duya kpamba shɛba n daa nyɛ GATEPAC. Spain pa taɣirilamɛbu kamani Rafael Moneo, Santiago Calatrava, Ricardo Bofill ni mɛri shɛm.
Kamani ŋmahinli, "Islamicate" mɛbu, din nyɛ Musulinima ni mɛri shɛli nyɛla bɛ ni daa mɛ shɛŋa "Middle Ages" tinsi ni kamani Córdoba, Seville, bee [[Granada]]. Lala n lahi nyɛli Maghreb, stucco nachintɛri din niŋ Al-Andalus nyɛla mɛbu nachiinsi din pili "Middle Ages."
=== Binkumda mini Waa ===
[[File:Flamenco en el Palacio Andaluz, Sevilla, España, 2015-12-06, DD 20.JPG|thumb|left|[[Flamenco]] nyɛlla Andalusian nuchee baŋsim bin namdii din pili [[Seguidilla]].]]
Spain binkumda mini flamenco chaŋmi ti ŋmani taba,
West Andalusian binkumda balishɛli, din dii bi yɛligi gili tiŋgbani maa zaa.<ref>{{cite book|last=Leblon|first=Bernard|url=https://books.google.com/books?id=farZoyKozikC|title=Gypsies and Flamenco: The Emergence of the Art of Flamenco in Andalusia|publisher=[[University of Hertfordshire Press]]|year=2003|isbn=978-1-902806-05-1|location=Hatfield|pages=72–73|translator-last=Ni Shuinear|translator-first=Sinead}}</ref>Binkumda balibu pam beni. "Pop, rock, hip hop" ni "heavy metal" gba nyɛla din niŋ bayana.
Binkumda pubu puuni, Spain nyɛla din wumsi binkumdi ŋmɛriba pam kamani Isaac Albéniz, Manuel de Falla ni Enrique Granados ni baansi mini wa' wariba kamani Plácido Domingo, José Carreras, Montserrat Caballé, Alicia de Larrocha, Alfredo Kraus, Pablo Casals, Ricardo Viñes, José Iturbi, Pablo de Sarasate, Jordi Savall ni Teresa Berganza. Spain binkumda balibu kamani Orquestra Simfònica de Barcelona, Orquesta Nacional de España n-ti pahi Orquesta Sinfónica de Madrid beni. Dɛma shɛhi beni kamani Teatro Real, Gran Teatre del Liceu, Teatro Arriaga n-ti pahi El Palau de les Arts Reina Sofía.
Ban bɔri yila yɛltɔɣa ninvuɣ'tuha lahi nyɛla ban gɔri chani Spain n-ti puhiri yila chuɣu Sónar ka ban tooi be din ni nyɛ "pop" mini "techno" kpɛrikpɛritiba, ni "Benicàssim. "<ref>{{cite web|title=Music Festivals, UK Festivals and London Festivals|url=http://www.spoonfed.co.uk/london/festivals/|archive-url=https://web.archive.org/web/20111028170946/http://www.spoonfed.co.uk/london/festivals/|archive-date=28 October 2011|access-date=1 November 2011|publisher=Spoonfed.co.uk}}</ref>
Vitoria-Gasteiz jazz nyɛla di puuni yini.<ref>{{cite web|title=The History of the Guitar in Spain|url=http://www.linguatics.com/guitar.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429082016/http://www.linguatics.com/guitar.htm|archive-date=29 April 2011|access-date=30 April 2011|publisher=Linguatics.com}}</ref>
=== Bindira ===
[[Lahabali_kɔligu:Paella_de_marisco_01.jpg|left|thumb|Anfooni din wuhiri [[Paella]] mixta bindirigu]]
Spanish bindira nyɛla din yirina tiŋgbani yaɣa pam ni, kaya ni taɣada mini tiŋgbani namtɛri. Di tooi yirila kom ni na tiŋgnani maa kom ni, ka di wuhiri tiŋgbani maa ni mali kom shɛm. Spain nyɛla din mali binra balibu taarihi ni. Di bahi bahindi, bindira balibu dibaata yi polo:
'''''Mediterranean''''' Spain – teeku yaɣa, din gbaai Catalonia zaŋ chaŋ Andalusia –kom ni bindira zaŋ ku bukaata,kamani "''pescaíto frito"'' (zahim chimda); ʒe' maha kamani "''gazpacho"''; ni shinkaafa bindira balibu kamani ''paella din yina'' Valencia<ref name="paella2">{{cite news|last=Richardson|first=Paul|date=19 August 2007|title=Spain's perfect paella|work=The Times|location=London|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/travel/article2277058.ece|access-date=6 August 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100604174210/http://www.timesonline.co.uk/tol/travel/article2277058.ece|archive-date=4 June 2010}}</ref>mini ''arròs negre'' (shinkaafa sabinli) din yina Catalonia.<ref>{{cite news|last=DiGregorio|first=Sarah|date=1 December 2009|title=Spain Gain at Mercat Negre|work=The Village Voice|location=New York|url=https://www.villagevoice.com/spain-gain-at-mercat-negre/|url-status=dead|access-date=6 August 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20091208050334/http://www.villagevoice.com/2009-12-01/restaurants/spain-gain-at-mercat-negre/|archive-date=8 December 2009}}</ref>Spain maŋmaŋa – "Castile"– ʒe' tula kamani "''Castilian" ʒɛri'', ni kpam kamani "''cocido madrileño''." Yɛlim ka bɛ tooi mali zaani bɛ bindira, kamani "Spanish ham", bee kamani "Manchego cheese."
'''''Atlantic''''' Spain – Tuduu teeeku yaɣil, n-ti tabili Asturian, Basque, Cantabrian ni Galician cuisine – ʒegbana mini zahim kpam kamani ''caldo gallego'' mini ''marmitako''. Yaha, ni "''lacón'' ham." Bɛ bindira pam tooi zooi la kom ni bindira, kamani Basque cod, albacore bee anchovy bee Galician octopus ''polbo á feira'' mini zahi din be wɔri ni bindira.
[[File:Palacio Real de Madrid Julio 2016 (cropped).jpg|thumb|[[Royal Palace of Madrid|Tingbani Na'yili din bie Madrid]] tingbani ni.]]
[[File:Solemne apertura de la XIV Legislatura 04.jpg|thumb|Jintɔri duu din nye [[Congress of Deputies]] nima ni jini da n gbaari saawara]]
[[File:20140404193229!Cuatro Torres Business Area (cropped).jpg|thumb|[[Cuatro Torres Business Area|Cuatro Torres daabiligu luɣili shee bee fɔŋ]] [[Madrid]] tingbani ni]]
[[File:Barcelona_Palau_Reial_de_Pedralbes_(51135781861).jpg|thumb|[[Royal Palace of Pedralbes|Nayili din bie Pedralbes]] Barcelona tingbani ni , din nye yiili zuɣu n ti lahingu din nye [[Union for the Mediterranean]]]]
[[File:Spanish_amphibious_assault_ship_Juan_Carlos_I_(L-61)_underway_in_the_Adriatic_Sea,_22_February_2023_(230222-N-MW880-1248).JPG|thumb| [[Amphibious assault ship|ship din ni tooi bie kɔm ni n ti pahi duli zuɣu ka ni tooi kpu`yi alapele mini di shipi taba]], ka di yuli nye {{ship|Spanish ship|Juan Carlos I||2}}]]
[[File:Torre_Glòries,_Barcelona_(51351746585).jpg|thumb|[[Torre Glòries]] n ti pahi [[22@]] daabiligu luɣili shee bee fɔŋ [[Barcelona]] tingbani puuni]]
[[File:Vista de Benidorm, España, 2014-07-02, DD 65.JPG|thumb|[[Benidorm]], din pahi Europe tingbana shɛŋa sala pam ni tooi chana ni bɛ liɣi di teenku nɔli nam tieri ni lahiʒibisi ]]
[[File:PS20andPS10.jpg|thumb|Lu`yi shɛli bɛ ni bɔli [[Solucar Complex]], din wuhiri [[PS10 Solar Power Plant]] din yi palo ka a tooi liɣiri gbaairi li anfooni maaa ni n ti pahi [[PS20 solar power plant|PS20]] i din bie di nyaaŋa ka a bɛ tooi liɣiri gbaairi li anfooni maaa ni]]
[[File:Grantelescopio.jpg|thumb|Anfooni din wuhiri [[Gran Telescopio Canarias]] saha shɛli wuntaŋ ni lu.]]
[[File:Estación de Zaragoza-Delicias, tren AVE Madrid-Barcelona, Siemens Velaro E, serie 103 de Renfe.JPG|thumb|[[AVE Class 103]] ziligi din guuri pam pam [[Zaragoza–Delicias railway station|Zaragoza station]] ni. Spain mali la ziligi din waɣa ka lahi n guuri pam n gari ziligi kam din biɛ [[High-speed rail in Spain|Europe]] tingbani puuni.<ref name="ADIF">{{cite web|url=https://www.adifaltavelocidad.es/red-ferroviaria/red-de-alta-velocidad|title=''Red de Alta Velocidad''|publisher=ADIF|access-date=20 February 2025|archive-date=20 February 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250220154534/https://www.adifaltavelocidad.es/red-ferroviaria/red-de-alta-velocidad|url-status=live}}</ref>]]
[[File:Population per km2 by municipality in Spain (2018).svg|thumb|daadam biɛligu galisim municipality yaɣa yaɣa Spain tingbani puuni , yuuni 2018]]
[[File:Valencia, Ciudad de las Ciencias y de las Artes.jpg|thumb|[[Valencia]] tingbani. mediterranean coast nyɛla luɣi shɛli din daadam biɛligu pahiri yom yom n gari luɣi shɛli kam din pahi Spain tingbani ni]]
[[File:Distribución de la población extranjera en España (2005).png|thumb|Zino nima ban bie Spain ʒii shɛhi kalinli yuuni 2005 ka ŋa galisim maa d`ɔli kobigu puuni vaabu. ]]
[[File:Inicio de la Gran Vía edited.jpg|thumb|[[Madrid]], din nye tingbani shɛli din pahiri ayi din galiisi [[European Union]] tingbana nima puuni ka nye yiŋa n ti salo ban nye [[Latin Americans]] ban kalinli gari miliyon yini <ref name=":2">{{cite web | title=Madrid supera el millón de latinoamericanos, uno de cada siete habitantes | date=20 December 2024 |url=https://elpais.com/espana/madrid/2024-12-20/madrid-llega-ya-al-millon-de-latinos-uno-de-cada-siete-habitantes.html }}</ref>.]]
[[File:Languages of Spain.svg|thumb|Bala din bie Spain tingbani puuni]]
[[File:University of Salamanca Fray Luis de Leon edited.jpg|thumb|[[University of Salamanca|Kain zɔŋ titalli University of Salamanca]], din nye karimzɔŋ titali din pahi tuuli karimzɔna titaŋa din bie Europe puuni]]
[[File:Santiago cathedral 2021.jpg|thumb|Anfooni din wuhiri [[Santiago de Compostela Cathedral]] din nye dolodolo duu]]
[[File:Museo Guggenheim, Bilbao (31273245344).jpg|thumb|,Anfooni din wuhiri [[Guggenheim Museum Bilbao]] din nye yili shɛli din gbubi taarihi ni labiʒibisi binyɛra]]
[[File:Alhambra Löwenhof mit Löwenbrunnen 2014.jpg|thumb|Anfooni din wuhiri [[Alhambra]], din bie [[Granada]]. tingbani ni]]
[[File:Bronze statues of Don Quixote and Sancho Panza.jpg|thumb|right|210px|[[Don Quixote]] mini [[Sancho Panza]] Anfooni mɛranima b`e ni zaŋ Bronze n mali shɛli din bie [[Plaza de España (Madrid)|Plaza de España]] [[Madrid]] tingbani ni]]
[[File:Fotografía anónima MNCARS 6.jpg|thumb|left|[[Federico García Lorca]] n ti pahi o taba ban gba daa bie kpɛri kpɛrita lahingu din nye
"La Barraca".]]
[[File:Les Demoiselles d'Avignon.jpg|thumb|right|''[[Les Demoiselles d'Avignon]]'' (yuuni 1907), [[Pablo Picasso]].]]
[[File:Sagrada Família. Façana del Naixement (cropped).jpg|thumb|right|220px|Basilica [[Sagrada Família]] din bie [[Barcelona]] tingbani puuni]]
[[File:Flamenco en el Palacio Andaluz, Sevilla, España, 2015-12-06, DD 20.JPG|thumb|left|[[Flamenco]] nyɛlla Andalusian nuchee baŋsim bin namdii din pili [[Seguidilla]].]]
[[File:Paella de marisco 01.jpg|thumbnail|left|Anfooni din wuhiri [[Paella]] mixta bindirigu]]
[[File:2023FWWC Final (celebration) (cropped).jpg|thumb|[[Spain women's national football team|Spain]] bee ''La Roja'' nima ni diri nachiinsi din daa niŋ ka bɛ paɣasara di nasara zaŋ kpa yuuni [[2023 FIFA Women's World Cup]] bɔlli deein gɔɣu la polo]]
[[File:2014 Castro de Santa Trega. Galiza-2.jpg|thumb|Celtic castro Galicia tingbani ni]]
[[File:Teatro de Mérida, España, 2017 18.jpg|thumb|Roman Theatre Mérida tingbani ni]]
[[File:Leon (San Isidoro, panteón).jpg|thumb|Royal Panteon of San Isidoro din bie León tingbani ni]]
[[File:Ferdinand of Aragon, Isabella of Castile (cropped).jpg|thumb|left|[[Catholic Monarchs of Spain|Catholic Monarchs ban bie Spain tingbani ni]]]]
[[File:La sevilla del sigloXVI.jpg|thumb|upright=1.2|16th-century bahagu ha Seville tingbani ni, ka harbor diri dahi zaŋ chaŋ di ni mali sɔli ni di niŋ daabilim ni nira kam anduniya yaangi zuɣu]]
[[File:Spanish Empire (diachronic).svg|thumb|upright=1.2|Anfooni din wuhiri mappu din mali nahingbana ayi din wuhiri Spain kparibɔɣu]]
[[File:Principales Rutas Comerciales del Imperio Español.jpg|thumb|upright=1.2|Daabiligu so' dahi din bie Spain kparibɔɣu puuni]]
[[File:Plaza Mayor de Madrid 06.jpg|thumb|upright=1.2|Plaza Mayor din bie Madrid tingbani ni daa mɛla yuuni 1619 saha shɛli Philip III. ni daa nye tingbani zuɣulana]]
[[File:La familia de Felipe V (Van Loo).jpg|thumb|[[The Family of Philip V (1743)|Tingban zuɣulana Philip V mini o daŋa]] . [[Enlightenment in Spain]] saha,lala saha ka daŋapalo daa deei tingbaŋ maa yulibu ka bƐ daa bɔli daŋ ŋɔ [[House of Bourbon]].]]
[[File:Monumento a la Constitución de 1812, Cádiz, España, 2015-12-08, DD 80.JPG|thumb|[[Monument to the Constitution of 1812|Anfooni mɛra din za tingbani zalisi din daa nam yuuni 1812]] ka bie [[Cádiz]]. tingbani puuni]]
[[File:Fusilamiento de Torrijos (Gisbert).jpg|thumb|[[Execution of Torrijos and his Companions on the Beach at Málaga|Torrijos mini o bidibsi ban daa ny o tɔbbihi kubu yuuni]] 1831, [[Málaga]] tingbani ni. Zuɣulana Ferdinand VII daa nyɛla ŋun kuli zaŋ kpiɛŋ n daa tuhi liberal forces ban daa bie o tingbani puuni .]]
[[File:01 eibar.jpg|thumb|paɣaba niŋdi bɛ piibu piibu [[Éibar]] tingbani ni yuuni 1933, din daa niŋ ka tingbani maa sahi n ti [[Women's suffrage|paɣaba suffrage]] Deputy [[Clara Campoamor]] daa nyɛla ŋun kpaŋ o maŋa zaŋ chaŋ zaligu ŋɔ naba zanibu polo ni di sahi n ti tingbani maa ni.]]
[[File:Reemplazo republicano.jpg|thumb|Republican volunteers [[Teruel]] tingbani puuni, yuuni 1936]]
[[File:Meeting at Hendaye (en.wiki).jpg|thumb|right|Spain nima toondana [[Francisco Franco]] mini [[Adolf Hitler]] nii laɣim [[Meeting at Hendaye|laɣingu din daa niŋ Hendaye tingbani ni]], yuuni 1940]]
[[File:De proclamatie en beëdiging van Prins Juan Carlos tot Koning van Spanje tijdens , Bestanddeelnr 254-9763.jpg|thumb|toondana Juan Carlos I pɔi ni Cortes Españolas, o ni daa yina n ti mɔli o zuɣulaan tali n ti salo maa dabsili 22 silimiin gɔli November yuuni 1975]]
[[File:Felipe González firma el Tratado de Adhesión de España a la Comunidad Económica Europea en el Palacio Real de Madrid. Pool Moncloa. 12 de junio de1985.jpeg|thumb|right|Toondana [[Felipe González]] n dihir o nuu gbana zuɣu din daa jandi suhudoo [[European Economic Community]] lahingu paɣibu polo dabsili 12 silimiin goli June yuuni 1985]]
[[File:Madrid October15.jpg|thumb|left|Ayirimo din daa niŋ ni di tuhi tingbani yɛlibiɛri din daa niŋda n ti pahi bi' pɔla ni daa ka tuma n tumda Madrid tingbani puuni , dabsili 15 silimiin gɔli October yuuni 2011]]
[[File:01.10.2017 Referendum 1-OCT (4).jpg|thumb|right|Catalan nima ni niŋdi bɛ piibu piibu [[Barcelona]] tingbani puuni saha shɛli yuuni [[2017 Catalan independence referendum]] ni daa niŋda]]
[[File:Spain topo.jpg|thumb|mappu din wuhiri Spain tingbana nahingbana (gbaai yiɣi Canary Islands)]]
[[File:View of the bay at Calo des Moro, Mallorca (Spain) (23899506181).jpg|thumb|Anfooni din wuhiri Caló d'es Moro, din bie [[Mallorca]] island]]
[[File:Roque Cinchado und Teide.jpg|thumb|[[Teide]], din na nye [[Active volcano|zoli shɛli din tuɣiri buɣim]] ka bie [[Tenerife]] tingbani ni , Canary Islands zuɣu, ka lahi nye zɔli shɛli din du n nyaŋ zɔli kam din bie Spain.tingbani puuni]]
[[File:Spain_Köppen.svg|thumb|[[Köppen climate classification|Köppen naawuni nam tiɛri pubu pubu]] mappu Spain tingbani ni]]
[[File:Urriellu desde el Pozo de LaOracion.jpg|thumb|Urriellu peak ([[Naranjo de Bulnes]]) din yina Pozo de La Oracion, [[Picos de Europa]]]]
[[File:Iberian Wolf AdF 001.jpg|thumb|binkɔbigu ŋun nye [[Iberian wolf]] ban zooi [[Castile and Leon|Castile mini Leon]] tingbana ni. Lala yaha ŋɔ malila di tingbana ka [[Natura 2000]] kuli deei kɔbigu puuni pishi ni anu zuɣu]]
{{multiple image
| align = right
| total_width = 300
| image1 = Daiga Mieriņa tiekas ar Spānijas karali - 53814974005 (cropped)-2.jpg
| caption1 = [[Felipe VI]]<br><small>[[Monarchy of Spain|Tingbaŋ
Naa]] </small>
| image2 = Foto oficial del presidente del Gobierno Pedro Sánchez 2023 (cropped).jpg
| caption2 = [[Pedro Sánchez]]<br><small>[[Prime Minister of Spain|Tingbaŋ Zuɣulana]] </small>
}}
[[File:Palacio Real de Madrid Julio 2016 (cropped).jpg|thumb|[[Royal Palace of Madrid|Tingbani Na'yili din bie Madrid]] tingbani ni.]]
[[File:Solemne apertura de la XIV Legislatura 04.jpg|thumb|Jintɔri duu din nye [[Congress of Deputies]] nima ni jini da n gbaari saawara]]
[[File:20140404193229!Cuatro Torres Business Area (cropped).jpg|thumb|[[Cuatro Torres Business Area|Cuatro Torres daabiligu luɣili shee bee fɔŋ]] [[Madrid]] tingbani ni]]
[[File:Barcelona_Palau_Reial_de_Pedralbes_(51135781861).jpg|thumb|[[Royal Palace of Pedralbes|Nayili din bie Pedralbes]] Barcelona tingbani ni , din nye yiili zuɣu n ti lahingu din nye [[Union for the Mediterranean]]]]
[[File:Spanish_amphibious_assault_ship_Juan_Carlos_I_(L-61)_underway_in_the_Adriatic_Sea,_22_February_2023_(230222-N-MW880-1248).JPG|thumb|[[Amphibious assault ship|ship din ni tooi bie kɔm ni n ti pahi duli zuɣu ka ni tooi kpu`yi alapele mini di shipi taba]], ka di yuli nye {{ship|Spanish ship|Juan Carlos I||2}}]]
[[File:Torre_Glòries,_Barcelona_(51351746585).jpg|thumb|[[Torre Glòries]] n ti pahi [[22@]] daabiligu luɣili shee bee fɔŋ [[Barcelona]] tingbani puuni]]
[[File:Vista de Benidorm, España, 2014-07-02, DD 65.JPG|thumb|[[Benidorm]], din pahi Europe tingbana shɛŋa sala pam ni tooi chana ni bɛ liɣi di teenku nɔli nam tieri ni lahiʒibisi]]
[[File:PS20andPS10.jpg|thumb|Lu`yi shɛli bɛ ni bɔli [[Solucar Complex]], din wuhiri [[PS10 Solar Power Plant]] din yi palo ka a tooi liɣiri gbaairi li anfooni maaa ni n ti pahi [[PS20 solar power plant|PS20]] i din bie di nyaaŋa ka a bɛ tooi liɣiri gbaairi li anfooni maaa ni]]
[[File:Grantelescopio.jpg|thumb|Anfooni din wuhiri [[Gran Telescopio Canarias]] saha shɛli wuntaŋ ni lu.]]
[[File:Estación de Zaragoza-Delicias, tren AVE Madrid-Barcelona, Siemens Velaro E, serie 103 de Renfe.JPG|thumb|[[AVE Class 103]] ziligi din guuri pam pam [[Zaragoza–Delicias railway station|Zaragoza station]] ni. Spain mali la ziligi din waɣa ka lahi n guuri pam n gari ziligi kam din biɛ [[High-speed rail in Spain|Europe]] tingbani puuni.<ref name="ADIF" />]]
[[File:Population per km2 by municipality in Spain (2018).svg|thumb|daadam biɛligu galisim municipality yaɣa yaɣa Spain tingbani puuni , yuuni 2018]]
[[File:Valencia, Ciudad de las Ciencias y de las Artes.jpg|thumb|[[Valencia]] tingbani. mediterranean coast nyɛla luɣi shɛli din daadam biɛligu pahiri yom yom n gari luɣi shɛli kam din pahi Spain tingbani ni]]
[[File:Distribución de la población extranjera en España (2005).png|thumb|Zino nima ban bie Spain ʒii shɛhi kalinli yuuni 2005 ka ŋa galisim maa d`ɔli kobigu puuni vaabu.]]
[[File:Inicio de la Gran Vía edited.jpg|thumb|[[Madrid]], din nye tingbani shɛli din pahiri ayi din galiisi [[European Union]] tingbana nima puuni ka nye yiŋa n ti salo ban nye [[Latin Americans]] ban kalinli gari miliyon yini <ref name=":2" />.]]
[[File:Languages of Spain.svg|thumb|Bala din bie Spain tingbani puuni]]
[[File:University of Salamanca Fray Luis de Leon edited.jpg|thumb|[[University of Salamanca|Kain zɔŋ titalli University of Salamanca]], din nye karimzɔŋ titali din pahi tuuli karimzɔna titaŋa din bie Europe puuni]]
[[File:Santiago cathedral 2021.jpg|thumb|Anfooni din wuhiri [[Santiago de Compostela Cathedral]] din nye dolodolo duu]]
[[File:Museo Guggenheim, Bilbao (31273245344).jpg|thumb|,Anfooni din wuhiri [[Guggenheim Museum Bilbao]] din nye yili shɛli din gbubi taarihi ni labiʒibisi binyɛra]]
[[File:Alhambra Löwenhof mit Löwenbrunnen 2014.jpg|thumb|Anfooni din wuhiri [[Alhambra]], din bie [[Granada]]. tingbani ni]]
[[File:Bronze statues of Don Quixote and Sancho Panza.jpg|thumb|right|210px|[[Don Quixote]] mini [[Sancho Panza]] Anfooni mɛranima b`e ni zaŋ Bronze n mali shɛli din bie [[Plaza de España (Madrid)|Plaza de España]] [[Madrid]] tingbani ni]]
[[File:Fotografía anónima MNCARS 6.jpg|thumb|left|[[Federico García Lorca]] n ti pahi o taba ban gba daa bie kpɛri kpɛrita lahingu din nye
"La Barraca".]]
[[File:Les Demoiselles d'Avignon.jpg|thumb|right|''[[Les Demoiselles d'Avignon]]'' (yuuni 1907), [[Pablo Picasso]].]]
[[File:Sagrada Família. Façana del Naixement (cropped).jpg|thumb|right|220px|Basilica [[Sagrada Família]] din bie [[Barcelona]] tingbani puuni]]
[[File:Flamenco en el Palacio Andaluz, Sevilla, España, 2015-12-06, DD 20.JPG|thumb|left|[[Flamenco]] nyɛlla Andalusian nuchee baŋsim bin namdii din pili [[Seguidilla]].]]
[[File:Paella de marisco 01.jpg|thumbnail|left|Anfooni din wuhiri [[Paella]] mixta bindirigu]]
[[File:2023FWWC Final (celebration) (cropped).jpg|thumb|[[Spain women's national football team|Spain]] bee ''La Roja'' nima ni diri nachiinsi din daa niŋ ka bɛ paɣasara di nasara zaŋ kpa yuuni [[2023 FIFA Women's World Cup]] bɔlli deein gɔɣu la polo]]
=== Dɛma ni yiɣ' jam ===
[[File:2023FWWC Final (celebration) (cropped).jpg|thumb|[[Spain women's national football team|Spain]] bee ''La Roja'' nima ni diri nachiinsi din daa niŋ ka bɛ paɣasara di nasara zaŋ kpa yuuni [[2023 FIFA Women's World Cup]] bɔlli deein gɔɣu la polo]]
Tum bola balibu ni ŋmɛri Spain Roman saha, Spain dɛma ni yiɣ' jam yaa dalimla bolli polo tum "20th century." Real Madrid CF mini FC Barcelona nyɛla din bol'ŋmeri dundɔna din di nasara pam dunia.
Tiŋgbani maa paɣaba bol'ŋmɛri dundɔŋ daa kpuɣila jaashee din nyɛ "UEFA European Championship" yuma din gbaai 1964, 2008, 2012 ni 2024 n ti pahi "FIFA World Cup" yuuni 2010, ka ;lahi nyɛ bol'ŋmɛri dundɔŋ din kpuɣi kompateesa pa taba siɣim buta.<ref>{{Cite news|last1=Lyttleton|first1=Ben|last2=Bellos|first2=Alex|date=9 June 2021|title=Football School extract: how Spain won three tournaments in a row|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/football/2021/jun/09/football-school-extract-how-spain-won-three-tournaments-in-a-row|access-date=11 July 2025|issn=0261-3077}}</ref>Spain paɣaba ŋɔ daa kpuɣila "2023 FIFA Women's World Cup", ka pahi dunia yaaŋa zuɣu paɣa bol'ŋmɛri dundɔna dibaaanu din naa kpuɣu dunia bolli jaashee. Barcelona Femení nyɛla ban kpuɣu tiŋ' puuni bolo jaashɛhi pam.<ref>{{cite web|title=Women's Football Honours|url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/womens-football/honours|access-date=15 November 2025|website=FC Barcelona Official Channel}}</ref>
"Basketball, tennis, cycling, handball, futsal, motorcycling" ni, pumpɔŋɔ na, "Formula One" gba nyɛla ban ni tooi ŋme nyɔɣu ni bɛ daa kpuɣi Spain jaashee. Saha ŋɔ, Spain nyɛla dunia bolli yaa shee, di bahi bahindi tum yuuni "1992 Summer Olympics" mini "Paralympics" din daa niŋ [[Barcelona]], ka di daa zaŋ niriba zaɣa pam chaŋ dɛma ni yiɣijam ni. Di ninliha lihibu yaɣa gba nyɛla ban sɔŋsi mali dɛma ni yiɣ' jam yaɣa, di bahi bahindi kom dɛma ni yiɣ' jam, "golf" mini "skiing".Di tiŋgbani yaɣa ni, 'Basque pelota' mini Valencian pilota dɛma ni yiɣ' jam nyɛla din niŋ bayana.<ref>{{cite web|title=Pelota: A Sport with Basque Roots|url=https://artsandculture.google.com/story/pelota-a-sport-with-basque-roots-fondation-du-patrimoine/VgXxLJfHvVFjLA?hl=en|access-date=15 November 2025|publisher=Google Arts & Culture (in collaboration with Fondation du patrimoine)}}</ref><ref>{{citation|title=History of the Valencian Pilota|url=http://fedpival.es/historia/completa|work=[[Federació de Pilota Valenciana]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614095324/http://fedpival.es/historia/completa|language=ca|access-date=5 December 2013|archive-date=14 June 2013|url-status=dead}}</ref>
=== '''Vuhim mini Churi dabisa''' ===
din nye Vuhim dabisa balibu din niŋdi Spain nyɛla Adiini yaɣili,tiŋgbani zaa mini tiŋ puuni nim ni tiri shɛŋa. Spain tiŋgbani dabisili (Fiesta Nacional de España) nyɛla din puhiri October goli biɛɣu pinaayi.<ref>Nogués y Secall (1862), [https://archive.org/stream/historiacritica00secagoog#page/n92/mode/2up 68].</ref><ref>Paloma Aguilar, Carsten Humlebæk, "Collective Memory and National Identity in the Spanish Democracy: The Legacies of Francoism and the Civil War", History & Memory, 1 April 2002, pag. 121–164</ref>
Churi mini churi yɛla pam nyɛla din be Spain. Din niŋ bayana pam n-nyɛ San Fermín, [[Pamplona]].<ref>{{cite web|date=July 6, 2018|title=San Fermín 2018: Sanfermines in numbers: 10 facts you need to know|url=https://english.elpais.com/elpais/2018/07/04/inenglish/1530705165_316971.html|access-date=15 November 2025|publisher=El País English|quote=The San Fermín fiestas continue to be a major crowd-puller, with more than 1.45 million people attending last year’s fiestas, which included 425 different activities.}}</ref>
Churi din pahi shɛŋa n-nyɛ La Tomatina kamantoonsi chuɣu din puhiri Buñol, Valencia, [[Canary Islands]], [[Falles]] din be [[Valencia]] bee Holy Week din niŋdi Andalusia mini Castile ni León. Yaɣili kam mali soli ni bɛ tooi ti vuhim dabisa kamani pinaanahi yuuni puli ni; tiŋgbani gɔmnanti tooi tiri paari kamani dibaa awɔi lala kalinli ŋɔ puuni ka tiŋ' puuni nim mi ni tooi piigi kamani dibaayi.<ref>{{cite web|title=Bank holidays in Spain|url=http://www.bank-holidays.com/holidays_2007_58.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080918001803/http://www.bank-holidays.com/holidays_2007_58.htm|archive-date=18 September 2008|access-date=13 August 2008|publisher=bank-holidays.com}}</ref>
== Kundivihira ==
{{Reflist}}
[[Pubu:Tuure]]
d45004ysi1gbuf9r8lbworscd69lir4
Gabriel Calderón
0
13707
138483
138322
2026-05-31T20:42:40Z
Phasy GH
5787
Added a text
138483
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Gabriel Calderón''' nyɛla bol'ŋmɛri so ŋun ŋmɛri tiri Real Betis.
'''Gabriel Humberto Calderón''' nyɛla bɛ ni daa dɔɣi so February gɔli dabaa ayopɔin yuuni 1960 Angentina tiŋgbanni. O nyɛla ŋun nya kooch zaŋti Agentina bolli ka o maŋmaŋ daa lahi nya ninvuɣso ŋun ŋmɛri bolli tiri lala tiim maa.
Calderón nyɛla ŋun ŋmɛ bolli nti tiim nim pam, di shɛŋa n nyɛ Argentine Racing Club de Avellaneda ni Club Atlético Independiente, Spanish Real Betis ni French Paris Saint-Germain. O daa lahi pahi Argentina bihi ban na bi paai yuun-pishi tiim shɛli ban daa gbuɣi 1979 FIFA World Youth Championship jaashee, ka daa lahi ŋmɛ 1982 FIFA World Cup din daa ŋmɛ Spain ni 1990 FIFA World Cup din daa ŋmɛ Italy yiŋa. O ni daa chɛ bolli ŋmɛbu, o daa manɛɛji tiim nima kaman Caen, Lausanne Sports nti pahi tiimnima pam ban be Middle East din gbaai Saudi Arabia national team, Omani national team, Al-Ittihad, Al-Hilal, Baniyas, Bahrain national team, Al-Wasl, Qatar SC ni Persepolis F.C. nti pahi La Liga side Real Betis.
[[File:Gabriel calderon independiente.jpg|thumb|left|150px|Calderón ni daa ŋmɛri n tiri Independiente yuuni 1983 saha]]
[[File:Gabriel Calderón.jpg|thumb|Calderón ni daa diri alizama pɔi ni bɔlli ŋmɛbu laɣingu yuuni 2007 AFC Asian Cup la saha]]
[[File:Persepolis V Pars Jam FC, 22 August 2019 1115.jpg|thumb|Calderón ni daa na be [[Persepolis F.C.|Persepolis]] yuuni 2019]]
== O piligu ==
== O boli ŋmɛbɔ ==
Calderón nyɛla bɛ ni daa dɔɣi so Nashaara goli February dabaayopɔin dali yuuni 1960 puuni, Chubut Province din be Rawson tiŋgbani ni la. Yuuni 1976 ka o daa pili o bol' ŋmɛbo tuma Club El Porvenir B Team bɔŋ la puuni, ka daa kpɛ bolli maa ŋmɛbu maŋmaŋ ni yuuni 1976.
Bɛ daa tirisi o mi n kpɛhi El Porvenir bɔŋ maa maŋmaŋ ni yuuni 1976, bɛ nini ni daa tiɣi o boli ŋmɛbo maa zuɣu, o daa yila ni n kpɛ Racing Club de Avellaneda yuun shɛli din paya maa, o daa ŋmɛla nimaani bola ŋmɛbu ŋmɛbu buta ka ŋmɛ biɛla n ti Club Atlético Lanús nim gba.
Di nyaanga, o daa ŋmɛmi n ti Club Atlético Independiente bɔŋ la bola saha buyi pɔi ka naanyi yi n labi La Liga nim polo n ti ŋme n-ti Real Betis bu kɔbiga ni pihita ni yini, ka di pɔri pihinahi yinika n-ti ba. Yuuni 1987 puuni, o daa tirisimi n chaŋ Ligue 1 Paris Saint-Germain nim sani n ti ŋme bola saha buta n ti ba. O daa nyɛla ŋun pahi PSG nim ni bola saha din pahiri ayi maa ni. Yuuni 1990 saha, o daa pahila FC Sion amaa ka daa yi n labi France n-ti ŋmɛri tiri Stade Malherbe Caen yuuni 1992 puuni. O daa lahi yila nimaani n labi Switzerland yuun shɛli din paya n-ti naagi o boli ŋmɛbo tuma FC Lausanne-Sports puuni, o ni daa nyɛ yuun pihita ni anahi.
=== O tiŋduya boli ŋmɛbo ===
Calderón daa nyɛmi n-ti Argentina bɔŋ shɛli ban bi paai pishi la ni, ka daa di yuuni 1979 FIFA World Youth Championship la. Yuuni 198, César Luis Menotti daa boli o mi tiŋ maa boli ŋmɛri bɔŋ ni. O daa pahila Denmark nim zuɣu ka bɛ mini Brazil ŋme o piligu tiŋduya bolli, ka o daa di o tiŋduya bola po' yinga la. O daa pahila yuuni 1982 FIFA World Cup din daa ŋme Spain maa, ni yuuni 1990 FIFA World Cup din daa ŋme Italy maa ni, ka daa be Diego Maradona puuni. O daa nyɛla 1990 FIFA World Cup boli ŋmɛri biŋ, ka Argentina daa paai bola maa kpalinkpaa. Lala bola maa nyaanga, o daa chɛla tiŋduya bola ŋmɛbu o ni daa nyɛ yuun pihita, o daa deei la tiŋduya kapunim pishi ni ata ka di po' yinga n-ti Argentina bɔŋ maa.
=== O tiŋduya bola ===
<table border="5" cellpadding="10">
<tr>
<th>Date</th>
<th>Venue</th>
<th>Opponent</th>
<th>Result</th>
<th>Competition</th>
<th>Goals</th>
</tr>
<tr>
<td>1987-04-02</td>
<td>Buenos Aires, Argentina</td>
<td>Denmark</td>
<td>1–0</td>
<td>Friendly</td>
<td>1</td>
</tr>
</table>
== O koochitali tuma ==
=== o koochitali piligu ===
Calderón daa pili la o bolli kpeentali tuma yuuni 1997, ka nyɛ Stade Malherbe Caen kpamba zuɣulana, o daa biɛla di puuni yuuni 1992 hali ni 1993. Bɛ daa piigi o mi ka o lɛbi Lausanne Sports kpamba zuɣulana 2003 yuuni, o ni daa na min ŋme n-ti shɛba amaa o daa niŋla bakɔi dibaanu kɔnko ka yi, bɛ ni daa bi ŋmɛri viɛnyɛla zuɣu.
=== Saudi Arabia national team ===
Calderón daa lɛbila Saudi Arabia national team koochi yuuni 2004 bahigu polo, o daa wuhi Saudi bolli bɔŋ maa viɛnyɛla ka bɛ daa di Uzbekistan pɔri ata Football World Cup 2006 din daa niŋ Riyadh din be Germany la. Saudi Arabia bolli bɔŋ maa kɔnko n daa nyɛ bolli bɔŋ shɛli so ni bi di. Calderón daa yɛliya "koochi kam niya nyɛla o boli ŋmɛriba tooi ŋme World Cup, n niŋ nintiɣili n zaŋchaŋ ti paai bahigu maa". "N niŋ suhipiɛlli pam ni ti ni paai bahigu maa dama n ni paana yaŋɔ tuuli dina n nyɛ n niya", o daa lahi pahiya.
Yaha, Nashaara goli December yuuni 2005 puuni, Calderón nyɛla Saudi Arabia Football Federation nim ni daa kari so ka di nyɛla ni o daa bi gbubi viɛnyɛla, bɛ ni daa bi kpaŋ bi maŋa yuuni 2005 West Asian Games maa ni maa, Iraq nima n daa diba ka bɛ daa zaŋ Marcos Paqueta n zali bɛ zaani.
=== Oman national team ===
Nashaara goli April dabaawɔi dali yuuni 2007, Calderón daa lɛbila Oman national football team koochi ka daa wuhi ba ka bɛ ŋme yuuni 2007 AFC Asian Cup. Oman mini Australia nima n daa pili, ka bɛ daa di pɔ' gaŋgaŋa amaa ka Thailand daa di ba pɔri ayi, ka bɛ mini ban daa di kpalinkpaa maa, Iraq nim daa ŋme ka so bi di o kpee, ka bɛ daa yihiba diɛma maa ni. Nashaara goli June biɛɣu pihita dali yuuni 2008, zaɣisila Oman national team kpamba zuɣu lana tali maa ka di nyɛla o mali la niya ni o lɛbi Saudi Al-Ittihad kpamba zuɣulana.
=== Al-Ittihad ===
Silimin goli June biɛɣu pihita dali yuuni 2008, o daa labila Saudi Arabia n-ti lɛbi Al-Ittihad koochi kpɛma. O Al-Ittihad ni bola ŋmɛbu tuuli, o daa dila Saudi Premier League nim kpalinkpaa boli shɛli bɛ mini Al-Hilal nim ni daa ŋme la, bɛ daa dila pɔri ayi ka Al-Hilal nim labisi pɔ' yinga, bɛ daa ŋme li mi King Fahad Stadium din be Riyadh la ka daa nyɛ ban dɔni tuuli ka gari Al-Hilal nim pɔri anu, ban daa pahiri ayi maa. Yaha, bɛ daa bi lahi nya lala nasara maa tatabo bɛ diɛn shɛŋa din daa kpalim maa ni, ka bɛ daa yihiba yuuni 2008 ACL maa ni ka bɛ lahi kɔŋ King Cup of Champion kpalinkpaa maa n ti Al-Shabab nima. O bola ŋmɛbu saha din pahiri ayi mini din nyɛ bahigu AlIttihad maa ni, o team maa daa dila King Cup Champions ka di Al-Hilal nim kpalinkpaa maa ni. O daa lahi sɔŋla o team maa ka di paai yuuni 2009 AFC Champions League kpalinkpaa, bana n daa nyɛ Group A ka di Al-Shabab nim pɔri ayi ka bɛ labisi pɔ' yinga maachi shɛli din pahiri pia ni ayɔbu la puuni. Bɛ daa dila Uzbek Pakhtakor pɔri anu ka bɛ mali pɔ' yinga ka daa lahi di Nagoya Grampus pɔri anii ka bɛ mali pɔri ata, ka di che ka bɛ paai kpalinkpaa. Bɛ mini Pohang Steelers n daa zaŋ bɛ nyɔri n kpa taba Tokyo din be Japan tiŋgbani ni la ka Korea nim maa daa diba pɔri ayi ka bɛ mali pɔ' yinga ka daa dɔni buyi zuɣu. Di chira ayi nyaanga, bɛ daa karila Calderón koochi kpeentali maa ni silimin goli January biɛɣu pia ni ata dali yuuni 2010. O daa nyɛla salo ni zilisiri ni so ni ŋuna n yan lɛbi Argentina national team koochi ŋun yan gbubi Diego Maradona yuuni 2010.
=== Al-Hilal ===
Nashaara goli November dabaanu dali yuuni 2010, Calderón n daa leei Al-Hilal koochinim kpeen palo. Calderón daa zanila Eric Gerets zaani, ka o mi chanŋ n ti lɛbi Morocco national team koochi. O daa gbubi li mi ka bɛ di yuuni 2010 mini 2011 League Champions ka muɣisigu kani, ka bɛ lahi di Crown Prince Cup gba.
{| class="wikitable" style="text-align: center"
|-
!rowspan=2|Team
!rowspan=2|From
!rowspan=2|To
!colspan=8|Record
|-
!G!!W!!D!!L!!GF!!GA!!±!!Win %
|-
|align="left"|[[SM Caen]]
|align="left"|July 1997
|align="left"|May 2000
{{WDL|118|43|39|36|for=158|against=131|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Lausanne Sports]]
|align="left"|July 2003
|align="left"|December 2003
{{WDL|15|5|5|5|for=23|against=22|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Saudi Arabia]]
|align="left"|November 2004
|align="left"|December 2005
{{WDL|20|9|4|7|for=26|against=22|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Oman]]
|align="left"|April 2007
|align="left"|June 2008
{{WDL|28|13|11|4|for=34|against=27|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]
|align="left"|June 2008
|align="left"|January 2010
{{WDL|63|44|11|8|for=153|against=76|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Hilal FC|Al-Hilal]]
|align="left"|December 2010
|align="left"|July 2011
{{WDL|37|25|9|3|for=73|against=31|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Baniyas]]
|align="left"|November 2011
|align="left"|May 2012
{{WDL|24|11|7|6|for=40|against=33|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Bahrain]]
|align="left"|October 2012
|align="left"|August 2013
{{WDL|21|9|8|4|for=22|against=16|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Real Betis]]
|align="left"|January 2014
|align="left"|May 2014
{{WDL|21|6|3|12|for=23|against=37|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Wasl]]
|align="left"|October 2014
|align="left"|May 2016
{{WDL|19|7|6|6|for=32|against=31|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Qatar SC]]
|align="left"|September 2017
|align="left"|November 2017
{{WDL|9|1|1|7|for=8|against=21|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Persepolis F.C.|Persepolis]]
|align="left"|July 2019
|align="left"|January 2020<br />
{{WDL|19|14|1|4|for=24|against=7|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Khor Fakkan Club|Khor Fakkan]]
|align="left"|February 2022
|align="left"|May 2022
{{WDL|10|2|1|7|for=15|against=21|diff=yes}}
|-
!colspan=3|'''Total'''
{{WDLtot|404|189|106|109|for=636|against=476|diff=yes}}
|}
== Kundivihira ==
eqqdn288bb4l1iju35fnh9b2pxy9w83
138484
138483
2026-05-31T20:45:00Z
Phasy GH
5787
Added a text
138484
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Gabriel Calderón''' nyɛla bol'ŋmɛri so ŋun ŋmɛri tiri Real Betis.
'''Gabriel Humberto Calderón''' nyɛla bɛ ni daa dɔɣi so February gɔli dabaa ayopɔin yuuni 1960 Angentina tiŋgbanni. O nyɛla ŋun nya kooch zaŋti Agentina bolli ka o maŋmaŋ daa lahi nya ninvuɣso ŋun ŋmɛri bolli tiri lala tiim maa.
Calderón nyɛla ŋun ŋmɛ bolli nti tiim nim pam, di shɛŋa n nyɛ Argentine Racing Club de Avellaneda ni Club Atlético Independiente, Spanish Real Betis ni French Paris Saint-Germain. O daa lahi pahi Argentina bihi ban na bi paai yuun-pishi tiim shɛli ban daa gbuɣi 1979 FIFA World Youth Championship jaashee, ka daa lahi ŋmɛ 1982 FIFA World Cup din daa ŋmɛ Spain ni 1990 FIFA World Cup din daa ŋmɛ Italy yiŋa. O ni daa chɛ bolli ŋmɛbu, o daa manɛɛji tiim nima kaman Caen, Lausanne Sports nti pahi tiimnima pam ban be Middle East din gbaai Saudi Arabia national team, Omani national team, Al-Ittihad, Al-Hilal, Baniyas, Bahrain national team, Al-Wasl, Qatar SC ni Persepolis F.C. nti pahi La Liga side Real Betis.
[[File:Gabriel calderon independiente.jpg|thumb|left|150px|Calderón ni daa ŋmɛri n tiri Independiente yuuni 1983 saha]]
[[File:Gabriel Calderón.jpg|thumb|Calderón ni daa diri alizama pɔi ni bɔlli ŋmɛbu laɣingu yuuni 2007 AFC Asian Cup la saha]]
[[File:Persepolis V Pars Jam FC, 22 August 2019 1115.jpg|thumb|Calderón ni daa na be [[Persepolis F.C.|Persepolis]] yuuni 2019]]
== O piligu ==
== O boli ŋmɛbɔ ==
Calderón nyɛla bɛ ni daa dɔɣi so Nashaara goli February dabaayopɔin dali yuuni 1960 puuni, Chubut Province din be Rawson tiŋgbani ni la. Yuuni 1976 ka o daa pili o bol' ŋmɛbo tuma Club El Porvenir B Team bɔŋ la puuni, ka daa kpɛ bolli maa ŋmɛbu maŋmaŋ ni yuuni 1976.
Bɛ daa tirisi o mi n kpɛhi El Porvenir bɔŋ maa maŋmaŋ ni yuuni 1976, bɛ nini ni daa tiɣi o boli ŋmɛbo maa zuɣu, o daa yila ni n kpɛ Racing Club de Avellaneda yuun shɛli din paya maa, o daa ŋmɛla nimaani bola ŋmɛbu ŋmɛbu buta ka ŋmɛ biɛla n ti Club Atlético Lanús nim gba.
Di nyaanga, o daa ŋmɛmi n ti Club Atlético Independiente bɔŋ la bola saha buyi pɔi ka naanyi yi n labi La Liga nim polo n ti ŋme n-ti Real Betis bu kɔbiga ni pihita ni yini, ka di pɔri pihinahi yinika n-ti ba. Yuuni 1987 puuni, o daa tirisimi n chaŋ Ligue 1 Paris Saint-Germain nim sani n ti ŋme bola saha buta n ti ba. O daa nyɛla ŋun pahi PSG nim ni bola saha din pahiri ayi maa ni. Yuuni 1990 saha, o daa pahila FC Sion amaa ka daa yi n labi France n-ti ŋmɛri tiri Stade Malherbe Caen yuuni 1992 puuni. O daa lahi yila nimaani n labi Switzerland yuun shɛli din paya n-ti naagi o boli ŋmɛbo tuma FC Lausanne-Sports puuni, o ni daa nyɛ yuun pihita ni anahi.
=== O tiŋduya boli ŋmɛbo ===
Calderón daa nyɛmi n-ti Argentina bɔŋ shɛli ban bi paai pishi la ni, ka daa di yuuni 1979 FIFA World Youth Championship la. Yuuni 198, César Luis Menotti daa boli o mi tiŋ maa boli ŋmɛri bɔŋ ni. O daa pahila Denmark nim zuɣu ka bɛ mini Brazil ŋme o piligu tiŋduya bolli, ka o daa di o tiŋduya bola po' yinga la. O daa pahila yuuni 1982 FIFA World Cup din daa ŋme Spain maa, ni yuuni 1990 FIFA World Cup din daa ŋme Italy maa ni, ka daa be Diego Maradona puuni. O daa nyɛla 1990 FIFA World Cup boli ŋmɛri biŋ, ka Argentina daa paai bola maa kpalinkpaa. Lala bola maa nyaanga, o daa chɛla tiŋduya bola ŋmɛbu o ni daa nyɛ yuun pihita, o daa deei la tiŋduya kapunim pishi ni ata ka di po' yinga n-ti Argentina bɔŋ maa.
=== O tiŋduya bola ===
<table border="5" cellpadding="10">
<tr>
<th>Date</th>
<th>Venue</th>
<th>Opponent</th>
<th>Result</th>
<th>Competition</th>
<th>Goals</th>
</tr>
<tr>
<td>1987-04-02</td>
<td>Buenos Aires, Argentina</td>
<td>Denmark</td>
<td>1–0</td>
<td>Friendly</td>
<td>1</td>
</tr>
</table>
== O koochitali tuma ==
=== o koochitali piligu ===
Calderón daa pili la o bolli kpeentali tuma yuuni 1997, ka nyɛ Stade Malherbe Caen kpamba zuɣulana, o daa biɛla di puuni yuuni 1992 hali ni 1993. Bɛ daa piigi o mi ka o lɛbi Lausanne Sports kpamba zuɣulana 2003 yuuni, o ni daa na min ŋme n-ti shɛba amaa o daa niŋla bakɔi dibaanu kɔnko ka yi, bɛ ni daa bi ŋmɛri viɛnyɛla zuɣu.
=== Saudi Arabia national team ===
Calderón daa lɛbila Saudi Arabia national team koochi yuuni 2004 bahigu polo, o daa wuhi Saudi bolli bɔŋ maa viɛnyɛla ka bɛ daa di Uzbekistan pɔri ata Football World Cup 2006 din daa niŋ Riyadh din be Germany la. Saudi Arabia bolli bɔŋ maa kɔnko n daa nyɛ bolli bɔŋ shɛli so ni bi di. Calderón daa yɛliya "koochi kam niya nyɛla o boli ŋmɛriba tooi ŋme World Cup, n niŋ nintiɣili n zaŋchaŋ ti paai bahigu maa". "N niŋ suhipiɛlli pam ni ti ni paai bahigu maa dama n ni paana yaŋɔ tuuli dina n nyɛ n niya", o daa lahi pahiya.
Yaha, Nashaara goli December yuuni 2005 puuni, Calderón nyɛla Saudi Arabia Football Federation nim ni daa kari so ka di nyɛla ni o daa bi gbubi viɛnyɛla, bɛ ni daa bi kpaŋ bi maŋa yuuni 2005 West Asian Games maa ni maa, Iraq nima n daa diba ka bɛ daa zaŋ Marcos Paqueta n zali bɛ zaani.
=== Oman national team ===
Nashaara goli April dabaawɔi dali yuuni 2007, Calderón daa lɛbila Oman national football team koochi ka daa wuhi ba ka bɛ ŋme yuuni 2007 AFC Asian Cup. Oman mini Australia nima n daa pili, ka bɛ daa di pɔ' gaŋgaŋa amaa ka Thailand daa di ba pɔri ayi, ka bɛ mini ban daa di kpalinkpaa maa, Iraq nim daa ŋme ka so bi di o kpee, ka bɛ daa yihiba diɛma maa ni. Nashaara goli June biɛɣu pihita dali yuuni 2008, zaɣisila Oman national team kpamba zuɣu lana tali maa ka di nyɛla o mali la niya ni o lɛbi Saudi Al-Ittihad kpamba zuɣulana.
=== Al-Ittihad ===
Silimin goli June biɛɣu pihita dali yuuni 2008, o daa labila Saudi Arabia n-ti lɛbi Al-Ittihad koochi kpɛma. O Al-Ittihad ni bola ŋmɛbu tuuli, o daa dila Saudi Premier League nim kpalinkpaa boli shɛli bɛ mini Al-Hilal nim ni daa ŋme la, bɛ daa dila pɔri ayi ka Al-Hilal nim labisi pɔ' yinga, bɛ daa ŋme li mi King Fahad Stadium din be Riyadh la ka daa nyɛ ban dɔni tuuli ka gari Al-Hilal nim pɔri anu, ban daa pahiri ayi maa. Yaha, bɛ daa bi lahi nya lala nasara maa tatabo bɛ diɛn shɛŋa din daa kpalim maa ni, ka bɛ daa yihiba yuuni 2008 ACL maa ni ka bɛ lahi kɔŋ King Cup of Champion kpalinkpaa maa n ti Al-Shabab nima. O bola ŋmɛbu saha din pahiri ayi mini din nyɛ bahigu AlIttihad maa ni, o team maa daa dila King Cup Champions ka di Al-Hilal nim kpalinkpaa maa ni. O daa lahi sɔŋla o team maa ka di paai yuuni 2009 AFC Champions League kpalinkpaa, bana n daa nyɛ Group A ka di Al-Shabab nim pɔri ayi ka bɛ labisi pɔ' yinga maachi shɛli din pahiri pia ni ayɔbu la puuni. Bɛ daa dila Uzbek Pakhtakor pɔri anu ka bɛ mali pɔ' yinga ka daa lahi di Nagoya Grampus pɔri anii ka bɛ mali pɔri ata, ka di che ka bɛ paai kpalinkpaa. Bɛ mini Pohang Steelers n daa zaŋ bɛ nyɔri n kpa taba Tokyo din be Japan tiŋgbani ni la ka Korea nim maa daa diba pɔri ayi ka bɛ mali pɔ' yinga ka daa dɔni buyi zuɣu. Di chira ayi nyaanga, bɛ daa karila Calderón koochi kpeentali maa ni silimin goli January biɛɣu pia ni ata dali yuuni 2010. O daa nyɛla salo ni zilisiri ni so ni ŋuna n yan lɛbi Argentina national team koochi ŋun yan gbubi Diego Maradona yuuni 2010.
=== Al-Hilal ===
Nashaara goli November dabaanu dali yuuni 2010, Calderón n daa leei Al-Hilal koochinim kpeen palo. Calderón daa zanila Eric Gerets zaani, ka o mi chanŋ n ti lɛbi Morocco national team koochi. O daa gbubi li mi ka bɛ di yuuni 2010 mini 2011 League Champions ka muɣisigu kani, ka bɛ lahi di Crown Prince Cup gba. O daa lahi gbubi li mi ka bɛ yi 2011 ACL piligu diɛma maa amaa ka Al-Ittihad din nyɛ o club kurili la daa di ba nɔbu din pahiri pia ni ayɔbu maa ni. O ni daa kuli gbubi Al-Hilal ka bɛ paai sham maa zaa yoli, lala diɛmanim maa daa ti yan naai, bɛ daa yihi o mi team maa ni ka di nyɛla bɛ nyintahi AlIttihad ni daa diba yuuni 2011 King Cup of Champions ni maa, nashaara goli July biɛɣu pishi yinika dali yuuni 2011 puuni.
{| class="wikitable" style="text-align: center"
|-
!rowspan=2|Team
!rowspan=2|From
!rowspan=2|To
!colspan=8|Record
|-
!G!!W!!D!!L!!GF!!GA!!±!!Win %
|-
|align="left"|[[SM Caen]]
|align="left"|July 1997
|align="left"|May 2000
{{WDL|118|43|39|36|for=158|against=131|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Lausanne Sports]]
|align="left"|July 2003
|align="left"|December 2003
{{WDL|15|5|5|5|for=23|against=22|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Saudi Arabia]]
|align="left"|November 2004
|align="left"|December 2005
{{WDL|20|9|4|7|for=26|against=22|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Oman]]
|align="left"|April 2007
|align="left"|June 2008
{{WDL|28|13|11|4|for=34|against=27|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]
|align="left"|June 2008
|align="left"|January 2010
{{WDL|63|44|11|8|for=153|against=76|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Hilal FC|Al-Hilal]]
|align="left"|December 2010
|align="left"|July 2011
{{WDL|37|25|9|3|for=73|against=31|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Baniyas]]
|align="left"|November 2011
|align="left"|May 2012
{{WDL|24|11|7|6|for=40|against=33|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Bahrain]]
|align="left"|October 2012
|align="left"|August 2013
{{WDL|21|9|8|4|for=22|against=16|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Real Betis]]
|align="left"|January 2014
|align="left"|May 2014
{{WDL|21|6|3|12|for=23|against=37|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Wasl]]
|align="left"|October 2014
|align="left"|May 2016
{{WDL|19|7|6|6|for=32|against=31|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Qatar SC]]
|align="left"|September 2017
|align="left"|November 2017
{{WDL|9|1|1|7|for=8|against=21|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Persepolis F.C.|Persepolis]]
|align="left"|July 2019
|align="left"|January 2020<br />
{{WDL|19|14|1|4|for=24|against=7|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Khor Fakkan Club|Khor Fakkan]]
|align="left"|February 2022
|align="left"|May 2022
{{WDL|10|2|1|7|for=15|against=21|diff=yes}}
|-
!colspan=3|'''Total'''
{{WDLtot|404|189|106|109|for=636|against=476|diff=yes}}
|}
== Kundivihira ==
1ka3or5s9kv7msur6jruwxgzkwzbwsz
138485
138484
2026-05-31T20:47:22Z
Phasy GH
5787
Added a text
138485
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Gabriel Calderón''' nyɛla bol'ŋmɛri so ŋun ŋmɛri tiri Real Betis.
'''Gabriel Humberto Calderón''' nyɛla bɛ ni daa dɔɣi so February gɔli dabaa ayopɔin yuuni 1960 Angentina tiŋgbanni. O nyɛla ŋun nya kooch zaŋti Agentina bolli ka o maŋmaŋ daa lahi nya ninvuɣso ŋun ŋmɛri bolli tiri lala tiim maa.
Calderón nyɛla ŋun ŋmɛ bolli nti tiim nim pam, di shɛŋa n nyɛ Argentine Racing Club de Avellaneda ni Club Atlético Independiente, Spanish Real Betis ni French Paris Saint-Germain. O daa lahi pahi Argentina bihi ban na bi paai yuun-pishi tiim shɛli ban daa gbuɣi 1979 FIFA World Youth Championship jaashee, ka daa lahi ŋmɛ 1982 FIFA World Cup din daa ŋmɛ Spain ni 1990 FIFA World Cup din daa ŋmɛ Italy yiŋa. O ni daa chɛ bolli ŋmɛbu, o daa manɛɛji tiim nima kaman Caen, Lausanne Sports nti pahi tiimnima pam ban be Middle East din gbaai Saudi Arabia national team, Omani national team, Al-Ittihad, Al-Hilal, Baniyas, Bahrain national team, Al-Wasl, Qatar SC ni Persepolis F.C. nti pahi La Liga side Real Betis.
[[File:Gabriel calderon independiente.jpg|thumb|left|150px|Calderón ni daa ŋmɛri n tiri Independiente yuuni 1983 saha]]
[[File:Gabriel Calderón.jpg|thumb|Calderón ni daa diri alizama pɔi ni bɔlli ŋmɛbu laɣingu yuuni 2007 AFC Asian Cup la saha]]
[[File:Persepolis V Pars Jam FC, 22 August 2019 1115.jpg|thumb|Calderón ni daa na be [[Persepolis F.C.|Persepolis]] yuuni 2019]]
== O piligu ==
== O boli ŋmɛbɔ ==
Calderón nyɛla bɛ ni daa dɔɣi so Nashaara goli February dabaayopɔin dali yuuni 1960 puuni, Chubut Province din be Rawson tiŋgbani ni la. Yuuni 1976 ka o daa pili o bol' ŋmɛbo tuma Club El Porvenir B Team bɔŋ la puuni, ka daa kpɛ bolli maa ŋmɛbu maŋmaŋ ni yuuni 1976.
Bɛ daa tirisi o mi n kpɛhi El Porvenir bɔŋ maa maŋmaŋ ni yuuni 1976, bɛ nini ni daa tiɣi o boli ŋmɛbo maa zuɣu, o daa yila ni n kpɛ Racing Club de Avellaneda yuun shɛli din paya maa, o daa ŋmɛla nimaani bola ŋmɛbu ŋmɛbu buta ka ŋmɛ biɛla n ti Club Atlético Lanús nim gba.
Di nyaanga, o daa ŋmɛmi n ti Club Atlético Independiente bɔŋ la bola saha buyi pɔi ka naanyi yi n labi La Liga nim polo n ti ŋme n-ti Real Betis bu kɔbiga ni pihita ni yini, ka di pɔri pihinahi yinika n-ti ba. Yuuni 1987 puuni, o daa tirisimi n chaŋ Ligue 1 Paris Saint-Germain nim sani n ti ŋme bola saha buta n ti ba. O daa nyɛla ŋun pahi PSG nim ni bola saha din pahiri ayi maa ni. Yuuni 1990 saha, o daa pahila FC Sion amaa ka daa yi n labi France n-ti ŋmɛri tiri Stade Malherbe Caen yuuni 1992 puuni. O daa lahi yila nimaani n labi Switzerland yuun shɛli din paya n-ti naagi o boli ŋmɛbo tuma FC Lausanne-Sports puuni, o ni daa nyɛ yuun pihita ni anahi.
=== O tiŋduya boli ŋmɛbo ===
Calderón daa nyɛmi n-ti Argentina bɔŋ shɛli ban bi paai pishi la ni, ka daa di yuuni 1979 FIFA World Youth Championship la. Yuuni 198, César Luis Menotti daa boli o mi tiŋ maa boli ŋmɛri bɔŋ ni. O daa pahila Denmark nim zuɣu ka bɛ mini Brazil ŋme o piligu tiŋduya bolli, ka o daa di o tiŋduya bola po' yinga la. O daa pahila yuuni 1982 FIFA World Cup din daa ŋme Spain maa, ni yuuni 1990 FIFA World Cup din daa ŋme Italy maa ni, ka daa be Diego Maradona puuni. O daa nyɛla 1990 FIFA World Cup boli ŋmɛri biŋ, ka Argentina daa paai bola maa kpalinkpaa. Lala bola maa nyaanga, o daa chɛla tiŋduya bola ŋmɛbu o ni daa nyɛ yuun pihita, o daa deei la tiŋduya kapunim pishi ni ata ka di po' yinga n-ti Argentina bɔŋ maa.
=== O tiŋduya bola ===
<table border="5" cellpadding="10">
<tr>
<th>Date</th>
<th>Venue</th>
<th>Opponent</th>
<th>Result</th>
<th>Competition</th>
<th>Goals</th>
</tr>
<tr>
<td>1987-04-02</td>
<td>Buenos Aires, Argentina</td>
<td>Denmark</td>
<td>1–0</td>
<td>Friendly</td>
<td>1</td>
</tr>
</table>
== O koochitali tuma ==
=== o koochitali piligu ===
Calderón daa pili la o bolli kpeentali tuma yuuni 1997, ka nyɛ Stade Malherbe Caen kpamba zuɣulana, o daa biɛla di puuni yuuni 1992 hali ni 1993. Bɛ daa piigi o mi ka o lɛbi Lausanne Sports kpamba zuɣulana 2003 yuuni, o ni daa na min ŋme n-ti shɛba amaa o daa niŋla bakɔi dibaanu kɔnko ka yi, bɛ ni daa bi ŋmɛri viɛnyɛla zuɣu.
=== Saudi Arabia national team ===
Calderón daa lɛbila Saudi Arabia national team koochi yuuni 2004 bahigu polo, o daa wuhi Saudi bolli bɔŋ maa viɛnyɛla ka bɛ daa di Uzbekistan pɔri ata Football World Cup 2006 din daa niŋ Riyadh din be Germany la. Saudi Arabia bolli bɔŋ maa kɔnko n daa nyɛ bolli bɔŋ shɛli so ni bi di. Calderón daa yɛliya "koochi kam niya nyɛla o boli ŋmɛriba tooi ŋme World Cup, n niŋ nintiɣili n zaŋchaŋ ti paai bahigu maa". "N niŋ suhipiɛlli pam ni ti ni paai bahigu maa dama n ni paana yaŋɔ tuuli dina n nyɛ n niya", o daa lahi pahiya.
Yaha, Nashaara goli December yuuni 2005 puuni, Calderón nyɛla Saudi Arabia Football Federation nim ni daa kari so ka di nyɛla ni o daa bi gbubi viɛnyɛla, bɛ ni daa bi kpaŋ bi maŋa yuuni 2005 West Asian Games maa ni maa, Iraq nima n daa diba ka bɛ daa zaŋ Marcos Paqueta n zali bɛ zaani.
=== Oman national team ===
Nashaara goli April dabaawɔi dali yuuni 2007, Calderón daa lɛbila Oman national football team koochi ka daa wuhi ba ka bɛ ŋme yuuni 2007 AFC Asian Cup. Oman mini Australia nima n daa pili, ka bɛ daa di pɔ' gaŋgaŋa amaa ka Thailand daa di ba pɔri ayi, ka bɛ mini ban daa di kpalinkpaa maa, Iraq nim daa ŋme ka so bi di o kpee, ka bɛ daa yihiba diɛma maa ni. Nashaara goli June biɛɣu pihita dali yuuni 2008, zaɣisila Oman national team kpamba zuɣu lana tali maa ka di nyɛla o mali la niya ni o lɛbi Saudi Al-Ittihad kpamba zuɣulana.
=== Al-Ittihad ===
Silimin goli June biɛɣu pihita dali yuuni 2008, o daa labila Saudi Arabia n-ti lɛbi Al-Ittihad koochi kpɛma. O Al-Ittihad ni bola ŋmɛbu tuuli, o daa dila Saudi Premier League nim kpalinkpaa boli shɛli bɛ mini Al-Hilal nim ni daa ŋme la, bɛ daa dila pɔri ayi ka Al-Hilal nim labisi pɔ' yinga, bɛ daa ŋme li mi King Fahad Stadium din be Riyadh la ka daa nyɛ ban dɔni tuuli ka gari Al-Hilal nim pɔri anu, ban daa pahiri ayi maa. Yaha, bɛ daa bi lahi nya lala nasara maa tatabo bɛ diɛn shɛŋa din daa kpalim maa ni, ka bɛ daa yihiba yuuni 2008 ACL maa ni ka bɛ lahi kɔŋ King Cup of Champion kpalinkpaa maa n ti Al-Shabab nima. O bola ŋmɛbu saha din pahiri ayi mini din nyɛ bahigu AlIttihad maa ni, o team maa daa dila King Cup Champions ka di Al-Hilal nim kpalinkpaa maa ni. O daa lahi sɔŋla o team maa ka di paai yuuni 2009 AFC Champions League kpalinkpaa, bana n daa nyɛ Group A ka di Al-Shabab nim pɔri ayi ka bɛ labisi pɔ' yinga maachi shɛli din pahiri pia ni ayɔbu la puuni. Bɛ daa dila Uzbek Pakhtakor pɔri anu ka bɛ mali pɔ' yinga ka daa lahi di Nagoya Grampus pɔri anii ka bɛ mali pɔri ata, ka di che ka bɛ paai kpalinkpaa. Bɛ mini Pohang Steelers n daa zaŋ bɛ nyɔri n kpa taba Tokyo din be Japan tiŋgbani ni la ka Korea nim maa daa diba pɔri ayi ka bɛ mali pɔ' yinga ka daa dɔni buyi zuɣu. Di chira ayi nyaanga, bɛ daa karila Calderón koochi kpeentali maa ni silimin goli January biɛɣu pia ni ata dali yuuni 2010. O daa nyɛla salo ni zilisiri ni so ni ŋuna n yan lɛbi Argentina national team koochi ŋun yan gbubi Diego Maradona yuuni 2010.
=== Al-Hilal ===
Nashaara goli November dabaanu dali yuuni 2010, Calderón n daa leei Al-Hilal koochinim kpeen palo. Calderón daa zanila Eric Gerets zaani, ka o mi chanŋ n ti lɛbi Morocco national team koochi. O daa gbubi li mi ka bɛ di yuuni 2010 mini 2011 League Champions ka muɣisigu kani, ka bɛ lahi di Crown Prince Cup gba. O daa lahi gbubi li mi ka bɛ yi 2011 ACL piligu diɛma maa amaa ka Al-Ittihad din nyɛ o club kurili la daa di ba nɔbu din pahiri pia ni ayɔbu maa ni. O ni daa kuli gbubi Al-Hilal ka bɛ paai sham maa zaa yoli, lala diɛmanim maa daa ti yan naai, bɛ daa yihi o mi team maa ni ka di nyɛla bɛ nyintahi AlIttihad ni daa diba yuuni 2011 King Cup of Champions ni maa, nashaara goli July biɛɣu pishi yinika dali yuuni 2011 puuni.
=== Baniyas ===
Nashaara goli November biɛɣu pishi ni ata dali yuuni 2011, bɛ daa piigi o mi UAE Pro-League nim Baniyas SC's koochi. Baniyas nim daa dola bu pia ni yini zuɣu ka bɛ mini Sharjah be dukpuni maa tiŋli pɔi ka o daa naan yi kana, amaa o daa sɔŋ ba mi ka bɛ duna buwɔi zuɣu league daa ti yan n naai. O daa gbubi ba mi hali ni kpalinkpaa UAE President's Cup maachi maa amaa ka Al-Jazira nim daa diba.
{| class="wikitable" style="text-align: center"
|-
!rowspan=2|Team
!rowspan=2|From
!rowspan=2|To
!colspan=8|Record
|-
!G!!W!!D!!L!!GF!!GA!!±!!Win %
|-
|align="left"|[[SM Caen]]
|align="left"|July 1997
|align="left"|May 2000
{{WDL|118|43|39|36|for=158|against=131|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Lausanne Sports]]
|align="left"|July 2003
|align="left"|December 2003
{{WDL|15|5|5|5|for=23|against=22|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Saudi Arabia]]
|align="left"|November 2004
|align="left"|December 2005
{{WDL|20|9|4|7|for=26|against=22|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Oman]]
|align="left"|April 2007
|align="left"|June 2008
{{WDL|28|13|11|4|for=34|against=27|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]
|align="left"|June 2008
|align="left"|January 2010
{{WDL|63|44|11|8|for=153|against=76|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Hilal FC|Al-Hilal]]
|align="left"|December 2010
|align="left"|July 2011
{{WDL|37|25|9|3|for=73|against=31|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Baniyas]]
|align="left"|November 2011
|align="left"|May 2012
{{WDL|24|11|7|6|for=40|against=33|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Bahrain]]
|align="left"|October 2012
|align="left"|August 2013
{{WDL|21|9|8|4|for=22|against=16|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Real Betis]]
|align="left"|January 2014
|align="left"|May 2014
{{WDL|21|6|3|12|for=23|against=37|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Wasl]]
|align="left"|October 2014
|align="left"|May 2016
{{WDL|19|7|6|6|for=32|against=31|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Qatar SC]]
|align="left"|September 2017
|align="left"|November 2017
{{WDL|9|1|1|7|for=8|against=21|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Persepolis F.C.|Persepolis]]
|align="left"|July 2019
|align="left"|January 2020<br />
{{WDL|19|14|1|4|for=24|against=7|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Khor Fakkan Club|Khor Fakkan]]
|align="left"|February 2022
|align="left"|May 2022
{{WDL|10|2|1|7|for=15|against=21|diff=yes}}
|-
!colspan=3|'''Total'''
{{WDLtot|404|189|106|109|for=636|against=476|diff=yes}}
|}
== Kundivihira ==
kho1dpgtm2rpf5x34spmqs3ep1ddbwt
138486
138485
2026-05-31T20:48:26Z
Phasy GH
5787
Added a text
138486
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Gabriel Calderón''' nyɛla bol'ŋmɛri so ŋun ŋmɛri tiri Real Betis.
'''Gabriel Humberto Calderón''' nyɛla bɛ ni daa dɔɣi so February gɔli dabaa ayopɔin yuuni 1960 Angentina tiŋgbanni. O nyɛla ŋun nya kooch zaŋti Agentina bolli ka o maŋmaŋ daa lahi nya ninvuɣso ŋun ŋmɛri bolli tiri lala tiim maa.
Calderón nyɛla ŋun ŋmɛ bolli nti tiim nim pam, di shɛŋa n nyɛ Argentine Racing Club de Avellaneda ni Club Atlético Independiente, Spanish Real Betis ni French Paris Saint-Germain. O daa lahi pahi Argentina bihi ban na bi paai yuun-pishi tiim shɛli ban daa gbuɣi 1979 FIFA World Youth Championship jaashee, ka daa lahi ŋmɛ 1982 FIFA World Cup din daa ŋmɛ Spain ni 1990 FIFA World Cup din daa ŋmɛ Italy yiŋa. O ni daa chɛ bolli ŋmɛbu, o daa manɛɛji tiim nima kaman Caen, Lausanne Sports nti pahi tiimnima pam ban be Middle East din gbaai Saudi Arabia national team, Omani national team, Al-Ittihad, Al-Hilal, Baniyas, Bahrain national team, Al-Wasl, Qatar SC ni Persepolis F.C. nti pahi La Liga side Real Betis.
[[File:Gabriel calderon independiente.jpg|thumb|left|150px|Calderón ni daa ŋmɛri n tiri Independiente yuuni 1983 saha]]
[[File:Gabriel Calderón.jpg|thumb|Calderón ni daa diri alizama pɔi ni bɔlli ŋmɛbu laɣingu yuuni 2007 AFC Asian Cup la saha]]
[[File:Persepolis V Pars Jam FC, 22 August 2019 1115.jpg|thumb|Calderón ni daa na be [[Persepolis F.C.|Persepolis]] yuuni 2019]]
== O piligu ==
== O boli ŋmɛbɔ ==
Calderón nyɛla bɛ ni daa dɔɣi so Nashaara goli February dabaayopɔin dali yuuni 1960 puuni, Chubut Province din be Rawson tiŋgbani ni la. Yuuni 1976 ka o daa pili o bol' ŋmɛbo tuma Club El Porvenir B Team bɔŋ la puuni, ka daa kpɛ bolli maa ŋmɛbu maŋmaŋ ni yuuni 1976.
Bɛ daa tirisi o mi n kpɛhi El Porvenir bɔŋ maa maŋmaŋ ni yuuni 1976, bɛ nini ni daa tiɣi o boli ŋmɛbo maa zuɣu, o daa yila ni n kpɛ Racing Club de Avellaneda yuun shɛli din paya maa, o daa ŋmɛla nimaani bola ŋmɛbu ŋmɛbu buta ka ŋmɛ biɛla n ti Club Atlético Lanús nim gba.
Di nyaanga, o daa ŋmɛmi n ti Club Atlético Independiente bɔŋ la bola saha buyi pɔi ka naanyi yi n labi La Liga nim polo n ti ŋme n-ti Real Betis bu kɔbiga ni pihita ni yini, ka di pɔri pihinahi yinika n-ti ba. Yuuni 1987 puuni, o daa tirisimi n chaŋ Ligue 1 Paris Saint-Germain nim sani n ti ŋme bola saha buta n ti ba. O daa nyɛla ŋun pahi PSG nim ni bola saha din pahiri ayi maa ni. Yuuni 1990 saha, o daa pahila FC Sion amaa ka daa yi n labi France n-ti ŋmɛri tiri Stade Malherbe Caen yuuni 1992 puuni. O daa lahi yila nimaani n labi Switzerland yuun shɛli din paya n-ti naagi o boli ŋmɛbo tuma FC Lausanne-Sports puuni, o ni daa nyɛ yuun pihita ni anahi.
=== O tiŋduya boli ŋmɛbo ===
Calderón daa nyɛmi n-ti Argentina bɔŋ shɛli ban bi paai pishi la ni, ka daa di yuuni 1979 FIFA World Youth Championship la. Yuuni 198, César Luis Menotti daa boli o mi tiŋ maa boli ŋmɛri bɔŋ ni. O daa pahila Denmark nim zuɣu ka bɛ mini Brazil ŋme o piligu tiŋduya bolli, ka o daa di o tiŋduya bola po' yinga la. O daa pahila yuuni 1982 FIFA World Cup din daa ŋme Spain maa, ni yuuni 1990 FIFA World Cup din daa ŋme Italy maa ni, ka daa be Diego Maradona puuni. O daa nyɛla 1990 FIFA World Cup boli ŋmɛri biŋ, ka Argentina daa paai bola maa kpalinkpaa. Lala bola maa nyaanga, o daa chɛla tiŋduya bola ŋmɛbu o ni daa nyɛ yuun pihita, o daa deei la tiŋduya kapunim pishi ni ata ka di po' yinga n-ti Argentina bɔŋ maa.
=== O tiŋduya bola ===
<table border="5" cellpadding="10">
<tr>
<th>Date</th>
<th>Venue</th>
<th>Opponent</th>
<th>Result</th>
<th>Competition</th>
<th>Goals</th>
</tr>
<tr>
<td>1987-04-02</td>
<td>Buenos Aires, Argentina</td>
<td>Denmark</td>
<td>1–0</td>
<td>Friendly</td>
<td>1</td>
</tr>
</table>
== O koochitali tuma ==
=== o koochitali piligu ===
Calderón daa pili la o bolli kpeentali tuma yuuni 1997, ka nyɛ Stade Malherbe Caen kpamba zuɣulana, o daa biɛla di puuni yuuni 1992 hali ni 1993. Bɛ daa piigi o mi ka o lɛbi Lausanne Sports kpamba zuɣulana 2003 yuuni, o ni daa na min ŋme n-ti shɛba amaa o daa niŋla bakɔi dibaanu kɔnko ka yi, bɛ ni daa bi ŋmɛri viɛnyɛla zuɣu.
=== Saudi Arabia national team ===
Calderón daa lɛbila Saudi Arabia national team koochi yuuni 2004 bahigu polo, o daa wuhi Saudi bolli bɔŋ maa viɛnyɛla ka bɛ daa di Uzbekistan pɔri ata Football World Cup 2006 din daa niŋ Riyadh din be Germany la. Saudi Arabia bolli bɔŋ maa kɔnko n daa nyɛ bolli bɔŋ shɛli so ni bi di. Calderón daa yɛliya "koochi kam niya nyɛla o boli ŋmɛriba tooi ŋme World Cup, n niŋ nintiɣili n zaŋchaŋ ti paai bahigu maa". "N niŋ suhipiɛlli pam ni ti ni paai bahigu maa dama n ni paana yaŋɔ tuuli dina n nyɛ n niya", o daa lahi pahiya.
Yaha, Nashaara goli December yuuni 2005 puuni, Calderón nyɛla Saudi Arabia Football Federation nim ni daa kari so ka di nyɛla ni o daa bi gbubi viɛnyɛla, bɛ ni daa bi kpaŋ bi maŋa yuuni 2005 West Asian Games maa ni maa, Iraq nima n daa diba ka bɛ daa zaŋ Marcos Paqueta n zali bɛ zaani.
=== Oman national team ===
Nashaara goli April dabaawɔi dali yuuni 2007, Calderón daa lɛbila Oman national football team koochi ka daa wuhi ba ka bɛ ŋme yuuni 2007 AFC Asian Cup. Oman mini Australia nima n daa pili, ka bɛ daa di pɔ' gaŋgaŋa amaa ka Thailand daa di ba pɔri ayi, ka bɛ mini ban daa di kpalinkpaa maa, Iraq nim daa ŋme ka so bi di o kpee, ka bɛ daa yihiba diɛma maa ni. Nashaara goli June biɛɣu pihita dali yuuni 2008, zaɣisila Oman national team kpamba zuɣu lana tali maa ka di nyɛla o mali la niya ni o lɛbi Saudi Al-Ittihad kpamba zuɣulana.
=== Al-Ittihad ===
Silimin goli June biɛɣu pihita dali yuuni 2008, o daa labila Saudi Arabia n-ti lɛbi Al-Ittihad koochi kpɛma. O Al-Ittihad ni bola ŋmɛbu tuuli, o daa dila Saudi Premier League nim kpalinkpaa boli shɛli bɛ mini Al-Hilal nim ni daa ŋme la, bɛ daa dila pɔri ayi ka Al-Hilal nim labisi pɔ' yinga, bɛ daa ŋme li mi King Fahad Stadium din be Riyadh la ka daa nyɛ ban dɔni tuuli ka gari Al-Hilal nim pɔri anu, ban daa pahiri ayi maa. Yaha, bɛ daa bi lahi nya lala nasara maa tatabo bɛ diɛn shɛŋa din daa kpalim maa ni, ka bɛ daa yihiba yuuni 2008 ACL maa ni ka bɛ lahi kɔŋ King Cup of Champion kpalinkpaa maa n ti Al-Shabab nima. O bola ŋmɛbu saha din pahiri ayi mini din nyɛ bahigu AlIttihad maa ni, o team maa daa dila King Cup Champions ka di Al-Hilal nim kpalinkpaa maa ni. O daa lahi sɔŋla o team maa ka di paai yuuni 2009 AFC Champions League kpalinkpaa, bana n daa nyɛ Group A ka di Al-Shabab nim pɔri ayi ka bɛ labisi pɔ' yinga maachi shɛli din pahiri pia ni ayɔbu la puuni. Bɛ daa dila Uzbek Pakhtakor pɔri anu ka bɛ mali pɔ' yinga ka daa lahi di Nagoya Grampus pɔri anii ka bɛ mali pɔri ata, ka di che ka bɛ paai kpalinkpaa. Bɛ mini Pohang Steelers n daa zaŋ bɛ nyɔri n kpa taba Tokyo din be Japan tiŋgbani ni la ka Korea nim maa daa diba pɔri ayi ka bɛ mali pɔ' yinga ka daa dɔni buyi zuɣu. Di chira ayi nyaanga, bɛ daa karila Calderón koochi kpeentali maa ni silimin goli January biɛɣu pia ni ata dali yuuni 2010. O daa nyɛla salo ni zilisiri ni so ni ŋuna n yan lɛbi Argentina national team koochi ŋun yan gbubi Diego Maradona yuuni 2010.
=== Al-Hilal ===
Nashaara goli November dabaanu dali yuuni 2010, Calderón n daa leei Al-Hilal koochinim kpeen palo. Calderón daa zanila Eric Gerets zaani, ka o mi chanŋ n ti lɛbi Morocco national team koochi. O daa gbubi li mi ka bɛ di yuuni 2010 mini 2011 League Champions ka muɣisigu kani, ka bɛ lahi di Crown Prince Cup gba. O daa lahi gbubi li mi ka bɛ yi 2011 ACL piligu diɛma maa amaa ka Al-Ittihad din nyɛ o club kurili la daa di ba nɔbu din pahiri pia ni ayɔbu maa ni. O ni daa kuli gbubi Al-Hilal ka bɛ paai sham maa zaa yoli, lala diɛmanim maa daa ti yan naai, bɛ daa yihi o mi team maa ni ka di nyɛla bɛ nyintahi AlIttihad ni daa diba yuuni 2011 King Cup of Champions ni maa, nashaara goli July biɛɣu pishi yinika dali yuuni 2011 puuni.
=== Baniyas ===
Nashaara goli November biɛɣu pishi ni ata dali yuuni 2011, bɛ daa piigi o mi UAE Pro-League nim Baniyas SC's koochi. Baniyas nim daa dola bu pia ni yini zuɣu ka bɛ mini Sharjah be dukpuni maa tiŋli pɔi ka o daa naan yi kana, amaa o daa sɔŋ ba mi ka bɛ duna buwɔi zuɣu league daa ti yan n naai. O daa gbubi ba mi hali ni kpalinkpaa UAE President's Cup maachi maa amaa ka Al-Jazira nim daa diba. O daa gbubi la Baniyas nim ka bɛ yaɣi AFC Champions League tuuli nɔbu maa, dina n daa nyɛ club maa tuuli bɛ ni di lala maachi maa, amaa ka Al-Hilal nima, Calderón club kurili la daa diba nɔbu din pahi pia ni ayɔbu maa ni. Bɛ ni daa diba maa nyaanga, o daa yɛliya ni o mini Baniyas nim bɛ lahi yan n tum. Ka daa yi club maa ni Silimin goli May biɛɣu pihita dali yuuni 2012. Bɛ daa gbubi li mi ŋuma ŋuma ni ŋuna n yan lɛbi Persepolis nim koochi silimin goli June 2012 maa ni amaa ka bɛ daa zaŋli n ti Manuel José.
{| class="wikitable" style="text-align: center"
|-
!rowspan=2|Team
!rowspan=2|From
!rowspan=2|To
!colspan=8|Record
|-
!G!!W!!D!!L!!GF!!GA!!±!!Win %
|-
|align="left"|[[SM Caen]]
|align="left"|July 1997
|align="left"|May 2000
{{WDL|118|43|39|36|for=158|against=131|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Lausanne Sports]]
|align="left"|July 2003
|align="left"|December 2003
{{WDL|15|5|5|5|for=23|against=22|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Saudi Arabia]]
|align="left"|November 2004
|align="left"|December 2005
{{WDL|20|9|4|7|for=26|against=22|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Oman]]
|align="left"|April 2007
|align="left"|June 2008
{{WDL|28|13|11|4|for=34|against=27|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]
|align="left"|June 2008
|align="left"|January 2010
{{WDL|63|44|11|8|for=153|against=76|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Hilal FC|Al-Hilal]]
|align="left"|December 2010
|align="left"|July 2011
{{WDL|37|25|9|3|for=73|against=31|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Baniyas]]
|align="left"|November 2011
|align="left"|May 2012
{{WDL|24|11|7|6|for=40|against=33|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Bahrain]]
|align="left"|October 2012
|align="left"|August 2013
{{WDL|21|9|8|4|for=22|against=16|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Real Betis]]
|align="left"|January 2014
|align="left"|May 2014
{{WDL|21|6|3|12|for=23|against=37|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Wasl]]
|align="left"|October 2014
|align="left"|May 2016
{{WDL|19|7|6|6|for=32|against=31|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Qatar SC]]
|align="left"|September 2017
|align="left"|November 2017
{{WDL|9|1|1|7|for=8|against=21|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Persepolis F.C.|Persepolis]]
|align="left"|July 2019
|align="left"|January 2020<br />
{{WDL|19|14|1|4|for=24|against=7|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Khor Fakkan Club|Khor Fakkan]]
|align="left"|February 2022
|align="left"|May 2022
{{WDL|10|2|1|7|for=15|against=21|diff=yes}}
|-
!colspan=3|'''Total'''
{{WDLtot|404|189|106|109|for=636|against=476|diff=yes}}
|}
== Kundivihira ==
jrej1af9n6hatkybh455ejarmb6u7j1
138487
138486
2026-05-31T20:50:19Z
Phasy GH
5787
Added a text
138487
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Gabriel Calderón''' nyɛla bol'ŋmɛri so ŋun ŋmɛri tiri Real Betis.
'''Gabriel Humberto Calderón''' nyɛla bɛ ni daa dɔɣi so February gɔli dabaa ayopɔin yuuni 1960 Angentina tiŋgbanni. O nyɛla ŋun nya kooch zaŋti Agentina bolli ka o maŋmaŋ daa lahi nya ninvuɣso ŋun ŋmɛri bolli tiri lala tiim maa.
Calderón nyɛla ŋun ŋmɛ bolli nti tiim nim pam, di shɛŋa n nyɛ Argentine Racing Club de Avellaneda ni Club Atlético Independiente, Spanish Real Betis ni French Paris Saint-Germain. O daa lahi pahi Argentina bihi ban na bi paai yuun-pishi tiim shɛli ban daa gbuɣi 1979 FIFA World Youth Championship jaashee, ka daa lahi ŋmɛ 1982 FIFA World Cup din daa ŋmɛ Spain ni 1990 FIFA World Cup din daa ŋmɛ Italy yiŋa. O ni daa chɛ bolli ŋmɛbu, o daa manɛɛji tiim nima kaman Caen, Lausanne Sports nti pahi tiimnima pam ban be Middle East din gbaai Saudi Arabia national team, Omani national team, Al-Ittihad, Al-Hilal, Baniyas, Bahrain national team, Al-Wasl, Qatar SC ni Persepolis F.C. nti pahi La Liga side Real Betis.
[[File:Gabriel calderon independiente.jpg|thumb|left|150px|Calderón ni daa ŋmɛri n tiri Independiente yuuni 1983 saha]]
[[File:Gabriel Calderón.jpg|thumb|Calderón ni daa diri alizama pɔi ni bɔlli ŋmɛbu laɣingu yuuni 2007 AFC Asian Cup la saha]]
[[File:Persepolis V Pars Jam FC, 22 August 2019 1115.jpg|thumb|Calderón ni daa na be [[Persepolis F.C.|Persepolis]] yuuni 2019]]
== O piligu ==
== O boli ŋmɛbɔ ==
Calderón nyɛla bɛ ni daa dɔɣi so Nashaara goli February dabaayopɔin dali yuuni 1960 puuni, Chubut Province din be Rawson tiŋgbani ni la. Yuuni 1976 ka o daa pili o bol' ŋmɛbo tuma Club El Porvenir B Team bɔŋ la puuni, ka daa kpɛ bolli maa ŋmɛbu maŋmaŋ ni yuuni 1976.
Bɛ daa tirisi o mi n kpɛhi El Porvenir bɔŋ maa maŋmaŋ ni yuuni 1976, bɛ nini ni daa tiɣi o boli ŋmɛbo maa zuɣu, o daa yila ni n kpɛ Racing Club de Avellaneda yuun shɛli din paya maa, o daa ŋmɛla nimaani bola ŋmɛbu ŋmɛbu buta ka ŋmɛ biɛla n ti Club Atlético Lanús nim gba.
Di nyaanga, o daa ŋmɛmi n ti Club Atlético Independiente bɔŋ la bola saha buyi pɔi ka naanyi yi n labi La Liga nim polo n ti ŋme n-ti Real Betis bu kɔbiga ni pihita ni yini, ka di pɔri pihinahi yinika n-ti ba. Yuuni 1987 puuni, o daa tirisimi n chaŋ Ligue 1 Paris Saint-Germain nim sani n ti ŋme bola saha buta n ti ba. O daa nyɛla ŋun pahi PSG nim ni bola saha din pahiri ayi maa ni. Yuuni 1990 saha, o daa pahila FC Sion amaa ka daa yi n labi France n-ti ŋmɛri tiri Stade Malherbe Caen yuuni 1992 puuni. O daa lahi yila nimaani n labi Switzerland yuun shɛli din paya n-ti naagi o boli ŋmɛbo tuma FC Lausanne-Sports puuni, o ni daa nyɛ yuun pihita ni anahi.
=== O tiŋduya boli ŋmɛbo ===
Calderón daa nyɛmi n-ti Argentina bɔŋ shɛli ban bi paai pishi la ni, ka daa di yuuni 1979 FIFA World Youth Championship la. Yuuni 198, César Luis Menotti daa boli o mi tiŋ maa boli ŋmɛri bɔŋ ni. O daa pahila Denmark nim zuɣu ka bɛ mini Brazil ŋme o piligu tiŋduya bolli, ka o daa di o tiŋduya bola po' yinga la. O daa pahila yuuni 1982 FIFA World Cup din daa ŋme Spain maa, ni yuuni 1990 FIFA World Cup din daa ŋme Italy maa ni, ka daa be Diego Maradona puuni. O daa nyɛla 1990 FIFA World Cup boli ŋmɛri biŋ, ka Argentina daa paai bola maa kpalinkpaa. Lala bola maa nyaanga, o daa chɛla tiŋduya bola ŋmɛbu o ni daa nyɛ yuun pihita, o daa deei la tiŋduya kapunim pishi ni ata ka di po' yinga n-ti Argentina bɔŋ maa.
=== O tiŋduya bola ===
<table border="5" cellpadding="10">
<tr>
<th>Date</th>
<th>Venue</th>
<th>Opponent</th>
<th>Result</th>
<th>Competition</th>
<th>Goals</th>
</tr>
<tr>
<td>1987-04-02</td>
<td>Buenos Aires, Argentina</td>
<td>Denmark</td>
<td>1–0</td>
<td>Friendly</td>
<td>1</td>
</tr>
</table>
== O koochitali tuma ==
=== o koochitali piligu ===
Calderón daa pili la o bolli kpeentali tuma yuuni 1997, ka nyɛ Stade Malherbe Caen kpamba zuɣulana, o daa biɛla di puuni yuuni 1992 hali ni 1993. Bɛ daa piigi o mi ka o lɛbi Lausanne Sports kpamba zuɣulana 2003 yuuni, o ni daa na min ŋme n-ti shɛba amaa o daa niŋla bakɔi dibaanu kɔnko ka yi, bɛ ni daa bi ŋmɛri viɛnyɛla zuɣu.
=== Saudi Arabia national team ===
Calderón daa lɛbila Saudi Arabia national team koochi yuuni 2004 bahigu polo, o daa wuhi Saudi bolli bɔŋ maa viɛnyɛla ka bɛ daa di Uzbekistan pɔri ata Football World Cup 2006 din daa niŋ Riyadh din be Germany la. Saudi Arabia bolli bɔŋ maa kɔnko n daa nyɛ bolli bɔŋ shɛli so ni bi di. Calderón daa yɛliya "koochi kam niya nyɛla o boli ŋmɛriba tooi ŋme World Cup, n niŋ nintiɣili n zaŋchaŋ ti paai bahigu maa". "N niŋ suhipiɛlli pam ni ti ni paai bahigu maa dama n ni paana yaŋɔ tuuli dina n nyɛ n niya", o daa lahi pahiya.
Yaha, Nashaara goli December yuuni 2005 puuni, Calderón nyɛla Saudi Arabia Football Federation nim ni daa kari so ka di nyɛla ni o daa bi gbubi viɛnyɛla, bɛ ni daa bi kpaŋ bi maŋa yuuni 2005 West Asian Games maa ni maa, Iraq nima n daa diba ka bɛ daa zaŋ Marcos Paqueta n zali bɛ zaani.
=== Oman national team ===
Nashaara goli April dabaawɔi dali yuuni 2007, Calderón daa lɛbila Oman national football team koochi ka daa wuhi ba ka bɛ ŋme yuuni 2007 AFC Asian Cup. Oman mini Australia nima n daa pili, ka bɛ daa di pɔ' gaŋgaŋa amaa ka Thailand daa di ba pɔri ayi, ka bɛ mini ban daa di kpalinkpaa maa, Iraq nim daa ŋme ka so bi di o kpee, ka bɛ daa yihiba diɛma maa ni. Nashaara goli June biɛɣu pihita dali yuuni 2008, zaɣisila Oman national team kpamba zuɣu lana tali maa ka di nyɛla o mali la niya ni o lɛbi Saudi Al-Ittihad kpamba zuɣulana.
=== Al-Ittihad ===
Silimin goli June biɛɣu pihita dali yuuni 2008, o daa labila Saudi Arabia n-ti lɛbi Al-Ittihad koochi kpɛma. O Al-Ittihad ni bola ŋmɛbu tuuli, o daa dila Saudi Premier League nim kpalinkpaa boli shɛli bɛ mini Al-Hilal nim ni daa ŋme la, bɛ daa dila pɔri ayi ka Al-Hilal nim labisi pɔ' yinga, bɛ daa ŋme li mi King Fahad Stadium din be Riyadh la ka daa nyɛ ban dɔni tuuli ka gari Al-Hilal nim pɔri anu, ban daa pahiri ayi maa. Yaha, bɛ daa bi lahi nya lala nasara maa tatabo bɛ diɛn shɛŋa din daa kpalim maa ni, ka bɛ daa yihiba yuuni 2008 ACL maa ni ka bɛ lahi kɔŋ King Cup of Champion kpalinkpaa maa n ti Al-Shabab nima. O bola ŋmɛbu saha din pahiri ayi mini din nyɛ bahigu AlIttihad maa ni, o team maa daa dila King Cup Champions ka di Al-Hilal nim kpalinkpaa maa ni. O daa lahi sɔŋla o team maa ka di paai yuuni 2009 AFC Champions League kpalinkpaa, bana n daa nyɛ Group A ka di Al-Shabab nim pɔri ayi ka bɛ labisi pɔ' yinga maachi shɛli din pahiri pia ni ayɔbu la puuni. Bɛ daa dila Uzbek Pakhtakor pɔri anu ka bɛ mali pɔ' yinga ka daa lahi di Nagoya Grampus pɔri anii ka bɛ mali pɔri ata, ka di che ka bɛ paai kpalinkpaa. Bɛ mini Pohang Steelers n daa zaŋ bɛ nyɔri n kpa taba Tokyo din be Japan tiŋgbani ni la ka Korea nim maa daa diba pɔri ayi ka bɛ mali pɔ' yinga ka daa dɔni buyi zuɣu. Di chira ayi nyaanga, bɛ daa karila Calderón koochi kpeentali maa ni silimin goli January biɛɣu pia ni ata dali yuuni 2010. O daa nyɛla salo ni zilisiri ni so ni ŋuna n yan lɛbi Argentina national team koochi ŋun yan gbubi Diego Maradona yuuni 2010.
=== Al-Hilal ===
Nashaara goli November dabaanu dali yuuni 2010, Calderón n daa leei Al-Hilal koochinim kpeen palo. Calderón daa zanila Eric Gerets zaani, ka o mi chanŋ n ti lɛbi Morocco national team koochi. O daa gbubi li mi ka bɛ di yuuni 2010 mini 2011 League Champions ka muɣisigu kani, ka bɛ lahi di Crown Prince Cup gba. O daa lahi gbubi li mi ka bɛ yi 2011 ACL piligu diɛma maa amaa ka Al-Ittihad din nyɛ o club kurili la daa di ba nɔbu din pahiri pia ni ayɔbu maa ni. O ni daa kuli gbubi Al-Hilal ka bɛ paai sham maa zaa yoli, lala diɛmanim maa daa ti yan naai, bɛ daa yihi o mi team maa ni ka di nyɛla bɛ nyintahi AlIttihad ni daa diba yuuni 2011 King Cup of Champions ni maa, nashaara goli July biɛɣu pishi yinika dali yuuni 2011 puuni.
=== Baniyas ===
Nashaara goli November biɛɣu pishi ni ata dali yuuni 2011, bɛ daa piigi o mi UAE Pro-League nim Baniyas SC's koochi. Baniyas nim daa dola bu pia ni yini zuɣu ka bɛ mini Sharjah be dukpuni maa tiŋli pɔi ka o daa naan yi kana, amaa o daa sɔŋ ba mi ka bɛ duna buwɔi zuɣu league daa ti yan n naai. O daa gbubi ba mi hali ni kpalinkpaa UAE President's Cup maachi maa amaa ka Al-Jazira nim daa diba. O daa gbubi la Baniyas nim ka bɛ yaɣi AFC Champions League tuuli nɔbu maa, dina n daa nyɛ club maa tuuli bɛ ni di lala maachi maa, amaa ka Al-Hilal nima, Calderón club kurili la daa diba nɔbu din pahi pia ni ayɔbu maa ni. Bɛ ni daa diba maa nyaanga, o daa yɛliya ni o mini Baniyas nim bɛ lahi yan n tum. Ka daa yi club maa ni Silimin goli May biɛɣu pihita dali yuuni 2012. Bɛ daa gbubi li mi ŋuma ŋuma ni ŋuna n yan lɛbi Persepolis nim koochi silimin goli June 2012 maa ni amaa ka bɛ daa zaŋli n ti Manuel José.
=== Bahrain national team ===
Silimin goli October biɛɣu pihita ayika dali yuuni 2012, Calderón daa lɛbila Bahrain national football team koochi, o daa zanila bɛ ni daa kari Peter Taylor so koochi tali ni la zaani. O tuuli maachi Bahrain koochi tali ni daa nyɛla bɛ mini Yemen nima, yuuni 2012 West Asian Football Federation Championship la puuni. Bɛ daa kari o mi silimin goli August biɛɣu pia ni ata dali yuuni 2013.
{| class="wikitable" style="text-align: center"
|-
!rowspan=2|Team
!rowspan=2|From
!rowspan=2|To
!colspan=8|Record
|-
!G!!W!!D!!L!!GF!!GA!!±!!Win %
|-
|align="left"|[[SM Caen]]
|align="left"|July 1997
|align="left"|May 2000
{{WDL|118|43|39|36|for=158|against=131|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Lausanne Sports]]
|align="left"|July 2003
|align="left"|December 2003
{{WDL|15|5|5|5|for=23|against=22|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Saudi Arabia]]
|align="left"|November 2004
|align="left"|December 2005
{{WDL|20|9|4|7|for=26|against=22|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Oman]]
|align="left"|April 2007
|align="left"|June 2008
{{WDL|28|13|11|4|for=34|against=27|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]
|align="left"|June 2008
|align="left"|January 2010
{{WDL|63|44|11|8|for=153|against=76|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Hilal FC|Al-Hilal]]
|align="left"|December 2010
|align="left"|July 2011
{{WDL|37|25|9|3|for=73|against=31|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Baniyas]]
|align="left"|November 2011
|align="left"|May 2012
{{WDL|24|11|7|6|for=40|against=33|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Bahrain]]
|align="left"|October 2012
|align="left"|August 2013
{{WDL|21|9|8|4|for=22|against=16|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Real Betis]]
|align="left"|January 2014
|align="left"|May 2014
{{WDL|21|6|3|12|for=23|against=37|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Wasl]]
|align="left"|October 2014
|align="left"|May 2016
{{WDL|19|7|6|6|for=32|against=31|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Qatar SC]]
|align="left"|September 2017
|align="left"|November 2017
{{WDL|9|1|1|7|for=8|against=21|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Persepolis F.C.|Persepolis]]
|align="left"|July 2019
|align="left"|January 2020<br />
{{WDL|19|14|1|4|for=24|against=7|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Khor Fakkan Club|Khor Fakkan]]
|align="left"|February 2022
|align="left"|May 2022
{{WDL|10|2|1|7|for=15|against=21|diff=yes}}
|-
!colspan=3|'''Total'''
{{WDLtot|404|189|106|109|for=636|against=476|diff=yes}}
|}
== Kundivihira ==
tawwdapdoj0l6ye7ksgpibxxj96ujxu
138488
138487
2026-05-31T20:52:55Z
Phasy GH
5787
Added a text
138488
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Gabriel Calderón''' nyɛla bol'ŋmɛri so ŋun ŋmɛri tiri Real Betis.
'''Gabriel Humberto Calderón''' nyɛla bɛ ni daa dɔɣi so February gɔli dabaa ayopɔin yuuni 1960 Angentina tiŋgbanni. O nyɛla ŋun nya kooch zaŋti Agentina bolli ka o maŋmaŋ daa lahi nya ninvuɣso ŋun ŋmɛri bolli tiri lala tiim maa.
Calderón nyɛla ŋun ŋmɛ bolli nti tiim nim pam, di shɛŋa n nyɛ Argentine Racing Club de Avellaneda ni Club Atlético Independiente, Spanish Real Betis ni French Paris Saint-Germain. O daa lahi pahi Argentina bihi ban na bi paai yuun-pishi tiim shɛli ban daa gbuɣi 1979 FIFA World Youth Championship jaashee, ka daa lahi ŋmɛ 1982 FIFA World Cup din daa ŋmɛ Spain ni 1990 FIFA World Cup din daa ŋmɛ Italy yiŋa. O ni daa chɛ bolli ŋmɛbu, o daa manɛɛji tiim nima kaman Caen, Lausanne Sports nti pahi tiimnima pam ban be Middle East din gbaai Saudi Arabia national team, Omani national team, Al-Ittihad, Al-Hilal, Baniyas, Bahrain national team, Al-Wasl, Qatar SC ni Persepolis F.C. nti pahi La Liga side Real Betis.
[[File:Gabriel calderon independiente.jpg|thumb|left|150px|Calderón ni daa ŋmɛri n tiri Independiente yuuni 1983 saha]]
[[File:Gabriel Calderón.jpg|thumb|Calderón ni daa diri alizama pɔi ni bɔlli ŋmɛbu laɣingu yuuni 2007 AFC Asian Cup la saha]]
[[File:Persepolis V Pars Jam FC, 22 August 2019 1115.jpg|thumb|Calderón ni daa na be [[Persepolis F.C.|Persepolis]] yuuni 2019]]
== O piligu ==
== O boli ŋmɛbɔ ==
Calderón nyɛla bɛ ni daa dɔɣi so Nashaara goli February dabaayopɔin dali yuuni 1960 puuni, Chubut Province din be Rawson tiŋgbani ni la. Yuuni 1976 ka o daa pili o bol' ŋmɛbo tuma Club El Porvenir B Team bɔŋ la puuni, ka daa kpɛ bolli maa ŋmɛbu maŋmaŋ ni yuuni 1976.
Bɛ daa tirisi o mi n kpɛhi El Porvenir bɔŋ maa maŋmaŋ ni yuuni 1976, bɛ nini ni daa tiɣi o boli ŋmɛbo maa zuɣu, o daa yila ni n kpɛ Racing Club de Avellaneda yuun shɛli din paya maa, o daa ŋmɛla nimaani bola ŋmɛbu ŋmɛbu buta ka ŋmɛ biɛla n ti Club Atlético Lanús nim gba.
Di nyaanga, o daa ŋmɛmi n ti Club Atlético Independiente bɔŋ la bola saha buyi pɔi ka naanyi yi n labi La Liga nim polo n ti ŋme n-ti Real Betis bu kɔbiga ni pihita ni yini, ka di pɔri pihinahi yinika n-ti ba. Yuuni 1987 puuni, o daa tirisimi n chaŋ Ligue 1 Paris Saint-Germain nim sani n ti ŋme bola saha buta n ti ba. O daa nyɛla ŋun pahi PSG nim ni bola saha din pahiri ayi maa ni. Yuuni 1990 saha, o daa pahila FC Sion amaa ka daa yi n labi France n-ti ŋmɛri tiri Stade Malherbe Caen yuuni 1992 puuni. O daa lahi yila nimaani n labi Switzerland yuun shɛli din paya n-ti naagi o boli ŋmɛbo tuma FC Lausanne-Sports puuni, o ni daa nyɛ yuun pihita ni anahi.
=== O tiŋduya boli ŋmɛbo ===
Calderón daa nyɛmi n-ti Argentina bɔŋ shɛli ban bi paai pishi la ni, ka daa di yuuni 1979 FIFA World Youth Championship la. Yuuni 198, César Luis Menotti daa boli o mi tiŋ maa boli ŋmɛri bɔŋ ni. O daa pahila Denmark nim zuɣu ka bɛ mini Brazil ŋme o piligu tiŋduya bolli, ka o daa di o tiŋduya bola po' yinga la. O daa pahila yuuni 1982 FIFA World Cup din daa ŋme Spain maa, ni yuuni 1990 FIFA World Cup din daa ŋme Italy maa ni, ka daa be Diego Maradona puuni. O daa nyɛla 1990 FIFA World Cup boli ŋmɛri biŋ, ka Argentina daa paai bola maa kpalinkpaa. Lala bola maa nyaanga, o daa chɛla tiŋduya bola ŋmɛbu o ni daa nyɛ yuun pihita, o daa deei la tiŋduya kapunim pishi ni ata ka di po' yinga n-ti Argentina bɔŋ maa.
=== O tiŋduya bola ===
<table border="5" cellpadding="10">
<tr>
<th>Date</th>
<th>Venue</th>
<th>Opponent</th>
<th>Result</th>
<th>Competition</th>
<th>Goals</th>
</tr>
<tr>
<td>1987-04-02</td>
<td>Buenos Aires, Argentina</td>
<td>Denmark</td>
<td>1–0</td>
<td>Friendly</td>
<td>1</td>
</tr>
</table>
== O koochitali tuma ==
=== o koochitali piligu ===
Calderón daa pili la o bolli kpeentali tuma yuuni 1997, ka nyɛ Stade Malherbe Caen kpamba zuɣulana, o daa biɛla di puuni yuuni 1992 hali ni 1993. Bɛ daa piigi o mi ka o lɛbi Lausanne Sports kpamba zuɣulana 2003 yuuni, o ni daa na min ŋme n-ti shɛba amaa o daa niŋla bakɔi dibaanu kɔnko ka yi, bɛ ni daa bi ŋmɛri viɛnyɛla zuɣu.
=== Saudi Arabia national team ===
Calderón daa lɛbila Saudi Arabia national team koochi yuuni 2004 bahigu polo, o daa wuhi Saudi bolli bɔŋ maa viɛnyɛla ka bɛ daa di Uzbekistan pɔri ata Football World Cup 2006 din daa niŋ Riyadh din be Germany la. Saudi Arabia bolli bɔŋ maa kɔnko n daa nyɛ bolli bɔŋ shɛli so ni bi di. Calderón daa yɛliya "koochi kam niya nyɛla o boli ŋmɛriba tooi ŋme World Cup, n niŋ nintiɣili n zaŋchaŋ ti paai bahigu maa". "N niŋ suhipiɛlli pam ni ti ni paai bahigu maa dama n ni paana yaŋɔ tuuli dina n nyɛ n niya", o daa lahi pahiya.
Yaha, Nashaara goli December yuuni 2005 puuni, Calderón nyɛla Saudi Arabia Football Federation nim ni daa kari so ka di nyɛla ni o daa bi gbubi viɛnyɛla, bɛ ni daa bi kpaŋ bi maŋa yuuni 2005 West Asian Games maa ni maa, Iraq nima n daa diba ka bɛ daa zaŋ Marcos Paqueta n zali bɛ zaani.
=== Oman national team ===
Nashaara goli April dabaawɔi dali yuuni 2007, Calderón daa lɛbila Oman national football team koochi ka daa wuhi ba ka bɛ ŋme yuuni 2007 AFC Asian Cup. Oman mini Australia nima n daa pili, ka bɛ daa di pɔ' gaŋgaŋa amaa ka Thailand daa di ba pɔri ayi, ka bɛ mini ban daa di kpalinkpaa maa, Iraq nim daa ŋme ka so bi di o kpee, ka bɛ daa yihiba diɛma maa ni. Nashaara goli June biɛɣu pihita dali yuuni 2008, zaɣisila Oman national team kpamba zuɣu lana tali maa ka di nyɛla o mali la niya ni o lɛbi Saudi Al-Ittihad kpamba zuɣulana.
=== Al-Ittihad ===
Silimin goli June biɛɣu pihita dali yuuni 2008, o daa labila Saudi Arabia n-ti lɛbi Al-Ittihad koochi kpɛma. O Al-Ittihad ni bola ŋmɛbu tuuli, o daa dila Saudi Premier League nim kpalinkpaa boli shɛli bɛ mini Al-Hilal nim ni daa ŋme la, bɛ daa dila pɔri ayi ka Al-Hilal nim labisi pɔ' yinga, bɛ daa ŋme li mi King Fahad Stadium din be Riyadh la ka daa nyɛ ban dɔni tuuli ka gari Al-Hilal nim pɔri anu, ban daa pahiri ayi maa. Yaha, bɛ daa bi lahi nya lala nasara maa tatabo bɛ diɛn shɛŋa din daa kpalim maa ni, ka bɛ daa yihiba yuuni 2008 ACL maa ni ka bɛ lahi kɔŋ King Cup of Champion kpalinkpaa maa n ti Al-Shabab nima. O bola ŋmɛbu saha din pahiri ayi mini din nyɛ bahigu AlIttihad maa ni, o team maa daa dila King Cup Champions ka di Al-Hilal nim kpalinkpaa maa ni. O daa lahi sɔŋla o team maa ka di paai yuuni 2009 AFC Champions League kpalinkpaa, bana n daa nyɛ Group A ka di Al-Shabab nim pɔri ayi ka bɛ labisi pɔ' yinga maachi shɛli din pahiri pia ni ayɔbu la puuni. Bɛ daa dila Uzbek Pakhtakor pɔri anu ka bɛ mali pɔ' yinga ka daa lahi di Nagoya Grampus pɔri anii ka bɛ mali pɔri ata, ka di che ka bɛ paai kpalinkpaa. Bɛ mini Pohang Steelers n daa zaŋ bɛ nyɔri n kpa taba Tokyo din be Japan tiŋgbani ni la ka Korea nim maa daa diba pɔri ayi ka bɛ mali pɔ' yinga ka daa dɔni buyi zuɣu. Di chira ayi nyaanga, bɛ daa karila Calderón koochi kpeentali maa ni silimin goli January biɛɣu pia ni ata dali yuuni 2010. O daa nyɛla salo ni zilisiri ni so ni ŋuna n yan lɛbi Argentina national team koochi ŋun yan gbubi Diego Maradona yuuni 2010.
=== Al-Hilal ===
Nashaara goli November dabaanu dali yuuni 2010, Calderón n daa leei Al-Hilal koochinim kpeen palo. Calderón daa zanila Eric Gerets zaani, ka o mi chanŋ n ti lɛbi Morocco national team koochi. O daa gbubi li mi ka bɛ di yuuni 2010 mini 2011 League Champions ka muɣisigu kani, ka bɛ lahi di Crown Prince Cup gba. O daa lahi gbubi li mi ka bɛ yi 2011 ACL piligu diɛma maa amaa ka Al-Ittihad din nyɛ o club kurili la daa di ba nɔbu din pahiri pia ni ayɔbu maa ni. O ni daa kuli gbubi Al-Hilal ka bɛ paai sham maa zaa yoli, lala diɛmanim maa daa ti yan naai, bɛ daa yihi o mi team maa ni ka di nyɛla bɛ nyintahi AlIttihad ni daa diba yuuni 2011 King Cup of Champions ni maa, nashaara goli July biɛɣu pishi yinika dali yuuni 2011 puuni.
=== Baniyas ===
Nashaara goli November biɛɣu pishi ni ata dali yuuni 2011, bɛ daa piigi o mi UAE Pro-League nim Baniyas SC's koochi. Baniyas nim daa dola bu pia ni yini zuɣu ka bɛ mini Sharjah be dukpuni maa tiŋli pɔi ka o daa naan yi kana, amaa o daa sɔŋ ba mi ka bɛ duna buwɔi zuɣu league daa ti yan n naai. O daa gbubi ba mi hali ni kpalinkpaa UAE President's Cup maachi maa amaa ka Al-Jazira nim daa diba. O daa gbubi la Baniyas nim ka bɛ yaɣi AFC Champions League tuuli nɔbu maa, dina n daa nyɛ club maa tuuli bɛ ni di lala maachi maa, amaa ka Al-Hilal nima, Calderón club kurili la daa diba nɔbu din pahi pia ni ayɔbu maa ni. Bɛ ni daa diba maa nyaanga, o daa yɛliya ni o mini Baniyas nim bɛ lahi yan n tum. Ka daa yi club maa ni Silimin goli May biɛɣu pihita dali yuuni 2012. Bɛ daa gbubi li mi ŋuma ŋuma ni ŋuna n yan lɛbi Persepolis nim koochi silimin goli June 2012 maa ni amaa ka bɛ daa zaŋli n ti Manuel José.
=== Bahrain national team ===
Silimin goli October biɛɣu pihita ayika dali yuuni 2012, Calderón daa lɛbila Bahrain national football team koochi, o daa zanila bɛ ni daa kari Peter Taylor so koochi tali ni la zaani. O tuuli maachi Bahrain koochi tali ni daa nyɛla bɛ mini Yemen nima, yuuni 2012 West Asian Football Federation Championship la puuni. Bɛ daa kari o mi silimin goli August biɛɣu pia ni ata dali yuuni 2013.
=== Real Betis ===
Silimin goli January biɛɣu pishi yinika dali yuuni 2014, La Liga nim daa biigi o mi ni o zani Juan Carlos Garrido zaani n lɛbi Real Betis nim koochi. O daa yila di ni lala bola maa naabu nyaanga.
{| class="wikitable" style="text-align: center"
|-
!rowspan=2|Team
!rowspan=2|From
!rowspan=2|To
!colspan=8|Record
|-
!G!!W!!D!!L!!GF!!GA!!±!!Win %
|-
|align="left"|[[SM Caen]]
|align="left"|July 1997
|align="left"|May 2000
{{WDL|118|43|39|36|for=158|against=131|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Lausanne Sports]]
|align="left"|July 2003
|align="left"|December 2003
{{WDL|15|5|5|5|for=23|against=22|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Saudi Arabia]]
|align="left"|November 2004
|align="left"|December 2005
{{WDL|20|9|4|7|for=26|against=22|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Oman]]
|align="left"|April 2007
|align="left"|June 2008
{{WDL|28|13|11|4|for=34|against=27|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]
|align="left"|June 2008
|align="left"|January 2010
{{WDL|63|44|11|8|for=153|against=76|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Hilal FC|Al-Hilal]]
|align="left"|December 2010
|align="left"|July 2011
{{WDL|37|25|9|3|for=73|against=31|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Baniyas]]
|align="left"|November 2011
|align="left"|May 2012
{{WDL|24|11|7|6|for=40|against=33|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Bahrain]]
|align="left"|October 2012
|align="left"|August 2013
{{WDL|21|9|8|4|for=22|against=16|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Real Betis]]
|align="left"|January 2014
|align="left"|May 2014
{{WDL|21|6|3|12|for=23|against=37|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Wasl]]
|align="left"|October 2014
|align="left"|May 2016
{{WDL|19|7|6|6|for=32|against=31|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Qatar SC]]
|align="left"|September 2017
|align="left"|November 2017
{{WDL|9|1|1|7|for=8|against=21|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Persepolis F.C.|Persepolis]]
|align="left"|July 2019
|align="left"|January 2020<br />
{{WDL|19|14|1|4|for=24|against=7|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Khor Fakkan Club|Khor Fakkan]]
|align="left"|February 2022
|align="left"|May 2022
{{WDL|10|2|1|7|for=15|against=21|diff=yes}}
|-
!colspan=3|'''Total'''
{{WDLtot|404|189|106|109|for=636|against=476|diff=yes}}
|}
== Kundivihira ==
572pdaqgn2cenpg17gdbd9ybdua0yxd
138489
138488
2026-05-31T20:55:18Z
Phasy GH
5787
Added a text
138489
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Gabriel Calderón''' nyɛla bol'ŋmɛri so ŋun ŋmɛri tiri Real Betis.
'''Gabriel Humberto Calderón''' nyɛla bɛ ni daa dɔɣi so February gɔli dabaa ayopɔin yuuni 1960 Angentina tiŋgbanni. O nyɛla ŋun nya kooch zaŋti Agentina bolli ka o maŋmaŋ daa lahi nya ninvuɣso ŋun ŋmɛri bolli tiri lala tiim maa.
Calderón nyɛla ŋun ŋmɛ bolli nti tiim nim pam, di shɛŋa n nyɛ Argentine Racing Club de Avellaneda ni Club Atlético Independiente, Spanish Real Betis ni French Paris Saint-Germain. O daa lahi pahi Argentina bihi ban na bi paai yuun-pishi tiim shɛli ban daa gbuɣi 1979 FIFA World Youth Championship jaashee, ka daa lahi ŋmɛ 1982 FIFA World Cup din daa ŋmɛ Spain ni 1990 FIFA World Cup din daa ŋmɛ Italy yiŋa. O ni daa chɛ bolli ŋmɛbu, o daa manɛɛji tiim nima kaman Caen, Lausanne Sports nti pahi tiimnima pam ban be Middle East din gbaai Saudi Arabia national team, Omani national team, Al-Ittihad, Al-Hilal, Baniyas, Bahrain national team, Al-Wasl, Qatar SC ni Persepolis F.C. nti pahi La Liga side Real Betis.
[[File:Gabriel calderon independiente.jpg|thumb|left|150px|Calderón ni daa ŋmɛri n tiri Independiente yuuni 1983 saha]]
[[File:Gabriel Calderón.jpg|thumb|Calderón ni daa diri alizama pɔi ni bɔlli ŋmɛbu laɣingu yuuni 2007 AFC Asian Cup la saha]]
[[File:Persepolis V Pars Jam FC, 22 August 2019 1115.jpg|thumb|Calderón ni daa na be [[Persepolis F.C.|Persepolis]] yuuni 2019]]
== O piligu ==
== O boli ŋmɛbɔ ==
Calderón nyɛla bɛ ni daa dɔɣi so Nashaara goli February dabaayopɔin dali yuuni 1960 puuni, Chubut Province din be Rawson tiŋgbani ni la. Yuuni 1976 ka o daa pili o bol' ŋmɛbo tuma Club El Porvenir B Team bɔŋ la puuni, ka daa kpɛ bolli maa ŋmɛbu maŋmaŋ ni yuuni 1976.
Bɛ daa tirisi o mi n kpɛhi El Porvenir bɔŋ maa maŋmaŋ ni yuuni 1976, bɛ nini ni daa tiɣi o boli ŋmɛbo maa zuɣu, o daa yila ni n kpɛ Racing Club de Avellaneda yuun shɛli din paya maa, o daa ŋmɛla nimaani bola ŋmɛbu ŋmɛbu buta ka ŋmɛ biɛla n ti Club Atlético Lanús nim gba.
Di nyaanga, o daa ŋmɛmi n ti Club Atlético Independiente bɔŋ la bola saha buyi pɔi ka naanyi yi n labi La Liga nim polo n ti ŋme n-ti Real Betis bu kɔbiga ni pihita ni yini, ka di pɔri pihinahi yinika n-ti ba. Yuuni 1987 puuni, o daa tirisimi n chaŋ Ligue 1 Paris Saint-Germain nim sani n ti ŋme bola saha buta n ti ba. O daa nyɛla ŋun pahi PSG nim ni bola saha din pahiri ayi maa ni. Yuuni 1990 saha, o daa pahila FC Sion amaa ka daa yi n labi France n-ti ŋmɛri tiri Stade Malherbe Caen yuuni 1992 puuni. O daa lahi yila nimaani n labi Switzerland yuun shɛli din paya n-ti naagi o boli ŋmɛbo tuma FC Lausanne-Sports puuni, o ni daa nyɛ yuun pihita ni anahi.
=== O tiŋduya boli ŋmɛbo ===
Calderón daa nyɛmi n-ti Argentina bɔŋ shɛli ban bi paai pishi la ni, ka daa di yuuni 1979 FIFA World Youth Championship la. Yuuni 198, César Luis Menotti daa boli o mi tiŋ maa boli ŋmɛri bɔŋ ni. O daa pahila Denmark nim zuɣu ka bɛ mini Brazil ŋme o piligu tiŋduya bolli, ka o daa di o tiŋduya bola po' yinga la. O daa pahila yuuni 1982 FIFA World Cup din daa ŋme Spain maa, ni yuuni 1990 FIFA World Cup din daa ŋme Italy maa ni, ka daa be Diego Maradona puuni. O daa nyɛla 1990 FIFA World Cup boli ŋmɛri biŋ, ka Argentina daa paai bola maa kpalinkpaa. Lala bola maa nyaanga, o daa chɛla tiŋduya bola ŋmɛbu o ni daa nyɛ yuun pihita, o daa deei la tiŋduya kapunim pishi ni ata ka di po' yinga n-ti Argentina bɔŋ maa.
=== O tiŋduya bola ===
<table border="5" cellpadding="10">
<tr>
<th>Date</th>
<th>Venue</th>
<th>Opponent</th>
<th>Result</th>
<th>Competition</th>
<th>Goals</th>
</tr>
<tr>
<td>1987-04-02</td>
<td>Buenos Aires, Argentina</td>
<td>Denmark</td>
<td>1–0</td>
<td>Friendly</td>
<td>1</td>
</tr>
</table>
== O koochitali tuma ==
=== o koochitali piligu ===
Calderón daa pili la o bolli kpeentali tuma yuuni 1997, ka nyɛ Stade Malherbe Caen kpamba zuɣulana, o daa biɛla di puuni yuuni 1992 hali ni 1993. Bɛ daa piigi o mi ka o lɛbi Lausanne Sports kpamba zuɣulana 2003 yuuni, o ni daa na min ŋme n-ti shɛba amaa o daa niŋla bakɔi dibaanu kɔnko ka yi, bɛ ni daa bi ŋmɛri viɛnyɛla zuɣu.
=== Saudi Arabia national team ===
Calderón daa lɛbila Saudi Arabia national team koochi yuuni 2004 bahigu polo, o daa wuhi Saudi bolli bɔŋ maa viɛnyɛla ka bɛ daa di Uzbekistan pɔri ata Football World Cup 2006 din daa niŋ Riyadh din be Germany la. Saudi Arabia bolli bɔŋ maa kɔnko n daa nyɛ bolli bɔŋ shɛli so ni bi di. Calderón daa yɛliya "koochi kam niya nyɛla o boli ŋmɛriba tooi ŋme World Cup, n niŋ nintiɣili n zaŋchaŋ ti paai bahigu maa". "N niŋ suhipiɛlli pam ni ti ni paai bahigu maa dama n ni paana yaŋɔ tuuli dina n nyɛ n niya", o daa lahi pahiya.
Yaha, Nashaara goli December yuuni 2005 puuni, Calderón nyɛla Saudi Arabia Football Federation nim ni daa kari so ka di nyɛla ni o daa bi gbubi viɛnyɛla, bɛ ni daa bi kpaŋ bi maŋa yuuni 2005 West Asian Games maa ni maa, Iraq nima n daa diba ka bɛ daa zaŋ Marcos Paqueta n zali bɛ zaani.
=== Oman national team ===
Nashaara goli April dabaawɔi dali yuuni 2007, Calderón daa lɛbila Oman national football team koochi ka daa wuhi ba ka bɛ ŋme yuuni 2007 AFC Asian Cup. Oman mini Australia nima n daa pili, ka bɛ daa di pɔ' gaŋgaŋa amaa ka Thailand daa di ba pɔri ayi, ka bɛ mini ban daa di kpalinkpaa maa, Iraq nim daa ŋme ka so bi di o kpee, ka bɛ daa yihiba diɛma maa ni. Nashaara goli June biɛɣu pihita dali yuuni 2008, zaɣisila Oman national team kpamba zuɣu lana tali maa ka di nyɛla o mali la niya ni o lɛbi Saudi Al-Ittihad kpamba zuɣulana.
=== Al-Ittihad ===
Silimin goli June biɛɣu pihita dali yuuni 2008, o daa labila Saudi Arabia n-ti lɛbi Al-Ittihad koochi kpɛma. O Al-Ittihad ni bola ŋmɛbu tuuli, o daa dila Saudi Premier League nim kpalinkpaa boli shɛli bɛ mini Al-Hilal nim ni daa ŋme la, bɛ daa dila pɔri ayi ka Al-Hilal nim labisi pɔ' yinga, bɛ daa ŋme li mi King Fahad Stadium din be Riyadh la ka daa nyɛ ban dɔni tuuli ka gari Al-Hilal nim pɔri anu, ban daa pahiri ayi maa. Yaha, bɛ daa bi lahi nya lala nasara maa tatabo bɛ diɛn shɛŋa din daa kpalim maa ni, ka bɛ daa yihiba yuuni 2008 ACL maa ni ka bɛ lahi kɔŋ King Cup of Champion kpalinkpaa maa n ti Al-Shabab nima. O bola ŋmɛbu saha din pahiri ayi mini din nyɛ bahigu AlIttihad maa ni, o team maa daa dila King Cup Champions ka di Al-Hilal nim kpalinkpaa maa ni. O daa lahi sɔŋla o team maa ka di paai yuuni 2009 AFC Champions League kpalinkpaa, bana n daa nyɛ Group A ka di Al-Shabab nim pɔri ayi ka bɛ labisi pɔ' yinga maachi shɛli din pahiri pia ni ayɔbu la puuni. Bɛ daa dila Uzbek Pakhtakor pɔri anu ka bɛ mali pɔ' yinga ka daa lahi di Nagoya Grampus pɔri anii ka bɛ mali pɔri ata, ka di che ka bɛ paai kpalinkpaa. Bɛ mini Pohang Steelers n daa zaŋ bɛ nyɔri n kpa taba Tokyo din be Japan tiŋgbani ni la ka Korea nim maa daa diba pɔri ayi ka bɛ mali pɔ' yinga ka daa dɔni buyi zuɣu. Di chira ayi nyaanga, bɛ daa karila Calderón koochi kpeentali maa ni silimin goli January biɛɣu pia ni ata dali yuuni 2010. O daa nyɛla salo ni zilisiri ni so ni ŋuna n yan lɛbi Argentina national team koochi ŋun yan gbubi Diego Maradona yuuni 2010.
=== Al-Hilal ===
Nashaara goli November dabaanu dali yuuni 2010, Calderón n daa leei Al-Hilal koochinim kpeen palo. Calderón daa zanila Eric Gerets zaani, ka o mi chanŋ n ti lɛbi Morocco national team koochi. O daa gbubi li mi ka bɛ di yuuni 2010 mini 2011 League Champions ka muɣisigu kani, ka bɛ lahi di Crown Prince Cup gba. O daa lahi gbubi li mi ka bɛ yi 2011 ACL piligu diɛma maa amaa ka Al-Ittihad din nyɛ o club kurili la daa di ba nɔbu din pahiri pia ni ayɔbu maa ni. O ni daa kuli gbubi Al-Hilal ka bɛ paai sham maa zaa yoli, lala diɛmanim maa daa ti yan naai, bɛ daa yihi o mi team maa ni ka di nyɛla bɛ nyintahi AlIttihad ni daa diba yuuni 2011 King Cup of Champions ni maa, nashaara goli July biɛɣu pishi yinika dali yuuni 2011 puuni.
=== Baniyas ===
Nashaara goli November biɛɣu pishi ni ata dali yuuni 2011, bɛ daa piigi o mi UAE Pro-League nim Baniyas SC's koochi. Baniyas nim daa dola bu pia ni yini zuɣu ka bɛ mini Sharjah be dukpuni maa tiŋli pɔi ka o daa naan yi kana, amaa o daa sɔŋ ba mi ka bɛ duna buwɔi zuɣu league daa ti yan n naai. O daa gbubi ba mi hali ni kpalinkpaa UAE President's Cup maachi maa amaa ka Al-Jazira nim daa diba. O daa gbubi la Baniyas nim ka bɛ yaɣi AFC Champions League tuuli nɔbu maa, dina n daa nyɛ club maa tuuli bɛ ni di lala maachi maa, amaa ka Al-Hilal nima, Calderón club kurili la daa diba nɔbu din pahi pia ni ayɔbu maa ni. Bɛ ni daa diba maa nyaanga, o daa yɛliya ni o mini Baniyas nim bɛ lahi yan n tum. Ka daa yi club maa ni Silimin goli May biɛɣu pihita dali yuuni 2012. Bɛ daa gbubi li mi ŋuma ŋuma ni ŋuna n yan lɛbi Persepolis nim koochi silimin goli June 2012 maa ni amaa ka bɛ daa zaŋli n ti Manuel José.
=== Bahrain national team ===
Silimin goli October biɛɣu pihita ayika dali yuuni 2012, Calderón daa lɛbila Bahrain national football team koochi, o daa zanila bɛ ni daa kari Peter Taylor so koochi tali ni la zaani. O tuuli maachi Bahrain koochi tali ni daa nyɛla bɛ mini Yemen nima, yuuni 2012 West Asian Football Federation Championship la puuni. Bɛ daa kari o mi silimin goli August biɛɣu pia ni ata dali yuuni 2013.
=== Real Betis ===
Silimin goli January biɛɣu pishi yinika dali yuuni 2014, La Liga nim daa biigi o mi ni o zani Juan Carlos Garrido zaani n lɛbi Real Betis nim koochi. O daa yila di ni lala bola maa naabu nyaanga.
=== Al-Wasl ===
Nashaara goli October yuuni 2014, Calderón daa lɛbila Al-Wasl nim koochi. O mini club maa daa dila o yibu fiila ka bɛ daa saɣiti ni o yima.
{| class="wikitable" style="text-align: center"
|-
!rowspan=2|Team
!rowspan=2|From
!rowspan=2|To
!colspan=8|Record
|-
!G!!W!!D!!L!!GF!!GA!!±!!Win %
|-
|align="left"|[[SM Caen]]
|align="left"|July 1997
|align="left"|May 2000
{{WDL|118|43|39|36|for=158|against=131|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Lausanne Sports]]
|align="left"|July 2003
|align="left"|December 2003
{{WDL|15|5|5|5|for=23|against=22|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Saudi Arabia]]
|align="left"|November 2004
|align="left"|December 2005
{{WDL|20|9|4|7|for=26|against=22|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Oman]]
|align="left"|April 2007
|align="left"|June 2008
{{WDL|28|13|11|4|for=34|against=27|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]
|align="left"|June 2008
|align="left"|January 2010
{{WDL|63|44|11|8|for=153|against=76|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Hilal FC|Al-Hilal]]
|align="left"|December 2010
|align="left"|July 2011
{{WDL|37|25|9|3|for=73|against=31|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Baniyas]]
|align="left"|November 2011
|align="left"|May 2012
{{WDL|24|11|7|6|for=40|against=33|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Bahrain]]
|align="left"|October 2012
|align="left"|August 2013
{{WDL|21|9|8|4|for=22|against=16|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Real Betis]]
|align="left"|January 2014
|align="left"|May 2014
{{WDL|21|6|3|12|for=23|against=37|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Wasl]]
|align="left"|October 2014
|align="left"|May 2016
{{WDL|19|7|6|6|for=32|against=31|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Qatar SC]]
|align="left"|September 2017
|align="left"|November 2017
{{WDL|9|1|1|7|for=8|against=21|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Persepolis F.C.|Persepolis]]
|align="left"|July 2019
|align="left"|January 2020<br />
{{WDL|19|14|1|4|for=24|against=7|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Khor Fakkan Club|Khor Fakkan]]
|align="left"|February 2022
|align="left"|May 2022
{{WDL|10|2|1|7|for=15|against=21|diff=yes}}
|-
!colspan=3|'''Total'''
{{WDLtot|404|189|106|109|for=636|against=476|diff=yes}}
|}
== Kundivihira ==
in00wmkin59n5p4s3w9clfd9w8s3r1m
138490
138489
2026-05-31T20:56:53Z
Phasy GH
5787
Added a text
138490
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Gabriel Calderón''' nyɛla bol'ŋmɛri so ŋun ŋmɛri tiri Real Betis.
'''Gabriel Humberto Calderón''' nyɛla bɛ ni daa dɔɣi so February gɔli dabaa ayopɔin yuuni 1960 Angentina tiŋgbanni. O nyɛla ŋun nya kooch zaŋti Agentina bolli ka o maŋmaŋ daa lahi nya ninvuɣso ŋun ŋmɛri bolli tiri lala tiim maa.
Calderón nyɛla ŋun ŋmɛ bolli nti tiim nim pam, di shɛŋa n nyɛ Argentine Racing Club de Avellaneda ni Club Atlético Independiente, Spanish Real Betis ni French Paris Saint-Germain. O daa lahi pahi Argentina bihi ban na bi paai yuun-pishi tiim shɛli ban daa gbuɣi 1979 FIFA World Youth Championship jaashee, ka daa lahi ŋmɛ 1982 FIFA World Cup din daa ŋmɛ Spain ni 1990 FIFA World Cup din daa ŋmɛ Italy yiŋa. O ni daa chɛ bolli ŋmɛbu, o daa manɛɛji tiim nima kaman Caen, Lausanne Sports nti pahi tiimnima pam ban be Middle East din gbaai Saudi Arabia national team, Omani national team, Al-Ittihad, Al-Hilal, Baniyas, Bahrain national team, Al-Wasl, Qatar SC ni Persepolis F.C. nti pahi La Liga side Real Betis.
[[File:Gabriel calderon independiente.jpg|thumb|left|150px|Calderón ni daa ŋmɛri n tiri Independiente yuuni 1983 saha]]
[[File:Gabriel Calderón.jpg|thumb|Calderón ni daa diri alizama pɔi ni bɔlli ŋmɛbu laɣingu yuuni 2007 AFC Asian Cup la saha]]
[[File:Persepolis V Pars Jam FC, 22 August 2019 1115.jpg|thumb|Calderón ni daa na be [[Persepolis F.C.|Persepolis]] yuuni 2019]]
== O piligu ==
== O boli ŋmɛbɔ ==
Calderón nyɛla bɛ ni daa dɔɣi so Nashaara goli February dabaayopɔin dali yuuni 1960 puuni, Chubut Province din be Rawson tiŋgbani ni la. Yuuni 1976 ka o daa pili o bol' ŋmɛbo tuma Club El Porvenir B Team bɔŋ la puuni, ka daa kpɛ bolli maa ŋmɛbu maŋmaŋ ni yuuni 1976.
Bɛ daa tirisi o mi n kpɛhi El Porvenir bɔŋ maa maŋmaŋ ni yuuni 1976, bɛ nini ni daa tiɣi o boli ŋmɛbo maa zuɣu, o daa yila ni n kpɛ Racing Club de Avellaneda yuun shɛli din paya maa, o daa ŋmɛla nimaani bola ŋmɛbu ŋmɛbu buta ka ŋmɛ biɛla n ti Club Atlético Lanús nim gba.
Di nyaanga, o daa ŋmɛmi n ti Club Atlético Independiente bɔŋ la bola saha buyi pɔi ka naanyi yi n labi La Liga nim polo n ti ŋme n-ti Real Betis bu kɔbiga ni pihita ni yini, ka di pɔri pihinahi yinika n-ti ba. Yuuni 1987 puuni, o daa tirisimi n chaŋ Ligue 1 Paris Saint-Germain nim sani n ti ŋme bola saha buta n ti ba. O daa nyɛla ŋun pahi PSG nim ni bola saha din pahiri ayi maa ni. Yuuni 1990 saha, o daa pahila FC Sion amaa ka daa yi n labi France n-ti ŋmɛri tiri Stade Malherbe Caen yuuni 1992 puuni. O daa lahi yila nimaani n labi Switzerland yuun shɛli din paya n-ti naagi o boli ŋmɛbo tuma FC Lausanne-Sports puuni, o ni daa nyɛ yuun pihita ni anahi.
=== O tiŋduya boli ŋmɛbo ===
Calderón daa nyɛmi n-ti Argentina bɔŋ shɛli ban bi paai pishi la ni, ka daa di yuuni 1979 FIFA World Youth Championship la. Yuuni 198, César Luis Menotti daa boli o mi tiŋ maa boli ŋmɛri bɔŋ ni. O daa pahila Denmark nim zuɣu ka bɛ mini Brazil ŋme o piligu tiŋduya bolli, ka o daa di o tiŋduya bola po' yinga la. O daa pahila yuuni 1982 FIFA World Cup din daa ŋme Spain maa, ni yuuni 1990 FIFA World Cup din daa ŋme Italy maa ni, ka daa be Diego Maradona puuni. O daa nyɛla 1990 FIFA World Cup boli ŋmɛri biŋ, ka Argentina daa paai bola maa kpalinkpaa. Lala bola maa nyaanga, o daa chɛla tiŋduya bola ŋmɛbu o ni daa nyɛ yuun pihita, o daa deei la tiŋduya kapunim pishi ni ata ka di po' yinga n-ti Argentina bɔŋ maa.
=== O tiŋduya bola ===
<table border="5" cellpadding="10">
<tr>
<th>Date</th>
<th>Venue</th>
<th>Opponent</th>
<th>Result</th>
<th>Competition</th>
<th>Goals</th>
</tr>
<tr>
<td>1987-04-02</td>
<td>Buenos Aires, Argentina</td>
<td>Denmark</td>
<td>1–0</td>
<td>Friendly</td>
<td>1</td>
</tr>
</table>
== O koochitali tuma ==
=== o koochitali piligu ===
Calderón daa pili la o bolli kpeentali tuma yuuni 1997, ka nyɛ Stade Malherbe Caen kpamba zuɣulana, o daa biɛla di puuni yuuni 1992 hali ni 1993. Bɛ daa piigi o mi ka o lɛbi Lausanne Sports kpamba zuɣulana 2003 yuuni, o ni daa na min ŋme n-ti shɛba amaa o daa niŋla bakɔi dibaanu kɔnko ka yi, bɛ ni daa bi ŋmɛri viɛnyɛla zuɣu.
=== Saudi Arabia national team ===
Calderón daa lɛbila Saudi Arabia national team koochi yuuni 2004 bahigu polo, o daa wuhi Saudi bolli bɔŋ maa viɛnyɛla ka bɛ daa di Uzbekistan pɔri ata Football World Cup 2006 din daa niŋ Riyadh din be Germany la. Saudi Arabia bolli bɔŋ maa kɔnko n daa nyɛ bolli bɔŋ shɛli so ni bi di. Calderón daa yɛliya "koochi kam niya nyɛla o boli ŋmɛriba tooi ŋme World Cup, n niŋ nintiɣili n zaŋchaŋ ti paai bahigu maa". "N niŋ suhipiɛlli pam ni ti ni paai bahigu maa dama n ni paana yaŋɔ tuuli dina n nyɛ n niya", o daa lahi pahiya.
Yaha, Nashaara goli December yuuni 2005 puuni, Calderón nyɛla Saudi Arabia Football Federation nim ni daa kari so ka di nyɛla ni o daa bi gbubi viɛnyɛla, bɛ ni daa bi kpaŋ bi maŋa yuuni 2005 West Asian Games maa ni maa, Iraq nima n daa diba ka bɛ daa zaŋ Marcos Paqueta n zali bɛ zaani.
=== Oman national team ===
Nashaara goli April dabaawɔi dali yuuni 2007, Calderón daa lɛbila Oman national football team koochi ka daa wuhi ba ka bɛ ŋme yuuni 2007 AFC Asian Cup. Oman mini Australia nima n daa pili, ka bɛ daa di pɔ' gaŋgaŋa amaa ka Thailand daa di ba pɔri ayi, ka bɛ mini ban daa di kpalinkpaa maa, Iraq nim daa ŋme ka so bi di o kpee, ka bɛ daa yihiba diɛma maa ni. Nashaara goli June biɛɣu pihita dali yuuni 2008, zaɣisila Oman national team kpamba zuɣu lana tali maa ka di nyɛla o mali la niya ni o lɛbi Saudi Al-Ittihad kpamba zuɣulana.
=== Al-Ittihad ===
Silimin goli June biɛɣu pihita dali yuuni 2008, o daa labila Saudi Arabia n-ti lɛbi Al-Ittihad koochi kpɛma. O Al-Ittihad ni bola ŋmɛbu tuuli, o daa dila Saudi Premier League nim kpalinkpaa boli shɛli bɛ mini Al-Hilal nim ni daa ŋme la, bɛ daa dila pɔri ayi ka Al-Hilal nim labisi pɔ' yinga, bɛ daa ŋme li mi King Fahad Stadium din be Riyadh la ka daa nyɛ ban dɔni tuuli ka gari Al-Hilal nim pɔri anu, ban daa pahiri ayi maa. Yaha, bɛ daa bi lahi nya lala nasara maa tatabo bɛ diɛn shɛŋa din daa kpalim maa ni, ka bɛ daa yihiba yuuni 2008 ACL maa ni ka bɛ lahi kɔŋ King Cup of Champion kpalinkpaa maa n ti Al-Shabab nima. O bola ŋmɛbu saha din pahiri ayi mini din nyɛ bahigu AlIttihad maa ni, o team maa daa dila King Cup Champions ka di Al-Hilal nim kpalinkpaa maa ni. O daa lahi sɔŋla o team maa ka di paai yuuni 2009 AFC Champions League kpalinkpaa, bana n daa nyɛ Group A ka di Al-Shabab nim pɔri ayi ka bɛ labisi pɔ' yinga maachi shɛli din pahiri pia ni ayɔbu la puuni. Bɛ daa dila Uzbek Pakhtakor pɔri anu ka bɛ mali pɔ' yinga ka daa lahi di Nagoya Grampus pɔri anii ka bɛ mali pɔri ata, ka di che ka bɛ paai kpalinkpaa. Bɛ mini Pohang Steelers n daa zaŋ bɛ nyɔri n kpa taba Tokyo din be Japan tiŋgbani ni la ka Korea nim maa daa diba pɔri ayi ka bɛ mali pɔ' yinga ka daa dɔni buyi zuɣu. Di chira ayi nyaanga, bɛ daa karila Calderón koochi kpeentali maa ni silimin goli January biɛɣu pia ni ata dali yuuni 2010. O daa nyɛla salo ni zilisiri ni so ni ŋuna n yan lɛbi Argentina national team koochi ŋun yan gbubi Diego Maradona yuuni 2010.
=== Al-Hilal ===
Nashaara goli November dabaanu dali yuuni 2010, Calderón n daa leei Al-Hilal koochinim kpeen palo. Calderón daa zanila Eric Gerets zaani, ka o mi chanŋ n ti lɛbi Morocco national team koochi. O daa gbubi li mi ka bɛ di yuuni 2010 mini 2011 League Champions ka muɣisigu kani, ka bɛ lahi di Crown Prince Cup gba. O daa lahi gbubi li mi ka bɛ yi 2011 ACL piligu diɛma maa amaa ka Al-Ittihad din nyɛ o club kurili la daa di ba nɔbu din pahiri pia ni ayɔbu maa ni. O ni daa kuli gbubi Al-Hilal ka bɛ paai sham maa zaa yoli, lala diɛmanim maa daa ti yan naai, bɛ daa yihi o mi team maa ni ka di nyɛla bɛ nyintahi AlIttihad ni daa diba yuuni 2011 King Cup of Champions ni maa, nashaara goli July biɛɣu pishi yinika dali yuuni 2011 puuni.
=== Baniyas ===
Nashaara goli November biɛɣu pishi ni ata dali yuuni 2011, bɛ daa piigi o mi UAE Pro-League nim Baniyas SC's koochi. Baniyas nim daa dola bu pia ni yini zuɣu ka bɛ mini Sharjah be dukpuni maa tiŋli pɔi ka o daa naan yi kana, amaa o daa sɔŋ ba mi ka bɛ duna buwɔi zuɣu league daa ti yan n naai. O daa gbubi ba mi hali ni kpalinkpaa UAE President's Cup maachi maa amaa ka Al-Jazira nim daa diba. O daa gbubi la Baniyas nim ka bɛ yaɣi AFC Champions League tuuli nɔbu maa, dina n daa nyɛ club maa tuuli bɛ ni di lala maachi maa, amaa ka Al-Hilal nima, Calderón club kurili la daa diba nɔbu din pahi pia ni ayɔbu maa ni. Bɛ ni daa diba maa nyaanga, o daa yɛliya ni o mini Baniyas nim bɛ lahi yan n tum. Ka daa yi club maa ni Silimin goli May biɛɣu pihita dali yuuni 2012. Bɛ daa gbubi li mi ŋuma ŋuma ni ŋuna n yan lɛbi Persepolis nim koochi silimin goli June 2012 maa ni amaa ka bɛ daa zaŋli n ti Manuel José.
=== Bahrain national team ===
Silimin goli October biɛɣu pihita ayika dali yuuni 2012, Calderón daa lɛbila Bahrain national football team koochi, o daa zanila bɛ ni daa kari Peter Taylor so koochi tali ni la zaani. O tuuli maachi Bahrain koochi tali ni daa nyɛla bɛ mini Yemen nima, yuuni 2012 West Asian Football Federation Championship la puuni. Bɛ daa kari o mi silimin goli August biɛɣu pia ni ata dali yuuni 2013.
=== Real Betis ===
Silimin goli January biɛɣu pishi yinika dali yuuni 2014, La Liga nim daa biigi o mi ni o zani Juan Carlos Garrido zaani n lɛbi Real Betis nim koochi. O daa yila di ni lala bola maa naabu nyaanga.
=== Al-Wasl ===
Nashaara goli October yuuni 2014, Calderón daa lɛbila Al-Wasl nim koochi. O mini club maa daa dila o yibu fiila ka bɛ daa saɣiti ni o yima.
=== Qatar SC ===
Nashaara goli July dabaanu dali yuuni 2017, o daa dihila nuu ni o mini Qatar SC nim tum yuma ayi. Bɛ daa kari o mi Silimin goli November biɛɣu pishi ni ayi dali yuuni 2017.
{| class="wikitable" style="text-align: center"
|-
!rowspan=2|Team
!rowspan=2|From
!rowspan=2|To
!colspan=8|Record
|-
!G!!W!!D!!L!!GF!!GA!!±!!Win %
|-
|align="left"|[[SM Caen]]
|align="left"|July 1997
|align="left"|May 2000
{{WDL|118|43|39|36|for=158|against=131|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Lausanne Sports]]
|align="left"|July 2003
|align="left"|December 2003
{{WDL|15|5|5|5|for=23|against=22|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Saudi Arabia]]
|align="left"|November 2004
|align="left"|December 2005
{{WDL|20|9|4|7|for=26|against=22|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Oman]]
|align="left"|April 2007
|align="left"|June 2008
{{WDL|28|13|11|4|for=34|against=27|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]
|align="left"|June 2008
|align="left"|January 2010
{{WDL|63|44|11|8|for=153|against=76|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Hilal FC|Al-Hilal]]
|align="left"|December 2010
|align="left"|July 2011
{{WDL|37|25|9|3|for=73|against=31|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Baniyas]]
|align="left"|November 2011
|align="left"|May 2012
{{WDL|24|11|7|6|for=40|against=33|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Bahrain]]
|align="left"|October 2012
|align="left"|August 2013
{{WDL|21|9|8|4|for=22|against=16|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Real Betis]]
|align="left"|January 2014
|align="left"|May 2014
{{WDL|21|6|3|12|for=23|against=37|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Wasl]]
|align="left"|October 2014
|align="left"|May 2016
{{WDL|19|7|6|6|for=32|against=31|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Qatar SC]]
|align="left"|September 2017
|align="left"|November 2017
{{WDL|9|1|1|7|for=8|against=21|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Persepolis F.C.|Persepolis]]
|align="left"|July 2019
|align="left"|January 2020<br />
{{WDL|19|14|1|4|for=24|against=7|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Khor Fakkan Club|Khor Fakkan]]
|align="left"|February 2022
|align="left"|May 2022
{{WDL|10|2|1|7|for=15|against=21|diff=yes}}
|-
!colspan=3|'''Total'''
{{WDLtot|404|189|106|109|for=636|against=476|diff=yes}}
|}
== Kundivihira ==
5ii56fkalct6ksp8bp4bb8yhurxparm
138491
138490
2026-05-31T20:59:25Z
Phasy GH
5787
Added a text
138491
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Gabriel Calderón''' nyɛla bol'ŋmɛri so ŋun ŋmɛri tiri Real Betis.
'''Gabriel Humberto Calderón''' nyɛla bɛ ni daa dɔɣi so February gɔli dabaa ayopɔin yuuni 1960 Angentina tiŋgbanni. O nyɛla ŋun nya kooch zaŋti Agentina bolli ka o maŋmaŋ daa lahi nya ninvuɣso ŋun ŋmɛri bolli tiri lala tiim maa.
Calderón nyɛla ŋun ŋmɛ bolli nti tiim nim pam, di shɛŋa n nyɛ Argentine Racing Club de Avellaneda ni Club Atlético Independiente, Spanish Real Betis ni French Paris Saint-Germain. O daa lahi pahi Argentina bihi ban na bi paai yuun-pishi tiim shɛli ban daa gbuɣi 1979 FIFA World Youth Championship jaashee, ka daa lahi ŋmɛ 1982 FIFA World Cup din daa ŋmɛ Spain ni 1990 FIFA World Cup din daa ŋmɛ Italy yiŋa. O ni daa chɛ bolli ŋmɛbu, o daa manɛɛji tiim nima kaman Caen, Lausanne Sports nti pahi tiimnima pam ban be Middle East din gbaai Saudi Arabia national team, Omani national team, Al-Ittihad, Al-Hilal, Baniyas, Bahrain national team, Al-Wasl, Qatar SC ni Persepolis F.C. nti pahi La Liga side Real Betis.
[[File:Gabriel calderon independiente.jpg|thumb|left|150px|Calderón ni daa ŋmɛri n tiri Independiente yuuni 1983 saha]]
[[File:Gabriel Calderón.jpg|thumb|Calderón ni daa diri alizama pɔi ni bɔlli ŋmɛbu laɣingu yuuni 2007 AFC Asian Cup la saha]]
[[File:Persepolis V Pars Jam FC, 22 August 2019 1115.jpg|thumb|Calderón ni daa na be [[Persepolis F.C.|Persepolis]] yuuni 2019]]
== O piligu ==
== O boli ŋmɛbɔ ==
Calderón nyɛla bɛ ni daa dɔɣi so Nashaara goli February dabaayopɔin dali yuuni 1960 puuni, Chubut Province din be Rawson tiŋgbani ni la. Yuuni 1976 ka o daa pili o bol' ŋmɛbo tuma Club El Porvenir B Team bɔŋ la puuni, ka daa kpɛ bolli maa ŋmɛbu maŋmaŋ ni yuuni 1976.
Bɛ daa tirisi o mi n kpɛhi El Porvenir bɔŋ maa maŋmaŋ ni yuuni 1976, bɛ nini ni daa tiɣi o boli ŋmɛbo maa zuɣu, o daa yila ni n kpɛ Racing Club de Avellaneda yuun shɛli din paya maa, o daa ŋmɛla nimaani bola ŋmɛbu ŋmɛbu buta ka ŋmɛ biɛla n ti Club Atlético Lanús nim gba.
Di nyaanga, o daa ŋmɛmi n ti Club Atlético Independiente bɔŋ la bola saha buyi pɔi ka naanyi yi n labi La Liga nim polo n ti ŋme n-ti Real Betis bu kɔbiga ni pihita ni yini, ka di pɔri pihinahi yinika n-ti ba. Yuuni 1987 puuni, o daa tirisimi n chaŋ Ligue 1 Paris Saint-Germain nim sani n ti ŋme bola saha buta n ti ba. O daa nyɛla ŋun pahi PSG nim ni bola saha din pahiri ayi maa ni. Yuuni 1990 saha, o daa pahila FC Sion amaa ka daa yi n labi France n-ti ŋmɛri tiri Stade Malherbe Caen yuuni 1992 puuni. O daa lahi yila nimaani n labi Switzerland yuun shɛli din paya n-ti naagi o boli ŋmɛbo tuma FC Lausanne-Sports puuni, o ni daa nyɛ yuun pihita ni anahi.
=== O tiŋduya boli ŋmɛbo ===
Calderón daa nyɛmi n-ti Argentina bɔŋ shɛli ban bi paai pishi la ni, ka daa di yuuni 1979 FIFA World Youth Championship la. Yuuni 198, César Luis Menotti daa boli o mi tiŋ maa boli ŋmɛri bɔŋ ni. O daa pahila Denmark nim zuɣu ka bɛ mini Brazil ŋme o piligu tiŋduya bolli, ka o daa di o tiŋduya bola po' yinga la. O daa pahila yuuni 1982 FIFA World Cup din daa ŋme Spain maa, ni yuuni 1990 FIFA World Cup din daa ŋme Italy maa ni, ka daa be Diego Maradona puuni. O daa nyɛla 1990 FIFA World Cup boli ŋmɛri biŋ, ka Argentina daa paai bola maa kpalinkpaa. Lala bola maa nyaanga, o daa chɛla tiŋduya bola ŋmɛbu o ni daa nyɛ yuun pihita, o daa deei la tiŋduya kapunim pishi ni ata ka di po' yinga n-ti Argentina bɔŋ maa.
=== O tiŋduya bola ===
<table border="5" cellpadding="10">
<tr>
<th>Date</th>
<th>Venue</th>
<th>Opponent</th>
<th>Result</th>
<th>Competition</th>
<th>Goals</th>
</tr>
<tr>
<td>1987-04-02</td>
<td>Buenos Aires, Argentina</td>
<td>Denmark</td>
<td>1–0</td>
<td>Friendly</td>
<td>1</td>
</tr>
</table>
== O koochitali tuma ==
=== o koochitali piligu ===
Calderón daa pili la o bolli kpeentali tuma yuuni 1997, ka nyɛ Stade Malherbe Caen kpamba zuɣulana, o daa biɛla di puuni yuuni 1992 hali ni 1993. Bɛ daa piigi o mi ka o lɛbi Lausanne Sports kpamba zuɣulana 2003 yuuni, o ni daa na min ŋme n-ti shɛba amaa o daa niŋla bakɔi dibaanu kɔnko ka yi, bɛ ni daa bi ŋmɛri viɛnyɛla zuɣu.
=== Saudi Arabia national team ===
Calderón daa lɛbila Saudi Arabia national team koochi yuuni 2004 bahigu polo, o daa wuhi Saudi bolli bɔŋ maa viɛnyɛla ka bɛ daa di Uzbekistan pɔri ata Football World Cup 2006 din daa niŋ Riyadh din be Germany la. Saudi Arabia bolli bɔŋ maa kɔnko n daa nyɛ bolli bɔŋ shɛli so ni bi di. Calderón daa yɛliya "koochi kam niya nyɛla o boli ŋmɛriba tooi ŋme World Cup, n niŋ nintiɣili n zaŋchaŋ ti paai bahigu maa". "N niŋ suhipiɛlli pam ni ti ni paai bahigu maa dama n ni paana yaŋɔ tuuli dina n nyɛ n niya", o daa lahi pahiya.
Yaha, Nashaara goli December yuuni 2005 puuni, Calderón nyɛla Saudi Arabia Football Federation nim ni daa kari so ka di nyɛla ni o daa bi gbubi viɛnyɛla, bɛ ni daa bi kpaŋ bi maŋa yuuni 2005 West Asian Games maa ni maa, Iraq nima n daa diba ka bɛ daa zaŋ Marcos Paqueta n zali bɛ zaani.
=== Oman national team ===
Nashaara goli April dabaawɔi dali yuuni 2007, Calderón daa lɛbila Oman national football team koochi ka daa wuhi ba ka bɛ ŋme yuuni 2007 AFC Asian Cup. Oman mini Australia nima n daa pili, ka bɛ daa di pɔ' gaŋgaŋa amaa ka Thailand daa di ba pɔri ayi, ka bɛ mini ban daa di kpalinkpaa maa, Iraq nim daa ŋme ka so bi di o kpee, ka bɛ daa yihiba diɛma maa ni. Nashaara goli June biɛɣu pihita dali yuuni 2008, zaɣisila Oman national team kpamba zuɣu lana tali maa ka di nyɛla o mali la niya ni o lɛbi Saudi Al-Ittihad kpamba zuɣulana.
=== Al-Ittihad ===
Silimin goli June biɛɣu pihita dali yuuni 2008, o daa labila Saudi Arabia n-ti lɛbi Al-Ittihad koochi kpɛma. O Al-Ittihad ni bola ŋmɛbu tuuli, o daa dila Saudi Premier League nim kpalinkpaa boli shɛli bɛ mini Al-Hilal nim ni daa ŋme la, bɛ daa dila pɔri ayi ka Al-Hilal nim labisi pɔ' yinga, bɛ daa ŋme li mi King Fahad Stadium din be Riyadh la ka daa nyɛ ban dɔni tuuli ka gari Al-Hilal nim pɔri anu, ban daa pahiri ayi maa. Yaha, bɛ daa bi lahi nya lala nasara maa tatabo bɛ diɛn shɛŋa din daa kpalim maa ni, ka bɛ daa yihiba yuuni 2008 ACL maa ni ka bɛ lahi kɔŋ King Cup of Champion kpalinkpaa maa n ti Al-Shabab nima. O bola ŋmɛbu saha din pahiri ayi mini din nyɛ bahigu AlIttihad maa ni, o team maa daa dila King Cup Champions ka di Al-Hilal nim kpalinkpaa maa ni. O daa lahi sɔŋla o team maa ka di paai yuuni 2009 AFC Champions League kpalinkpaa, bana n daa nyɛ Group A ka di Al-Shabab nim pɔri ayi ka bɛ labisi pɔ' yinga maachi shɛli din pahiri pia ni ayɔbu la puuni. Bɛ daa dila Uzbek Pakhtakor pɔri anu ka bɛ mali pɔ' yinga ka daa lahi di Nagoya Grampus pɔri anii ka bɛ mali pɔri ata, ka di che ka bɛ paai kpalinkpaa. Bɛ mini Pohang Steelers n daa zaŋ bɛ nyɔri n kpa taba Tokyo din be Japan tiŋgbani ni la ka Korea nim maa daa diba pɔri ayi ka bɛ mali pɔ' yinga ka daa dɔni buyi zuɣu. Di chira ayi nyaanga, bɛ daa karila Calderón koochi kpeentali maa ni silimin goli January biɛɣu pia ni ata dali yuuni 2010. O daa nyɛla salo ni zilisiri ni so ni ŋuna n yan lɛbi Argentina national team koochi ŋun yan gbubi Diego Maradona yuuni 2010.
=== Al-Hilal ===
Nashaara goli November dabaanu dali yuuni 2010, Calderón n daa leei Al-Hilal koochinim kpeen palo. Calderón daa zanila Eric Gerets zaani, ka o mi chanŋ n ti lɛbi Morocco national team koochi. O daa gbubi li mi ka bɛ di yuuni 2010 mini 2011 League Champions ka muɣisigu kani, ka bɛ lahi di Crown Prince Cup gba. O daa lahi gbubi li mi ka bɛ yi 2011 ACL piligu diɛma maa amaa ka Al-Ittihad din nyɛ o club kurili la daa di ba nɔbu din pahiri pia ni ayɔbu maa ni. O ni daa kuli gbubi Al-Hilal ka bɛ paai sham maa zaa yoli, lala diɛmanim maa daa ti yan naai, bɛ daa yihi o mi team maa ni ka di nyɛla bɛ nyintahi AlIttihad ni daa diba yuuni 2011 King Cup of Champions ni maa, nashaara goli July biɛɣu pishi yinika dali yuuni 2011 puuni.
=== Baniyas ===
Nashaara goli November biɛɣu pishi ni ata dali yuuni 2011, bɛ daa piigi o mi UAE Pro-League nim Baniyas SC's koochi. Baniyas nim daa dola bu pia ni yini zuɣu ka bɛ mini Sharjah be dukpuni maa tiŋli pɔi ka o daa naan yi kana, amaa o daa sɔŋ ba mi ka bɛ duna buwɔi zuɣu league daa ti yan n naai. O daa gbubi ba mi hali ni kpalinkpaa UAE President's Cup maachi maa amaa ka Al-Jazira nim daa diba. O daa gbubi la Baniyas nim ka bɛ yaɣi AFC Champions League tuuli nɔbu maa, dina n daa nyɛ club maa tuuli bɛ ni di lala maachi maa, amaa ka Al-Hilal nima, Calderón club kurili la daa diba nɔbu din pahi pia ni ayɔbu maa ni. Bɛ ni daa diba maa nyaanga, o daa yɛliya ni o mini Baniyas nim bɛ lahi yan n tum. Ka daa yi club maa ni Silimin goli May biɛɣu pihita dali yuuni 2012. Bɛ daa gbubi li mi ŋuma ŋuma ni ŋuna n yan lɛbi Persepolis nim koochi silimin goli June 2012 maa ni amaa ka bɛ daa zaŋli n ti Manuel José.
=== Bahrain national team ===
Silimin goli October biɛɣu pihita ayika dali yuuni 2012, Calderón daa lɛbila Bahrain national football team koochi, o daa zanila bɛ ni daa kari Peter Taylor so koochi tali ni la zaani. O tuuli maachi Bahrain koochi tali ni daa nyɛla bɛ mini Yemen nima, yuuni 2012 West Asian Football Federation Championship la puuni. Bɛ daa kari o mi silimin goli August biɛɣu pia ni ata dali yuuni 2013.
=== Real Betis ===
Silimin goli January biɛɣu pishi yinika dali yuuni 2014, La Liga nim daa biigi o mi ni o zani Juan Carlos Garrido zaani n lɛbi Real Betis nim koochi. O daa yila di ni lala bola maa naabu nyaanga.
=== Al-Wasl ===
Nashaara goli October yuuni 2014, Calderón daa lɛbila Al-Wasl nim koochi. O mini club maa daa dila o yibu fiila ka bɛ daa saɣiti ni o yima.
=== Qatar SC ===
Nashaara goli July dabaanu dali yuuni 2017, o daa dihila nuu ni o mini Qatar SC nim tum yuma ayi. Bɛ daa kari o mi Silimin goli November biɛɣu pishi ni ayi dali yuuni 2017.
=== Persepolis ===
Silimin goli July dahinyini dali yuuni 2019, Calderón daa lɛbila koochi n zaŋti Persepolis FC ban daa di Persian Gulf Pro League mini Iran nim Hazfi Cup maa, Branko Ivanković n daa yi nimaani n labi Al-Ahli Saudi FC ka Calderón daa zani o zaashee maa. Silimin goli January biɛɣu pia ni ayi dali yuuni 2020, o daa yila Persepolis koochi tali ni ka di nyɛla liɣiri yɛlimuɣisira zuɣu.
{| class="wikitable" style="text-align: center"
|-
!rowspan=2|Team
!rowspan=2|From
!rowspan=2|To
!colspan=8|Record
|-
!G!!W!!D!!L!!GF!!GA!!±!!Win %
|-
|align="left"|[[SM Caen]]
|align="left"|July 1997
|align="left"|May 2000
{{WDL|118|43|39|36|for=158|against=131|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Lausanne Sports]]
|align="left"|July 2003
|align="left"|December 2003
{{WDL|15|5|5|5|for=23|against=22|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Saudi Arabia]]
|align="left"|November 2004
|align="left"|December 2005
{{WDL|20|9|4|7|for=26|against=22|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Oman]]
|align="left"|April 2007
|align="left"|June 2008
{{WDL|28|13|11|4|for=34|against=27|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]
|align="left"|June 2008
|align="left"|January 2010
{{WDL|63|44|11|8|for=153|against=76|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Hilal FC|Al-Hilal]]
|align="left"|December 2010
|align="left"|July 2011
{{WDL|37|25|9|3|for=73|against=31|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Baniyas]]
|align="left"|November 2011
|align="left"|May 2012
{{WDL|24|11|7|6|for=40|against=33|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Bahrain]]
|align="left"|October 2012
|align="left"|August 2013
{{WDL|21|9|8|4|for=22|against=16|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Real Betis]]
|align="left"|January 2014
|align="left"|May 2014
{{WDL|21|6|3|12|for=23|against=37|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Wasl]]
|align="left"|October 2014
|align="left"|May 2016
{{WDL|19|7|6|6|for=32|against=31|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Qatar SC]]
|align="left"|September 2017
|align="left"|November 2017
{{WDL|9|1|1|7|for=8|against=21|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Persepolis F.C.|Persepolis]]
|align="left"|July 2019
|align="left"|January 2020<br />
{{WDL|19|14|1|4|for=24|against=7|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Khor Fakkan Club|Khor Fakkan]]
|align="left"|February 2022
|align="left"|May 2022
{{WDL|10|2|1|7|for=15|against=21|diff=yes}}
|-
!colspan=3|'''Total'''
{{WDLtot|404|189|106|109|for=636|against=476|diff=yes}}
|}
== Kundivihira ==
t0bl38m8360ig9bnhmvoej9tpqcayoe
138492
138491
2026-05-31T21:03:47Z
Phasy GH
5787
Added a text
138492
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Gabriel Calderón''' nyɛla bol'ŋmɛri so ŋun ŋmɛri tiri Real Betis.
'''Gabriel Humberto Calderón''' nyɛla bɛ ni daa dɔɣi so February gɔli dabaa ayopɔin yuuni 1960 Angentina tiŋgbanni. O nyɛla ŋun nya kooch zaŋti Agentina bolli ka o maŋmaŋ daa lahi nya ninvuɣso ŋun ŋmɛri bolli tiri lala tiim maa.
Calderón nyɛla ŋun ŋmɛ bolli nti tiim nim pam, di shɛŋa n nyɛ Argentine Racing Club de Avellaneda ni Club Atlético Independiente, Spanish Real Betis ni French Paris Saint-Germain. O daa lahi pahi Argentina bihi ban na bi paai yuun-pishi tiim shɛli ban daa gbuɣi 1979 FIFA World Youth Championship jaashee, ka daa lahi ŋmɛ 1982 FIFA World Cup din daa ŋmɛ Spain ni 1990 FIFA World Cup din daa ŋmɛ Italy yiŋa. O ni daa chɛ bolli ŋmɛbu, o daa manɛɛji tiim nima kaman Caen, Lausanne Sports nti pahi tiimnima pam ban be Middle East din gbaai Saudi Arabia national team, Omani national team, Al-Ittihad, Al-Hilal, Baniyas, Bahrain national team, Al-Wasl, Qatar SC ni Persepolis F.C. nti pahi La Liga side Real Betis.
[[File:Gabriel calderon independiente.jpg|thumb|left|150px|Calderón ni daa ŋmɛri n tiri Independiente yuuni 1983 saha]]
[[File:Gabriel Calderón.jpg|thumb|Calderón ni daa diri alizama pɔi ni bɔlli ŋmɛbu laɣingu yuuni 2007 AFC Asian Cup la saha]]
[[File:Persepolis V Pars Jam FC, 22 August 2019 1115.jpg|thumb|Calderón ni daa na be [[Persepolis F.C.|Persepolis]] yuuni 2019]]
== O piligu ==
== O boli ŋmɛbɔ ==
Calderón nyɛla bɛ ni daa dɔɣi so Nashaara goli February dabaayopɔin dali yuuni 1960 puuni, Chubut Province din be Rawson tiŋgbani ni la. Yuuni 1976 ka o daa pili o bol' ŋmɛbo tuma Club El Porvenir B Team bɔŋ la puuni, ka daa kpɛ bolli maa ŋmɛbu maŋmaŋ ni yuuni 1976.
Bɛ daa tirisi o mi n kpɛhi El Porvenir bɔŋ maa maŋmaŋ ni yuuni 1976, bɛ nini ni daa tiɣi o boli ŋmɛbo maa zuɣu, o daa yila ni n kpɛ Racing Club de Avellaneda yuun shɛli din paya maa, o daa ŋmɛla nimaani bola ŋmɛbu ŋmɛbu buta ka ŋmɛ biɛla n ti Club Atlético Lanús nim gba.
Di nyaanga, o daa ŋmɛmi n ti Club Atlético Independiente bɔŋ la bola saha buyi pɔi ka naanyi yi n labi La Liga nim polo n ti ŋme n-ti Real Betis bu kɔbiga ni pihita ni yini, ka di pɔri pihinahi yinika n-ti ba. Yuuni 1987 puuni, o daa tirisimi n chaŋ Ligue 1 Paris Saint-Germain nim sani n ti ŋme bola saha buta n ti ba. O daa nyɛla ŋun pahi PSG nim ni bola saha din pahiri ayi maa ni. Yuuni 1990 saha, o daa pahila FC Sion amaa ka daa yi n labi France n-ti ŋmɛri tiri Stade Malherbe Caen yuuni 1992 puuni. O daa lahi yila nimaani n labi Switzerland yuun shɛli din paya n-ti naagi o boli ŋmɛbo tuma FC Lausanne-Sports puuni, o ni daa nyɛ yuun pihita ni anahi.
=== O tiŋduya boli ŋmɛbo ===
Calderón daa nyɛmi n-ti Argentina bɔŋ shɛli ban bi paai pishi la ni, ka daa di yuuni 1979 FIFA World Youth Championship la. Yuuni 198, César Luis Menotti daa boli o mi tiŋ maa boli ŋmɛri bɔŋ ni. O daa pahila Denmark nim zuɣu ka bɛ mini Brazil ŋme o piligu tiŋduya bolli, ka o daa di o tiŋduya bola po' yinga la. O daa pahila yuuni 1982 FIFA World Cup din daa ŋme Spain maa, ni yuuni 1990 FIFA World Cup din daa ŋme Italy maa ni, ka daa be Diego Maradona puuni. O daa nyɛla 1990 FIFA World Cup boli ŋmɛri biŋ, ka Argentina daa paai bola maa kpalinkpaa. Lala bola maa nyaanga, o daa chɛla tiŋduya bola ŋmɛbu o ni daa nyɛ yuun pihita, o daa deei la tiŋduya kapunim pishi ni ata ka di po' yinga n-ti Argentina bɔŋ maa.
=== O tiŋduya bola ===
<table border="5" cellpadding="10">
<tr>
<th>Date</th>
<th>Venue</th>
<th>Opponent</th>
<th>Result</th>
<th>Competition</th>
<th>Goals</th>
</tr>
<tr>
<td>1987-04-02</td>
<td>Buenos Aires, Argentina</td>
<td>Denmark</td>
<td>1–0</td>
<td>Friendly</td>
<td>1</td>
</tr>
</table>
== O koochitali tuma ==
=== o koochitali piligu ===
Calderón daa pili la o bolli kpeentali tuma yuuni 1997, ka nyɛ Stade Malherbe Caen kpamba zuɣulana, o daa biɛla di puuni yuuni 1992 hali ni 1993. Bɛ daa piigi o mi ka o lɛbi Lausanne Sports kpamba zuɣulana 2003 yuuni, o ni daa na min ŋme n-ti shɛba amaa o daa niŋla bakɔi dibaanu kɔnko ka yi, bɛ ni daa bi ŋmɛri viɛnyɛla zuɣu.
=== Saudi Arabia national team ===
Calderón daa lɛbila Saudi Arabia national team koochi yuuni 2004 bahigu polo, o daa wuhi Saudi bolli bɔŋ maa viɛnyɛla ka bɛ daa di Uzbekistan pɔri ata Football World Cup 2006 din daa niŋ Riyadh din be Germany la. Saudi Arabia bolli bɔŋ maa kɔnko n daa nyɛ bolli bɔŋ shɛli so ni bi di. Calderón daa yɛliya "koochi kam niya nyɛla o boli ŋmɛriba tooi ŋme World Cup, n niŋ nintiɣili n zaŋchaŋ ti paai bahigu maa". "N niŋ suhipiɛlli pam ni ti ni paai bahigu maa dama n ni paana yaŋɔ tuuli dina n nyɛ n niya", o daa lahi pahiya.
Yaha, Nashaara goli December yuuni 2005 puuni, Calderón nyɛla Saudi Arabia Football Federation nim ni daa kari so ka di nyɛla ni o daa bi gbubi viɛnyɛla, bɛ ni daa bi kpaŋ bi maŋa yuuni 2005 West Asian Games maa ni maa, Iraq nima n daa diba ka bɛ daa zaŋ Marcos Paqueta n zali bɛ zaani.
=== Oman national team ===
Nashaara goli April dabaawɔi dali yuuni 2007, Calderón daa lɛbila Oman national football team koochi ka daa wuhi ba ka bɛ ŋme yuuni 2007 AFC Asian Cup. Oman mini Australia nima n daa pili, ka bɛ daa di pɔ' gaŋgaŋa amaa ka Thailand daa di ba pɔri ayi, ka bɛ mini ban daa di kpalinkpaa maa, Iraq nim daa ŋme ka so bi di o kpee, ka bɛ daa yihiba diɛma maa ni. Nashaara goli June biɛɣu pihita dali yuuni 2008, zaɣisila Oman national team kpamba zuɣu lana tali maa ka di nyɛla o mali la niya ni o lɛbi Saudi Al-Ittihad kpamba zuɣulana.
=== Al-Ittihad ===
Silimin goli June biɛɣu pihita dali yuuni 2008, o daa labila Saudi Arabia n-ti lɛbi Al-Ittihad koochi kpɛma. O Al-Ittihad ni bola ŋmɛbu tuuli, o daa dila Saudi Premier League nim kpalinkpaa boli shɛli bɛ mini Al-Hilal nim ni daa ŋme la, bɛ daa dila pɔri ayi ka Al-Hilal nim labisi pɔ' yinga, bɛ daa ŋme li mi King Fahad Stadium din be Riyadh la ka daa nyɛ ban dɔni tuuli ka gari Al-Hilal nim pɔri anu, ban daa pahiri ayi maa. Yaha, bɛ daa bi lahi nya lala nasara maa tatabo bɛ diɛn shɛŋa din daa kpalim maa ni, ka bɛ daa yihiba yuuni 2008 ACL maa ni ka bɛ lahi kɔŋ King Cup of Champion kpalinkpaa maa n ti Al-Shabab nima. O bola ŋmɛbu saha din pahiri ayi mini din nyɛ bahigu AlIttihad maa ni, o team maa daa dila King Cup Champions ka di Al-Hilal nim kpalinkpaa maa ni. O daa lahi sɔŋla o team maa ka di paai yuuni 2009 AFC Champions League kpalinkpaa, bana n daa nyɛ Group A ka di Al-Shabab nim pɔri ayi ka bɛ labisi pɔ' yinga maachi shɛli din pahiri pia ni ayɔbu la puuni. Bɛ daa dila Uzbek Pakhtakor pɔri anu ka bɛ mali pɔ' yinga ka daa lahi di Nagoya Grampus pɔri anii ka bɛ mali pɔri ata, ka di che ka bɛ paai kpalinkpaa. Bɛ mini Pohang Steelers n daa zaŋ bɛ nyɔri n kpa taba Tokyo din be Japan tiŋgbani ni la ka Korea nim maa daa diba pɔri ayi ka bɛ mali pɔ' yinga ka daa dɔni buyi zuɣu. Di chira ayi nyaanga, bɛ daa karila Calderón koochi kpeentali maa ni silimin goli January biɛɣu pia ni ata dali yuuni 2010. O daa nyɛla salo ni zilisiri ni so ni ŋuna n yan lɛbi Argentina national team koochi ŋun yan gbubi Diego Maradona yuuni 2010.
=== Al-Hilal ===
Nashaara goli November dabaanu dali yuuni 2010, Calderón n daa leei Al-Hilal koochinim kpeen palo. Calderón daa zanila Eric Gerets zaani, ka o mi chanŋ n ti lɛbi Morocco national team koochi. O daa gbubi li mi ka bɛ di yuuni 2010 mini 2011 League Champions ka muɣisigu kani, ka bɛ lahi di Crown Prince Cup gba. O daa lahi gbubi li mi ka bɛ yi 2011 ACL piligu diɛma maa amaa ka Al-Ittihad din nyɛ o club kurili la daa di ba nɔbu din pahiri pia ni ayɔbu maa ni. O ni daa kuli gbubi Al-Hilal ka bɛ paai sham maa zaa yoli, lala diɛmanim maa daa ti yan naai, bɛ daa yihi o mi team maa ni ka di nyɛla bɛ nyintahi AlIttihad ni daa diba yuuni 2011 King Cup of Champions ni maa, nashaara goli July biɛɣu pishi yinika dali yuuni 2011 puuni.
=== Baniyas ===
Nashaara goli November biɛɣu pishi ni ata dali yuuni 2011, bɛ daa piigi o mi UAE Pro-League nim Baniyas SC's koochi. Baniyas nim daa dola bu pia ni yini zuɣu ka bɛ mini Sharjah be dukpuni maa tiŋli pɔi ka o daa naan yi kana, amaa o daa sɔŋ ba mi ka bɛ duna buwɔi zuɣu league daa ti yan n naai. O daa gbubi ba mi hali ni kpalinkpaa UAE President's Cup maachi maa amaa ka Al-Jazira nim daa diba. O daa gbubi la Baniyas nim ka bɛ yaɣi AFC Champions League tuuli nɔbu maa, dina n daa nyɛ club maa tuuli bɛ ni di lala maachi maa, amaa ka Al-Hilal nima, Calderón club kurili la daa diba nɔbu din pahi pia ni ayɔbu maa ni. Bɛ ni daa diba maa nyaanga, o daa yɛliya ni o mini Baniyas nim bɛ lahi yan n tum. Ka daa yi club maa ni Silimin goli May biɛɣu pihita dali yuuni 2012. Bɛ daa gbubi li mi ŋuma ŋuma ni ŋuna n yan lɛbi Persepolis nim koochi silimin goli June 2012 maa ni amaa ka bɛ daa zaŋli n ti Manuel José.
=== Bahrain national team ===
Silimin goli October biɛɣu pihita ayika dali yuuni 2012, Calderón daa lɛbila Bahrain national football team koochi, o daa zanila bɛ ni daa kari Peter Taylor so koochi tali ni la zaani. O tuuli maachi Bahrain koochi tali ni daa nyɛla bɛ mini Yemen nima, yuuni 2012 West Asian Football Federation Championship la puuni. Bɛ daa kari o mi silimin goli August biɛɣu pia ni ata dali yuuni 2013.
=== Real Betis ===
Silimin goli January biɛɣu pishi yinika dali yuuni 2014, La Liga nim daa biigi o mi ni o zani Juan Carlos Garrido zaani n lɛbi Real Betis nim koochi. O daa yila di ni lala bola maa naabu nyaanga.
=== Al-Wasl ===
Nashaara goli October yuuni 2014, Calderón daa lɛbila Al-Wasl nim koochi. O mini club maa daa dila o yibu fiila ka bɛ daa saɣiti ni o yima.
=== Qatar SC ===
Nashaara goli July dabaanu dali yuuni 2017, o daa dihila nuu ni o mini Qatar SC nim tum yuma ayi. Bɛ daa kari o mi Silimin goli November biɛɣu pishi ni ayi dali yuuni 2017.
=== Persepolis ===
Silimin goli July dahinyini dali yuuni 2019, Calderón daa lɛbila koochi n zaŋti Persepolis FC ban daa di Persian Gulf Pro League mini Iran nim Hazfi Cup maa, Branko Ivanković n daa yi nimaani n labi Al-Ahli Saudi FC ka Calderón daa zani o zaashee maa. Silimin goli January biɛɣu pia ni ayi dali yuuni 2020, o daa yila Persepolis koochi tali ni ka di nyɛla liɣiri yɛlimuɣisira zuɣu.
{| class="wikitable" style="text-align: center"
|-
!rowspan=2|Team
!rowspan=2|From
!rowspan=2|To
!colspan=8|Record
|-
!G!!W!!D!!L!!GF!!GA!!±!!Win %
|-
|align="left"|[[SM Caen]]
|align="left"|July 1997
|align="left"|May 2000
{{WDL|118|43|39|36|for=158|against=131|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Lausanne Sports]]
|align="left"|July 2003
|align="left"|December 2003
{{WDL|15|5|5|5|for=23|against=22|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Saudi Arabia]]
|align="left"|November 2004
|align="left"|December 2005
{{WDL|20|9|4|7|for=26|against=22|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Oman]]
|align="left"|April 2007
|align="left"|June 2008
{{WDL|28|13|11|4|for=34|against=27|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]
|align="left"|June 2008
|align="left"|January 2010
{{WDL|63|44|11|8|for=153|against=76|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Hilal FC|Al-Hilal]]
|align="left"|December 2010
|align="left"|July 2011
{{WDL|37|25|9|3|for=73|against=31|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Baniyas]]
|align="left"|November 2011
|align="left"|May 2012
{{WDL|24|11|7|6|for=40|against=33|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Bahrain]]
|align="left"|October 2012
|align="left"|August 2013
{{WDL|21|9|8|4|for=22|against=16|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Real Betis]]
|align="left"|January 2014
|align="left"|May 2014
{{WDL|21|6|3|12|for=23|against=37|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Wasl]]
|align="left"|October 2014
|align="left"|May 2016
{{WDL|19|7|6|6|for=32|against=31|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Qatar SC]]
|align="left"|September 2017
|align="left"|November 2017
{{WDL|9|1|1|7|for=8|against=21|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Persepolis F.C.|Persepolis]]
|align="left"|July 2019
|align="left"|January 2020<br />
{{WDL|19|14|1|4|for=24|against=7|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Khor Fakkan Club|Khor Fakkan]]
|align="left"|February 2022
|align="left"|May 2022
{{WDL|10|2|1|7|for=15|against=21|diff=yes}}
|-
!colspan=3|'''Total'''
{{WDLtot|404|189|106|109|for=636|against=476|diff=yes}}
|}
== Kpaŋmaŋ pina ==
=== As a player ===
; Real Betis
* Copa de la Liga runner-up: 1986
; Paris Saint-Germain
* Ligue 1 runners-up: 1988–89
; FC Sion
* Swiss Super League: 1991–92
* Swiss Cup: 1991
; '''Argentina'''
* FIFA World Youth Championship: 1979
* FIFA World Cup runner-up: 1990
=== As a manager ===
; Saudi Arabia
* Qualifying to the FIFA World Cup: 2006
; Al-Ittihad
* AFC Champions League runner-up: 2009
* Saudi Professional League: 2008–09
* King Cup: 2010
; Al-Hilal
* Saudi Professional League: 2010–11
* Crown Prince Cup: 2011
== Kundivihira ==
irjydwe341ht78de6c19pptsca6qdrk
138494
138492
2026-05-31T21:11:44Z
Phasy GH
5787
Added a reference
138494
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Gabriel Calderón''' nyɛla bol'ŋmɛri so ŋun ŋmɛri tiri Real Betis.
'''Gabriel Humberto Calderón''' nyɛla bɛ ni daa dɔɣi so February gɔli dabaa ayopɔin yuuni 1960 Angentina tiŋgbanni. O nyɛla ŋun nya kooch zaŋti Agentina bolli ka o maŋmaŋ daa lahi nya ninvuɣso ŋun ŋmɛri bolli tiri lala tiim maa.
Calderón nyɛla ŋun ŋmɛ bolli nti tiim nim pam, di shɛŋa n nyɛ Argentine Racing Club de Avellaneda ni Club Atlético Independiente, Spanish Real Betis ni French Paris Saint-Germain. O daa lahi pahi Argentina bihi ban na bi paai yuun-pishi tiim shɛli ban daa gbuɣi 1979 FIFA World Youth Championship jaashee, ka daa lahi ŋmɛ 1982 FIFA World Cup din daa ŋmɛ Spain ni 1990 FIFA World Cup din daa ŋmɛ Italy yiŋa. O ni daa chɛ bolli ŋmɛbu, o daa manɛɛji tiim nima kaman Caen, Lausanne Sports nti pahi tiimnima pam ban be Middle East din gbaai Saudi Arabia national team, Omani national team, Al-Ittihad, Al-Hilal, Baniyas, Bahrain national team, Al-Wasl, Qatar SC ni Persepolis F.C. nti pahi La Liga side Real Betis.
[[File:Gabriel calderon independiente.jpg|thumb|left|150px|Calderón ni daa ŋmɛri n tiri Independiente yuuni 1983 saha]]
[[File:Gabriel Calderón.jpg|thumb|Calderón ni daa diri alizama pɔi ni bɔlli ŋmɛbu laɣingu yuuni 2007 AFC Asian Cup la saha]]
[[File:Persepolis V Pars Jam FC, 22 August 2019 1115.jpg|thumb|Calderón ni daa na be [[Persepolis F.C.|Persepolis]] yuuni 2019]]
== O piligu ==
== O boli ŋmɛbɔ ==
Calderón nyɛla bɛ ni daa dɔɣi so Nashaara goli February dabaayopɔin dali yuuni 1960 puuni, Chubut Province din be Rawson tiŋgbani ni la. Yuuni 1976 ka o daa pili o bol' ŋmɛbo tuma Club El Porvenir B Team bɔŋ la puuni, ka daa kpɛ bolli maa ŋmɛbu maŋmaŋ ni yuuni 1976.
Bɛ daa tirisi o mi n kpɛhi El Porvenir bɔŋ maa maŋmaŋ ni yuuni 1976, bɛ nini ni daa tiɣi o boli ŋmɛbo maa zuɣu, o daa yila ni n kpɛ Racing Club de Avellaneda yuun shɛli din paya maa, o daa ŋmɛla nimaani bola ŋmɛbu ŋmɛbu buta ka ŋmɛ biɛla n ti Club Atlético Lanús nim gba.
Di nyaanga, o daa ŋmɛmi n ti Club Atlético Independiente bɔŋ la bola saha buyi pɔi ka naanyi yi n labi La Liga nim polo n ti ŋme n-ti Real Betis bu kɔbiga ni pihita ni yini, ka di pɔri pihinahi yinika n-ti ba. Yuuni 1987 puuni, o daa tirisimi n chaŋ Ligue 1 Paris Saint-Germain nim sani n ti ŋme bola saha buta n ti ba. O daa nyɛla ŋun pahi PSG nim ni bola saha din pahiri ayi maa ni. Yuuni 1990 saha, o daa pahila FC Sion amaa ka daa yi n labi France n-ti ŋmɛri tiri Stade Malherbe Caen yuuni 1992 puuni. O daa lahi yila nimaani n labi Switzerland yuun shɛli din paya n-ti naagi o boli ŋmɛbo tuma FC Lausanne-Sports puuni, o ni daa nyɛ yuun pihita ni anahi.
=== O tiŋduya boli ŋmɛbo ===
Calderón daa nyɛmi n-ti Argentina bɔŋ shɛli ban bi paai pishi la ni, ka daa di yuuni 1979 FIFA World Youth Championship la. Yuuni 198, César Luis Menotti daa boli o mi tiŋ maa boli ŋmɛri bɔŋ ni. O daa pahila Denmark nim zuɣu ka bɛ mini Brazil ŋme o piligu tiŋduya bolli, ka o daa di o tiŋduya bola po' yinga la. O daa pahila yuuni 1982 FIFA World Cup din daa ŋme Spain maa, ni yuuni 1990 FIFA World Cup din daa ŋme Italy maa ni, ka daa be Diego Maradona puuni. O daa nyɛla 1990 FIFA World Cup boli ŋmɛri biŋ, ka Argentina daa paai bola maa kpalinkpaa. Lala bola maa nyaanga, o daa chɛla tiŋduya bola ŋmɛbu o ni daa nyɛ yuun pihita, o daa deei la tiŋduya kapunim pishi ni ata ka di po' yinga n-ti Argentina bɔŋ maa.
=== O tiŋduya bola ===
<table border="5" cellpadding="10">
<tr>
<th>Date</th>
<th>Venue</th>
<th>Opponent</th>
<th>Result</th>
<th>Competition</th>
<th>Goals</th>
</tr>
<tr>
<td>1987-04-02</td>
<td>Buenos Aires, Argentina</td>
<td>Denmark</td>
<td>1–0</td>
<td>Friendly</td>
<td>1</td>
</tr>
</table>
== O koochitali tuma ==
=== o koochitali piligu ===
Calderón daa pili la o bolli kpeentali tuma yuuni 1997, ka nyɛ Stade Malherbe Caen kpamba zuɣulana, o daa biɛla di puuni yuuni 1992 hali ni 1993. Bɛ daa piigi o mi ka o lɛbi Lausanne Sports kpamba zuɣulana 2003 yuuni, o ni daa na min ŋme n-ti shɛba amaa o daa niŋla bakɔi dibaanu kɔnko ka yi, bɛ ni daa bi ŋmɛri viɛnyɛla zuɣu.
=== Saudi Arabia national team ===
Calderón daa lɛbila Saudi Arabia national team koochi yuuni 2004 bahigu polo, o daa wuhi Saudi bolli bɔŋ maa viɛnyɛla ka bɛ daa di Uzbekistan pɔri ata Football World Cup 2006 din daa niŋ Riyadh din be Germany la. Saudi Arabia bolli bɔŋ maa kɔnko n daa nyɛ bolli bɔŋ shɛli so ni bi di.<ref>{{Cite web|date=2026-05-31|title=بیوگرافی کالدرون سرمربی احتمالی پرسپولیس|url=https://www.mojnews.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%88%D8%B1%D8%B2%D8%B4%DB%8C-7/285223-%D8%A8%DB%8C%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B1%D9%88%D9%86-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%B1%D8%A8%DB%8C-%D8%A7%D8%AD%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D8%B3%D9%BE%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%B3|access-date=2026-05-31|website=خبرگزاری موج|language=fa}}</ref> Calderón daa yɛliya "koochi kam niya nyɛla o boli ŋmɛriba tooi ŋme World Cup, n niŋ nintiɣili n zaŋchaŋ ti paai bahigu maa". "N niŋ suhipiɛlli pam ni ti ni paai bahigu maa dama n ni paana yaŋɔ tuuli dina n nyɛ n niya", o daa lahi pahiya.
Yaha, Nashaara goli December yuuni 2005 puuni, Calderón nyɛla Saudi Arabia Football Federation nim ni daa kari so ka di nyɛla ni o daa bi gbubi viɛnyɛla, bɛ ni daa bi kpaŋ bi maŋa yuuni 2005 West Asian Games maa ni maa, Iraq nima n daa diba ka bɛ daa zaŋ Marcos Paqueta n zali bɛ zaani.
=== Oman national team ===
Nashaara goli April dabaawɔi dali yuuni 2007, Calderón daa lɛbila Oman national football team koochi ka daa wuhi ba ka bɛ ŋme yuuni 2007 AFC Asian Cup. Oman mini Australia nima n daa pili, ka bɛ daa di pɔ' gaŋgaŋa amaa ka Thailand daa di ba pɔri ayi, ka bɛ mini ban daa di kpalinkpaa maa, Iraq nim daa ŋme ka so bi di o kpee, ka bɛ daa yihiba diɛma maa ni. Nashaara goli June biɛɣu pihita dali yuuni 2008, zaɣisila Oman national team kpamba zuɣu lana tali maa ka di nyɛla o mali la niya ni o lɛbi Saudi Al-Ittihad kpamba zuɣulana.
=== Al-Ittihad ===
Silimin goli June biɛɣu pihita dali yuuni 2008, o daa labila Saudi Arabia n-ti lɛbi Al-Ittihad koochi kpɛma. O Al-Ittihad ni bola ŋmɛbu tuuli, o daa dila Saudi Premier League nim kpalinkpaa boli shɛli bɛ mini Al-Hilal nim ni daa ŋme la, bɛ daa dila pɔri ayi ka Al-Hilal nim labisi pɔ' yinga, bɛ daa ŋme li mi King Fahad Stadium din be Riyadh la ka daa nyɛ ban dɔni tuuli ka gari Al-Hilal nim pɔri anu, ban daa pahiri ayi maa. Yaha, bɛ daa bi lahi nya lala nasara maa tatabo bɛ diɛn shɛŋa din daa kpalim maa ni, ka bɛ daa yihiba yuuni 2008 ACL maa ni ka bɛ lahi kɔŋ King Cup of Champion kpalinkpaa maa n ti Al-Shabab nima. O bola ŋmɛbu saha din pahiri ayi mini din nyɛ bahigu AlIttihad maa ni, o team maa daa dila King Cup Champions ka di Al-Hilal nim kpalinkpaa maa ni. O daa lahi sɔŋla o team maa ka di paai yuuni 2009 AFC Champions League kpalinkpaa, bana n daa nyɛ Group A ka di Al-Shabab nim pɔri ayi ka bɛ labisi pɔ' yinga maachi shɛli din pahiri pia ni ayɔbu la puuni. Bɛ daa dila Uzbek Pakhtakor pɔri anu ka bɛ mali pɔ' yinga ka daa lahi di Nagoya Grampus pɔri anii ka bɛ mali pɔri ata, ka di che ka bɛ paai kpalinkpaa. Bɛ mini Pohang Steelers n daa zaŋ bɛ nyɔri n kpa taba Tokyo din be Japan tiŋgbani ni la ka Korea nim maa daa diba pɔri ayi ka bɛ mali pɔ' yinga ka daa dɔni buyi zuɣu. Di chira ayi nyaanga, bɛ daa karila Calderón koochi kpeentali maa ni silimin goli January biɛɣu pia ni ata dali yuuni 2010. O daa nyɛla salo ni zilisiri ni so ni ŋuna n yan lɛbi Argentina national team koochi ŋun yan gbubi Diego Maradona yuuni 2010.
=== Al-Hilal ===
Nashaara goli November dabaanu dali yuuni 2010, Calderón n daa leei Al-Hilal koochinim kpeen palo. Calderón daa zanila Eric Gerets zaani, ka o mi chanŋ n ti lɛbi Morocco national team koochi. O daa gbubi li mi ka bɛ di yuuni 2010 mini 2011 League Champions ka muɣisigu kani, ka bɛ lahi di Crown Prince Cup gba. O daa lahi gbubi li mi ka bɛ yi 2011 ACL piligu diɛma maa amaa ka Al-Ittihad din nyɛ o club kurili la daa di ba nɔbu din pahiri pia ni ayɔbu maa ni. O ni daa kuli gbubi Al-Hilal ka bɛ paai sham maa zaa yoli, lala diɛmanim maa daa ti yan naai, bɛ daa yihi o mi team maa ni ka di nyɛla bɛ nyintahi AlIttihad ni daa diba yuuni 2011 King Cup of Champions ni maa, nashaara goli July biɛɣu pishi yinika dali yuuni 2011 puuni.
=== Baniyas ===
Nashaara goli November biɛɣu pishi ni ata dali yuuni 2011, bɛ daa piigi o mi UAE Pro-League nim Baniyas SC's koochi. Baniyas nim daa dola bu pia ni yini zuɣu ka bɛ mini Sharjah be dukpuni maa tiŋli pɔi ka o daa naan yi kana, amaa o daa sɔŋ ba mi ka bɛ duna buwɔi zuɣu league daa ti yan n naai. O daa gbubi ba mi hali ni kpalinkpaa UAE President's Cup maachi maa amaa ka Al-Jazira nim daa diba. O daa gbubi la Baniyas nim ka bɛ yaɣi AFC Champions League tuuli nɔbu maa, dina n daa nyɛ club maa tuuli bɛ ni di lala maachi maa, amaa ka Al-Hilal nima, Calderón club kurili la daa diba nɔbu din pahi pia ni ayɔbu maa ni. Bɛ ni daa diba maa nyaanga, o daa yɛliya ni o mini Baniyas nim bɛ lahi yan n tum. Ka daa yi club maa ni Silimin goli May biɛɣu pihita dali yuuni 2012. Bɛ daa gbubi li mi ŋuma ŋuma ni ŋuna n yan lɛbi Persepolis nim koochi silimin goli June 2012 maa ni amaa ka bɛ daa zaŋli n ti Manuel José.
=== Bahrain national team ===
Silimin goli October biɛɣu pihita ayika dali yuuni 2012, Calderón daa lɛbila Bahrain national football team koochi, o daa zanila bɛ ni daa kari Peter Taylor so koochi tali ni la zaani. O tuuli maachi Bahrain koochi tali ni daa nyɛla bɛ mini Yemen nima, yuuni 2012 West Asian Football Federation Championship la puuni. Bɛ daa kari o mi silimin goli August biɛɣu pia ni ata dali yuuni 2013.
=== Real Betis ===
Silimin goli January biɛɣu pishi yinika dali yuuni 2014, La Liga nim daa biigi o mi ni o zani Juan Carlos Garrido zaani n lɛbi Real Betis nim koochi. O daa yila di ni lala bola maa naabu nyaanga.
=== Al-Wasl ===
Nashaara goli October yuuni 2014, Calderón daa lɛbila Al-Wasl nim koochi. O mini club maa daa dila o yibu fiila ka bɛ daa saɣiti ni o yima.
=== Qatar SC ===
Nashaara goli July dabaanu dali yuuni 2017, o daa dihila nuu ni o mini Qatar SC nim tum yuma ayi. Bɛ daa kari o mi Silimin goli November biɛɣu pishi ni ayi dali yuuni 2017.
=== Persepolis ===
Silimin goli July dahinyini dali yuuni 2019, Calderón daa lɛbila koochi n zaŋti Persepolis FC ban daa di Persian Gulf Pro League mini Iran nim Hazfi Cup maa, Branko Ivanković n daa yi nimaani n labi Al-Ahli Saudi FC ka Calderón daa zani o zaashee maa. Silimin goli January biɛɣu pia ni ayi dali yuuni 2020, o daa yila Persepolis koochi tali ni ka di nyɛla liɣiri yɛlimuɣisira zuɣu.
{| class="wikitable" style="text-align: center"
|-
!rowspan=2|Team
!rowspan=2|From
!rowspan=2|To
!colspan=8|Record
|-
!G!!W!!D!!L!!GF!!GA!!±!!Win %
|-
|align="left"|[[SM Caen]]
|align="left"|July 1997
|align="left"|May 2000
{{WDL|118|43|39|36|for=158|against=131|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Lausanne Sports]]
|align="left"|July 2003
|align="left"|December 2003
{{WDL|15|5|5|5|for=23|against=22|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Saudi Arabia]]
|align="left"|November 2004
|align="left"|December 2005
{{WDL|20|9|4|7|for=26|against=22|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Oman]]
|align="left"|April 2007
|align="left"|June 2008
{{WDL|28|13|11|4|for=34|against=27|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]
|align="left"|June 2008
|align="left"|January 2010
{{WDL|63|44|11|8|for=153|against=76|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Hilal FC|Al-Hilal]]
|align="left"|December 2010
|align="left"|July 2011
{{WDL|37|25|9|3|for=73|against=31|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Baniyas]]
|align="left"|November 2011
|align="left"|May 2012
{{WDL|24|11|7|6|for=40|against=33|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Bahrain]]
|align="left"|October 2012
|align="left"|August 2013
{{WDL|21|9|8|4|for=22|against=16|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Real Betis]]
|align="left"|January 2014
|align="left"|May 2014
{{WDL|21|6|3|12|for=23|against=37|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Wasl]]
|align="left"|October 2014
|align="left"|May 2016
{{WDL|19|7|6|6|for=32|against=31|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Qatar SC]]
|align="left"|September 2017
|align="left"|November 2017
{{WDL|9|1|1|7|for=8|against=21|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Persepolis F.C.|Persepolis]]
|align="left"|July 2019
|align="left"|January 2020<br />
{{WDL|19|14|1|4|for=24|against=7|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Khor Fakkan Club|Khor Fakkan]]
|align="left"|February 2022
|align="left"|May 2022
{{WDL|10|2|1|7|for=15|against=21|diff=yes}}
|-
!colspan=3|'''Total'''
{{WDLtot|404|189|106|109|for=636|against=476|diff=yes}}
|}
== Kpaŋmaŋ pina ==
=== As a player ===
; Real Betis
* Copa de la Liga runner-up: 1986
; Paris Saint-Germain
* Ligue 1 runners-up: 1988–89
; FC Sion
* Swiss Super League: 1991–92
* Swiss Cup: 1991
; '''Argentina'''
* FIFA World Youth Championship: 1979
* FIFA World Cup runner-up: 1990
=== As a manager ===
; Saudi Arabia
* Qualifying to the FIFA World Cup: 2006
; Al-Ittihad
* AFC Champions League runner-up: 2009
* Saudi Professional League: 2008–09
* King Cup: 2010
; Al-Hilal
* Saudi Professional League: 2010–11
* Crown Prince Cup: 2011
== Kundivihira ==
m0xnkji5lcsakayuk3sivj5lu2p4dq9
138495
138494
2026-05-31T21:16:12Z
Phasy GH
5787
Added a reference
138495
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Gabriel Calderón''' nyɛla bol'ŋmɛri so ŋun ŋmɛri tiri Real Betis.
'''Gabriel Humberto Calderón''' nyɛla bɛ ni daa dɔɣi so February gɔli dabaa ayopɔin yuuni 1960 Angentina tiŋgbanni. O nyɛla ŋun nya kooch zaŋti Agentina bolli ka o maŋmaŋ daa lahi nya ninvuɣso ŋun ŋmɛri bolli tiri lala tiim maa.
Calderón nyɛla ŋun ŋmɛ bolli nti tiim nim pam, di shɛŋa n nyɛ Argentine Racing Club de Avellaneda ni Club Atlético Independiente, Spanish Real Betis ni French Paris Saint-Germain. O daa lahi pahi Argentina bihi ban na bi paai yuun-pishi tiim shɛli ban daa gbuɣi 1979 FIFA World Youth Championship jaashee, ka daa lahi ŋmɛ 1982 FIFA World Cup din daa ŋmɛ Spain ni 1990 FIFA World Cup din daa ŋmɛ Italy yiŋa. O ni daa chɛ bolli ŋmɛbu, o daa manɛɛji tiim nima kaman Caen, Lausanne Sports nti pahi tiimnima pam ban be Middle East din gbaai Saudi Arabia national team, Omani national team, Al-Ittihad, Al-Hilal, Baniyas, Bahrain national team, Al-Wasl, Qatar SC ni Persepolis F.C. nti pahi La Liga side Real Betis.
[[File:Gabriel calderon independiente.jpg|thumb|left|150px|Calderón ni daa ŋmɛri n tiri Independiente yuuni 1983 saha]]
[[File:Gabriel Calderón.jpg|thumb|Calderón ni daa diri alizama pɔi ni bɔlli ŋmɛbu laɣingu yuuni 2007 AFC Asian Cup la saha]]
[[File:Persepolis V Pars Jam FC, 22 August 2019 1115.jpg|thumb|Calderón ni daa na be [[Persepolis F.C.|Persepolis]] yuuni 2019]]
== O piligu ==
== O boli ŋmɛbɔ ==
Calderón nyɛla bɛ ni daa dɔɣi so Nashaara goli February dabaayopɔin dali yuuni 1960 puuni, Chubut Province din be Rawson tiŋgbani ni la. Yuuni 1976 ka o daa pili o bol' ŋmɛbo tuma Club El Porvenir B Team bɔŋ la puuni, ka daa kpɛ bolli maa ŋmɛbu maŋmaŋ ni yuuni 1976.
Bɛ daa tirisi o mi n kpɛhi El Porvenir bɔŋ maa maŋmaŋ ni yuuni 1976, bɛ nini ni daa tiɣi o boli ŋmɛbo maa zuɣu, o daa yila ni n kpɛ Racing Club de Avellaneda yuun shɛli din paya maa, o daa ŋmɛla nimaani bola ŋmɛbu ŋmɛbu buta ka ŋmɛ biɛla n ti Club Atlético Lanús nim gba.
Di nyaanga, o daa ŋmɛmi n ti Club Atlético Independiente bɔŋ la bola saha buyi pɔi ka naanyi yi n labi La Liga nim polo n ti ŋme n-ti Real Betis bu kɔbiga ni pihita ni yini, ka di pɔri pihinahi yinika n-ti ba. Yuuni 1987 puuni, o daa tirisimi n chaŋ Ligue 1 Paris Saint-Germain nim sani n ti ŋme bola saha buta n ti ba. O daa nyɛla ŋun pahi PSG nim ni bola saha din pahiri ayi maa ni. Yuuni 1990 saha, o daa pahila FC Sion amaa ka daa yi n labi France n-ti ŋmɛri tiri Stade Malherbe Caen yuuni 1992 puuni. O daa lahi yila nimaani n labi Switzerland yuun shɛli din paya n-ti naagi o boli ŋmɛbo tuma FC Lausanne-Sports puuni, o ni daa nyɛ yuun pihita ni anahi.
=== O tiŋduya boli ŋmɛbo ===
Calderón daa nyɛmi n-ti Argentina bɔŋ shɛli ban bi paai pishi la ni, ka daa di yuuni 1979 FIFA World Youth Championship la. Yuuni 198, César Luis Menotti daa boli o mi tiŋ maa boli ŋmɛri bɔŋ ni. O daa pahila Denmark nim zuɣu ka bɛ mini Brazil ŋme o piligu tiŋduya bolli, ka o daa di o tiŋduya bola po' yinga la. O daa pahila yuuni 1982 FIFA World Cup din daa ŋme Spain maa, ni yuuni 1990 FIFA World Cup din daa ŋme Italy maa ni, ka daa be Diego Maradona puuni. O daa nyɛla 1990 FIFA World Cup boli ŋmɛri biŋ, ka Argentina daa paai bola maa kpalinkpaa. Lala bola maa nyaanga, o daa chɛla tiŋduya bola ŋmɛbu o ni daa nyɛ yuun pihita, o daa deei la tiŋduya kapunim pishi ni ata ka di po' yinga n-ti Argentina bɔŋ maa.
=== O tiŋduya bola ===
<table border="5" cellpadding="10">
<tr>
<th>Date</th>
<th>Venue</th>
<th>Opponent</th>
<th>Result</th>
<th>Competition</th>
<th>Goals</th>
</tr>
<tr>
<td>1987-04-02</td>
<td>Buenos Aires, Argentina</td>
<td>Denmark</td>
<td>1–0</td>
<td>Friendly</td>
<td>1</td>
</tr>
</table>
== O koochitali tuma ==
=== o koochitali piligu ===
Calderón daa pili la o bolli kpeentali tuma yuuni 1997, ka nyɛ Stade Malherbe Caen kpamba zuɣulana, o daa biɛla di puuni yuuni 1992 hali ni 1993. Bɛ daa piigi o mi ka o lɛbi Lausanne Sports kpamba zuɣulana 2003 yuuni, o ni daa na min ŋme n-ti shɛba amaa o daa niŋla bakɔi dibaanu kɔnko ka yi, bɛ ni daa bi ŋmɛri viɛnyɛla zuɣu.
=== Saudi Arabia national team ===
Calderón daa lɛbila Saudi Arabia national team koochi yuuni 2004 bahigu polo, o daa wuhi Saudi bolli bɔŋ maa viɛnyɛla ka bɛ daa di Uzbekistan pɔri ata Football World Cup 2006 din daa niŋ Riyadh din be Germany la. Saudi Arabia bolli bɔŋ maa kɔnko n daa nyɛ bolli bɔŋ shɛli so ni bi di.<ref>{{Cite web|date=2026-05-31|title=بیوگرافی کالدرون سرمربی احتمالی پرسپولیس|url=https://www.mojnews.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%88%D8%B1%D8%B2%D8%B4%DB%8C-7/285223-%D8%A8%DB%8C%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B1%D9%88%D9%86-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%B1%D8%A8%DB%8C-%D8%A7%D8%AD%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D8%B3%D9%BE%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%B3|access-date=2026-05-31|website=خبرگزاری موج|language=fa}}</ref> Calderón daa yɛliya "koochi kam niya nyɛla o boli ŋmɛriba tooi ŋme World Cup, n niŋ nintiɣili n zaŋchaŋ ti paai bahigu maa". "N niŋ suhipiɛlli pam ni ti ni paai bahigu maa dama n ni paana yaŋɔ tuuli dina n nyɛ n niya", o daa lahi pahiya.
Yaha, Nashaara goli December yuuni 2005 puuni, Calderón nyɛla Saudi Arabia Football Federation nim ni daa kari so ka di nyɛla ni o daa bi gbubi viɛnyɛla, bɛ ni daa bi kpaŋ bi maŋa yuuni 2005 West Asian Games maa ni maa, Iraq nima n daa diba ka bɛ daa zaŋ Marcos Paqueta n zali bɛ zaani.
=== Oman national team ===
Nashaara goli April dabaawɔi dali yuuni 2007, Calderón daa lɛbila Oman national football team koochi ka daa wuhi ba ka bɛ ŋme yuuni 2007 AFC Asian Cup. Oman mini Australia nima n daa pili, ka bɛ daa di pɔ' gaŋgaŋa amaa ka Thailand daa di ba pɔri ayi, ka bɛ mini ban daa di kpalinkpaa maa, Iraq nim daa ŋme ka so bi di o kpee, ka bɛ daa yihiba diɛma maa ni. Nashaara goli June biɛɣu pihita dali yuuni 2008, zaɣisila Oman national team kpamba zuɣu lana tali maa ka di nyɛla o mali la niya ni o lɛbi Saudi Al-Ittihad kpamba zuɣulana.
=== Al-Ittihad ===
Silimin goli June biɛɣu pihita dali yuuni 2008, o daa labila Saudi Arabia n-ti lɛbi Al-Ittihad koochi kpɛma. O Al-Ittihad ni bola ŋmɛbu tuuli, o daa dila Saudi Premier League nim kpalinkpaa boli shɛli bɛ mini Al-Hilal nim ni daa ŋme la, bɛ daa dila pɔri ayi ka Al-Hilal nim labisi pɔ' yinga, bɛ daa ŋme li mi King Fahad Stadium din be Riyadh la ka daa nyɛ ban dɔni tuuli ka gari Al-Hilal nim pɔri anu, ban daa pahiri ayi maa.<ref>{{Cite web|title=Saudi Arabia 2008/09|url=https://www.rsssf.org/tabless/sau09.html|access-date=2026-05-31|website=www.rsssf.org}}</ref> Yaha, bɛ daa bi lahi nya lala nasara maa tatabo bɛ diɛn shɛŋa din daa kpalim maa ni, ka bɛ daa yihiba yuuni 2008 ACL maa ni ka bɛ lahi kɔŋ King Cup of Champion kpalinkpaa maa n ti Al-Shabab nima. O bola ŋmɛbu saha din pahiri ayi mini din nyɛ bahigu AlIttihad maa ni, o team maa daa dila King Cup Champions ka di Al-Hilal nim kpalinkpaa maa ni. O daa lahi sɔŋla o team maa ka di paai yuuni 2009 AFC Champions League kpalinkpaa, bana n daa nyɛ Group A ka di Al-Shabab nim pɔri ayi ka bɛ labisi pɔ' yinga maachi shɛli din pahiri pia ni ayɔbu la puuni. Bɛ daa dila Uzbek Pakhtakor pɔri anu ka bɛ mali pɔ' yinga ka daa lahi di Nagoya Grampus pɔri anii ka bɛ mali pɔri ata, ka di che ka bɛ paai kpalinkpaa. Bɛ mini Pohang Steelers n daa zaŋ bɛ nyɔri n kpa taba Tokyo din be Japan tiŋgbani ni la ka Korea nim maa daa diba pɔri ayi ka bɛ mali pɔ' yinga ka daa dɔni buyi zuɣu. Di chira ayi nyaanga, bɛ daa karila Calderón koochi kpeentali maa ni silimin goli January biɛɣu pia ni ata dali yuuni 2010. O daa nyɛla salo ni zilisiri ni so ni ŋuna n yan lɛbi Argentina national team koochi ŋun yan gbubi Diego Maradona yuuni 2010.
=== Al-Hilal ===
Nashaara goli November dabaanu dali yuuni 2010, Calderón n daa leei Al-Hilal koochinim kpeen palo. Calderón daa zanila Eric Gerets zaani, ka o mi chanŋ n ti lɛbi Morocco national team koochi. O daa gbubi li mi ka bɛ di yuuni 2010 mini 2011 League Champions ka muɣisigu kani, ka bɛ lahi di Crown Prince Cup gba. O daa lahi gbubi li mi ka bɛ yi 2011 ACL piligu diɛma maa amaa ka Al-Ittihad din nyɛ o club kurili la daa di ba nɔbu din pahiri pia ni ayɔbu maa ni. O ni daa kuli gbubi Al-Hilal ka bɛ paai sham maa zaa yoli, lala diɛmanim maa daa ti yan naai, bɛ daa yihi o mi team maa ni ka di nyɛla bɛ nyintahi AlIttihad ni daa diba yuuni 2011 King Cup of Champions ni maa, nashaara goli July biɛɣu pishi yinika dali yuuni 2011 puuni.
=== Baniyas ===
Nashaara goli November biɛɣu pishi ni ata dali yuuni 2011, bɛ daa piigi o mi UAE Pro-League nim Baniyas SC's koochi. Baniyas nim daa dola bu pia ni yini zuɣu ka bɛ mini Sharjah be dukpuni maa tiŋli pɔi ka o daa naan yi kana, amaa o daa sɔŋ ba mi ka bɛ duna buwɔi zuɣu league daa ti yan n naai. O daa gbubi ba mi hali ni kpalinkpaa UAE President's Cup maachi maa amaa ka Al-Jazira nim daa diba. O daa gbubi la Baniyas nim ka bɛ yaɣi AFC Champions League tuuli nɔbu maa, dina n daa nyɛ club maa tuuli bɛ ni di lala maachi maa, amaa ka Al-Hilal nima, Calderón club kurili la daa diba nɔbu din pahi pia ni ayɔbu maa ni. Bɛ ni daa diba maa nyaanga, o daa yɛliya ni o mini Baniyas nim bɛ lahi yan n tum. Ka daa yi club maa ni Silimin goli May biɛɣu pihita dali yuuni 2012. Bɛ daa gbubi li mi ŋuma ŋuma ni ŋuna n yan lɛbi Persepolis nim koochi silimin goli June 2012 maa ni amaa ka bɛ daa zaŋli n ti Manuel José.
=== Bahrain national team ===
Silimin goli October biɛɣu pihita ayika dali yuuni 2012, Calderón daa lɛbila Bahrain national football team koochi, o daa zanila bɛ ni daa kari Peter Taylor so koochi tali ni la zaani. O tuuli maachi Bahrain koochi tali ni daa nyɛla bɛ mini Yemen nima, yuuni 2012 West Asian Football Federation Championship la puuni. Bɛ daa kari o mi silimin goli August biɛɣu pia ni ata dali yuuni 2013.
=== Real Betis ===
Silimin goli January biɛɣu pishi yinika dali yuuni 2014, La Liga nim daa biigi o mi ni o zani Juan Carlos Garrido zaani n lɛbi Real Betis nim koochi. O daa yila di ni lala bola maa naabu nyaanga.
=== Al-Wasl ===
Nashaara goli October yuuni 2014, Calderón daa lɛbila Al-Wasl nim koochi. O mini club maa daa dila o yibu fiila ka bɛ daa saɣiti ni o yima.
=== Qatar SC ===
Nashaara goli July dabaanu dali yuuni 2017, o daa dihila nuu ni o mini Qatar SC nim tum yuma ayi. Bɛ daa kari o mi Silimin goli November biɛɣu pishi ni ayi dali yuuni 2017.
=== Persepolis ===
Silimin goli July dahinyini dali yuuni 2019, Calderón daa lɛbila koochi n zaŋti Persepolis FC ban daa di Persian Gulf Pro League mini Iran nim Hazfi Cup maa, Branko Ivanković n daa yi nimaani n labi Al-Ahli Saudi FC ka Calderón daa zani o zaashee maa. Silimin goli January biɛɣu pia ni ayi dali yuuni 2020, o daa yila Persepolis koochi tali ni ka di nyɛla liɣiri yɛlimuɣisira zuɣu.
{| class="wikitable" style="text-align: center"
|-
!rowspan=2|Team
!rowspan=2|From
!rowspan=2|To
!colspan=8|Record
|-
!G!!W!!D!!L!!GF!!GA!!±!!Win %
|-
|align="left"|[[SM Caen]]
|align="left"|July 1997
|align="left"|May 2000
{{WDL|118|43|39|36|for=158|against=131|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Lausanne Sports]]
|align="left"|July 2003
|align="left"|December 2003
{{WDL|15|5|5|5|for=23|against=22|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Saudi Arabia]]
|align="left"|November 2004
|align="left"|December 2005
{{WDL|20|9|4|7|for=26|against=22|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Oman]]
|align="left"|April 2007
|align="left"|June 2008
{{WDL|28|13|11|4|for=34|against=27|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]
|align="left"|June 2008
|align="left"|January 2010
{{WDL|63|44|11|8|for=153|against=76|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Hilal FC|Al-Hilal]]
|align="left"|December 2010
|align="left"|July 2011
{{WDL|37|25|9|3|for=73|against=31|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Baniyas]]
|align="left"|November 2011
|align="left"|May 2012
{{WDL|24|11|7|6|for=40|against=33|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Bahrain]]
|align="left"|October 2012
|align="left"|August 2013
{{WDL|21|9|8|4|for=22|against=16|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Real Betis]]
|align="left"|January 2014
|align="left"|May 2014
{{WDL|21|6|3|12|for=23|against=37|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Wasl]]
|align="left"|October 2014
|align="left"|May 2016
{{WDL|19|7|6|6|for=32|against=31|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Qatar SC]]
|align="left"|September 2017
|align="left"|November 2017
{{WDL|9|1|1|7|for=8|against=21|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Persepolis F.C.|Persepolis]]
|align="left"|July 2019
|align="left"|January 2020<br />
{{WDL|19|14|1|4|for=24|against=7|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Khor Fakkan Club|Khor Fakkan]]
|align="left"|February 2022
|align="left"|May 2022
{{WDL|10|2|1|7|for=15|against=21|diff=yes}}
|-
!colspan=3|'''Total'''
{{WDLtot|404|189|106|109|for=636|against=476|diff=yes}}
|}
== Kpaŋmaŋ pina ==
=== As a player ===
; Real Betis
* Copa de la Liga runner-up: 1986
; Paris Saint-Germain
* Ligue 1 runners-up: 1988–89
; FC Sion
* Swiss Super League: 1991–92
* Swiss Cup: 1991
; '''Argentina'''
* FIFA World Youth Championship: 1979
* FIFA World Cup runner-up: 1990
=== As a manager ===
; Saudi Arabia
* Qualifying to the FIFA World Cup: 2006
; Al-Ittihad
* AFC Champions League runner-up: 2009
* Saudi Professional League: 2008–09
* King Cup: 2010
; Al-Hilal
* Saudi Professional League: 2010–11
* Crown Prince Cup: 2011
== Kundivihira ==
q36nyn2mamb82die4qst2jz2eyf4j4c
138496
138495
2026-05-31T21:21:55Z
Phasy GH
5787
Added a reference
138496
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Gabriel Calderón''' nyɛla bol'ŋmɛri so ŋun ŋmɛri tiri Real Betis.
'''Gabriel Humberto Calderón''' nyɛla bɛ ni daa dɔɣi so February gɔli dabaa ayopɔin yuuni 1960 Angentina tiŋgbanni. O nyɛla ŋun nya kooch zaŋti Agentina bolli ka o maŋmaŋ daa lahi nya ninvuɣso ŋun ŋmɛri bolli tiri lala tiim maa.
Calderón nyɛla ŋun ŋmɛ bolli nti tiim nim pam, di shɛŋa n nyɛ Argentine Racing Club de Avellaneda ni Club Atlético Independiente, Spanish Real Betis ni French Paris Saint-Germain. O daa lahi pahi Argentina bihi ban na bi paai yuun-pishi tiim shɛli ban daa gbuɣi 1979 FIFA World Youth Championship jaashee, ka daa lahi ŋmɛ 1982 FIFA World Cup din daa ŋmɛ Spain ni 1990 FIFA World Cup din daa ŋmɛ Italy yiŋa. O ni daa chɛ bolli ŋmɛbu, o daa manɛɛji tiim nima kaman Caen, Lausanne Sports nti pahi tiimnima pam ban be Middle East din gbaai Saudi Arabia national team, Omani national team, Al-Ittihad, Al-Hilal, Baniyas, Bahrain national team, Al-Wasl, Qatar SC ni Persepolis F.C. nti pahi La Liga side Real Betis.
[[File:Gabriel calderon independiente.jpg|thumb|left|150px|Calderón ni daa ŋmɛri n tiri Independiente yuuni 1983 saha]]
[[File:Gabriel Calderón.jpg|thumb|Calderón ni daa diri alizama pɔi ni bɔlli ŋmɛbu laɣingu yuuni 2007 AFC Asian Cup la saha]]
[[File:Persepolis V Pars Jam FC, 22 August 2019 1115.jpg|thumb|Calderón ni daa na be [[Persepolis F.C.|Persepolis]] yuuni 2019]]
== O piligu ==
== O boli ŋmɛbɔ ==
Calderón nyɛla bɛ ni daa dɔɣi so Nashaara goli February dabaayopɔin dali yuuni 1960 puuni, Chubut Province din be Rawson tiŋgbani ni la. Yuuni 1976 ka o daa pili o bol' ŋmɛbo tuma Club El Porvenir B Team bɔŋ la puuni, ka daa kpɛ bolli maa ŋmɛbu maŋmaŋ ni yuuni 1976.
Bɛ daa tirisi o mi n kpɛhi El Porvenir bɔŋ maa maŋmaŋ ni yuuni 1976, bɛ nini ni daa tiɣi o boli ŋmɛbo maa zuɣu, o daa yila ni n kpɛ Racing Club de Avellaneda yuun shɛli din paya maa, o daa ŋmɛla nimaani bola ŋmɛbu ŋmɛbu buta ka ŋmɛ biɛla n ti Club Atlético Lanús nim gba.
Di nyaanga, o daa ŋmɛmi n ti Club Atlético Independiente bɔŋ la bola saha buyi pɔi ka naanyi yi n labi La Liga nim polo n ti ŋme n-ti Real Betis bu kɔbiga ni pihita ni yini, ka di pɔri pihinahi yinika n-ti ba. Yuuni 1987 puuni, o daa tirisimi n chaŋ Ligue 1 Paris Saint-Germain nim sani n ti ŋme bola saha buta n ti ba. O daa nyɛla ŋun pahi PSG nim ni bola saha din pahiri ayi maa ni. Yuuni 1990 saha, o daa pahila FC Sion amaa ka daa yi n labi France n-ti ŋmɛri tiri Stade Malherbe Caen yuuni 1992 puuni. O daa lahi yila nimaani n labi Switzerland yuun shɛli din paya n-ti naagi o boli ŋmɛbo tuma FC Lausanne-Sports puuni, o ni daa nyɛ yuun pihita ni anahi.
=== O tiŋduya boli ŋmɛbo ===
Calderón daa nyɛmi n-ti Argentina bɔŋ shɛli ban bi paai pishi la ni, ka daa di yuuni 1979 FIFA World Youth Championship la. Yuuni 198, César Luis Menotti daa boli o mi tiŋ maa boli ŋmɛri bɔŋ ni. O daa pahila Denmark nim zuɣu ka bɛ mini Brazil ŋme o piligu tiŋduya bolli, ka o daa di o tiŋduya bola po' yinga la. O daa pahila yuuni 1982 FIFA World Cup din daa ŋme Spain maa, ni yuuni 1990 FIFA World Cup din daa ŋme Italy maa ni, ka daa be Diego Maradona puuni. O daa nyɛla 1990 FIFA World Cup boli ŋmɛri biŋ, ka Argentina daa paai bola maa kpalinkpaa. Lala bola maa nyaanga, o daa chɛla tiŋduya bola ŋmɛbu o ni daa nyɛ yuun pihita, o daa deei la tiŋduya kapunim pishi ni ata ka di po' yinga n-ti Argentina bɔŋ maa.
=== O tiŋduya bola ===
<table border="5" cellpadding="10">
<tr>
<th>Date</th>
<th>Venue</th>
<th>Opponent</th>
<th>Result</th>
<th>Competition</th>
<th>Goals</th>
</tr>
<tr>
<td>1987-04-02</td>
<td>Buenos Aires, Argentina</td>
<td>Denmark</td>
<td>1–0</td>
<td>Friendly</td>
<td>1</td>
</tr>
</table>
== O koochitali tuma ==
=== o koochitali piligu ===
Calderón daa pili la o bolli kpeentali tuma yuuni 1997, ka nyɛ Stade Malherbe Caen kpamba zuɣulana, o daa biɛla di puuni yuuni 1992 hali ni 1993. Bɛ daa piigi o mi ka o lɛbi Lausanne Sports kpamba zuɣulana 2003 yuuni, o ni daa na min ŋme n-ti shɛba amaa o daa niŋla bakɔi dibaanu kɔnko ka yi, bɛ ni daa bi ŋmɛri viɛnyɛla zuɣu.
=== Saudi Arabia national team ===
Calderón daa lɛbila Saudi Arabia national team koochi yuuni 2004 bahigu polo, o daa wuhi Saudi bolli bɔŋ maa viɛnyɛla ka bɛ daa di Uzbekistan pɔri ata Football World Cup 2006 din daa niŋ Riyadh din be Germany la. Saudi Arabia bolli bɔŋ maa kɔnko n daa nyɛ bolli bɔŋ shɛli so ni bi di.<ref>{{Cite web|date=2026-05-31|title=بیوگرافی کالدرون سرمربی احتمالی پرسپولیس|url=https://www.mojnews.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%88%D8%B1%D8%B2%D8%B4%DB%8C-7/285223-%D8%A8%DB%8C%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B1%D9%88%D9%86-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%B1%D8%A8%DB%8C-%D8%A7%D8%AD%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D8%B3%D9%BE%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%B3|access-date=2026-05-31|website=خبرگزاری موج|language=fa}}</ref> Calderón daa yɛliya "koochi kam niya nyɛla o boli ŋmɛriba tooi ŋme World Cup, n niŋ nintiɣili n zaŋchaŋ ti paai bahigu maa". "N niŋ suhipiɛlli pam ni ti ni paai bahigu maa dama n ni paana yaŋɔ tuuli dina n nyɛ n niya", o daa lahi pahiya.
Yaha, Nashaara goli December yuuni 2005 puuni, Calderón nyɛla Saudi Arabia Football Federation nim ni daa kari so ka di nyɛla ni o daa bi gbubi viɛnyɛla, bɛ ni daa bi kpaŋ bi maŋa yuuni 2005 West Asian Games maa ni maa, Iraq nima n daa diba ka bɛ daa zaŋ Marcos Paqueta n zali bɛ zaani.
=== Oman national team ===
Nashaara goli April dabaawɔi dali yuuni 2007, Calderón daa lɛbila Oman national football team koochi ka daa wuhi ba ka bɛ ŋme yuuni 2007 AFC Asian Cup. Oman mini Australia nima n daa pili, ka bɛ daa di pɔ' gaŋgaŋa amaa ka Thailand daa di ba pɔri ayi, ka bɛ mini ban daa di kpalinkpaa maa, Iraq nim daa ŋme ka so bi di o kpee, ka bɛ daa yihiba diɛma maa ni. Nashaara goli June biɛɣu pihita dali yuuni 2008, zaɣisila Oman national team kpamba zuɣu lana tali maa ka di nyɛla o mali la niya ni o lɛbi Saudi Al-Ittihad kpamba zuɣulana.
=== Al-Ittihad ===
Silimin goli June biɛɣu pihita dali yuuni 2008, o daa labila Saudi Arabia n-ti lɛbi Al-Ittihad koochi kpɛma. O Al-Ittihad ni bola ŋmɛbu tuuli, o daa dila Saudi Premier League nim kpalinkpaa boli shɛli bɛ mini Al-Hilal nim ni daa ŋme la, bɛ daa dila pɔri ayi ka Al-Hilal nim labisi pɔ' yinga, bɛ daa ŋme li mi King Fahad Stadium din be Riyadh la ka daa nyɛ ban dɔni tuuli ka gari Al-Hilal nim pɔri anu, ban daa pahiri ayi maa.<ref>{{Cite web|title=Saudi Arabia 2008/09|url=https://www.rsssf.org/tabless/sau09.html|access-date=2026-05-31|website=www.rsssf.org}}</ref> Yaha, bɛ daa bi lahi nya lala nasara maa tatabo bɛ diɛn shɛŋa din daa kpalim maa ni, ka bɛ daa yihiba yuuni 2008 ACL maa ni ka bɛ lahi kɔŋ King Cup of Champion kpalinkpaa maa n ti Al-Shabab nima. O bola ŋmɛbu saha din pahiri ayi mini din nyɛ bahigu AlIttihad maa ni, o team maa daa dila King Cup Champions ka di Al-Hilal nim kpalinkpaa maa ni. O daa lahi sɔŋla o team maa ka di paai yuuni 2009 AFC Champions League kpalinkpaa, bana n daa nyɛ Group A ka di Al-Shabab nim pɔri ayi ka bɛ labisi pɔ' yinga maachi shɛli din pahiri pia ni ayɔbu la puuni. Bɛ daa dila Uzbek Pakhtakor pɔri anu ka bɛ mali pɔ' yinga ka daa lahi di Nagoya Grampus pɔri anii ka bɛ mali pɔri ata, ka di che ka bɛ paai kpalinkpaa. Bɛ mini Pohang Steelers n daa zaŋ bɛ nyɔri n kpa taba Tokyo din be Japan tiŋgbani ni la ka Korea nim maa daa diba pɔri ayi ka bɛ mali pɔ' yinga ka daa dɔni buyi zuɣu. Di chira ayi nyaanga, bɛ daa karila Calderón koochi kpeentali maa ni silimin goli January biɛɣu pia ni ata dali yuuni 2010.<ref>{{Cite web|last=Published|first=App|date=2010-01-13|title=Saudi side Ittihad sack Calderon|url=https://www.fourfourtwo.com/news/saudi-side-ittihad-sack-calderon|access-date=2026-05-31|website=FourFourTwo|language=en}}</ref> O daa nyɛla salo ni zilisiri ni so ni ŋuna n yan lɛbi Argentina national team koochi ŋun yan gbubi Diego Maradona yuuni 2010.
=== Al-Hilal ===
Nashaara goli November dabaanu dali yuuni 2010, Calderón n daa leei Al-Hilal koochinim kpeen palo. Calderón daa zanila Eric Gerets zaani, ka o mi chanŋ n ti lɛbi Morocco national team koochi. O daa gbubi li mi ka bɛ di yuuni 2010 mini 2011 League Champions ka muɣisigu kani, ka bɛ lahi di Crown Prince Cup gba. O daa lahi gbubi li mi ka bɛ yi 2011 ACL piligu diɛma maa amaa ka Al-Ittihad din nyɛ o club kurili la daa di ba nɔbu din pahiri pia ni ayɔbu maa ni. O ni daa kuli gbubi Al-Hilal ka bɛ paai sham maa zaa yoli, lala diɛmanim maa daa ti yan naai, bɛ daa yihi o mi team maa ni ka di nyɛla bɛ nyintahi AlIttihad ni daa diba yuuni 2011 King Cup of Champions ni maa, nashaara goli July biɛɣu pishi yinika dali yuuni 2011 puuni.
=== Baniyas ===
Nashaara goli November biɛɣu pishi ni ata dali yuuni 2011, bɛ daa piigi o mi UAE Pro-League nim Baniyas SC's koochi. Baniyas nim daa dola bu pia ni yini zuɣu ka bɛ mini Sharjah be dukpuni maa tiŋli pɔi ka o daa naan yi kana, amaa o daa sɔŋ ba mi ka bɛ duna buwɔi zuɣu league daa ti yan n naai. O daa gbubi ba mi hali ni kpalinkpaa UAE President's Cup maachi maa amaa ka Al-Jazira nim daa diba. O daa gbubi la Baniyas nim ka bɛ yaɣi AFC Champions League tuuli nɔbu maa, dina n daa nyɛ club maa tuuli bɛ ni di lala maachi maa, amaa ka Al-Hilal nima, Calderón club kurili la daa diba nɔbu din pahi pia ni ayɔbu maa ni. Bɛ ni daa diba maa nyaanga, o daa yɛliya ni o mini Baniyas nim bɛ lahi yan n tum. Ka daa yi club maa ni Silimin goli May biɛɣu pihita dali yuuni 2012. Bɛ daa gbubi li mi ŋuma ŋuma ni ŋuna n yan lɛbi Persepolis nim koochi silimin goli June 2012 maa ni amaa ka bɛ daa zaŋli n ti Manuel José.
=== Bahrain national team ===
Silimin goli October biɛɣu pihita ayika dali yuuni 2012, Calderón daa lɛbila Bahrain national football team koochi, o daa zanila bɛ ni daa kari Peter Taylor so koochi tali ni la zaani. O tuuli maachi Bahrain koochi tali ni daa nyɛla bɛ mini Yemen nima, yuuni 2012 West Asian Football Federation Championship la puuni. Bɛ daa kari o mi silimin goli August biɛɣu pia ni ata dali yuuni 2013.
=== Real Betis ===
Silimin goli January biɛɣu pishi yinika dali yuuni 2014, La Liga nim daa biigi o mi ni o zani Juan Carlos Garrido zaani n lɛbi Real Betis nim koochi. O daa yila di ni lala bola maa naabu nyaanga.
=== Al-Wasl ===
Nashaara goli October yuuni 2014, Calderón daa lɛbila Al-Wasl nim koochi. O mini club maa daa dila o yibu fiila ka bɛ daa saɣiti ni o yima.
=== Qatar SC ===
Nashaara goli July dabaanu dali yuuni 2017, o daa dihila nuu ni o mini Qatar SC nim tum yuma ayi. Bɛ daa kari o mi Silimin goli November biɛɣu pishi ni ayi dali yuuni 2017.
=== Persepolis ===
Silimin goli July dahinyini dali yuuni 2019, Calderón daa lɛbila koochi n zaŋti Persepolis FC ban daa di Persian Gulf Pro League mini Iran nim Hazfi Cup maa, Branko Ivanković n daa yi nimaani n labi Al-Ahli Saudi FC ka Calderón daa zani o zaashee maa. Silimin goli January biɛɣu pia ni ayi dali yuuni 2020, o daa yila Persepolis koochi tali ni ka di nyɛla liɣiri yɛlimuɣisira zuɣu.
{| class="wikitable" style="text-align: center"
|-
!rowspan=2|Team
!rowspan=2|From
!rowspan=2|To
!colspan=8|Record
|-
!G!!W!!D!!L!!GF!!GA!!±!!Win %
|-
|align="left"|[[SM Caen]]
|align="left"|July 1997
|align="left"|May 2000
{{WDL|118|43|39|36|for=158|against=131|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Lausanne Sports]]
|align="left"|July 2003
|align="left"|December 2003
{{WDL|15|5|5|5|for=23|against=22|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Saudi Arabia]]
|align="left"|November 2004
|align="left"|December 2005
{{WDL|20|9|4|7|for=26|against=22|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Oman]]
|align="left"|April 2007
|align="left"|June 2008
{{WDL|28|13|11|4|for=34|against=27|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]
|align="left"|June 2008
|align="left"|January 2010
{{WDL|63|44|11|8|for=153|against=76|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Hilal FC|Al-Hilal]]
|align="left"|December 2010
|align="left"|July 2011
{{WDL|37|25|9|3|for=73|against=31|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Baniyas]]
|align="left"|November 2011
|align="left"|May 2012
{{WDL|24|11|7|6|for=40|against=33|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Bahrain]]
|align="left"|October 2012
|align="left"|August 2013
{{WDL|21|9|8|4|for=22|against=16|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Real Betis]]
|align="left"|January 2014
|align="left"|May 2014
{{WDL|21|6|3|12|for=23|against=37|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Wasl]]
|align="left"|October 2014
|align="left"|May 2016
{{WDL|19|7|6|6|for=32|against=31|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Qatar SC]]
|align="left"|September 2017
|align="left"|November 2017
{{WDL|9|1|1|7|for=8|against=21|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Persepolis F.C.|Persepolis]]
|align="left"|July 2019
|align="left"|January 2020<br />
{{WDL|19|14|1|4|for=24|against=7|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Khor Fakkan Club|Khor Fakkan]]
|align="left"|February 2022
|align="left"|May 2022
{{WDL|10|2|1|7|for=15|against=21|diff=yes}}
|-
!colspan=3|'''Total'''
{{WDLtot|404|189|106|109|for=636|against=476|diff=yes}}
|}
== Kpaŋmaŋ pina ==
=== As a player ===
; Real Betis
* Copa de la Liga runner-up: 1986
; Paris Saint-Germain
* Ligue 1 runners-up: 1988–89
; FC Sion
* Swiss Super League: 1991–92
* Swiss Cup: 1991
; '''Argentina'''
* FIFA World Youth Championship: 1979
* FIFA World Cup runner-up: 1990
=== As a manager ===
; Saudi Arabia
* Qualifying to the FIFA World Cup: 2006
; Al-Ittihad
* AFC Champions League runner-up: 2009
* Saudi Professional League: 2008–09
* King Cup: 2010
; Al-Hilal
* Saudi Professional League: 2010–11
* Crown Prince Cup: 2011
== Kundivihira ==
rxvz7jfe45xmdcjizyf5ykqfvx2n4fg
138498
138496
2026-05-31T21:39:00Z
Phasy GH
5787
Added a reference
138498
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Gabriel Calderón''' nyɛla bol'ŋmɛri so ŋun ŋmɛri tiri Real Betis.
'''Gabriel Humberto Calderón''' nyɛla bɛ ni daa dɔɣi so February gɔli dabaa ayopɔin yuuni 1960 Angentina tiŋgbanni. O nyɛla ŋun nya kooch zaŋti Agentina bolli ka o maŋmaŋ daa lahi nya ninvuɣso ŋun ŋmɛri bolli tiri lala tiim maa.
Calderón nyɛla ŋun ŋmɛ bolli nti tiim nim pam, di shɛŋa n nyɛ Argentine Racing Club de Avellaneda ni Club Atlético Independiente, Spanish Real Betis ni French Paris Saint-Germain. O daa lahi pahi Argentina bihi ban na bi paai yuun-pishi tiim shɛli ban daa gbuɣi 1979 FIFA World Youth Championship jaashee, ka daa lahi ŋmɛ 1982 FIFA World Cup din daa ŋmɛ Spain ni 1990 FIFA World Cup din daa ŋmɛ Italy yiŋa. O ni daa chɛ bolli ŋmɛbu, o daa manɛɛji tiim nima kaman Caen, Lausanne Sports nti pahi tiimnima pam ban be Middle East din gbaai Saudi Arabia national team, Omani national team, Al-Ittihad, Al-Hilal, Baniyas, Bahrain national team, Al-Wasl, Qatar SC ni Persepolis F.C. nti pahi La Liga side Real Betis.
[[File:Gabriel calderon independiente.jpg|thumb|left|150px|Calderón ni daa ŋmɛri n tiri Independiente yuuni 1983 saha]]
[[File:Gabriel Calderón.jpg|thumb|Calderón ni daa diri alizama pɔi ni bɔlli ŋmɛbu laɣingu yuuni 2007 AFC Asian Cup la saha]]
[[File:Persepolis V Pars Jam FC, 22 August 2019 1115.jpg|thumb|Calderón ni daa na be [[Persepolis F.C.|Persepolis]] yuuni 2019]]
== O piligu ==
== O boli ŋmɛbɔ ==
Calderón nyɛla bɛ ni daa dɔɣi so Nashaara goli February dabaayopɔin dali yuuni 1960 puuni, Chubut Province din be Rawson tiŋgbani ni la. Yuuni 1976 ka o daa pili o bol' ŋmɛbo tuma Club El Porvenir B Team bɔŋ la puuni, ka daa kpɛ bolli maa ŋmɛbu maŋmaŋ ni yuuni 1976.
Bɛ daa tirisi o mi n kpɛhi El Porvenir bɔŋ maa maŋmaŋ ni yuuni 1976, bɛ nini ni daa tiɣi o boli ŋmɛbo maa zuɣu, o daa yila ni n kpɛ Racing Club de Avellaneda yuun shɛli din paya maa, o daa ŋmɛla nimaani bola ŋmɛbu ŋmɛbu buta ka ŋmɛ biɛla n ti Club Atlético Lanús nim gba.
Di nyaanga, o daa ŋmɛmi n ti Club Atlético Independiente bɔŋ la bola saha buyi pɔi ka naanyi yi n labi La Liga nim polo n ti ŋme n-ti Real Betis bu kɔbiga ni pihita ni yini, ka di pɔri pihinahi yinika n-ti ba. Yuuni 1987 puuni, o daa tirisimi n chaŋ Ligue 1 Paris Saint-Germain nim sani n ti ŋme bola saha buta n ti ba. O daa nyɛla ŋun pahi PSG nim ni bola saha din pahiri ayi maa ni. Yuuni 1990 saha, o daa pahila FC Sion amaa ka daa yi n labi France n-ti ŋmɛri tiri Stade Malherbe Caen yuuni 1992 puuni. O daa lahi yila nimaani n labi Switzerland yuun shɛli din paya n-ti naagi o boli ŋmɛbo tuma FC Lausanne-Sports puuni, o ni daa nyɛ yuun pihita ni anahi.
=== O tiŋduya boli ŋmɛbo ===
Calderón daa nyɛmi n-ti Argentina bɔŋ shɛli ban bi paai pishi la ni, ka daa di yuuni 1979 FIFA World Youth Championship la. Yuuni 198, César Luis Menotti daa boli o mi tiŋ maa boli ŋmɛri bɔŋ ni. O daa pahila Denmark nim zuɣu ka bɛ mini Brazil ŋme o piligu tiŋduya bolli, ka o daa di o tiŋduya bola po' yinga la. O daa pahila yuuni 1982 FIFA World Cup din daa ŋme Spain maa, ni yuuni 1990 FIFA World Cup din daa ŋme Italy maa ni, ka daa be Diego Maradona puuni. O daa nyɛla 1990 FIFA World Cup boli ŋmɛri biŋ, ka Argentina daa paai bola maa kpalinkpaa. Lala bola maa nyaanga, o daa chɛla tiŋduya bola ŋmɛbu o ni daa nyɛ yuun pihita, o daa deei la tiŋduya kapunim pishi ni ata ka di po' yinga n-ti Argentina bɔŋ maa.
=== O tiŋduya bola ===
<table border="5" cellpadding="10">
<tr>
<th>Date</th>
<th>Venue</th>
<th>Opponent</th>
<th>Result</th>
<th>Competition</th>
<th>Goals</th>
</tr>
<tr>
<td>1987-04-02</td>
<td>Buenos Aires, Argentina</td>
<td>Denmark</td>
<td>1–0</td>
<td>Friendly</td>
<td>1</td>
</tr>
</table>
== O koochitali tuma ==
=== o koochitali piligu ===
Calderón daa pili la o bolli kpeentali tuma yuuni 1997, ka nyɛ Stade Malherbe Caen kpamba zuɣulana, o daa biɛla di puuni yuuni 1992 hali ni 1993. Bɛ daa piigi o mi ka o lɛbi Lausanne Sports kpamba zuɣulana 2003 yuuni, o ni daa na min ŋme n-ti shɛba amaa o daa niŋla bakɔi dibaanu kɔnko ka yi, bɛ ni daa bi ŋmɛri viɛnyɛla zuɣu.
=== Saudi Arabia national team ===
Calderón daa lɛbila Saudi Arabia national team koochi yuuni 2004 bahigu polo, o daa wuhi Saudi bolli bɔŋ maa viɛnyɛla ka bɛ daa di Uzbekistan pɔri ata Football World Cup 2006 din daa niŋ Riyadh din be Germany la. Saudi Arabia bolli bɔŋ maa kɔnko n daa nyɛ bolli bɔŋ shɛli so ni bi di.<ref>{{Cite web|date=2026-05-31|title=بیوگرافی کالدرون سرمربی احتمالی پرسپولیس|url=https://www.mojnews.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%88%D8%B1%D8%B2%D8%B4%DB%8C-7/285223-%D8%A8%DB%8C%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B1%D9%88%D9%86-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%B1%D8%A8%DB%8C-%D8%A7%D8%AD%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D8%B3%D9%BE%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%B3|access-date=2026-05-31|website=خبرگزاری موج|language=fa}}</ref> Calderón daa yɛliya "koochi kam niya nyɛla o boli ŋmɛriba tooi ŋme World Cup, n niŋ nintiɣili n zaŋchaŋ ti paai bahigu maa". "N niŋ suhipiɛlli pam ni ti ni paai bahigu maa dama n ni paana yaŋɔ tuuli dina n nyɛ n niya", o daa lahi pahiya.
Yaha, Nashaara goli December yuuni 2005 puuni, Calderón nyɛla Saudi Arabia Football Federation nim ni daa kari so ka di nyɛla ni o daa bi gbubi viɛnyɛla, bɛ ni daa bi kpaŋ bi maŋa yuuni 2005 West Asian Games maa ni maa, Iraq nima n daa diba ka bɛ daa zaŋ Marcos Paqueta n zali bɛ zaani.
=== Oman national team ===
Nashaara goli April dabaawɔi dali yuuni 2007, Calderón daa lɛbila Oman national football team koochi ka daa wuhi ba ka bɛ ŋme yuuni 2007 AFC Asian Cup. Oman mini Australia nima n daa pili, ka bɛ daa di pɔ' gaŋgaŋa amaa ka Thailand daa di ba pɔri ayi, ka bɛ mini ban daa di kpalinkpaa maa, Iraq nim daa ŋme ka so bi di o kpee, ka bɛ daa yihiba diɛma maa ni. Nashaara goli June biɛɣu pihita dali yuuni 2008, zaɣisila Oman national team kpamba zuɣu lana tali maa ka di nyɛla o mali la niya ni o lɛbi Saudi Al-Ittihad kpamba zuɣulana.
=== Al-Ittihad ===
Silimin goli June biɛɣu pihita dali yuuni 2008, o daa labila Saudi Arabia n-ti lɛbi Al-Ittihad koochi kpɛma. O Al-Ittihad ni bola ŋmɛbu tuuli, o daa dila Saudi Premier League nim kpalinkpaa boli shɛli bɛ mini Al-Hilal nim ni daa ŋme la, bɛ daa dila pɔri ayi ka Al-Hilal nim labisi pɔ' yinga, bɛ daa ŋme li mi King Fahad Stadium din be Riyadh la ka daa nyɛ ban dɔni tuuli ka gari Al-Hilal nim pɔri anu, ban daa pahiri ayi maa.<ref>{{Cite web|title=Saudi Arabia 2008/09|url=https://www.rsssf.org/tabless/sau09.html|access-date=2026-05-31|website=www.rsssf.org}}</ref> Yaha, bɛ daa bi lahi nya lala nasara maa tatabo bɛ diɛn shɛŋa din daa kpalim maa ni, ka bɛ daa yihiba yuuni 2008 ACL maa ni ka bɛ lahi kɔŋ King Cup of Champion kpalinkpaa maa n ti Al-Shabab nima. O bola ŋmɛbu saha din pahiri ayi mini din nyɛ bahigu AlIttihad maa ni, o team maa daa dila King Cup Champions ka di Al-Hilal nim kpalinkpaa maa ni. O daa lahi sɔŋla o team maa ka di paai yuuni 2009 AFC Champions League kpalinkpaa, bana n daa nyɛ Group A ka di Al-Shabab nim pɔri ayi ka bɛ labisi pɔ' yinga maachi shɛli din pahiri pia ni ayɔbu la puuni. Bɛ daa dila Uzbek Pakhtakor pɔri anu ka bɛ mali pɔ' yinga ka daa lahi di Nagoya Grampus pɔri anii ka bɛ mali pɔri ata, ka di che ka bɛ paai kpalinkpaa. Bɛ mini Pohang Steelers n daa zaŋ bɛ nyɔri n kpa taba Tokyo din be Japan tiŋgbani ni la ka Korea nim maa daa diba pɔri ayi ka bɛ mali pɔ' yinga ka daa dɔni buyi zuɣu. Di chira ayi nyaanga, bɛ daa karila Calderón koochi kpeentali maa ni silimin goli January biɛɣu pia ni ata dali yuuni 2010.<ref>{{Cite web|last=Published|first=App|date=2010-01-13|title=Saudi side Ittihad sack Calderon|url=https://www.fourfourtwo.com/news/saudi-side-ittihad-sack-calderon|access-date=2026-05-31|website=FourFourTwo|language=en}}</ref> O daa nyɛla salo ni zilisiri ni so ni ŋuna n yan lɛbi Argentina national team koochi ŋun yan gbubi Diego Maradona yuuni 2010.
=== Al-Hilal ===
Nashaara goli November dabaanu dali yuuni 2010, Calderón n daa leei Al-Hilal koochinim kpeen palo. Calderón daa zanila Eric Gerets zaani, ka o mi chanŋ n ti lɛbi Morocco national team koochi. O daa gbubi li mi ka bɛ di yuuni 2010 mini 2011 League Champions ka muɣisigu kani, ka bɛ lahi di Crown Prince Cup gba. O daa lahi gbubi li mi ka bɛ yi 2011 ACL piligu diɛma maa amaa ka Al-Ittihad din nyɛ o club kurili la daa di ba nɔbu din pahiri pia ni ayɔbu maa ni. O ni daa kuli gbubi Al-Hilal ka bɛ paai sham maa zaa yoli, lala diɛmanim maa daa ti yan naai, bɛ daa yihi o mi team maa ni ka di nyɛla bɛ nyintahi AlIttihad ni daa diba yuuni 2011 King Cup of Champions ni maa, nashaara goli July biɛɣu pishi yinika dali yuuni 2011 puuni.
=== Baniyas ===
Nashaara goli November biɛɣu pishi ni ata dali yuuni 2011, bɛ daa piigi o mi UAE Pro-League nim Baniyas SC's koochi. Baniyas nim daa dola bu pia ni yini zuɣu ka bɛ mini Sharjah be dukpuni maa tiŋli pɔi ka o daa naan yi kana, amaa o daa sɔŋ ba mi ka bɛ duna buwɔi zuɣu league daa ti yan n naai. O daa gbubi ba mi hali ni kpalinkpaa UAE President's Cup maachi maa amaa ka Al-Jazira nim daa diba. O daa gbubi la Baniyas nim ka bɛ yaɣi AFC Champions League tuuli nɔbu maa, dina n daa nyɛ club maa tuuli bɛ ni di lala maachi maa, amaa ka Al-Hilal nima, Calderón club kurili la daa diba nɔbu din pahi pia ni ayɔbu maa ni. Bɛ ni daa diba maa nyaanga, o daa yɛliya ni o mini Baniyas nim bɛ lahi yan n tum. Ka daa yi club maa ni Silimin goli May biɛɣu pihita dali yuuni 2012. Bɛ daa gbubi li mi ŋuma ŋuma ni ŋuna n yan lɛbi Persepolis nim koochi silimin goli June 2012 maa ni amaa ka bɛ daa zaŋli n ti Manuel José.
=== Bahrain national team ===
Silimin goli October biɛɣu pihita ayika dali yuuni 2012, Calderón daa lɛbila Bahrain national football team koochi, o daa zanila bɛ ni daa kari Peter Taylor so koochi tali ni la zaani.<ref>{{Citation|last=Sergi|first=Gianluca|title=Dolby, Ray (18 January 1933–12 September 2013), inventor|date=2019-09-26|url=https://doi.org/10.1093/anb/9780198606697.013.17285|work=American National Biography Online|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-860669-7|access-date=2026-05-31}}</ref> O tuuli maachi Bahrain koochi tali ni daa nyɛla bɛ mini Yemen nima, yuuni 2012 West Asian Football Federation Championship la puuni. Bɛ daa kari o mi silimin goli August biɛɣu pia ni ata dali yuuni 2013.
=== Real Betis ===
Silimin goli January biɛɣu pishi yinika dali yuuni 2014, La Liga nim daa biigi o mi ni o zani Juan Carlos Garrido zaani n lɛbi Real Betis nim koochi. O daa yila di ni lala bola maa naabu nyaanga.
=== Al-Wasl ===
Nashaara goli October yuuni 2014, Calderón daa lɛbila Al-Wasl nim koochi. O mini club maa daa dila o yibu fiila ka bɛ daa saɣiti ni o yima.
=== Qatar SC ===
Nashaara goli July dabaanu dali yuuni 2017, o daa dihila nuu ni o mini Qatar SC nim tum yuma ayi. Bɛ daa kari o mi Silimin goli November biɛɣu pishi ni ayi dali yuuni 2017.
=== Persepolis ===
Silimin goli July dahinyini dali yuuni 2019, Calderón daa lɛbila koochi n zaŋti Persepolis FC ban daa di Persian Gulf Pro League mini Iran nim Hazfi Cup maa, Branko Ivanković n daa yi nimaani n labi Al-Ahli Saudi FC ka Calderón daa zani o zaashee maa. Silimin goli January biɛɣu pia ni ayi dali yuuni 2020, o daa yila Persepolis koochi tali ni ka di nyɛla liɣiri yɛlimuɣisira zuɣu.
{| class="wikitable" style="text-align: center"
|-
!rowspan=2|Team
!rowspan=2|From
!rowspan=2|To
!colspan=8|Record
|-
!G!!W!!D!!L!!GF!!GA!!±!!Win %
|-
|align="left"|[[SM Caen]]
|align="left"|July 1997
|align="left"|May 2000
{{WDL|118|43|39|36|for=158|against=131|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Lausanne Sports]]
|align="left"|July 2003
|align="left"|December 2003
{{WDL|15|5|5|5|for=23|against=22|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Saudi Arabia]]
|align="left"|November 2004
|align="left"|December 2005
{{WDL|20|9|4|7|for=26|against=22|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Oman]]
|align="left"|April 2007
|align="left"|June 2008
{{WDL|28|13|11|4|for=34|against=27|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]
|align="left"|June 2008
|align="left"|January 2010
{{WDL|63|44|11|8|for=153|against=76|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Hilal FC|Al-Hilal]]
|align="left"|December 2010
|align="left"|July 2011
{{WDL|37|25|9|3|for=73|against=31|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Baniyas]]
|align="left"|November 2011
|align="left"|May 2012
{{WDL|24|11|7|6|for=40|against=33|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Bahrain]]
|align="left"|October 2012
|align="left"|August 2013
{{WDL|21|9|8|4|for=22|against=16|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Real Betis]]
|align="left"|January 2014
|align="left"|May 2014
{{WDL|21|6|3|12|for=23|against=37|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Wasl]]
|align="left"|October 2014
|align="left"|May 2016
{{WDL|19|7|6|6|for=32|against=31|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Qatar SC]]
|align="left"|September 2017
|align="left"|November 2017
{{WDL|9|1|1|7|for=8|against=21|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Persepolis F.C.|Persepolis]]
|align="left"|July 2019
|align="left"|January 2020<br />
{{WDL|19|14|1|4|for=24|against=7|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Khor Fakkan Club|Khor Fakkan]]
|align="left"|February 2022
|align="left"|May 2022
{{WDL|10|2|1|7|for=15|against=21|diff=yes}}
|-
!colspan=3|'''Total'''
{{WDLtot|404|189|106|109|for=636|against=476|diff=yes}}
|}
== Kpaŋmaŋ pina ==
=== As a player ===
; Real Betis
* Copa de la Liga runner-up: 1986
; Paris Saint-Germain
* Ligue 1 runners-up: 1988–89
; FC Sion
* Swiss Super League: 1991–92
* Swiss Cup: 1991
; '''Argentina'''
* FIFA World Youth Championship: 1979
* FIFA World Cup runner-up: 1990
=== As a manager ===
; Saudi Arabia
* Qualifying to the FIFA World Cup: 2006
; Al-Ittihad
* AFC Champions League runner-up: 2009
* Saudi Professional League: 2008–09
* King Cup: 2010
; Al-Hilal
* Saudi Professional League: 2010–11
* Crown Prince Cup: 2011
== Kundivihira ==
rgbw2omtmp74u57yujyu1jqqyytzvat
138500
138498
2026-05-31T21:49:24Z
Phasy GH
5787
Added a reference
138500
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Gabriel Calderón''' nyɛla bol'ŋmɛri so ŋun ŋmɛri tiri Real Betis.
'''Gabriel Humberto Calderón''' nyɛla bɛ ni daa dɔɣi so February gɔli dabaa ayopɔin yuuni 1960 Angentina tiŋgbanni. O nyɛla ŋun nya kooch zaŋti Agentina bolli ka o maŋmaŋ daa lahi nya ninvuɣso ŋun ŋmɛri bolli tiri lala tiim maa.
Calderón nyɛla ŋun ŋmɛ bolli nti tiim nim pam, di shɛŋa n nyɛ Argentine Racing Club de Avellaneda ni Club Atlético Independiente, Spanish Real Betis ni French Paris Saint-Germain. O daa lahi pahi Argentina bihi ban na bi paai yuun-pishi tiim shɛli ban daa gbuɣi 1979 FIFA World Youth Championship jaashee, ka daa lahi ŋmɛ 1982 FIFA World Cup din daa ŋmɛ Spain ni 1990 FIFA World Cup din daa ŋmɛ Italy yiŋa. O ni daa chɛ bolli ŋmɛbu, o daa manɛɛji tiim nima kaman Caen, Lausanne Sports nti pahi tiimnima pam ban be Middle East din gbaai Saudi Arabia national team, Omani national team, Al-Ittihad, Al-Hilal, Baniyas, Bahrain national team, Al-Wasl, Qatar SC ni Persepolis F.C. nti pahi La Liga side Real Betis.
[[File:Gabriel calderon independiente.jpg|thumb|left|150px|Calderón ni daa ŋmɛri n tiri Independiente yuuni 1983 saha]]
[[File:Gabriel Calderón.jpg|thumb|Calderón ni daa diri alizama pɔi ni bɔlli ŋmɛbu laɣingu yuuni 2007 AFC Asian Cup la saha]]
[[File:Persepolis V Pars Jam FC, 22 August 2019 1115.jpg|thumb|Calderón ni daa na be [[Persepolis F.C.|Persepolis]] yuuni 2019]]
== O piligu ==
== O boli ŋmɛbɔ ==
Calderón nyɛla bɛ ni daa dɔɣi so Nashaara goli February dabaayopɔin dali yuuni 1960 puuni, Chubut Province din be Rawson tiŋgbani ni la. Yuuni 1976 ka o daa pili o bol' ŋmɛbo tuma Club El Porvenir B Team bɔŋ la puuni, ka daa kpɛ bolli maa ŋmɛbu maŋmaŋ ni yuuni 1976.
Bɛ daa tirisi o mi n kpɛhi El Porvenir bɔŋ maa maŋmaŋ ni yuuni 1976, bɛ nini ni daa tiɣi o boli ŋmɛbo maa zuɣu, o daa yila ni n kpɛ Racing Club de Avellaneda yuun shɛli din paya maa, o daa ŋmɛla nimaani bola ŋmɛbu ŋmɛbu buta ka ŋmɛ biɛla n ti Club Atlético Lanús nim gba.
Di nyaanga, o daa ŋmɛmi n ti Club Atlético Independiente bɔŋ la bola saha buyi pɔi ka naanyi yi n labi La Liga nim polo n ti ŋme n-ti Real Betis bu kɔbiga ni pihita ni yini, ka di pɔri pihinahi yinika n-ti ba. Yuuni 1987 puuni, o daa tirisimi n chaŋ Ligue 1 Paris Saint-Germain nim sani n ti ŋme bola saha buta n ti ba. O daa nyɛla ŋun pahi PSG nim ni bola saha din pahiri ayi maa ni. Yuuni 1990 saha, o daa pahila FC Sion amaa ka daa yi n labi France n-ti ŋmɛri tiri Stade Malherbe Caen yuuni 1992 puuni. O daa lahi yila nimaani n labi Switzerland yuun shɛli din paya n-ti naagi o boli ŋmɛbo tuma FC Lausanne-Sports puuni, o ni daa nyɛ yuun pihita ni anahi.
=== O tiŋduya boli ŋmɛbo ===
Calderón daa nyɛmi n-ti Argentina bɔŋ shɛli ban bi paai pishi la ni, ka daa di yuuni 1979 FIFA World Youth Championship la. Yuuni 198, César Luis Menotti daa boli o mi tiŋ maa boli ŋmɛri bɔŋ ni. O daa pahila Denmark nim zuɣu ka bɛ mini Brazil ŋme o piligu tiŋduya bolli, ka o daa di o tiŋduya bola po' yinga la. O daa pahila yuuni 1982 FIFA World Cup din daa ŋme Spain maa, ni yuuni 1990 FIFA World Cup din daa ŋme Italy maa ni, ka daa be Diego Maradona puuni. O daa nyɛla 1990 FIFA World Cup boli ŋmɛri biŋ, ka Argentina daa paai bola maa kpalinkpaa. Lala bola maa nyaanga, o daa chɛla tiŋduya bola ŋmɛbu o ni daa nyɛ yuun pihita, o daa deei la tiŋduya kapunim pishi ni ata ka di po' yinga n-ti Argentina bɔŋ maa.
=== O tiŋduya bola ===
<table border="5" cellpadding="10">
<tr>
<th>Date</th>
<th>Venue</th>
<th>Opponent</th>
<th>Result</th>
<th>Competition</th>
<th>Goals</th>
</tr>
<tr>
<td>1987-04-02</td>
<td>Buenos Aires, Argentina</td>
<td>Denmark</td>
<td>1–0</td>
<td>Friendly</td>
<td>1</td>
</tr>
</table>
== O koochitali tuma ==
=== o koochitali piligu ===
Calderón daa pili la o bolli kpeentali tuma yuuni 1997, ka nyɛ Stade Malherbe Caen kpamba zuɣulana, o daa biɛla di puuni yuuni 1992 hali ni 1993. Bɛ daa piigi o mi ka o lɛbi Lausanne Sports kpamba zuɣulana 2003 yuuni, o ni daa na min ŋme n-ti shɛba amaa o daa niŋla bakɔi dibaanu kɔnko ka yi, bɛ ni daa bi ŋmɛri viɛnyɛla zuɣu.
=== Saudi Arabia national team ===
Calderón daa lɛbila Saudi Arabia national team koochi yuuni 2004 bahigu polo, o daa wuhi Saudi bolli bɔŋ maa viɛnyɛla ka bɛ daa di Uzbekistan pɔri ata Football World Cup 2006 din daa niŋ Riyadh din be Germany la. Saudi Arabia bolli bɔŋ maa kɔnko n daa nyɛ bolli bɔŋ shɛli so ni bi di.<ref>{{Cite web|date=2026-05-31|title=بیوگرافی کالدرون سرمربی احتمالی پرسپولیس|url=https://www.mojnews.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%88%D8%B1%D8%B2%D8%B4%DB%8C-7/285223-%D8%A8%DB%8C%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B1%D9%88%D9%86-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%B1%D8%A8%DB%8C-%D8%A7%D8%AD%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D8%B3%D9%BE%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%B3|access-date=2026-05-31|website=خبرگزاری موج|language=fa}}</ref> Calderón daa yɛliya "koochi kam niya nyɛla o boli ŋmɛriba tooi ŋme World Cup, n niŋ nintiɣili n zaŋchaŋ ti paai bahigu maa". "N niŋ suhipiɛlli pam ni ti ni paai bahigu maa dama n ni paana yaŋɔ tuuli dina n nyɛ n niya", o daa lahi pahiya.
Yaha, Nashaara goli December yuuni 2005 puuni, Calderón nyɛla Saudi Arabia Football Federation nim ni daa kari so ka di nyɛla ni o daa bi gbubi viɛnyɛla, bɛ ni daa bi kpaŋ bi maŋa yuuni 2005 West Asian Games maa ni maa, Iraq nima n daa diba ka bɛ daa zaŋ Marcos Paqueta n zali bɛ zaani.
=== Oman national team ===
Nashaara goli April dabaawɔi dali yuuni 2007, Calderón daa lɛbila Oman national football team koochi ka daa wuhi ba ka bɛ ŋme yuuni 2007 AFC Asian Cup. Oman mini Australia nima n daa pili, ka bɛ daa di pɔ' gaŋgaŋa amaa ka Thailand daa di ba pɔri ayi, ka bɛ mini ban daa di kpalinkpaa maa, Iraq nim daa ŋme ka so bi di o kpee, ka bɛ daa yihiba diɛma maa ni. Nashaara goli June biɛɣu pihita dali yuuni 2008, zaɣisila Oman national team kpamba zuɣu lana tali maa ka di nyɛla o mali la niya ni o lɛbi Saudi Al-Ittihad kpamba zuɣulana.
=== Al-Ittihad ===
Silimin goli June biɛɣu pihita dali yuuni 2008, o daa labila Saudi Arabia n-ti lɛbi Al-Ittihad koochi kpɛma. O Al-Ittihad ni bola ŋmɛbu tuuli, o daa dila Saudi Premier League nim kpalinkpaa boli shɛli bɛ mini Al-Hilal nim ni daa ŋme la, bɛ daa dila pɔri ayi ka Al-Hilal nim labisi pɔ' yinga, bɛ daa ŋme li mi King Fahad Stadium din be Riyadh la ka daa nyɛ ban dɔni tuuli ka gari Al-Hilal nim pɔri anu, ban daa pahiri ayi maa.<ref>{{Cite web|title=Saudi Arabia 2008/09|url=https://www.rsssf.org/tabless/sau09.html|access-date=2026-05-31|website=www.rsssf.org}}</ref> Yaha, bɛ daa bi lahi nya lala nasara maa tatabo bɛ diɛn shɛŋa din daa kpalim maa ni, ka bɛ daa yihiba yuuni 2008 ACL maa ni ka bɛ lahi kɔŋ King Cup of Champion kpalinkpaa maa n ti Al-Shabab nima. O bola ŋmɛbu saha din pahiri ayi mini din nyɛ bahigu AlIttihad maa ni, o team maa daa dila King Cup Champions ka di Al-Hilal nim kpalinkpaa maa ni. O daa lahi sɔŋla o team maa ka di paai yuuni 2009 AFC Champions League kpalinkpaa, bana n daa nyɛ Group A ka di Al-Shabab nim pɔri ayi ka bɛ labisi pɔ' yinga maachi shɛli din pahiri pia ni ayɔbu la puuni. Bɛ daa dila Uzbek Pakhtakor pɔri anu ka bɛ mali pɔ' yinga ka daa lahi di Nagoya Grampus pɔri anii ka bɛ mali pɔri ata, ka di che ka bɛ paai kpalinkpaa. Bɛ mini Pohang Steelers n daa zaŋ bɛ nyɔri n kpa taba Tokyo din be Japan tiŋgbani ni la ka Korea nim maa daa diba pɔri ayi ka bɛ mali pɔ' yinga ka daa dɔni buyi zuɣu. Di chira ayi nyaanga, bɛ daa karila Calderón koochi kpeentali maa ni silimin goli January biɛɣu pia ni ata dali yuuni 2010.<ref>{{Cite web|last=Published|first=App|date=2010-01-13|title=Saudi side Ittihad sack Calderon|url=https://www.fourfourtwo.com/news/saudi-side-ittihad-sack-calderon|access-date=2026-05-31|website=FourFourTwo|language=en}}</ref> O daa nyɛla salo ni zilisiri ni so ni ŋuna n yan lɛbi Argentina national team koochi ŋun yan gbubi Diego Maradona yuuni 2010.
=== Al-Hilal ===
Nashaara goli November dabaanu dali yuuni 2010, Calderón n daa leei Al-Hilal koochinim kpeen palo. Calderón daa zanila Eric Gerets zaani, ka o mi chanŋ n ti lɛbi Morocco national team koochi. O daa gbubi li mi ka bɛ di yuuni 2010 mini 2011 League Champions ka muɣisigu kani, ka bɛ lahi di Crown Prince Cup gba. O daa lahi gbubi li mi ka bɛ yi 2011 ACL piligu diɛma maa amaa ka Al-Ittihad din nyɛ o club kurili la daa di ba nɔbu din pahiri pia ni ayɔbu maa ni. O ni daa kuli gbubi Al-Hilal ka bɛ paai sham maa zaa yoli, lala diɛmanim maa daa ti yan naai, bɛ daa yihi o mi team maa ni ka di nyɛla bɛ nyintahi AlIttihad ni daa diba yuuni 2011 King Cup of Champions ni maa, nashaara goli July biɛɣu pishi yinika dali yuuni 2011 puuni.
=== Baniyas ===
Nashaara goli November biɛɣu pishi ni ata dali yuuni 2011, bɛ daa piigi o mi UAE Pro-League nim Baniyas SC's koochi. Baniyas nim daa dola bu pia ni yini zuɣu ka bɛ mini Sharjah be dukpuni maa tiŋli pɔi ka o daa naan yi kana, amaa o daa sɔŋ ba mi ka bɛ duna buwɔi zuɣu league daa ti yan n naai. O daa gbubi ba mi hali ni kpalinkpaa UAE President's Cup maachi maa amaa ka Al-Jazira nim daa diba. O daa gbubi la Baniyas nim ka bɛ yaɣi AFC Champions League tuuli nɔbu maa, dina n daa nyɛ club maa tuuli bɛ ni di lala maachi maa, amaa ka Al-Hilal nima, Calderón club kurili la daa diba nɔbu din pahi pia ni ayɔbu maa ni. Bɛ ni daa diba maa nyaanga, o daa yɛliya ni o mini Baniyas nim bɛ lahi yan n tum. Ka daa yi club maa ni Silimin goli May biɛɣu pihita dali yuuni 2012. Bɛ daa gbubi li mi ŋuma ŋuma ni ŋuna n yan lɛbi Persepolis nim koochi silimin goli June 2012 maa ni amaa ka bɛ daa zaŋli n ti Manuel José.
=== Bahrain national team ===
Silimin goli October biɛɣu pihita ayika dali yuuni 2012, Calderón daa lɛbila Bahrain national football team koochi, o daa zanila bɛ ni daa kari Peter Taylor so koochi tali ni la zaani.<ref>{{Citation|last=Sergi|first=Gianluca|title=Dolby, Ray (18 January 1933–12 September 2013), inventor|date=2019-09-26|url=https://doi.org/10.1093/anb/9780198606697.013.17285|work=American National Biography Online|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-860669-7|access-date=2026-05-31}}</ref> O tuuli maachi Bahrain koochi tali ni daa nyɛla bɛ mini Yemen nima, yuuni 2012 West Asian Football Federation Championship la puuni. Bɛ daa kari o mi silimin goli August biɛɣu pia ni ata dali yuuni 2013.
=== Real Betis ===
Silimin goli January biɛɣu pishi yinika dali yuuni 2014, La Liga nim daa biigi o mi ni o zani Juan Carlos Garrido zaani n lɛbi Real Betis nim koochi.<ref>{{Cite news|last=Association|first=Press|date=2014-01-19|title=Real Betis fire Juan Carlos Garrido and turn to Gabriel Humberto Calderón|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/football/2014/jan/19/real-betis-sack-coach-juan-carlos-garrido-gabriel-humberto-calderon|access-date=2026-05-31|issn=0261-3077}}</ref> O daa yila di ni lala bola maa naabu nyaanga.
=== Al-Wasl ===
Nashaara goli October yuuni 2014, Calderón daa lɛbila Al-Wasl nim koochi. O mini club maa daa dila o yibu fiila ka bɛ daa saɣiti ni o yima.
=== Qatar SC ===
Nashaara goli July dabaanu dali yuuni 2017, o daa dihila nuu ni o mini Qatar SC nim tum yuma ayi. Bɛ daa kari o mi Silimin goli November biɛɣu pishi ni ayi dali yuuni 2017.
=== Persepolis ===
Silimin goli July dahinyini dali yuuni 2019, Calderón daa lɛbila koochi n zaŋti Persepolis FC ban daa di Persian Gulf Pro League mini Iran nim Hazfi Cup maa, Branko Ivanković n daa yi nimaani n labi Al-Ahli Saudi FC ka Calderón daa zani o zaashee maa. Silimin goli January biɛɣu pia ni ayi dali yuuni 2020, o daa yila Persepolis koochi tali ni ka di nyɛla liɣiri yɛlimuɣisira zuɣu.
{| class="wikitable" style="text-align: center"
|-
!rowspan=2|Team
!rowspan=2|From
!rowspan=2|To
!colspan=8|Record
|-
!G!!W!!D!!L!!GF!!GA!!±!!Win %
|-
|align="left"|[[SM Caen]]
|align="left"|July 1997
|align="left"|May 2000
{{WDL|118|43|39|36|for=158|against=131|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Lausanne Sports]]
|align="left"|July 2003
|align="left"|December 2003
{{WDL|15|5|5|5|for=23|against=22|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Saudi Arabia]]
|align="left"|November 2004
|align="left"|December 2005
{{WDL|20|9|4|7|for=26|against=22|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Oman]]
|align="left"|April 2007
|align="left"|June 2008
{{WDL|28|13|11|4|for=34|against=27|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]
|align="left"|June 2008
|align="left"|January 2010
{{WDL|63|44|11|8|for=153|against=76|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Hilal FC|Al-Hilal]]
|align="left"|December 2010
|align="left"|July 2011
{{WDL|37|25|9|3|for=73|against=31|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Baniyas]]
|align="left"|November 2011
|align="left"|May 2012
{{WDL|24|11|7|6|for=40|against=33|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Bahrain]]
|align="left"|October 2012
|align="left"|August 2013
{{WDL|21|9|8|4|for=22|against=16|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Real Betis]]
|align="left"|January 2014
|align="left"|May 2014
{{WDL|21|6|3|12|for=23|against=37|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Wasl]]
|align="left"|October 2014
|align="left"|May 2016
{{WDL|19|7|6|6|for=32|against=31|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Qatar SC]]
|align="left"|September 2017
|align="left"|November 2017
{{WDL|9|1|1|7|for=8|against=21|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Persepolis F.C.|Persepolis]]
|align="left"|July 2019
|align="left"|January 2020<br />
{{WDL|19|14|1|4|for=24|against=7|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Khor Fakkan Club|Khor Fakkan]]
|align="left"|February 2022
|align="left"|May 2022
{{WDL|10|2|1|7|for=15|against=21|diff=yes}}
|-
!colspan=3|'''Total'''
{{WDLtot|404|189|106|109|for=636|against=476|diff=yes}}
|}
== Kpaŋmaŋ pina ==
=== As a player ===
; Real Betis
* Copa de la Liga runner-up: 1986
; Paris Saint-Germain
* Ligue 1 runners-up: 1988–89
; FC Sion
* Swiss Super League: 1991–92
* Swiss Cup: 1991
; '''Argentina'''
* FIFA World Youth Championship: 1979
* FIFA World Cup runner-up: 1990
=== As a manager ===
; Saudi Arabia
* Qualifying to the FIFA World Cup: 2006
; Al-Ittihad
* AFC Champions League runner-up: 2009
* Saudi Professional League: 2008–09
* King Cup: 2010
; Al-Hilal
* Saudi Professional League: 2010–11
* Crown Prince Cup: 2011
== Kundivihira ==
20m1kawd8ev1m6nb6p5jxu2dr2az5tu
138503
138500
2026-05-31T23:17:11Z
Phasy GH
5787
Added a reference
138503
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Gabriel Calderón''' nyɛla bol'ŋmɛri so ŋun ŋmɛri tiri Real Betis.
'''Gabriel Humberto Calderón''' nyɛla bɛ ni daa dɔɣi so February gɔli dabaa ayopɔin yuuni 1960 Angentina tiŋgbanni. O nyɛla ŋun nya kooch zaŋti Agentina bolli ka o maŋmaŋ daa lahi nya ninvuɣso ŋun ŋmɛri bolli tiri lala tiim maa.
Calderón nyɛla ŋun ŋmɛ bolli nti tiim nim pam, di shɛŋa n nyɛ Argentine Racing Club de Avellaneda ni Club Atlético Independiente, Spanish Real Betis ni French Paris Saint-Germain. O daa lahi pahi Argentina bihi ban na bi paai yuun-pishi tiim shɛli ban daa gbuɣi 1979 FIFA World Youth Championship jaashee, ka daa lahi ŋmɛ 1982 FIFA World Cup din daa ŋmɛ Spain ni 1990 FIFA World Cup din daa ŋmɛ Italy yiŋa. O ni daa chɛ bolli ŋmɛbu, o daa manɛɛji tiim nima kaman Caen, Lausanne Sports nti pahi tiimnima pam ban be Middle East din gbaai Saudi Arabia national team, Omani national team, Al-Ittihad, Al-Hilal, Baniyas, Bahrain national team, Al-Wasl, Qatar SC ni Persepolis F.C. nti pahi La Liga side Real Betis.
[[File:Gabriel calderon independiente.jpg|thumb|left|150px|Calderón ni daa ŋmɛri n tiri Independiente yuuni 1983 saha]]
[[File:Gabriel Calderón.jpg|thumb|Calderón ni daa diri alizama pɔi ni bɔlli ŋmɛbu laɣingu yuuni 2007 AFC Asian Cup la saha]]
[[File:Persepolis V Pars Jam FC, 22 August 2019 1115.jpg|thumb|Calderón ni daa na be [[Persepolis F.C.|Persepolis]] yuuni 2019]]
== O piligu ==
== O boli ŋmɛbɔ ==
Calderón nyɛla bɛ ni daa dɔɣi so Nashaara goli February dabaayopɔin dali yuuni 1960 puuni, Chubut Province din be Rawson tiŋgbani ni la. Yuuni 1976 ka o daa pili o bol' ŋmɛbo tuma Club El Porvenir B Team bɔŋ la puuni, ka daa kpɛ bolli maa ŋmɛbu maŋmaŋ ni yuuni 1976.
Bɛ daa tirisi o mi n kpɛhi El Porvenir bɔŋ maa maŋmaŋ ni yuuni 1976, bɛ nini ni daa tiɣi o boli ŋmɛbo maa zuɣu, o daa yila ni n kpɛ Racing Club de Avellaneda yuun shɛli din paya maa, o daa ŋmɛla nimaani bola ŋmɛbu ŋmɛbu buta ka ŋmɛ biɛla n ti Club Atlético Lanús nim gba.
Di nyaanga, o daa ŋmɛmi n ti Club Atlético Independiente bɔŋ la bola saha buyi pɔi ka naanyi yi n labi La Liga nim polo n ti ŋme n-ti Real Betis bu kɔbiga ni pihita ni yini, ka di pɔri pihinahi yinika n-ti ba. Yuuni 1987 puuni, o daa tirisimi n chaŋ Ligue 1 Paris Saint-Germain nim sani n ti ŋme bola saha buta n ti ba. O daa nyɛla ŋun pahi PSG nim ni bola saha din pahiri ayi maa ni. Yuuni 1990 saha, o daa pahila FC Sion amaa ka daa yi n labi France n-ti ŋmɛri tiri Stade Malherbe Caen yuuni 1992 puuni. O daa lahi yila nimaani n labi Switzerland yuun shɛli din paya n-ti naagi o boli ŋmɛbo tuma FC Lausanne-Sports puuni, o ni daa nyɛ yuun pihita ni anahi.
=== O tiŋduya boli ŋmɛbo ===
Calderón daa nyɛmi n-ti Argentina bɔŋ shɛli ban bi paai pishi la ni, ka daa di yuuni 1979 FIFA World Youth Championship la. Yuuni 198, César Luis Menotti daa boli o mi tiŋ maa boli ŋmɛri bɔŋ ni. O daa pahila Denmark nim zuɣu ka bɛ mini Brazil ŋme o piligu tiŋduya bolli, ka o daa di o tiŋduya bola po' yinga la. O daa pahila yuuni 1982 FIFA World Cup din daa ŋme Spain maa, ni yuuni 1990 FIFA World Cup din daa ŋme Italy maa ni, ka daa be Diego Maradona puuni. O daa nyɛla 1990 FIFA World Cup boli ŋmɛri biŋ, ka Argentina daa paai bola maa kpalinkpaa. Lala bola maa nyaanga, o daa chɛla tiŋduya bola ŋmɛbu o ni daa nyɛ yuun pihita, o daa deei la tiŋduya kapunim pishi ni ata ka di po' yinga n-ti Argentina bɔŋ maa.
=== O tiŋduya bola ===
<table border="5" cellpadding="10">
<tr>
<th>Date</th>
<th>Venue</th>
<th>Opponent</th>
<th>Result</th>
<th>Competition</th>
<th>Goals</th>
</tr>
<tr>
<td>1987-04-02</td>
<td>Buenos Aires, Argentina</td>
<td>Denmark</td>
<td>1–0</td>
<td>Friendly</td>
<td>1</td>
</tr>
</table>
== O koochitali tuma ==
=== o koochitali piligu ===
Calderón daa pili la o bolli kpeentali tuma yuuni 1997, ka nyɛ Stade Malherbe Caen kpamba zuɣulana, o daa biɛla di puuni yuuni 1992 hali ni 1993. Bɛ daa piigi o mi ka o lɛbi Lausanne Sports kpamba zuɣulana 2003 yuuni, o ni daa na min ŋme n-ti shɛba amaa o daa niŋla bakɔi dibaanu kɔnko ka yi, bɛ ni daa bi ŋmɛri viɛnyɛla zuɣu.
=== Saudi Arabia national team ===
Calderón daa lɛbila Saudi Arabia national team koochi yuuni 2004 bahigu polo, o daa wuhi Saudi bolli bɔŋ maa viɛnyɛla ka bɛ daa di Uzbekistan pɔri ata Football World Cup 2006 din daa niŋ Riyadh din be Germany la. Saudi Arabia bolli bɔŋ maa kɔnko n daa nyɛ bolli bɔŋ shɛli so ni bi di.<ref>{{Cite web|date=2026-05-31|title=بیوگرافی کالدرون سرمربی احتمالی پرسپولیس|url=https://www.mojnews.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%88%D8%B1%D8%B2%D8%B4%DB%8C-7/285223-%D8%A8%DB%8C%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B1%D9%88%D9%86-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%B1%D8%A8%DB%8C-%D8%A7%D8%AD%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D8%B3%D9%BE%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%B3|access-date=2026-05-31|website=خبرگزاری موج|language=fa}}</ref> Calderón daa yɛliya "koochi kam niya nyɛla o boli ŋmɛriba tooi ŋme World Cup, n niŋ nintiɣili n zaŋchaŋ ti paai bahigu maa". "N niŋ suhipiɛlli pam ni ti ni paai bahigu maa dama n ni paana yaŋɔ tuuli dina n nyɛ n niya", o daa lahi pahiya.
Yaha, Nashaara goli December yuuni 2005 puuni, Calderón nyɛla Saudi Arabia Football Federation nim ni daa kari so ka di nyɛla ni o daa bi gbubi viɛnyɛla, bɛ ni daa bi kpaŋ bi maŋa yuuni 2005 West Asian Games maa ni maa, Iraq nima n daa diba ka bɛ daa zaŋ Marcos Paqueta n zali bɛ zaani.
=== Oman national team ===
Nashaara goli April dabaawɔi dali yuuni 2007, Calderón daa lɛbila Oman national football team koochi ka daa wuhi ba ka bɛ ŋme yuuni 2007 AFC Asian Cup. Oman mini Australia nima n daa pili, ka bɛ daa di pɔ' gaŋgaŋa amaa ka Thailand daa di ba pɔri ayi, ka bɛ mini ban daa di kpalinkpaa maa, Iraq nim daa ŋme ka so bi di o kpee, ka bɛ daa yihiba diɛma maa ni. Nashaara goli June biɛɣu pihita dali yuuni 2008, zaɣisila Oman national team kpamba zuɣu lana tali maa ka di nyɛla o mali la niya ni o lɛbi Saudi Al-Ittihad kpamba zuɣulana.
=== Al-Ittihad ===
Silimin goli June biɛɣu pihita dali yuuni 2008, o daa labila Saudi Arabia n-ti lɛbi Al-Ittihad koochi kpɛma. O Al-Ittihad ni bola ŋmɛbu tuuli, o daa dila Saudi Premier League nim kpalinkpaa boli shɛli bɛ mini Al-Hilal nim ni daa ŋme la, bɛ daa dila pɔri ayi ka Al-Hilal nim labisi pɔ' yinga, bɛ daa ŋme li mi King Fahad Stadium din be Riyadh la ka daa nyɛ ban dɔni tuuli ka gari Al-Hilal nim pɔri anu, ban daa pahiri ayi maa.<ref>{{Cite web|title=Saudi Arabia 2008/09|url=https://www.rsssf.org/tabless/sau09.html|access-date=2026-05-31|website=www.rsssf.org}}</ref> Yaha, bɛ daa bi lahi nya lala nasara maa tatabo bɛ diɛn shɛŋa din daa kpalim maa ni, ka bɛ daa yihiba yuuni 2008 ACL maa ni ka bɛ lahi kɔŋ King Cup of Champion kpalinkpaa maa n ti Al-Shabab nima. O bola ŋmɛbu saha din pahiri ayi mini din nyɛ bahigu AlIttihad maa ni, o team maa daa dila King Cup Champions ka di Al-Hilal nim kpalinkpaa maa ni. O daa lahi sɔŋla o team maa ka di paai yuuni 2009 AFC Champions League kpalinkpaa, bana n daa nyɛ Group A ka di Al-Shabab nim pɔri ayi ka bɛ labisi pɔ' yinga maachi shɛli din pahiri pia ni ayɔbu la puuni. Bɛ daa dila Uzbek Pakhtakor pɔri anu ka bɛ mali pɔ' yinga ka daa lahi di Nagoya Grampus pɔri anii ka bɛ mali pɔri ata, ka di che ka bɛ paai kpalinkpaa. Bɛ mini Pohang Steelers n daa zaŋ bɛ nyɔri n kpa taba Tokyo din be Japan tiŋgbani ni la ka Korea nim maa daa diba pɔri ayi ka bɛ mali pɔ' yinga ka daa dɔni buyi zuɣu. Di chira ayi nyaanga, bɛ daa karila Calderón koochi kpeentali maa ni silimin goli January biɛɣu pia ni ata dali yuuni 2010.<ref>{{Cite web|last=Published|first=App|date=2010-01-13|title=Saudi side Ittihad sack Calderon|url=https://www.fourfourtwo.com/news/saudi-side-ittihad-sack-calderon|access-date=2026-05-31|website=FourFourTwo|language=en}}</ref> O daa nyɛla salo ni zilisiri ni so ni ŋuna n yan lɛbi Argentina national team koochi ŋun yan gbubi Diego Maradona yuuni 2010.
=== Al-Hilal ===
Nashaara goli November dabaanu dali yuuni 2010, Calderón n daa leei Al-Hilal koochinim kpeen palo. Calderón daa zanila Eric Gerets zaani, ka o mi chanŋ n ti lɛbi Morocco national team koochi. O daa gbubi li mi ka bɛ di yuuni 2010 mini 2011 League Champions ka muɣisigu kani, ka bɛ lahi di Crown Prince Cup gba. O daa lahi gbubi li mi ka bɛ yi 2011 ACL piligu diɛma maa amaa ka Al-Ittihad din nyɛ o club kurili la daa di ba nɔbu din pahiri pia ni ayɔbu maa ni. O ni daa kuli gbubi Al-Hilal ka bɛ paai sham maa zaa yoli, lala diɛmanim maa daa ti yan naai, bɛ daa yihi o mi team maa ni ka di nyɛla bɛ nyintahi AlIttihad ni daa diba yuuni 2011 King Cup of Champions ni maa, nashaara goli July biɛɣu pishi yinika dali yuuni 2011 puuni.
=== Baniyas ===
Nashaara goli November biɛɣu pishi ni ata dali yuuni 2011, bɛ daa piigi o mi UAE Pro-League nim Baniyas SC's koochi. Baniyas nim daa dola bu pia ni yini zuɣu ka bɛ mini Sharjah be dukpuni maa tiŋli pɔi ka o daa naan yi kana, amaa o daa sɔŋ ba mi ka bɛ duna buwɔi zuɣu league daa ti yan n naai. O daa gbubi ba mi hali ni kpalinkpaa UAE President's Cup maachi maa amaa ka Al-Jazira nim daa diba. O daa gbubi la Baniyas nim ka bɛ yaɣi AFC Champions League tuuli nɔbu maa, dina n daa nyɛ club maa tuuli bɛ ni di lala maachi maa, amaa ka Al-Hilal nima, Calderón club kurili la daa diba nɔbu din pahi pia ni ayɔbu maa ni. Bɛ ni daa diba maa nyaanga, o daa yɛliya ni o mini Baniyas nim bɛ lahi yan n tum. Ka daa yi club maa ni Silimin goli May biɛɣu pihita dali yuuni 2012. Bɛ daa gbubi li mi ŋuma ŋuma ni ŋuna n yan lɛbi Persepolis nim koochi silimin goli June 2012 maa ni amaa ka bɛ daa zaŋli n ti Manuel José.
=== Bahrain national team ===
Silimin goli October biɛɣu pihita ayika dali yuuni 2012, Calderón daa lɛbila Bahrain national football team koochi, o daa zanila bɛ ni daa kari Peter Taylor so koochi tali ni la zaani.<ref>{{Citation|last=Sergi|first=Gianluca|title=Dolby, Ray (18 January 1933–12 September 2013), inventor|date=2019-09-26|url=https://doi.org/10.1093/anb/9780198606697.013.17285|work=American National Biography Online|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-860669-7|access-date=2026-05-31}}</ref> O tuuli maachi Bahrain koochi tali ni daa nyɛla bɛ mini Yemen nima, yuuni 2012 West Asian Football Federation Championship la puuni. Bɛ daa kari o mi silimin goli August biɛɣu pia ni ata dali yuuni 2013.
=== Real Betis ===
Silimin goli January biɛɣu pishi yinika dali yuuni 2014, La Liga nim daa biigi o mi ni o zani Juan Carlos Garrido zaani n lɛbi Real Betis nim koochi.<ref>{{Cite news|last=Association|first=Press|date=2014-01-19|title=Real Betis fire Juan Carlos Garrido and turn to Gabriel Humberto Calderón|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/football/2014/jan/19/real-betis-sack-coach-juan-carlos-garrido-gabriel-humberto-calderon|access-date=2026-05-31|issn=0261-3077}}</ref> O daa yila di ni lala bola maa naabu nyaanga.
=== Al-Wasl ===
Nashaara goli October yuuni 2014, Calderón daa lɛbila Al-Wasl nim koochi.<ref>{{Cite web|last=Reporter|first=By Ashley Hammond, Staff|date=2018-09-16|title=Gabriel Calderon replaces Jorginho as Al Wasl coach|url=https://gulfnews.com/sport/football/gabriel-calderon-replaces-jorginho-as-al-wasl-coach-1.1398735|access-date=2026-05-31|website=Gulf News: Latest UAE news, Dubai news, Business, travel news, Dubai Gold rate, prayer time, cinema|language=en}}</ref> O mini club maa daa dila o yibu fiila ka bɛ daa saɣiti ni o yima.
=== Qatar SC ===
Nashaara goli July dabaanu dali yuuni 2017, o daa dihila nuu ni o mini Qatar SC nim tum yuma ayi. Bɛ daa kari o mi Silimin goli November biɛɣu pishi ni ayi dali yuuni 2017.
=== Persepolis ===
Silimin goli July dahinyini dali yuuni 2019, Calderón daa lɛbila koochi n zaŋti Persepolis FC ban daa di Persian Gulf Pro League mini Iran nim Hazfi Cup maa, Branko Ivanković n daa yi nimaani n labi Al-Ahli Saudi FC ka Calderón daa zani o zaashee maa. Silimin goli January biɛɣu pia ni ayi dali yuuni 2020, o daa yila Persepolis koochi tali ni ka di nyɛla liɣiri yɛlimuɣisira zuɣu.
{| class="wikitable" style="text-align: center"
|-
!rowspan=2|Team
!rowspan=2|From
!rowspan=2|To
!colspan=8|Record
|-
!G!!W!!D!!L!!GF!!GA!!±!!Win %
|-
|align="left"|[[SM Caen]]
|align="left"|July 1997
|align="left"|May 2000
{{WDL|118|43|39|36|for=158|against=131|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Lausanne Sports]]
|align="left"|July 2003
|align="left"|December 2003
{{WDL|15|5|5|5|for=23|against=22|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Saudi Arabia]]
|align="left"|November 2004
|align="left"|December 2005
{{WDL|20|9|4|7|for=26|against=22|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Oman]]
|align="left"|April 2007
|align="left"|June 2008
{{WDL|28|13|11|4|for=34|against=27|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]
|align="left"|June 2008
|align="left"|January 2010
{{WDL|63|44|11|8|for=153|against=76|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Hilal FC|Al-Hilal]]
|align="left"|December 2010
|align="left"|July 2011
{{WDL|37|25|9|3|for=73|against=31|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Baniyas]]
|align="left"|November 2011
|align="left"|May 2012
{{WDL|24|11|7|6|for=40|against=33|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Bahrain]]
|align="left"|October 2012
|align="left"|August 2013
{{WDL|21|9|8|4|for=22|against=16|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Real Betis]]
|align="left"|January 2014
|align="left"|May 2014
{{WDL|21|6|3|12|for=23|against=37|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Wasl]]
|align="left"|October 2014
|align="left"|May 2016
{{WDL|19|7|6|6|for=32|against=31|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Qatar SC]]
|align="left"|September 2017
|align="left"|November 2017
{{WDL|9|1|1|7|for=8|against=21|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Persepolis F.C.|Persepolis]]
|align="left"|July 2019
|align="left"|January 2020<br />
{{WDL|19|14|1|4|for=24|against=7|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Khor Fakkan Club|Khor Fakkan]]
|align="left"|February 2022
|align="left"|May 2022
{{WDL|10|2|1|7|for=15|against=21|diff=yes}}
|-
!colspan=3|'''Total'''
{{WDLtot|404|189|106|109|for=636|against=476|diff=yes}}
|}
== Kpaŋmaŋ pina ==
=== As a player ===
; Real Betis
* Copa de la Liga runner-up: 1986
; Paris Saint-Germain
* Ligue 1 runners-up: 1988–89
; FC Sion
* Swiss Super League: 1991–92
* Swiss Cup: 1991
; '''Argentina'''
* FIFA World Youth Championship: 1979
* FIFA World Cup runner-up: 1990
=== As a manager ===
; Saudi Arabia
* Qualifying to the FIFA World Cup: 2006
; Al-Ittihad
* AFC Champions League runner-up: 2009
* Saudi Professional League: 2008–09
* King Cup: 2010
; Al-Hilal
* Saudi Professional League: 2010–11
* Crown Prince Cup: 2011
== Kundivihira ==
ebsi1gwc8l5uc6ek2wpakm0yp9risf0
138504
138503
2026-05-31T23:25:07Z
Phasy GH
5787
Added a reference
138504
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Gabriel Calderón''' nyɛla bol'ŋmɛri so ŋun ŋmɛri tiri Real Betis.
'''Gabriel Humberto Calderón''' nyɛla bɛ ni daa dɔɣi so February gɔli dabaa ayopɔin yuuni 1960 Angentina tiŋgbanni. O nyɛla ŋun nya kooch zaŋti Agentina bolli ka o maŋmaŋ daa lahi nya ninvuɣso ŋun ŋmɛri bolli tiri lala tiim maa.
Calderón nyɛla ŋun ŋmɛ bolli nti tiim nim pam, di shɛŋa n nyɛ Argentine Racing Club de Avellaneda ni Club Atlético Independiente, Spanish Real Betis ni French Paris Saint-Germain. O daa lahi pahi Argentina bihi ban na bi paai yuun-pishi tiim shɛli ban daa gbuɣi 1979 FIFA World Youth Championship jaashee, ka daa lahi ŋmɛ 1982 FIFA World Cup din daa ŋmɛ Spain ni 1990 FIFA World Cup din daa ŋmɛ Italy yiŋa. O ni daa chɛ bolli ŋmɛbu, o daa manɛɛji tiim nima kaman Caen, Lausanne Sports nti pahi tiimnima pam ban be Middle East din gbaai Saudi Arabia national team, Omani national team, Al-Ittihad, Al-Hilal, Baniyas, Bahrain national team, Al-Wasl, Qatar SC ni Persepolis F.C. nti pahi La Liga side Real Betis.
[[File:Gabriel calderon independiente.jpg|thumb|left|150px|Calderón ni daa ŋmɛri n tiri Independiente yuuni 1983 saha]]
[[File:Gabriel Calderón.jpg|thumb|Calderón ni daa diri alizama pɔi ni bɔlli ŋmɛbu laɣingu yuuni 2007 AFC Asian Cup la saha]]
[[File:Persepolis V Pars Jam FC, 22 August 2019 1115.jpg|thumb|Calderón ni daa na be [[Persepolis F.C.|Persepolis]] yuuni 2019]]
== O piligu ==
== O boli ŋmɛbɔ ==
Calderón nyɛla bɛ ni daa dɔɣi so Nashaara goli February dabaayopɔin dali yuuni 1960 puuni, Chubut Province din be Rawson tiŋgbani ni la. Yuuni 1976 ka o daa pili o bol' ŋmɛbo tuma Club El Porvenir B Team bɔŋ la puuni, ka daa kpɛ bolli maa ŋmɛbu maŋmaŋ ni yuuni 1976.
Bɛ daa tirisi o mi n kpɛhi El Porvenir bɔŋ maa maŋmaŋ ni yuuni 1976, bɛ nini ni daa tiɣi o boli ŋmɛbo maa zuɣu, o daa yila ni n kpɛ Racing Club de Avellaneda yuun shɛli din paya maa, o daa ŋmɛla nimaani bola ŋmɛbu ŋmɛbu buta ka ŋmɛ biɛla n ti Club Atlético Lanús nim gba.
Di nyaanga, o daa ŋmɛmi n ti Club Atlético Independiente bɔŋ la bola saha buyi pɔi ka naanyi yi n labi La Liga nim polo n ti ŋme n-ti Real Betis bu kɔbiga ni pihita ni yini, ka di pɔri pihinahi yinika n-ti ba. Yuuni 1987 puuni, o daa tirisimi n chaŋ Ligue 1 Paris Saint-Germain nim sani n ti ŋme bola saha buta n ti ba. O daa nyɛla ŋun pahi PSG nim ni bola saha din pahiri ayi maa ni. Yuuni 1990 saha, o daa pahila FC Sion amaa ka daa yi n labi France n-ti ŋmɛri tiri Stade Malherbe Caen yuuni 1992 puuni. O daa lahi yila nimaani n labi Switzerland yuun shɛli din paya n-ti naagi o boli ŋmɛbo tuma FC Lausanne-Sports puuni, o ni daa nyɛ yuun pihita ni anahi.
=== O tiŋduya boli ŋmɛbo ===
Calderón daa nyɛmi n-ti Argentina bɔŋ shɛli ban bi paai pishi la ni, ka daa di yuuni 1979 FIFA World Youth Championship la. Yuuni 198, César Luis Menotti daa boli o mi tiŋ maa boli ŋmɛri bɔŋ ni. O daa pahila Denmark nim zuɣu ka bɛ mini Brazil ŋme o piligu tiŋduya bolli, ka o daa di o tiŋduya bola po' yinga la. O daa pahila yuuni 1982 FIFA World Cup din daa ŋme Spain maa, ni yuuni 1990 FIFA World Cup din daa ŋme Italy maa ni, ka daa be Diego Maradona puuni. O daa nyɛla 1990 FIFA World Cup boli ŋmɛri biŋ, ka Argentina daa paai bola maa kpalinkpaa. Lala bola maa nyaanga, o daa chɛla tiŋduya bola ŋmɛbu o ni daa nyɛ yuun pihita, o daa deei la tiŋduya kapunim pishi ni ata ka di po' yinga n-ti Argentina bɔŋ maa.
=== O tiŋduya bola ===
<table border="5" cellpadding="10">
<tr>
<th>Date</th>
<th>Venue</th>
<th>Opponent</th>
<th>Result</th>
<th>Competition</th>
<th>Goals</th>
</tr>
<tr>
<td>1987-04-02</td>
<td>Buenos Aires, Argentina</td>
<td>Denmark</td>
<td>1–0</td>
<td>Friendly</td>
<td>1</td>
</tr>
</table>
== O koochitali tuma ==
=== o koochitali piligu ===
Calderón daa pili la o bolli kpeentali tuma yuuni 1997, ka nyɛ Stade Malherbe Caen kpamba zuɣulana, o daa biɛla di puuni yuuni 1992 hali ni 1993. Bɛ daa piigi o mi ka o lɛbi Lausanne Sports kpamba zuɣulana 2003 yuuni, o ni daa na min ŋme n-ti shɛba amaa o daa niŋla bakɔi dibaanu kɔnko ka yi, bɛ ni daa bi ŋmɛri viɛnyɛla zuɣu.
=== Saudi Arabia national team ===
Calderón daa lɛbila Saudi Arabia national team koochi yuuni 2004 bahigu polo, o daa wuhi Saudi bolli bɔŋ maa viɛnyɛla ka bɛ daa di Uzbekistan pɔri ata Football World Cup 2006 din daa niŋ Riyadh din be Germany la. Saudi Arabia bolli bɔŋ maa kɔnko n daa nyɛ bolli bɔŋ shɛli so ni bi di.<ref>{{Cite web|date=2026-05-31|title=بیوگرافی کالدرون سرمربی احتمالی پرسپولیس|url=https://www.mojnews.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%88%D8%B1%D8%B2%D8%B4%DB%8C-7/285223-%D8%A8%DB%8C%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B1%D9%88%D9%86-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%B1%D8%A8%DB%8C-%D8%A7%D8%AD%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D8%B3%D9%BE%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%B3|access-date=2026-05-31|website=خبرگزاری موج|language=fa}}</ref> Calderón daa yɛliya "koochi kam niya nyɛla o boli ŋmɛriba tooi ŋme World Cup, n niŋ nintiɣili n zaŋchaŋ ti paai bahigu maa". "N niŋ suhipiɛlli pam ni ti ni paai bahigu maa dama n ni paana yaŋɔ tuuli dina n nyɛ n niya", o daa lahi pahiya.
Yaha, Nashaara goli December yuuni 2005 puuni, Calderón nyɛla Saudi Arabia Football Federation nim ni daa kari so ka di nyɛla ni o daa bi gbubi viɛnyɛla, bɛ ni daa bi kpaŋ bi maŋa yuuni 2005 West Asian Games maa ni maa, Iraq nima n daa diba ka bɛ daa zaŋ Marcos Paqueta n zali bɛ zaani.
=== Oman national team ===
Nashaara goli April dabaawɔi dali yuuni 2007, Calderón daa lɛbila Oman national football team koochi ka daa wuhi ba ka bɛ ŋme yuuni 2007 AFC Asian Cup. Oman mini Australia nima n daa pili, ka bɛ daa di pɔ' gaŋgaŋa amaa ka Thailand daa di ba pɔri ayi, ka bɛ mini ban daa di kpalinkpaa maa, Iraq nim daa ŋme ka so bi di o kpee, ka bɛ daa yihiba diɛma maa ni. Nashaara goli June biɛɣu pihita dali yuuni 2008, zaɣisila Oman national team kpamba zuɣu lana tali maa ka di nyɛla o mali la niya ni o lɛbi Saudi Al-Ittihad kpamba zuɣulana.
=== Al-Ittihad ===
Silimin goli June biɛɣu pihita dali yuuni 2008, o daa labila Saudi Arabia n-ti lɛbi Al-Ittihad koochi kpɛma. O Al-Ittihad ni bola ŋmɛbu tuuli, o daa dila Saudi Premier League nim kpalinkpaa boli shɛli bɛ mini Al-Hilal nim ni daa ŋme la, bɛ daa dila pɔri ayi ka Al-Hilal nim labisi pɔ' yinga, bɛ daa ŋme li mi King Fahad Stadium din be Riyadh la ka daa nyɛ ban dɔni tuuli ka gari Al-Hilal nim pɔri anu, ban daa pahiri ayi maa.<ref>{{Cite web|title=Saudi Arabia 2008/09|url=https://www.rsssf.org/tabless/sau09.html|access-date=2026-05-31|website=www.rsssf.org}}</ref> Yaha, bɛ daa bi lahi nya lala nasara maa tatabo bɛ diɛn shɛŋa din daa kpalim maa ni, ka bɛ daa yihiba yuuni 2008 ACL maa ni ka bɛ lahi kɔŋ King Cup of Champion kpalinkpaa maa n ti Al-Shabab nima. O bola ŋmɛbu saha din pahiri ayi mini din nyɛ bahigu AlIttihad maa ni, o team maa daa dila King Cup Champions ka di Al-Hilal nim kpalinkpaa maa ni. O daa lahi sɔŋla o team maa ka di paai yuuni 2009 AFC Champions League kpalinkpaa, bana n daa nyɛ Group A ka di Al-Shabab nim pɔri ayi ka bɛ labisi pɔ' yinga maachi shɛli din pahiri pia ni ayɔbu la puuni. Bɛ daa dila Uzbek Pakhtakor pɔri anu ka bɛ mali pɔ' yinga ka daa lahi di Nagoya Grampus pɔri anii ka bɛ mali pɔri ata, ka di che ka bɛ paai kpalinkpaa. Bɛ mini Pohang Steelers n daa zaŋ bɛ nyɔri n kpa taba Tokyo din be Japan tiŋgbani ni la ka Korea nim maa daa diba pɔri ayi ka bɛ mali pɔ' yinga ka daa dɔni buyi zuɣu. Di chira ayi nyaanga, bɛ daa karila Calderón koochi kpeentali maa ni silimin goli January biɛɣu pia ni ata dali yuuni 2010.<ref>{{Cite web|last=Published|first=App|date=2010-01-13|title=Saudi side Ittihad sack Calderon|url=https://www.fourfourtwo.com/news/saudi-side-ittihad-sack-calderon|access-date=2026-05-31|website=FourFourTwo|language=en}}</ref> O daa nyɛla salo ni zilisiri ni so ni ŋuna n yan lɛbi Argentina national team koochi ŋun yan gbubi Diego Maradona yuuni 2010.
=== Al-Hilal ===
Nashaara goli November dabaanu dali yuuni 2010, Calderón n daa leei Al-Hilal koochinim kpeen palo. Calderón daa zanila Eric Gerets zaani, ka o mi chanŋ n ti lɛbi Morocco national team koochi. O daa gbubi li mi ka bɛ di yuuni 2010 mini 2011 League Champions ka muɣisigu kani, ka bɛ lahi di Crown Prince Cup gba. O daa lahi gbubi li mi ka bɛ yi 2011 ACL piligu diɛma maa amaa ka Al-Ittihad din nyɛ o club kurili la daa di ba nɔbu din pahiri pia ni ayɔbu maa ni. O ni daa kuli gbubi Al-Hilal ka bɛ paai sham maa zaa yoli, lala diɛmanim maa daa ti yan naai, bɛ daa yihi o mi team maa ni ka di nyɛla bɛ nyintahi AlIttihad ni daa diba yuuni 2011 King Cup of Champions ni maa, nashaara goli July biɛɣu pishi yinika dali yuuni 2011 puuni.
=== Baniyas ===
Nashaara goli November biɛɣu pishi ni ata dali yuuni 2011, bɛ daa piigi o mi UAE Pro-League nim Baniyas SC's koochi. Baniyas nim daa dola bu pia ni yini zuɣu ka bɛ mini Sharjah be dukpuni maa tiŋli pɔi ka o daa naan yi kana, amaa o daa sɔŋ ba mi ka bɛ duna buwɔi zuɣu league daa ti yan n naai. O daa gbubi ba mi hali ni kpalinkpaa UAE President's Cup maachi maa amaa ka Al-Jazira nim daa diba. O daa gbubi la Baniyas nim ka bɛ yaɣi AFC Champions League tuuli nɔbu maa, dina n daa nyɛ club maa tuuli bɛ ni di lala maachi maa, amaa ka Al-Hilal nima, Calderón club kurili la daa diba nɔbu din pahi pia ni ayɔbu maa ni. Bɛ ni daa diba maa nyaanga, o daa yɛliya ni o mini Baniyas nim bɛ lahi yan n tum. Ka daa yi club maa ni Silimin goli May biɛɣu pihita dali yuuni 2012. Bɛ daa gbubi li mi ŋuma ŋuma ni ŋuna n yan lɛbi Persepolis nim koochi silimin goli June 2012 maa ni amaa ka bɛ daa zaŋli n ti Manuel José.
=== Bahrain national team ===
Silimin goli October biɛɣu pihita ayika dali yuuni 2012, Calderón daa lɛbila Bahrain national football team koochi, o daa zanila bɛ ni daa kari Peter Taylor so koochi tali ni la zaani.<ref>{{Citation|last=Sergi|first=Gianluca|title=Dolby, Ray (18 January 1933–12 September 2013), inventor|date=2019-09-26|url=https://doi.org/10.1093/anb/9780198606697.013.17285|work=American National Biography Online|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-860669-7|access-date=2026-05-31}}</ref> O tuuli maachi Bahrain koochi tali ni daa nyɛla bɛ mini Yemen nima, yuuni 2012 West Asian Football Federation Championship la puuni. Bɛ daa kari o mi silimin goli August biɛɣu pia ni ata dali yuuni 2013.
=== Real Betis ===
Silimin goli January biɛɣu pishi yinika dali yuuni 2014, La Liga nim daa biigi o mi ni o zani Juan Carlos Garrido zaani n lɛbi Real Betis nim koochi.<ref>{{Cite news|last=Association|first=Press|date=2014-01-19|title=Real Betis fire Juan Carlos Garrido and turn to Gabriel Humberto Calderón|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/football/2014/jan/19/real-betis-sack-coach-juan-carlos-garrido-gabriel-humberto-calderon|access-date=2026-05-31|issn=0261-3077}}</ref> O daa yila di ni lala bola maa naabu nyaanga.
=== Al-Wasl ===
Nashaara goli October yuuni 2014, Calderón daa lɛbila Al-Wasl nim koochi.<ref>{{Cite web|last=Reporter|first=By Ashley Hammond, Staff|date=2018-09-16|title=Gabriel Calderon replaces Jorginho as Al Wasl coach|url=https://gulfnews.com/sport/football/gabriel-calderon-replaces-jorginho-as-al-wasl-coach-1.1398735|access-date=2026-05-31|website=Gulf News: Latest UAE news, Dubai news, Business, travel news, Dubai Gold rate, prayer time, cinema|language=en}}</ref> O mini club maa daa dila o yibu fiila ka bɛ daa saɣiti ni o yima.
=== Qatar SC ===
Nashaara goli July dabaanu dali yuuni 2017, o daa dihila nuu ni o mini Qatar SC nim tum yuma ayi. Bɛ daa kari o mi Silimin goli November biɛɣu pishi ni ayi dali yuuni 2017.
=== Persepolis ===
Silimin goli July dahinyini dali yuuni 2019, Calderón daa lɛbila koochi n zaŋti Persepolis FC ban daa di Persian Gulf Pro League mini Iran nim Hazfi Cup maa, Branko Ivanković n daa yi nimaani n labi Al-Ahli Saudi FC ka Calderón daa zani o zaashee maa.<ref>{{Cite web|date=2019-07-01|title=Gabriel Calderon officially named Persepolis coach|url=https://www.tehrantimes.com/news/437633/Gabriel-Calderon-officially-named-Persepolis-coach|access-date=2026-05-31|website=Tehran Times|language=en}}</ref> Silimin goli January biɛɣu pia ni ayi dali yuuni 2020, o daa yila Persepolis koochi tali ni ka di nyɛla liɣiri yɛlimuɣisira zuɣu.
{| class="wikitable" style="text-align: center"
|-
!rowspan=2|Team
!rowspan=2|From
!rowspan=2|To
!colspan=8|Record
|-
!G!!W!!D!!L!!GF!!GA!!±!!Win %
|-
|align="left"|[[SM Caen]]
|align="left"|July 1997
|align="left"|May 2000
{{WDL|118|43|39|36|for=158|against=131|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Lausanne Sports]]
|align="left"|July 2003
|align="left"|December 2003
{{WDL|15|5|5|5|for=23|against=22|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Saudi Arabia]]
|align="left"|November 2004
|align="left"|December 2005
{{WDL|20|9|4|7|for=26|against=22|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Oman]]
|align="left"|April 2007
|align="left"|June 2008
{{WDL|28|13|11|4|for=34|against=27|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]
|align="left"|June 2008
|align="left"|January 2010
{{WDL|63|44|11|8|for=153|against=76|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Hilal FC|Al-Hilal]]
|align="left"|December 2010
|align="left"|July 2011
{{WDL|37|25|9|3|for=73|against=31|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Baniyas]]
|align="left"|November 2011
|align="left"|May 2012
{{WDL|24|11|7|6|for=40|against=33|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Bahrain]]
|align="left"|October 2012
|align="left"|August 2013
{{WDL|21|9|8|4|for=22|against=16|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Real Betis]]
|align="left"|January 2014
|align="left"|May 2014
{{WDL|21|6|3|12|for=23|against=37|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Wasl]]
|align="left"|October 2014
|align="left"|May 2016
{{WDL|19|7|6|6|for=32|against=31|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Qatar SC]]
|align="left"|September 2017
|align="left"|November 2017
{{WDL|9|1|1|7|for=8|against=21|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Persepolis F.C.|Persepolis]]
|align="left"|July 2019
|align="left"|January 2020<br />
{{WDL|19|14|1|4|for=24|against=7|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Khor Fakkan Club|Khor Fakkan]]
|align="left"|February 2022
|align="left"|May 2022
{{WDL|10|2|1|7|for=15|against=21|diff=yes}}
|-
!colspan=3|'''Total'''
{{WDLtot|404|189|106|109|for=636|against=476|diff=yes}}
|}
== Kpaŋmaŋ pina ==
=== As a player ===
; Real Betis
* Copa de la Liga runner-up: 1986
; Paris Saint-Germain
* Ligue 1 runners-up: 1988–89
; FC Sion
* Swiss Super League: 1991–92
* Swiss Cup: 1991
; '''Argentina'''
* FIFA World Youth Championship: 1979
* FIFA World Cup runner-up: 1990
=== As a manager ===
; Saudi Arabia
* Qualifying to the FIFA World Cup: 2006
; Al-Ittihad
* AFC Champions League runner-up: 2009
* Saudi Professional League: 2008–09
* King Cup: 2010
; Al-Hilal
* Saudi Professional League: 2010–11
* Crown Prince Cup: 2011
== Kundivihira ==
3a0u9e6p79omp8vlwxihxgj5rzb6p5p
138505
138504
2026-05-31T23:28:49Z
Phasy GH
5787
Edited a text
138505
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Gabriel Calderón''' nyɛla bol'ŋmɛri so ŋun ŋmɛri tiri Real Betis.
'''Gabriel Humberto Calderón''' nyɛla bɛ ni daa dɔɣi so February gɔli dabaa ayopɔin yuuni 1960 Angentina tiŋgbanni. O nyɛla ŋun nya kooch zaŋti Agentina bolli ka o maŋmaŋ daa lahi nya ninvuɣso ŋun ŋmɛri bolli tiri lala tiim maa.
Calderón nyɛla ŋun ŋmɛ bolli nti tiim nim pam, di shɛŋa n nyɛ Argentine Racing Club de Avellaneda ni Club Atlético Independiente, Spanish Real Betis ni French Paris Saint-Germain. O daa lahi pahi Argentina bihi ban na bi paai yuun-pishi tiim shɛli ban daa gbuɣi 1979 FIFA World Youth Championship jaashee, ka daa lahi ŋmɛ 1982 FIFA World Cup din daa ŋmɛ Spain ni 1990 FIFA World Cup din daa ŋmɛ Italy yiŋa. O ni daa chɛ bolli ŋmɛbu, o daa manɛɛji tiim nima kaman Caen, Lausanne Sports nti pahi tiimnima pam ban be Middle East din gbaai Saudi Arabia national team, Omani national team, Al-Ittihad, Al-Hilal, Baniyas, Bahrain national team, Al-Wasl, Qatar SC ni Persepolis F.C. nti pahi La Liga side Real Betis.
[[File:Gabriel calderon independiente.jpg|thumb|left|150px|Calderón ni daa ŋmɛri n tiri Independiente yuuni 1983 saha]]
[[File:Gabriel Calderón.jpg|thumb|Calderón ni daa diri alizama pɔi ni bɔlli ŋmɛbu laɣingu yuuni 2007 AFC Asian Cup la saha]]
== O boli ŋmɛbɔ ==
Calderón nyɛla bɛ ni daa dɔɣi so Nashaara goli February dabaayopɔin dali yuuni 1960 puuni, Chubut Province din be Rawson tiŋgbani ni la. Yuuni 1976 ka o daa pili o bol' ŋmɛbo tuma Club El Porvenir B Team bɔŋ la puuni, ka daa kpɛ bolli maa ŋmɛbu maŋmaŋ ni yuuni 1976.
Bɛ daa tirisi o mi n kpɛhi El Porvenir bɔŋ maa maŋmaŋ ni yuuni 1976, bɛ nini ni daa tiɣi o boli ŋmɛbo maa zuɣu, o daa yila ni n kpɛ Racing Club de Avellaneda yuun shɛli din paya maa, o daa ŋmɛla nimaani bola ŋmɛbu ŋmɛbu buta ka ŋmɛ biɛla n ti Club Atlético Lanús nim gba.
Di nyaanga, o daa ŋmɛmi n ti Club Atlético Independiente bɔŋ la bola saha buyi pɔi ka naanyi yi n labi La Liga nim polo n ti ŋme n-ti Real Betis bu kɔbiga ni pihita ni yini, ka di pɔri pihinahi yinika n-ti ba. Yuuni 1987 puuni, o daa tirisimi n chaŋ Ligue 1 Paris Saint-Germain nim sani n ti ŋme bola saha buta n ti ba. O daa nyɛla ŋun pahi PSG nim ni bola saha din pahiri ayi maa ni. Yuuni 1990 saha, o daa pahila FC Sion amaa ka daa yi n labi France n-ti ŋmɛri tiri Stade Malherbe Caen yuuni 1992 puuni. O daa lahi yila nimaani n labi Switzerland yuun shɛli din paya n-ti naagi o boli ŋmɛbo tuma FC Lausanne-Sports puuni, o ni daa nyɛ yuun pihita ni anahi.
=== O tiŋduya boli ŋmɛbo ===
Calderón daa nyɛmi n-ti Argentina bɔŋ shɛli ban bi paai pishi la ni, ka daa di yuuni 1979 FIFA World Youth Championship la. Yuuni 198, César Luis Menotti daa boli o mi tiŋ maa boli ŋmɛri bɔŋ ni. O daa pahila Denmark nim zuɣu ka bɛ mini Brazil ŋme o piligu tiŋduya bolli, ka o daa di o tiŋduya bola po' yinga la. O daa pahila yuuni 1982 FIFA World Cup din daa ŋme Spain maa, ni yuuni 1990 FIFA World Cup din daa ŋme Italy maa ni, ka daa be Diego Maradona puuni. O daa nyɛla 1990 FIFA World Cup boli ŋmɛri biŋ, ka Argentina daa paai bola maa kpalinkpaa. Lala bola maa nyaanga, o daa chɛla tiŋduya bola ŋmɛbu o ni daa nyɛ yuun pihita, o daa deei la tiŋduya kapunim pishi ni ata ka di po' yinga n-ti Argentina bɔŋ maa.
=== O tiŋduya bola ===
<table border="5" cellpadding="10">
<tr>
<th>Date</th>
<th>Venue</th>
<th>Opponent</th>
<th>Result</th>
<th>Competition</th>
<th>Goals</th>
</tr>
<tr>
<td>1987-04-02</td>
<td>Buenos Aires, Argentina</td>
<td>Denmark</td>
<td>1–0</td>
<td>Friendly</td>
<td>1</td>
</tr>
</table>
== O koochitali tuma ==
=== o koochitali piligu ===
Calderón daa pili la o bolli kpeentali tuma yuuni 1997, ka nyɛ Stade Malherbe Caen kpamba zuɣulana, o daa biɛla di puuni yuuni 1992 hali ni 1993. Bɛ daa piigi o mi ka o lɛbi Lausanne Sports kpamba zuɣulana 2003 yuuni, o ni daa na min ŋme n-ti shɛba amaa o daa niŋla bakɔi dibaanu kɔnko ka yi, bɛ ni daa bi ŋmɛri viɛnyɛla zuɣu.
=== Saudi Arabia national team ===
Calderón daa lɛbila Saudi Arabia national team koochi yuuni 2004 bahigu polo, o daa wuhi Saudi bolli bɔŋ maa viɛnyɛla ka bɛ daa di Uzbekistan pɔri ata Football World Cup 2006 din daa niŋ Riyadh din be Germany la. Saudi Arabia bolli bɔŋ maa kɔnko n daa nyɛ bolli bɔŋ shɛli so ni bi di.<ref>{{Cite web|date=2026-05-31|title=بیوگرافی کالدرون سرمربی احتمالی پرسپولیس|url=https://www.mojnews.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%88%D8%B1%D8%B2%D8%B4%DB%8C-7/285223-%D8%A8%DB%8C%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B1%D9%88%D9%86-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%B1%D8%A8%DB%8C-%D8%A7%D8%AD%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D8%B3%D9%BE%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%B3|access-date=2026-05-31|website=خبرگزاری موج|language=fa}}</ref> Calderón daa yɛliya "koochi kam niya nyɛla o boli ŋmɛriba tooi ŋme World Cup, n niŋ nintiɣili n zaŋchaŋ ti paai bahigu maa". "N niŋ suhipiɛlli pam ni ti ni paai bahigu maa dama n ni paana yaŋɔ tuuli dina n nyɛ n niya", o daa lahi pahiya.
Yaha, Nashaara goli December yuuni 2005 puuni, Calderón nyɛla Saudi Arabia Football Federation nim ni daa kari so ka di nyɛla ni o daa bi gbubi viɛnyɛla, bɛ ni daa bi kpaŋ bi maŋa yuuni 2005 West Asian Games maa ni maa, Iraq nima n daa diba ka bɛ daa zaŋ Marcos Paqueta n zali bɛ zaani.
=== Oman national team ===
Nashaara goli April dabaawɔi dali yuuni 2007, Calderón daa lɛbila Oman national football team koochi ka daa wuhi ba ka bɛ ŋme yuuni 2007 AFC Asian Cup. Oman mini Australia nima n daa pili, ka bɛ daa di pɔ' gaŋgaŋa amaa ka Thailand daa di ba pɔri ayi, ka bɛ mini ban daa di kpalinkpaa maa, Iraq nim daa ŋme ka so bi di o kpee, ka bɛ daa yihiba diɛma maa ni. Nashaara goli June biɛɣu pihita dali yuuni 2008, zaɣisila Oman national team kpamba zuɣu lana tali maa ka di nyɛla o mali la niya ni o lɛbi Saudi Al-Ittihad kpamba zuɣulana.
=== Al-Ittihad ===
Silimin goli June biɛɣu pihita dali yuuni 2008, o daa labila Saudi Arabia n-ti lɛbi Al-Ittihad koochi kpɛma. O Al-Ittihad ni bola ŋmɛbu tuuli, o daa dila Saudi Premier League nim kpalinkpaa boli shɛli bɛ mini Al-Hilal nim ni daa ŋme la, bɛ daa dila pɔri ayi ka Al-Hilal nim labisi pɔ' yinga, bɛ daa ŋme li mi King Fahad Stadium din be Riyadh la ka daa nyɛ ban dɔni tuuli ka gari Al-Hilal nim pɔri anu, ban daa pahiri ayi maa.<ref>{{Cite web|title=Saudi Arabia 2008/09|url=https://www.rsssf.org/tabless/sau09.html|access-date=2026-05-31|website=www.rsssf.org}}</ref> Yaha, bɛ daa bi lahi nya lala nasara maa tatabo bɛ diɛn shɛŋa din daa kpalim maa ni, ka bɛ daa yihiba yuuni 2008 ACL maa ni ka bɛ lahi kɔŋ King Cup of Champion kpalinkpaa maa n ti Al-Shabab nima. O bola ŋmɛbu saha din pahiri ayi mini din nyɛ bahigu AlIttihad maa ni, o team maa daa dila King Cup Champions ka di Al-Hilal nim kpalinkpaa maa ni. O daa lahi sɔŋla o team maa ka di paai yuuni 2009 AFC Champions League kpalinkpaa, bana n daa nyɛ Group A ka di Al-Shabab nim pɔri ayi ka bɛ labisi pɔ' yinga maachi shɛli din pahiri pia ni ayɔbu la puuni. Bɛ daa dila Uzbek Pakhtakor pɔri anu ka bɛ mali pɔ' yinga ka daa lahi di Nagoya Grampus pɔri anii ka bɛ mali pɔri ata, ka di che ka bɛ paai kpalinkpaa. Bɛ mini Pohang Steelers n daa zaŋ bɛ nyɔri n kpa taba Tokyo din be Japan tiŋgbani ni la ka Korea nim maa daa diba pɔri ayi ka bɛ mali pɔ' yinga ka daa dɔni buyi zuɣu. Di chira ayi nyaanga, bɛ daa karila Calderón koochi kpeentali maa ni silimin goli January biɛɣu pia ni ata dali yuuni 2010.<ref>{{Cite web|last=Published|first=App|date=2010-01-13|title=Saudi side Ittihad sack Calderon|url=https://www.fourfourtwo.com/news/saudi-side-ittihad-sack-calderon|access-date=2026-05-31|website=FourFourTwo|language=en}}</ref> O daa nyɛla salo ni zilisiri ni so ni ŋuna n yan lɛbi Argentina national team koochi ŋun yan gbubi Diego Maradona yuuni 2010.
=== Al-Hilal ===
Nashaara goli November dabaanu dali yuuni 2010, Calderón n daa leei Al-Hilal koochinim kpeen palo. Calderón daa zanila Eric Gerets zaani, ka o mi chanŋ n ti lɛbi Morocco national team koochi. O daa gbubi li mi ka bɛ di yuuni 2010 mini 2011 League Champions ka muɣisigu kani, ka bɛ lahi di Crown Prince Cup gba. O daa lahi gbubi li mi ka bɛ yi 2011 ACL piligu diɛma maa amaa ka Al-Ittihad din nyɛ o club kurili la daa di ba nɔbu din pahiri pia ni ayɔbu maa ni. O ni daa kuli gbubi Al-Hilal ka bɛ paai sham maa zaa yoli, lala diɛmanim maa daa ti yan naai, bɛ daa yihi o mi team maa ni ka di nyɛla bɛ nyintahi AlIttihad ni daa diba yuuni 2011 King Cup of Champions ni maa, nashaara goli July biɛɣu pishi yinika dali yuuni 2011 puuni.
=== Baniyas ===
Nashaara goli November biɛɣu pishi ni ata dali yuuni 2011, bɛ daa piigi o mi UAE Pro-League nim Baniyas SC's koochi. Baniyas nim daa dola bu pia ni yini zuɣu ka bɛ mini Sharjah be dukpuni maa tiŋli pɔi ka o daa naan yi kana, amaa o daa sɔŋ ba mi ka bɛ duna buwɔi zuɣu league daa ti yan n naai. O daa gbubi ba mi hali ni kpalinkpaa UAE President's Cup maachi maa amaa ka Al-Jazira nim daa diba. O daa gbubi la Baniyas nim ka bɛ yaɣi AFC Champions League tuuli nɔbu maa, dina n daa nyɛ club maa tuuli bɛ ni di lala maachi maa, amaa ka Al-Hilal nima, Calderón club kurili la daa diba nɔbu din pahi pia ni ayɔbu maa ni. Bɛ ni daa diba maa nyaanga, o daa yɛliya ni o mini Baniyas nim bɛ lahi yan n tum. Ka daa yi club maa ni Silimin goli May biɛɣu pihita dali yuuni 2012. Bɛ daa gbubi li mi ŋuma ŋuma ni ŋuna n yan lɛbi Persepolis nim koochi silimin goli June 2012 maa ni amaa ka bɛ daa zaŋli n ti Manuel José.
=== Bahrain national team ===
Silimin goli October biɛɣu pihita ayika dali yuuni 2012, Calderón daa lɛbila Bahrain national football team koochi, o daa zanila bɛ ni daa kari Peter Taylor so koochi tali ni la zaani.<ref>{{Citation|last=Sergi|first=Gianluca|title=Dolby, Ray (18 January 1933–12 September 2013), inventor|date=2019-09-26|url=https://doi.org/10.1093/anb/9780198606697.013.17285|work=American National Biography Online|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-860669-7|access-date=2026-05-31}}</ref> O tuuli maachi Bahrain koochi tali ni daa nyɛla bɛ mini Yemen nima, yuuni 2012 West Asian Football Federation Championship la puuni. Bɛ daa kari o mi silimin goli August biɛɣu pia ni ata dali yuuni 2013.
=== Real Betis ===
Silimin goli January biɛɣu pishi yinika dali yuuni 2014, La Liga nim daa biigi o mi ni o zani Juan Carlos Garrido zaani n lɛbi Real Betis nim koochi.<ref>{{Cite news|last=Association|first=Press|date=2014-01-19|title=Real Betis fire Juan Carlos Garrido and turn to Gabriel Humberto Calderón|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/football/2014/jan/19/real-betis-sack-coach-juan-carlos-garrido-gabriel-humberto-calderon|access-date=2026-05-31|issn=0261-3077}}</ref> O daa yila di ni lala bola maa naabu nyaanga.
=== Al-Wasl ===
Nashaara goli October yuuni 2014, Calderón daa lɛbila Al-Wasl nim koochi.<ref>{{Cite web|last=Reporter|first=By Ashley Hammond, Staff|date=2018-09-16|title=Gabriel Calderon replaces Jorginho as Al Wasl coach|url=https://gulfnews.com/sport/football/gabriel-calderon-replaces-jorginho-as-al-wasl-coach-1.1398735|access-date=2026-05-31|website=Gulf News: Latest UAE news, Dubai news, Business, travel news, Dubai Gold rate, prayer time, cinema|language=en}}</ref> O mini club maa daa dila o yibu fiila ka bɛ daa saɣiti ni o yima.
=== Qatar SC ===
Nashaara goli July dabaanu dali yuuni 2017, o daa dihila nuu ni o mini Qatar SC nim tum yuma ayi. Bɛ daa kari o mi Silimin goli November biɛɣu pishi ni ayi dali yuuni 2017.
=== Persepolis ===
Silimin goli July dahinyini dali yuuni 2019, Calderón daa lɛbila koochi n zaŋti Persepolis FC ban daa di Persian Gulf Pro League mini Iran nim Hazfi Cup maa, Branko Ivanković n daa yi nimaani n labi Al-Ahli Saudi FC ka Calderón daa zani o zaashee maa.<ref>{{Cite web|date=2019-07-01|title=Gabriel Calderon officially named Persepolis coach|url=https://www.tehrantimes.com/news/437633/Gabriel-Calderon-officially-named-Persepolis-coach|access-date=2026-05-31|website=Tehran Times|language=en}}</ref> Silimin goli January biɛɣu pia ni ayi dali yuuni 2020, o daa yila Persepolis koochi tali ni ka di nyɛla liɣiri yɛlimuɣisira zuɣu.<ref>{{Cite web|last=Manchón|first=Martín|date=2020-01-15|title=La situación del fútbol en Irán e Irak: “Juegan contigo"|url=https://as.com/futbol/2020/01/15/migrantes_del_balon/1579121548_973042.html|access-date=2026-05-31|website=Diario AS|language=es}}</ref>
== O mini ban tum ==
{| class="wikitable" style="text-align: center"
|-
!rowspan=2|Team
!rowspan=2|From
!rowspan=2|To
!colspan=8|Record
|-
!G!!W!!D!!L!!GF!!GA!!±!!Win %
|-
|align="left"|[[SM Caen]]
|align="left"|July 1997
|align="left"|May 2000
{{WDL|118|43|39|36|for=158|against=131|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Lausanne Sports]]
|align="left"|July 2003
|align="left"|December 2003
{{WDL|15|5|5|5|for=23|against=22|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Saudi Arabia]]
|align="left"|November 2004
|align="left"|December 2005
{{WDL|20|9|4|7|for=26|against=22|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Oman]]
|align="left"|April 2007
|align="left"|June 2008
{{WDL|28|13|11|4|for=34|against=27|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]
|align="left"|June 2008
|align="left"|January 2010
{{WDL|63|44|11|8|for=153|against=76|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Hilal FC|Al-Hilal]]
|align="left"|December 2010
|align="left"|July 2011
{{WDL|37|25|9|3|for=73|against=31|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Baniyas]]
|align="left"|November 2011
|align="left"|May 2012
{{WDL|24|11|7|6|for=40|against=33|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Bahrain]]
|align="left"|October 2012
|align="left"|August 2013
{{WDL|21|9|8|4|for=22|against=16|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Real Betis]]
|align="left"|January 2014
|align="left"|May 2014
{{WDL|21|6|3|12|for=23|against=37|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Wasl]]
|align="left"|October 2014
|align="left"|May 2016
{{WDL|19|7|6|6|for=32|against=31|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Qatar SC]]
|align="left"|September 2017
|align="left"|November 2017
{{WDL|9|1|1|7|for=8|against=21|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Persepolis F.C.|Persepolis]]
|align="left"|July 2019
|align="left"|January 2020<br />
{{WDL|19|14|1|4|for=24|against=7|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Khor Fakkan Club|Khor Fakkan]]
|align="left"|February 2022
|align="left"|May 2022
{{WDL|10|2|1|7|for=15|against=21|diff=yes}}
|-
!colspan=3|'''Total'''
{{WDLtot|404|189|106|109|for=636|against=476|diff=yes}}
|}
== Kpaŋmaŋ pina ==
=== As a player ===
; Real Betis
* Copa de la Liga runner-up: 1986
; Paris Saint-Germain
* Ligue 1 runners-up: 1988–89
; FC Sion
* Swiss Super League: 1991–92
* Swiss Cup: 1991
; '''Argentina'''
* FIFA World Youth Championship: 1979
* FIFA World Cup runner-up: 1990
=== As a manager ===
; Saudi Arabia
* Qualifying to the FIFA World Cup: 2006
; Al-Ittihad
* AFC Champions League runner-up: 2009
* Saudi Professional League: 2008–09
* King Cup: 2010
; Al-Hilal
* Saudi Professional League: 2010–11
* Crown Prince Cup: 2011
== Kundivihira ==
leznf4ldd0a8tuw659pqgqnitkf1d6b
138541
138505
2026-06-01T09:09:01Z
Phasy GH
5787
Linked and italicized texts
138541
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Gabriel Calderón''' nyɛla bol'ŋmɛri so ŋun ŋmɛri tiri Real Betis.
'''Gabriel Humberto Calderón''' nyɛla bɛ ni daa dɔɣi so ''[[February]]'' gɔli dabaa ayopɔin yuuni 1960 ''[[Argentina]]'' tiŋgbanni. O nyɛla ŋun nya kooch zaŋti ''[[Argentina]]'' bolli ka o maŋmaŋ daa lahi nya ninvuɣso ŋun ŋmɛri bolli tiri lala tiim maa.
Calderón nyɛla ŋun ŋmɛ bolli nti tiim nim pam, di shɛŋa n nyɛ ''Argentine Racing Club de Avellaneda'' ni ''French Paris Saint-Germain''. O daa lahi pahi ''[[Argentina]]'' bihi ban na bi paai yuun-pishi tiim shɛli ban daa gbuɣi 1979 ''FIFA World Youth Championship'' jaashee, ka daa lahi ŋmɛ 1982 ''FIFA World Cup'' din daa ŋmɛ ''[[Spain]]'' ni 1990 ''FIFA World Cup'' din daa ŋmɛ Italy yiŋa. O ni daa chɛ bolli ŋmɛbu, o daa manɛɛji tiim nima kaman Caen, ''Lausanne Sports'' nti pahi tiimnima pam ban be ''Middle East'' din gbaai ''Saudi Arabia national team'', ''Omani national team'', ''Al-Ittihad'', ''Al-Hilal'', ''Baniyas'', ''Bahrain national team'', ''Al-Wasl'', ''Qatar SC'' ni ''Persepolis F.C.'' nti pahi ''La Liga side Real Betis.''
[[File:Gabriel calderon independiente.jpg|thumb|left|150px|Calderón ni daa ŋmɛri n tiri Independiente yuuni 1983 saha]]
[[File:Gabriel Calderón.jpg|thumb|Calderón ni daa diri alizama pɔi ni bɔlli ŋmɛbu laɣingu yuuni 2007 AFC Asian Cup la saha]]
== O boli ŋmɛbɔ ==
Calderón nyɛla bɛ ni daa dɔɣi so Nashaara goli February dabaayopɔin dali yuuni 1960 puuni, Chubut Province din be Rawson tiŋgbani ni la. Yuuni 1976 ka o daa pili o bol' ŋmɛbo tuma Club El Porvenir B Team bɔŋ la puuni, ka daa kpɛ bolli maa ŋmɛbu maŋmaŋ ni yuuni 1976.
Bɛ daa tirisi o mi n kpɛhi El Porvenir bɔŋ maa maŋmaŋ ni yuuni 1976, bɛ nini ni daa tiɣi o boli ŋmɛbo maa zuɣu, o daa yila ni n kpɛ Racing Club de Avellaneda yuun shɛli din paya maa, o daa ŋmɛla nimaani bola ŋmɛbu ŋmɛbu buta ka ŋmɛ biɛla n ti Club Atlético Lanús nim gba.
Di nyaanga, o daa ŋmɛmi n ti Club Atlético Independiente bɔŋ la bola saha buyi pɔi ka naanyi yi n labi La Liga nim polo n ti ŋme n-ti Real Betis bu kɔbiga ni pihita ni yini, ka di pɔri pihinahi yinika n-ti ba. Yuuni 1987 puuni, o daa tirisimi n chaŋ Ligue 1 Paris Saint-Germain nim sani n ti ŋme bola saha buta n ti ba. O daa nyɛla ŋun pahi PSG nim ni bola saha din pahiri ayi maa ni. Yuuni 1990 saha, o daa pahila FC Sion amaa ka daa yi n labi France n-ti ŋmɛri tiri Stade Malherbe Caen yuuni 1992 puuni. O daa lahi yila nimaani n labi Switzerland yuun shɛli din paya n-ti naagi o boli ŋmɛbo tuma FC Lausanne-Sports puuni, o ni daa nyɛ yuun pihita ni anahi.
=== O tiŋduya boli ŋmɛbo ===
Calderón daa nyɛmi n-ti Argentina bɔŋ shɛli ban bi paai pishi la ni, ka daa di yuuni 1979 FIFA World Youth Championship la. Yuuni 198, César Luis Menotti daa boli o mi tiŋ maa boli ŋmɛri bɔŋ ni. O daa pahila Denmark nim zuɣu ka bɛ mini Brazil ŋme o piligu tiŋduya bolli, ka o daa di o tiŋduya bola po' yinga la. O daa pahila yuuni 1982 FIFA World Cup din daa ŋme Spain maa, ni yuuni 1990 FIFA World Cup din daa ŋme Italy maa ni, ka daa be Diego Maradona puuni. O daa nyɛla 1990 FIFA World Cup boli ŋmɛri biŋ, ka Argentina daa paai bola maa kpalinkpaa. Lala bola maa nyaanga, o daa chɛla tiŋduya bola ŋmɛbu o ni daa nyɛ yuun pihita, o daa deei la tiŋduya kapunim pishi ni ata ka di po' yinga n-ti Argentina bɔŋ maa.
=== O tiŋduya bola ===
<table border="5" cellpadding="10">
<tr>
<th>Date</th>
<th>Venue</th>
<th>Opponent</th>
<th>Result</th>
<th>Competition</th>
<th>Goals</th>
</tr>
<tr>
<td>1987-04-02</td>
<td>Buenos Aires, Argentina</td>
<td>Denmark</td>
<td>1–0</td>
<td>Friendly</td>
<td>1</td>
</tr>
</table>
== O koochitali tuma ==
=== o koochitali piligu ===
Calderón daa pili la o bolli kpeentali tuma yuuni 1997, ka nyɛ Stade Malherbe Caen kpamba zuɣulana, o daa biɛla di puuni yuuni 1992 hali ni 1993. Bɛ daa piigi o mi ka o lɛbi Lausanne Sports kpamba zuɣulana 2003 yuuni, o ni daa na min ŋme n-ti shɛba amaa o daa niŋla bakɔi dibaanu kɔnko ka yi, bɛ ni daa bi ŋmɛri viɛnyɛla zuɣu.
=== Saudi Arabia national team ===
Calderón daa lɛbila Saudi Arabia national team koochi yuuni 2004 bahigu polo, o daa wuhi Saudi bolli bɔŋ maa viɛnyɛla ka bɛ daa di Uzbekistan pɔri ata Football World Cup 2006 din daa niŋ Riyadh din be Germany la. Saudi Arabia bolli bɔŋ maa kɔnko n daa nyɛ bolli bɔŋ shɛli so ni bi di.<ref>{{Cite web|date=2026-05-31|title=بیوگرافی کالدرون سرمربی احتمالی پرسپولیس|url=https://www.mojnews.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%88%D8%B1%D8%B2%D8%B4%DB%8C-7/285223-%D8%A8%DB%8C%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B1%D9%88%D9%86-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%B1%D8%A8%DB%8C-%D8%A7%D8%AD%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D8%B3%D9%BE%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%B3|access-date=2026-05-31|website=خبرگزاری موج|language=fa}}</ref> Calderón daa yɛliya "koochi kam niya nyɛla o boli ŋmɛriba tooi ŋme World Cup, n niŋ nintiɣili n zaŋchaŋ ti paai bahigu maa". "N niŋ suhipiɛlli pam ni ti ni paai bahigu maa dama n ni paana yaŋɔ tuuli dina n nyɛ n niya", o daa lahi pahiya.
Yaha, Nashaara goli December yuuni 2005 puuni, Calderón nyɛla Saudi Arabia Football Federation nim ni daa kari so ka di nyɛla ni o daa bi gbubi viɛnyɛla, bɛ ni daa bi kpaŋ bi maŋa yuuni 2005 West Asian Games maa ni maa, Iraq nima n daa diba ka bɛ daa zaŋ Marcos Paqueta n zali bɛ zaani.
=== Oman national team ===
Nashaara goli April dabaawɔi dali yuuni 2007, Calderón daa lɛbila Oman national football team koochi ka daa wuhi ba ka bɛ ŋme yuuni 2007 AFC Asian Cup. Oman mini Australia nima n daa pili, ka bɛ daa di pɔ' gaŋgaŋa amaa ka Thailand daa di ba pɔri ayi, ka bɛ mini ban daa di kpalinkpaa maa, Iraq nim daa ŋme ka so bi di o kpee, ka bɛ daa yihiba diɛma maa ni. Nashaara goli June biɛɣu pihita dali yuuni 2008, zaɣisila Oman national team kpamba zuɣu lana tali maa ka di nyɛla o mali la niya ni o lɛbi Saudi Al-Ittihad kpamba zuɣulana.
=== Al-Ittihad ===
Silimin goli June biɛɣu pihita dali yuuni 2008, o daa labila Saudi Arabia n-ti lɛbi Al-Ittihad koochi kpɛma. O Al-Ittihad ni bola ŋmɛbu tuuli, o daa dila Saudi Premier League nim kpalinkpaa boli shɛli bɛ mini Al-Hilal nim ni daa ŋme la, bɛ daa dila pɔri ayi ka Al-Hilal nim labisi pɔ' yinga, bɛ daa ŋme li mi King Fahad Stadium din be Riyadh la ka daa nyɛ ban dɔni tuuli ka gari Al-Hilal nim pɔri anu, ban daa pahiri ayi maa.<ref>{{Cite web|title=Saudi Arabia 2008/09|url=https://www.rsssf.org/tabless/sau09.html|access-date=2026-05-31|website=www.rsssf.org}}</ref> Yaha, bɛ daa bi lahi nya lala nasara maa tatabo bɛ diɛn shɛŋa din daa kpalim maa ni, ka bɛ daa yihiba yuuni 2008 ACL maa ni ka bɛ lahi kɔŋ King Cup of Champion kpalinkpaa maa n ti Al-Shabab nima. O bola ŋmɛbu saha din pahiri ayi mini din nyɛ bahigu AlIttihad maa ni, o team maa daa dila King Cup Champions ka di Al-Hilal nim kpalinkpaa maa ni. O daa lahi sɔŋla o team maa ka di paai yuuni 2009 AFC Champions League kpalinkpaa, bana n daa nyɛ Group A ka di Al-Shabab nim pɔri ayi ka bɛ labisi pɔ' yinga maachi shɛli din pahiri pia ni ayɔbu la puuni. Bɛ daa dila Uzbek Pakhtakor pɔri anu ka bɛ mali pɔ' yinga ka daa lahi di Nagoya Grampus pɔri anii ka bɛ mali pɔri ata, ka di che ka bɛ paai kpalinkpaa. Bɛ mini Pohang Steelers n daa zaŋ bɛ nyɔri n kpa taba Tokyo din be Japan tiŋgbani ni la ka Korea nim maa daa diba pɔri ayi ka bɛ mali pɔ' yinga ka daa dɔni buyi zuɣu. Di chira ayi nyaanga, bɛ daa karila Calderón koochi kpeentali maa ni silimin goli January biɛɣu pia ni ata dali yuuni 2010.<ref>{{Cite web|last=Published|first=App|date=2010-01-13|title=Saudi side Ittihad sack Calderon|url=https://www.fourfourtwo.com/news/saudi-side-ittihad-sack-calderon|access-date=2026-05-31|website=FourFourTwo|language=en}}</ref> O daa nyɛla salo ni zilisiri ni so ni ŋuna n yan lɛbi Argentina national team koochi ŋun yan gbubi Diego Maradona yuuni 2010.
=== Al-Hilal ===
Nashaara goli November dabaanu dali yuuni 2010, Calderón n daa leei Al-Hilal koochinim kpeen palo. Calderón daa zanila Eric Gerets zaani, ka o mi chanŋ n ti lɛbi Morocco national team koochi. O daa gbubi li mi ka bɛ di yuuni 2010 mini 2011 League Champions ka muɣisigu kani, ka bɛ lahi di Crown Prince Cup gba. O daa lahi gbubi li mi ka bɛ yi 2011 ACL piligu diɛma maa amaa ka Al-Ittihad din nyɛ o club kurili la daa di ba nɔbu din pahiri pia ni ayɔbu maa ni. O ni daa kuli gbubi Al-Hilal ka bɛ paai sham maa zaa yoli, lala diɛmanim maa daa ti yan naai, bɛ daa yihi o mi team maa ni ka di nyɛla bɛ nyintahi AlIttihad ni daa diba yuuni 2011 King Cup of Champions ni maa, nashaara goli July biɛɣu pishi yinika dali yuuni 2011 puuni.
=== Baniyas ===
Nashaara goli November biɛɣu pishi ni ata dali yuuni 2011, bɛ daa piigi o mi UAE Pro-League nim Baniyas SC's koochi. Baniyas nim daa dola bu pia ni yini zuɣu ka bɛ mini Sharjah be dukpuni maa tiŋli pɔi ka o daa naan yi kana, amaa o daa sɔŋ ba mi ka bɛ duna buwɔi zuɣu league daa ti yan n naai. O daa gbubi ba mi hali ni kpalinkpaa UAE President's Cup maachi maa amaa ka Al-Jazira nim daa diba. O daa gbubi la Baniyas nim ka bɛ yaɣi AFC Champions League tuuli nɔbu maa, dina n daa nyɛ club maa tuuli bɛ ni di lala maachi maa, amaa ka Al-Hilal nima, Calderón club kurili la daa diba nɔbu din pahi pia ni ayɔbu maa ni. Bɛ ni daa diba maa nyaanga, o daa yɛliya ni o mini Baniyas nim bɛ lahi yan n tum. Ka daa yi club maa ni Silimin goli May biɛɣu pihita dali yuuni 2012. Bɛ daa gbubi li mi ŋuma ŋuma ni ŋuna n yan lɛbi Persepolis nim koochi silimin goli June 2012 maa ni amaa ka bɛ daa zaŋli n ti Manuel José.
=== Bahrain national team ===
Silimin goli October biɛɣu pihita ayika dali yuuni 2012, Calderón daa lɛbila Bahrain national football team koochi, o daa zanila bɛ ni daa kari Peter Taylor so koochi tali ni la zaani.<ref>{{Citation|last=Sergi|first=Gianluca|title=Dolby, Ray (18 January 1933–12 September 2013), inventor|date=2019-09-26|url=https://doi.org/10.1093/anb/9780198606697.013.17285|work=American National Biography Online|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-860669-7|access-date=2026-05-31}}</ref> O tuuli maachi Bahrain koochi tali ni daa nyɛla bɛ mini Yemen nima, yuuni 2012 West Asian Football Federation Championship la puuni. Bɛ daa kari o mi silimin goli August biɛɣu pia ni ata dali yuuni 2013.
=== Real Betis ===
Silimin goli January biɛɣu pishi yinika dali yuuni 2014, La Liga nim daa biigi o mi ni o zani Juan Carlos Garrido zaani n lɛbi Real Betis nim koochi.<ref>{{Cite news|last=Association|first=Press|date=2014-01-19|title=Real Betis fire Juan Carlos Garrido and turn to Gabriel Humberto Calderón|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/football/2014/jan/19/real-betis-sack-coach-juan-carlos-garrido-gabriel-humberto-calderon|access-date=2026-05-31|issn=0261-3077}}</ref> O daa yila di ni lala bola maa naabu nyaanga.
=== Al-Wasl ===
Nashaara goli October yuuni 2014, Calderón daa lɛbila Al-Wasl nim koochi.<ref>{{Cite web|last=Reporter|first=By Ashley Hammond, Staff|date=2018-09-16|title=Gabriel Calderon replaces Jorginho as Al Wasl coach|url=https://gulfnews.com/sport/football/gabriel-calderon-replaces-jorginho-as-al-wasl-coach-1.1398735|access-date=2026-05-31|website=Gulf News: Latest UAE news, Dubai news, Business, travel news, Dubai Gold rate, prayer time, cinema|language=en}}</ref> O mini club maa daa dila o yibu fiila ka bɛ daa saɣiti ni o yima.
=== Qatar SC ===
Nashaara goli July dabaanu dali yuuni 2017, o daa dihila nuu ni o mini Qatar SC nim tum yuma ayi. Bɛ daa kari o mi Silimin goli November biɛɣu pishi ni ayi dali yuuni 2017.
=== Persepolis ===
Silimin goli July dahinyini dali yuuni 2019, Calderón daa lɛbila koochi n zaŋti Persepolis FC ban daa di Persian Gulf Pro League mini Iran nim Hazfi Cup maa, Branko Ivanković n daa yi nimaani n labi Al-Ahli Saudi FC ka Calderón daa zani o zaashee maa.<ref>{{Cite web|date=2019-07-01|title=Gabriel Calderon officially named Persepolis coach|url=https://www.tehrantimes.com/news/437633/Gabriel-Calderon-officially-named-Persepolis-coach|access-date=2026-05-31|website=Tehran Times|language=en}}</ref> Silimin goli January biɛɣu pia ni ayi dali yuuni 2020, o daa yila Persepolis koochi tali ni ka di nyɛla liɣiri yɛlimuɣisira zuɣu.<ref>{{Cite web|last=Manchón|first=Martín|date=2020-01-15|title=La situación del fútbol en Irán e Irak: “Juegan contigo"|url=https://as.com/futbol/2020/01/15/migrantes_del_balon/1579121548_973042.html|access-date=2026-05-31|website=Diario AS|language=es}}</ref>
== O mini ban tum ==
{| class="wikitable" style="text-align: center"
|-
!rowspan=2|Team
!rowspan=2|From
!rowspan=2|To
!colspan=8|Record
|-
!G!!W!!D!!L!!GF!!GA!!±!!Win %
|-
|align="left"|[[SM Caen]]
|align="left"|July 1997
|align="left"|May 2000
{{WDL|118|43|39|36|for=158|against=131|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Lausanne Sports]]
|align="left"|July 2003
|align="left"|December 2003
{{WDL|15|5|5|5|for=23|against=22|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Saudi Arabia]]
|align="left"|November 2004
|align="left"|December 2005
{{WDL|20|9|4|7|for=26|against=22|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Oman]]
|align="left"|April 2007
|align="left"|June 2008
{{WDL|28|13|11|4|for=34|against=27|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]
|align="left"|June 2008
|align="left"|January 2010
{{WDL|63|44|11|8|for=153|against=76|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Hilal FC|Al-Hilal]]
|align="left"|December 2010
|align="left"|July 2011
{{WDL|37|25|9|3|for=73|against=31|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Baniyas]]
|align="left"|November 2011
|align="left"|May 2012
{{WDL|24|11|7|6|for=40|against=33|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Bahrain]]
|align="left"|October 2012
|align="left"|August 2013
{{WDL|21|9|8|4|for=22|against=16|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Real Betis]]
|align="left"|January 2014
|align="left"|May 2014
{{WDL|21|6|3|12|for=23|against=37|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Wasl]]
|align="left"|October 2014
|align="left"|May 2016
{{WDL|19|7|6|6|for=32|against=31|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Qatar SC]]
|align="left"|September 2017
|align="left"|November 2017
{{WDL|9|1|1|7|for=8|against=21|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Persepolis F.C.|Persepolis]]
|align="left"|July 2019
|align="left"|January 2020<br />
{{WDL|19|14|1|4|for=24|against=7|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Khor Fakkan Club|Khor Fakkan]]
|align="left"|February 2022
|align="left"|May 2022
{{WDL|10|2|1|7|for=15|against=21|diff=yes}}
|-
!colspan=3|'''Total'''
{{WDLtot|404|189|106|109|for=636|against=476|diff=yes}}
|}
== Kpaŋmaŋ pina ==
=== As a player ===
; Real Betis
* Copa de la Liga runner-up: 1986
; Paris Saint-Germain
* Ligue 1 runners-up: 1988–89
; FC Sion
* Swiss Super League: 1991–92
* Swiss Cup: 1991
; '''Argentina'''
* FIFA World Youth Championship: 1979
* FIFA World Cup runner-up: 1990
=== As a manager ===
; Saudi Arabia
* Qualifying to the FIFA World Cup: 2006
; Al-Ittihad
* AFC Champions League runner-up: 2009
* Saudi Professional League: 2008–09
* King Cup: 2010
; Al-Hilal
* Saudi Professional League: 2010–11
* Crown Prince Cup: 2011
== Kundivihira ==
7xo6k7aasva5qw0nv96pudc1651uyq2
138547
138541
2026-06-01T09:45:03Z
Phasy GH
5787
Linked and italicized texts
138547
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Gabriel Calderón''' nyɛla bol'ŋmɛri so ŋun ŋmɛri tiri Real Betis.
'''Gabriel Humberto Calderón''' nyɛla bɛ ni daa dɔɣi so ''[[February]]'' gɔli dabaa ayopɔin yuuni 1960 ''[[Argentina]]'' tiŋgbanni. O nyɛla ŋun nya kooch zaŋti ''[[Argentina]]'' bolli ka o maŋmaŋ daa lahi nya ninvuɣso ŋun ŋmɛri bolli tiri lala tiim maa.
Calderón nyɛla ŋun ŋmɛ bolli nti tiim nim pam, di shɛŋa n nyɛ ''Argentine Racing Club de Avellaneda'' ni ''French Paris Saint-Germain''. O daa lahi pahi ''[[Argentina]]'' bihi ban na bi paai yuun-pishi tiim shɛli ban daa gbuɣi 1979 ''FIFA World Youth Championship'' jaashee, ka daa lahi ŋmɛ 1982 ''FIFA World Cup'' din daa ŋmɛ ''[[Spain]]'' ni 1990 ''FIFA World Cup'' din daa ŋmɛ Italy yiŋa. O ni daa chɛ bolli ŋmɛbu, o daa manɛɛji tiim nima kaman Caen, ''Lausanne Sports'' nti pahi tiimnima pam ban be ''Middle East'' din gbaai ''Saudi Arabia national team'', ''Omani national team'', ''Al-Ittihad'', ''Al-Hilal'', ''Baniyas'', ''Bahrain national team'', ''Al-Wasl'', ''Qatar SC'' ni ''Persepolis F.C.'' nti pahi ''La Liga side Real Betis.''
[[File:Gabriel calderon independiente.jpg|thumb|left|150px|Calderón ni daa ŋmɛri n tiri Independiente yuuni 1983 saha]]
[[File:Gabriel Calderón.jpg|thumb|Calderón ni daa diri alizama pɔi ni bɔlli ŋmɛbu laɣingu yuuni 2007 AFC Asian Cup la saha]]
== O boli ŋmɛbɔ ==
Calderón nyɛla bɛ ni daa dɔɣi so Nashaara goli ''[[February]]'' dabaayopɔin dali yuuni 1960 puuni, ''Chubut Province'' din be ''Rawson'' tiŋgbani ni la. Yuuni 1976 ka o daa pili o bol' ŋmɛbo tuma ''Club El Porvenir B Team'' bɔŋ la puuni, ka daa kpɛ bolli maa ŋmɛbu maŋmaŋ ni yuuni 1976.
Bɛ daa tirisi o mi n kpɛhi ''El Porvenir'' bɔŋ maa maŋmaŋ ni yuuni 1976, bɛ nini ni daa tiɣi o boli ŋmɛbo maa zuɣu, o daa yila ni n kpɛ ''Racing Club de Avellaneda'' yuun shɛli din paya maa, o daa ŋmɛla nimaani bola ŋmɛbu ŋmɛbu buta ka ŋmɛ biɛla n ti ''Club Atlético Lanús'' nim gba.
Di nyaanga, o daa ŋmɛmi n ti ''Club Atlético Independiente'' bɔŋ la bola saha buyi pɔi ka naanyi yi n ''labi La Liga'' nim polo n ti ŋme n-ti ''Real Betis'' bu kɔbiga ni pihita ni yini, ka di pɔri pihinahi yinika n-ti ba. Yuuni 1987 puuni, o daa tirisimi n chaŋ ''Ligue 1 Paris Saint-Germain'' nim sani n ti ŋme bola saha buta n ti ba. O daa nyɛla ŋun pahi ''PSG'' nim ni bola saha din pahiri ayi maa ni. Yuuni 1990 saha, o daa pahila ''FC Sion'' amaa ka daa yi n labi ''[[France]]'' n-ti ŋmɛri tiri ''Stade Malherbe Caen'' yuuni 1992 puuni. O daa lahi yila nimaani n labi ''[[Switzerland]]'' yuun shɛli din paya n-ti naagi o boli ŋmɛbo tuma ''FC Lausanne-Sports'' puuni, o ni daa nyɛ yuun pihita ni anahi.
=== O tiŋduya boli ŋmɛbo ===
Calderón daa nyɛmi n-ti Argentina bɔŋ shɛli ban bi paai yuun pishi la ni, ka daa di yuuni 1979 ''FIFA World Youth Championship'' la. Yuuni 198, ''César Luis Menotti'' daa boli o mi tiŋ maa boli ŋmɛri bɔŋ ni. O daa pahila Denmark nim zuɣu ka bɛ mini Brazil ŋme o piligu tiŋduya bolli, ka o daa di o tiŋduya bola po' yinga la. O daa pahila yuuni 1982 FIFA World Cup din daa ŋme Spain maa, ni yuuni 1990 FIFA World Cup din daa ŋme Italy maa ni, ka daa be Diego Maradona puuni. O daa nyɛla 1990 FIFA World Cup boli ŋmɛri biŋ, ka Argentina daa paai bola maa kpalinkpaa. Lala bola maa nyaanga, o daa chɛla tiŋduya bola ŋmɛbu o ni daa nyɛ yuun pihita, o daa deei la tiŋduya kapunim pishi ni ata ka di po' yinga n-ti Argentina bɔŋ maa.
=== O tiŋduya bola ===
<table border="5" cellpadding="10">
<tr>
<th>Date</th>
<th>Venue</th>
<th>Opponent</th>
<th>Result</th>
<th>Competition</th>
<th>Goals</th>
</tr>
<tr>
<td>1987-04-02</td>
<td>Buenos Aires, Argentina</td>
<td>Denmark</td>
<td>1–0</td>
<td>Friendly</td>
<td>1</td>
</tr>
</table>
== O koochitali tuma ==
=== o koochitali piligu ===
Calderón daa pili la o bolli kpeentali tuma yuuni 1997, ka nyɛ Stade Malherbe Caen kpamba zuɣulana, o daa biɛla di puuni yuuni 1992 hali ni 1993. Bɛ daa piigi o mi ka o lɛbi Lausanne Sports kpamba zuɣulana 2003 yuuni, o ni daa na min ŋme n-ti shɛba amaa o daa niŋla bakɔi dibaanu kɔnko ka yi, bɛ ni daa bi ŋmɛri viɛnyɛla zuɣu.
=== Saudi Arabia national team ===
Calderón daa lɛbila Saudi Arabia national team koochi yuuni 2004 bahigu polo, o daa wuhi Saudi bolli bɔŋ maa viɛnyɛla ka bɛ daa di Uzbekistan pɔri ata Football World Cup 2006 din daa niŋ Riyadh din be Germany la. Saudi Arabia bolli bɔŋ maa kɔnko n daa nyɛ bolli bɔŋ shɛli so ni bi di.<ref>{{Cite web|date=2026-05-31|title=بیوگرافی کالدرون سرمربی احتمالی پرسپولیس|url=https://www.mojnews.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%88%D8%B1%D8%B2%D8%B4%DB%8C-7/285223-%D8%A8%DB%8C%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B1%D9%88%D9%86-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%B1%D8%A8%DB%8C-%D8%A7%D8%AD%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D8%B3%D9%BE%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%B3|access-date=2026-05-31|website=خبرگزاری موج|language=fa}}</ref> Calderón daa yɛliya "koochi kam niya nyɛla o boli ŋmɛriba tooi ŋme World Cup, n niŋ nintiɣili n zaŋchaŋ ti paai bahigu maa". "N niŋ suhipiɛlli pam ni ti ni paai bahigu maa dama n ni paana yaŋɔ tuuli dina n nyɛ n niya", o daa lahi pahiya.
Yaha, Nashaara goli December yuuni 2005 puuni, Calderón nyɛla Saudi Arabia Football Federation nim ni daa kari so ka di nyɛla ni o daa bi gbubi viɛnyɛla, bɛ ni daa bi kpaŋ bi maŋa yuuni 2005 West Asian Games maa ni maa, Iraq nima n daa diba ka bɛ daa zaŋ Marcos Paqueta n zali bɛ zaani.
=== Oman national team ===
Nashaara goli April dabaawɔi dali yuuni 2007, Calderón daa lɛbila Oman national football team koochi ka daa wuhi ba ka bɛ ŋme yuuni 2007 AFC Asian Cup. Oman mini Australia nima n daa pili, ka bɛ daa di pɔ' gaŋgaŋa amaa ka Thailand daa di ba pɔri ayi, ka bɛ mini ban daa di kpalinkpaa maa, Iraq nim daa ŋme ka so bi di o kpee, ka bɛ daa yihiba diɛma maa ni. Nashaara goli June biɛɣu pihita dali yuuni 2008, zaɣisila Oman national team kpamba zuɣu lana tali maa ka di nyɛla o mali la niya ni o lɛbi Saudi Al-Ittihad kpamba zuɣulana.
=== Al-Ittihad ===
Silimin goli June biɛɣu pihita dali yuuni 2008, o daa labila Saudi Arabia n-ti lɛbi Al-Ittihad koochi kpɛma. O Al-Ittihad ni bola ŋmɛbu tuuli, o daa dila Saudi Premier League nim kpalinkpaa boli shɛli bɛ mini Al-Hilal nim ni daa ŋme la, bɛ daa dila pɔri ayi ka Al-Hilal nim labisi pɔ' yinga, bɛ daa ŋme li mi King Fahad Stadium din be Riyadh la ka daa nyɛ ban dɔni tuuli ka gari Al-Hilal nim pɔri anu, ban daa pahiri ayi maa.<ref>{{Cite web|title=Saudi Arabia 2008/09|url=https://www.rsssf.org/tabless/sau09.html|access-date=2026-05-31|website=www.rsssf.org}}</ref> Yaha, bɛ daa bi lahi nya lala nasara maa tatabo bɛ diɛn shɛŋa din daa kpalim maa ni, ka bɛ daa yihiba yuuni 2008 ACL maa ni ka bɛ lahi kɔŋ King Cup of Champion kpalinkpaa maa n ti Al-Shabab nima. O bola ŋmɛbu saha din pahiri ayi mini din nyɛ bahigu AlIttihad maa ni, o team maa daa dila King Cup Champions ka di Al-Hilal nim kpalinkpaa maa ni. O daa lahi sɔŋla o team maa ka di paai yuuni 2009 AFC Champions League kpalinkpaa, bana n daa nyɛ Group A ka di Al-Shabab nim pɔri ayi ka bɛ labisi pɔ' yinga maachi shɛli din pahiri pia ni ayɔbu la puuni. Bɛ daa dila Uzbek Pakhtakor pɔri anu ka bɛ mali pɔ' yinga ka daa lahi di Nagoya Grampus pɔri anii ka bɛ mali pɔri ata, ka di che ka bɛ paai kpalinkpaa. Bɛ mini Pohang Steelers n daa zaŋ bɛ nyɔri n kpa taba Tokyo din be Japan tiŋgbani ni la ka Korea nim maa daa diba pɔri ayi ka bɛ mali pɔ' yinga ka daa dɔni buyi zuɣu. Di chira ayi nyaanga, bɛ daa karila Calderón koochi kpeentali maa ni silimin goli January biɛɣu pia ni ata dali yuuni 2010.<ref>{{Cite web|last=Published|first=App|date=2010-01-13|title=Saudi side Ittihad sack Calderon|url=https://www.fourfourtwo.com/news/saudi-side-ittihad-sack-calderon|access-date=2026-05-31|website=FourFourTwo|language=en}}</ref> O daa nyɛla salo ni zilisiri ni so ni ŋuna n yan lɛbi Argentina national team koochi ŋun yan gbubi Diego Maradona yuuni 2010.
=== Al-Hilal ===
Nashaara goli November dabaanu dali yuuni 2010, Calderón n daa leei Al-Hilal koochinim kpeen palo. Calderón daa zanila Eric Gerets zaani, ka o mi chanŋ n ti lɛbi Morocco national team koochi. O daa gbubi li mi ka bɛ di yuuni 2010 mini 2011 League Champions ka muɣisigu kani, ka bɛ lahi di Crown Prince Cup gba. O daa lahi gbubi li mi ka bɛ yi 2011 ACL piligu diɛma maa amaa ka Al-Ittihad din nyɛ o club kurili la daa di ba nɔbu din pahiri pia ni ayɔbu maa ni. O ni daa kuli gbubi Al-Hilal ka bɛ paai sham maa zaa yoli, lala diɛmanim maa daa ti yan naai, bɛ daa yihi o mi team maa ni ka di nyɛla bɛ nyintahi AlIttihad ni daa diba yuuni 2011 King Cup of Champions ni maa, nashaara goli July biɛɣu pishi yinika dali yuuni 2011 puuni.
=== Baniyas ===
Nashaara goli November biɛɣu pishi ni ata dali yuuni 2011, bɛ daa piigi o mi UAE Pro-League nim Baniyas SC's koochi. Baniyas nim daa dola bu pia ni yini zuɣu ka bɛ mini Sharjah be dukpuni maa tiŋli pɔi ka o daa naan yi kana, amaa o daa sɔŋ ba mi ka bɛ duna buwɔi zuɣu league daa ti yan n naai. O daa gbubi ba mi hali ni kpalinkpaa UAE President's Cup maachi maa amaa ka Al-Jazira nim daa diba. O daa gbubi la Baniyas nim ka bɛ yaɣi AFC Champions League tuuli nɔbu maa, dina n daa nyɛ club maa tuuli bɛ ni di lala maachi maa, amaa ka Al-Hilal nima, Calderón club kurili la daa diba nɔbu din pahi pia ni ayɔbu maa ni. Bɛ ni daa diba maa nyaanga, o daa yɛliya ni o mini Baniyas nim bɛ lahi yan n tum. Ka daa yi club maa ni Silimin goli May biɛɣu pihita dali yuuni 2012. Bɛ daa gbubi li mi ŋuma ŋuma ni ŋuna n yan lɛbi Persepolis nim koochi silimin goli June 2012 maa ni amaa ka bɛ daa zaŋli n ti Manuel José.
=== Bahrain national team ===
Silimin goli October biɛɣu pihita ayika dali yuuni 2012, Calderón daa lɛbila Bahrain national football team koochi, o daa zanila bɛ ni daa kari Peter Taylor so koochi tali ni la zaani.<ref>{{Citation|last=Sergi|first=Gianluca|title=Dolby, Ray (18 January 1933–12 September 2013), inventor|date=2019-09-26|url=https://doi.org/10.1093/anb/9780198606697.013.17285|work=American National Biography Online|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-860669-7|access-date=2026-05-31}}</ref> O tuuli maachi Bahrain koochi tali ni daa nyɛla bɛ mini Yemen nima, yuuni 2012 West Asian Football Federation Championship la puuni. Bɛ daa kari o mi silimin goli August biɛɣu pia ni ata dali yuuni 2013.
=== Real Betis ===
Silimin goli January biɛɣu pishi yinika dali yuuni 2014, La Liga nim daa biigi o mi ni o zani Juan Carlos Garrido zaani n lɛbi Real Betis nim koochi.<ref>{{Cite news|last=Association|first=Press|date=2014-01-19|title=Real Betis fire Juan Carlos Garrido and turn to Gabriel Humberto Calderón|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/football/2014/jan/19/real-betis-sack-coach-juan-carlos-garrido-gabriel-humberto-calderon|access-date=2026-05-31|issn=0261-3077}}</ref> O daa yila di ni lala bola maa naabu nyaanga.
=== Al-Wasl ===
Nashaara goli October yuuni 2014, Calderón daa lɛbila Al-Wasl nim koochi.<ref>{{Cite web|last=Reporter|first=By Ashley Hammond, Staff|date=2018-09-16|title=Gabriel Calderon replaces Jorginho as Al Wasl coach|url=https://gulfnews.com/sport/football/gabriel-calderon-replaces-jorginho-as-al-wasl-coach-1.1398735|access-date=2026-05-31|website=Gulf News: Latest UAE news, Dubai news, Business, travel news, Dubai Gold rate, prayer time, cinema|language=en}}</ref> O mini club maa daa dila o yibu fiila ka bɛ daa saɣiti ni o yima.
=== Qatar SC ===
Nashaara goli July dabaanu dali yuuni 2017, o daa dihila nuu ni o mini Qatar SC nim tum yuma ayi. Bɛ daa kari o mi Silimin goli November biɛɣu pishi ni ayi dali yuuni 2017.
=== Persepolis ===
Silimin goli July dahinyini dali yuuni 2019, Calderón daa lɛbila koochi n zaŋti Persepolis FC ban daa di Persian Gulf Pro League mini Iran nim Hazfi Cup maa, Branko Ivanković n daa yi nimaani n labi Al-Ahli Saudi FC ka Calderón daa zani o zaashee maa.<ref>{{Cite web|date=2019-07-01|title=Gabriel Calderon officially named Persepolis coach|url=https://www.tehrantimes.com/news/437633/Gabriel-Calderon-officially-named-Persepolis-coach|access-date=2026-05-31|website=Tehran Times|language=en}}</ref> Silimin goli January biɛɣu pia ni ayi dali yuuni 2020, o daa yila Persepolis koochi tali ni ka di nyɛla liɣiri yɛlimuɣisira zuɣu.<ref>{{Cite web|last=Manchón|first=Martín|date=2020-01-15|title=La situación del fútbol en Irán e Irak: “Juegan contigo"|url=https://as.com/futbol/2020/01/15/migrantes_del_balon/1579121548_973042.html|access-date=2026-05-31|website=Diario AS|language=es}}</ref>
== O mini ban tum ==
{| class="wikitable" style="text-align: center"
|-
!rowspan=2|Team
!rowspan=2|From
!rowspan=2|To
!colspan=8|Record
|-
!G!!W!!D!!L!!GF!!GA!!±!!Win %
|-
|align="left"|[[SM Caen]]
|align="left"|July 1997
|align="left"|May 2000
{{WDL|118|43|39|36|for=158|against=131|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Lausanne Sports]]
|align="left"|July 2003
|align="left"|December 2003
{{WDL|15|5|5|5|for=23|against=22|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Saudi Arabia]]
|align="left"|November 2004
|align="left"|December 2005
{{WDL|20|9|4|7|for=26|against=22|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Oman]]
|align="left"|April 2007
|align="left"|June 2008
{{WDL|28|13|11|4|for=34|against=27|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Ittihad Club (Jeddah)|Al-Ittihad]]
|align="left"|June 2008
|align="left"|January 2010
{{WDL|63|44|11|8|for=153|against=76|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Hilal FC|Al-Hilal]]
|align="left"|December 2010
|align="left"|July 2011
{{WDL|37|25|9|3|for=73|against=31|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Baniyas]]
|align="left"|November 2011
|align="left"|May 2012
{{WDL|24|11|7|6|for=40|against=33|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Bahrain]]
|align="left"|October 2012
|align="left"|August 2013
{{WDL|21|9|8|4|for=22|against=16|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Real Betis]]
|align="left"|January 2014
|align="left"|May 2014
{{WDL|21|6|3|12|for=23|against=37|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Al-Wasl]]
|align="left"|October 2014
|align="left"|May 2016
{{WDL|19|7|6|6|for=32|against=31|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Qatar SC]]
|align="left"|September 2017
|align="left"|November 2017
{{WDL|9|1|1|7|for=8|against=21|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Persepolis F.C.|Persepolis]]
|align="left"|July 2019
|align="left"|January 2020<br />
{{WDL|19|14|1|4|for=24|against=7|diff=yes}}
|-
|align="left"|[[Khor Fakkan Club|Khor Fakkan]]
|align="left"|February 2022
|align="left"|May 2022
{{WDL|10|2|1|7|for=15|against=21|diff=yes}}
|-
!colspan=3|'''Total'''
{{WDLtot|404|189|106|109|for=636|against=476|diff=yes}}
|}
== Kpaŋmaŋ pina ==
=== As a player ===
; Real Betis
* Copa de la Liga runner-up: 1986
; Paris Saint-Germain
* Ligue 1 runners-up: 1988–89
; FC Sion
* Swiss Super League: 1991–92
* Swiss Cup: 1991
; '''Argentina'''
* FIFA World Youth Championship: 1979
* FIFA World Cup runner-up: 1990
=== As a manager ===
; Saudi Arabia
* Qualifying to the FIFA World Cup: 2006
; Al-Ittihad
* AFC Champions League runner-up: 2009
* Saudi Professional League: 2008–09
* King Cup: 2010
; Al-Hilal
* Saudi Professional League: 2010–11
* Crown Prince Cup: 2011
== Kundivihira ==
8gh0kdu8bjpt9n3g8jhh09hvh134qor
Adanwomase Senior High School
0
17432
138556
134776
2026-06-01T10:42:13Z
SIR SUCCESS (NAA JAHINFO)
544
Updated content
138556
wikitext
text/x-wiki
Adanwomase Senior High School( din lahi mi shɛli ADAA) nyɛla karimbisarinsi karinzoŋ din be Adanwomase Kwabre East District, Ashanti la.<ref>{{Cite news|title = Adanwomase SHS girls pledge to delay early child birth|url = http://graphic.com.gh/juniors/junior-news/27657-adanwomase-shs-girls-pledge-to-delay-early-child-birth.html|location=Accra, Ghana|accessdate = 2015-05-22|date = 23 July 2014 | last1=Kenu | first1=Daniel K. |newspaper=[[Daily Graphic (Ghana)|Daily Graphic]]}}</ref><ref>{{Cite web|title = Education - Kente {{!}} Adanwomase {{!}} Home of Kente Cloth {{!}} Asante kente|url = http://www.adanwomase.com/adanwomase/education|website = www.adanwomase.com|accessdate = 2015-05-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20150522234255/http://www.adanwomase.com/adanwomase/education|archive-date = 22 May 2015|url-status = dead}}</ref>
== Taarihi ==
Di daa nyɛla shikuru shɛli bini kpa yuuni 1972 ka di za di gama zuɣu. Shikuru maa daa nyɛla din pili ni shikurubihi pihita ni ayi, karimbanima ayobu mini shikuru maa tum tumdiba pia ni awiɔ. Shikuru maa daa nyɛla gomlanti ni dɛigi shɛli yuuni 1977.
== Shikurubihi kaabu saha ==
Asibiri mini Alahiri dali kurigi pia ni ayi zaŋ hali ni kuriga anu bakoi din pahiri ayi mini din pahiri anahi gɔli kam puuni.
== Kundivihira ==
[[Category:Ashanti Region]]
[[Category:High schools in Ghana]]
[[Category:Public schools in Ghana]]
[[Category:Educational institutions established in 1972]]
[[Category:1972 establishments in Ghana]]
qc7l7i5myrqed9x8wql7je6xc84zfuz
138557
138556
2026-06-01T10:43:12Z
SIR SUCCESS (NAA JAHINFO)
544
/* Shikurubihi kaabu saha */
138557
wikitext
text/x-wiki
Adanwomase Senior High School( din lahi mi shɛli ADAA) nyɛla karimbisarinsi karinzoŋ din be Adanwomase Kwabre East District, Ashanti la.<ref>{{Cite news|title = Adanwomase SHS girls pledge to delay early child birth|url = http://graphic.com.gh/juniors/junior-news/27657-adanwomase-shs-girls-pledge-to-delay-early-child-birth.html|location=Accra, Ghana|accessdate = 2015-05-22|date = 23 July 2014 | last1=Kenu | first1=Daniel K. |newspaper=[[Daily Graphic (Ghana)|Daily Graphic]]}}</ref><ref>{{Cite web|title = Education - Kente {{!}} Adanwomase {{!}} Home of Kente Cloth {{!}} Asante kente|url = http://www.adanwomase.com/adanwomase/education|website = www.adanwomase.com|accessdate = 2015-05-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20150522234255/http://www.adanwomase.com/adanwomase/education|archive-date = 22 May 2015|url-status = dead}}</ref>
== Taarihi ==
Di daa nyɛla shikuru shɛli bini kpa yuuni 1972 ka di za di gama zuɣu. Shikuru maa daa nyɛla din pili ni shikurubihi pihita ni ayi, karimbanima ayobu mini shikuru maa tum tumdiba pia ni awiɔ. Shikuru maa daa nyɛla gomlanti ni dɛigi shɛli yuuni 1977.
== Shikurubihi kaabu saha ==
Asibiri mini Alahiri dali kurigi pia ni ayi zaŋ hali ni kuriga anu bakoi din pahiri ayi mini din pahiri anahi gɔli kam puuni.<ref>{{Cite web |title=Adanwomase Senior High {{!}} SchoolsInGh.com |url=https://schoolsingh.com/senior-high-schools/adanwomase-senior-high/about |access-date=2025-05-01 |website=schoolsInGh |language=en}}</ref>
== Kundivihira ==
[[Category:Ashanti Region]]
[[Category:High schools in Ghana]]
[[Category:Public schools in Ghana]]
[[Category:Educational institutions established in 1972]]
[[Category:1972 establishments in Ghana]]
b9e5apqjsosw4qkhc3xlgxjk9icdhik
138558
138557
2026-06-01T10:44:34Z
SIR SUCCESS (NAA JAHINFO)
544
Updated content
138558
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
Adanwomase Senior High School( din lahi mi shɛli ADAA) nyɛla karimbisarinsi karinzoŋ din be Adanwomase Kwabre East District, Ashanti la.<ref>{{Cite news|title = Adanwomase SHS girls pledge to delay early child birth|url = http://graphic.com.gh/juniors/junior-news/27657-adanwomase-shs-girls-pledge-to-delay-early-child-birth.html|location=Accra, Ghana|accessdate = 2015-05-22|date = 23 July 2014 | last1=Kenu | first1=Daniel K. |newspaper=[[Daily Graphic (Ghana)|Daily Graphic]]}}</ref><ref>{{Cite web|title = Education - Kente {{!}} Adanwomase {{!}} Home of Kente Cloth {{!}} Asante kente|url = http://www.adanwomase.com/adanwomase/education|website = www.adanwomase.com|accessdate = 2015-05-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20150522234255/http://www.adanwomase.com/adanwomase/education|archive-date = 22 May 2015|url-status = dead}}</ref>
== Taarihi ==
Di daa nyɛla shikuru shɛli bini kpa yuuni 1972 ka di za di gama zuɣu. Shikuru maa daa nyɛla din pili ni shikurubihi pihita ni ayi, karimbanima ayobu mini shikuru maa tum tumdiba pia ni awiɔ. Shikuru maa daa nyɛla gomlanti ni dɛigi shɛli yuuni 1977.
== Shikurubihi kaabu saha ==
Asibiri mini Alahiri dali kurigi pia ni ayi zaŋ hali ni kuriga anu bakoi din pahiri ayi mini din pahiri anahi gɔli kam puuni.<ref>{{Cite web |title=Adanwomase Senior High {{!}} SchoolsInGh.com |url=https://schoolsingh.com/senior-high-schools/adanwomase-senior-high/about |access-date=2025-05-01 |website=schoolsInGh |language=en}}</ref>
== Kundivihira ==
[[Category:Lahabaya zaa]]
s6q2qciyp0tkwuq3bv3h6gh8b32zjzx
Tanzania Liɣiri
0
18643
138454
78321
2026-05-31T17:41:11Z
InternetArchiveBot
118
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
138454
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Shilling''' ([[Swahili language|Swahili]]: ''shilingi''; sabiri ŋmaa: '''TSh'''; [[ISO 4217|code]]: '''TZS''') n-nyɛ[[Tanzania]] liɣiri. Di pirigi la 100 ''cents'' (''senti'' in Swahili).
Tanzania shilling yimi na n-ti zani [[East African shilling]] zaani silimiin goli 14 June 1966 nti "par".<ref>{{cite book|last1=Linzmayer|first1=Owen|url=http://www.banknotebook.com|title=The Banknote Book|publisher=www.BanknoteNews.com|year=2012|location=San Francisco, CA|chapter=Tanzania}}</ref>
== Notation ==
{{Main|Slash_(punctuation)#Currency|l1=Solidus (symbol)}}
Tanzania shilling daa sabiri mi ni {{code|x/y}}, ka x zani ti liɣiri/daa din gari 1 shilling, ka y mi zani n-ti daa din nyɛ cents. [[Equals sign]] bee [[hyphen]] zani mi ti yoli. Shɛhirili, 50 cents sabiri la "-/<small>50</small>" ka 100 shillings sabiri "100/<small><big>=</big></small>" or "100/-". Saha shɛŋa sabiri ŋmaa din nyɛ ''TSh'' tiri la wɔliginsim. Di yi ti abi bachinima bee kalinli, bachi ŋɔ ko n sabiri a (e.g. TSh 10 million).
Lala soli ŋɔ daa niŋ mi doli "[[Pound sterling|sterling]]'s [[Pound sterling#Pre-decimal|pre-decimal]] notation", din ni kaa daa daa sabiri ka laɣimdi pounds (£), shillings (s), mini pence (d, for [[denarius]]). Lala dalinli ŋɔ ni, liɣiri din daa nyɛ "pound" daa dalimdi mi ni shillingsmini pence.
== Laɣ'baligu ==
[[Lahabali_kɔligu:200_tz_shillings_front.jpg|thumb|{{shilingi|200}} obverse]]
Yuuni 1966, laɣ'baligu daa yina ni dalini -/<small>5</small>, -/<small>10</small>, -/<small>20</small> and -/<small>50</small> n-ti pahi 1/<small><big>=</big></small>, ni -/<small>5</small> din nyɛ bronze, -/<small>10</small> daa nyɛla nickel-brass (copper-nickel-zinc) ka -/50 mini 1/= nyɛ cupro-nickel. Cupro-nickel 5/<small><big>=</big></small> daa yina yuuni 1972, ka scalloped, nickel-brass -/<small>10</small> daa doli na yuuni 1977. Lala tuuli laɣ'baligu ŋɔ,daa yina yuuni 1966 hali ni yuuni 1984, Christopher Ironside OBE. n-daa yina ni di nahingbaŋ
Yuuni 1987, nickel-plated steel da kana ti zan n-ti cupro-nickel din nyɛ -/<small>50</small> mini 1/<small><big>=</big></small>, n-ti pahi cupro-nickel 5/<small><big>=</big></small> and 10/<small><big>=</big></small> laɣ'baligu daa yina,ni 5/<small><big>=</big></small> ka mali gurilo nima pia. Yuuni 1990, nickel-clad-steel 5/<small><big>=</big></small>, 10/<small><big>=</big></small> n-ti pahi 20/<small><big>=</big></small> daa yina, ka brass-plated steel daa doli na ni100/<small><big>=</big></small> yuuni 1993, 50/<small><big>=</big></small> yuuni 1996 mini copper-nickel-zinc 200/<small><big>=</big></small> yuuni 1998.
Laɣ'baligu din gɔri gindi saha ŋɔ n-nyɛ 50/<small><big>=</big></small>, 100/<small><big>=</big></small>, 200/<small><big>=</big></small>, ni 500/<small><big>=</big></small>. 500/<small><big>=</big></small> laɣ'baligu din yina silimiin goli 8 September 2014.<ref name="bot2">{{cite web|title=Image: IMG-20140907-WA0006.jpg, (960 × 1280 px)|url=http://www.bot.go.tz/Adverts/PressRelease/IMG-20140907-WA0006.jpg|access-date=2015-09-03|publisher=bot.go.tz}}</ref>{{clear}}
{| class="wikitable" style="font-size: 90%"
! colspan="8" |Tanzanian shilling coins
|-
!Anfooni
!Danko
!Din mali li
!Yɛliŋ
!Timsim
!Kpɛŋ
!Nangban kuɣila
!Yibu na dabisili
|- style="text-align:center"
|
|-
|[[Lahabali_kɔligu:Senti_Tano_(5_TzSh).jpg|120x120px]]
|{{shilingi|-|5}}
|bronze
|23.24 mm (dodecagonal)
|4.0 g
|1.33 mm
|Smooth
|1966-1984
|- style="text-align:center"
|-
|[[Lahabali_kɔligu:Senti_Kumi_Tansania.jpg|120x120px]]
|{{shilingi|-|10}}
|nickel-brass
|25 mm (scalloped)
|5.03 g
|1.49 mm
|Smooth
|1977-1984
|- style="text-align:center"
|-
|[[Lahabali_kɔligu:Tanzania_senti_ishirini_front_1973.jpg|90x90px]]<br />[[Lahabali_kɔligu:Tanzania_senti_ishirini_back_1973.jpg|90x90px]]
|{{shilingi|-|20}}
|nickel-brass
|24 mm
|5 g
|
|Smooth
|1966-1984
|- style="text-align:center"
|-
|[[Lahabali_kɔligu:Tanzania_senti_hamsini_front_1980.jpg|90x90px]]<br />[[Lahabali_kɔligu:Tanzania_senti_hamsini_back_1980.jpg|90x90px]]
|{{shilingi|-|50}}
|copper-nickel
|21 mm
|4 g
|1.6 mm
|Reeded
|1966-1984
|- style="text-align:center"
|-
|
|{{shilingi|-|50}}
|nickel-plated steel
|21 mm
|4 g
|1.8 mm
|Reeded
|1988-1990
|- style="text-align:center"
|-
|[[Lahabali_kɔligu:Tanzania_shilingi_moja_front_1974.jpg|90x90px]]<br />[[Lahabali_kɔligu:Tanzania_shilingi_moja_back_1974.jpg|90x90px]]
|{{shilingi|1}}
|copper-nickel
|27.7 mm
|8 g
|1.62 mm
|Reeded
|1966-1984
|- style="text-align:center"
|-
|[[Lahabali_kɔligu:Tanzania_Shiling_Moja.jpg|120x120px]]
|{{shilingi|1}}
|nickel-plated steel
|23.5 mm
|6.5 g
|
|Reeded
|1987-1992
|- style="text-align:center"
|-
|[[Lahabali_kɔligu:Tanzania_shilingi_tano_front_1980.jpg|96x96px]]<br />[[Lahabali_kɔligu:Tanzania_shilingi_tano_back_1980.jpg|93x93px]]
|{{shilingi|5}}
|copper-nickel
|31.5 mm (decagonal)
|13.8 g
|2.2 mm
|Segmented; five smooth and reeded parts
|1972-1980
|- style="text-align:center"
|-
|
|{{shilingi|5}}
|copper-nickel
|27.5 mm (decagonal)
|8.3 g
|2 mm
|Segmented; five smooth and reeded parts
|1987-1989
|- style="text-align:center"
|-
|
|{{shilingi|5}}
|nickel-plated steel
|27.5 mm (decagonal)
|8.52 g
|2 mm
|Reeded
|1990-1993
|- style="text-align:center"
|-
|
|{{shilingi|10}}
|copper-nickel
|29 mm
|9.7 g
|2 mm
|Reeded
|1987-1989
|- style="text-align:center"
|-
|[[Lahabali_kɔligu:10_tz_shillings_front.jpg|90x90px]]<br />[[Lahabali_kɔligu:10_tz_shillings_back.jpg|90x90px]]
|{{shilingi|10}}
|nickel-plated steel
|29 mm
|10 g
|2.25 mm
|Reeded
|1990-1993
|- style="text-align:center"
|-
|
|{{shilingi|20}}
|nickel-plated steel
|32 mm (heptagonal)
|13 g
|2 mm
|Smooth
|1990-1992
|- style="text-align:center"
|-
|[[Lahabali_kɔligu:50_Tanzanian_shillings_coin_-_Obverse.jpg|93x93px]]<br />[[Lahabali_kɔligu:50_Tanzanian_shillings_coin_-_Reverse.jpg|90x90px]]
|{{shilingi|50}}
|brass-plated steel
|22 mm (heptagonal)
|7.91 g
|2.9 mm
|Smooth
|1996
|- style="text-align:center"
|-
|[[Lahabali_kɔligu:100_tz_shillings_front.jpg|90x90px]]<br />[[Lahabali_kɔligu:Tanzania_100_shillings-2.JPG|90x90px]]
|{{shilingi|100}}
|brass-plated steel
|24.5 mm
|9 g
|2.7 mm
|Reeded
|1993
|- style="text-align:center"
|-
|[[Lahabali_kɔligu:200_tz_shillings_front.jpg|90x90px]]<br />[[Lahabali_kɔligu:Tanzania_200_shillings-2.JPG|90x90px]]
|{{shilingi|200}}
|copper-nickel-zinc
|26.8 mm
|8 g
|2 mm
|Segmented; five smooth and reeded parts
|1998, 2008, 2014
|- style="text-align:center"
|-
|[[Lahabali_kɔligu:500_Tanzanian_shillings_coin_-_obverse.jpg|91x91px]]<br />[[Lahabali_kɔligu:500_Tanzanian_shillings_coins_-_reverse.jpg|90x90px]]
|{{shilingi|500}}
|nickel-plated steel
|27.5 mm
|9.5 g
|2.4 mm
|Reeded
|2014
|}
== Banki liɣiri ==
Silimiin goli 14 June 1966, Benki Kuu Ya Tanzania (Bank of Tanzania) daa yina 5/<small><big>=</big></small>, 10/<small><big>=</big></small>, 20/<small><big>=</big></small> and 100/<small><big>=</big></small>. 5/<small><big>=</big></small> daa nyɛla laɣ'baligu ni zani shɛli zaani 1972. 50/<small><big>=</big></small> liɣiri daa yina yuuni 1985, ka 200/<small><big>=</big></small> daa doli na yuuni 1986, 500/<small><big>=</big></small> yuuni 1989 /<small><big>=</big></small> in 1990. 10/<small><big>=</big></small>, 20/<small><big>=</big></small>, 50/<small><big>=</big></small> mini 100/<small><big>=</big></small> daa nyɛla laɣ'baligu ni zani n-ti shɛli 1987, 1990, 1996 n-ti pahi 1994, zaŋ doli taba. 5,000/<small><big>=</big></small> mini 10,000/<small><big>=</big></small> daa yina yuuni 1995, ka 2,000/= daa doli na yuuni 2003. Laɣ'pala daa yina yuuni 2011. Lala laɣi pala ŋɔ daa yina ni gubu nahingban shɛŋa din yan kari laɣ'biɛri ŋmabu.
Banki liɣiri din gɔri gindi saha ŋɔ n-nyɛ 500/<small><big>=</big></small>, 1,000/<small><big>=</big></small>, 2,000/<small><big>=</big></small>, 5,000/<small><big>=</big></small> n-ti pahi 10,000/<small><big>=</big></small>.<ref>[http://banknotenews.com/files/5396d76d4ec01aed72fea11b03d38671-1377.php Tanzania new note family confirmed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151029205825/http://banknotenews.com/files/5396d76d4ec01aed72fea11b03d38671-1377.php |date=2015-10-29 }} BanknoteNews.com. Retrieved 2011-10-22.</ref><ref>[http://thecitizen.co.tz/magazines/-/6750-expect-nothing-but-the-best-money-printing-firm-tells-dar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120405164844/http://thecitizen.co.tz/magazines/-/6750-expect-nothing-but-the-best-money-printing-firm-tells-dar |date=2012-04-05 }} ''The Citizen''. Retrieved 2011-10-22.</ref>
Banki liɣiri din beni zuŋɔ n-nyɛ 500/<small><big>=</big></small>, 1,000/<small><big>=</big></small>, 2,000/<small><big>=</big></small>, 5,000/<small><big>=</big></small> an-toi pahi 10,000/<small><big>=</big></small>
{| class="wikitable" style="font-size: 90%"
! colspan="12" |Laɣi kura
|-
! colspan="2" |Anfooni
! rowspan="2" |Danko
! rowspan="2" |Yɛliŋ
! rowspan="2" |Nahingbaŋ
! colspan="3" |Description
! rowspan="2" |Yihibu na dabisili
|-
!Obverse
!Reverse
!Tooni
!Nyaaŋa
!Watermark
|-
| align="center" bgcolor="#ffffff" |[[Lahabali_kɔligu:Tzs-10-note-front.jpg|95x95px]]
| align="center" bgcolor="#ffffff" |[[Lahabali_kɔligu:Tzs-10-note-back.jpg|95x95px]]
|{{shilingi|10}}
| -
|Green
|[[Julius Nyerere]]
|[[Arusha Declaration Monument]]
| rowspan="3" |[[Giraffe]]
| rowspan="3" | -
|-
| align="center" bgcolor="#ffffff" |[[Lahabali_kɔligu:Tzs-20-note-front.jpg|100x100px]]
| align="center" bgcolor="#ffffff" |[[Lahabali_kɔligu:Tzs-20-note-back.jpg|98x98px]]
|{{shilingi|20}}
| -
|Blue-violet
|[[Julius Nyerere]]
|General Tyre East Africa Plant
|-
| align="center" bgcolor="#ffffff" |[[Lahabali_kɔligu:Tzs-100-note-front.jpg|108x108px]]
| align="center" bgcolor="#ffffff" |[[Lahabali_kɔligu:Tzs-100-note-back.jpg|108x108px]]
|{{shilingi|100}}
| -
|Red
|[[Julius Nyerere]]
|[[Maasai people|Maasai]]
|}
{| class="wikitable" style="font-size: 90%"
! colspan="9" |1997 Series<ref name="bot">{{cite web|title=Bank of Tanzania Historical Notes|url=https://www.bot-tz.org/BankingOperations/Currency/CurrencyMuseum.asp|website=bot|publisher=Bank of Tanzania|accessdate=2015-07-05|access-date=2023-05-23|archive-date=2013-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20130119195255/http://www.bot-tz.org/BankingOperations/Currency/CurrencyMuseum.asp|url-status=dead}}</ref>
|-
! rowspan="2" |Anfooni
! rowspan="2" |Danko
! rowspan="2" |Yɛliŋ
! rowspan="2" |Nahingbaŋ
! colspan="2" |Buɣisibu
! rowspan="2" |Yibu na dabisili
! rowspan="2" |Watermark
|-
!Tooni
!Nyaaŋa
|-
|[http://banknote.ws/COLLECTION/countries/AFR/TAN/TAN0030.htm]
|500 /= (Shilingi Mia Tano)
|138 x 69 mm
|Green
|[[Coat of arms of Tanzania|Tanzanian coat of arms]]; [[Giraffe]]; [[Zebra]]
|Clove harvest; [[Uhuru Torch]]
| rowspan="2" |1997
| rowspan="5" |[[Giraffe]]
|-
|[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/AFR/TAN/TAN0031.htm]
|1000 /= (Shillingi Elfu Moja)
|142 x 71 mm
|Red
|[[Coat of arms of Tanzania|Tanzanian coat of arms]]; [[Giraffe]]; [[African Elephant]]
|Kiwira coal mine; [[People's Bank of Zanzibar|Door of People's Bank of Zanzibar]]
|-
|[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/AFR/TAN/TAN0034.htm]
|1000 /= (Shilingi Elfu Moja)
|142 x 71 mm
|Red
|[[Coat of arms of Tanzania|Tanzanian coat of arms]]; [[Julius Nyerere]]; [[African Elephant]]
|Kiwira coal mine; [[People's Bank of Zanzibar|Door of People's Bank of Zanzibar]]
| rowspan="1" |2000
|-
|[http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/AFR/TAN/TAN0032.htm]
|5000 /= (Shillingi Elfu Tano)
|145 x 73 mm
|Purple
|[[Coat of arms of Tanzania|Tanzanian coat of arms]]; [[Giraffe]]; [[Black rhinoceros|Rhino]]
|[[Giraffe|Giraffes]]; [[Mt Kilimanjaro]]
| rowspan="2" |1997
|-
|[http://banknote.ws/COLLECTION/countries/AFR/TAN/TAN0044.htm]
|10,000 /= (Shilingi Elfu Kumi)
|149 x 75 mm
|Indigo
|[[Coat of arms of Tanzania|Tanzanian coat of arms]]; [[Giraffe]]; [[Lion]]
|[[Bank of Tanzania]]; "House of Wonder" (Zanzibar)
|-
| colspan="9" |{{Standard banknote table notice|standard_scale=Y}}
|-
|}
{| class="wikitable" style="font-size: 90%"
! colspan="12" |2003 Series [http://www.bot-tz.org/BankingOperations/Currency/currencyInCirculation.asp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118042704/http://www.bot-tz.org/BankingOperations/Currency/currencyInCirculation.asp |date=2013-01-18 }}
|-
! colspan="2" |Anfooni
! rowspan="2" |Danko
! rowspan="2" |Yɛliŋ
! rowspan="2" |Nahingbaŋ
! colspan="3" |Buɣisibu
! rowspan="2" |Yihibu na dabisili
|-
!Obverse
!Reverse
!Tooni
!Nyaaŋa
!Watermark
|-
| align="center" bgcolor="#ffffff" |[[Lahabali_kɔligu:500_tz_shillings_front.jpg|95x95px]]
| align="center" bgcolor="#ffffff" |[[Lahabali_kɔligu:500_tz_shillings_back.jpg|95x95px]]
|{{shilingi|500}}
|130 × 63 mm
|Green
|[[African Buffalo]]
|Nkrumah Hall, [[University of Dar es Salaam]]
| rowspan="5" |[[Giraffe]]
| rowspan="5" |2003
|-
| align="center" bgcolor="#ffffff" |[[Lahabali_kɔligu:1000_tz_shillings_front.jpg|100x100px]]
| align="center" bgcolor="#ffffff" |[[Lahabali_kɔligu:1000_tz_shillings_back.jpg|98x98px]]
|{{shilingi|1,000}}
|135 × 66 mm
|Blue
|[[Julius Nyerere]]
|[[State House (Tanzania)|Statehouse]], [[Dar es Salaam]]
|-
| align="center" bgcolor="#ffffff" |[[Lahabali_kɔligu:2000_tz_shillings_front.jpg|101x101px]]
| align="center" bgcolor="#ffffff" |[[Lahabali_kɔligu:2000_tz_shillings_back.jpg|101x101px]]
|{{shilingi|2,000}}
|140 × 69 mm
|Orange-brown
|[[Lion]], [[Mount Kilimanjaro]]
|Old Fort, [[Stone Town]], [[Zanzibar]]
|-
| align="center" bgcolor="#ffffff" |[[Lahabali_kɔligu:5000_tz_shillings_front.jpg|104x104px]]
| align="center" bgcolor="#ffffff" |[[Lahabali_kɔligu:5000_tz_shillings_back.jpg|104x104px]]
|{{shilingi|5,000}}
|145 × 72 mm
|Purple
|[[Black Rhinoceros]]
|Geita gold Mine and House of Wonders Zanzibar
|-
| align="center" bgcolor="#ffffff" |[[Lahabali_kɔligu:10000_tz_shillings_front.jpg|108x108px]]
| align="center" bgcolor="#ffffff" |[[Lahabali_kɔligu:10000_tz_shillings_back.jpg|108x108px]]
|{{shilingi|10,000}}
|150 × 75 mm
|Red
|[[Elephant]]
|[[Bank of Tanzania]] headquarters in [[Dar es Salaam]]
|-
| colspan="9" |{{Standard banknote table notice|standard_scale=Y}}
|-
|}
=== Din na beni saha ŋɔ ===
{| class="wikitable" style="font-size: 90%"
! colspan="10" |2011 Series<ref name="banknotenews">{{cite web|title=Tanzania new note family confirmed | Africa | Banknote News|url=http://banknotenews.com/files/5396d76d4ec01aed72fea11b03d38671-1377.php|access-date=2015-09-03|publisher=banknotenews.com|archive-date=2015-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20151029205825/http://banknotenews.com/files/5396d76d4ec01aed72fea11b03d38671-1377.php|url-status=dead}}</ref>
|-
! colspan="2" |Anfooni
! rowspan="2" |Danko
! rowspan="2" |Yɛliŋ
! rowspan="2" |Nahingbaŋ
! colspan="2" |Buɣisibu
! rowspan="2" |Yihibu na dabisili
! rowspan="2" |Yihibu na dabisili
! rowspan="2" |Watermark
|-
!Tooni
!Nyaaŋa
!Tooni
!Nyaaŋa
|-
|[[Lahabali_kɔligu:TZSn00500v.jpg|center|frameless|150x150px]]
|[[Lahabali_kɔligu:TZSn00500r.jpg|center|frameless|150x150px]]
|{{shilingi|500}}
|120 x 60 mm
|Green
|[[Coat of arms of Tanzania|Tanzanian coat of arms]]; [[Abeid Karume|Sheikh Abeid Amani Karume]]
|University of Dar es Salaam central hall building; graduating students wearing caps and gowns; Aesculap's rod
| rowspan="5" |2011
| rowspan="5" |1 January 2010
|Julius Kambarage Nyerere with electrotype 500
|-
|[[Lahabali_kɔligu:TZSn01000v.jpg|center|frameless|150x150px]]
|[[Lahabali_kɔligu:TZSn01000r.jpg|center|frameless|150x150px]]
|{{shilingi|1,000}}
|125 x 65 mm
|Blue
|[[Coat of arms of Tanzania|Tanzanian coat of arms]]; President Julius Kambarage Nyerere; Bismarck Rock in Mwanza Harbor
|Coffee plant; State House (Ikulu) building with flag in Dar es Salaam
|Julius Kambarage Nyerere with electrotype 1000
|-
|[[Lahabali_kɔligu:TZSn02000v.jpg|center|frameless|150x150px]]
|[[Lahabali_kɔligu:TZSn02000r.jpg|center|frameless|150x150px]]
|{{shilingi|2,000}}
|130 x 66 mm
|Orange
|[[Coat of arms of Tanzania|Tanzanian coat of arms]]; [[Lion]]
|Palm trees; old Omani Arab Fort (Ngome Kongwe) in Zanzibar's Stone Town; carved block
|Julius Kambarage Nyerere with electrotype 2000
|-
|[[Lahabali_kɔligu:TZSn05000v.jpg|center|frameless|150x150px]]
|[[Lahabali_kɔligu:TZSn05000r.jpg|center|frameless|150x150px]]
|{{shilingi|5,000}}
|135 x 67 mm
|Purple
|[[Coat of arms of Tanzania|Tanzanian coat of arms]]; plant; black rhinoceros
|Cyanid Leaching plant of the gold mines of Geita
|Julius Kambarage Nyerere with electrotype 5000
|-
|[[Lahabali_kɔligu:TZSn10000v.jpg|center|frameless|150x150px]]
|[[Lahabali_kɔligu:TZSn10000r.jpg|center|frameless|150x150px]]
|{{shilingi|10,000}}
|140 x 68 mm
|Red
|[[Coat of arms of Tanzania|Tanzanian coat of arms]]; [[Elephant]]
|Flowers; Bank of Tanzania headquarters building in [[Dar es Salaam]]
|Julius Kambarage Nyerere with electrotype 10000
|-
| colspan="10" |{{Standard banknote table notice|standard_scale=Y}}
|-
|}
{{Exchange rate|TZS|KES}}
== Lihimi m-pahi ==
* [[Economy of Tanzania]]
* [[Ugandan shilling]]
* [[Kenyan shilling]]
== Kundivihira ==
'''Notes'''
{{reflist}}
'''Sources'''
{{refbegin}}
*{{numis cite SCWC|date=1991}}
*{{numis cite SCWPM|date=1994}}
{{refend}}
== External links ==
{{Commons category|Money of Tanzania}}
* [https://www.bot.go.tz/BankingOperations/Currency/currencyInCirculation.asp Bank of Tanzania page on circulating banknotes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190920094153/https://www.bot.go.tz/BankingOperations/Currency/currencyInCirculation.asp |date=2019-09-20 }}
* [http://www.bis-ans-ende-der-welt.net/Tansania-B-En.htm The banknotes of Tanzania]
* [https://banknotenews.com/?p=18765] {{in lang|en|de|fr}}
{{n-start}}
{{n-before|currency=[[East African shilling]]|reason=currency independence|ratio=at par|note=independent shilling introduced in 1966, but EA shilling not demonetised until 1969}}
{{n-currency|location=[[Tanzania]]|start=1966}}
{{n-after}}
{{n-end}}
{{Economy of Tanzania}}
{{Currencies of Africa}}
{{Shilling}}
{{Tanzania topics}}
{{Portal bar|Africa|Money|Numismatics|Tanzania}}
[[Pubu:Circulating currencies]]
[[Pubu:Currencies of the Commonwealth of Nations]]
[[Pubu:Currencies of Tanzania]]
[[Pubu:Currencies introduced in 1966]]
73o6byuk7dq65s6j7vayfwv7pfmgovo
Vic Barrett
0
19566
138560
137410
2026-06-01T10:47:07Z
SIR SUCCESS (NAA JAHINFO)
544
Updated Content
138560
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
'''Vic Barrett''' (bɛ daa dɔɣi o la <abbr>c.</abbr> 1998/1999) ''o nyɛla America nira ŋun mali zaɣa ni tiŋgbani taɣibu yɛltɔɣa. O nyɛla ŋun daa be [[Juliana v. United States]] yaɣ'shɛli ban daa su lala yɛltɔɣili ŋɔ ka daa zaŋ li chaŋ kootu ni ni bɛ ti m-bo maligu n-ti li ka bɛ tooi booni li din mali yaa mini tiŋgbani taɣibu yɛltɔɣili din ka zɔsimli.<ref name=":6">{{Cite web |date=2018-11-26 |title=Is Kids Climate Case Coming to an End? |url=https://reason.com/volokh/2018/11/26/is-kids-climate-case-coming-to-an-end/ |access-date=2024-05-16 |website=Reason.com |language=en-US}}</ref> Barrett nyɛla ŋun daa lahi be lala yɛltɔɣili ŋɔ zaŋ niŋ kundi ni, Youth v. Gov''.<ref>{{Cite web |date=2018-12-10 |title=Team Trump promoted coal at the U.N. climate talks. Young activists busted it up. |url=https://grist.org/article/team-trump-promoted-coal-at-the-u-n-climate-talks-youth-activists-busted-it-up/ |access-date=2022-05-18 |website=Grist |language=en-us}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lines |first=Madeline |date=2020-12-22 |title=The Kids Are Not Alright |url=https://povmagazine.com/youth-v-gov-christi-cooper-interview/ |access-date=2022-05-18 |website=POV Magazine |language=en-US}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |date=2022-06-29 |title=Climate Activist Vic Barrett on Wonder, Transformation, and Storytelling |url=https://atmos.earth/vic-barrett-climate-activist-interview/ |access-date=2022-06-30 |website=Atmos |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Speth |first=James Gustave |url=https://www.worldcat.org/oclc/1224585521 |title=They knew : the federal government's fifty-year role in causing the climate crisis |publisher=[[MIT Press]] |year=2021 |isbn=978-0-262-54298-2 |location=Cambridge, Massachusetts |pages=179 |oclc=1224585521}}</ref>
== Maŋmaŋ biɛhigu ==
Barrett nyɛla ŋun yina White Plains, New York ka nyɛ ŋun be Bronx bin din gbaai Silimiin goli August yuuni 2023.<ref>{{Cite news |last=Gelles |first=David |date=2023-08-19 |title=With TikTok and Lawsuits, Gen Z Takes on Climate Change |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/08/19/climate/young-climate-activists.html |access-date=2023-09-01 |issn=0362-4331}}</ref> O nyɛla Garifuna bilichini.<ref name=":1">{{Cite web |last=Sohn |first=Rebecca |date=2020-12-12 |title=Meet a young activist who's suing the government over climate change |url=https://mashable.com/article/vic-barrett-young-activism-intersectionality |access-date=2022-05-18 |website=Mashable |language=en}}</ref><ref name=":3">{{Cite web |last=Barrett |first=Vic |date=2022-04-06 |title=Creating the Future We Deserve |url=https://progressive.org/api/content/70539724-b5af-11ec-ab4b-12274efc5439/ |access-date=2022-05-18 |website=Progressive.org |language=en-us}}</ref> Barrett nyɛla Americanima tuuli doo bɛ ni daa leei so yuuni 2017, din daa niŋ ka o yi Wisconsin collagɛ.<ref name=":5" /><ref name=":3" /> Barrett nyɛla ŋun mali "tattoo" ka o booni carbon dioxide".<ref name=":0" /> O nyɛla ninvuɣ so bɛ ni zaŋ pahi [[Berta Cáceres]].
== Kundivihira ==
[[Category:Living people]]
[[Category:1990s births]]
[[Category:Garifuna people]]
[[Category:21st-century indigenous people of the Americas]]
[[Category:People from White Plains, New York]]
[[Category:Activists from New York (state)]]
[[Category:LGBTQ people from New York (state)]]
[[Category:American climate activists]]
[[Category:Youth climate activists]]
[[Category:American transgender men]]
[[Category:21st-century American LGBTQ people]]
[[Pubu:Lahabaya zaa]]
[[Pubu:stubs]]
b04maz8f5xftmq2p9joooj6m1rrqgod
138561
138560
2026-06-01T10:47:38Z
SIR SUCCESS (NAA JAHINFO)
544
Updated Content
138561
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
'''Vic Barrett''' (bɛ daa dɔɣi o la <abbr>c.</abbr> 1998/1999) ''o nyɛla America nira ŋun mali zaɣa ni tiŋgbani taɣibu yɛltɔɣa. O nyɛla ŋun daa be [[Juliana v. United States]] yaɣ'shɛli ban daa su lala yɛltɔɣili ŋɔ ka daa zaŋ li chaŋ kootu ni ni bɛ ti m-bo maligu n-ti li ka bɛ tooi booni li din mali yaa mini tiŋgbani taɣibu yɛltɔɣili din ka zɔsimli.<ref name=":6">{{Cite web |date=2018-11-26 |title=Is Kids Climate Case Coming to an End? |url=https://reason.com/volokh/2018/11/26/is-kids-climate-case-coming-to-an-end/ |access-date=2024-05-16 |website=Reason.com |language=en-US}}</ref> Barrett nyɛla ŋun daa lahi be lala yɛltɔɣili ŋɔ zaŋ niŋ kundi ni, Youth v. Gov''.<ref>{{Cite web |date=2018-12-10 |title=Team Trump promoted coal at the U.N. climate talks. Young activists busted it up. |url=https://grist.org/article/team-trump-promoted-coal-at-the-u-n-climate-talks-youth-activists-busted-it-up/ |access-date=2022-05-18 |website=Grist |language=en-us}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lines |first=Madeline |date=2020-12-22 |title=The Kids Are Not Alright |url=https://povmagazine.com/youth-v-gov-christi-cooper-interview/ |access-date=2022-05-18 |website=POV Magazine |language=en-US}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |date=2022-06-29 |title=Climate Activist Vic Barrett on Wonder, Transformation, and Storytelling |url=https://atmos.earth/vic-barrett-climate-activist-interview/ |access-date=2022-06-30 |website=Atmos |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Speth |first=James Gustave |url=https://www.worldcat.org/oclc/1224585521 |title=They knew : the federal government's fifty-year role in causing the climate crisis |publisher=[[MIT Press]] |year=2021 |isbn=978-0-262-54298-2 |location=Cambridge, Massachusetts |pages=179 |oclc=1224585521}}</ref>
== Maŋmaŋ biɛhigu ==
Barrett nyɛla ŋun yina White Plains, New York ka nyɛ ŋun be Bronx bin din gbaai Silimiin goli August yuuni 2023.<ref>{{Cite news |last=Gelles |first=David |date=2023-08-19 |title=With TikTok and Lawsuits, Gen Z Takes on Climate Change |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/08/19/climate/young-climate-activists.html |access-date=2023-09-01 |issn=0362-4331}}</ref> O nyɛla Garifuna bilichini.<ref name=":1">{{Cite web |last=Sohn |first=Rebecca |date=2020-12-12 |title=Meet a young activist who's suing the government over climate change |url=https://mashable.com/article/vic-barrett-young-activism-intersectionality |access-date=2022-05-18 |website=Mashable |language=en}}</ref><ref name=":3">{{Cite web |last=Barrett |first=Vic |date=2022-04-06 |title=Creating the Future We Deserve |url=https://progressive.org/api/content/70539724-b5af-11ec-ab4b-12274efc5439/ |access-date=2022-05-18 |website=Progressive.org |language=en-us}}</ref> Barrett nyɛla Americanima tuuli doo bɛ ni daa leei so yuuni 2017, din daa niŋ ka o yi Wisconsin collagɛ.<ref name=":5" /><ref name=":3" /> Barrett nyɛla ŋun mali "tattoo" ka o booni carbon dioxide". O nyɛla ninvuɣ so bɛ ni zaŋ pahi [[Berta Cáceres]].
== Kundivihira ==
[[Category:Living people]]
[[Category:1990s births]]
[[Category:Garifuna people]]
[[Category:21st-century indigenous people of the Americas]]
[[Category:People from White Plains, New York]]
[[Category:Activists from New York (state)]]
[[Category:LGBTQ people from New York (state)]]
[[Category:American climate activists]]
[[Category:Youth climate activists]]
[[Category:American transgender men]]
[[Category:21st-century American LGBTQ people]]
[[Pubu:Lahabaya zaa]]
[[Pubu:stubs]]
lb9l4ba6n5ml2we623n2envp2e2s3vy
Ssireum
0
26279
138410
104874
2026-05-31T16:38:54Z
InternetArchiveBot
118
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
138410
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|Traditional wrestling style of Korea}}
{{Italic title}}
{{Infobox martial art
| image = Danwon-Ssireum.jpg
| imagecaption = The painting titled "'''Sangbak'''" (상박; 相撲) drawn by [[Kim Hong-do]] illustrates people gathering around to watch a ssireum competition in the late 18th century.
| imagesize =
| name = ''Ssireum''
| aka = ''gakjeo''; ''gakhui''; ''gakryeok''; ''gakgii''; ''chiuhui''; ''sangbak''; ''jaenggyo''
| focus = [[Grappling]]
| hardness = [[Full-contact]]
| country = [[Goryeo|Korea]]
| creator = Unknown
| parenthood = Historical
| famous_pract =
| olympic = No
| website =
}}
'''''Ssireum''''' ({{Korean|hangul=씨름}})<ref name="Ssireum">{{Cite web|url=https://blackbeltwiki.com/ssireum|title=Ssireum|access-date=2023-12-06|archive-date=2023-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20231031191833/https://blackbeltwiki.com/ssireum|url-status=dead}}</ref> bee '''Korean wrestling''' nyɛla [[folk wrestling]] balli shɛli ni kali [[national sport]] zaŋ n-ti [[Korea]] ka di daa piligi fourth century.
Saha ŋɔ, ŋun ka kpaɣiri m-bori nyɛla ŋun suri "belt "(satba) ka di gbubi b shee vinyɛla. Lala kompɛteesa ŋɔ nyɛla din wuhiri baŋsim yaɣa pam ka di che ka so bi nyari daŋ bee ka bɛ dansi nyabu bala.<ref>{{cite web | title=What is Ssireum? | website=ynucc.yeungnam.ac.kr | url=http://ynucc.yeungnam.ac.kr/~ssi/Introduction/What_is_Ssireum_/what_is_ssireum_.html | access-date=2021-12-04}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2019/08/30/nyregion/ssireum-korean-wrestling-nyc.html|title = Mr. Kim's Lonely Fight to Preserve a Korean Tradition|newspaper = The New York Times|date = 30 August 2019|last1 = Lee|first1 = Chang W.|last2 = Leland|first2 = John}}</ref>
== Etymology ==
Vali ( "wrestling") balli shɛŋa gba nyɛla din be ni Korean ka bɛ niŋdi li pahiri ''ssireum'', kamani ''gakjeo'' (각저:角抵), ''gakhui'' (각희:角戱), ''gakryeok'' (각력:角力), ''gakji'' (각지:角支), ''chiuhui'' (치우희:蚩尤戱), ''sangbak'' (상박:相撲), ''jaenggyo'' (쟁교:爭交).<ref>{{in lang|ko}} [http://www.yonginss.com/data/data_view.php?idx=7&page=1&search_txt=&search_sel= Origin and definition of ssireum 씨름의 정의] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090319015817/http://www.yonginss.com/data/data_view.php?idx=7&page=1&search_txt=&search_sel= |date=2009-03-19 }} Yongin University Ssireum Research Center</ref>
''Gak'' (각:角), nyɛla vali balli shɛli ka niriba mali dihitabili ni di nyɛla mɔɣuni binkɔbiri ban yila kamani "oxen" n-daa piligi li di daa yi niŋ ka wuhiri taba yaa.
==Mechanics==
Ninvuɣ shɛba ban vari Ssireum vali (wrestlers) nyɛla ban lɛbigiri bɛ va vali taba "torso" kamani 45 degrees zaŋ chaŋ 90 degrees di yi ti niŋ ka o labi o ".<ref>{{Cite web|url=http://ynucc.yu.ac.kr/~ssi/newhome/menu6.html|title=Ssireum wrestling hand techniques|website=ynucc.yu.ac.kr|access-date=2023-12-06|archive-date=2022-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128113309/http://ynucc.yu.ac.kr/~ssi/newhome/menu6.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ynucc.yu.ac.kr/~ssi/newhome/img/tech5.gif|title=Ssireum wrestling Jabchigi technique|access-date=2023-12-06|archive-date=2022-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20221213062145/http://ynucc.yu.ac.kr/~ssi/newhome/img/tech5.gif|url-status=dead}}</ref>
== Taarihi ==
Tuuli taarihi zaŋ n-ti ''ssireum'' nyɛla din be [[Goguryeo]] saha. Bɛ daa na tumi niŋdi li [[military|sooja (military]]) shee, ''ssireum'' nyɛla din niriba pam ni daa yu shɛli, n-ti pahi Naa nim pam zaŋ n-ti Korean, Goryeo saha miniJoseon saha.<ref name="Green">{{cite book|last1=Green|first1=Thomas A.|last2=Svinth|first2=Joseph R.|title=Martial Arts of the World: An Encyclopedia of History and Innovation [2 volumes]: An Encyclopedia of History and Innovation|publisher=ABC-CLIO|isbn=9781598842449|pages=192–193|url=https://books.google.com/books?id=P-Nv_LUi6KgC&pg=PA192|access-date=29 March 2017|language=en|date=2010-06-11}}</ref>[[File:Goguryeo-Gakjeochong-Ssireumdo-01.jpg|thumb|200px|Ssireum depicted on Goguryeo mural]]
[[traditional|Kali]] biɛhigu puuni, ''ssireum'' nyɛla tun shɛli din daa niŋ bayana pam [[Korean Peninsula|Korean]] holiday of [[Dano (Korean festival)|Dano]], dabisili din pahiri anu zaŋ n-ti "fifth lunar month", ka kompɛteesa ŋɔ nyɛ din niŋ "summer" mini "autumn". ''Ssireum'' kompɛteesa gba nyɛla din daa lahi niŋdi dabisa kamani dabisili din pahiri ata gɔli so ŋun pahiri ata ni, dabisili din pahiri anii gɔli so ŋun pahiri anahi ni n-ti pahi [[Buddhist]] All Souls' Day.{{Citation needed|date=April 2011}}. Bɛn daa mali bɛn shɛli n-tiri ŋun niŋ kpaŋmaŋ pam nyɛ "ox", binshɛli din mali bukaata pam pukparilim ʒilɛli ni ka lahi wuhiri ŋun di li ŋɔ kpaŋmaŋ kompɛteesa maa ni.{{Citation needed|date=April 2011}}.
20th century, ''ssireum'' daa lɛbi tiŋgbani zaa ni lihiri shɛli telivisa puuni South Korea.<ref name="Green" /> Din daa tuui yina kompɛteesa shɛli ni nyɛ yuuni 1912 kompɛteesa din daa niŋ Dansongsa theater din be Seoul{{Citation needed|date=April 2011}}.
Korean wrestling nyɛla bɛn booni shɛli ''ssireum'' tum yuuni1920s{{Citation needed|date=April 2011}}. Pan Chosun Ssireum Federation nyɛla din daa piligi yuuni 1927. Tum yuuni 1947, ban niŋdi kompɛteesa ŋɔ nyɛ Ssireum Federation ka bɛ booni li National Ssireum Championship Contest. Ninvuɣ shɛba ban daa kpaɣiri kompɛteesa ŋɔ timsi nyɛla bɛn daa piligi shɛli lihibu 12th edition amaa ka daa lahi yihi li yuuni 1967{{Citation needed|date=April 2011}}. S''sireum nyɛla din mali balibu dibaa ayi'': "right-sided" style predominant ka di be Gyeonggi Province yaɣili mini Honam region zaŋ n-ti southern Korea n-ti pahi "left-side" style favored din be Gyeongsang mini Chuncheong provinces. Di waligimsim nyɛla "''satba" ni lo' shɛm''{{Citation needed|date=April 2011}}. Yuuni 1994, Korean Ssireum Federation nyɛla ban daa yɛli ni laɣim dibaa ayi maa ka ''ssireum'' lee zaɣayini koŋko left-sided style.
===Cultural heritage status ===
South mini North Korea ni daa sabi lahabali shɛli wuhiya ni, Ssireum nyɛla [[UNESCO Intangible Cultural Heritage Lists]] nim ni daa zaŋ shɛli pahi.<ref>{{Cite web|url=https://en.unesco.org/news/traditional-korean-wrestling-listed-intangible-cultural-heritage-following-unprecedented-merged|title=Traditional Korean wrestling listed as Intangible Cultural Heritage following unprecedented merged application from both Koreas|date=November 26, 2018|website=UNESCO}}</ref> Di lahi nyɛla din be 131st [[Intangible Cultural Property (South Korea)|Intangible Cultural Property]].
== Method of competition ==
[[File:Korea-2008 Gyeongju Citizens' Athletics Festival-Ssireum-02.jpg|thumb|A ssrireum match at Gyeongju Citizens' Athletics Festival in 2008]]
[[File:Korea-2008 Gyeongju Citizens' Athletics Festival-Ssireum-01.jpg|thumb|A ssrireum match at Gyeongju Citizens' Athletics Festival in 2008]]
Ssireum nyɛla bɛn niŋdi shɛli laɣim zaɣa' gbɛlli, ka zahim kamani 7 meter, ka zaŋ "mounded sand" gili li. Niriba ayi ban kpaɣiri kompɛteesa ŋɔ nyɛla ban piligiri ni tiŋ gbanibu tamkpaɣu maa ni grappling position (''baro japki''), ka bɛ zaɣa yino kam zaŋ "belt" shɛli bɛn booni ''satba lo' o shee.'' (샅바)<ref>{{cite book|last=Connor|first=Mary E.|title=The Koreas|url=https://books.google.com/books?id=j2gYgXGENM0C&pg=PA325|access-date=16 January 2012|date=2009-06-30|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-160-2|page=325}}</ref> Ninvuɣ so ŋun di kompɛteesa ŋɔ nyɛ ŋun niŋ kpaŋmaŋ che ka o kpee maa luɣ'shɛli paa tiŋgbani. Kamani [[sumo]], di nyɛ a che ka a kpee yi zaɣa' gbɛlli, kompɛteesa ŋɔ din bi doli lala din wuhiri la labi piligi. Pɔi ka so ti di kompɛteesa ŋɔ o nyɛla ŋun kpaɣiri best-out-of-three style match.
== Events ==
=== World Championships ===
Tuuli World Ssireum Championships nyɛla din daa niŋ silimin gɔli September yuuni 2008, Busan World TreX-Games saha,<ref>{{Cite web |url=https://m.koreatimes.co.kr/pages/article.asp?newsIdx=51411 |title=Ssireum Going Abroad |date=September 7, 2009 |publisher=The Korea Times}}</ref> amaa din bɔŋɔ daa nyɛla "unofficial competitions". " Official" tuuli championships nyɛla din daa niŋ Siauliai, Lithuania,<ref>{{cite web |url=http://www.sumoforum.net/forums/topic/18609-ssireum-world-championships-in-lithuania/ |title=Ssireum World Championships in Lithuania |publisher=Sumo Forum |date=2009-09-07}}</ref> ka ninvuɣ shɛba ban daa kpaɣiri maa kalinli daa yiɣisi kɔbigi ni pishi ka bɛ tiŋgbana pihinahi ni n-ti kpaɣiri dabaa ayi kompɛteesa ŋɔ, lahabali din yina World Ssireum Federation (WSF). Tuuli Asia Ssireum Championship mini fifth World Ssireum Championship nyɛla din daa niŋ pa taba Thuwana National Indoor Stadium din be Yangon, Myanmar, bin din gbaai silimin gɔli September biɛɣ'pishi ayi ka dali hali ni biɛɣ'pishi ni ata dali yuuni 2015.<ref>{{cite web |url=http://www.worldssireum.org/ |title=Official website |publisher=World Ssireum Federation |language=ko |access-date=2021-04-11 |archive-date=2021-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506131243/http://www.worldssireum.org/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://worldssireum.org/en_01_about/en_about03.php?ptype=en01_03 |title=Official website |publisher=World Ssireum Federation |access-date=2021-04-11 |archive-date=2023-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230427220704/http://www.worldssireum.org/en_01_about/en_about03.php?ptype=en01_03 |url-status=dead }}</ref>
{| class="wikitable"
|-
!Edition
!Year
!Host city
!Men's champions
!Women's champions
!Ref.
|-
|align="center"|1
|align="center"|2009
|{{flagicon|LTU}} [[Šiauliai]]
|{{flagicon|SUI}} Tullio Pachmann (90 kg)<br />{{flagicon|KOR}} Chae Hee-kwan (+90 kg)
|''Not held''
|<ref>{{cite news |url=https://news.joins.com/article/3773997 |script-title=ko:채희관, 리투아니아 세계씨름 +90kg 우승 |date=2009-09-14 |publisher=JoongAng Ilbo |access-date=2021-04-11 |language=ko}}</ref>
|-
|align="center"|2
|align="center"|2011
|{{flagicon|KOR}} [[Busan]]
|{{flagicon|UKR}} Valerii Komar (90 kg)<br />{{flagicon|KOR}} Chae Hee-kwan (130 kg)
|{{flagicon|CHN}} Jin Mehua (60 kg)<br />{{flagicon|KOR}} Lim Su-jeong (80 kg)
|<ref>{{cite web |url=http://worldssireum.org/bbs/board.php?bo_table=board01&wr_id=1 |title=2011 champions |publisher=World Ssireum Federation |language=ko |access-date=2021-04-11 |archive-date=2021-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411131300/http://worldssireum.org/bbs/board.php?bo_table=board01&wr_id=1 |url-status=dead }}</ref>
|-
|align="center"|3
|align="center"|2012
|{{flagicon|KOR}} [[Busan]]
|{{flagicon|KOR}} Choi Sang-geun (80 kg)<br />{{flagicon|KOR}} Lee Eol (100 kg)<br />{{flagicon|UKR}} Andriy Nikitchenko (130 kg)
|{{flagicon|KOR}} Seo Hyun (65 kg)<br />{{flagicon|KOR}} Lim Su-jeong (80 kg)
|<ref>{{cite web |url=http://worldssireum.org/bbs/board.php?bo_table=board01&wr_id=2 |title=2012 champions |publisher=World Ssireum Federation |language=ko |access-date=2021-04-11 |archive-date=2021-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411131300/http://worldssireum.org/bbs/board.php?bo_table=board01&wr_id=2 |url-status=dead }}</ref>
|-
|align="center"|4
|align="center"|2013
|{{flagicon|GER}} [[Frankfurt]]
|{{flagicon|Georgia}} Davit Karbelashivili (90 kg)<br />{{flagicon|FIN}} Matti Hämäläinen (105 kg)
|{{flagicon|UKR}} Viktoriia Sukretna (60 kg)<br />{{flagicon|GER}} Elena Balzer (70 kg)
|<ref>{{cite web |url=http://worldssireum.org/bbs/board.php?bo_table=board01&wr_id=3 |title=2013 champions |publisher=World Ssireum Federation |language=ko |access-date=2021-04-11 |archive-date=2021-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411133516/http://worldssireum.org/bbs/board.php?bo_table=board01&wr_id=3 |url-status=dead }}</ref>
|-
|align="center"|5
|align="center"|2015
|{{flagicon|MYA}} [[Yangon]]
|{{flagicon|CHN}} Yu Zejun (70 kg)<br />{{flagicon|UZB}} Alisher Khudayberdiev (80 kg)<br />{{flagicon|Mongolia}} Uuganbaatar Myagmarsuren (90 kg)<br />{{flagicon|UKR}} Valerii Komar (100 kg)<br />{{flagicon|Mongolia}} Tamir Darmaa (120 kg)
|{{flagicon|CHN}} Zhang Yueping (50 kg)<br />{{flagicon|VIE}} Nguyễn Thị Yến Trinh (60 kg)<br />{{flagicon|Mongolia}} Khulan Batbaatar (70 kg)
|<ref>{{cite web |url=http://worldssireum.org/bbs/board.php?bo_table=board01&wr_id=4 |title=2015 champions |publisher=World Ssireum Federation |language=ko |access-date=2021-04-11 |archive-date=2021-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411133518/http://worldssireum.org/bbs/board.php?bo_table=board01&wr_id=4 |url-status=dead }}</ref>
|}
=== Korean Championship (unlimited) ===
Korean Ssireum Championships nyɛla din bi doli timsi. Ninvuɣ shɛba ban di kompɛteesa ŋɔ ka bɛ booni "Cheonhajangsa". ([[Hangul]]: {{lang|ko|천하장사}}; [[Hanja]]: {{lang|ko|天下壯士}}; ka di gbuni nyɛ ninvuɣ so ŋun mali yaa pam dunia ŋɔ ni)
<div><li style=display:inline-table;>
{| class="wikitable" style="text-align:center"
!Edition
!Year
!Champion
|-
|1
|rowspan="2"|1983|| align="left" |[[Lee Man-ki]]
|-
|2||align="left"|[[Lee Man-ki]] (2)
|-
|3
|rowspan="3"|1984|| align="left" |Jang Ji-young
|-
|4||align="left"|[[Lee Man-ki]] (3)
|-
|5||align="left"|Lee Jun-hee
|-
|6
|rowspan="3"|1985|| align="left" |[[Lee Man-ki]] (4)
|-
|7||align="left"|[[Lee Man-ki]] (5)
|-
|8||align="left"|Lee Jun-hee (2)
|-
|9
|rowspan="3"|1986|| align="left" |[[Lee Man-ki]] (6)
|-
|10||align="left"|Lee Bong-geol
|-
|11||align="left"|[[Lee Man-ki]] (7)
|-
|12
|rowspan="2"|1987|| align="left" |Lee Bong-geol (2)
|-
|13||align="left"|Lee Jun-hee (3)
|-
|14
|rowspan="2"|1988|| align="left" |[[Lee Man-ki]] (8)
|-
|15||align="left"|[[Lee Man-ki]] (9)
|-
|16
|rowspan="2"|1989|| align="left" |[[Lee Man-ki]] (10)
|-
|17||align="left"|Kim Chil-gyu
|-
|18
|rowspan="3"|1990|| align="left" |[[Kang Ho-dong]]
|-
|19||align="left"|[[Kang Ho-dong]] (2)
|-
|20||align="left"|[[Kang Ho-dong]] (3)
|}
</li> <li style=display:inline-table>
{| class="wikitable" style="text-align:center"
!Edition
!Year
!Champion
|-
|21
|rowspan="3"|1991|| align="left" |Hwang Dae-woong
|-
|22||align="left"|Hwang Dae-woong (2)
|-
|23||align="left"|[[Kang Ho-dong]] (4)
|-
|24
|rowspan="3"|1992|| align="left" |[[Kang Ho-dong]] (5)
|-
|25||align="left"|Lim Yong-je
|-
|26||align="left"|Kim Jung-pil
|-
|27
|rowspan="3"|1993|| align="left" |Kim Jung-pil (2)
|-
|28||align="left"|Baek Seung-il
|-
|29||align="left"|Baek Seung-il (2)
|-
|30
|rowspan="3"|1994|| align="left" |Shin Bong-min
|-
|31||align="left"|Baek Seung-il (3)
|-
|32||align="left"|Lee Tae-hyun
|-
|33
|1995|| align="left" |Kim Kyung-soo
|-
|34
|1996|| align="left" |Kim Kyung-soo (2)
|-
|35
|1997|| align="left" |Shin Bong-min (2)
|-
|36
|1998|| align="left" |Kim Young-hyun
|-
|37
|1999|| align="left" |Kim Young-hyun (2)
|-
|38
|2000|| align="left" |Lee Tae-hyun (2)
|-
|39
|2001|| align="left" |Hwang Kyu-hyun
|-
|40
|2002|| align="left" |Lee Tae-hyun (3)
|}
</li> <li style=display:inline-table>
{| class="wikitable" style="text-align:center"
!Edition
!Year
!Champion
|-
|41
|2003|| align="left" |[[Choi Hong-man]]
|-
|42
|2004|| align="left" |Kim Young-hyun (3)
|}
</li></div>
== Gallery ==
<gallery>
Satba.jpg|''Satba'' (side)
Satba 2.jpg|''Satba'' (front)
</gallery>
== Lihimi m-pahi ==
{{Portal|Sports}}
* [[Kene (Naga wrestling)]]
* [[Mongolian wrestling]]
* [[Sumo]]
* [[Alysh]]
* [[Yagli gures|Yağlı güreş]]
* [[Pahlavani]]
== Kundivihira ==
{{Reflist}}
== External links ==
{{Commons}}
* {{in lang|ko}} [https://web.archive.org/web/20111129010527/http://ssireum.sports.or.kr/index.htm Korean Ssireum Association: 대한씨름협회]
* [http://ynucc.yeungnam.ac.kr/~ssi/eindex.html Korea Ssireum Research Institute]
* [https://web.archive.org/web/20070312005232/http://www1.korea-np.co.jp/pk/063rd_issue/98093003.htm Korean Festival]
* [https://www.youtube.com/watch?v=-xCLYBiwpPw History of Ssireum in Korea]
{{UNESCO Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity/APA}}{{Main world championships}}
{{folk wrestling}}
{{Grappling}}
{{Korean martial arts}}
{{National symbols of North Korea}}
{{Authority control}}
[[Category:Ssireum| ]]
[[Pubu: Lahabaya zaa]]
[[Pubu: Wiki World Heritage 2023]]
[[Category:Folk wrestling styles]]
[[Category:Korean games]]
[[Category:Sports originating in Korea]]
[[Category:Intangible Cultural Heritage of Humanity]]
[[Category:Important Intangible Cultural Properties of South Korea]]
[[Pubu:Wiki World Heritage Intangible Contest 2023]]
9chvohu17s74c97yowlymywn4beyh7z
Taekkyeon
0
26428
138437
123886
2026-05-31T17:26:38Z
InternetArchiveBot
118
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
138437
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{short description|Traditional Korean martial art}}
{{Distinguish|Taekwondo}}
{{Infobox martial art
| logo =
| logocaption =
| logosize =
| image = [[Image:KTF National Championships.png|270px]]
| imagecaption =
| name = Taekkyon
| aka = Taekgyeon, Taekkyeon, Taekkyon
| focus = [[Self-defense]] with a focus on kicks, trips, throws in competitions
| hardness = [[Light-contact]] (pushing hands)
[[Full-contact]] (strikes, kicks, throws, takedowns etc...)
| country = [[Korea]]
| parenthood = [[Subak]]
| website = Four associations:
*http://www.koreataekkyon.com/
*http://www.krtga.com/
*https://www.taekyun.org/
*https://taekkyeon.net/
*https://wtkf.org/
}}{{Infobox intangible heritage}}
{{Infobox Korean name
|title=Popular spelling
|hangul={{linktext|택견}}
| hanja={{linktext| 托肩}}
|rr=Taekgyeon
|mr=T'aekkyŏn
|othername1=Dictionary spelling
|hangul1={{linktext|태껸}}
| hanja1={{linktext| 托肩}}
|rr1=Taekkyeon
|mr1=T'aekkyŏn
|koreanipa=tʰɛk̚k̕jʌn}}
'''Taekkyon,''' '''Taekgyeon''', '''Taekkyeon''', or '''Taekyun''' ([[Korean language|Korean]]: 태껸/ 택견/ 托肩, {{Small|pronunciation:}} {{IPA-ko|tʰɛk̚k͈jʌn}}) di nyɛla taba ŋmɛbu din nyɛ dɛma.
Di nahingbana n-nyɛ napɔŋ bala chandi, napɔna yaabu balibu shɛli bɛ ni booni ''pum balki'', be "stepping-on-triangles". Taekkyon chanimi n nuchahi ni baŋsim mini napɔna din yɛn tooi sɔŋsi n luhi nira. Taekkyon mali gbaya ni mini ningnuna zaa lɛbigibu balibu mini bɔɣiri tuma din zooi. Bɛ booni la ŋun niŋdi Taekkyon "''Taekkyon-kkun''".
Tum 20th century, Taekkyon leei la din neei Korea binyɛri shɛŋa din gari. Di zuɣu, di nyɛla din bɔ shɛhira nima n-ti ʒaamani Korea lala taba ŋmɛbu ŋɔ ka nyɛ Korea taba ŋmɛbu zaɣ'kurili din na min' bɛni.<ref name="GREEN Thomas A. 2010 195">{{Cite book|title="Martial Arts of the World: An Encyclopedia of History and Innovation" Vol 2|last=GREEN Thomas A.|first=SVINTH Joseph R.|publisher=ABC-CLIO|year=2010|isbn=978-1-59884-243-2|pages=195}}</ref> Di daa kuli che bela ni di kpihim [[Korea under Japanese rule|Japanese Occupation]] ʒaamani, pɔi ka di daa naan yi lahi labi neei [[Korean War|Korean Tɔbu]] nyaaŋa. Di nyɛla din duhi [[Taekwondo]] yuli zuɣusaa.<ref name=":2" />
Taekkyon n daa nyɛ tuuli taba ŋmɛbu shɛli bɛ ni kali pahi [[Intangible cultural heritage|UNESCO Intangible Cultural Heritage]]. Dini n lahi pahiri 76th [[Intangible Cultural Property (South Korea)|Intangible Cultural Property of South Korea]].<ref name="GREEN Thomas A. 2010 195" /><ref>{{Cite web|url=http://www.heritage.go.kr/heri/cul/culSelectDetail.do?VdkVgwKey=17,00760000,33&pageNo=5_2_1_0|title=Taekkyon on the Cultural Heritage Administration Web Page}}</ref><ref name="auto">{{Cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/taekkyeon-a-traditional-korean-martial-art-00452|title=UNESCO - Taekkyeon, a traditional Korean martial art|website=ich.unesco.org}}</ref>
== Taekkyon Taarihi ==
Taekkyon taarihi di ka kahigibu. Bɛ buɣisirili mi ka di nyɛ taba ŋmɛbu, ka di nyɛ din daa naan tooi pili [[Subak]] piligu ha bee din daa nyɛ salima dɛma. D lahi balli din tuui sabi sɔŋ daa sabi la [[Jeongjo|King Jeongjo]] (1776–1800) ʒaamani, [[Joseon|Joseon Dynasty]] saha,buku din yuli booni ''Jaemulbo'' ni (bɛ ni daa lahi booni shɛli ''Manmulbo''), din lahi mali '2nd century [[Book of Han]]" shɛhira taba ŋmɛbu dɛma din yuli bi boli. Lala sabbu ŋɔ ni, sasabira, Lee Sung-Ji lahi pahi "3rd century" shɛhira ka yɛli ni lala kompateesa maa ŋmanila Taekkyon din daa bɛni saha:<ref>{{in lang|ko}} Lee Yong-bok (이용복): "Taekkyon Research" (''택견연구'') {{ISBN|8971930748}}. Seoul: Hakminsa Publishing, 2001</ref>
:"Byeon: Byeon nyɛla nuu mini nuu zaŋ ŋmɛ taba ([[Subak]]), taba ŋmɛbu dɛma kompatiisa ni, (Lee Sung-Ji pahigu pili la kpe) kamani zuŋɔ Taekkyon."
Bachi din nyɛ Taekkyon sabbu [[Hangul]] ni, din wuhiri di niŋgbuna niŋbu ni tarimba ka bachinima din pahi mi sabiri [[hanja]] ni.
[[Song Deok-gi]] who was the main preserver of Taekkyon during the 20th century, writes in the preface of his only book: "It cannot be said for sure when and how Taekkyon came into existence, but until the end of the Korean kingdom, certain people did Taekkyon together."<ref>{{in lang|ko}} Song Deok-Gi (송덕기) and Bak Jong-gwan (박종관): ''The traditional martial art Taekkyon'' (전통무예 택견). Seoul: Seorim Munhwasa Publishing 1983. {{ISBN|89-7186-209-2}}. {{ISBN|89-7186-001-4}} (Set)</ref>[[File:Korean painting-Daekwaedo.jpg|thumb|left|The "Dae kwae do"(대쾌도, 大快圖), painted in 1846 by renowned Hyesan Yu Suk (유숙, 劉淑). It shows [[Ssireum]] above and Taekkyon below. Players wear a coat called "Dopo" and ties their clothes together in order to have more freedom of motion. Dopo were only worn by scholars ([[Seonbi]], 선비). Located in Museum of University of Seoul]]
Taekkyon ni yɛn tuui sabi n niŋ kundu nima ni, [[Stewart Culin]] n daa sabili n-niŋ o buku din yulli booni ''Korean Games ni'', o daa sabili la yuuni 1895.<ref>{{Cite web|url=http://archive.org/details/koreangameswith01culigoog|title=Korean games with notes on the corresponding games of China and Japan|first=Stewart|last=Culin|date=December 1, 1895|publisher=Philadelphia, University of Pennsylvania|via=Internet Archive}}</ref>Yuuni 1921 kundu, ''Haedong Jukji'' (''East Sea Annals''), Choe Yeong-nyeon ni sabi shɛli, Bɛ boli la Taekkyon din ni "flying leg technique".<ref>{{in lang|ko}} Lee Yong-bok (이용복): ''Taekkyon'' (택견). Daewonsa Publishing, Seoul 1995, S. 14 f.</ref><ref>In this source, the idu-writing 托肩 is used to represent "Taekkyon". The translation of 托肩 is "push-shoulder". However this does not mean that the translation of Taekkyon is "push the shoulder", because [[Idu script|idu]] is just a way to phonetically write pure Korean words with Chinese characters. At the same time, all the arm techniques of Taekkyon are generated from a shoulder movement first, by whipping the entire arm out. When fighting, there are numerous ways Taekkyeon pushes and pulls an opponent by the shoulders</ref> Taekkyon daa nyɛla deen shɛli bɛ ni dɛmdi pam Joseon saha. Di balibu buyi n daa beni lala saha: Linjimanima n daa niŋdi yini, ka yini maa mi nyɛ dɛma, ka di mini [[Ssireum]] yuli daa du saha yini. Bɛ daa tooi dɛmdi la lala dɛma ŋɔ churi puhibu ni, ka sokam chani dini. Ŋmahinli, Dan-O-Festival puhibu ni, kompatiisa shɛli bɛ ni boli ''Gyeoll-yeon-taekkyon'' ka bɛ daa zali. Ninvuɣi so ŋun tooi bu niriba anu m-pa taba ka bi vuhi nyɛla ŋun ni tooi yi n-ti vuhi ka lahi labi na<ref>{{in lang|ko}} Lee Yongbok (이용복): ''Taekkyon, a Korean Martial Art'' (한국무예 택견). Seoul: Hakminsa Publishing 1990.</ref>
20th century piligu ha, Hanyang ([[Seoul]]) tiŋ'zuɣu ni ko ka bɛ daa niŋdi li, [[Jongno District|Jongro]] distriki. "[[Japanese occupation of Korea|Japanese]] daabilgu" din daa doli nyaaŋa daa kana ti mɔŋ tiŋbihi zabili, ka di daa che biɛla ni di kpihim lala dɛma ŋɔ.<ref>{{Cite web|date=2011|title=UNESCO page on Taekkyon|url=http://www.unescoicm.org/eng/notice/qna.php?ptype=view&idx=7287&page=1&code=qna_eng|access-date=2021-09-18|website=www.unescoicm.org}}</ref>
[[Korean War]] din daa doli na daa chala baŋdi yino ko: [[Song Deok-gi]]. O daa be la bahigu nima baŋdiba baŋsim ni daa lɛ shɛba baŋsim baŋdi ŋun yuli booni Im Ho saha,<ref>{{Cite web|title="From the age of 12, he [Song Deok-Gi] started to properly learn Taekkyon with another 10 children of his age from 'Master Im Ho' who was the most well known Taekkyon-Kkun [practicionner] of that time."|url=https://www.taekyun.org/en/grand-master|website=Kyulyun Taekyun Website}}</ref> o daa zaŋ la o tuma ŋɔ m-be ashili ni lala Japanese daabiligu ŋɔ saha pɔi ka daa naan yi ti lahi kpuri di labi niŋ. O ni daa niŋdi di balishɛli maa yuli n daa booni "Widae" ("high-village"), [[Sajik-dong, Seoul|Sajik]] nyaaŋa. Song nyɛla ŋun niŋ kpaŋmaŋa ni Taekkyon naba nyɛ n zani, di ni niŋ ka ʒaamani baŋsim maa pam yina o sani la. Di daa yila polo salo ni 26 March 1958 lala taba ŋmɛbu ŋɔ ni daa buɣisi n-ti zuɣulana [[Syngman Rhee]] dɔɣim dabisili chuɣu puhibu ni,ka Song daa leei "the Last Taekkyon Master of the Joseon Dynasty" lala saha maa.
Deok-gi lɛ la niriba bela baŋsim ŋɔ ka bɛ mi gba zaŋ wuhi shɛba. Anashaara goli June 1, 1983, O shikuru bila ŋun yuli booni Shin Han-seung kpaŋmaŋa puuni, Taekkyon daa kpe "[[Important Intangible Cultural Properties of Korea|Important Intangible Cultural Asset]] No. 76" pubu ni, Korea gɔmnanti n daa niŋ li. Niriba ayi puuni yino mo m su lala pubu ŋɔ. [[Song Deok-gi]] mini Shin Han-seung daa nyɛla ban doli nyaaŋa na ti deei "[[National Treasure (South Korea)|national treasure]] status" [[South Korean government|South Korea]] gɔmnanti n daa zali ba lala zaasheei ŋɔ.<ref>Song Deok-Gi (송덕기) und Bak Jong-gwan (박종관): ''Taekkyon, a Traditional Martial Art'' (전통무예 택견). Seoul: Seorim Munhwasa Publishing 1983. Page 21.</ref> Tuuli Taekkyon kmpateesa daa niŋ la Busan Anashaara goli June 30, 1985.<ref>{{cite web | url=http://koreataekkyon.com/taekkyon/tk_taekkyon/sub01/sub01_2.php#tab5 | title=대한택견회 소개 | 대한택견회 }}</ref> Din nyaaŋa, shikuru pala nyɛla din kpa, ka di zu`gu pirigi Taekkyon n-ti ban doli Song wuhibu (ʒaamani Widae Taekkyon Preservation Association), ni Shin haaya niŋdiba,ban zaɣa be dɛma ni yiɣijan ni ka wuligiri li n gindi dunia zaa.
Deok-Gi kpila Anashaara goli 23 July 1987, yuun pihiwɔi ni anahi ni. Anashaara goli November 2011, Taekkyon daa nyela [[UNESCO]] ni daa baŋ shɛli yɛla ka daa zaŋ li m-pahi [[UNESCO Intangible Cultural Heritage Lists|Intangible Cultural Heritage List]] ni,<ref name="auto" /> ka niŋ tuuli din pahi UNESCO zaba kpɛriti yuya ni, din pahi n-nyɛ Ssireum.<ref>{{Cite web|url=https://en.unesco.org/courier/wang-luo-ban-xin-shi/cultural-heritage-common-both-koreas-traditional-wrestling-ssirum|title=Ssireum wrestling from North Korea and South Korea was jointly inscribed on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity on 26 November 2018|website=Unesco.org|date=25 November 2018 }}</ref>
== Techniques ==
Taekkyon chnimi ni tab'bu, nuhi ŋmɛbu, duna, kpunkpaŋguhi sabu, taba dihibu, taba kpuɣ'labi, kɔb'tuɣa kparibu, ni taba gbahibu.<ref name="Taekkyeon2">{{Cite web|title=Taekkyeon|url=https://blackbeltwiki.com/taekkyeon|website=Black Belt Wiki}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ningbuna yaɣa zaa bela Taekkyon dɛma ni ama di kuli yi polo n-nyɛ tabbu, ŋmɛbu,ni bɔɣiri gahibuka leei bi ti tiŋgbani ni zabili soli, di chanimi ni taba kpug'labi balibu,luhibu, ni gbahibu balibu.<ref>{{Cite book|last=Kim|first=Yeong Man|title=Combat Taekkyeon (실전태껸)|publisher=글샘|year=2021|isbn=9791188946617|language=Korean}}</ref>
Taekkyon zaba zabiri ŋɔ baligiri la bɛ ningbuna. Ŋmɛbu nahingbana puuni yini n-nyɛ bɛ ni booni shɛli ''gumsil'' bee ''neung-cheong'': di tooi zooi la gbani bu mini duna teebu, ka di biɛhigu ŋmani waa wabu.Lala napɔŋ nobɔ ŋɔ lahi nyɛla bɛ ni niŋdi shɛli Korea ninpɔbirisi waa ni [[Talchum]], di zuɣu di lala dibaa ayi ŋɔ ŋmanila taba yaɣ'shɛli: di biɛhigu `nmanila waa wabu.
=== Pumbalki (Footwork) ===
Nahingbaŋ di gahim Taekkyon ni nyɛla naba chandi din nyɛ gɔna dibaa ata ka bɛ boli li ''pumbalki'' bee ''pum balbki'' (품밟기) ka di biɛhigu ŋmani waa. PumbalkkI gbunni nyɛla "to step the Pum". Pum buɣisila [[hanja]] 品 gɔna dibaa ata, di ni niŋ ka pumbalki gba mali gɔna dibaa ata la. Lala hanja "Pum" `ŋɔ gbuuni nyɛla "level" bee "goods", amaa di ni be shɛm maa zuɣu ka bɛ booni li lala maa, amaa ka di gbunni maa.<ref>The hanja pum means "level" or "goods", but it is used only because of its shape, not because of its meaning</ref> Napɔŋ tuma nyɛla sooch ka doli taba ka tooi sɔŋdi ni lɛbigibu polo. Ni chɛla din kpaŋsiri sheeni yaa.
[[File:Pumpalki_Position_of_the_steps.jpg|thumb|141x141px|Position of the steps in Pumpalki.]]
Taekkyon's pumbalkimalila gɔna dibaa ata ('''△''').Luɣi yina ka bɛ niŋdi li.
=== Hwalgaejit (arms swinging) ===
''Hwalgaejit'' ŋmanila noonsi kɔbiri n yiɣiri shɛm. Di gubu tooi zooi la ka a taɣi a maŋ ka che a mini ŋun zabiri gɔhibu bee o ŋmɛri. Hwalgejit chandi yihiri la kpɛŋ ningbuna ni n labisiri bɔɣiri ni ka di tahiri valimbu na.
=== Kick Techniques (Baljil) ===
Taekkyon nyɛla din yuli du ni di naba zaŋ tum tuma polo ka nadaa nima ti li yɛltɔɣataɣamalisi yuya kama "one-hundred godlike flying leg skills" (''baek gisintong bigaksul''), "leg art" (''gak sul''), bee "flying leg skills" (''bi gak sul'').<ref>{{Cite book|last=Choi|first=Yeong-nyeon|title=East Sea Annals (해동죽지)|year=1921|language=Korean}}</ref><ref>{{Cite web|title=백기신통비각술 ("one-hundred godlike flying leg skills")|url=https://m.blog.daum.net/inkbook/12860518?category=925770|website=blog.daum.net|date=15 April 2013|access-date=20 December 2023|archive-date=11 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220211173952/https://m.blog.daum.net/inkbook/12860518?category=925770|url-status=dead}}</ref> Ʒaamani Taekkyon shikuruti wuhirila tabbu balibus, tiŋgbani ni, sunsuuni, ni zuɣusaa yiɣibu. Baŋsim shɛŋa bɛ ni mali n kpuɣiri gbaya maa n chani sunsuuni zooya, ka bɛ booni li ''gyeot chigi'', ni nyaaŋa zaŋ labisi na puuni.
=== Hand Techniques (Sonjil) ===
Tum nadaa zaa di ni mali ŋmɛbu balibu la, Taekkyon lahi nyɛla din mali nuhi ŋmɛbu balibu. Bɛ kuli zahindi la ningbuna luɣili kam ka mali bɔɣu maa zaa tumdi tuma: nuchee, kpunkpaŋ guwa, nuu nyaansi, nubihi nyoya ni.
Nuhi daa na nyɛla bɛ ni mali shɛli n guri bɛ maŋsi pɔi ni "Widae style",Saha ŋɔ shikuruti dibaa ata din bɛni maa wuhiri li mi ka di nyɛ "''Yetbeop Taekkyon''".
=== Throwing and tripping (Taejil) ===
Taekkyon lahi nyɛla ka a kpuɣi a mini ŋun zabiri n luhi tooni bee nyaaŋ. Di yi niŋ ka yino bɛ zani viɛnyɛla ŋun bala maa ni tooi doli o ni labbu . Din kpa talahi nyɛla ka a zaŋ a mini ŋun zabiri maa maŋmaŋa yaa n tuhi o.
=== Joint Locks (Ttanjuk) ===
Lala dini ŋɔ nyɛla a ni yɛn niŋ shɛm kpari a mini ŋun zabiri lɛbigibu. Ka a kpari o kɔbi tuɣa ka doli o ni nuu bee gbali.
== As a competitive martial art ==
[[Image:Taekkyeon-nalchigi.JPG|left|thumb|230px|Nal-Chi-Gi]]
[[Image:Korean martial art-Taekkyeon-01.jpg|thumb|left|180px|''Taekkyon'' combat held for [[Hi! Seoul Festival]] on April 28, 2007]]
Taekkyon dɛma pa nyɛla din niŋ ʒemana dɛma mini kompateesa din niŋdi shikuruti dibaa ata ni Korea. Taekkyon niŋbu yi ti nyɛ kompateesa, di mali a di niŋbu tariga, ka di yaa jɛndi gbaabu mini tab'bu ko. Maaku nima tibu doli la ayi luhi amini ŋun kpa maa, n daagi o yihi baŋ maa ni, bee a yi tabigi o zuɣu ni. Zuɣuri gbibu mini nuhi ŋmɛbu ka din ni, ka daa tibu gba bɛ saɣiti. Zuɣuni tabigibu maa tooi niŋdi lala yomyom amaa di bi tabigiri yaa zaa ,ka zab'zabiriba dii bi ŋmɛri taba luhiri kamani western [[Boxing]] bee [[Muay Thai]] la. Luhibu buta ka bɛ tooi mali m-piiri ŋun di—ŋun tooi daŋ ponchi dibaa ayi nyabu. Amaa, ʒaamani tinsi shɛŋa gba malila bɛ zalisi.Ban kpa taba maa zaani la zaɣ'kpulli, ka taɣiri bɛ napɔŋ chanda ni pumbalkki.
==Modern development==
Taekkyon la~`ginsi pam pa be Korea mini tiŋ'duya. Di shɛŋa n-nyɛ:
'''Widae Taekkyeon''' '''Preservation Society''', ka bɛ lahi booni li World Wide Taekkyon Organization (WWTO) bee ka bɛ ŋmaali jia '''Widae Taekkyeon'''. Di be la Seoul mini [[Los Angeles]]. Di kpamba n-nyɛ Lee Jun-seo (1962-) mini Ko Yong-woo (1952-), [[Song Deok-gi]] shikurubihi kura.<ref>{{Cite web|url=http://m.mooye.net/a.html?uid=14462|title=택견이 이칭(異稱)에 대해서 조선의 마지막 국가무형문화재 제76호 택견기능보유자 송덕기(1893~1987)로부터 1969년~1985년까지 택견을 사사(師事)받고, 특히 1983년부터 집중적으로 2년간 이준서(前, 송덕기의 윗대택견 국가전수장학생)와 함께 사사받은 고용우(1952년 1월 13일生, 미국 로스앤젤레스 거주)에 대해서 태견(김정윤, 2003)은 "송덕기는 고용우가 가장 태견을 마음에 들게 한다"고 기록하고 있다. 그는 구술채록(2013년 2월 10일, 미국 로스앤젤레스 커피숍)에서 택견의 이칭에 대해서 다음과 같이 진술하였다.|last=Kim|first=Yong-Man|date=2018|website=Mooye|access-date=2023-12-20|archive-date=2021-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506161841/https://m.mooye.net/a.html?uid=14462|url-status=dead}}</ref> Song Deok-gi mini Lee Jun-seo n daa kpa lala laɣingu ŋɔ yuuni 1983 ka bi kari taɣibu nima din kana din ni 1980s sunsuuni.<ref>{{Cite book|last=Kim|first=Young-Man|title=택견 근현대사 (Modern and Contemporary History of Taekkyon)|publisher=Kyobo Book Centre|year=2020|isbn=9791188946402}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021|title=Widae Taekkyon|url=https://namu.wiki/w/%EC%9C%84%EB%8C%80%ED%83%9C%EA%BB%B8%ED%9A%8C?from=%EC%9C%84%EB%8C%80%ED%83%9C%EA%BB%B8|website=Namu Wiki}}</ref>
* '''Korea Traditional Taekgyeon Association''' (KTTA). Tuma duzuɣu din be [[Chungju]],saha shɛŋa ka bɛ booni li '''Chungju Taekkyon'''. Lala KTTA ŋɔ, Jeong Kyung-hwa (1954-) n nyɛ di kpɛma bɛ ni daa ti so yuli "[[Living National Treasure (South Korea)|living national treasure]] of the second generation", Korea gɔmnanti n daa ti o li yuuni 1995. O daa nyɛla Shin Han-seung shikuru bila. KTTA n daa niŋ kpaŋmaŋa ka Taekkyon leei "ntangible Cultural Heritage of Humanity".<ref>{{Cite web|url=http://www.cbinews.co.kr/news/articleView.html?idxno=78994|title=유네스코 세계문화유산 충주 택견의 갈 길|date=December 5, 2011|website=충북인뉴스}}</ref>
[[Image:%EB%A1%9C%EA%B3%A0(%EA%B0%80%EB%A1%9C).png]]
**'''Korea Taekkyon Federation''' (KTF). Saha shɛli bɛ booni li la '''Daehan Taekkyon'''. Di be la [[Seoul Olympic park]],di pili la yuuni 1991 ka Lee Yong-bok (1948-) nyɛ di kpɛma zaŋ na hali ni yuuni 2015. Din daa na nyɛ 8th Dan Taekwondo,o daa b`ohim la Taekkyon o toli ni "stint" , [[Song Deok-gi]] mini Shin Han-seung sani.<ref>{{Cite book|title=Taekkyon – Wie Wasser und Wind|last=Rubbeling|first=Hendrik|publisher=Norderstedt|year=2017|isbn=978-3744896818}}</ref> KTF daa pahila Korea Olympic Committee ni tum yuuni 2007. Di ni nyɛ "national federation of Taekkyon" la, Korea Taekkyon Federation mali soli ni bɛ laɣim ka yuli Korea National Championships and Sports yuuni ka chuiri ni. Lala laɣingu ŋ`o n na nyɛ zaɣi titali Taekkyon laɣinsi ni Korea mini tiŋ'duya.<ref>
{{Cite book |last=한 |first=병철 |title=고수를차아서 "Searching for the masters" |publisher=뿔미디어 |year=2012 |isbn=9791131539279}}</ref> Saha ŋɔ shukuruti maa wuhiya ni Taekkyon pala dansi dɛma.
*'''Kyulyun Taekyun Association''' (KTK). Din be Seoul, ka pili yuuni 2000. Lala KTK ŋɔ, Do Ki-hyun (1962-) n-nyɛ di toondana ŋun bɔhindi [[Song Deok-gi]] nima sani o ni daa pili o bɔhimbu Shin Han-Seung nima sani nyaaŋa. Shikuruti ŋɔ nyɛla din yuli du ka di laɣindi buyi yuuni kam tum yuuni 2004, Taekyun Battle (bee TK Battle), kompateesa nima din mali dariza Korea puuni yini.<ref>{{Cite web|title=TK Battle Main Page|url=https://www.tkbattle.com/|website=www.tkbattle.com}}</ref>
Taekkyon lahi nyɛla bɛ ni niŋdi shɛŋa dunia shikuruti yaɣa kamani Australia, China, Denmark, France, Germany, Japan, Kazakhstan, Norway, Russia, United Kingdom n-ti pahi USA.
==Historical records on Taekkyon and street fighting==
Medieval taarihi wuhiya ni soya zuɣu zaba dɛma daa nyɛla din be Korea lala saha maa, zaŋ hali ni 20th century. Pirim la "elite's scorn" mini "contempt for martial activities" zuɣu, Taekkyon daa nyɛla bɛ ni nya ka shɛli nyɛ shintoani ka di mini binyɛr'shɛŋa gabiri taba:<ref name=":0">{{Cite web|url=https://mookas.com/news/11305|title=[수박 이야기] 또 다른 탁견?|website=Mookas}}</ref> Sibak (시박),<ref name=":0" /> Pyeonssaum (편싸움),<ref>{{Cite web|url=http://www.culturecontent.com/content/contentView.do?search_div=CP_THE&search_div_id=CP_THE014&cp_code=cp0406&index_id=cp04060043&content_id=cp040600430001|title=Joseon-musa-yeongwoongjeon (조선무사영웅전) bare hand Pyeonssaum and Taekkyeon record}}</ref> Nalparam (날파람),<ref>{{Cite web|url=https://i.imgur.com/jaTY5Zr.jpg|title=1927's Korean Flag Fight, Gitssaum, a street fighting game with no-spin horizontal fist punching & shoulder-push for frontal punch}}</ref> Nanjanbaksi (난잔박시),<ref name=":1">{{Cite web|url=https://mookas.com/news/11150|title=[송준호 수박이야기] 여진족 무술! 타권(打拳)|website=Mookas}}</ref> Taegyeok (태격).<ref>{{Cite web|url=https://segye.com/view/20081112003370|title=성리학에 기반한 전통 무예 '태격'을 아십니까?|date=November 12, 2008|website=세계일보}}</ref> Saha ŋɔ zaba ŋɔ napɔŋ nɔri shɛŋa bɛn ka bɛ tɛhi ni di nyɛla shikuruti dibaa ata ni ʒi shɛli na "Yetbeop Taekkyon" be "Old style Taekkyon".<ref>{{Cite web|url=https://mookas.com/news/8491|title=[도기현칼럼]옛법택견, 그 파괴 본능|website=Mookas}}</ref>
== Taekkyon myths and facts ==
Ʒaamani lahiʒibu lahabali bɛni ni Taekkyon nyɛla tabbu dɛma kamani "nadaa Taekwondo" salo nima nini ni. Din bɔŋɔ bi yi shɛli pahi la [[Taekwondo]] ni yɛligi niŋ Korea zaa tiŋgbani dɛma [[Korean War]] nyaaŋa la. Tum din nyaaŋa, Taekkyon nyɛla salo zaa ni baŋ shɛli ka di nyɛla "Taekwondo association and rendition" din mali lahabali din bi paai ni ka di nyɛla lahabaya din yina ka di yaa jɛndi tabbu polo.<ref>"[http://bunkaijutsu.com/2011/07/review-killing-art-untold-history-tae-kwon/ A Killing Art: The Untold History of Tae Kwon Do] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220817135411/https://bunkaijutsu.com/2011/07/review-killing-art-untold-history-tae-kwon/ |date=2022-08-17 }}" by Alex Gillis</ref> Di mini Taekwondo piligu mɛmi n tam Taekkyon zuɣu maa zaa yoli, ka di yuli maa yaɣ'shɛli tɔm mɛ n tam di zuɣu,<ref>{{Cite web|url=https://www.members.itkd.co.nz/reference/essays/6-broken_family.pdf|title=Nam and General Choi faced a dilemma as they could not teach the Koreans Karate and call it Taekkyon. Eventually they took the best of Tang Soo Do and added some Taekkyon. They needed a new name urgently but the President liked the name Taekkyon" (PDF). Thesis prepared for 4th dan granting requirements.|last=Lo|first=David|website=Thesis prepared for 4th dan granting requirements.}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=http://www.mastersmithama.com/tkd.html|title=the name Taekwondo was adopted for its similarity in name, to Taekkyon|website=Tae Kwon Do Chang Moo Kwan website|access-date=2023-12-20|archive-date=2021-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210508100652/http://www.mastersmithama.com/tkd.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://parksmartialarts.com/taekwondo/|title=Taekwondo Classes in Salisbury|website=Parks Martial Arts}}</ref> di lala binyɛra dibaa ayi ŋɔ ka din che ka di miri taba.<ref>{{Cite web|url=https://www.karateworldnj.com/taekkyon-folklore-or-the-grandfather-of-tae-kwon-do/|title=Unlike Tae Kwan Do, in Taekkyon combat, flying or spinning kicks weren't often used. Instead, low kicks to the shins or knees, sweeps and trips, and direct push kicks to the body were more common.|website=Karate world}}{{Dead link|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Lala n-nyɛli, Taekkyon laɣingu bi nya ka di tabi taekwondo, ka zaɣisi zaa ni bɛ bi nya di ni tabi li shɛm.<ref>{{Cite web|url=http://central.oak.go.kr/journallist/articlepdf.do?url=/repository/journal/18661/NRF003_2012_v15n2_341.pdf&article_seq=18661|title=In addition, the Taekwondo establishment maintains that Taekkyon is one of its predecessors. Interestingly, Taekkyon literature usually does not acknowledge having any relationship to Taekwondo, and the Korea Taekkyon Federation (Taehan Taekkyon Yonmaeng) denies any link.|last=Sungkyun CHO, Udo MOENIG, and Dohee NAM|date=2012}}{{Dead link|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
== Taekkyon in popular culture ==
=== Comics ===
* ''[[The God of High School]]'' (갓 오브 하이 스쿨): Bakoi kam lahabaya wuligibu [[manhwa]] din daa yina [[Webtoon]] tum yuuni 2011. Ka [[MAPPA]] pili "anime" yuuni 2020. Park Il-Pyo mini o ŋahinsi daa zabiri lala zabili ŋɔ sitaaya ŋɔ "Ssamsu Taekkyon" yuli ni.<ref>{{Cite web|url=https://www.webtoons.com/en/action/the-god-of-high-school/ep-58/viewer?title_no=66&episode_no=58|title=The God of High School - Ep. 58|website=www.webtoons.com}}</ref>
* ''Bridal Mask'' (각시탈): manhwa lahabali din daa yina yuuni 1974. Ka daa kpe [[Bridal Mask|TV series in 2012]]. Lahabali maa ni jɛndi so Lee Kang-Tomini o beli kpɛma sani daa zaŋ la Taekkyon n zabi japanesenima.<ref>{{Cite news|title=민족무술 '택견', 침략자에겐 '응징'을, 관객에겐 '뜨거움'을|work=www.incheonin.com/news/|url=http://www.incheonin.com/news/articleView.html?idxno=50716}}</ref>
* ''Fight Class 3'' (격기 3반): Manhwa daa yihi lahabali na [[Comic Champ]] tum yuuni 2015 (ka di na kuli za di ko zaŋ na ni yuuni 2021). Yuun yini shikuru bila n-ti Gi Ba-ram at Nam-il High's Fight Class 1 nyɛla ŋun ŋmɛri nyɔɣu ni Taekkyon.<ref>{{Cite web|title=Fight Class 3|url=https://comic.naver.com/webtoon/list?titleId=701535|website=www.comic.naver.com}}</ref>
=== Movies ===
* ''[[Fighter in the Wind]]'' (바람 의 파이터): zaba filim din yina yuuni 2004. Di daa jɛndi la Korea nira karateka [[Mas Oyama|Oyama Masutatsu]] (1923-1993), ŋun daa kpa "[[Kyokushin]]kai style". Shinii maa puuni lala baŋdi pooli ŋɔ niŋdi Taekkyon ni o karimba ka bɛ zaabiri Japanese wɔfisa.<ref>{{Cite web|title=Fighter in the Wind Movie Script|url=https://www.scripts.com/script/fighter_in_the_wind_3577|website=www.scripts.com}}</ref>
* ''The Showdown'' (거칠 마루) Geochilmaru: zabili shinii din yina yuuni 2005. Niriba anii n zabiri ni bɛ nya ŋun yɛn tuhi webmaster mini urban legend, "the mysterious Geochilmaru".<ref name="Internet Movie Database3">{{Cite web|title=Sort by Popularity - Most Popular Movies and TV Shows tagged with keyword "taekkyon"|url=http://www.imdb.com/search/keyword/?keywords=taekkyon|website=IMDb}}</ref>
* ''The three Master Kims'' (김관장 대 김관장 대 관장): kpɛrigu din yna yuuni 2007. "burlesque character" din nyɛ "Master Kim" ka kpɛrikpɛriti [[Shin Hyun-joon (actor)|Shin Hyun-joon]] leei Taekkyon baŋda n tuhiri "gangsters" ban kpɛri o ya polo.<ref name="Internet Movie Database3" />
=== Television series ===
* ''[[Human Weapon]]'': Season 1, episode 6 [[Jason Chambers]] mini Bill Duff ban kpuɣi napoŋ chaŋ Korea ni bɛ ti wuhi niriba baŋsim ka lahi zabi Taekwondo. Taekkyon nyɛla kali n-ti Korea kpɛrigu din jɛndi zaba.<ref>{{Cite web|title=Human Weapon - The History of TaeKwonDo|url=https://www.youtube.com/watch?v=kIACbGLWNUo|website=Youtube}}</ref>
* ''[[Warrior (TV series)|Warrior]]'': Episode 6 season 1 ("To a Man with a Hammer, Everything Looks Like a Nail"), Korea zabizabiriba zabirimi ni Taekkyon.
==Lihi pahi==
*[[Korean martial arts]]
*[[Song Deok-gi]]
*[[Korean culture]]
==Kundivihira==
{{reflist}}
== External links ==
{{Commons category}}
*[http://www.taekkyeon.org World Taekkyeon Federation]
*[http://koreataekkyon.com Korea Taekkyon Federation]
*[http://www.taekyun.org Kyulyun Taekyun Association]
*[http://www.krtga.com Korea Taekkyeon Association] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807120414/http://krtga.com/ |date=2020-08-07 }}
{{UNESCO Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity/APA}}{{Korean martial arts}}
{{Martial arts}}
{{DEFAULTSORT:Taekkyon}}
[[Category:Korean martial arts]]
[[Category:Important Intangible Cultural Properties of South Korea]]
[[Category:Sports originating in Korea]]
[[Category:Intangible Cultural Heritage of Humanity]]
j7p3llp3hj450mvi8vro7g362k6nant
Universities Mini Colleges Din Be Kenya
0
27509
138482
133954
2026-05-31T20:02:51Z
InternetArchiveBot
118
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
138482
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|None}}
[[File:Kenya (orthographic projection).svg|thumb|Location of Kenya]]
Din bɔŋɔ nyɛla '''universities mini collagɛ shɛŋa din be Kenya'''. [[Kenya]] nyɛla din mali university nima mini karimbu mini bɔhimbu shikuruti.Di mali la [[public universities]] pihita, chartered [[private universities]] pihita n-ti pahi universities with Letter of Interim Authority (LIA) pihita.
Lala shikuruti ŋɔ nyɛla bɛ ni kpa shɛŋa tam institutional Acts of Parliament under the Universities Act, 2012<ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=Kenya Law Report|url=http://kenyalaw.org/kl/fileadmin/pdfdownloads/Acts/UniversitiesAct_Cap210B.pdf|access-date=2024-05-26|archive-date=2024-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20240411172241/https://kenyalaw.org/kl/fileadmin/pdfdownloads/Acts/UniversitiesAct_Cap210B.pdf|url-status=dead}}</ref> din tiri shikuruti ŋɔ wuhibu mini bɔhimbu lɛbigimsim . Lahabali din daa yina yuuni 2004 report daa wuhiya ni bɛ pahimi wuhibu mini karimbu duri Kenya.
Bin din gbaai yuuni 2014, gomnanti mini ʒingama duri ban wuhiri ka bɔhindi nuuni tun'baŋsim nyɛla bɛ ni daa zaŋ shɛŋa niŋ [[TVET (Technical and Vocational Education and Training)]].<ref>{{cite web |url=http://kenyalaw.org/kenya_gazette/gazette/volume/MTAyMw--/Vol.%20CXVI-No.%2060 |title=TVETA |access-date=10 October 2016 |archive-date=10 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161010125940/http://kenyalaw.org/kenya_gazette/gazette/volume/MTAyMw--/Vol.%20CXVI-No.%2060 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.tvetauthority.go.ke/background-information/ |title=Background information – Technical and Vocational Education and Training Authority |publisher=Tvetauthority.go.ke |access-date=2018-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161010130958/http://www.tvetauthority.go.ke/background-information/ |archive-date=2016-10-10 |url-status=dead }}</ref> Lala "unaccredited institutions" nyɛla din bɔhindi baŋsim ''The Standard''<ref>{{cite web |url=http://www.standardmedia.co.ke/m/story.php?articleID=1144017076&story_title=move-to-weed-out-fake-colleges&pageNo=2/ |title=The Standard}}</ref> mini ''The Star''.<ref>{{cite web|url=http://www.the-star.co.ke/news/2015/12/02/blacklist-colleges-shut-down_c1252870|title=The Star|date=2 December 2015|access-date=26 May 2024|archive-date=22 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230522021844/https://www.the-star.co.ke/news/2015/12/02/blacklist-colleges-shut-down_c1252870|url-status=dead}}</ref> Bin din gbaai silimiin goli {{as of|2016|October|10|df=US}}, Kenya nyɛla din mali shikuruti din kalinli yiɣisi kɔbisinu ni pihinahi (540).<ref>{{cite web |url=http://www.tvetauthority.go.ke/wp-content/uploads/2016/09/TVETA-Register.pdf |title=Register |date=2016 |website=www.tvetauthority.go.ke |access-date=2016-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161010130814/http://www.tvetauthority.go.ke/wp-content/uploads/2016/09/TVETA-Register.pdf |archive-date=2016-10-10 |url-status=dead }}</ref>
== Public universities ==
{| class="wikitable"
|-
! NO
! Name
! Area
! Year chartered
! Original name
! Year established
! Campus
|-
||1
| [[University of Nairobi]]
|[[Nairobi]]
| 1970
| Royal Technical College, Royal College Nairobi
| 1956
| Main campus, Kikuyu campus, Chiromo campus, Lower Kabete campus, Upper Kabete campus, Parklands campus, Kenya Science Campus, Kisumu campus, Mombasa campus
|-
||2
| [[Moi University]]
| [[Eldoret]]
| 1984
| Moi University
| 1984
| Odera Akang'o Yala Campus, Mombasa Campus, Kericho Campus, Nairobi Campus,Alupe Campus, Bomet University College
|-
|3
| [[Kenyatta University]]
| Nairobi <!--Kenyatta University is within Roysambu Constituency in Nairobi County-->
|1985
| Kenyatta University College
| 1965
| Main campus, Parklands campus, Ruiru campus, City campus, Kitui campus, Mombasa campus, Nakuru campus.
|-
|4
| [[Egerton University]]
| [[Njoro]]
| 1988
| Egerton Farm School, Egerton Agricultural College
| 1939
| Main campus - Njoro, Nakuru Town Campus College (NTCC), Kenyatta campus.<ref>{{cite web |url=https://www.egerton.ac.ke/all-campuses |title=Egerton University Campuses |access-date=2021-10-08 }}</ref>
|-
|5
|[[Maseno University]]
| [[Maseno]]
| 1991
| Maseno Govt. Training Institute, Siriba Teachers College
| 1955
| Oginga Odinga University
|-
|6
| [[Jomo Kenyatta University of Agriculture and Technology]]
|[[Kiambu County|Kiambu]]
| 1994
| Jomo Kenyatta College of Agriculture
| 1981
| Multimedia University College of Kenya, Meru University College of Science and Technology, [[Murang'a University College]]<ref>{{cite web |url=http://www.mruc.ac.ke/ |title=Murang'a University College - Home |access-date=2014-05-08 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140508111105/http://www.mruc.ac.ke/ |archive-date=2014-05-08 }}</ref>
|-
|7
| [[Technical University of Mombasa]]
| [[Mombasa]]
| 2007
|
Mombasa Institute of Muslim Education (MIOME)
| 1948
|
|-
|8
| [[Masinde Muliro University of Science and Technology]]
| [[Kakamega]]
| 2007
| Western College of Arts and Applied Sciences
| 1972
| Constituent colleges, Kibabii University College, Main campus, Kakamega|
|-
|9
|[[Dedan Kimathi University of Technology]]
| [[Nyeri]]
| 2012
| Kimathi Institute of Technology, Kimathi University College of Technology (2007) as a constituent college of [[Jomo Kenyatta University of Agriculture and Technology]]
| 1972
| Main Campus, Nyeri
|-
|10
|[Https://www.chuka.ac.ke/ Chuka University]
| [[Chuka]]
| 2012
| Chuka University College, Chuka University College (2004) as a constituent college of [[Egerton University]]
| 2004
| Main Campus, Chuka
|-
|11
|[[Laikipia University]]
|[[Laikipia]]
|2013
|LSFTC (1965), AHITI (1979), Egerton University Campus (1990), Laikipia University College, as a constituent college of [[Egerton University]]
|
|Main Campus, Nyahururu town Campus, Naivasha Campus, Nakuru Campus, Maralal Campus
|-
||12
|[[South Eastern Kenya University]]
|[[ Kitui]]
|2013
|Ukamba Agricultural Institute (Ukai), South Eastern University College (Seuco)
|2008
|SEKU Main Campus, Machakos Town Campus, Kitui Town Campus, Wote Town Campus, Mtito-Andei Campus, Nairobi City Campus
|-
|13
|[[Kisii University]]
|[[Kisii, Kenya|Kisii]]
|2013
|Primary Teachers College, Secondary Teachers College (Diploma), Kisii University College,
|1965
|Main Campus, Eldoret Campus, Nairobi Campus, Kapenguria Campus, Kericho Campus
|-
|14
|[[Multimedia University of Kenya]]
|[[Nairobi]]
|2013
|Central Training School (CTS) to serve East African Posts Training School (1948), (KCCT) Kenya College of Communications Technology (1992), Multimedia University College of Kenya
|2008
|(MMU) Main Campus
|-
|15
|[[University of Kabianga]]
|[[Kericho]]
|2013
|The Government School, Kabianga (1925), Kabianga Teachers' Training College (1929), Kabianga Framers Training Cente (1959), Kabianga Campus of Moi University (2007), Kabianga University College
|2009
|(UoK) Main Campus, Kapkatet Campus, Kericho Satellite Campus, Satellite Campus
|-
|16
|[[Karatina University]]
| [[Karatina]]
|2013
| Moi University Central Kenya Campus, Karatina University College
|2008
|Main Campus, Karatina Town Campus, Itiati Campus, Nanyuki Campus, Riverbank Campus
|-
|17
|[[Meru University of Science and Technology]]
|[[Meru, Kenya|Meru]]
|2013
|(MECOTECH) Meru College of Technology (1979), (MUCST) Meru University College of Science and Technology
|2008
|MUST Main Campus, Meru Town Campus
|-
|18
|[[Kirinyaga University]]
|[[Kerugoya]]
|2016
|Kirinyaga Technical Institute (1971), Kirinyaga University College (2011)
|2016
|Main Campus, Kutus town Kirinyaga County
|-
|19
|[[Pwani University]]<ref>https://www.pu.ac.ke/forms/Pwani%20University%20Students%20Hand%20Book%20v.1_2014.pdf {{Bare URL PDF|date=March 2022}}</ref>
|[[Kilifi]]<ref>[[Kilifi County]]</ref>{{Circular reference|date=November 2019}}
|2013
|Kilifi Institute of Agriculture
|2007
|Main Campus(Kilifi), Mombasa Campus
|-
|20
|[[Murang'a University of Technology]]
|[[Murang'a]]
|2016
|Murang'a College of Technology, Murang'a University College
|
|
|-
|21
|[[Machakos University]]
|[[Machakos]]
|2016
|(MTTI) Machakos Technical Training Institute (1979), (MUC) Machakos University College
|2013
|MksU Main Campus
|
|-
|22
|[[University of Eldoret]]
|[[Eldoret, Kenya]]
|2013
|Chepkoilel Constituency college of Moi University
|2013
|Main Campus (Chepkoilel, Eldoret), Eldoret Town Campus
|
|-
|23
|[[Kibabii University]]
|[[Bungoma County]]
|2015
|
|
|
|
|-
|24
|[[Maasai Mara University]]
|Narok
|2009
|Narok Teachers Training College, Moi University Constituent College
|2013
|Narok
|-
|25
|[[The Co-operative University of Kenya]]
|Nairobi
|1968
| Jomo Kenyatta University of Agriculture and Technology
|2016
| CUK Main campus, karen
|-
|26
|[https://rongovarsity.ac.ke/ Rongo University]
|[[Rongo, Kenya|Rongo]], [[Migori]]
|2016
|Moi Institute of Technology (MIT),
Rongo University College
|1983
|(RU) Main Campus
|-
|27
|[[Technical University of Kenya]]
|[[Nairobi]]
|2013
|Kenya Polytechnic
|1961
|Main Campus (Nairobi)
|-
|28
|[https://www.gau.ac.ke/ Garissa University]
|[[Garissa]]
|2017
|
|
|Main Campus (Garissa)
|-
|29
|[[Jaramogi Oginga Odinga University of Science and Technology]]
|Bondo
|2013
|Bondo University College
|2009
|Main Campus (Bondo)
|-
|30
|[https://www.ttu.ac.ke/ Taita Taveta University]
|[[Voi]]
|2016
|Jomo Kenyatta University of Agriculture and Technology(JKUAT) Taita Taveta Campus
|2007
|Main Campus (Voi)
|-
|31
|[https://embuni.ac.ke/ University of Embu]
|[[Embu, Kenya|Embu]]
|2016
|Embu Agricultural Staff Training (EAST) College
|1947
|Main Campus (Embu)
|-
|32
|[https://ndu.ac.ke/ National Defence University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240522192730/https://ndu.ac.ke/ |date=2024-05-22 }}
|[[Nakuru]]
|2021
|Main Campus (Nakuru)
|
|
|-
|33
|[https://ouk.ac.ke/ Open University Of Kenya]
|[[Konza Technopolis]]
|2023
|Established
|2023
|Main Campus (Konza), virtual
|
|-
|34
|[https://kafu.ac.ke/ Kaimosi Friends University]
|[[Vihiga]]
|2023
|Established
|2023
|Main Campus (Kaimosi)
|}
==Private universities==
{| class="wikitable sortable"
|+
|-
!
! University name
! Original name
! Year established
|+
|1
| K.A.G East University
| East Africa School of Theology
| 1968
|-
|2
|[[Mount Kenya University]] (MKU)
|Thika Institute of Technology
|2006
|-
|3
|Uzima University College (constituent college of CUEA)
|
|-
|4
|[[University of Eastern Africa]], Baraton
| Baraton Animal Husbandry Research Station
| 1980
|-
|5
| [[Daystar University]]
| Daystar University College
| 1989
|-
|6
| [[Africa Nazarene University]]
| African Nazarene University
| 1994
|-
|7
| [[Scott Christian University]]
| Scott Theological College
| 1962
|-
|8
| [[Kabarak University]]
| Kabarak University
| 2001
|-
|9
| [[United States International University Africa]] (USIU - Africa)
| United States International University, Nairobi Campus
| 1970
|-
|10
| [[Strathmore University]]
| Strathmore College
| 1961
|-
|11
| Zetech University
|[[Zetech College]]
|1990
|-
|12
| [[Kiriri Women's University of Science and Technology]]
| Kiriri Women's University of Science and Technology
| 2001
|-
|13
| [[Catholic University of Eastern Africa]] (CUEA)
| Catholic Higher Institute of Eastern Africa
| 1984
|-
|14
| [[Pan Africa Christian University]]
| Bible College
| 1978
|-
|15
| [[Kenya Methodist University]]
| Kenya Methodist University
| 1997
|-
|16
| [[Adventist University of Africa]]
| Adventist University of Africa
| 2005
|-
|17
| [[Gretsa University]]
| Gretsa University
| 2006
|-
|18
| [[Great Lakes University of Kisumu]]
| Tropical Institute of Community Health and Development
| 1998
|-
|19
| [[Presbyterian University of East Africa]]
| Presbyterian College
| 1994
|-
|20
| St. Paul's University
| St Paul's Divinity School, St Paul's United Theological College
| 1903
|-
|21
| [[KCA University]]
| Kenya College of Accountancy
| 1989
|-
|22
| [[Africa International University]]
| Nairobi Evangelical Graduate School of Theology
| 1983
|-
|23
|[[Riara University]]
|
|2012
|-
|24
|Management University of Africa
|Management University of Africa
|1993
|-
|25
|[[Amref International University]] (AMIU)
|Amref International Training Centre (AITC)
|2017
|-
|26
|[https://umma.ac.ke/ Umma University (UMMA)]
|Thika College for Sharia and Islamic Studies
|1997
|-
|27
|[[Aga Khan University]]
|
|1958(Pakistan)
|-
|28
|[[Kenya Highlands University]] (KHU)
|Kenya Highlands Bible College
|1932
|}
== Others ==
{| class="wikitable"
|-
! Cooperative university of Kenya
! University status
! Original name
! Year established
|-
| Nairobi Institute of Software Development<ref>{{Cite web|last=Software Development|first=Nairobi Institute|date=18 May 2021|title=Nairobi Institute of Software Development|url=Nairobi Institute|website=[[Educartis]]}}</ref>
| Registered private college
| Nairobi Institute of Software Development
|2014
|-
| Nairobi International School of Theology
| Registered private university
| Nairobi International School of Theology
| 1981
|-
| The East Africa School of Theology
| Registered private university
| The East Africa School of Theology
| 1979
|-
| Aga Khan University Teaching Hospital
| Interim Authority (LIA)
|-
|Lukenya University
|Letter of Interim Authority
|Lukenya University
|2014
|-
|The East African University
| Interim Authority (LIA)
|
|
|-
| Sacred Training Institute
| Registered tertiary college
| Bungoma and Nairobi Campuses
| 2005
|-
| ELDORET TECHNICAL TRAINING INSTITUTE
| Registered tertiary college
| ELDORET (Leading in Agricultural,TTC, ICT, Engineering, Business, Medical & Health Sciences, Tourism), BOMET and LODWAR Campuses
| 2005
|-
|Kenya School of Professional Studies (SPS)
|
|
|1988 (Nairobi)
|}
==Technical and Vocational Education and Training Institutions==
*[https://ambritch.ac.ke/ Ambritch College of Technology]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*East Africa Institute of Certified Studies
*Talanta Institute
*Africa Digital Media Institute - ADMI<ref>{{cite web|url=https://admi.ac.ke/|title=ADMI - Africa Digital Media Institute - Passion to Profession.|website=Africa Digital Media Institute|language=en-GB|access-date=2018-03-13}}{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
* AirSwiss International College<ref>{{Cite web|title=AirSwiss International College Fees Structure 2020|url=https://kenyadmission.com/airswiss-international-college-fees-structure/|last=richie|date=2018-09-22|website=Kenyadmission.com|language=en-US|access-date=2020-05-25|archive-date=2020-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20201102120643/https://kenyadmission.com/airswiss-international-college-fees-structure/|url-status=dead}}</ref>
*Amboseli Institute of Hospitality and Technology - Thika, Nakuru<ref>{{cite web|url=https://www.amboseliinstitute.com/|title=Home - Amboseli Institute of Hospitality & Technology|website=Amboseli Institute of Hospitality & Technology|access-date=2024-05-26|archive-date=2024-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240301032139/http://amboseliinstitute.com/|url-status=dead}}</ref>
* Nairobi Institute of Software Development
* NairoBits Collage
* Nairobi Industrial Institute Collage
* Atlas College -Eastleigh Nairobi
*Kenya Institute of Highways and Building Technology (KIHBT)- Nairob
* Adept College of Professional Studies - Nakuru.<ref>{{Cite web|title=Adept College of Professional Studies - Courses, Fees Structure, Contacts|url=http://www.elimucentre.com/adept-college-of-professional-studies/|date=2016-10-22|website=Elimu Centre|language=en-US|access-date=2020-05-25|archive-date=2020-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200813133105/https://www.elimucentre.com/adept-college-of-professional-studies/|url-status=dead}}</ref>
*African Institute of Research and Development Studies, Bandari College
*Baraton Teachers' Training College - Nandi Central Kapsabet
*Bungoma North Technical Vocational College -Naitiri<ref name="www.bungomanorthtvc.ac.ke">{{cite web |url=http://www.bungomanorthtvc.ac.ke/ |title=Home - Bungoma North Technical Vocational College |website=Bungoma North Technical Vocational College |access-date=2024-05-26 |archive-date=2024-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240518123441/https://bungomanorthtvc.ac.ke/ |url-status=dead }}</ref>
*Consolata Cathedral Institute -Nyeri<ref name="cathedralinstitute.ac.ke">{{cite web|url=http://www.cathedralinstitute.ac.ke|title=Home - Consolata Cathedral Institute|website=Consolata Cathedral Institute}}</ref>
*Cascade Institute of Hospitality - Thika<ref name="cascade.co.ke">{{cite web|url=http://www.cascade.co.ke/|title=Home - Cascade Institute of Hospitality|website=Cascade Institute of Hospitality|access-date=2024-05-26|archive-date=2017-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20171218132456/http://www.cascade.co.ke/|url-status=dead}}</ref>
*ELDORET TECHNICAL TRAINING INSTITUTE<ref name="eldorettti.ac.ke">{{cite web|url=https://eldorettti.ac.ke/|title=ADMI - ELDORET TECHNICAL TRAINING INSTITUTE - an ideology for the betterment of Humanity.|website=eldorettti.ac.ke|language=en-GB|access-date=2018-03-13|archive-date=2019-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20190316042226/http://eldorettti.ac.ke/|url-status=dead}}</ref>
*Eldoret Polytechnic - [[Eldoret]]
* Emma Daniel Arts Training Institute (EDATI)<ref>{{Cite web|title=Courses offered at Emma Daniel Arts Training Institute {{!}} Study in Kenya|url=https://studyinkenya.co.ke/courses-offered-at-emma-daniel-arts-training-institute|website=studyinkenya.co.ke|access-date=2020-05-25}}</ref>
* Government Training Institute (GTI)
*Gusii Institute of Technology
* Harvard Institute of Development Studies - Thika<ref>{{cite web|url=http://www.havardinst.ac.ke/|title=Havard Institute|website=www.havardinst.ac.ke|access-date=2024-05-26|archive-date=2021-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20211205165024/http://havardinst.ac.ke/|url-status=dead}}</ref>
* Hemland College of Professional and Technical Studies - Thika<ref>{{cite web|url=https://www.hemlandcollege.ac.ke|title=Hemland College of Professional and Technical Studies|website=www.hemlandcollege.ac.ke}}{{Dead link|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
*ICT Fire and Rescue - Thika
*Indian Institute of Hardware Technology- IIHT Westlands, Nairobi
* International Centre of Technology (ICT-Thika) - Thika
* Intraglobal Training Institute -Nairobi CBD
*Intraglobal Training Institute -[[Kisumu International Airport|Kisumu]]
*Intraglobal Training Institute -Kisii
*Intraglobal Training Institute -Embu
*Intraglobal Training Institute -Nakuru
*Intraglobal Training Institute -Donholm
* Jaffery Institute of Professional Studies<ref>[http://www.jips.ac.ke Jaffery Institute of Professional Studies]</ref> - Mombasa
*Kabete National Polytechnic
*Kagumo College
* Kaiboi Technical Training Institute
* The Kenya College of Science and Technology
* Kenya Forestry College - [[Londiani]]
* Kenya Forestry Research Institute
* Keshnya School of Government (Formerly Kenya Institute of Administration (KIA))
* Kenya Institute of Biomedical Sciences and Technology - [[Nakuru]]
* Kenya Institute of Management (KIM)
* Kenya Institute of Mass Communication - South C
* Kenya Institute of Monitoring and Evaluation Studies (KIMES) - Nakuru
* Kenya Institute of Software Engineering - Thika
* Kenya Medical Training Centre (KMTC)
* Kenya School of Government
* Kenya School of Medical Science and Technology
* Kenya School of Monetary Studies - Ruaraka
* Kenya Science Teachers College, [[University of Nairobi]]
* Kenya Technical Teachers College (KTTC)
* Kenya Utalii College
* Kenya Water Institute - [[South C]], [[Nairobi]]
* Kenya Wildlife Service Training Institute - [[Naivasha]]
* Kiambu Institute of Science and Technology
* Kigari Teachers College - Embu
* Kilimambogo Teachers College - Kilimambogo
* Kipkabus Technical and Vocational College (KTVC)<ref>{{cite web|url=http://ktvc.ac.ke/|title=Kipkabus Technical and Vocational College – Technology and Innovation|website=ktvc.ac.ke|access-date=2024-05-26|archive-date=2024-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20240527191150/https://ktvc.ac.ke/|url-status=dead}}</ref>
* Kisumu Polytechnic - Makasembo
* Kitale Technical Institute - [[Kitale]]
* [[Machakos Institute of Technology]] - [[Machakos]]
* Mboya Labour College - Kisumu
* Michuki Technical Institute - Muranga
* Nairobi Aviation College - Kisumu Campus
* Nakuru Counseling & Training Institute - Nakuru
*[[PC Kinyanjui Technical Training Institute|PC Kinyanjui Technical Training Institute (PCKTTI)]]
* Railway Training Institute - South B, Nairobi
* Ramogi Institute of Advanced Technology - Kisumu
* [[Rift Valley Technical Training Institute]] - [[Nakuru]]<ref>{{cite web|url=http://rvti.ac.ke|title=Rift Valley Technical Training Institute – Eldoret – Technology and Innovation|website=rvti.ac.ke}}</ref>
* Sacred Training Institute - Bungoma and Nairobi Campuses
* Savannah Institute for Business and Informatics - Nakuru<ref>[https://www.sibi.institute Savannah Institute for Business and Informatics] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208131135/https://www.sibi.institute/ |date=2015-12-08 }}</ref>
* Sensei Institute of Technology for Plant Operator Training
* Sirisia Youth Polytechnic
* Teachers College
* Technical Training Institute (MTTI) - [[Mombasa]]
* The Thika Technical Training Institute - Thika<ref>{{Cite web |url=https://thikatechnical.ac.ke/ |title=Archive copy |access-date=2024-05-26 |archive-date=2024-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240613164005/https://thikatechnical.ac.ke/ |url-status=dead }}</ref>
* Techno Links Ltd
* United Africa College - Nairobi
* Rift Valley Institute of Science & Technology - Nakuru
* Vision Empowerment Training Institute- Nairobi
* Vision Empowerment Training Institute- Kitengela
* Vision Stars Training Institute - Nairobi
*Kenya Institute of Development Studies (K.I.D.S.) - Nairobi
Kenya Christian Industrial Training Institute- KCITI
== Proprietary schools ==
* Africa College of Social Work
* African Institute of Research and Development Studies
* AirSwiss International College - Nairobi
* Airways Travel Institute
* Alphax College - [[Eldoret]]
* Amani College
* Arkline College - Nairobi
* Associated Computer Services - Development House, Nairobi
* AUGAB Computer College - [[Garissa]]
* Augustana College - Kasarani - Nairobi
* Australian Studies Institute (AUSI) - Westlands, Nairobi
* Bell Institute of Technology - Nairobi
* Belmont International College-Ongata Rongai - Kajiado
* Bible College of East Africa, Kasarani - Nairobi
* BizSmart Inter Technology
* Bungoma Technical Training Institute - Bungoma
* Career Training Centre - Nairobi
* Cascade Institute of Hospitality - Thika<ref name="cascade.co.ke"/>
* Centre for Distance & Online Learning - Nairobi
* Century Park College - [[Machakos]]
* Coast Institute of Technology
* College of Management Sciences - Nairobi [[Central business district|CBD]]
* Compuera College - Nairobi
* Compugoal College - Nairobi
* Computer Learning Centre (CLC) - Nairobi
* Computer Pride Training Centre - Nairobi
* Computer Training Centre - Nairobi
* NEWVIEW COLLEGE - Nairobi
* Intraglobal Training Institute- Nairobi
* Consolata Cathedral Institute -Nyeri
* Consolata Institute of Communication and Technology - Nyeri-Mathari
* Cornerstone Training Institute - Nairobi
* [http://www.dtinaivasha.ac.ke/ Dairy Training Institute Naivasha (DTI Naivasha)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240322043129/https://dtinaivasha.ac.ke/ |date=2024-03-22 }}
* [[Digital Resource Center]] (DRC) - Karama Estate, [[Nakuru]]
* Digiworld Computer School - Meru
* Don Bosco Boy's Town - Karen
* Don Bosco Institute of Management Studies, Nairobi
* Duolotech Computers - Gachie and Thika
* Eagle Air Aviation College (EAAC) - Ongata Rongai
* Eagle College of Management Studies
* East Africa Institute of Certified Studies - Nairobi
* East Africa School of Journalism (EASJ) - Jamuhuri show ground
* East Africa School of Management - Nairobi
* East Africa Vision Institute
* East African Media Institute (EAMI) - Nairobi
* East African School of Aviation - Embakasi, Nairobi
* Eldoret Technical Training Institute<ref name="eldorettti.ac.ke"/>- Eldoret<ref>{{cite web|url=http://www.eldorettti.ac.ke/|title=ETTI-Leading Agricultural College,Engineering, Civil And Building, Nutrition & Health Trainer - ETTI|website=etti|access-date=2024-05-26|archive-date=2024-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20240619192101/https://eldorettti.ac.ke/|url-status=dead}}</ref>
* Eldoret Aviation Training Institute - [[Eldoret]]
* Elite Centre - Embakasi - Nairobi, Mlolongo next to Co-operative Bank, Stepup Training Institute, Nakuru
* Elite Commercial Institute - Embakasi, Syokimau, satellite branches
* Elix Centre of Informatics - Lokichar-Turkana
* Emanex Computer College - Kahawa
* Esmart College - Kikuyu Town
* Felma College - Nairobi - Embakasi
* German Institute of Professional Studies - Nairobi
* Globoville Shanzu Beach College - [[Mombasa]]
* Graffins College - Westlands, Nairobi
* Gusii Institute of Technology - [[Kisii, Kenya|Kisii]]
* Hansons College of Professional Studies - Gachie Nairobi/Kuimbu
* Hemland Computer Institute – [[Thika]], Thika Arcade 5th Floor
* Hi-tec Institute of Professional Studies - Mombasa [[Central business district|CBD]]
* Higher Institute of Development Studies - CBD, Nairobi
* Holy Rosary College - Tala
* ICT Fire and Rescue
* The iNet College - Bungoma Cooperative Bank Building, 3rd floor, Bungoma County
* Institute of Advanced Technology - Loita House, Loita Street, Buruburu, Nairobi
* Institute of Advanced Technology Campus - Westlands
* Institute of Business and Technology - Nakuru
* Institute of Information Technology Studies & Research - Nairobi, Ambank Hse, University Way
* Institute of Zaburi Technologies - Nairobi CBD
* Inter-Afrika Development Institute - NACICO Plaza 4th Floor, Nairobi
* [[International Centre of Technology]] (ICT-Thika) - Thika<ref>{{cite web|url=http://www.ict.ac.ke|title=ICT COLLEGE-Leading Fire Fighter1,EMT, Health and Safety and Disaster Management Trainer - ICT COLLEGE|website=ICT COLLEGE}}</ref>
* International College of Kenya - Nairobi/Machakos
* International Hotel & Tourism Institute - Nairobi
* InterWorld College - Nairobi
* Intraglobal Training Institute - Nairobi, Kisumu, Nakuru, Embu, Kisii
* Jodan College of Technology - Thika
* Jogoo Commercial College - Nakuru
* Karatina Institute of Technology (KIT-Karatina) - Karatina<ref>[http://www.karatinainstituteoftechnology.education Karatina Institute of Technology] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160412122541/http://www.karatinainstituteoftechnology.education/ |date=2016-04-12 }}</ref>
* Keiway Mining & Technology College - Equity Bank Bldg, Mtwapa<ref>{{cite web|url=http://keiwayminingtech.ac.ke/|title=Welcome to Keiway|website=keiwayminingtech.ac.ke|access-date=2024-05-26|archive-date=2024-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20240115081145/http://keiwayminingtech.ac.ke/|url-status=dead}}</ref>
* Kenair travel and related studies - Nairobi and Mombasa
* Kenya Aeronautical College (Aviation, Engineering & Cabin Crew) Wilson Airport - Nairobi
* Kenya Christian Industrial Training Institute (KCITI) - Eastleigh Campus
* Kenya College of Communications Technology - Mbagathi, Nairobi
* Kenya College of Medicine & Related Studies - Nairobi
* The Kenya College of Science and Technology
* Kenya College of Skills and Talent Development - Embakasi
* Kenya Institute of Administration (KIA) - [[Kabete]]
* Kenya Institute of Applied Sciences
* Kenya Institute of Biomedical Sciences and Technology (KIBSAT) - [[Nakuru]]
* Kenya Institute of Development Studies (KIDS) - Nairobi
* Kenya Institute of Management (KIM) - Nairobi
* Kenya Institute of Mass Communication - South C, Nairobi
* [[Kenya Institute of Media and Technology]] (KIMT) - Nairobi
* Kenya Institute of Professional Studies - Nairobi
* [[Kenya Institute of Social Work and Community Development]] (KISWCD) - CBD, Nairobi
* Kenya Institute of Special Education (KISE) - Kasarani, Nairobi
* Kenya School of Accountancy and Finance - Kitale and Kisii
* Kenya School of Professional Counseling & Behavioural Sciences (KSCBS)
* Kenya School of Professional Studies (KSPS) - Parklands, Nairobi
* Kenya School of Technology Studies (KSTS)- Thika
* Kenya Science Teachers College - Jamhuri, Nairobi
* Kenya Technical Teachers College – [[Gigiri]], Nairobi
* Kenya Utalii College - Nairobi
* Kenya Water Institute - South C, Nairobi
* Kenya Wildlife Service Training Institute - [[Naivasha]]<ref>[http://www.kws.org/about/training/kwsti.html Kenya Wildlife Service Training Institute] {{webarchive|url=https://archive.today/20130617220033/http://www.kws.org/about/training/kwsti.html |date=2013-06-17 }}</ref>
* Kericho Teachers College – [[Kericho]]
* Kiambu Institute of Science and Technology – [[Kiambu]]
* Kigari Teachers College – [[Embu, Kenya|Embu]]
* Kilimambogo Teachers College - Kilimambogo
* Kima International School of Theology (KIST) - Kima, Western Province of Kenya
* Kimathi Chambers
* Kinyanjui Technical Training Institute - Riruta, Nairobi
* Kisumu Polytechnic - Makasembo, [[Kisumu]]
* Lake Region Business training and Consultancy - Naivasha, Kwa Muhia
* Lakeview Training Institute - Naivasha Kangiri House
* Language School in Kenya, The - Chania Avenue, Kilimani [[Nairobi]]<ref>http://www.languageschoolkenya.org</ref>
* Mark University of IT - Uganda
* Mawego Technical Institute - [[Kendu Bay]]
* Maxton College Of Media & Communications - Nairobi Umo
* Meru Technical Institute - [[Meru, Kenya|Meru]]
* Migori Teachers college, Migori
* Mosoriot Teachers College – [[Eldoret]]
* Motion City International - Multimedia School, The Make Up Place
* Murang'a Institute of Technology – [[Murang'a]]
* Na rap Training Institute - [[Yaya Centre]]
* Nairobi Aviation College - Nairobi
* Nairobi Film School - Kipande Road, opposite National Museum of Kenya
* Nairobi Institute of Business studies (NIBS)
* Nairobi Institute of Software Development - Nairobi
* [[Nairobi Institute of Technology]] [[Westlands, Nairobi|Westlands]]
* Naivasha Computer & Business Studies College - Naivasha Kenya
* Nakuru College of Health Sciences and Management - KFA and Showground campuses, Nakuru
* Nakuru Counseling & Training Institute, Centre of Hope - Nakuru
* Nakuru Institute of Information Communication Technology
* Narok Teachers College – [[Narok]]
* Narok Teachers Training – Narok
* National Youth Service Engineering Institute - Nairobi
* Nationwide Hotel and Tourism College (NHTC) - Nakuru
* Neema Lutheran College - Nyamira
* Nkabune Technical Institute
* Oshwal College - Parklands, Nairobi
* [[Pan African School of Theology (PAST)]] - Nyahururu, Kenya
* PCEA Shalom Training College - Eastleigh, Nairobi
* [[Pioneer's Training Institute]] - Nairobi, Umoja
* PREMESE Africa Development Institute - Vision Plaza, Msa Road, Nairobi
* Premier College of Hospitality and Business Studies - Biashara Street
* Premier College of Professional Studies Ltd - Nairobi
* Prestige Academy and College - Nakuru
* The Regional Institute of Business Management - Nairobi [[Central business district|CBD]]
* Regional Centre For Tourism And Foreign language - Eagle House, opposite Tacos Club
* Regional Training Institute - [[Central business district|CBD]], Nairobi
* Regions Group International College
* Rift valley institute of business studies Nakuru and [[Kericho]]
* Rehoboth College - Nairobi, Ngumo area
* Riccatti Business College of East Africa
* Rift Valley Institute Of Science & Technology - Nakuru
* Rochester Business School - View Park Towers, Nairobi
* Royal Institute of Applied Sciences - [[Meru, Kenya|Meru]]
* Sacred Lake Institute of Technology<ref>{{cite web|url=http://sacredlakeinstitute.com/|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925161217/http://sacredlakeinstitute.com/|archive-date=2015-09-25|title=Sacred Lake Institute of Technology - Knowledge by Hand and Mind|date=25 September 2015}}</ref> - Kiirua, along Meru Nanyuki Road
* Sagana Institute of Technology
* School of ICT & Hairdressing and Beauty - Pioneer College
* School of Professional Studies - Parklands, Nairobi
* Shalom Information Technology Center - Shalom House, off Ngong Road, Nairobi
* Shanzu Teachers College - Shanzu, [[Mombasa]]
* Shepherds Foundation Education & Research Centre - Buruburu, Nairobi
* Skynet Business College - [[Central business district|CBD]], Nairobi
* Skypath Aviation College - Wilson Airport AMREF KCO building, Nairobi
* SMA Swiss Management Academy - New Muthaiga, Nairobi
* Softpro Computer Institute - Pipeline Tumaini S/mkt blg, 3rd floor, Pipeline (Embakasi)
* South Rift International College (SORICO) - AM Plaza, [[Kericho]]
* St. Andrew's Pre-Medical College - [[Mumbasa]]
* St. Joseph Vocational Training Centre - Mlolongo
* St Joseph's Medical training College - Nyabondo
* St. Mary's School of Clinical Medicine - Mumias
* Stanbridge College - Voi
* Star Media Institute - South B Estate, Southgate Ctr 1st Floor, Nairobi
* Starnet College - Nairobi
* Stonebic College - Westlands, Nairobi
* Superior Group of Colleges Intl.
* Talent institute - Nairobi
* [[Tambach Teachers Training College]] - Kerio Valley, Rift Valley
* Tangaza College
* Taznaam Tutorial College - Nairobi
* Tec Institute of Management - Nairobi and [[Eldoret]]
* Thomas Asingo College of Computer and Business Management
* Times Training Centre - Mombasa
* Universal Group of Colleges - Nairobi [[Central business district|CBD]]
* Vision Institute of Professionals - Nairobi and Mombasa
* Vision Stars Training Institute
* Wang Point Technologies College of Information Technology
* Western College of Hospitality and Professional Studies - Wechaps College, Kisumu
* Zetech College - Nairobi
* Kenyaplex Institute of Technology Mwala
==Kundivihira==
{{Reflist}}
==External links==
*[https://www.jitimu.com/2020/07/public-tvet-colleges-in-kenya/ List of Public TVET Colleges in Kenya]
{{Kenyan universities}}
{{Africa topic|List of universities in}}
{{DEFAULTSORT:Universities And Colleges In Kenya}}
[[Pubu:Lahabaya zaa]]
[[Pubu:Universities and colleges in Kenya|*]]
[[Category:Lists of universities and colleges by country|Kenya]]
[[Category:Lists of universities and colleges in Africa|Kenya]]
[[Category:Kenya education-related lists]]
0fx6hin9vqm4vmbb1n9lko7p32kmm1j
Romare Bearden
0
29517
138387
131956
2026-05-31T14:07:33Z
InternetArchiveBot
118
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
138387
wikitext
text/x-wiki
'''Romare Bearden''' ({{IPAc-en|ˈ|r|oʊ||m|ə||r|i:|}}, {{Respell|ROH|mə|ree}}<ref>{{Cite web |title=Romare Bearden at 100 |url=https://newcriterion.com/issues/2011/5/romare-bearden-at-100 |access-date=2023-02-24 |website=The New Criterion |date=May 2011 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2011-08-25 |title=Remembering Romare Bearden |url=https://www.charlottemagazine.com/remembering-romare-bearden/ |access-date=2023-02-24 |website=Charlotte Magazine |language=en-US |archive-date=2023-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230224112649/https://www.charlottemagazine.com/remembering-romare-bearden/ |url-status=dead }}</ref>) ( bɛ dɔɣi o la silimiingoli September dabaayii dali ,yuuni 1911 ka o kani silimiingoli March bɛɣu pinaayi dali, yuuni 1988) o daa nyɛla nucheeni tuun tumda, ka lahi nyɛ sasabira, n ti pahi yilisaabira.
[[File:"Sgt. Romare Bearden, noted young Negro artist whose paintings have been exhibited in galleries and museums in several m - NARA - 535841.tif|thumb|Bearden (right) discussing his painting ''Cotton Workers'' with Pvt. [[Charles H. Alston]], his first art teacher and cousin, in 1944. Both Bearden and Alston were members of the [[372nd Infantry Regiment (United States)|372nd Infantry Regiment]] stationed in New York City.]]
[[File:The Black American in Search of His Identity 1969 Romare Bearden.jpg|thumb|left|''The Black American in Search of His Identity'' (1969) at the [[National Gallery of Art]]'s showing of ''[[Afro-Atlantic Histories]]'' in [[Washington, DC]] in 2022]]
==Published works==
*''Lil Dan, the Drummer Boy'', New York: [[Simon & Schuster]], 2003
*coauthor:
* with Harry Henderson, ''Six Black Masters of American Art'', New York: [[Doubleday (publisher)|Doubleday]], 1972<ref name=":1">{{Cite book|last=Valakos|first=Dorothy|title=Bearden, Romare (Howard), St. James Guide to Black Artists|publisher=St. James Press|year=1997|location=Detroit|pages=41–45}}</ref>
* with [[Carl Holty]], ''The Painter's Mind'', Taylor & Francis, originally published in 1969<ref name=":1" />
* with Harry Henderson, of ''A History of African-American Artists. From 1792 to The Present'', New York: [[Pantheon Books]] 1993<ref name=":1" />
==O tuma shee kpaŋmaŋ pina==
*Founded the ''[[306 Group]]'', a club for [[Harlem]] artists
*In 1966 he was elected to the [[The American Academy of Arts and Letters|American Academy of Arts and Letters]]<ref name=":1" />
*In 1972 he was elected to the [[National Institute of Arts and Letters]]
* In 1978, Bearden was elected into the [[National Academy of Design]] as an Associate member
*In 1987, the year before he died, he was awarded the [[National Medal of Arts]]
*In 2002, scholar [[Molefi Kete Asante]] listed Romare Bearden on his list of [[100 Greatest African Americans]].<ref>Asante, Molefi Kete (2002).'' 100 Greatest African Americans: A Biographical Encyclopedia''. Amherst, New York. Prometheus Books. {{ISBN|1-57392-963-8}}.</ref>
* [[Guggenheim Fellowship]],<ref>{{Cite web
| url = https://www.gf.org/fellows/romare-bearden/
| title = Romare Bearden - John Simon Guggenheim Memorial Foundation
| website = www.gf.org
| access-date = 2024-06-05
}}</ref> 1970<ref name=":1" />
* Ford Foundation Fellowship, 1973<ref name=":1" />
* Medal of the State of North Carolina, 1976<ref name=":1" />
* Frederick Douglas Medal, New York Urban League, 1978<ref name=":1" />
* James Weldon Johnson Award, Atlanta Chapter of NAACP, 1978<ref name=":1" />
== O nucheeni tuma nima ==
* ''Abstract'' (painting)
* ''Baltimore Uproar'', 1982, [[Upton–Avenue Market station]]
* ''The Blues'' (collage) – 1975, [[Honolulu Museum of Art]]
* ''The Calabash'' (collage) – 1970, [[Library of Congress]]
* ''Carolina Shout'' (collage) This is eponymous with the musical [[National Gallery of Art]] Exhibition, ''[[Romare Bearden Revealed]]'', by [[Branford Marsalis]]. – The [[Mint Museum of Art]]
* ''Common Man'', 1963
* ''The Dove,'' 1964
* ''Falling Star'' (painting)
* ''The Family'', 1941
* ''The Family'', 1975
* ''Fisherman'' (painting)
* "Jammin' at the Savoy" (painting)
* ''The Lantern'' (painting)
* ''Last of the Blue Devils''
*''Madonna and Child, (collage) –'' ca. 1968-1970, [[Minnesota Museum of American Art]]
* ''Morning of the Rooster''
* ''Patchwork Quilt'' (collage) – 1970, [[Museum of Modern Art]]
*Pepper Jelly Lady (color lithograph), [[Minnesota Museum of American Art]]
* ''Piano Lesson'' (painting) – [[Pennsylvania Academy of the Fine Arts]], inspired the play [[The Piano Lesson]]
* ''Pittsburgh Memory'' (collage) – 1964, Collection of w, New York.<ref>{{cite web |url=https://www.nga.gov/feature/bearden/170-025.htm |title=NGA: The Art of Romare Bearden - Pittsburgh Memory, 1964 |publisher=Nga.gov |access-date=2015-11-15 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304073000/https://www.nga.gov/feature/bearden/170-025.htm |archive-date=March 4, 2016 |df=mdy-all }}</ref> Used as album art for [[The Roots]] album [[...And Then You Shoot Your Cousin]].
* ''Prevalence of Ritual: Tidings'' (collage)
* ''Recollection Pond'' (tapestry) – 1974–1990, 7 plus 1 artist's proof/8 made, [[Mount Holyoke College Art Museum]]; [[Port Authority of New York and New Jersey|Port Authority of NY & NJ]]; [[York College, City University of New York]]; [[The Metropolitan Museum of Art]]<ref>{{cite web|url=http://tapestrycenter.org/?page_id=270 |title=GFR Tapestry Program » Romare Bearden, "Recollection Pond" |publisher=Tapestrycenter.org |date=1999-02-22 |access-date=2015-11-15}}</ref>
* ''Return of the Prodigal Son'' – 1967, [[Albright-Knox Art Gallery]]
* ''Rocket to the Moon'' (collage)
* ''She-Ba''
* ''Showtime'' (painting)
* ''Soul Three'' (collage) – 1968, [[Dallas Museum of Art]]<ref>{{Cite web |title=Soul Three - DMA Collection Online |url=https://www.dma.org/object/artwork/5325934/ |access-date=2022-09-12 |website=www.dma.org |language=en}}</ref>
* ''Summertime'' (collage) – 1967, [[Saint Louis Art Museum]]
* ''The Woodshed''
* ''Wrapping it up at the Lafayette''
==Selected collections==
* [[Pérez Art Museum Miami]], Fla.
* [[Art Museum of Southeast Texas]], Beaumont, Texas
* [https://artmuseum.wvu.edu/ Art Museum of West Virginia University], Morgantown, West Virginia
*[[Madison Museum of Contemporary Art]], Madison, WI
* [[Minneapolis Institute of Art]], Minneapolis, MN
*[[Minnesota Museum of American Art]], St. Paul, MN
* [[Museum of Modern Art]]<ref>{{cite web| url = https://www.moma.org/collection/works?locale=en&utf8=%E2%9C%93&q=Romare+Bearden&classifications=any&date_begin=Pre-1850&date_end=2020&with_images=1| title = MoMA}}</ref>
* [[Whitney Museum of American Art]]<ref>{{cite web| url = https://whitney.org/collection/works?q%5Bsearch_cont%5D=Romare%20Bearden&q%5Bhas_image_true%5D=1| title = Whitney Museum}}</ref>
==Lihimi yaha==
*[[African-American art]]
*[[List of Federal Art Project artists]]
==Kundivvihhira ==
;Din tu baŋbu
{{Reflist|30em}}
== Works cited ==
*Bearden, Romare, Jerald L. Melberg, and Albert Murray. ''Romare Bearden, 1970-1980: An Exhibition''. Charlotte, N.C.: Mint Museum, 1980.
* {{cite book | last=Brown | first=Kevin | title=Romare Bearden | publisher=Chelsea House | publication-place=New York | date=1995 | isbn=0-7910-1119-4 | oclc=29878239}}
*{{cite book|author=East End/East Liberty Historical Society|title=Pittsburgh's East Liberty Valley|url=https://books.google.com/books?id=FW9SQeLU8wMC|date=16 January 2008|publisher=Arcadia Publishing|isbn=978-1-4396-3574-2}}
*{{cite book|author1=Romare Bearden|author2=Ruth Fine|author3=Jacqueline Francis|title=Romare Bearden, American Modernist|url=https://books.google.com/books?id=mHSSSQAACAAJ|year=2011|publisher=National Gallery of Art|isbn=978-0-300-12161-2}}
*{{cite book|author1=Romare Bearden|author2=Ruth Fine|author3=Mary Lee Corlett|author4=National Gallery of Art (U.S.)|title=The Art of Romare Bearden|url=https://archive.org/details/artofromarebeard0000bear|url-access=registration|year=2003|publisher=National Gallery of Art|isbn=978-0-89468-302-2}}
* {{cite book | publisher=Museum of Modern Art | last=Greene | first=Carroll | title=Romare Bearden: the prevalence of ritual. | publication-place=New York | date=1971 | isbn=0-87070-251-3 | oclc=135988}}
*{{cite web | url=http://www.beardenfoundation.org/artlife/biography/biography.shtml | title=Romare Bearden Foundation Biography | author=Romare Bearden Foundation | access-date=October 4, 2005 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20051124210228/http://www.beardenfoundation.org/artlife/biography/biography.shtml | archive-date=November 24, 2005 | df=mdy-all }}
*{{cite book | author=Vaughn, William |
title=Encyclopedia of Artists | publisher=Oxford University Press, Inc |
year=2000 | isbn=0-19-521572-9}}
*Witkovsky, Matthew S. 1989. "Experience vs. Theory: Romare Bearden and Abstract Expressionism". ''Black American Literature Forum'', Vol. 23, No. 2, Fiction Issue pp. 257–282.
*{{cite book | editor=Yenser, Thomas | title=Who's Who in Colored America: A Biographical Dictionary of Notable Living Persons of African Descent in America | publisher= Who's Who in Colored America, Brooklyn, New York | edition= Third |date=1932 }} [Provides biography of mother, [[Bessye J. Bearden]]]
== Dinna mali karimbu ==
*[[Sally Price (anthropologist)|Price, Sally]] and [[Richard Price (American anthropologist)|Richard Price]]. ''Romare Bearden: The Caribbean Dimension''. Philadelphia: University of Pennsylvania Press. 2006. {{ISBN|0-8122-3948-2}}
==External links==
{{External links|date=November 2015}}
*{{Commons category-inline}}
*[https://web.archive.org/web/20150923183041/http://www.beardenfoundation.org/mission.shtml The Romare Bearden Foundation website]
*[http://www.nga.gov/content/ngaweb/exhibitions/2003/bearden.html The Art of Romare Bearden at the National Gallery of Art, Washington] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160220015331/http://www.nga.gov/content/ngaweb/exhibitions/2003/bearden.html |date=2016-02-20 }}
*[https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-2004-11-25-0411250278-story.html Chicago Tribune: ''A deeper look at an artist who refused to be white'']
*[http://www.courses.vcu.edu/ENG-mam/index.htm Marshall Arts presents Romare Bearden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120315003441/http://www.courses.vcu.edu/ENG-mam/index.htm |date=2012-03-15 }}
*[https://web.archive.org/web/20130523233801/http://www.beardenfoundation.org/artlife/biography/biography.shtml Bearden Foundation biography]
*[http://www.hollistaggart.com/artists/romare-bearden Romare Bearden Images: Hollis Taggart Galleries]
*[http://video.google.com/videoplay?docid=-8694152122852276397&q=romare+bearden "Romare Bearden: The Music in His Art, A Pictorial Odyssey" – by Ronald David Jackson, video, 2005]
*[http://www.askart.com/AskART/artists/search/Search_Repeat.aspx?searchtype=IMAGES&artist=30012 Romare Bearden Artwork Examples on AskART.]
*[http://www.aaa.si.edu/collectionsonline/bearroma/ A finding aid to the Romare Bearden papers, 1937-1982, in the Archives of American Art, Smithsonian Institution]
*[http://artandsocialissues.cmaohio.org/web-content/pages/race_bearden.html Columbus Museum of Art] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306045416/http://artandsocialissues.cmaohio.org/web-content/pages/race_bearden.html |date=2016-03-06 }} Bearden's 1967 collage and mixed media piece ''La Primavera'' (click on picture for larger image)
*[https://web.archive.org/web/20130307032513/http://nasher.duke.edu/exhibitions_conjuring.php Conjuring Bearden Exhibit at the Nasher Museum of Art]
*[http://web.mta.info/mta/aft/permanentart/permart.html?agency=nyct&line=6&artist=1&station=1 Romare Bearden's public artwork at Westchester Square-East Tremont Avenue, commissioned by MTA Arts for Transit.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220420020034/http://web.mta.info/mta/aft/permanentart/permart.html?agency=nyct&line=6&artist=1&station=1 |date=2022-04-20 }}
*[https://web.archive.org/web/20111117014227/http://thebeardenproject.studiomuseum.org/index.php The Bearden Project] from the Studio Museum Harlem
*[http://images.dcmooregallery.com/www_dcmooregallery_com/Art_and_Antiques_Sept_2012.pdf Romare Bearden "The Storyteller," ''Art and Antiques'', October 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419013357/http://images.dcmooregallery.com/www_dcmooregallery_com/Art_and_Antiques_Sept_2012.pdf |date=April 19, 2014 }}
*[https://www.nytimes.com/2011/12/09/arts/design/romare-bearden-at-studio-museum-schomburg-and-the-met.html?pagewanted=all Romare Bearden, "A Griot for a Global Village", ''The New York Times'', 2011]
*[http://images.dcmooregallery.com/www_dcmooregallery_com/artdaily_High_Museum_Oct_2012.pdf Romare Bearden, "The Art of Romare Bearden Opens at the High Museum," ArtDaily, October 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140124030840/http://images.dcmooregallery.com/www_dcmooregallery_com/artdaily_High_Museum_Oct_2012.pdf |date=January 24, 2014 }}
*[http://ctl.columbia.edu/2015/09/22/romare-bearden-a-black-odyssey/ "Romare Bearden: A Black Odyssey," Columbia University Center for Teaching and Learning, September 22, 2015]
*[https://collections.artsmia.org/search/Romare%20Bearden Romare Bearden at the Minneapolis Institute of Art, Minneapolis, MN]
{{National Medal of Arts recipients 1980s|state=autocollapse}}
{{Portal bar|United States|Biography}}
{{DEFAULTSORT:Bearden, Romare}}
[[Category:1911 births]]
[[Category:1988 deaths]]
[[Category:African-American painters]]
[[Category:20th-century American painters]]
[[Category:American male painters]]
[[Category:American collage artists]]
[[Category:American modern painters]]
[[Category:United States National Medal of Arts recipients]]
[[Category:Artists from Pittsburgh]]
[[Category:20th-century American printmakers]]
[[Category:Artists from Charlotte, North Carolina]]
[[Category:Lincoln University (Pennsylvania) alumni]]
[[Category:Boston University alumni]]
[[Category:New York University alumni]]
[[Category:Art Students League of New York alumni]]
[[Category:Steinhardt School of Culture, Education, and Human Development alumni]]
[[Category:Baseball players from Charlotte, North Carolina]]
[[Category:Painters from New York City]]
[[Category:African-American printmakers]]
[[Category:Painters from North Carolina]]
[[Category:United States Army personnel of World War II]]
[[Category:African Americans in World War II]]
[[Category:African-American United States Army personnel]]
[[Category:20th-century American male artists]]
[[Category:Members of the American Academy of Arts and Letters]]
rrdnzjq8zu3k9eej7xdswrm21vmdw44
Paula Wilson
0
29900
138379
123842
2026-05-31T12:33:10Z
InternetArchiveBot
118
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
138379
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
'''Paula Wilson''' (bɛ daa dɔɣi o la Silimiin goli December biɛɣ'pinaayopɔin dali yuuni 1975) nyɛla African Americanima nuchee ni baŋda ŋun tuma jɛndi pɛntibu ni din kam pahi.<ref>{{Cite web|url=https://www.artsy.net/artist/paula-wilson|title=Paula Wilson – 17 Artworks, Bio & Shows on Artsy|website=www.artsy.net|access-date=2017-03-11}}</ref> Yuuni 2007 Wilson nyɛla ŋun daa yi [[Brooklyn]], [[New York (state)|New York]] labi [[Carrizozo]], [[New Mexico]] ni ka o na be ni o paɣa Mike Lagg.<ref>{{Cite web|url=https://southwestcontemporary.com/studio-visit-paula-wilson-and-mike-lagg|title=Southwest Contemporary – Studio Visit:Paula Wilson and Mike Lagg|website=www.southwestcontemporary.com|date=24 May 2019|access-date=2020-05-17}}</ref>
==Piligu biɛhigu==
Paula Wilson nyɛla bɛ ni daa dɔɣi so Chicago<ref>{{Cite web |title=Demonstration: Paula Wilson & Mike Lagg, Intimate Restructuring |url=https://www.haystack-mtn.org/2021-online-programs/demonstration-paula-wilson-mike-lagg-intimate-restructuring |access-date=2022-04-07 |website=Haystack Mountain School of Crafts |date=12 June 2021 |language=en-US |archive-date=2022-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220829000501/https://www.haystack-mtn.org/2021-online-programs/demonstration-paula-wilson-mike-lagg-intimate-restructuring |url-status=dead }}</ref> ka nyɛ ŋun zoogi Hyde Park ni ka o ba [[William Julius Wilson]] daa nyɛ karimba zaŋ n-ti [[University of Chicago]]. O ma, Beverly Ann Wilson nyɛla nuchee ni baŋda.<ref>{{Cite web |title=Paula Jane & Beverly Ann Wilson/ Daughter & Mother/Artist Books – Paula J Wilson |url=http://paulajwilson.com/paula-jane-beverly-ann-wilson-daughter-motherartist-books/ |access-date=2022-04-07 |website=paulajwilson.com |archive-date=2019-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715024715/http://paulajwilson.com/paula-jane-beverly-ann-wilson-daughter-motherartist-books/ |url-status=dead }}</ref>
==Shikuru baŋsim ==
Wilson nyɛla ŋun chaŋ [[Washington University in St. Louis]] bin din gbaai yuuni 1994 zaŋ hali ni yuuni 1998 ka daa deegi [[Bachelor of Fine Arts|B.F.A.]].<ref>{{Cite web |title=Paula Wilson |url=https://www.art.yale.edu/paula-wilson |access-date=2022-04-07 |website=Yale School of Art |language=en}}</ref> O daa nya o M.F.A. shikuru yuli booni [[Columbia University]].<ref name="University of New Mexico">{{cite web |title=Paula Wilson new Hammersley artist-in-residence |url=https://news.unm.edu/news/paula-wilson-new-hammersley-artist-in-residence |website=University of New Mexico |access-date=5 August 2021 |language=en}}</ref>
=== Academia ===
* Visiting Artist, [[Oberlin College]], Oberlin, Ohio, 2020<ref>{{Cite web|url=https://calendar.oberlin.edu/event/mooning_artist_lecture_with_paula_wilson|title=Oberlin College Events – Mooning: Artist Lecture with Paula Wilson|website=www.calendar.oberlin.edu/|access-date=2020-05-23}}</ref>
* Visiting Artists, Cranbrook Academy of Art, Bloomfield Hills, Michigan, 2020<ref>{{Cite web|url=https://cranbrookart.edu/event/lecture-paula-wilson|title=Lecture: Paula Wilson|website=www.cranbrookart.edu|date=7 November 2019|access-date=2020-05-23}}</ref>
* Visiting Lecturer, [[Pennsylvania Academy of the Fine Arts]], Philadelphia, Pennsylvania, 2017<ref>{{Cite news|url=https://www.pafa.org/news/fall-season-exciting-programming-launches-pafa|title=Fall Season of Exciting Programming Launches at PAFA|newspaper=Pafa|date=8 September 2017|access-date=2020-05-23}}</ref>
* Visiting Lecturer, [[Pratt Institute]], Brooklyn, New York, 2017
* Visiting Artist, [[Boston University]], Boston, Massachusetts, 2016<ref>{{Cite web|url=https://www.bu.edu/arts/calendar/?eid=190656|title=Visiting Artist: Paula Wilson|website=www.bu.edu|access-date=2020-05-23}}{{Dead link|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
=== Solo exhibitions<ref>{{Cite web|url=http://paulajwilson.com/cv-2/|title=Paula Wilson|website=www.paulajwilson.com|access-date=2020-05-29|archive-date=2018-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20181023043842/http://paulajwilson.com/cv-2/|url-status=dead}}</ref> ===
* 2000–"What's So Personal," The Butcher Shop, Chicago, Illinois <ref>{{Cite web|url=http://paulajwilson.com/cv-2/|title=Cv – Paula J Wilson|access-date=2024-12-22|archive-date=2018-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20181023043842/http://paulajwilson.com/cv-2/|url-status=dead}}</ref>
* 2006–"Paintings and Drawings from the Hanno Valley," Galleria Suzy Shammah, Milan, Italy <ref>{{Cite web|url=http://www.suzyshammah.com/exhibition.php?s_sez=select&id_e=35&id_a=&anno=2006|title=Galleria Suzy Shammah}}</ref>
* 2008–"The Stained Glass Ceiling," [[Bellwether Gallery]], New York, New York<ref>{{Cite web|url=http://www.nyartbeat.com/event/2008/EC51|title=NYAB Event – Paula Wilson "The Stained Glass Ceiling"|website=www.nyartbeat.com|language=en|access-date=2017-03-11}}</ref>
* 2010–"First Story," [[The Fabric Workshop and Museum]], Philadelphia, Pennsylvania
* 2014–"Undress," Center for Contemporary Arts, Spector Ripps Project Space, Santa Fe, New Mexico<ref>{{Cite news|url=http://www.santafegalleryassociation.org/santafe-news/center-contemporary-arts-undress-paula-wilson/|title=Center for Contemporary Arts {{!}} UNDRESS WITH PAULA WILSON – Santa Fe Gallery Association|work=Santa Fe Gallery Association|access-date=2017-03-11|language=en-US}}{{Dead link|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.santafenewmexican.com/pasatiempo/art/gallery_openings/the-bureau-of-reclamations/article_76b2b8ec-6b8a-11e4-ac44-17c378112299.html|title=The bureau of reclamations|work=The Santa Fe New Mexican|access-date=2017-03-11}}</ref>
* 2015–"Back it Up," Museum Blue, St. Louis, Missouri<ref>{{Cite news|url=https://www.stlmag.com/arts/visual-arts/get-thee-behind-me:-paula-wilson's-%22back-it-up%22-at-museum-blue/|title=Behind and Beyond: Paula Wilson's "Back it Up" at Museum Blue|date=2015-04-17|work=St. Louis Magazine|access-date=2017-03-11|language=en-US}}{{Dead link|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.museumblue.com/calendar/paula-wilson|title=Paula Wilson "Back it Up"|website=Museum Blue|language=en-US|access-date=2017-03-11}}</ref>
* 2015–"Salty & Fresh," Cherry & Lucic, Portland, Oregon<ref>{{Cite web|url=http://cherryandlucic.com/paulawilson.html|title=Cherry {{!}} Lucic|website=cherryandlucic.com|access-date=2017-03-11}}</ref>
* 2017–"Salty & Fresh," [[Emerson Dorsch Gallery]], Miami, Florida<ref>{{Cite web |last=Dorsch |first=Brook |title=Emerson Dorsch |url=https://emersondorsch.com/exhibition/paula-wilson-be-wild-bewilder/ |access-date=2017-04-07 |website=emersondorsch.com}}</ref>
* 2017–"Paula Wilson:The Backward Glance," [[Bemis Center for Contemporary Art]], Omaha, Nebraska<ref>{{Cite web|url=http://www.bemiscenter.org/art/exhibitions/paula-wilson.html|title=Bemis Center for Contemporary Arts : Exhibitions : Exhibitions : Paula Wilson: The Backward Glance|website=www.bemiscenter.org|language=en|access-date=2017-03-11|archive-date=2016-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160905221331/http://www.bemiscenter.org/art/exhibitions/paula-wilson.html|url-status=dead}}</ref>
* 2018–"FLOORED," HOLDING Contemporary, Portland, Oregon<ref>{{Cite web|url=https://www.holdingcontemporary.com/paula-wilson-floored|title=HOLDING Contemporary: FLOORED – Paula Wilson|website=www.holdingcontemporary.com|access-date=2020-05-29}}</ref>
* 2018–"PIECESCAPE," Visitor Welcome Center, Los Angeles, California<ref>{{Cite web|url=https://visitorwelcomecenter.org/PaulaWilson.html|title=Visitor Welcome Center: Paula Wilson – PIECESCAPE|website=www.visitorwelcomecenter.org|access-date=2020-05-29|archive-date=2020-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923231013/https://visitorwelcomecenter.org/PaulaWilson.html|url-status=dead}}</ref>
* 2018–"Spread Wild: Pleasures of the Yucca," [[Smack Mellon]], Brooklyn, New York<ref>{{Cite web|url=https://www.smackmellon.org/exhibition/paula-wilson-spread-wild-pleasures-of-the-yucca/|title=Smack Mellon: Paula Wilson, Spread Wild: Pleasures of the Yucca|website=www.smackmellon.org|date=29 September 2018|access-date=2020-05-29}}</ref>
* 2018–"The Light Becomes You," Denny Dimin Gallery, New York, New York<ref>{{Cite web|url=https://dennydimingallery.com/exhibitions/the-light-becomes-you/|title=Denny Dimin Gallery: Paula Wilson – The Light Becomes You|website=www.dennydimingallery.com|access-date=2020-05-29}}</ref>
* 2019–"Entangled," 516 ARTS, Albuquerque, New Mexico<ref>{{Cite web|url=https://www.516arts.org/exhibitions/paula-wilson-spread-wild-pleasures-of-the-yucca|title=516 Arts: Paula Wilson: Entangled|website=www.516arts.org|access-date=2020-05-29|archive-date=2020-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805051721/https://www.516arts.org/exhibitions/paula-wilson-spread-wild-pleasures-of-the-yucca|url-status=dead}}</ref>
* 2022–"Be Wild. Bewilder," [[Emerson Dorsch Gallery]], Miami, Florida
=== Selected group exhibitions<ref>{{Cite web|url=http://paulajwilson.com/cv-2/|title=cv – Paula J Wilson|website=paulajwilson.com|access-date=2017-03-11|archive-date=2018-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20181023043842/http://paulajwilson.com/cv-2/|url-status=dead}}</ref> ===
* 2019–"Contemporary Performance," curated by [[Kalup Linzy]], Florida Museum of Photographic Art, Tampa, Florida<ref>{{Cite web|url=https://www.fmopa.org/contemporary-performance/|title=FMoPA: Contemporary Performance|website=www.fmopa.org|date=7 April 2019|access-date=2020-05-29}}</ref>
* 2019–"Fragment," [[Emerson Dorsch Gallery]],<ref>{{cite web|url=https://emersondorsch.com/|title=Home - Emerson Dorsch|access-date=2023-10-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://emersondorsch.com/exhibition/fragment/|title=Strange Fire: Fragment|website=www.emersondorsch.com|access-date=2020-05-29}}</ref> Miami, Florida
* 2019–"In This Body of Mine: Strange Fire Collective at the Milwaukee Institute of Art & Design," Milwaukee, Wisconsin<ref>{{Cite web|url=http://www.strangefirecollective.com/exhibition-in-this-body-of-mine|title=Strange Fire: Exhibition: In This Body of Mine|website=www.strangefirecollective.com/|access-date=2020-05-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.miad.edu/21222-2|title=Strange Fire Collective|website=www.miad.edu/21222-2|date=12 September 2019|access-date=2020-05-30}}</ref>
* 2019–"20 and Odd: The 400-Year Anniversary of 1619," curated by Kalia Brooks Nelson, Leroy Neiman Gallery, [[Columbia University]], New York, New York<ref>{{Cite web|url=https://arts.columbia.edu/events/20-and-odd-400-year-anniversary-1619-fall-2019|title=Columbia University School of Arts: 20 and Odd: The 400-Year Anniversary of 1619|website=www.arts.columbia.edu|access-date=2020-05-30|archive-date=2020-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809122420/https://arts.columbia.edu/events/20-and-odd-400-year-anniversary-1619-fall-2019|url-status=dead}}</ref>
* 2017–"Sunrise, Sunset," [[Emerson Dorsch Gallery]], Miami, Florida<ref>{{Cite web|url=https://emersondorsch.com/exhibition/sunrise-sunset/|title=Emerson Dorsch Gallery: Sunrise, Sunset|website=www.emersondorsch.com/|access-date=2020-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://hyperallergic.com/417933/best-of-2017-our-top-20-exhibitions-across-the-united-states/|title=Hyperallergic: Best of 2017: Our Top 20 Exhibitions Across the United States|website=www.hyperallergic.com/|date=21 December 2017|access-date=2020-05-30}}</ref>
* 2017–"The Unhomely," Denny Gallery, New York, New York<ref>{{Cite web|url=https://dennydimingallery.com/exhibitions/the-unhomely/|title=Denny Gallery: The Unhomely|website=www.dennydimingallery.com/|access-date=2020-05-30}}</ref>
* 2017–"The Young Years, The Frances Young Tang Teaching Museum and Art Gallery at [[Skidmore College]]," curated by Dayton Director Ian Berry, Saratoga Springs, New York<ref>{{Cite web|url=https://tang.skidmore.edu/exhibitions/234-the-young-years|title=Tang: The Young Years|website=www.tang.skidmore.edu|access-date=2020-05-30}}</ref>
* 2016–"Surface Area: Selections from the Permanent Collection,"[[Studio Museum in Harlem]], New York, New York<ref>{{Cite web|url=https://studiomuseum.org/exhibition/surface-area-selections-permanent-collection|title=The Studio Museum in Harlem: Surface Area|website=www.studiomuseum.org/|date=11 September 2017|access-date=2020-05-30}}</ref>
* 2016–"Residency," form & concept, Santa Fe, New Mexico<ref>{{Cite web|url=https://www.formandconcept.center/exhibitions/13-residency/overview/|title=form & concept: Residency|website=www.formandconcept.center|access-date=2020-05-30}}</ref>
* 2016–"Visions Into Infinite Archives," SOMArts Cultural Center, curated by Black Salt Collective, San Francisco, California<ref>{{Cite web|url=http://temporaryartreview.com/visions-into-infinite-archives-at-somarts|title=Temporary: Visions Into Infinite Archives at SOMArts|website=www.temporaryartreview.com|date=29 January 2016|access-date=2020-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.artpractical.com/event/visions-into-infinite-archives1/|title=AP: Visions Into Infinite Archives|website=www.artpractical.com|access-date=2020-05-30|archive-date=2024-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20241222142832/https://www.artpractical.com/event/visions-into-infinite-archives1/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://us1.campaign-archive.com/?u=80f7e02ae79af353b2aeae355&id=bf4ff45ac8|title=SOMArts Cultural Center|website=www.us1.campaign-archive.com|access-date=2020-05-30}}</ref>
* 2015–DRAW: Mapping Madness, Inside – Out Art Museum, curated by [[Tomas Vu]], Beijing, China 2014<ref>{{Cite web|url=https://www.ioam.org.cn/|title=Inside Out Art Museum|website=www.ioam.org.cn|access-date=2020-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tomasvu.com/draw|title=Tomas Vu:DRAW|website=www.tomasvu.com|access-date=2020-05-30}}</ref>
* 2013–"I Am The Magic Hand," Sikkema Jenkins & Co, Organized by [[Josephine Halvorson]], New York, New York
* 2013– "Sanctify," Vincent Price Museum, Los Angeles, California
* 2012–"The Bearden Project," [[Studio Museum in Harlem]], New York, New York
* 2012–"Configured," Benrimon Contemporary, Curated By Teka Selman, New York, New York
* 2011–"Art by Choice," [[Mississippi Museum of Art]], Jackson, Mississippi
* 2011–"The February Show," Ogilvy & Mather, New York, New York
* 2010–"Art on Paper: The 41st Exhibition," [[Weatherspoon Art Museum]], Greensboro, North Carolina
* 2010–"Defrosted: A Life of Walt Disney," [[Postmasters Gallery]], New York, New York
* 2010–"41st Collectors Show," [[Arkansas Arts Center|Arkansas Art Center]], Little Rock, Arkansas
* 2009–"Carrizozo Artist’s Show," Gallery 408, Carrizozo, New Mexico
* 2009–"While We Were Away," Sragow Gallery, New York, New York
* 2009–"A Decade of Contemporary American Printmaking: 1999–2009," [[Tsinghua University|Tsingha University]], Beijing, China
* 2009–"Collected. Propositions on the Permanent Collection," [[Studio Museum in Harlem]], New York, New York
* 2009–"Cinema Remixed and Reloaded: Black Women Artists and the Moving Image Since 1970," [[Contemporary Arts Museum Houston]], Houston, Texas
* 2007–"Cinema Remixed and Reloaded: Black Women Artists and the Moving Image Since 1970," [[Spelman College Museum of Fine Art]], Atlanta, Georgia
* 2007–"Horizon," EFA Gallery, Curated by David Humphrey, New York, New York
* 2007–"Black Alphabet, contexts of Contemporary African American Art," [[Zacheta National Gallery of Art]], Warsaw, Poland<ref>{{Cite web |title=Paula Wilson |url=https://www.art.yale.edu/paula-wilson |access-date=2022-04-07 |website=Yale School of Art |language=en}}</ref>
* 2006–"Turn the Beat Around," Sikkema Jenkins & Co., New York, New York
* 2006–"The Manhattan Project," Fred Snitzer Gallery, Miami, Florida
* 2006–"Frequency," [[Studio Museum in Harlem]], New York, New York
* 2005–"MFA Thesis Exhibition," [[Studebaker Building (Manhattan)|Studebaker Building]], Curated by Jeffrey Uslip, New York, New York
* 2005–"Recess: Images & Objects in Formation," Rush Gallery, Curated by Derek Adams, New York, New York
* 2004–"Past Perfect," Kantor/Feuer Gallery, New York, New York
* 2004–"After Goya," Leroy Neiman Gallery, [[Columbia University]], Curated by Tomas Vu Daniel, New York, New York
* 2004–"Hungry Eyes, First Year MFA Exhibition," Columbia University, Ira D. Wallach Gallery, New York, New York
* 2002–"Signs," Public Art Installation, Chicago, Illinois
* 2001–"Brat(Wurst): A Show of Chicago Artists," [[Vox Populi (art gallery)|Vox Populi]], Philadelphia, Pennsylvania
* 2000–"Young Love," Mapreed Gallery, Los Angeles, California
== Maŋmaŋ biɛhigu ==
Wilson nyɛla ŋun be [[Carrizozo, New Mexico]] saha ŋɔ ni o paɣa Mike Lagg.<ref>{{Cite web |title=Paula Wilson - Emerson Dorsch |url=https://emersondorsch.com/artist/paula-wilson/ |access-date=2022-04-07 |website=emersondorsch.com |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-08-18 |title=Zozo's Petals |url=https://www.newmexicomagazine.org/blog/post/in-the-studio-with-visual-artist-paula-wilson-carrizozo/ |access-date=2022-04-07 |website=www.newmexicomagazine.org |language=en-us}}</ref>
== Recognition ==
Wilson nyɛla ŋun be "publications" kamani [[Hyperallergic]],<ref>{{Cite web|url=https://hyperallergic.com/375216/a-stained-glass-world-where-women-are-worshipped/|title=A Stained-Glass World Where Women Are Worshipped|website=www.hyperallergic.com/|date=2 May 2017|access-date=2020-05-30}}</ref> [[Artforum]],<ref>{{Cite web|url=https://www.artforum.com/print/reviews/200901/paula-wilson-41031|title=Artforum: Paula Wilson – BELLWHETHER|website=www.artforum.com|date=January 2009 |access-date=2020-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.artforum.com/picks/paula-wilson-11204|title=Artforum: Paula Wilson – Paintings and Drawings from the Hanno Valley|website=www.artforum.com|date=16 June 2006 |access-date=2020-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.artforum.com/picks/iris-yirei-hu-and-ivan-forde-80963|title=Artforum: iris yirei hu and ivan forde|website=www.artforum.com|date=7 October 2019 |access-date=2020-05-30}}</ref> ''[[The New York Times]],''<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2013/06/28/arts/design/i-am-the-magic-hand-and-antony-the-cut.html|title=The New York Times: I Am the Magic Hand and Antony: The Cut|newspaper=The New York Times|date=27 June 2013|access-date=2020-05-30|last1=Smith|first1=Roberta}}</ref> ''[[The Brooklyn Rail]],''<ref>{{Cite web|url=https://brooklynrail.org/2017/05/art/SaltyFresh-Paula-Wilsons-House-of-Art|title=The Brooklyn Rail: Salty/Fresh: Paula Wilson's House of Art|website=www.brooklynrail.org/|date=May 2017|access-date=2020-05-30}}</ref> n-ti pahi [[The New Yorker]].
== External links ==
*{{official website |http://paulajwilson.com/}}
== Kundivihira ==
{{Reflist}}
{{authority control}}
{{DEFAULTSORT:Wilson, Paula}}
[[Pubu:Lahabaya zaa]]
[[Category:American multimedia artists]]
[[Category:1975 births]]
[[Category:Living people]]
[[Category:African-American contemporary artists]]
[[Category:African-American women artists]]
[[Category:American contemporary artists]]
[[Category:American women printmakers]]
[[Category:Columbia University School of the Arts alumni]]
[[Category:Washington University in St. Louis faculty]]
[[Category:Sam Fox School of Design & Visual Arts alumni]]
[[Category:Artists from Chicago]]
[[Category:Artists from Illinois]]
[[Category:21st-century American printmakers]]
[[Category:21st-century American women artists]]
[[Category:People from Lincoln County, New Mexico]]
[[Category:African-American printmakers]]
blo4a8fj5rbgtnctfxkbcm79usi11gp
Toni Tones
0
30025
138480
115696
2026-05-31T19:09:00Z
InternetArchiveBot
118
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
138480
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|Nigerian media personality}}
{{Infobox person
| name = Toni Tones
| image = Toni Tones NDaniTV.png
| caption = on [[Ndani TV]]
| birth_name = Gbemisola Anthonia Adefuye
| birth_date =
| birth_place =
| death_date =
| death_place =
| death_cause =
| other_names =
| known_for =
| education = [[Queen's College, Lagos]]<br>[[University of Lancaster]]
| employer =
| occupation = {{hlist|Media personality|actress|photographer|singer}}
| website = www.tonitones.com
| footnotes =
| nationality = Nigerian
}}
'''Gbemi Anthonia Adefuye''' {{Audio|Yo-Gbemi Anthonia Adefuye.ogg|Listen|help=no}}, nyɛla salo ni mi so ni '''Toni Tones''' {{Audio|Yo-Toni Tones.ogg|Listen|help=no}}, o nyɛla ŋun nyɛ [[Nigerian]] media personality, kpɛri kpɛrita, n ti pahi photographer. Yuuni 2020, o daa nyɛla ŋun daa nyɛ piibu n ti Best Supporting Actress at the [[2020 Africa Magic Viewers' Choice Awards|Africa Magic Viewers' Choice Awards]].
==O bɛhigu==
Adefuye <ref>{{Cite web|date=2021-09-07|title=Toni Tones Net Worth, Biography, Wiki, Age, Husband, Real Name, State, Married, Facts > Naija Gossip 247 » Naija News 247|url=https://www.ngnews247.com/toni-tones-net-worth-biography-wiki-age-husband-real-name-state-married-facts/|access-date=2022-01-08|website=Naija News 247|language=en-US}}{{Dead link|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> nyɛla ŋun nyɛ kaluɣi sani bɛ bihi anu puuni . O shikuru piligu.daa niŋla [[Lagos]] shikuru yuli booni [[Queen's College, Lagos|Queen's College]].
==O Filmography nima==
=== Television ===
{| class="wikitable sortable"
!Year
!Title
!Role
!Notes
!Ref
|-
| rowspan="2" |2014
|''Deadline''
|Beverly
|
|
|-
|''Married to the Game''
|Ms. Fatai
|
|
|-
|2016
|''Rumour Has It''
|
|An [[Ndani TV|NdaniTV]] web series
|
|-
| rowspan="2" |2018
|''Forbidden''
|Becky
|260 episodes
|
|-
|''Room 420''
|Funmi Diya
|
|
|-
| rowspan="2" |2020
|''Assistant Madams''
|Self
|
|
|-
|''Smart Money Woman''
|Lara
|9 episodes
|<ref>{{Cite web|title=Smart Money Woman: Firstbank Partners Arese Ugwu, Unveils TV Series of the Award-Winning Book|url=https://www.proshareng.com/news/-ARTS-FINANCE/Smart-Money-Woman--Firstbank-Partners-Arese-Ugwu--Unveils-TV-Series-of-the-Award-Winning-Book/53384|access-date=2021-02-21|website=Smart Money Woman: Firstbank Partners Arese Ugwu, Unveils TV Series of the Award-Winning Book|language=en}}</ref>
|-
| rowspan="2" |2021
|Mascara
|Claire
|
|
|-
|''[[King of Boys: The Return of the King]]''
|Young Eniola
|[[Netflix]] original series
|<ref name=":02">{{Cite web|last=Adekanye|first=Modupe|date=2021-07-26|title=King Of Boys: The Return Of The King Returns As 7-Episode Series|url=https://editor.guardian.ng/life/king-of-boys-the-return-of-the-king-returns-as-7-episode-series/|access-date=2021-08-06|website=The Guardian Nigeria News - Nigeria and World News|language=en-US|archive-date=2021-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210729140833/https://editor.guardian.ng/life/king-of-boys-the-return-of-the-king-returns-as-7-episode-series/|url-status=dead}}</ref>
|}
=== Films ===
{| class="wikitable sortable"
!Year
!Title
!Role
!Notes
!Ref
|-
|2015
|''What Lies Untold''
|
|
|
|-
|2016
|''[[It's Her Day]]''
|Stacy
|Comedy
|
|-
| rowspan="3" |2017
|''[[Royal Hibiscus Hotel]]''
|Esther
|Comedy / Romance
|
|-
|''5th Floor''
|Ruby
|Drama
|
|-
|''Head over Heels''
|
|
|
|-
| rowspan="3" |2018
|''The Eve''
|Ngozi
|Romance
|
|-
|''[[Lara and the Beat]]''
|Trish
|Drama / Music / Romance
|<ref>{{Cite news|date=2018-08-17|title=Why I Don't Play Sexual Roles – Toni Tones {{!}} Independent Newspapers Nigeria|language=en-GB|work=Independent Newspapers Nigeria|url=https://www.independent.ng/why-i-dont-play-sexual-roles-toni-tones/|access-date=2018-12-03}}</ref>
|-
|''[[King of Boys]]''
|Young Eniola
|Crime / Drama
|<ref name="kob">{{cite news|last1=Cable Lifestyle|date=2 May 2018|title=Boys' teaser reveals little but will keep you in suspense|agency=The Cable Nigeria|url=https://lifestyle.thecable.ng/kemi-adetiba-king-of-boys-teaser/|accessdate=29 October 2018}}</ref>
|-
|2019
|[[Your Excellency (film)|''Your Excellency'']]
|Stephanie
|
|
|-
|2020
|''[[Quam's Money]]''
|Eme
|Comedy / Crime
|<ref name=":3">{{Cite web|last=Tv|first=Bn|date=2020-11-05|title=This Teaser for Forthcoming "Quam's Money" starring Falz, Toni Tones, Nse Ikpe-Etim is a Whole Different Vibe!|url=https://www.bellanaija.com/2020/11/quams-money-official-teaser/|access-date=2020-11-07|website=BellaNaija|language=en-US}}</ref>
|-
|2022
|[[Brotherhood (2022 film)|Brotherhood]]
|Goldie
|Action / Crime
|<ref name="Most Reliable TV Channel for Nigerian Entertainment News and Gossips 2022">{{cite web | title=I Had A Lot Of Bruises From Acting Brotherhood – Toni Tones Reveals | website=Most Reliable TV Channel for Nigerian Entertainment News and Gossips | date=2022-10-12 | url=https://tvcentertainment.tv/2022/10/i-had-a-lot-of-bruises-from-acting-brotherhood-toni-tones-reveals/ | access-date=2023-06-01 | archive-date=2023-06-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230601154929/https://tvcentertainment.tv/2022/10/i-had-a-lot-of-bruises-from-acting-brotherhood-toni-tones-reveals/ | url-status=dead }}</ref>
|-
|2024
|''KM17''
|Cheeka
|Drama / Thriller
|<ref>{{Cite web |last=Cletus |first=Confidence |date=2024-08-17 |title=MOVIE REVIEW: KM 17:You can't resist urge to fast-forward |url=https://www.premiumtimesng.com/entertainment/nollywood/725331-movie-review-km-17you-cant-resist-urge-to-fast-forward.html |access-date=2024-09-27 |website=Premium Times Nigeria |language=en}}</ref>
|-
|2024
|''Aburo''
|
|Directed by Yemi Morafa
|
|-
|2024
|''Angie's Love''
|Angela
|Short
|
|}
== O kpaŋmaŋ pina mini nintiɣibɔ ==
{| class="wikitable"
!Year
!Award
!Category
!Work
!Result
!Ref
|-
| rowspan="2" |2020
|[[Africa Movie Academy Awards]]
|Best Supporting Actress in a Movie or TV Series
|''King of Boys''
|{{nom}}
|<ref name=":2">{{Cite web|date=2020-02-07|title=AMVCA 2020 Nominees: Let's Talk About Them|url=https://www.zikoko.com/pop/amvca-2020-nominees-list/|access-date=2020-10-10|website=Zikoko!|language=en-US}}</ref>
|-
|[[2020 Best of Nollywood Awards]]
|Best Actress in a Lead role –English
|''Killing Jade''
|{{nom}}
|<ref>{{Cite web|last=Augoye|first=Jayne|date=2020-12-02|title=2020 BON: Here are 5 nominees for 'Best Kiss' category|url=https://www.premiumtimesng.com/entertainment/naija-fashion/429108-2020-bon-here-are-5-nominees-for-best-kiss-category.html|access-date=2021-10-11|language=en-GB}}</ref>
|-
|2023
|[[2023 Africa Magic Viewers' Choice Awards|Africa Magic Viewers' Choice Awards]]
|Best Supporting Actress
|''Brotherhood''
|{{Nom}}
|<ref name="Nseyen 2023">{{cite web | last=Nseyen | first=Nsikak | title=AMVCA 2023: Osas, Tobi, Bimbo, Funke Akindele, Patience Ozokwo win big [Full list of Winners] | website=Daily Post Nigeria | date=2023-05-21 | url=https://dailypost.ng/2023/05/21/amvca-2023-osas-tobi-bimbo-funke-akindele-patience-ozokwo-win-big-full-list-of-winners/ | access-date=2023-06-01}}</ref><ref>{{Cite web |title=Full List: Here are all our AMVCA 9 Nominees |url=https://dstv-fe-africamagic-prod.s3.us-east-1.amazonaws.com/africamagic/en-ng/show/amvca/season/9/news/full-list-here-are-all-our-amvca-9-nominees/news |access-date=2023-04-23 |website=AMVCA - Full List: Here are all our AMVCA 9 Nominees |language=en }}{{Dead link|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
|}
{{wikiquote}}
{{commonscat}}
==Kundivihira==
{{reflist}}
{{DEFAULTSORT:Tones, Toni}}
[[Category:Living people]]
[[Category:People from Lagos]]
[[Category:21st-century Nigerian women singers]]
[[Category:Yoruba actors]]
[[Category:Actresses from Lagos State]]
[[Category:Nigerian film actresses]]
[[Category:Nigerian television personalities]]
[[Category:Year of birth missing (living people)]]
[[Category:Nigerian women photographers]]
j95u2reijupgci76tcge7zbqb0ehvx9
S3fa
0
30556
138389
130771
2026-05-31T14:22:43Z
InternetArchiveBot
118
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
138389
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
'''Sefadzi Abena Amesu''' (bɛ daa dɔɣi o la Silimiin goli May biɛɣ'pinaayopɔin dali yuuni 1995) niriba pam nyɛla ban mi o ni o akpaaku zuɣu yuli '''S3fa''' nyɛla Ghananima yili yiina mini yili sabira. O nyɛla afro-pop mini afrobeats baaŋa.<ref>{{Cite web |last=Somuah-Annan |first=Grace |date=26 April 2022 |title=Focused on selling my music abroad – S3fa |url=https://3news.com/focused-on-selling-my-music-abroad-s3fa/ |access-date=2022-06-29 |website=3NEWS.com |language=en-US}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Somuah-Annan |first=Grace |date=21 January 2022 |title='In all the frustrations, I kept on working' – Sefa |url=https://3news.com/in-all-the-frustrations-i-kept-on-working-sefa/ |access-date=2022-06-29 |website=3NEWS.com |language=en-US}}</ref> S3fa nyɛla ŋun daa di Afrobeats Song of the year pini yuuni 2022 [[Vodafone Ghana Music Awards]] ni o yili shɛli yuli booni, E Choke.<ref name=":3" />
== Piligu biɛhigu mini shikuru baŋsim ==
S3fa nyɛla ŋun yina Afife din be [[Volta Region]], Ghana. O ba nyɛla [[Ewe people|Ewe]] ka nyɛ ŋun yina Afife ka o ma mi nyɛ Dagara ka yina [[Upper East Region]]. Ŋun nyɛ ŋun pahiri bihi ayi o lammba ŋɔ bihi anahi puuni. S3fa nyɛla ŋun chaŋ [[OLA Girls Senior High School (Ho)|Ola Girls Senior High School]] din be Ho, Volta Region yuuni 2014,<ref name=":0">{{Cite web |date=2 June 2020 |title=From singing at Piano Bar to mainstream success – The story of S3fa |url=https://www.ghanamusic.com/artistes/featured-artiste/2020/06/02/from-singing-at-piano-bar-to-mainstream-success-the-story-of-s3fa/ |access-date=2022-06-29 |website=Ghana Music |language=en-GB}}</ref> pɔi ka daa chaŋ [[Accra Technical University]], ni ka o naai ni "Diploma in purchasing and supply" yuuni 2017.<ref name=":1">{{Cite web |date=24 June 2019 |title=Am Happy At D-Black's Black Avenue Muzik– Sefa |url=https://dailyguidenetwork.com/am-happy-at-d-blacks-black-avenue-muzik-sefa/ |access-date=2022-06-29 |website=DailyGuide Network |language=en-US}}</ref>
== Yila tuma ==
Silimiin goli April biɛɣ'pinaayobu dali yuuni 2021, o nyɛla ŋun daa bahi yili yini ka daa boli E Choke ka o mini ŋun daa yili lala yili ŋɔ nyɛ [[Mr Drew]].<ref>{{Cite web |last=Nartey |first=Laud |date=10 March 2022 |title=#BreakTheBias: 5 women in music breaking the bias |url=https://3news.com/breakthebias-5-women-in-music-breaking-the-bias/ |access-date=2022-06-30 |website=3NEWS.com |language=en-US}}</ref> Lala yili ŋɔ nyɛla salo pam ni daa yu shɛli pam ka zaŋ li ŋmaai siniinima [[TikTok]] mini Instagram.<ref>{{Cite web |date=4 May 2021 |title=Ghana's S3fa on Going Global & Giving The People What They Want Through Afrobeats » Hype Off Life |url=https://hypeofflife.com/s3fa-interview/ |access-date=2022-06-30 |website=Hype Off Life |language=en-US |archive-date=2021-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210813020915/https://hypeofflife.com/s3fa-interview/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Albert |date=23 March 2022 |title="You're living under a rock if you have not heard my hit song Echoke" – S3fa |url=https://www.ghpage.com/youre-living-under-a-rock-if-you-have-not-heard-my-hit-song-echoke-s3fa/224650/ |access-date=2022-06-30 |website=GhPage |language=en-GB}}</ref>
O yili E Choke nyɛla din daa che ka o di Afrobeats song of the year pini yuuni 2022 [[Vodafone Ghana Music Awards]] ka di nyɛ din daa lu zahim o dɔɣim dabisili.<ref name=":3">{{Cite web |title=Sefa wins first VGMA award on her birthday |url=https://www.modernghana.com/entertainment/69544/sefa-wins-first-vgma-award-on-her-birthday.html |access-date=2022-06-29 |website=Modern Ghana |language=en}}</ref>
Silimiin goli October 2024, o nyɛla ŋun daa yina n-ti yɛlli ni o nyɛla ŋun yi Black Avenue Muzik label, din sulinsi be [[D-Black]].<ref>{{Cite web|date=2024-10-24|title=I no longer work with D-Black - Sefa - MyJoyOnline|url=https://www.myjoyonline.com/i-no-longer-work-with-d-black-sefa/|access-date=2024-10-24|website=www.myjoyonline.com|language=en-US}}</ref>
== Discography ==
=== Albums and mixtapes ===
* ''Growth'' (2020)<ref>{{Citation |title=Growth by Sefa |date=27 November 2020 |url=https://music.apple.com/us/album/growth/1540067941 |language=en-US |access-date=2022-06-29 |archive-date=2022-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220629225201/https://music.apple.com/us/album/growth/1540067941 |url-status=dead }}</ref>
=== Selected singles ===
* ''Marry me ft. Jupiter'' (2017)
* ''Shuga (2018)''
* ''Echoke ft. [[Mr Drew]] (2021)''
* ''Fever ft. [[Sarkodie (rapper)|Sarkodie]] & [[DJ Tira]] (2021)''<ref name=":2" />
* ''Soft life (2022)''
* All Over feat [[Camidoh]] (2024)<ref>{{Cite web |date=2024-10-17 |title=Single: All Over by Sefa feat. Camidoh {{!}} Ghana Music |url=https://ghanamusic.com/audio/singles-audio/2024/10/17/single-all-over-by-sefa-feat-camidoh/ |access-date=2024-10-24 |language=en-GB |archive-date=2024-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241106164523/https://ghanamusic.com/audio/singles-audio/2024/10/17/single-all-over-by-sefa-feat-camidoh/ |url-status=dead }}</ref>
== Awards and nominations ==
{| class="wikitable"
!Year
!Ceremony
!Award
!Nominated work
!Result
!Ref
|-
|2020
|3Music Awards
|Breakthrough Act of the Year
|Herself
|{{nom}}
|<ref>{{Cite web |date=31 January 2020 |title=3Music Awards Ghana 2020: All the nominees |url=https://www.musicinafrica.net/magazine/3music-awards-ghana-2020-all-nominees |access-date=2022-06-29 |website=Music in Africa |language=en}}</ref>
|-
| rowspan="12" |2022
| rowspan="7" |3Music Awards
|Afrobeats/Afropop Song of the Year
|Echoke ft. Mr Drew
|{{nom}}
| rowspan="7" |<ref>{{Cite web |date=14 February 2022 |title=3Music Awards 2022: All the nominees |url=https://www.musicinafrica.net/magazine/3music-awards-2022-all-nominees |access-date=2022-06-29 |website=Music in Africa |language=en}}</ref>
|-
|Afrobeats/ Afropop Artist of the Year
|Herself
|{{nom}}
|-
|Best Collaboration of the Year
|Echoke ft. Mr Drew
|{{nom}}
|-
|Digital Act of the Year
|Herself
|{{nom}}
|-
|Song of the Year
|Echoke ft. Mr Drew
|{{nom}}
|-
|Viral Song of the Year
|Echoke ft. Mr Drew
|{{nom}}
|-
|Woman of the Year
|Herself
|{{nom}}
|-
| rowspan="5" |[[Vodafone Ghana Music Awards]]
|Best Afrobeat Song
|Echoke ft. Mr Drew
|{{won}}
|<ref>{{Cite web |date=11 May 2022 |title=Sefa bags maiden VGMA win on birthday; dazzles patrons with epic performance |url=https://www.ghanamusic.com/news/top-stories/2022/05/11/sefa-bags-maiden-vgma-win-on-birthday-dazzles-patrons-with-epic-performance/ |access-date=2022-06-29 |website=Ghana Music |language=en-GB}}</ref>
|-
|Collaboration of the Year
|Echoke ft. Mr Drew
|{{nom}}
| rowspan="4" |<ref>{{Cite web |date=21 March 2022 |title=Vodafone Ghana Music Awards 2022: All the nominees |url=https://www.musicinafrica.net/magazine/vodafone-ghana-music-awards-2022-all-nominees |access-date=2022-06-29 |website=Music in Africa |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Segbefia |first=Sedem |date=26 March 2022 |title=2022 VGMA nominees announced |url=https://thebftonline.com/2022/03/26/2022-vgma-nominees-announced/ |access-date=2022-06-29 |website=The Business & Financial Times |language=en-GB}}</ref>
|-
|Afrobeats/Afropop Artiste
|Herself
|{{nom}}
|-
|Best New Artiste
|Herself
|{{nom}}
|-
|Vodafone Most Popular Song
|Echoke ft. Mr Drew
|{{nom}}
|-
|2023
|rowspan=2|[[Basadi in Music Awards]]
|Mosadi In Music In Africa Award
|Herself
|{{won}}
|<ref>{{Cite web |last=Scheepers |first=Xanet |date=2023-08-13 |title=Nadia Nakai, Kelly Khumalo wins big at the second annual Basadi in Music Awards |url=https://www.citizen.co.za/entertainment/nadia-nakai-kelly-khumalo-wins-basadi-in-music-awards/ |access-date=2024-01-17 |website=The Citizen |language=en}}</ref>
<ref>https://www.iol.co.za/the-star/news/well-known-stars-win-big-at-basadi-dc8e5243-9c6c-45c7-a5aa-372945f1ebaf</ref>
<ref>{{Cite web |last= |date=13 August 2023 |title=Here's what went down at the second annual Basadi in Music Awards |url=https://www.timeslive.co.za/tshisa-live/tshisa-live/2023-08-13-heres-what-went-down-at-the-second-annual-basadi-in-music-awards/ |access-date=2024-01-17 |website=TimesLIVE |language=en-ZA}}</ref>
<ref>{{Cite web |date=2023-08-12 |title=Basadi in Music Awards 2023: All the winners |url=https://www.musicinafrica.net/magazine/basadi-music-awards-2023-all-winners |access-date=2024-01-17 |website=Music In Africa |language=en}}</ref>
|-
|rowspan=2|2024
|Dance Artist of the Year
|rowspan=2|"Vibration"
|{{nom}}
|
|-
|Ghana Music Awards UK
|Best Collaboration of the Year
|{{pending}}
|<ref>{{cite web |title=Ghana Music Awards UK 2024: All the nominees|url=https://www.musicinafrica.net/magazine/ghana-music-awards-uk-2024-all-nominees|date=2024-09-09|work=Music in Africa|access-date=2024-09-17}}</ref>
|}
== Kundivihira ==
{{Reflist}}
== External links ==
* [https://www.instagram.com/s3fa_gh/?hl=en S3fa on Instagram]
[[Pubu:Lahabaya zaa]]
[[Category:Living people]]
[[Category:People from Volta Region]]
[[Category:21st-century Ghanaian women singers]]
[[Category:Ghanaian Afrobeat musicians]]
[[Category:OLA Girls Senior High School (Ho) alumni]]
[[Category:Accra Technical University alumni]]
[[Category:1995 births]]
qemuprkwvmr5v9pa7ekl93ce20th2zc
Thandiswa Mazwai
0
31227
138476
133937
2026-05-31T18:12:08Z
InternetArchiveBot
118
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
138476
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|South African musician}}
{{EngvarB|date=August 2014}}
{{Use dmy dates|date=August 2014}}
{{Infobox musical artist
| honorific_prefix =
| name = Thandiswa Mazwai
| birth_name = Thandiswa Nyameka Mazwai
| honorific_suffix =
| image = File:Thandiswa Mazwai.png
| image_upright =
| image_size =
| landscape = <!-- yes, if wide image, otherwise leave blank -->
| alt =
| caption = Thandiswa Mazwai Live at NPR tiny Desk.
| background = solo_singer
| native_name =
| native_name_lang =
| alias = King Tha
| birth_date = {{Birth date and age|df=y|1976|03|31}}
| birth_place = [[Mqanduli]], [[Eastern Cape]], [[South Africa]]
| origin = [[Johannesburg]], South Africa
| death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date first) -->
| death_place =
| genre = {{hlist|[[Traditional music|Traditional Rhythm]]|[[Mbaqanga]]|[[Funk]]|[[Jazz]]|[[Afro house]]|[[Afrosoul]]|[[Kwaito]]<ref>{{Cite web|last=Gumede |first=Bongeka |author-link=Mail & Guardian |date=20 February 2023 |title=Award-winning artist Thandiswa Mazwai brings ‘A Letter To Azania’ to Cape Town |url=https://mg.co.za/friday/2023-02-20-award-winning-artist-thandiswa-mazwai-brings-a-letter-to-azania-to-cape-town/|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230220172027/https://mg.co.za/friday/2023-02-20-award-winning-artist-thandiswa-mazwai-brings-a-letter-to-azania-to-cape-town/ |archive-date=20 February 2023|access-date=1 April 2024 |website=Mail & Guardian}}</ref>}}
| occupation = {{hlist| singer
}}
| instrument = Vocals
| years_active = 1998–present
| label = [[Gallo Record Company|Gallo]]
| associated_acts =
| website = {{URL|thandiswa.com}}
| module =
| module2 =
| module3 =
}}
'''Thandiswa Nyameka Mazwai''' (bɛ dɔɣi o la Anashaara goli March bɛɣu pihita ni yini dali, yuuni 1976)<ref>{{cite web|url=https://www.sampra.org.za/sampra-performer-members/|title=Thandiswa Mazwai|website=sampra|access-date=30 March 2025|archive-date=28 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210228212307/https://www.sampra.org.za/sampra-performer-members/|url-status=dead}}</ref> ka o nyɛ [[South Africa]] paɣa ŋun kpɛriti kpɛrigu, ka nyɛ ŋun yiini ka lahi sabiri [[Bongo Maffin]] yilanima. Bɛ lahi booni o la '''King Tha'''.<ref>{{cite web|url=https://www.w24.co.za/Lifestyle/the-show-will-be-a-sacred-space-king-tha-on-a-letter-to-azania-20181120|title=Thandiswa Mazwai article|website=Lifestyle|language=en|access-date=10 April 2020}}</ref>
O tuuli yil'bɔbigu ''[[Zabalaza (album)|Zabalaza]]'' (din daa bahi yuuni 2004), nyɛla bɛ ni daa piigi shɛli "Planet Awards" din daa niŋ [[British Broadcasting Corporation|BBC]] Radio 3.<ref name="briefly.co.za">{{cite web|url=https://briefly.co.za/37744-thandiswa-mazwai-biography-age-daughter-baby-daddy-siblings-songs-albums-music-group-events-instagram.html|title=Thandiswa Mazwai biography: age, daughter, baby, daddy, siblings, songs, albums, music group, events, and Instagram|website=briefly.co.za|last=Albert Simiyu|date=2 October 2019}}</ref> Yuuni 2004, o daa lahi di "Best Female Artist" din daa niŋ "Metro FM Music Awards".<ref>{{Cite web |title=SOUTH AFRICAN MUSIC |url=http://www.music.org.za/newswindow.asp?ID=105 |access-date=2024-07-17 |website=www.music.org.za |archive-date=12 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241212181441/http://www.music.org.za/newswindow.asp?ID=105 |url-status=dead }}</ref>
O yil'bɔbigu din daa pahi buyi, ''Ibokwe'', daa bahila yuuni 2009.<ref name="briefly.co.za" />
==Discography==
* ''Sankofa'' (yuuni 2024) - Universal Music Group
* ''Belede'' (yuuni 2016) - Universal Music Group
* ''Dance of the Forgotten Free'' (yuuni 2010) – Live CD: Gallo Records
* ''Ibokwe'' (yuuni 2009): Gallo Records
* ''[[Zabalaza (album)|Zabalaza]]'' (yuuni 2004): Gallo Records
;Bongo Maffin
* ''From Bongo With Love'' (yuuni 2019): Universal Music Group
* ''New Construction'' (yuuni 2005): Gallo Records – Gold Sales
* ''Bongolution'' (yuuni 2001): Sony BMG – Double Platinum Sales
* ''The Concerto'' (yuuni 1998): Sony BMG – Multi Platinum Sales
* ''Final Entry'' (yuuni 1997): EMI
* ''Leaders of D’Gong'' (yuuni 1996): EMI
==Pina mini piibu==
{{BLP sources section|date=September 2020}}
===Thandiswa===
{|class ="wikitable"
! Year
! Category
! Award
! Results
|-
|rowspan="3" |2004
|rowspan="7"|''Zabalaza''
| Metro FM Awards: Best Female Artist
| {{won}}
|-
| Kora Africa Music Awards: Best Female Artist, Southern Africa
| {{won}}
|-
| Kora Africa Music Awards: Best Female Artist, Africa
| {{won}}
|-
| rowspan="5"|2005
| South African Music Award: Best Female Artist
| {{won}}
|-
| South African Music Award: Best African Contemporary Album
| {{won}}
|-
| BBC World Music Awards: Best African Album
| {{nom}}
|-
| Channel O Music Awards: Best Music Video 'La'hlumenze'
| {{won}}
|-
|
| Metropolitan Eastern Cape Awards, Arts and Culture Award
| {{won}}
|-
| rowspan="2"|2008
|
| Pan African Language Board: Female Artist of the Decade
| {{won}}
|-
| ''Nizalwa Ngobani''
| Pan African Language Board: Song of the Decade
| {{won}}
|-
| rowspan="2"|2010
|rowspan="2"|''Ibokwe''
| South African Music Award: Best African Contemporary Album
| {{nom}}
|-
| South African Music Award: Best Female Artist
| {{nom}}
|-
| rowspan="2"|2011
| rowspan="2"|''Dance of the Forgotten Free: LIVE''
| South African Music Award: Best Contemporary DVD
| {{won}}
|-
| South African Music Award: Best Female Artist
| {{won}}
|-
|rowspan=2|2025
|rowspan=2|''Sankofa''
|Best Jazz Album<ref>{{cite web|work=Music in Africa|date=2025-03-06|first=Ano|last=Shumba|url=https://www.musicinafrica.net/magazine/metro-fm-awards-2025-all-nominees|title=Metro FM Awards 2025: All the nominees|access-date=2025-03-17}}</ref>
|{{pending}}
|-
|Best Produced Album
|{{pending}}
|}
===Bongo Maffin===
{{awards table}}
|-
| 1999
| ''The Concerto''
| South African Music Awards: Best African Pop Album
| {{won}}
|-
| 2001
|
| Kora Africa Music Awards: Best African Group
| {{won}}
|-
|rowspan="3"| 2002
| rowspan="3"|''Bongolution''
| Metro FM Awards: Best African Pop
| {{won}}
|-
| Metro FM Awards: Best Duo/Group
| {{won}}
|-
| South African Music Award: Best Duo/Group
| {{won}}
|-
| rowspan="3"|2006
| rowspan="3"|''New Construction''
| South African Music Award: Best Duo/Group
| {{won}}
|-
| Kora Africa Music Awards: Best African Group
| {{won}}
|-
| BBC World Music Awards: Best African Album
| {{nom}}
|}
== Kundivihira ==
{{reflist}}
== External links ==
*{{IMDb name|5563674|Thandiswa Mazwai}}
*[http://www.music.org.za/artist.asp?id=172 "Mazwai, Thandiswa (South Africa)"]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, music.org.za
*[http://samusicawards.co.za The 18th Annual MTN SA Music Awards, Sun City, 29 & 30 April 2012.]
*[http://www.thandiswa.com Official website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250317133743/https://thandiswa.com/ |date=17 March 2025 }}
*[https://naijapickup.com/album/thandiswa-sankofa/ Thandiswa Mazwai Sankofa Album.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240610212323/https://naijapickup.com/album/thandiswa-sankofa/ |date=10 June 2024 }}
{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT:Mazwai, Thandiswa}}
[[Category:South African jazz singers]]
[[Category:South African women jazz singers]]
[[Category:South African reggae musicians]]
[[Category:21st-century South African women singers]]
[[Category:South African singer-songwriters]]
[[Category:Xhosa people]]
[[Category:1976 births]]
[[Category:Living people]]
[[Category:Xhosa-language singers of South Africa]]
[[Category:English-language singers from South Africa]]
o7f5hgnud7n7t8cvescs9ogmyw6avtd
Timeline of abolition of slavery and serfdom
0
32085
138479
130786
2026-05-31T18:37:56Z
InternetArchiveBot
118
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
138479
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{short description|none}}
[[File:Biard Abolition de l'esclavage 1849.jpg|250px|thumb|upright=1.6|''[[Proclamation of the Abolition of Slavery in the French Colonies, 27 April 1848]]'', 1849, by [[François-Auguste Biard|François Auguste Biard]], [[Palace of Versailles]]]]
{{Use dmy dates|date=July 2022}}
'''Abolition of slavery''' bɛ ni saha yinsi tiŋgbana sunsuuni. Di tooi zooya ka di niŋdi m-doli taba gari yim zuɣu – kamani shɛhira, kamani daba daabiligu karibu tiŋgbani shɛli ni, ni dab'tali karibu tiŋgbana zaa ni. Di zaa daa malila di ni niŋ shɛm mini zalisi din gbubi li.<ref>{{Cite web|url=https://www.globalslaveryindex.org/2018/data/maps/#prevalence|title = Maps | Global Slavery Index}}</ref><!--references for this sentence are found at the bottom of the article-->
==Daadaa saha==
==Medieval times==
{{main|Slavery in medieval Europe}}
:''N.B.: Many of the listed reforms were reversed over succeeding centuries.''
{| class=wikitable
|-
! Date
! Jurisdiction
! Description
|-
| 590–604 || {{flag|Rome}} || [[Pope Gregory I]] mɔŋla [[Jew]]s ka bɛ ku tooi gbubi daba ban be Dolodolo Adiini ni.<ref>[http://www.jewishencyclopedia.com/articles/13798-slave-trade Isidore Singer, Joseph Jacobs: SLAVE-TRADE] ''jewishencyclopedia.com'', accessed 30 August 2019</ref>
|-
| 7th century || [[Francia]] || Queen [[Balthild]], dab'kurili mini Council of [[Chalon-sur-Saône]] (644–655) daa chɔɣim Christians ban nyɛ daba gbahibu. Balthild tooi darila daba [[Saxon people|Saxon]], mini manumits (frees).<ref>Paul Fouracre, Richard A. Gerberding (1996), Late Merovingian France: History and Hagiography, 640–720, Manchester University Press, {{ISBN|0-7190-4791-9}}, p. 97–99 & 111.</ref>
|-
| 741–752 || {{flag|Rome}} || [[Pope Zachary]] bans the sale of Christian slaves to Muslims, purchases all slaves acquired in the city by [[Venetian slave trade]]rs, and sets them free.
|-
| 840 || [[File:Triquetra-Cross.svg|23px]] [[Carolingian Empire]]<br />{{Flag|Republic of Venice|name=Venice}}||''[[Pactum Lotharii]]'': Venice pledges to neither buy Christian slaves in the Empire, nor sell them to Muslims. [[Venetian slave trade]]rs switch to trading [[Slav]]s from the East ([[Balkan slave trade]]).
|-
| 873 || [[Christendom]] || [[Pope John VIII]] declares the enslavement of fellow Christians a [[sin]] and commands their release.<ref>{{Cite book |author-link= Heinrich Denzinger |last= Denzinger |first=Heinrich P. |title= Compendium of Creeds, Definitions, and Declarations on Matters of Faith and Morals |publisher= Ignatius Press |location=Santa Francisco, California |year=2012 |isbn=978-0-89870-746-5 |page=229}}</ref>
|-
| ~900 || [[Byzantine Empire]] || Emperor [[Leo VI the Wise]] prohibits voluntary self-enslavement and commands that such contracts shall be null and void and punishable by flagellation for both parties to the contract.<ref>Novel 59 of Leo VI the Wise, D. Karampelas (ed.), Legal History Resources, Patakis Publishers, 2008 [Δ. Καράμπελας (επιμ.), Πηγές Ιστορίας του Δικαίου, Εκδόσεις Πατάκη, 2008], p. 68-69</ref>
|-
|956
|[[Goryeo|Goryeo Dynasty (Korea)]]
|Slaves were freed on a large scale in 956 by the Goryeo dynasty.<ref>Junius P. Rodriguez (1 January 1997). ''The Historical Encyclopedia of World Slavery''. ABC-CLIO. pp. 392–393. {{ISBN|978-0-87436-885-7}}.</ref> [[Gwangjong of Goryeo]] proclaimed the ''Slave and Land Act (노비안검법, 奴婢按檢法)'', an act that "deprived nobles of much of their manpower in the form of slaves and purged the old nobility, the meritorious subjects and their offspring and military lineages in great numbers".<ref>Breuker, Remco E. ''Establishing a Pluralist Society in Medieval Korea, 918–1170: History, Ideology and Identity in the Koryŏ Dynasty''. BRILL. p. 150. {{ISBN|978-90-04-18325-4}}.</ref>
|-
| 960 ||{{Flag|Republic of Venice|name=Venice}}|| Slave trade banned in the city under the rule of [[Doge of Venice|Doge]] [[Pietro IV Candiano]] (Council of Venice).
|-
| 1080 ||{{Flagicon image|Flag of Normandie.svg}} [[Norman England]] ||[[William the Conqueror]] prohibits the sale of any person to "heathens" (non-Christians) as slaves.
|-
| 1100 ||{{Flagicon image|Flag of Normandie.svg}} [[Duchy of Normandy|Normandy]]|| Serfdom no longer present.<ref>Sept essais sur des Aspects de la société et de l'économie dans la Normandie médiévale (Xe – XIIIe siècles) Lucien Musset, Jean-Michel Bouvris, Véronique Gazeau -Cahier des Annales de Normandie- 1988, Volume 22, Issue 22, pp. 3–140</ref>
|-
| 1102 ||{{Flagicon image|Flag of Normandie.svg}} [[Norman England]]|| The [[Council of London]] bans the slave trade: "Let no one dare hereafter to engage in the infamous business, prevalent in England, of selling men like animals."<ref>{{cite journal |last1= Pijper |first1= Frederik |year= 1909 |title= The Christian Church and Slavery in the Middle Ages |journal= [[The American Historical Review]] |publisher= [[American Historical Association]] |volume= 14 |issue= 4 |pages= 681 |jstor= 1837055 | doi = 10.1086/ahr/14.4.675 }}</ref><ref name="sourcebooks.fordham.edu">{{Cite web|url=https://sourcebooks.fordham.edu/source/1171latrsale.asp|title=Internet History Sourcebooks Project|website=sourcebooks.fordham.edu}}</ref>
|-
| c. 1160 ||{{Flagicon image|Raven Banner.svg}} [[Kingdom of Norway (872–1397)|Norway]]|| The [[Gulating]] bans the sale of house slaves out of the country.{{citation needed|date=July 2018}}
|-
| 1171 ||{{Flag|Lordship of Ireland|name=Ireland}}|| All English slaves in the island freed by the Council of [[Armagh]].<ref name="sourcebooks.fordham.edu"/>
|-
| 1198 ||{{Flagicon image|Flag of France (XII-XIII).svg}} [[France in the Middle Ages|France]]||[[Trinitarian Order]] founded with the purpose of redeeming war captives.
|-
| 1214 || [[Korčula]] || The Statute of the Town abolishes slavery.<ref>{{cite web |url=http://www.korculainfo.com/history/statute-korcula-town-1214.html |title=Statute of Korcula from 1214 – Large Print |publisher=Korculainfo.com |access-date=2013-08-28 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130316043710/http://www.korculainfo.com/history/statute-korcula-town-1214.html |archive-date=16 March 2013 }}</ref><ref>{{Cite web |last=admin |date=2019-09-12 |title=The Statute of the town and island of Korčula from 1214 |url=https://korcula.net/statute-island-korcula/ |access-date=2023-06-27 |website=Korcula.net |language=en}}</ref>{{better source needed|reason=This is wrong – korčula abolished slavery in statute written in first half of 15. Century (Antun Cvitanić: statut grada i otoka korčule. 2002 Korčula. Str. 160.)|date=February 2023}}
|-
| 1218 || {{flagicon|Catalonia}} [[Crown of Aragon|Aragon]] || [[Mercedarians]] founded in [[Barcelona]] with the purpose of ransoming poor Christians enslaved by Muslims.
|-
| ~1220 ||{{Flagicon image|War flag of the Holy Roman Empire (1200-1350).svg}} [[Holy Roman Empire]]|| The [[Sachsenspiegel]], the most influential German code of law from the [[Middle Ages]], condemns slavery as a violation of man's likeness to God.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ewJDxG4cCeMC&q=sachsenspiegel+slavery+serfs&pg=PA33 |title=Hans A. Frambach in Jürgen Georg Backhaus: "The Liberation of the Serfs" |page=33 |date=2012-05-31 |access-date=2013-08-28|isbn=9781461400851 |last1=Backhaus |first1=Jürgen |publisher=Springer }}</ref>
|-
| 1245 || {{flagicon|Catalonia}} [[Crown of Aragon|Aragon]]||[[James I of Aragon|James I]] bans Jews from owning Christian slaves, but allows them to own Muslims and [[pagan]]s.<ref>Roth, Norman (1994). ''Jews, Visigoths & Muslims in Medieval Spain: Cooperation and Conflict.'' Leiden: Brill. pp. 160–161.</ref>
|-
| 1256 || {{flag|Bologna}} || [[Liber Paradisus]] promulgated. Slavery and serfdom abolished, all serfs in the [[Medieval commune|commune]] are released.
|-
| 1315 || [[File:Flag of France (XII-XIII).svg|23px]] [[France in the Middle Ages|France]]||[[Louis X of France|Louis X]] publishes a decree abolishing [[slavery]] and proclaiming that "France signifies freedom", that any slave setting foot on French ground should be freed.<ref>{{cite book|last=Miller |first=Christopher L. |url=https://books.google.com/books?id=480BBURkreYC&pg=PA122 |title=The French Atlantic triangle: literature and culture of the slave trade |page=20 |date= 11 January 2008|publisher=Duke University Press |access-date=2013-08-28|isbn=978-0822341512 }}</ref> However some limited cases of slavery continued until the 17th century in some of France's Mediterranean harbours in [[Provence]], as well as until the 18th century in some of [[Overseas France|France's overseas territories]].<ref name=EltisBradley2011 /> Most aspects of serfdom are also eliminated de facto between 1315 and 1318.<ref name="encyclopedia1">{{cite web|url=http://www.1902encyclopedia.com/S/SLA/slavery-12.html|title=Disappearance of Serfdom. France. England. Italy. Germany. Spain.|website=1902encyclopedia.com|access-date=21 March 2018}}</ref>
|-
|1318
|[[File:Flag of France (XII-XIII).svg|23px]] [[France in the Middle Ages|France]]
|King [[Philip V of France|Philip V]] abolishes serfdom in his [[Crown lands of France|domain]].<ref>{{Cite web|last=PITTORESQUE|first=LA FRANCE|date=2018-01-23|title=23 janvier 1318 : le roi Philippe V affranchit les serfs de ses domaines|url=https://www.france-pittoresque.com/spip.php?article316|access-date=2021-03-20|website=La France pittoresque. Histoire de France, Patrimoine, Tourisme, Gastronomie|language=fr-FR}}</ref>
|-
| 1335 || [[File:Royal_Banner_of_Sweden_(14th_Century).svg|23px]] [[History of Sweden (800–1521)|Sweden]] || Slavery abolished (including Sweden's territory in [[Finland]]). However, slaves are not banned entry into the country until 1813.<ref>{{cite book |title=Police and public order in Europe |author1=John Roach |author2=Jürgen Thomaneck |publisher=Taylor & Francis |year=1985 |isbn=978-0-7099-2242-1 |page=256 |url=https://books.google.com/books?id=GJsOAAAAQAAJ&pg=PA256 }}</ref> Between 1784 and 1847, slavery was practiced in the Swedish-ruled Caribbean island of [[Saint Barthélemy]]. Sweden never practiced serfdom, except in a few territories it later acquired which were ruled under a local legal code.
|-
| 1347 ||{{Flagicon image|Alex K Kingdom of Poland-flag.svg}} [[Kingdom of Poland (1025–1385)|Poland]]|| The [[Statutes of Casimir the Great]] issued in [[Wiślica]] emancipate all non-free people.<ref>{{cite book|author=Samuel Augustus Mitchell|title=A general view of the world: comprising a physical, political, and statistical account of its grand divisions ... with their empires, kingdoms, republics, principalities, &c.: exhibiting the history of geographical science and the progress of discovery to the present time ... Illustrated by upwards of nine hundred engravings ...|url=https://books.google.com/books?id=D81JAQAAIAAJ&pg=PA335|access-date=1 April 2012|year=1859|publisher=H. Cowperthwait & Co.|page=335}}</ref>
|-
| 1368 || [[File:Ming dynasty (Chinese characters).svg|23px]] [[Ming Dynasty]] || [[Emperor Hongwu]] abolished most forms of slavery,<ref name="Greenwood Publishing Group">{{Cite book|url=https://archive.org/details/encyclopediaanti00hink|title=Encyclopedia of Antislavery and Abolition|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2011|isbn=9780313331435|page=[https://archive.org/details/encyclopediaanti00hink/page/n203 155]|url-access=limited}}</ref> limiting even the highest ranks of household to less than 20 household slaves. Later in the dynasty saw a resurgence of [[debt servitude]], primarily in the south, as a result of population growth against the dearth of arable lands, often taking euphemisms like "adoption" to circumvent its still outlawed status.<ref>{{Cite web|url=https://wap.cnki.net/touch/web/Journal/Article/SDZS198804016.html|title=明代的义男买卖与雇工人}}</ref>
|-
| 1416 || {{flag|Ragusa}} || Slavery and slave trade abolished.
|-
|1423
|{{Flagicon image|Alex K Kingdom of Poland-flag.svg}} [[Kingdom of Poland (1025–1385)|Poland]]
|King orders to free all [[Christians|Christian]] slaves.<ref>{{Cite book|last=Mizerski|first=Witold|title=Tablice historyczne|publisher=adamantan|year=2013|isbn=978-83-7350-246-8|location=Warsaw|pages=113|language=Polish}}</ref>
|-
| 1435 ||{{Flagicon image|Royal banner of Jean de Béthencourt.svg}} [[Kingdom of the Canary Islands|Canary Islands]]||[[Pope Eugene IV]]'s [[Sicut Dudum]] bans enslavement of baptised Christians, "or those freely seeking baptism" in the Canary Islands on pain of excommunication.<ref>{{cite web|url=http://www.papalencyclicals.net/Eugene04/eugene04sicut.htm|title=Sicut Dudum Pope Eugene IV – January 13, 1435 – Papal Encyclicals|date=13 January 1435|website=papalencyclicals.net|access-date=21 March 2018}}</ref>
|-
| 1477 || {{flagicon|Crown of Castile}} [[Crown of Castile|Castile]] || [[Isabella I of Castile|Isabella I]] bans slavery in newly conquered territories.<ref name="Sanchez Galera">Sánchez Galera, Juan y Sánchez Galera, José María. Vamos a contar mentiras. Madrid, México, Buenos Aires, San Juan, Santiago, Miami. Edaf, 2012</ref>
|-
| 1480 || [[File:ArmorialsegarXIII.jpg|23px]] [[Kingdom of Galicia|Galicia]] || Remnant serfdom abolished by the [[Catholic Monarchs]].<ref>Payne, Stanley G. (1973) ''A History of Spain and Portugal''. Madison: University of Wisconsin Press.</ref>
|-
| 1486 || {{flagicon|Crown of Aragon}} [[Crown of Aragon|Aragon]] || [[Ferdinand II of Aragon|Ferdinand II]] promulgates the [[:es:Sentencia arbitral de Guadalupe|Sentence of Guadalupe]], abolishing [[Carolingian]]-remnant serfdom (''remença'') in [[Old Catalonia]].
|-
| 1490 || rowspan="2" | {{flagicon|Crown of Castile}} [[Crown of Castile|Castile]] || After a long court case, the Catholic Monarchs order that all [[La Gomera]] natives enslaved in the aftermath of the 1488 rebellion must be freed and returned to the island at [[Conquistador]] Pedro de Vera's expense. De Vera is also relieved from his post as Governor of [[Gran Canaria]] in 1491.<ref>Trujillo Cabrera, J. (2007) ''Episodios Gomeros del siglo XV''. Ed. IDEA, 359 pages.</ref>
|-
| 1493 || Queen Isabella bans the enslavement of [[Indigenous peoples of the Americas|Native American]]s unless they are hostile or [[Human cannibalism|cannibal]]istic.<ref name="Sanchez Galera"/> Native Americans are ruled to be subjects of the Crown. [[Christopher Columbus|Columbus]] is preempted from selling Indian captives in [[Seville]] and those already sold are tracked, purchased from their buyers and released.
|}
==1500–1700==
{| class=wikitable
|-
! Date
! Jurisdiction
! Description
|-
| 1503 || rowspan="2" | {{flagicon|Crown of Castile}} [[Crown of Castile|Castile]] || Native Americans allowed to travel to Spain only on their own free will.<ref>Mira Caballos, Esteban (1997). "El envío de indios americanos a la península Ibérica: aspectos legales (1492–1542)". Studia Historica, Historia Moderna (20): 201–215.</ref>
|-
| 1512 || The [[Laws of Burgos]] establish limits to the treatment of natives in the [[Encomienda]] system.
|-
| 1518 || rowspan="4" | {{flagicon|Spanish Empire}} [[Habsburg Spain|Spain]] || Decree of [[Holy Roman Emperor]] [[Charles V, Holy Roman Emperor|Charles V]] establishing the importation of African slaves to the Americas, [[Asiento|under monopoly]] of [[Laurent de Gouvenot]], in an attempt to discourage enslavement of Native Americans.
|-
| 1528 || Charles V forbids the transportation of Native Americans to Europe, even on their own will, in an effort to curtail their enslavement. [[Encomienda]]s are banned from collecting tribute in gold with the reasoning that Natives were selling their children to get it.<ref>Piqueras, J.A. (2020) ''La esclavitud en las Españas''. Los Libros de la Catarata, 258 pages.</ref>
|-
| 1530 || Outright slavery of Native Americans under any circumstance is banned under the [[New Laws|New laws.]]
|-
| 1536 || The [[Welser]] family is dispossessed of the [[Asiento]] monopoly (granted in 1528) following complaints about their treatment of Native American workers in [[Venezuela]].
|-
| 1537 || [[New World]] || Pope [[Paul III]] forbids slavery of the [[indigenous peoples of the Americas]] and any other population to be discovered, establishing their right to freedom and property ([[Sublimis Deus]]).<ref>{{Cite book |author-link= Heinrich Denzinger |last= Denzinger |first=Heinrich P. |title= Compendium of Creeds, Definitions, and Declarations on Matters of Faith and Morals |publisher= Ignatius Press |location=Santa Francisco, California |year=2012 |isbn=978-0-89870-746-5 |pages=367–8}}</ref>
|-
| 1542 || rowspan="4" | {{flagicon|Spanish Empire}} [[Habsburg Spain|Spain]] || The [[New Laws]] ban slave raiding in the Americas and abolish the slavery of natives, but replace it with other systems of forced labor like the [[repartimiento]]. Slavery of Black Africans continues.<ref name="EltisBradley2011">{{cite book|author1=David Eltis|author2=Keith Bradley|author3=Paul Cartledge|title=The Cambridge World History of Slavery: Volume 3, AD 1420 – AD 1804|date=25 July 2011|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-84068-2|pages=142–143–326–327–331–332–333–602}}</ref> New limits are imposed to the Encomienda.
|-
| 1549 || Encomiendas banned from using forced labor.
|-
| 1550-1551 || [[Valladolid Debate]] on the innate rights of indigenous peoples of the Americas.
|-
| 1552 ||[[Bartolomé de las Casas]], "the first to expose the oppression of indigenous peoples by Europeans in the Americas and to call for the abolition of slavery there."<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Bartolome-de-Las-Casas|title = Bartolome de las Casas | Biography, Books, Quotes, Significance, & Facts | Britannica| date=27 June 2023 }}</ref>
|-
|1562
|[[File:Fictional flag of the Mughal Empire (4).svg|23x23px]] [[Mughal Empire]]
|[[Akbar|Akbar I]] restricted enslavement by his soldiery.<ref>{{Cite journal |last=Bano |first=Shadab |date=2001 |title=Professor J.S. Grewal Prize Essay: SLAVE ACQUISITION IN THE MUGHAL EMPIRE |url=https://www.jstor.org/stable/44155776 |journal=Proceedings of the Indian History Congress |volume=62 |pages=317–324 |jstor=44155776 |issn=2249-1937}}</ref>
|-
| 1570 || {{flag|Portugal|1578}} || King [[Sebastian of Portugal]] bans the enslavement of Native Americans under Portuguese rule, allowing only the enslavement of hostile ones. This law was highly influenced by the [[Society of Jesus]], which had missionaries in direct contact with [[Brazil]]ian tribes.
|-
| rowspan=2|1574 || {{flagcountry|Kingdom of England}} || Last remaining serfs emancipated by [[Elizabeth I]].<ref name="encyclopedia1"/>
|-
| {{flag|Philippines|1535}} || Slavery abolished by royal decree.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=YCWjAwAAQBAJ&q=Philippines+1574+royal+slavery |title=Asian Slaves in Colonial Mexico: From Chinos to Indians |page=36 |date= 23 June 2014|isbn=9781107063129 |access-date=2019-05-17|last1=Seijas |first1=Tatiana |publisher=Cambridge University Press }}</ref>
|-
| 1588 ||{{Flagicon image|Alex K Grundwald flags 1410-03.svg}} [[Grand Duchy of Lithuania|Lithuania]]|| The [[Statutes of Lithuania|Third Statute of Lithuania]] abolishes slavery.<ref>{{cite book |title =The union of Lublin, Polish federalism in the golden age |first=Harry E. |last=Dembkowski |publisher=East European Monographs, 1982 |isbn= 978-0-88033-009-1 |page=271 |url=https://books.google.com/books?id=svAaAAAAMAAJ&q=poland+lithuania+1588+slavery |year =1982 }}</ref>
|-
| 1590 || {{flag|Japan|1870}} || [[Toyotomi Hideyoshi]] bans slavery except as punishment for criminals.<ref>Lewis, James Bryant. (2003). [https://books.google.com/books?id=0YIbNlliRswC&pg=PA31#PPA31,M1 ''Frontier Contact Between Choson Korea and Tokugawa Japan'', pp. 31]–32.</ref>
|-
| 1595 || {{flag|Portugal|1578}} || Trade of Chinese slaves banned.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=XHm4AAAAIAAJ&q=The+Japanese+and+the+Chinese+showed+strong+reluctance+to+the+idea+of+their+people+being+taken+as+slaves+by+the+Portuguese.|title=Legacies of slavery: comparative perspectives|author=Maria Suzette Fernandes Dias|year=2007|publisher=Cambridge Scholars Publishing|page=71|isbn=978-1-84718-111-4|access-date=2010-07-14}}</ref>
|-
| 1602 || {{flagcountry|Kingdom of England}} || The [[Clifton Star Chamber Case]] set a precedent, that impressing / enslaving children to serve as actors was illegal.
|-
| 1609 || {{flagicon|Spanish Empire}} [[Habsburg Spain|Spain]] || The [[Moriscos]], many of whom are serfs, are expelled from [[Peninsular Spain]] unless they become slaves voluntarily (known as ''moros cortados'', "cut [[Moors]]") However, a large proportion avoid expulsion or manage to return.<ref>Domínguez Ortiz, Antonio; Vicent, Bernard (1993) [1979]. Historia de los moriscos. Vida y tragedia de una minoría. Madrid: Alianza Editorial. p. 265.</ref>
|-
| 1624 || {{flag|Portugal|1578}} || Enslavement of Chinese banned.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=SDvOJRO7qu8C&q=chinese+declared+that+they+cannot+and+should+not+be+made+captive&pg=PA115|title=Between China and Europe: person, culture and emotion in Macao|author=Gary João de Pina-Cabral|year=2002|publisher=Berg Publishers|page=114|isbn=0-8264-5749-5|access-date=2010-07-14}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=SDvOJRO7qu8C&q=chinese+declared+that+they+cannot+and+should+not+be+made+captive&pg=PA115|title=Between China and Europe: person, culture and emotion in Macao|author=Gary João de Pina-Cabral|year=2002|publisher=Berg Publishers|page=115|isbn=0-8264-5749-5|access-date=2010-07-14}}</ref>
|-
| 1648 || {{flagcountry|Cossack Hetmanate}} || The system of serfdom was partially weakened, a part of serfs were freed. Manors of the Polish szlachta and the Catholic Church were given under the government control.
|-
| 1649 || [[File:Russian coa 1589 grozny.png|23px]] [[Tsardom of Russia|Russia]] || The sale of Russian slaves to Muslims is banned.<ref>[[Mikhail Kizilov|KIZILOV, MIKHAIL]] (2007). Journal of Early Modern History. Leiden: Koninklijke Brill NV. 11: 16</ref>
|-
| 1652 || [[File:Ensign_of_New_England_(St_George's_Cross).svg|23px]] [[Providence Plantations]] || [[Roger Williams]] and [[Samuel Gorton]] work to pass legislation abolishing slavery in Providence Plantations, the first attempt of its kind in North America. It does not go into effect.<ref>{{cite journal |url=http://www.rihs.org/assetts/files/publications/2002_Fall.pdf |title=Rhode Island and the Slave Trade |first=J. Stanley |last=Lemons |journal=Rhode Island History |date=Fall 2002 |volume=60 |issue=4 |pages=95–104 |publisher=Rhode Island Historical Society}}</ref>
|-
|1660
|{{flagcountry|Kingdom of England}}
|[[Tenures Abolition Act 1660]]
|-
| 1677 || [[File:Flag_of_the_Maratha_Empire.svg|23px]] [[Maratha Empire]] || [[Shivaji|Shivaji I]] banned, freed and stopped import and export of all slaves under his [[Maratha Empire|Empire]].<ref>K.A.NiIakanta Sastri, [https://www.jstor.org/stable/44252462 Sivaji's Charter to the Dutch on the Coromandel Coast], Proceedings of the Indian History Congress, 1939, Vol. 3 (1939), pp. 1156–1165</ref><ref>{{Cite book |last1=Heeres |first1=J. E. |url=https://cortsfoundation.org/pdf/web/viewer.html?file=%2Fpdf/CD3.pdf#pagemode=thumbs&zoom=page-fit&page=72 |title=Corpus Diplomaticum Neerlando-Indicum: Verzameling van Politieke Contracten en verdere Verdragen door de Nederlanders in het Oosten gesloten, van Privilege brieven, aan hen verleend, enz. |last2=Stapel |first2=F. W. |publisher=Martinus Nijhoff |year=1934 |volume=3 |location=The Hague, Netherlands |pages=61–65 |language=nl |trans-title=Corpus Diplomaticum Neerlando-Indicum: Collection of Political Contracts and Further Treaties concluded by the Dutch in the East, of Privilege Letters granted to them, etc. |chapter=386. Koromandel: 24 Augustus 1677 |quote="Maar nu mag UEd., soo lange ik meester van dese landen ben, geen slaven nog slavinnen kopen, nog vervoeren. (As long as I am master of these lands, you may not buy slaves, nor transport slaves.)" |access-date=30 June 2022}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://www.nationaalarchief.nl/en/research/archive/1.04.02/invnr/11193/file/NL-HaNA_1.04.02_11193_0562?query=voc%2011193 |title=Kopieboeken van verdragen gesloten met Aziatische vorsten 1612 – 1773 in het bijzonder betreffende Coromandel en de staten in zuidelijk India: Thevar, Thanjavur, Travancore en Madurai 1612 – 1773 |location=Nationaal Archief, The Hague |pages=562 |language=nl |trans-title=Copybooks of treaties concluded with Asian monarchs 1612 – 1773 in particular concerning Coromandel and the states in southern India: Thevar, Thanjavur, Travancore and Madurai 1612 – 1773 |access-date=30 June 2022}}</ref>
|-
| 1679 || {{flag|Russia|1668}} || [[Feodor III]] converts all Russian field slaves into serfs.<ref>[[Richard Hellie]], Slavery in Russia, 1450–1725 (1984)</ref><ref>Hellie, Richard (2009). "Slavery and serfdom in Russia". In Gleason, Abbott. A Companion to Russian History. Wiley Blackwell Companions to World History. 10. John Wiley & Sons. p. 110. {{ISBN|9781444308426}}. Retrieved 2015-09-14.</ref>
|-
| 1683 || {{flagicon|Spanish Empire}} [[Colonial Chile|Spanish Chile]] || [[Colonial Chile#Formal slavery|Slavery of Mapuche]] prisoners of war abolished.<ref>{{cite book |last=Valenzuela Márquez |first=Jaime |editor1-last=Gaune |editor1-first=Rafael |editor2-last=Lara |editor2-first=Martín |title=Historias de racismo y discriminación en Chile |date=2009 |pages=234–236 |chapter=Esclavos mapuches. Para una historia del secuestro y deportación de indígenas en la colonia|language=es}}</ref>
|-
| 1687 || {{flagicon|Spanish Empire}} [[Spanish Florida]] || [[Fugitive slaves]] from the [[Thirteen Colonies]] granted freedom in return for conversion to [[Catholicism]] and four years of military service.
|-
| 1688 || [[File:English_Red_Ensign_1620.svg|23px]] [[Pennsylvania]] || The [[1688 Germantown Quaker Petition Against Slavery|Germantown Quaker Petition Against Slavery]] is the first religious petition against [[Slavery in the colonial United States|African slavery]] in what would become the United States.
|}
==1701–1799==
{| class=wikitable
|-
! Date
! Jurisdiction
! Description
|-
| 1706 || {{flagcountry|Kingdom of England}} || In ''Smith v. Browne & Cooper'', [[John Holt (Lord Chief Justice)|Sir John Holt]], [[Lord Chief Justice of England and Wales|Lord Chief Justice of England]], rules that "as soon as a Negro comes into England, he becomes free. One may be a [[Villeins|villein]] in England, but not a slave."<ref>[http://ufdc.ufl.edu/UF00023686/00001/18j?search=smith+browne+cooper Catterall, Helen Tunnicliff. ''Judicial Cases Concerning American Slavery and the Negro,'' Vol. I: Cases from the Courts of England, Virginia, West Virginia, and Kentucky. Washington, D.C.: Carnegie Institution of Washington, 1926.] accessed 2 October 2013.</ref><ref>[http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/PULA/pula003002/pula003002007.pdf V.C.D. Mtubani, African Slaves and English Law, PULA Botswana Journal of African Studies Vol 3 No 2 Nov 1983] retrieved 24 February 2011</ref>
|-
| 1711–1712 || [[File:Banner_of_the_Kingdom_of_Imereti.svg|23px]] [[Kingdom of Imereti|Imereti]] || Slave trade banned by [[Mamia III Gurieli|Mamia I of Imereti]].
|-
| 1712 || {{flag|Spain|1701}} || ''Moros cortados'' expelled.<ref>Domínguez Ortiz, Antonio; Vicent, Bernard (1993) [1979]. Historia de los moriscos. Vida y tragedia de una minoría. Madrid: Alianza Editorial. p. 265</ref>
|-
| 1715 ||{{Flagicon image|Red Ensign of Great Britain (1707-1800).svg}} [[Province of North Carolina|North Carolina]] <br />{{Flagicon image|Red Ensign of Great Britain (1707-1800).svg}} [[Province of South Carolina|South Carolina]]||[[Indian slave trade in the American Southeast|Native American slave trade in the American Southeast]] reduces with the outbreak of the [[Yamasee War]].
|-
| 1723 || {{flagcountry|Russian Empire}} || [[Peter the Great]] converts all house slaves into house serfs, effectively making slavery illegal in Russia.
|-
| 1723–1730 || [[File:Seal of Qing dynasty.svg|23px]] [[Qing Dynasty]] || The Yongzheng emancipation seeks to free all slaves to strengthen the autocratic ruler through a kind of social leveling that creates an undifferentiated class of free subjects under the throne. Although these new regulations freed the vast majority of slaves, wealthy families continued to use slave labor into the twentieth century.<ref>
{{Cite book
| publisher = Greenwood Publishing Group
| isbn = 9780313331435
| title = Encyclopedia of Antislavery and Abolition
| year = 2011
| url = https://archive.org/details/encyclopediaanti00hink
| url-access = limited
| page = [https://archive.org/details/encyclopediaanti00hink/page/n204 156]
}}</ref>
|-
| 1732 ||{{Flagicon image|Red Ensign of Great Britain (1707-1800).svg}} [[Province of Georgia|Georgia]]|| Province established without African slavery in sharp contrast to neighboring [[Province of Carolina|colony of Carolina]]. In 1738, [[James Oglethorpe]] warns against changing that policy, which would "occasion the misery of thousands in Africa."<ref>Wilson, Thomas D., ''The Oglethorpe Plan: Enlightenment Design in Savannah and Beyond'', Charlottesville, VA: University of Virginia Press, 2012. p. 130.</ref> [[Indian slave trade in the American Southeast|Native American slavery is legal throughout Georgia, however]], and African slavery is later introduced in 1749.
|-
| 1738 || {{flagicon|Spain|1701}} [[Spanish Florida]] || [[Fort Mose Historic State Park|Fort Mosé]], the first legal settlement of free blacks in what is today the [[United States]], is established. Word of the settlement sparks the [[Stono Rebellion]] in [[Province of Carolina|Carolina]] the following year.
|-
| rowspan="2" |1746
| rowspan="2" |{{flagcountry|Kingdom of Great Britain}}
|[[Heritable Jurisdictions (Scotland) Act 1746]]
|-
|[[Tenures Abolition Act 1746]]
|-
| 1761 || {{flag|Portugal|1750}} || The [[Marquis of Pombal]] bans the importation of slaves to metropolitan Portugal.<ref name="Blackburn">Blackburn, Robin (1988) ''The overthrow of colonial slavery, 1776–1848.'' Verso, 560 pages.</ref> encouraging instead the trade of African slaves to Brazil.<ref>{{cite book|date=1922|first=J. Lucio de|last=Azevedo|page=332|publisher=Annuario do Brasil|title=O Marquês de Pombal e a sua época}}<!-- auto-translated by Module:CS1 translator --></ref><ref>{{cite book|date=2013|first=Arlindo Manuel|last=Caldeira|pages=219–224|publisher=A Esfera dos Livros|title=Escravos e Traficantes no Império Português: O comércio negreiro português no Atlântico durante os séculos XV a XIX}}<!-- auto-translated by Module:CS1 translator --></ref><ref>{{cite web|date=1971|first=Luís O.|last=Ramos|title=Pombal e o esclavagismo|url=https://repositorio-aberto.up.pt/bitstream/10216/7680/2/3108.pdf|website=Repositório Aberto da Universidade do Porto}}<!-- auto-translated by Module:CS1 translator --></ref><ref>{{cite book|date=1969|first=Charles|last=Boxer|page=191|publisher=Ediçoes 70|title=O Império colonial português (1415–1825)}}<!-- auto-translated by Module:CS1 translator --></ref>
|-
| 1766 ||{{flag|Spain|1701}}||[[Mohammed ben Abdallah|Muhammad III]] of [[Morocco]] purchases the freedom of all Muslim slaves in [[Seville]], [[Cádiz]], and [[Barcelona]].<ref name="artic1">[http://www.artic.ua.es/biblioteca/u85/documentos/1701.pdf Profa. Mª Magdalena Martínez Almira APUNTES sobre la ABOLICIÓN ESCLAVITUD EN ESPAÑA.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151123091201/http://www.artic.ua.es/biblioteca/u85/documentos/1701.pdf |date=23 November 2015 }} ''artic.ua.es'', accessed 30 August 2019</ref>
|-
| 1770 || {{flagcountry|Circassia}} || The [[Circassians]] of the [[Abdzakh]] region started a great revolution in Circassian territory in 1770. Classes such as slaves, nobles and princes were completely abolished. The Abdzakh Revolution coincides with the French Revolution. While many French nobles took refuge in Russia, some of the Circassian nobles took the same path and took refuge in Russia.<ref>Vorlesungen von Prof. Dr. M. Sarkisyanz. SAI- Heidelberg . Trubetykoy, Nikolaj Sergejewitsch Fürst Erinnerungen an einen Aufenthalt bei den Tscherkessen des Kreises Tuapse. In: Caucasica, 1934, 11, S. 1–39</ref>
|-
| 1771 || {{flagicon| Kingdom of Sardinia|1720}} [[Kingdom of Sardinia (1720-1861)|Kingdom of Sardinia]] || [[Serfdom]] abolished in the lands ruled by the [[House of Savoy]].<ref>{{cite book |chapter-url=https://eprints.whiterose.ac.uk/124853/1/The_Emancipaton_of_Sefs_in_Europe_.pdf |chapter=The Emancipation of the Serfs in Europe |last=O'Rourke |first=Shane |editor-last=Eltis |editor-first=David |title=The Cambridge World History of Slavery |volume=4: AD 1804- AD 2016 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |pages=422–440 |date=2017}}</ref>
|-
| 1772 || {{flagcountry| Kingdom of England}} || [[Somersett's case]] rules that no slave can be forcibly removed from England. This case was generally taken at the time to have decided that the condition of slavery did not exist under [[English law]] in England and Wales.<ref>Heward, Edmund (1979). Lord Mansfield: A Biography of William Murray 1st Earl of Mansfield 1705–1793 Lord Chief Justice for 32 years. p. 141. Chichester: Barry Rose (publishers) Ltd. {{ISBN|0-85992-163-8}}</ref>
|-
| 1773 || {{flag|Portugal|1750}} || A new decree by the [[Marquis of Pombal]], signed by the king [[Joseph I of Portugal|Dom José]], emancipates fourth-generation slaves<ref name="Blackburn"/> and every child born to an enslaved mother after the decree was published.<ref>Both decrees are published in a 1971 [http://ler.letras.up.pt/uploads/ficheiros/3108.pdf article by Oliveira e Costa]</ref>
|-
|1774
|{{Flagicon image|Flag of the British East India Company (1801).svg}} [[East India Company]]
|[[Bengal Presidency|Government of Bengal]] passed regulations 9 and 10 of 1774, prohibiting the trade in slaves without written deed, and the sale of anyone not already enslaved.<ref name="Major2012">{{cite book|author=Andrea Major|title=Slavery, Abolitionism and Empire in India, 1772–1843|url=https://archive.org/details/slaveryabolition00majo|url-access=registration|year=2012|publisher=Liverpool University Press|isbn=978-1-84631-758-3|pages=[https://archive.org/details/slaveryabolition00majo/page/52 52]–55}}</ref>
|-
| rowspan="3" |1775
|{{flagcountry|Kingdom of Great Britain}}
|[[Colliers and Salters (Scotland) Act 1775]]
|-
| {{flagicon|United States|1776}} [[Pennsylvania]] || [[Pennsylvania Abolition Society]] formed in [[Philadelphia]], the first abolition society within the territory that is now the United States of America.
|-
| {{Flag|United States|1776}} ||[[Atlantic slave trade]] banned or suspended in the United Colonies during the [[American Revolutionary War|Revolutionary War]]. This was a continuation of the Thirteen Colonies' non-importation agreements against Britain, as an attempt to cut all economic ties with Britain during the war.<ref name="Finkelman, Paul 2007">{{cite web | url=http://abolition.nypl.org/print/us_constitution/ | title=The Abolition of The Slave Trade | publisher=New York Public Library | date=2007 | access-date=25 June 2014 | author=Finkelman, Paul}}</ref>
|-
| rowspan="2"|1777 || {{flagicon|Portugal|1750}} [[Madeira]] || Slavery abolished.<ref name="timeline">Robert William Fogel and Stanley L. Engerman. ''Time on the Cross: The Economics of American Negro Slavery'', 1995. Pages 33–34.</ref>
|-
|{{Flag|Vermont Republic|name=Vermont}}|| The [[Constitution of the Vermont Republic]] partially bans slavery,<ref name="timeline"/> freeing men over 21 and women older than 18 at the time of its passage.<ref>{{cite web|title=Constitution of Vermont (1777)|url=https://www.sec.state.vt.us/archives-records/state-archives/government-history/vermont-constitutions/1777-constitution.aspx#ChapterI|publisher=State of Vermont|access-date=7 June 2014|location=Chapter I, Article I|year=1777|archive-date=28 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191228110403/https://www.sec.state.vt.us/archives-records/state-archives/government-history/vermont-constitutions/1777-constitution.aspx#ChapterI|url-status=dead}}</ref> The ban is not strongly enforced.<ref>{{cite web|last=Lee Ann|first=Cox|title=UVM historian examines Vermont's mixed history of slavery and abolition|url=https://www.uvm.edu/uvmnews/news/patchwork-freedom}}</ref><ref>Harvey Amani Whitfield, ''The Problem of Slavery in Early Vermont'', Vermont Historical Society (2014)</ref>
|-
| 1778 || {{flag|Scotland}} || [[Joseph Knight (slave)|Joseph Knight]] successfully argues that [[Scots law]] cannot support the status of slavery.<ref>{{cite web|title=Slavery, freedom or perpetual servitude? – the Joseph Knight case|url=http://www.nas.gov.uk/about/071022.asp|publisher=The National Archives of Scotland|access-date=5 July 2014}}</ref>
|-
| 1779 || {{Flagicon image|Red Ensign of Great Britain (1707-1800).svg}} [[British America]] || The [[Philipsburg Proclamation]] frees all slaves who desert the [[Patriot (American Revolution)|American rebels]], regardless of their willingness to fight for the Crown.
|-
| 1780 || {{flagicon|United States|1777}} [[Pennsylvania]] || ''[[An Act for the Gradual Abolition of Slavery]]'' passed, freeing future children of slaves. Those born prior to the Act remain enslaved for life. The Act becomes a model for other [[Northern United States|Northern states]]. Last slaves freed 1847.<ref>A Leon Higginbotham, Jr., ''In the Matter of Color: Race & the American Legal Process'', Oxford University Press, 1978. p. 310.</ref>
|-
| 1781 || {{flagicon|Archduchy of Austria}} [[Archduchy of Austria]] || [[Joseph II]] abolishes personal bondage of serfs and allows their freedom of movement with the [[Serfdom Patent (1781)|Serfdom Patent of 1781]].
|-
| rowspan="5"|1783 || {{flag|Russian Empire}} || Slavery abolished in the recently annexed [[Crimean Khanate]].<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24157 |title=Historical survey of Slave societies |encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=2013-08-28}}</ref>
|-
| [[File:Ensign_of_New_England_(pine_only).svg|23px]] [[Massachusetts]] || [[Massachusetts Supreme Judicial Court]] rules [[Quock Walker|slavery unconstitutional]], a decision based on the [[Massachusetts Constitution|1780 Massachusetts constitution]]. All slaves are immediately freed.<ref>A. Leon Higginbotham, ''In the matter of color: race and the American legal process'' (1980) p. 91</ref>
|-
|{{Flag|Austrian Empire}}||[[Joseph II, Holy Roman Emperor|Joseph II]] abolishes slavery in [[Bukovina]].<ref>Viorel Achim, ''The Roma in Romanian History'', Central European University Press, Budapest, 2004. {{ISBN|963-9241-84-9}}, p. 128</ref>
|-
| [[File:ColonyofNewHampshireSeal.png|20px]] [[New Hampshire]] || Gradual abolition of slavery begins.
|-
| {{Flagicon image|Red Ensign of Great Britain (1707-1800).svg}} [[British America]] || After being settled into by [[Quaker]]s, [[Beaver Harbour, New Brunswick]] becomes the first settlement in British North America to ban slavery, forbidding slave masters from entering.<ref>{{cite news |title=Ceremony held for N.B. village's role in elimination of slavery |url=https://atlantic.ctvnews.ca/ceremony-held-for-n-b-village-s-role-in-elimination-of-slavery-1.2571544 |access-date=12 December 2023 |work=CTV Atlantic |date=19 September 2015 |language=en |archive-date=12 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231212150457/https://atlantic.ctvnews.ca/ceremony-held-for-n-b-village-s-role-in-elimination-of-slavery-1.2571544 |url-status=dead }}</ref>
|-
| rowspan="2"|1784 || {{Flagicon image|Ensign of New England (pine only).svg}} [[Connecticut]] || Gradual abolition of slavery, freeing future children of slaves, and later all slaves.<ref>Higginbotham, p. 310.</ref>
|-
| {{Flagicon image|Ensign of New England (pine only).svg}} [[Rhode Island]]|| Gradual abolition of slavery begins.
|-
| 1785 ||{{flagicon|Kingdom of Hungary}} [[Kingdom of Hungary]] || In response to the [[Revolt of Horea, Cloșca and Crișan|Revolt of Horea]], [[Joseph II]] abolishes personal bondage and allows freedom of movement for peasants in Hungary with the urbarium of 22 August 1785.<ref>Ingrao, Charles W. (2000), The Habsburg Monarchy, 1618–1815, New York: Cambridge University Press, ISBN 978-1107268692</ref>
|-
| 1786 ||{{Flagicon image|Union flag 1606 (Kings Colors).svg}} [[New South Wales]]|| A policy of completely banning slavery is adopted by governor-designate [[Arthur Phillip]] for the soon-to-be established colony.<ref>Britton (ed.) 1978, p. 53</ref>
|-
| rowspan="3"|1787 ||{{Flag|United States|1777}}||[[Congress of the Confederation|The United States in Congress Assembled]] passes the [[Northwest Ordinance]] of 1787, outlawing any new slavery in the [[Northwest Territory|Northwest Territories]].
|-
|{{Flagicon image|Union flag 1606 (Kings Colors).svg}} [[Sierra Leone]]|| Founded by [[United Kingdom of Great Britain and Ireland|Great Britain]] as a [[Sierra Leone Colony and Protectorate|colony]] for emancipated slaves.<ref>A. B. C. Sibthorpe, ''The history of Sierra Leone'' (1970) p. 8</ref>
|-
| rowspan="2" | {{flagcountry|Kingdom of Great Britain}} || [[Society for the Abolition of the Slave Trade]] founded in Great Britain.<ref name="timeline"/>
|-
| rowspan="3"|1788 ||[[Slave Trade Act 1788|Sir William Dolben's Act]] regulating the conditions on British [[slave ship]]s enacted.
|-
| {{flagcountry|Kingdom of France}}
| Abolitionist [[Society of the Friends of the Blacks]] founded in [[Paris]].
|-
| {{flagcountry|Denmark}}
| Limits imposed to serfdom under the [[Stavnsbånd]] system.
|-
| 1789 || {{flagcountry|Kingdom of France}} || Last remaining [[Manorialism|seigneurial privileges]] over peasants abolished.<ref>1911 Encyclopedia Britannica.</ref>
|-
| 1791 ||{{Flag|Polish-Lithuanian Commonwealth|name=Poland-Lithuania}} || The [[Constitution of May 3, 1791]] introduced elements of political equality between townspeople and nobility, and placed the peasants under the protection of the government; thus, it mitigated the worst abuses of serfdom.
|-
| 1791 || {{flagcountry|Kingdom of France|1790}} || Emancipation of second-generation slaves in the colonies.<ref name="artic1"/>
|-
| 1792 || {{flag|Denmark-Norway}} || Transatlantic slave trade declared illegal after 1803, though slavery continues in Danish colonies to 1848.<ref>{{cite book|last=Rodriguez |first=Junius P. |url=https://books.google.com/books?id=ATq5_6h2AT0C&q=abolish+slavery+iceland&pg=PA8 |title=The Historical encyclopedia of world slavery, Volume 1 |access-date=2013-08-28|isbn=9780874368857 |year=1997 |publisher=Bloomsbury Academic }}</ref>
|-
||1792 || {{Flagicon|UK|1707}} [[Saint Helena]] || The importation of slaves to the island of Saint Helena was banned in 1792, but the phased emancipation of over 800 resident slaves did not take place until 1827, which was still some six years before the [[Parliament of the United Kingdom|British parliament]] passed legislation to ban slavery in the colonies.<ref name="sthelena.uk.net">New research published on http://sthelena.uk.net {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130506123722/http://sthelena.uk.net/ |date=6 May 2013 }}; shortened extract published in the Saint Helena Independent on 3 June 2011.</ref>
|-
| rowspan="2"|1793 ||{{Flagicon image|Flag of Haiti (1791–1798).svg}} [[Saint-Domingue]] || Commissioner [[Leger-Felicite Sonthonax]] abolishes slavery in the northern part of the colony. His colleague Etienne Polverel does the same in the rest of the territory in October.
|-
|{{Flag|Upper Canada}}|| Importation of slaves banned by the [[Act Against Slavery]].
|-
| rowspan="3"|1794 || {{flagcountry|French First Republic}} || Slavery abolished in all French territories and possessions.<ref>David B. Gaspar, David P. Geggus, ''A Turbulent time: the French Revolution and the Greater Caribbean'' (1997) p. 60</ref>
|-
|{{Flag|United States|1777}}|| The [[Slave Trade Act of 1794|Slave Trade Act]] bans both American ships from participating in the slave trade and the export of slaves in foreign ships.<ref name="Finkelman, Paul 2007"/>
|-
|{{Flag|Polish-Lithuanian Commonwealth|name=Poland-Lithuania}}|| The [[Proclamation of Połaniec]], issued during the [[Kościuszko Uprising]], ultimately abolished serfdom in Poland, and granted substantial [[Civil and political rights|civil liberties]] to all peasants.
|-
| 1798 || {{flagicon|French First Republic}} [[French occupation of Malta|French Malta]] || Slavery banned in the islands after their capture by [[French First Republic|French]] forces under the command of [[Napoleon|Napoleon Bonaparte]].<ref>{{cite news|last1=Xuereb|first1=Charles|title=Slavery in Malta|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20070410/letters/slavery-in-malta.20844|access-date=12 February 2015|work=[[Times of Malta]]|date=10 April 2007}}</ref><ref name="wettinger1981">{{cite journal |last1=Wettinger |first1=Godfrey |title=The abolition of slavery in Malta |journal=Archivum: the journal of Maltese historical research |date=1981 |volume=1 |pages=1–19 |url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/42085/1/Archivum_-_A1.pdf |archive-date=17 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240617082959/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/42085/1/Archivum_-_A1.pdf}}</ref>
|-
| rowspan="2"|1799 ||{{Flag|New York|1778}}|| Gradual emancipation act freeing the future children of slaves, and all slaves in 1827.<ref>{{cite book|author=David N. Gellman|title=Emancipating New York: The Politics of Slavery and Freedom, 1777–1827|url=https://books.google.com/books?id=bWKTiIL6mVcC&pg=PA215|year=2008|publisher=LSU Press|pages=2, 215|isbn=9780807134658}}</ref>
|-
| {{flag|Scotland}} || The [[Colliers and Salters (Scotland) Act 1775|Colliers (Scotland) Act 1799]] ends the legal servitude or slavery of coal and salt miners that had been established in 1606.<ref>{{Citation
|last=May
|first=Thomas Erskine
|author-link=Thomas Erskine May
|year=1895
|contribution=Last Relics of Slavery
|contribution-url=https://books.google.com/books?id=sCwYAAAAYAAJ&pg=PA274
|title=The Constitutional History of England (1760–1860)
|volume=II
|publisher=A. C. Armstrong and Son
|publication-date=1895
|location=New York
|pages=274–275
}}</ref>
|}
==1800–1829==
{{gallery | mode=packed | align=center | File:Petition-slavery-1826.jpg|Illustration from the book: ''The Black Man's Lament, Or, How to Make Sugar'' by [[Amelia Opie]] (London, 1826) }}
{| class=wikitable
|-
! Date
! Jurisdiction
! Description
|-
|rowspan="3"|1800
|[[File:Coat of Arms of Joseon Korea.svg|20px]] [[Joseon]]
|State slavery banned in 1800. Private slavery continued until being banned in 1894.
|-
|{{Flagicon image|Unofficial Flag of Malta (pre-1943).svg}} [[Malta]] || Despite being [[Siege of Malta (1798–1800)|in rebellion]] against the French, the National Congress confirms the validity of Napoleon's 1798 abolition of slavery, and [[Alexander Ball]] issues a proclamation to this effect.<ref name="wettinger1981"/>
|-
|{{flag|United States|1795}} || American citizens banned from investment and employment in the international slave trade in an additional [[Slave Trade Act of 1800|Slave Trade Act]].
|-
|rowspan="2"|1802 || {{flagcountry|French First Republic}} || [[Napoleon]] re-introduces slavery in sugarcane-growing colonies.<ref>Hobhouse, Henry. ''Seeds of Change: Six Plants That Transformed Mankind'', 2005. Page 111.</ref>
|-
|{{flagicon|United States|1795}} [[Ohio]] || [[Constitution of Ohio|State constitution]] abolishes slavery.
|-
|1803 || {{Flag|Denmark-Norway}} || Abolition of Danish participation in the [[Atlantic slave trade|transatlantic slave trade]] takes effect on 1 January.
|-
|rowspan="2"|1804 || {{flag|New Jersey}} || Slavery abolished.<ref>"1804: With passage of the law excerpted here, New Jersey became the last state in the North to abolish slavery." Howard L. Green, ''Words that Make New Jersey History: A Primary Source Reader'' (1995) p 84.</ref>
|-
|{{flag|Haiti|1803}} || [[Haiti]] declares independence and abolishes slavery.<ref name="timeline"/>
|-
|1805 || {{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}} || A bill for abolition passes in [[House of Commons of the United Kingdom|House of Commons]] but is rejected in the [[House of Lords]].
|-
|1806 || rowspan="2" | {{flag|United States|1795}} || In a message to Congress, [[Thomas Jefferson]] calls for criminalizing the international slave trade, asking Congress to "withdraw the citizens of the United States from all further participation in those violations of human rights ... which the morality, the reputation, and the best of our country have long been eager to proscribe."
|-
|rowspan="5"|1807 || International slave trade made a felony in [[Act Prohibiting Importation of Slaves]]; this act takes effect on 1 January 1808, the earliest date permitted under the Constitution.<ref>[https://www.nytimes.com/2007/12/30/opinion/30foner.html Foner, Eric. "Forgotten step towards freedom,"] ''The New York Times''. 30 December 2007.</ref>
|-
|{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}} || [[Abolition of the Slave Trade Act]] abolishes slave trading throughout the [[British Empire]]. Captains fined £100 per slave transported. Patrols sent to the African coast to arrest slaving vessels. The [[West Africa Squadron]] ([[Royal Navy]]) is established to suppress slave trading; by 1865, nearly 150,000 people freed by anti-slavery operations.<ref>[https://www.bbc.co.uk/devon/content/articles/2007/03/20/abolition_navy_feature.shtml Sailing against slavery. By Jo Loosemore] BBC</ref>
|-
|{{flagicon|Poland}} [[Duchy of Warsaw|Warsaw]] || Constitution abolishes serfdom.<ref name="Kantowicz1975"/>
|-
|{{flag|Prussia|1803}} || The [[Prussian reforms|Stein-Hardenberg Reforms]] abolish serfdom.<ref name="Kantowicz1975">{{cite book|last=Kantowicz|first=Edward R.|title=Polish-American politics in Chicago, 1888–1940|url=https://archive.org/details/polishamericanpo0000kant|url-access=registration|access-date=30 January 2012|year=1975|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-42380-7|page=[https://archive.org/details/polishamericanpo0000kant/page/6 6]}}</ref>
|-
|{{flagicon|United States|1795}} [[Michigan Territory]] || Judge Augustus Woodward denies the return of two slaves owned by a man in [[Windsor, Ontario|Windsor]], [[Upper Canada]]. Woodward declares that any man "coming into this Territory is by law of the land a freeman."<ref>{{cite web|last=Woodward|first=Augustus|title=Slavery in the Northwest Territory|date=3 August 2006|url=http://www.absolutemichigan.com/dig/michigan/slavery-in-the-northwest-territory/|publisher=Leelanau Communications, Inc|access-date=10 September 2012|archive-date=6 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121006070212/http://www.absolutemichigan.com/dig/michigan/slavery-in-the-northwest-territory/|url-status=dead}}</ref>
|-
|1808 || {{flag|United States|1795}} || Importation and exportation of slaves made a crime.<ref>{{cite book|author=Jean Allain|title=The Legal Understanding of Slavery: From the Historical to the Contemporary|url=https://books.google.com/books?id=n_KAvAjkEbsC&pg=PA121|year=2012|page=121|publisher=OUP Oxford |isbn=9780199660469}}</ref>
|-
|1810 ||{{Flagicon image|Bandera de la Nueva España.svg}} [[New Spain]]|| [[Mexican War of Independence|Independence leader]] [[Miguel Hidalgo y Costilla]] proclaimed the abolition of slavery three months after the start of the Independence of Mexico from Spain.
|-
|rowspan="4"|1811 || {{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}} || Slave trading made a felony punishable by transportation for both British subjects and foreigners.
|-
|{{flag|Spain|1785}} || The [[Cortes of Cádiz]] abolish the last remaining seigneurial rights.<ref name="artic1"/>
|-
|{{Flagicon image|Flag of the British East India Company (1801).svg}} [[East India Company|British East India Company]]
|The Company issued regulations 10 of 1811, prohibiting the transport of slaves into Company territory, adding to the 1774 restrictions.<ref name="Major2012" />
|-
|{{flag|Chile|1812}} || The First National Congress approves a proposal of [[:es:Manuel de Salas|Manuel de Salas]] that declares Freedom of Wombs, freeing the children of slaves born in Chilean territory, regardless of their parents' condition. The slave trade is banned and the slaves who stay for more than six months in Chilean territory are automatically declared freedmen.
|-
|rowspan="2"|1812 || {{flagicon|UK}} [[Malta Protectorate]] || British protectorate authorities issue a proclamation declaring that "negroes cannot be considered as objects of trade" in response to reports of African slaves being imported into Malta from North Africa, despite slavery having previously been abolished on Malta in 1798.<ref name="wettinger1981"/>
|-
|{{flag|Spain|1785}} || The [[Cortes of Cádiz]] pass the [[Spanish Constitution of 1812]], giving citizenship and equal rights to all residents in Spain and her territories, excluding slaves. During deliberations, Deputies [[José Miguel Guridi y Alcocer]] and [[Agustín Argüelles]] unsuccessfully argue for the abolition of slavery.<ref name="artic1"/>
|-
|rowspan="2"|1813 ||{{Flagicon image|Bandera de la Nueva España.svg}} [[New Spain]]|| Independence leader [[José María Morelos y Pavón]] declares slavery abolished in Mexico in the documents [[Sentimientos de la Nación]].
|-
|{{Flagicon image|Flag of Belgrano (1812).svg}} [[United Provinces of the Río de la Plata|United Provinces]]||[[Freedom of Wombs|Law of Wombs]] passed by the Assembly of Year XIII. Slaves born after 31 January 1813 will be granted freedom when they are married, or on their 16th birthday for women and 20th for men, and upon their manumission will be given land and tools to work it.<ref>{{cite book|author=Carole Elizabeth Boyce Davies|title=Encyclopedia of the African Diaspora: vol 1|url=https://books.google.com/books?id=nkVxNVvex-sC&pg=PA95|year=2008|page= 95|publisher=Abc-Clio |isbn=9781851097050}}</ref>
|-
|rowspan="2"|1814 ||{{Flagicon image|Flag of Belgrano (1812).svg}} [[United Provinces of the Río de la Plata|United Provinces]]|| After the occupation of [[Montevideo]], all slaves born in modern [[Uruguay]]an territory are declared free.
|-
|{{flag|Netherlands}} || Slave trade abolished.
|-
|rowspan="4"|1815 || {{flagcountry|French First Republic}} || [[Napoleon]] abolishes the slave trade.
|-
|{{flag|Portugal|1750}} || Slave trade banned north of the [[Equator]] in return for a £750,000 payment by Britain.<ref name="britpay">"Blacks in Latin America", Microsoft Encarta 98 Encyclopedia. Microsoft Corporation.</ref>
|-
|{{flagicon|Spain|1785}} [[Spanish Florida|Florida]] || British withdrawing after the [[War of 1812]] leave a fully armed fort in the hands of [[maroons (people)|maroons]], escaped slaves and their descendants, and their Seminole allies. Becomes known as [[Negro Fort]].
|-
|{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}<br />{{flag|Portugal|1750}}<br />{{Flagicon image|Swedish and Norwegian merchant flag 1818-1844.svg}} [[Sweden-Norway]]<br />{{flagcountry|Bourbon Restoration}}<br />{{flagicon|AUT|empire}} [[Austrian Empire|Austria]]<br />{{flag|Russia}}<br />{{flag|Spain|1785}}<br />{{flag|Prussia|1803}}|| The [[Congress of Vienna]] declares its opposition to the slave trade.<ref>{{cite book|author=Mark Jarrett|title=The Congress of Vienna and its Legacy|url=https://books.google.com/books?id=m-B7BAAAQBAJ&pg=PA144|year=2014|page=144|publisher=Bloomsbury Academic |isbn=9781784530563}}</ref>
|-
|rowspan="3"|1816 || [[File:Eestimaa värvid.svg|23px]] [[Governorate of Estonia|Estonia]] || Serfdom abolished.
|-
|{{flagicon|Spain|1785}} [[Spanish Florida|Florida]] || Negro Fort destroyed in the [[Negro Fort#Battle of Negro Fort (African Fort)|Battle of Negro Fort]] by U.S. forces under the command of General [[Andrew Jackson]].
|-
|[[File:AlgierRegency2.svg|20px]] [[Ottoman Algeria|Algeria]]||[[Bombardment of Algiers (1816)|Algiers bombarded]] by the British and Dutch navies in an attempt to end [[Barbary pirates|North African piracy and slave raiding]] in the Mediterranean. 3,000 slaves freed.
|-
|rowspan="6"|1817 || [[File:Flag of the Courland Governorate.svg|23px]] [[Governorate of Courland|Courland]] || Serfdom abolished.
|-
|{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}<br />{{flag|Spain|1785}} || Bilateral treaty abolishing the slave trade.<ref>[https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1818/jan/28/copy-of-the-treaty-with-spain-for TREATY between his Britannic Majesty and his Catholic Majesty, for preventing their subjects from engaging in any illicit traffic in slaves. Signed at Madrid the 23rd of September 1817.], api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1818/jan/28</ref>
|-
|{{flag|Spain|1785}} || [[Ferdinand VII]] signs a cedula banning the importation of slaves in Spanish possessions beginning in 1820,<ref name="artic1"/> in return for a £400,000 payment from Britain.<ref name="britpay"/> However, some slaves are still smuggled in after this date. Both slave ownership and internal commerce in slaves remained legal.
|-
|{{Flagicon image|Bandera de Angostura (20 de noviembre de 1817).svg}} [[Third Republic of Venezuela|Venezuela]]||[[Simon Bolivar]] calls for the abolition of slavery.<ref name="artic1"/>
|-
|{{Flag|New York|1778}}|| 4 July 1827 set as date to free all ex-slaves from indenture.<ref>Higginbotham, pp. 146–47.</ref>
|-
|[[File:Flag of Argentina (civil).svg|23px]] [[United Provinces of the Río de la Plata|United Provinces]] || Constitution supports the abolition of slavery, but does not ban it.<ref name="artic1"/>
|-
|rowspan="3"|1818 ||{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}<br />{{flag|Portugal|1816}} || Bilateral treaty abolishing the slave trade.<ref name="britleg">"Chronological Table of the Statutes" (1959 edition)</ref>
|-
|{{flagcountry|Bourbon Restoration}} || Slave trade banned.
|-
|{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}<br />{{flag|Netherlands}} || Bilateral treaty taking additional measures to enforce the 1814 ban on slave trading.<ref name="britleg" />
|-
|rowspan="3"|1819 || [[File:Livonian colours.svg|23px]] [[Governorate of Livonia|Livonia]] || Serfdom abolished.
|-
|{{flagicon|United Kingdom}} [[Upper Canada]] || Attorney-General [[Sir John Robinson, 1st Baronet, of Toronto|John Robinson]] declares all [[Slavery in Canada|black residents]] free.
|-
|{{flag|Hawaii|1816}} || The [[ancient Hawaii]]an [[Kapu (Hawaiian culture)|kapu]] system is abolished during the [[ʻAi Noa]], and with it the distinction between the kauwā slave class and the maka{{okina}}āinana (commoners).<ref>{{cite journal|last=Levin|first=Stephenie Seto|title=The Overthrow of the Kapu System in Hawaii|journal=Journal of the Polynesian Society|volume=77|year=1968|publisher=Polynesian Society|location=Wellington, NZ|pages=402–430|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_77_1968/Volume_77,_No._4/The_overthrow_of_the_kapu_system_in_Hawaii,_by_Stephenie_Seto_Levin,_p_402_-_430/p1|access-date=27 May 2025|archive-date=19 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230419202518/https://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_77_1968/Volume_77,_No._4/The_overthrow_of_the_kapu_system_in_Hawaii,_by_Stephenie_Seto_Levin,_p_402_-_430/p1|url-status=dead}}</ref>
|-
|rowspan="3"|1820 || {{flag|United States|1820}} || The [[Compromise of 1820]] bans slavery north of the 36º 30' line; the [[Act to Protect the Commerce of the United States and Punish the Crime of Piracy]] is amended to consider the maritime slave trade as piracy, making it punishable with death.
|-
|[[File:Indiana-StateSeal.svg|23px]] [[Indiana]] || The supreme court orders almost all slaves in the state to be freed in ''[[Polly v. Lasselle]]''.
|-
|{{flag|Spain|1785}} || The 1817 abolition of the slave trade takes effect.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/liverpool/localhistory/journey/american_connection/slavery/timeline.shtml|title=BBC - Liverpool Local History - American Connections - Slavery Timeline|website=www.bbc.co.uk}}</ref>
|-
|rowspan="4"|1821 ||{{Flag|First Mexican Empire|1821|name=Mexico}}|| The [[Plan of Iguala]] frees the slaves born in Mexico.<ref name="artic1"/>
|-
|{{Flag|United States|1820}}<br />{{flag|Spain|1785}} || In accordance with [[Adams–Onís Treaty]] of 1819, [[History of Florida|Florida]] becomes a territory of the United States. A main reason was Spain's inability or unwillingness to capture and return escaped slaves.
|-
|{{Flagicon image|Flag of Peru (1821–1822).svg}} [[Peru]]|| Abolition of slave trade and implementation of a plan to gradually end slavery.<ref name="artic1"/>
|-
|{{flag|Gran Colombia}} || Emancipation for sons and daughters born to slave mothers, program for [[compensated emancipation]] set.<ref name="aguilera">{{cite book | last = Aguilera| first = Miguel| title = La Legislacion y el derecho en Colombia| series = Historia extensa de Colombia| volume = 14| publisher = Lemer | year = 1965| location = Bogota| pages = 428–442}}</ref>
|-
| rowspan="3" |1822 || {{flagicon|Haiti|1859}} [[Unification of Hispaniola|Haiti]] || [[Jean Pierre Boyer]] annexes [[Republic of Spanish Haiti|Spanish Haiti]] and abolishes slavery there.
|-
|{{flagicon|Liberia|1822}} [[Liberia]] || Founded by the [[American Colonization Society]] as a colony for emancipated slaves.
|-
|{{flagicon|Muscat}} [[Muscat and Oman]]<br />{{flag|United Kingdom}} || First bilateral treaty limiting the [[Zanzibar slave trade|slave trade in Zanzibar]] ([[Moresby Treaty]]).
|-
|rowspan="3"|1823 || {{flag|Chile}} || Slavery abolished.<ref name="timeline"/>
|-
|{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}} || The [[Society for the Mitigation and Gradual Abolition of Slavery Throughout the British Dominions]] (Anti-Slavery Society) is founded.
|-
| [[File:Flag of Greece (1822-1978).svg|22px]] [[Kingdom of Greece|Greece]] || Prohibition of slavery is enshrined in the [[Greek Constitution of 1823]], during the [[Greek War of Independence]].<ref>{{cite web |title=Greek Constitution of 1823, article 9 |url=https://www.hellenicparliament.gr/UserFiles/f3c70a23-7696-49db-9148-f24dce6a27c8/syn07.pdf}}</ref>
|-
| rowspan="3" |1824
|{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}
|[[Slave Trade Act 1824]]
|-
| {{flag|Mexico|1823}} || The [[1824 Constitution of Mexico|new constitution]] effectively abolishes slavery.
|-
|{{flagdeco|Federal Republic of Central America}} [[Federal Republic of Central America|Central America]] || Slavery abolished.<ref>{{cite journal|last1=Smith|first1=Robert S.|date=1 November 1963|title=Financing the Central American Federation, 1821–1838|journal=Hispanic American Historical Review|language=en|location=[[Durham, North Carolina|Durham]], [[North Carolina]]|publisher=[[Duke University Press]]|volume=43|issue=4|page=510|url=https://read.dukeupress.edu/hahr/article/43/4/483/159631/Financing-the-Central-American-Federation-1821|doi=10.1215/00182168-43.4.483|doi-access=free|jstor=2509898|access-date=3 August 2022}}</ref>
|-
|rowspan="2"|1825 ||{{Flagicon image|Flag of the Treinta y Tres.svg}} [[Uruguay]]|| Importation of slaves banned.
|-
|{{flagicon|Haiti|1859}} [[Haiti]]|| France, with warships at the ready, demanded [[Haiti indemnity controversy|Haiti compensate France]] for its loss of slaves and its slave colony
|-
|rowspan="3"|1827 || {{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}<br />{{Flagicon image|Swedish and Norwegian merchant flag 1818-1844.svg}} [[Sweden-Norway]]|| Bilateral treaty abolishing the slave trade.<ref name="britleg" />
|-
|{{Flag|New York|1778}}|| Last vestiges of slavery abolished. Children born between 1799 and 1827 are indentured until age 25 (females) or age 28 (males).<ref>{{cite book|author=David N. Gellman|title=Emancipating New York: The Politics of Slavery and Freedom, 1777–1827|url=https://books.google.com/books?id=bWKTiIL6mVcC&pg=PA215|year=2008|pages=2, 215|publisher=LSU Press |isbn=9780807134658}}</ref>
|-
| {{Flagicon|UK|1801}} [[Saint Helena]] || Phased emancipation of over 800 resident slaves, some six years before the British parliament passed legislation to ban slavery in all colonies.<ref name="sthelena.uk.net"/>
|-
|1829 || {{flag|Mexico|1823}} || Last slaves freed just as the first president of partial African ancestry ([[Vicente Guerrero]]) is elected.<ref name="timeline"/>
|}
==1830–1849==
{{gallery
| height=100
| align=center
| File:Julius Rubens Ames My Country Is The World 1847 Cornell CUL PJM 2051 02.jpg|An anti-slavery map with an unusual perspective centered on West Africa, which is in the light, and contrasting the Americas and Europe in the dark. By Julius Rubens Ames, 1847.}}
{| class=wikitable
|-
! Date
! Jurisdiction
! Description
|-
|1830 ||{{Flagicon image|Flag of Coahuila y Tejas.svg}} [[Coahuila y Tejas]]|| Mexican President [[Anastasio Bustamante]] attempts to implement the abolition of slavery. To circumvent the law, Anglo-Texans declare their slaves "indentured servants for life".<ref>{{cite book|author=Alwyn Barr|title=Black Texans: A History of African Americans in Texas, 1528–1995|url=https://books.google.com/books?id=GmK6Sq0ojOUC&pg=PA15|year=1996|page=15|publisher=University of Oklahoma Press |isbn=9780806128788}}</ref>
|-
|1830 || {{flag|Ottoman Empire}} || The [[Firman of 1830]] theoretically emancipates all white slaves in the Ottoman Empire.<ref name="Global Slavery Throughout History 2023 p536">The Palgrave Handbook of Global Slavery Throughout History. (2023). Tyskland: Springer International Publishing. p536</ref>
|-
|1830 || {{flag|Uruguay}} || Slavery abolished.
|-
|rowspan="2"|1831 ||{{Flagicon image|Flag of Bolivia (state, 1826-1851).svg}} [[Bolivia]]|| Slavery abolished.<ref name="timeline"/>
|-
|{{flagicon|Empire of Brazil}} [[Empire of Brazil|Brazil]] || Law of 7 November 1831, abolishing the maritime slave trade, banning any importation of slaves, and granting freedom to slaves illegally imported into Brazil. The law was seldom enforced prior to 1850, when Brazil, under British pressure, adopted additional legislation to criminalize the importation of slaves.
|-
|1832
|{{Flag|Kingdom of Greece|1822|name=Greece}}
|Slavery abolished with independence.
|-
|1832
|{{Flagicon image|Flag of Coahuila y Tejas.svg}} [[Coahuila y Tejas]]
|[[Anahuac Disturbances]]: [[Juan Davis Bradburn]], American-born Mexican officer at Anahuac, Texas, confronts slave-owning American settlers, enforcing Mexican abolition of slavery and refusing to hand over two escaped slaves.
|-
|rowspan="2"|1834 || {{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}} || The [[Slavery Abolition Act 1833]] comes into force, abolishing slavery throughout most of the [[British Empire]] but on a gradual basis over the next six years.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/empire_seapower/antislavery_01.shtml |title=British Anti-slavery |last=Oldfield |first= Dr John |date=17 February 2011 |website=BBC History |publisher=BBC |access-date=2 January 2017 |quote=the new legislation called for the gradual abolition of slavery. Everyone over the age of six on August 1, 1834, when the law went into effect, was required to serve an apprenticeship of four years in the case of domestics and six years in the case of field hands}}</ref> Legally frees 700,000 in the [[West Indies]], 20,000 in [[Mauritius]], and 40,000 in [[South Africa]]. The exceptions are the territories controlled by the [[East India Company]] and [[Sri Lanka|Ceylon]].<ref>Finkelman and Miller, ''Macmillan Encyclopedia of World Slavery'' 1:293</ref>
|-
|{{flagcountry|July Monarchy}} || French Society for the Abolition of Slavery founded in Paris.<ref>[http://www.unesco.org/new/fileadmin/MULTIMEDIA/HQ/CLT/pdf/Nelly_Schmidt_Eng_01.pdf Nelly Schmidt: Slavery and its Abolition, French colonies, Research and Transmission of Knowledge] ''unesco.org'', accessed 30 August 2019</ref>
|-
|rowspan="4"|1835 || {{flag|Principality of Serbia|name=Serbia}} || Freedom granted to all slaves in the moment they step on Serb soil.<ref>Serbian: {{cite web|url=http://serbum.com/?p%3D1253 |title=Сретењски устав – Устав Књажества Сербије |trans-title= Sretenski Constitution – Constitution of the Principality of Serbia|access-date=2013-06-10 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004213301/http://serbum.com/?p=1253 |archive-date=4 October 2013 }}</ref>
|-
|{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}<br />{{flagcountry|July Monarchy}} || rowspan=2|Bilateral treaties abolishing the slave trade.<ref name="britleg" />
|-
|{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}<br />{{flag|Denmark}}
|-
|{{flag|Peru|1825}} || A decree of [[Felipe Santiago Salaverry]] re-legalizes the importation of slaves from other [[Latin America]]n countries. The line "no slave shall enter Peru without becoming free" is taken out of the Constitution in 1839.<ref>''Código Civil de 1852: Lo nacional y lo importado,'' by César Luna Victoria León.</ref>
|-
|1836 || {{flag|Portugal|1830}} || Prime Minister [[Bernardo de Sá Nogueira de Figueiredo, 1st Marquis of Sá da Bandeira|Sá da Bandeira]] bans the transatlantic slave trade and the importation and exportation of slaves to or from the Portuguese colonies south of the equator.
|-
|1837 || {{flag|Spain|1785}} || Slavery abolished outside of the colonies.<ref name="artic1"/>
|-
|1838 || {{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}} || Most slaves in the colonies become free after a period of forced apprenticeship following the Slavery Abolition Act 1833. Society for the Mitigation and Gradual Abolition of Slavery Throughout the British Dominions (now London Anti-Slavery Society) winds up.
|-
|rowspan="3"|1839 || {{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}} || The [[British and Foreign Anti-Slavery Society]] (after several changes, now known as Anti-Slavery International) is founded.
|-
|{{Flagicon image|Flag of the British East India Company (1801).svg}} [[East India Company]]|| The [[Indian indenture system]] is abolished in territories controlled by the company, but this is reversed in 1842.
|-
| {{flagicon|Papal States}} [[Catholic Church]] || [[Pope Gregory XVI]]'s ''[[In supremo apostolatus]]'' resoundingly condemns slavery and the slave trade.
|-
|rowspan="3"|1840 || {{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}<br />{{flag|Venezuela|1836}} || Bilateral treaty abolishing the slave trade.
|-
|{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}} || First [[World Anti-Slavery Convention]] meets in [[London]].
|-
|{{flagcountry|New Zealand|1834}} || Taking slaves banned by [[Treaty of Waitangi]].<ref>{{cite web|url=http://www.theprow.org.nz/maori/slavery-in-colonial-times/|title=Slavery in Colonial Times|date=2010|access-date=27 May 2025|archive-date=21 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230521000057/https://www.theprow.org.nz/maori/slavery-in-colonial-times|url-status=dead}}</ref>
|-
|rowspan="2"|1841 || {{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}<br />{{flagcountry|July Monarchy}}<br />{{flag|Russia}}<br />{{flag|Prussia|1803}}<br />{{flagicon|Austrian Empire}} [[Austrian Empire|Austria]] || [[Treaty for the Suppression of the African Slave Trade|Quintuple Treaty]] agreeing to suppress the slave trade.<ref name="timeline"/>
|-
|{{flag|United States|1837}} || ''[[United States v. The Amistad]]'' finds that the slaves of ''[[La Amistad]]'' were illegally enslaved and were legally allowed, as free men, to fight their captors by any means necessary.
|-
|rowspan="2"|1842 || {{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}<br />{{flag|Portugal|1830}} || Bilateral treaty extending the enforcement of the slave trade ban to Portuguese ships south of the Equator.
|-
|{{flag|Paraguay|1842}} || Law for the gradual abolition of slavery passed.<ref name="artic1"/>
|-
| rowspan="6" |1843
|{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}
|[[Slave Trade Act 1843]]
|-
|{{Flagicon image|Flag of the British East India Company (1801).svg}} [[East India Company]]|| The [[Indian Slavery Act, 1843]], Act V abolishes slavery in territories controlled by the company.
|-
|{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}<br />{{flag|Uruguay}} || rowspan="4" | Bilateral treaties abolishing the slave trade.<ref name="britleg" />
|-
|{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}<br />{{flag|Mexico|1824}}
|-
|{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}<br />{{flag|Chile}}
|-
|{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}<br />[[File:Flag of Bolivia (state, 1826-1851).svg|23px]] [[Bolivia]]
|-
| rowspan="4" |1844 || {{flag|Moldavia}} || [[Mihail Sturdza]] abolishes slavery in Moldavia.
|-
|{{flag|Kingdom of Hungary}}
|The serfs were given the [[Right to property|Right to Property]]. But until the [[April Laws]], they were subject to different taxes and legal procedures (jus gladii) than burghers.<ref>{{Cite web |title=A jobbágyfelszabadítás |url=https://rubicon.hu/cikkek/a-jobbagyfelszabaditas |access-date=2024-09-01 |website=Rubicon |language=hu}}</ref>
|-
|{{flag|Paraguay|1844}} || Slave trade abolished.<ref name="artic1"/>
|-
|{{flag|Dominican Republic|1844}} ||[[Dominican Republic]] declares independence from [[Haiti]]; abolition of slavery reinforced.<ref>{{cite web |url=https://hoy.com.do/la-abolicion-de-la-esclavitud-en-la-independencia-dominicana-y-de-las-americas/ |title=La abolición de la esclavitud en la independencia dominicana y de las Américas |website=Hoy |language=es |first=Amaurys |last=Pérez Vargas |date=3 September 2022 |access-date=27 March 2024}}</ref>
|-
|rowspan="2"|1845 || {{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}} || 36 [[Royal Navy]] ships assigned to the Anti-Slavery Squadron, making it one of the largest fleets in the world.
|-
|[[File:Seal of Illinois.svg|23px]] [[Illinois]] || In ''Jarrot v. Jarrot,'' the [[Illinois Supreme Court]] frees the last indentured ex-slaves in [[History of slavery in Illinois|the state]] who were born after the Northwest Ordinance.<ref>{{cite web |url=http://www.freedomtrails2legacies.org/slavery.htm |title=Slavery in Illinois: How and Why the Underground Railroad Existed |last1=Dexter |first1=Darrel |date=2004 |website=Freedom Trails: Legacies of Hope |publisher=Illinois Freedom Trail Commission |access-date=6 February 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204033514/http://freedomtrails2legacies.org/slavery.htm |archive-date=4 February 2016 }}</ref>
|-
|1846 || {{flag|Tunisia}} || Slavery abolished in Tunisia under [[Ahmad I ibn Mustafa|Ahmed Bey]] rule.<ref>{{Cite web|url=http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/memory-of-the-world/register/full-list-of-registered-heritage/registered-heritage-page-1/the-abolition-of-slavery-in-tunisia-1841-1846/|title=The Abolition of Slavery in Tunisia 1841–1846 | United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|publisher=UNESCO}}</ref>
|-
|rowspan="4"|1847 || {{flag|Ottoman Empire}} ||[[Suppression of the slave trade in the Persian Gulf]]: slave trade from Africa (via the Persian Gulf route) abolished.<ref>{{cite book|author=Ehûd R. Tôledānô|title=Slavery and Abolition in the Ottoman Middle East|url=https://books.google.com/books?id=H7p_S58y2BUC&pg=PA11|year=1998|page=11|publisher=University of Washington Press |isbn=9780295802428}}</ref>
|-
|{{Flagicon image|Swedish norwegian union flag.svg}} [[Swedish colony of Saint Barthélemy|Saint Barthélemy]]|| Last slaves freed.<ref name="nordic">Cobb, Thomas Read Rootes. ''An Inquiry into the Law of Negro Slavery in the United States of America: To which is Prefixed An Historical Sketch of Slavery'', 1858. Page cxcii.</ref>
|-
|{{flag|Pennsylvania}} || The last indentured ex-slaves, born before 1780 (fewer than 100 in the 1840 census<ref>1840 US Census, Pennsylvania</ref>) are freed.
|-
|{{flagicon|Denmark}} [[Danish West Indies]] || Royal edict ruling the freedom of children born from female slaves and the total abolition of slavery after 12 years. Dissatisfaction causes a slave rebellion in [[Saint Croix]] the next year.
|-
| rowspan="6" |1848 || {{flagicon|Hungary}} [[Hungary]]|| The [[April Laws|April laws]] completely abolished serfdom in [[Hungarian State|Hungary]] (excluding Transylvania) and Croatia.
|-
|{{flagicon|Austrian Empire}} [[Austrian Empire|Austria]]
|Serfdom abolished.<ref>{{cite book |last=Anderson |first=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=OSsCocp6p8YC&pg=PA77 |title=Marx at the margins: on nationalism, ethnicity, and non-western societies |date=15 May 2010 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-01983-3 |page=77 |access-date=30 January 2012}}</ref><ref>{{cite book |last=Smith |first=William Frank |url=https://books.google.com/books?id=WM8c8VdqCV8C&pg=PA65 |title=Catholic Church Milestones: People and Events That Shaped the Institutional Church |date=November 2010 |publisher=Dog Ear Publishing |isbn=978-1-60844-821-0 |page=65 |access-date=30 January 2012}}</ref><ref>{{cite book |last=Kamusella |first=Tomasz |url=https://books.google.com/books?id=Lt3WuwSbItAC&pg=PA73 |title=Silesia and Central European nationalisms: the emergence of national and ethnic groups in Prussian Silesia and Austrian Silesia, 1848–1918 |publisher=Purdue University Press |year=2007 |isbn=978-1-55753-371-5 |page=73 |access-date=30 January 2012}}</ref>
|-
|{{flagcountry|French Second Republic}} || Slavery abolished in the colonies. [[Gabon]] is founded as a settlement for emancipated slaves.
|-
|{{flagicon|Denmark}} [[Danish West Indies]] || Governor [[Peter von Scholten]] declares the immediate and total emancipation of all slaves in an attempt to end the slave revolt. For this he is recalled and tried for treason, but the charges are later dropped.<ref name="timeline"/><ref name="nordic"/><ref>Bricka, C.F. (1901). Dansk Biografisk Lexikon. Copenhagen: Gyldendal. pp. 255–256.</ref>
|-
|{{flag|Denmark}} || Last remains of the [[Stavnsbånd]] effectively abolished.
|-
|{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}<br />{{flagicon|Muscat}} [[Muscat and Oman]] || rowspan=2|Bilateral treaties abolishing the slave trade.<ref name="britleg" />
|-
|rowspan="2"|1849 || {{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}<br />{{flag|Trucial States}}
|-
|{{flagicon|United Kingdom}} [[Sierra Leone]] || The Royal Navy destroys the slave factory of [[Lomboko]].
|}
==1850–1899==
{{gallery
| height=100
| align=center
| File:Gordon, scourged back, NPG, 1863.jpg|Medical examination photo of [[Gordon (slave)|Gordon]] showing his scourged back, widely distributed by Abolitionists to expose the brutality of slavery}}
{| class=wikitable
|-
! Date
! Jurisdiction
! Description
|-
|rowspan="2"|1850 || {{flag|United States|1848}} || The [[Fugitive Slave Law of 1850]] requires the return of escaped slaves to their owners regardless of the state they are in.
|-
|{{flagicon|Empire of Brazil}} [[Empire of Brazil|Brazil]] || [[Eusébio de Queirós Law]] (Law 581 of 4 September 1850) criminalizing the maritime slave trade as piracy, and imposing other criminal sanctions on the importation of slaves (already banned in 1831).<ref>{{cite book|author=David T. Haberly|title=Abolitionism in Brazil: Anti-slavery and anti-slave|publisher=Luso-Brazilian|year=1972|pages=30–46}}</ref>
|-
|rowspan="5"|1851
|{{flagicon|Empire of Brazil}} [[Brazil]]
{{flag|Uruguay}}
|Bilateral treaty of 12 October, Uruguay accepts returning to Brazil the escaped slaves from that country. Brazilians who owned land in Uruguay were allowed to have slaves in their properties.
|-
|[[Taiping Heavenly Kingdom]]|| Slavery nominally abolished along with opium, gambling, polygamy and [[foot binding]].<ref>{{cite web |url=http://acc6.its.brooklyn.cuny.edu/~phalsall/texts/taiping.html |title=Chinese Cultural Studies: The Taiping Rebellion, 1851–1864 |access-date=2015-11-25 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151201013616/http://acc6.its.brooklyn.cuny.edu/~phalsall/texts/taiping.html |archive-date=1 December 2015 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://factsanddetails.com/china/cat2/sub4/item54.html|title=TAIPING REBELLION – Facts and Details |first=Jeffrey |last=Hays |website=factsanddetails.com|access-date=21 March 2018}}</ref><ref>[http://www.olemiss.edu/courses/inst203/taiping.txt Lester K. Buehler, Ph.D: A Study of the Taiping Rebellion] ''olemiss.edu'', accessed 30 August 2019</ref>
|-
|[[File:Flag of New Granada.svg|23px]] [[Republic of New Granada|New Granada]] || Slavery abolished.<ref name="aguilera" /> After years of laws that only purported a partial advancement towards abolition, President [[José Hilario López]] pushed Congress to pass total abolition on 21 May. Former owners were compensated with government issued bonds.<ref>{{Cite news|last=Tovar Pinzón|first=Hermes|date=November 1994|title=La manumisión de esclavos en Colombia, 1809– 1851, Aspectos sociales, económicos y políticos|work=Revista Credencial|url=https://www.banrepcultural.org/biblioteca-virtual/credencial-historia/numero-59/la-manumision-de-esclavos-en-colombia-1809-1851|access-date=20 April 2020}}</ref>
|-
|{{flag|Ecuador|1845}} || Slavery abolished in the country by [[José María Urvina]].<ref>{{cite web|url=http://www.enciclopediadelecuador.com/historia-del-ecuador/esclavitud/|title=Esclavitud – Historia del Ecuador – Enciclopedia Del Ecuador|date=28 March 2016|website=enciclopediadelecuador.com|access-date=21 March 2018|archive-date=19 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230419113209/https://www.enciclopediadelecuador.com/historia-del-ecuador/esclavitud/|url-status=dead}}</ref>
|-
|[[Lagos]] || [[Reduction of Lagos]]: The British capture the city of [[Lagos]] and replace King [[Kosoko]] with [[Akitoye]] because of the former's refusal to ban the [[Slavery in Africa|slave trade]].
|-
|rowspan="2"|1852 || {{flagicon|Hawaii}} [[Kingdom of Hawaii|Hawaii]] || [[1852 Constitution of the Kingdom of Hawaii|1852 Constitution]] officially declared slavery illegal.<ref>{{cite book |last1=Wong |first1=Helen |last2=Rayson |first2=Ann |title=Hawaii's Royal History |url=https://books.google.com/books?id=sY8iLDyCltMC |year=1987 |publisher=Bess Press |location=Honolulu |isbn=978-0-935848-48-9 |page=101}}</ref>
|-
|{{flag|United Kingdom}}<br />[[Lagos]] || [[Treaty Between Great Britain and Lagos, 1 January 1852|Bilateral treaty]] banning the slave trade and [[human sacrifice]].
|-
|1853 || {{flagicon|Argentine Confederation}} [[Argentine Confederation|Argentina]] || Slavery abolished with the sanction of a new federal Constitution.<ref>{{cite book|author=Robert J. Cottrol|title=The Long, Lingering Shadow: Slavery, Race, and Law in the American Hemisphere|url=https://books.google.com/books?id=Xcv0b9Ym43cC&pg=PA121|year=2013|publisher=University of Georgia Press|page=121|isbn=9780820344058}}</ref>
|-
| rowspan="3" |1854 || {{flag|Peru|1825}} || Slavery abolished by [[Ramón Castilla]].<ref>{{cite book|author=Jorge Basadre|title=Historia de la República del Perú. 1822 – 1933|year=1998|orig-year=First published 1939|publisher=Ricardo Parma University Press|volume=4|edition=8th|pages=833–835|language=es}}</ref><ref name="timeline"/>
|-
|{{flag|Ottoman Empire}} || The [[Firman of 1854]] prohibit the [[Circassian slave trade]].<ref name="Global Slavery Throughout History 2023 p536"/>
|-
|{{flag|Venezuela|1836}} || Slavery abolished.<ref name="timeline"/><ref name="aguilera" />
|-
|1855 || {{flag|Moldavia}} || rowspan="2" | Slavery abolished.
|-
|1856 || {{flag|Wallachia}}
|-
|rowspan="2"|1857 || {{flag|United States|1851}} || ''[[Dred Scott v. Sandford]]'' rules that black slaves and their descendants cannot gain [[Citizenship of the United States|American citizenship]] and are not entitled to freedom even if they live in a [[Slave states and free states|free state]] for years.
|-
|{{Flagicon image|Flag of Egypt (1844-1867).svg}} [[Egypt Eyalet|Egypt]]|| [[Firman of 1857]] banning the trade of [[Demographics of Africa|Black African]] ([[Zanj]]) slaves.{{citation needed|date=July 2018}}
|-
|1857 || {{flag|Ottoman Empire}} || The [[Firman of 1857]] prohibit the African slave trade.<ref name="Global Slavery Throughout History 2023 p536"/>
|-
|1858 || {{flag|United Kingdom}} || British government takes direct control of all land owned by the East India Company, making previously East India Company directly managed territory subject to the slavery laws applicable in the rest of the British Empire.
|-
|rowspan="3"|1859 || [[Atlantic Ocean]] || Definitive suppression of the [[Atlantic slave trade|transatlantic slave trade]].
|-
|{{flag|United States|1859}} || The [[Wyandotte Constitution]] establishes the future state of [[Kansas]] as a free state, after [[Bleeding Kansas|four years of armed conflict]] between [[Border Ruffian|pro-slavery]] and [[Free-Stater (Kansas)|anti-slavery]] groups in the territory. [[Southern United States|Southern]] dominance in the [[Senate of the United States|U.S. Senate]] delays the admission of Kansas as a state until 1861.
|-
| {{Flag|Russia}} || [[Kazakh people|Kazakhs]] banned from having slaves, although slavery persists in some areas through the rest of the century.<ref>{{Cite web |url=http://src-h.slav.hokudai.ac.jp/sympo/97summer/galiev.html |title=Traditional Institutions in Modern Kazakhstan |access-date=10 July 2018 |archive-date=4 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190904124830/http://src-h.slav.hokudai.ac.jp/sympo/97summer/galiev.html |url-status=dead }}</ref>{{better source needed|date=July 2018}}
|-
| 1860 || {{flag|United States|1859}}
|Last known [[slave ship]] to unload illegally on U.S. territory, the ''[[Clotilda (slave ship)|Clotilda]]''.
|-
|rowspan="3"|1861 || {{flag|Russia}} || The [[Emancipation reform of 1861]] abolishes serfdom.<ref>Peter Kolchin, ''Unfree Labor'' (1987)</ref>
|-
|{{flag|United States|1861}} || The election of [[Abraham Lincoln]] leads to the attempted secession of [[Confederate States of America|eleven slaveholding states]] and the [[American Civil War]].
|-
|{{flag|United Kingdom}}<br />[[British India]] ||
[[Indian Penal Code]] explicitly prohibits slavery in British administered territory.
|-
| rowspan="4" |1862
|{{flag|United States|1861}}
|Congress passes the [[District of Columbia Compensated Emancipation Act]], freeing all slaves in the [[Washington, D.C.|District of Columbia]].<ref>{{Cite web |date=2015-10-06 |title=The District of Columbia Emancipation Act |url=https://www.archives.gov/exhibits/featured-documents/dc-emancipation-act |access-date=2022-07-26 |website=National Archives |language=en}}</ref>
|-
| {{flag|United States|1861}}<br />{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}} || Bilateral treaty abolishing the slave trade (African Slave Trade Treaty Act).<ref name="britleg" />
|-
|{{flagicon|Spain|1785}} [[Spanish Cuba]] || Slave trade abolished.<ref name="timeline"/>
|-
| {{flag|United States|1861}} || [[Nathaniel Gordon]] becomes the only person hanged in U.S. history "for being engaged in the slave trade".
|-
|rowspan="4"|1863 || {{flag|Netherlands}} || Slavery abolished in the colonies, emancipating 33,000 slaves in [[Surinam (Dutch colony)|Surinam]], 12,000 in [[Curaçao and Dependencies]],<ref>Finkelman and Miller, ''Macmillan Encyclopedia of World Slavery'' 2:637</ref> and an indeterminate number in the [[Dutch East Indies|East Indies]].
|-
|{{flag|United States|1863}} || Lincoln issues the [[Emancipation Proclamation]], freeing all slaves in [[Confederate States of America|Confederate]]-controlled areas. Most slaves in [[border states (American Civil War)|"border states"]] are freed by state action, and a separate law frees the slaves in [[Washington, D.C.]]
|-
|{{flagicon|Denmark}} [[Iceland]] || Exemptions introduced to serfdom under the [[Vistarband]] system.
|-
|{{flag|Chatham Islands}} || Slavery abolished.<ref>{{cite encyclopedia|last1= Davis|first1= Denise|last2= Solomon|first2= Māui|encyclopedia= [[Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand]]|title= Moriori – The impact of new arrivals|url= https://teara.govt.nz/en/moriori/page-4}}</ref>
|-
|1864 ||{{Flagicon image|Military ensign of Vistula Flotilla of Congress Poland.svg}} [[Congress Poland]]||[[Abolition of serfdom in Poland|Serfdom abolished.]]<ref>Juliusz Bardach, Boguslaw Lesnodorski, and Michal Pietrzak, ''Historia panstwa i prawa polskiego'', >
*Warsaw: Paristwowe Wydawnictwo Naukowe, 1987, pp. 389–394</ref>
|-
|rowspan="3"|1865 || {{flag|United States|1865}} || Slavery and involuntary servitude abolished, except as punishment for crime, by the [[Thirteenth Amendment to the United States Constitution]]. It frees all remaining slaves, about 40,000, in the border slave states that did not secede.<ref>Michael Vorenberg, ''Final Freedom: The Civil War, the Abolition of Slavery, and the Thirteenth Amendment'' (2004)</ref> Thirty out of thirty-six states vote to ratify it; [[New Jersey]], [[Delaware]], [[Kentucky]], and [[Mississippi]] vote against. Mississippi does not officially ratify it until 2013.<ref>{{cite web|url=https://abcnews.go.com/blogs/headlines/2013/02/mississippi-officially-abolishes-slavery-ratifies-13th-amendment/|title=Mississippi Officially Abolishes Slavery, Ratifies 13th Amendment|author=Ben Waldron|publisher=ABC News|date=18 February 2013|access-date=23 April 2013|archive-date=27 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130627203637/https://abcnews.go.com/blogs/headlines/2013/02/mississippi-officially-abolishes-slavery-ratifies-13th-amendment/|url-status=live}}</ref>
|-
|{{flag|Republic of Texas|1839|name=Texas}} || [[Juneteenth]]: U.S. General [[Gordon Granger]] proclaims the end of slavery in [[Galveston]].
|-
|{{flag|Spain|1785}} || Spanish Abolitionist Society founded in [[Madrid]] by [[Julio Vizcarrondo]], [[José Julián Acosta]] and [[:ca:Joaquim Maria Sanromà|Joaquín Sanromá]].<ref name="artic1"/>
|-
|rowspan=3|1866 || {{flagicon|Oklahoma|1925}} [[Oklahoma]] || Slavery abolished.<ref>{{cite book| last=Hornsby | first=Alton Jr. |url=https://books.google.com/books?id=bqIJ278VHuwC&pg=PA127 |title=A Companion to African-American History |year=2008 |page=127 | publisher=John Wiley & Sons |isbn=9781405137355 |access-date=2013-08-28}}</ref> U.S. government treaties with the [[Five Civilized Tribes|Five Tribes]] that governed the [[Indian Territory]], which previously allied with the Confederacy, required them to abolish slavery for renewed U.S. recognition of their continued independence.
|-
| [[File:Iowa-StateSeal.svg|20px]] [[Iowa]] || rowspan=2|Thirteenth Amendment ratified.
|-
| {{flag|New Jersey}}
|-
|rowspan="2"|1867 || {{flag|Spain|1785}} || Law of Repression and Punishment of the Slave Trade.<ref name="artic1"/>
|-
|{{flag|United States|1865}} || [[Peonage Act of 1867]], mostly targeting use of Native American peons in [[New Mexico Territory]]. Slavery among native tribes in Alaska was abolished after the purchase from Russia in 1867.<ref>{{cite book|author=Leland Donald |title=Aboriginal Slavery on the Northwest Coast of North America |url=https://books.google.com/books?id=QRHLy4xwcboC&pg=PA244 |year=1997 |page=244 |publisher=University of California Press |isbn=9780520918115}}</ref>
|-
|1868 || {{flagicon|Spain|1785}} [[Spanish Cuba]] || [[Carlos Manuel de Céspedes]] and other independence leaders free their slaves and proclaim the independence of Cuba, starting the [[Ten Years War]].
|-
|rowspan="2"|1869 || {{flag|Portugal|1830}} || [[Louis I of Portugal|Louis I]] abolishes slavery in all Portuguese territories and colonies.
|-
|| {{flag|Paraguay}} || Slavery abolished.
|-
|rowspan=2|1870 || {{flag|Spain|1785}} || Amidst great opposition from the Cuban and Puerto Rican planters, [[Segismundo Moret]] drafts a "Law of Free Wombs" that frees children of slaves, slaves older than 65 years, and slaves serving in the [[Spanish Army]], beginning in 1872.<ref name="artic1"/>
|-
| {{flag|Republic of Texas|1839|name=Texas}} || Thirteenth Amendment ratified.
|-
| rowspan="2" |1871 || {{flagicon|Empire of Brazil}} [[Empire of Brazil|Brazil]] || [[Rio Branco Law]] (Law of Free Birth) declares the children born to slave mothers free.<ref>Robert E. Conrad, ''The destruction of Brazilian slavery, 1850–1888'' (1972) p. 106</ref>
|-
|{{flag|Japan|1870}}
|[[Abolition of the han system]] or Japanese feudalism.
|-
| rowspan="3" |1873
|{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}
|[[Slave Trade Act 1873]]
|-
|{{Flagicon image|Flag of Puerto Rico (1873–1875).svg}} [[Puerto Rico]]|| Slavery abolished.
|-
|{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}<br />{{Flagicon image|Flag of the Sultanate of Zanzibar.svg}} [[Sultanate of Zanzibar|Zanzibar]]<br />{{Flagicon image|Merina Kingdom flag.svg}} [[Merina Kingdom|Madagascar]]|| Triple treaty abolishing the slave trade.<ref name="britleg" />
|-
|1874 || {{flag|Gold Coast}} || Slavery abolished.<ref>Suzanne Miers and Richard L. Roberts, ''The End of slavery in Africa'' (1988) p. 79</ref>
|-
|1877 || {{flagicon|Khedivate of Egypt}} [[Khedivate of Egypt|Egypt]] || The [[Anglo-Egyptian Slave Trade Convention]] abolishes the slave trade gradually in 1877–1884. This also gradually abolishes [[Slavery in Egypt|slavery itself]] over the next decades.
|-
|1879 || {{flagicon|Bulgaria}} [[Principality of Bulgaria|Bulgaria]] || Slavery abolished with independence. The Constitution states that any slave that enters Bulgarian territory is immediately freed.
|-
|1880 || {{flag|Ottoman Empire}} || The [[Anglo-Ottoman Convention of 1880]] prohibit the [[Red Sea slave trade]] and give the British the right to stop all slave ships in Ottoman waters.<ref name="Global Slavery Throughout History 2023 p536"/>
|-
|1882 || {{flag|Ottoman Empire}} || A [[firman]] emancipates all slaves, white and black.<ref>Y. Hakan Erdem, ''Slavery in the Ottoman Empire and Its Demise, 1800–1909'' (1998).</ref>
|-
|1884 || {{flag|Cambodia|1863}} || Slavery abolished.
|-
|1885 || {{flagicon|Empire of Brazil}} [[Empire of Brazil|Brazil]] || [[Saraiva-Cotegipe Law]] passed, freeing all slaves over the age of 60 and creating other measures for the gradual abolition of slavery, such as a Manumissions Fund administered by the State.
|-
|1886 || {{flagicon|Spain|1785}} [[Spanish Cuba]] || Slavery abolished.<ref name="timeline"/>
|-
|1888 || {{flagicon|Empire of Brazil}} [[Empire of Brazil|Brazil]] || [[Lei Áurea|Slavery abolished]].<ref>Finkelman and Miller, ''Macmillan Encyclopedia of World Slavery'' 1:124</ref>
|-
|1889 || {{flagicon|Kingdom of Italy}} [[Kingdom of Italy|Italy]] || An Italian court finds that [[Josephine Bakhita]] was never legally enslaved according to Italian, British, or Egyptian law and is a free woman.
|-
|1889 || {{flag|Ottoman Empire}} || The [[Kanunname of 1889]] prohibit the African slavery and slave trade in the Ottoman Empire.<ref>Erdem, Y. (1996). Slavery in the Ottoman Empire and Its Demise 1800-1909. Storbritannien: Palgrave Macmillan UK. 144</ref>
|-
|1890 || {{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}<br />{{flag|France}}<br />{{flagicon|Germany|empire}} [[German Empire|Germany]]<br />{{flag|Portugal|1830}}<br />{{flagicon|Congo Free State}} [[Congo Free State|Congo]]<br />{{flagicon|Kingdom of Italy}} [[Kingdom of Italy|Italy]]<br />{{flag|Spain|1785}}<br />{{flag|Netherlands}}<br />{{flag|Belgium}}<br />{{flag|Russia}}<br />{{flag|Austria-Hungary}}<br />{{Flagicon image|Union Jack of Sweden and Norway (1844-1905).svg}} [[Union between Sweden and Norway|Sweden-Norway]]<br />{{flag|Denmark}}<br />{{flag|United States|1890}}<br />{{flag|Ottoman Empire}}<br />{{Flagicon image|Flag of the Sultanate of Zanzibar.svg}} [[Sultanate of Zanzibar|Zanzibar]]
{{Flagicon image|Tricolour Flag of Iran (1886).svg}} [[Qajar dynasty|Persia]]
|[[Brussels Conference Act of 1890|Brussels Conference Act]] – a collection of anti-slavery measures to put an end to the slave trade on land and sea, especially in the [[Congo Basin]], the Ottoman Empire, and the [[East Africa]]n coast.
|-
|rowspan=2|1894 || {{flagicon|Korean Empire}} [[Joseon|Korea]] || Slavery abolished, but it survives in practice until 1930.<ref>{{cite book|author=Junius P. Rodriguez|title=The Historical Encyclopedia of World Slavery |url=https://archive.org/details/historicalencycl01rodr |url-access=registration|year=1997|publisher=ABC-CLIO|page=xxiii|isbn=9780874368857 }}</ref>
|-
|{{flagicon|Denmark}} [[Iceland]] || [[Vistarband]] effectively abolished (but not de jure).
|-
|1895 || {{flagicon|Taiwan|japan}} [[Taiwan under Japanese rule|Taiwan]] || Taiwan is annexed by Japan, where slavery has been abolished.
|-
|rowspan=2|1895 || [[File:Flag of Muhammad Ali.svg|23px]] [[Khedivate of Egypt|Egypt]] || Slavery abolished.<ref>{{Cite web |url=http://treaties.fco.gov.uk/docs/fullnames/pdf/1895/TS0016%20(1895)%201895%2021%20NOV,%20CAIRO%3B%20CONVENTION%20BETWEEN%20GB%20AND%20EGYPT%20FOR%20THE%20SUPPRESSION%20OF%20SLAVERY%20AND%20THE%20SLAVE%20TRADE.pdf |title=Convention between Great Brittain and Egypt |access-date=6 March 2017 |archive-date=9 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170709170319/http://treaties.fco.gov.uk/docs/fullnames/pdf/1895/TS0016%20(1895)%201895%2021%20NOV,%20CAIRO%3B%20CONVENTION%20BETWEEN%20GB%20AND%20EGYPT%20FOR%20THE%20SUPPRESSION%20OF%20SLAVERY%20AND%20THE%20SLAVE%20TRADE.pdf |url-status=dead }}</ref>
|-
| {{flag|Kingdom of Italy|name=Italian Somaliland}} || First slaves freed<ref>{{Cite web|url=http://www.hartfordinfo.org/issues/wsd/immigrants/somali_bantu.pdf|title=The Somali Bantu Their History and Culture}}</ref>
|-
|1896 ||{{Flagicon image|Flag of the Madagascar Protectorate (1885-1896).svg}} [[Malagasy Protectorate|Madagascar]]|| Slavery abolished.
|-
|rowspan="3"|1897 || [[File:Flag of Zanzibar Under British Rule.svg|23px]] [[Sultanate of Zanzibar|Zanzibar]] || Slavery abolished<ref>{{cite web|url=http://www7.nationalgeographic.com/ngm/data/2001/10/01/html/ft_20011001.6.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20051001033344/http://www7.nationalgeographic.com/ngm/data/2001/10/01/html/ft_20011001.6.html |url-status=dead |archive-date=1 October 2005 |title=Swahili Coast |work=National Geographic |date=2002-10-17 |access-date=2013-08-28}}</ref> except in the case of [[concubinage in Islam|concubines]] (abolished in 1909<ref>The End of Slavery in Africa. (1988). USA: University of Wisconsin Press. 23</ref>).
|-
|{{flagicon|Thailand|1855}} [[Siam]] || Slave trade abolished.<ref name="Baker">Baker, Chris; Pasuk Phongpaichit. ''A History of Thailand'', Cambridge: Cambridge University Press, 2006, p. 61.</ref>
|-
|{{flagicon|Ottoman Empire}} [[Bassora]] || Children of freedmen issued separate certificates of liberation to avoid enslavement and separation from their parents.{{citation needed|date=July 2018}}
|-
|1899 || {{flagicon|France|variant=1794}} [[Ndzuwani]]|| Slavery abolished.
|}
==1900–1949==
{| class=wikitable
|-
! Date
! Jurisdiction
! Description
|-
|1900 || {{flagicon|USA}} [[Guam]] || Slavery abolished 22 February 1900, by proclamation of Richard P. Leary.<ref>{{cite journal|title=Affairs in America|journal=CyclopeReview of Current History|date=1901|volume=10: 1900|publisher=Current History Co|page=54|url=https://books.google.com/books?id=ZU4DAAAAYAAJ&pg=PA54}}</ref>
|-
|1901 || {{flag|Delaware}} || Thirteenth Amendment ratified.
|-
|1902 || {{flagicon image|Reichskolonialflagge.svg}} [[German Cameroon|Cameroon]] || Gradual abolition of slavery.<ref>{{Cite web|url=https://www.cecult.ifch.unicamp.br/pf-cecult/public-files/projetos/9585/eckert._slavery_in_colonial_cameroon_1998.pdf|title=Slavery in Colonial Cameroon, 1880s to 1930s}}</ref>
|-
|1903 || {{flag|French Sudan}} || "[[Slavery in Mali#French control|Slave]]" no longer used as an administrative category.
|-
|rowspan=2|1904 || {{flag|United Kingdom}}<br />{{flag|Germany|empire}}<br />{{flag|Denmark}}<br />{{flag|Spain|1785}}<br />{{flag|France}}<br />{{flagicon|Kingdom of Italy}} [[Kingdom of Italy|Italy]]<br />{{flag|Netherlands}}<br />{{flag|Portugal|1830}}<br />{{flag|Russia}} || [[International Agreement for the suppression of the White Slave Traffic]] signed in Paris. Only France, the Netherlands and Russia extend the treaty to the whole extent of their colonial empires with immediate effect, and Italy extends it to [[Eritrea]] but not to [[Italian Somaliland]].<ref>{{cite web|url=http://hrlibrary.umn.edu/instree/whiteslavetraffic1904.html|title=University of Minnesota Human Rights Library|website=hrlibrary.umn.edu|access-date=21 March 2018}}</ref>
|-
| {{flagicon image|Flag_of_Kenya_(1895–1921).svg}} [[British East Africa]] || Slavery abolished.<ref name=afr>{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/283055675|title=SLAVERY AND THE SLAVE TRADE IN EASTERN AFRICA|website=ResearchGate}}</ref>
|-
|1905 || {{flag|French West Africa}} || [[Slavery in Mali#French control|Slavery formally abolished]]. Though up to one million slaves gain their freedom, slavery continues to exist in practice for decades afterward.
|-
|rowspan="2"|1906 || {{flag|Qing Dynasty|name=China}}|| Slavery abolished beginning on 31 January 1910. Adult slaves are converted into hired laborers and the minors freed upon reaching age 25.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |title=Historical survey > Ways of ending slavery |encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=2013-08-28}}</ref>
|-
| {{flag|Barotseland}} || Slavery abolished.<ref>{{Cite thesis|url=https://kar.kent.ac.uk/48707/|title=The ends of slavery in Barotseland, Western Zambia (c.1800–1925)|first=Jack|last=Hogan|date=26 August 2014|publisher=University of Kent|type=phd|via=kar.kent.ac.uk}}</ref>
|-
|rowspan="2"|1908 || {{flag|Ottoman Empire}} || The [[Young Turk Revolution]] eradicates the open trade of Zanj and Circassian women from [[Constantinople]].<ref>Levy, Reuben (1957). The Social Structure of Islam. UK: Cambridge University Press.</ref>
|-
| {{flag|Congo Free State}} ||[[Belgium]] annexes the [[Congo Free State]], ending the practice of slavery there.
|-
|1912 || {{flagicon|Thailand|1855}} [[Siam]] || Slavery abolished.<ref name="Baker"/>
|-
|1915 || {{flagicon|Malaysia|1895}} [[British Malaya]] || Slavery abolished.<ref name=dat>{{Cite web|url=http://www.americanabolitionists.com/international-abolition-and-anti-slavery-timeline.html|title=International Abolition and Anti-Slavery Timeline American Abolitionists and Antislavery Activists|website=americanabolitionists.com}}</ref>
|-
|1917 ||{{Flag|British Raj}}|| Indian indenture system abolished.<ref>{{cite news|title=The legacy of Indian migration to European colonies|url=https://www.economist.com/news/international/21727896-century-after-india-ended-system-indentured-labour-its-diaspora-building|access-date=2 September 2017|newspaper=[[The Economist]]|date=2 September 2017}}</ref>
|-
|1918 ||{{Flag|United States}}|| Supreme Court rules in ''[[Arver v. United States]]'' that the 13th Amendment prohibition against involuntary servitude does not apply to conscription. The government can constitutionally force people to serve in the military against their will.
|-
|1919 || {{Flag|Tanganyika}} || Slavery abolished.<ref name = afr/>
|-
|1922 || {{flag|Morocco}} || [[Slavery in Morocco|Slave trade abolished]], slave holding remained legal.<ref name="Goodman, R. David 2012">Goodman, R. David. 2012. "Demystifying 'Islamic Slavery': Using Legal Practices to Reconstruct the End of Slavery in Fes, Morocco." History in Africa 39: 143–74.</ref>
|-
|rowspan="3"|1923 || {{flag|Afghanistan|1919}} || [[Slavery in Afghanistan|Slavery abolished]].<ref>{{cite web|url=http://www.afghangovernment.com/Constitution1923.htm |title=Afghan Constitution: 1923 |publisher=Afghangovernment.com |access-date=2013-08-28}}</ref>
|-
|{{flag|Florida}} || Convict lease abolished after the death of [[Martin Tabert]], who was whipped for being too ill to work.{{Citation needed|date=June 2020}}
|-
|{{Flag|British Hong Kong|1876|name=Hong Kong}}|| Slavery of [[Mui tsai]] abolished.
|-
|rowspan="4"|1924 || {{flagicon|Kingdom of Iraq}} [[Kingdom of Iraq|Iraq]] || [[Slavery in Iraq|Slavery abolished]].<ref>Human Trafficking: Exploring the International Nature, Concerns, and Complexities. (2012). Storbritannien: Taylor & Francis. p. 21</ref>
|-
|{{flagicon image|Flag of Anglo-Egyptian Sudan.svg}} [[Anglo-Egyptian Sudan]] || Slavery abolished<ref>{{Cite web|url=https://2001-2009.state.gov/p/af/rls/rpt/2002/10445.htm|title=Slavery, Abduction and Forced Servitude in Sudan|first=Bureau of Public Affairs|last=Department of State. The Office of Electronic Information|website=2001-2009.state.gov}}</ref>
|-
|{{flag|League of Nations}} || [[Temporary Slavery Commission]] appointed.
|-
|{{flag|Turkey}} || [[Slavery in Turkey|Slavery abolished]]<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=MnysBwAAQBAJ&q=slavery+turkey+1924&pg=PT1329 |title=Encyclopedia of Emancipation and Abolition in the Transatlantic World
|date= 26 March 2015|isbn=9781317471790
|access-date=2019-05-17|last1=Rodriguez
|first1=Junius P.
|publisher=Routledge
}}</ref>
|-
| rowspan="4" |1926 || {{flag|Nepal|old}} || [[Slavery in Nepal|Slavery abolished]].<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1926/08/30/archives/slavery-in-nepal-is-finally-abolished-more-than-55000-are-freed.html|title=Slavery in Nepal Is Finally Abolished; More Than 55,000 Are Freed From Bondage|first=Special Cable to THE NEW YORK|last=TIMES|newspaper=The New York Times|date=30 August 1926}}</ref>
|-
|{{flag|League of Nations}} || [[1926 Slavery Convention|Convention to Suppress the Slave Trade and Slavery]].
|-
| {{flagicon|United Kingdom}} [[British Burma]] || Slavery abolished.<ref name=dat/>
|-
|{{Flag|United Kingdom}}
|[[Law of Property Act 1925]].
|-
|rowspan="2"|1927 || {{flag|Spain|1785}} || [[1926 Slavery Convention]] ratified.
|-
|{{flag|United Kingdom}}<br />{{flagicon|Nejd}} [[Kingdom of Nejd and Hejaz|Nejd]]<br />{{Flag|Kingdom of Hejaz|1920|name=Hejaz}}||[[Treaty of Jeddah (1927)]] abolishing the slave trade.
|-
|rowspan="2"|1928 ||{{Flagicon image|Flag of Sierra Leone 1916-1961.gif}} [[Sierra Leone]]|| Abolition of domestic slavery practised by local African elites.<ref>{{cite web|author=The Committee Office, House of Commons |url=https://publications.parliament.uk/pa/cm200506/cmselect/cmintdev/923/923m21.htm |title=House of Commons – International Development – Memoranda |publisher=Publications.parliament.uk |date=2006-03-06 |access-date=2013-08-28}}</ref> Although established as a place for freed slaves, a study found practices of domestic slavery still widespread in rural areas in the 1970s.{{citation needed|date=August 2016}}
|-
|{{flag|Alabama}} || Convict lease abolished, the last state in the Union to do so.
|-
|1929 ||{{Flag|Persia|1910}}|| [[Slavery in Iran|Slavery abolished]] and criminalized.<ref>
{{cite court
|litigants =Law for prohibition of slave trade and liberation of slaves at the point of entry
|vol =1
|reporter = Iranian National Parliament
|opinion =7
|pinpoint = Page 156
|date =1929
|url= http://rc.majlis.ir/fa/law/show/91872}}
</ref>
|-
| rowspan="3" |1930 || rowspan="3" | {{flag|League of Nations}} || [[Forced Labour Convention]].
|-
|Forced Labour (Indirect Compulsion) Recommendation
|-
|Forced Labour (Regulation) Recommendation
|-
|1932 || {{flag|League of Nations}} || [[Committee of Experts on Slavery]] appointed.
|-
|1934 || {{flag|League of Nations}} || [[Advisory Committee of Experts on Slavery]] appointed.
|-
|1935 || {{flagicon|Ethiopian Empire}} [[Ethiopian Empire|Ethiopia]] || The invading Italian General [[Emilio De Bono]] claims to have abolished slavery in the [[Ethiopian Empire]].<ref>Barker, A. J., ''The Rape of Ethiopia 1936'', p. 36</ref>
|-
|1936
|{{flag|League of Nations}}
|Elimination of Recruiting Recommendation
|-
|rowspan=2|1936 || {{Flagicon image|Flag of the Northern Nigeria Protectorate (1900–1914).svg}} [[Northern Nigeria]] || Slavery abolished.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/worldservice/africa/features/storyofafrica/9chapter8.shtml |title=The End of Slavery |publisher=BBC |access-date=2013-08-28}}</ref>
|-
| {{flagicon|United Kingdom}} [[Bechuanaland Protectorate|Bechuanaland]] || Slavery abolished.<ref>{{Cite journal|url=https://doi.org/10.1080/03057077608707953|title=Slaves or workers? Relations between Bushmen, Tswana, and Boers in the Kalahari|first=Margo|last=Russell|date=1 April 1976|journal=Journal of Southern African Studies|volume=2|issue=2|pages=178–197|via=Taylor and Francis+NEJM|doi=10.1080/03057077608707953|url-access=subscription}}</ref>
|-
|1937 || {{flagicon image|Flag of Bahrain (1932–1972).svg}} [[Bahrain]] || [[Slavery in Bahrain|Slavery abolished]].<ref name=key>{{cite web |url=http://memorial.nantes.fr/en/key-dates-in-the-chronology-of-abolitions/ |title=Key dates in chronology of abolitions|access-date=3 May 2019 }}</ref>
|-
|1937
|{{flag|League of Nations}}
|Public Works (International Co-operation) Recommendation
|-
|1941 || {{flag|United States|1912}} || [[Franklin D. Roosevelt]] signs Circular 3591 abolishing all forms of [[convict leasing]].
|-
|rowspan=2|1945 ||{{Flagicon image|Merchant Flag of Germany (1946-1949).svg}} [[Occupied Germany]]|| Millions of [[forced labourers]] and slaves are freed after the fall of the [[Third Reich]]; see [[forced labour under German rule during World War II]].
|-
| {{flag|Japanese Empire}} || Millions of [[forced labourers]] and [[Comfort women|sex slaves]] are freed after the defeat of the [[Japanese Empire]]; see [[comfort women]], ''[[rōmusha]]'', [[East Asia Development Board]].
|-
|rowspan="2"|1946 ||{{Flagicon image|Merchant Flag of Germany (1946-1949).svg}} [[Occupied Germany]]||[[Fritz Sauckel]], [[Nazi]] official responsible for procuring forced labor in occupied Europe during [[World War II]], is [[Nuremberg Trial|convicted]] of [[crimes against humanity]] and hanged.<ref>{{cite web|url=http://avalon.law.yale.edu/imt/05-28-46.asp#sauckel|title=The trial of German major war criminals : proceedings of the International Military Tribunal sitting at Nuremberg Germany|website=avalon.law.yale.edu|access-date=21 March 2018}}</ref>
|-
| {{flag|French Sudan}} || Beginning of large slave defections encouraged by the [[French Fourth Republic]] and the [[Sudanese Union – African Democratic Rally]] party.
|-
|1948 || {{flag|United Nations}} || Article 4 of the [[Universal Declaration of Human Rights]] declares slavery contrary to human rights.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/Overview/rights.html |title=Universal Declaration of Human Rights |date=10 December 1948 |access-date=13 December 2007 |publisher=United Nations|quote=Adopted and proclaimed by [[United Nations General Assembly Resolution|General Assembly resolution]] 217 A (III) of 10 December 1948 ... Article 4. No one shall be held in slavery or servitude; slavery and the slave trade shall be prohibited in all their forms. }}
</ref>
|-
|1949 || {{flag|Kuwait|1940}}|| [[Slavery in Kuwait|Slavery abolished]].<ref name=key/>
|}
==1950–1999==
{| class=wikitable
|-
! Date
! Jurisdiction
! Description
|-
|1950 || {{flag|United Nations}} || [[Ad Hoc Committee on Slavery]].
|-
|1952 || {{flag|Qatar|1949}} || [[Slavery in Qatar|Slavery abolished]].<ref name="1962abolition">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/slavery_1.shtml|title=BBC – Religions – Islam: Slavery in Islam|publisher=BBC|access-date=21 March 2018}}</ref><ref>{{Cite book |last=Hay |first=Rupert |url=https://www.agda.ae/en/catalogue/tna/fo/371/98464/n/7 |title=FO 371/98464: Abolition of slavery in Qatar; Saudi Arabia's request for return of runaway slaves; Sultan of Oman's protest over Buraimi slave trade; no formal abolition of slavery in Trucial States. Code EA file 2181 |year=1952 |location=Bahrain |pages=7 |chapter=(Draft) Ala'n on Slavery |quote=And whereas it is our intention to ensure an equitable social system of life to all our subjects, We, Ali bin Abdullah bin Jasim al Thani, Ruler of Qatar hereby proclaim that – 1. Slavery shall be abolished in all territories under our jurisdiction as from the 10th day of April, 1952 |author-link=Rupert Hay |access-date=27 May 2025 |archive-date=7 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241107134735/https://www.agda.ae/en/catalogue/tna/fo/371/98464/n/7 |url-status=dead }}</ref>
|-
|1953 || {{flag|Australia}}<br />{{flag|Canada|1921}}<br />{{flag|Liberia}}<br />{{flag|New Zealand}}<br />{{flag|South Africa|1928}}<br />{{flag|Switzerland}}<br />{{flag|United Kingdom}} || rowspan="3" | [[1926 Slavery Convention]] ratified.
|-
|1954 || {{flag|Afghanistan|1930}}<br />{{flag|Austria}}<br />{{flag|Cuba}}<br />{{flag|Denmark}}<br />{{flag|Egypt|1922}}<br />{{flag|Finland}}<br />{{flag|India}}<br />{{flag|Italy}}<br />{{flag|Mexico}}<br />{{flag|Monaco}}<br />{{flag|Sweden}}<br />{{flag|Syria|1932}}
|-
|1955 || {{flag|Ecuador}}<br />{{flagicon|Kingdom of Greece}} [[Greece]]<br />{{flagicon|Kingdom of Iraq}} [[Iraq]]<br />{{flag|Israel}}<br />{{flag|Netherlands}}<br />{{flag|Pakistan}}<br />{{flag|Philippines|1936}}<br />{{flag|Republic of China|name=Republic of China (Taiwan)}}<br />{{flag|Turkey}}
|-
|rowspan="2"|1956 || {{flag|United Nations}} || [[Supplementary Convention on the Abolition of Slavery]].
|-
|{{flagicon|Byelorussian SSR}} [[Byelorussian Soviet Socialist Republic|Byelorussia]]<ref>The [[Byelorussian SSR]] and the [[USSR]] had separate representation at the [[UN]].</ref><br />{{flag|Soviet Union}}<br />{{flagicon|United States|1912}} [[United States]]<br />{{flag|South Vietnam}} || [[1926 Slavery Convention]] ratified.
|-
|rowspan="2"|1957 || {{flag|United Nations}} || The [[Abolition of Forced Labour Convention]] eliminates some exceptions admitted in the 1930 Forced Labour Convention.
|-
|{{flag|Albania|1946}}<br />{{flag|Libya}}<br />{{flag|Burma|1948}}<br />{{flag|Norway}}<br />{{flag|Romania|1952}}<br />{{flag|Sudan|1956}} || [[1926 Slavery Convention]] ratified.
|-
|rowspan="2"|1958 || {{flag|Bhutan}} || Slavery abolished.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-36041907|title = Bhutan: Things you may not have known about the country|publisher = BBC News|date = 14 April 2016}}</ref>
|-
|{{flag|Hungary}}<br />{{flag|Ceylon|1951}} || rowspan="2" | [[1926 Slavery Convention]] ratified.
|-
|1959 || {{flag|Jordan}}<br />{{flag|Morocco}}<br />{{flagicon|Ukrainian SSR}} [[Ukrainian SSR|Ukraine]]<ref>The [[Ukrainian SSR]] and the [[USSR]] had separate representation at the [[UN]].</ref>
|-
|rowspan="2"|1960 || {{flag|Niger}} || Slavery abolished.<ref name=NigerSlavery>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2008/oct/27/humanrights1 |title=Niger slavery: Background |last1= Anti-Slavery International|date= 28 October 2008|website= [[The Guardian]]|access-date=7 October 2014}}</ref>
|-
|{{flag|Mali|1959}} || First president [[Modibo Keita]] makes the effective abolition of slavery a prominent goal of the government. However, his efforts are largely abandoned during the dictatorship of [[Moussa Traoré]] (1968–1991).
|-
|1961 || {{flag|Nigeria}} || [[1926 Slavery Convention]] ratified.
|-
|1961 || {{flag|Morocco}} || Slavery abolished under Moroccan Constitution, although domestic slave practices continued.<ref name="Goodman, R. David 2012"/>
|-
|rowspan="3"|1962 || {{flag|Saudi Arabia|1938}} || rowspan="2" | [[Slavery in Saudi Arabia|Slavery abolished]].<ref name="1962abolition"/>
|-
|{{flag|North Yemen}}
|-
|{{flag|Belgium}}<br />{{flag|Sierra Leone}}<br />{{flagcountry|Tanganyika (1961–1964)}} || rowspan="2" | [[1926 Slavery Convention]] ratified.
|-
|1963 || {{flag|Algeria}}<br />{{flag|France}}<br />{{flag|Guinea}}<br />{{flag|Kuwait}}<br />{{flag|Nepal}}
|-
|rowspan="2"|1964 || {{flag|Trucial States}} ||Slavery abolished.{{Efn|Except [[Emirate of Abu Dhabi|Abu Dhabi]], the rest of [[Slavery in the Trucial States|the Trucial States]] officially abolished slavery by a joint declaration in 1956. Abu Dhabi officially abolished it in 1963.<ref>{{cite book |last1=T. F. |first1=Brenchley |author1-link=Frank Brenchley |title=FO 371/179785: Slavery in the Persian Gulf |date=27 May 1965 |page=8 |url=https://www.agda.ae/en/catalogue/tna/fo/371/179785/n/8 |access-date=4 July 2022 |chapter=The Trucial States |archive-date=4 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220704065225/https://www.agda.ae/en/catalogue/tna/fo/371/179785/n/8 |url-status=dead }}</ref>}}
|-
|{{flag|Jamaica}}<br />{{flag|Madagascar}}<br />{{flag|Niger}}<br />{{flag|Uganda}} || rowspan="3" | [[1926 Slavery Convention]] ratified.
|-
|1965 || {{flag|Malawi}}
|-
|1966 || {{flag|Brazil|1960}}<br />{{flag|Malta}}<br />{{flag|Trinidad and Tobago}}<br />{{flag|Tunisia}}
|-
| rowspan="2" |1966 || rowspan="2" | {{flag|United Nations}} || [[International Covenant on Civil and Political Rights]].
|-
|[[First Optional Protocol to the International Covenant on Civil and Political Rights]].
|-
|1967 || {{flag|South Yemen}} || [[Slavery in Yemen|Slavery abolished]].<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zZk9Y-HTQzcC&q=1967+South+Yemen+slavery&pg=PA352 |title=Slavery in the Twentieth Century: The Evolution of a Global Problem |isbn=9780759103405 |access-date=2019-05-17|last1=Miers |first1=Suzanne |year=2003 |publisher=Rowman Altamira }}</ref>
|-
|1968 || {{flag|Mongolia|1945}} || rowspan="2" | [[1926 Slavery Convention]] ratified.
|-
|1969 || {{flagicon|Ethiopian Empire}} [[Empire of Ethiopia|Ethiopia]]<br />{{flag|Mauritius}}
|-
|1970 || {{flag|Oman|1970}} || [[Slavery in Oman|Slavery abolished]].<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zZk9Y-HTQzcC&q=oman+slavery+1970&pg=PA347|title=Slavery in the Twentieth Century: The Evolution of a Global Problem|first=Suzanne|last=Miers|date=21 March 2018|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759103405|access-date=21 March 2018|via=Google Books}}</ref>
|-
|1972 || {{flag|Fiji}} || rowspan="4" | [[1926 Slavery Convention]] ratified.
|-
|1973 || {{flag|West Germany}}<br />{{flag|Mali}}<br />{{flag|Saudi Arabia}}<br />{{flag|Zambia}}
|-
|1974 || {{flag|Lesotho|1966}}
|-
|rowspan=2|1976 || {{flag|Bahamas}}<br />{{flag|Barbados}}
|-
| {{flag|Kentucky}} || Thirteenth Amendment ratified.
|-
|rowspan="2"|1981 || {{flag|Mauritania|1959}} || [[Slavery in Mauritania|Slavery abolished]],<ref>[http://asiapacific.amnesty.org/library/Index/ENGAFR380032002?open&of=ENG-MRT Slavery in Mauritania] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20100323120431/http://asiapacific.amnesty.org/library/Index/ENGAFR380032002?open&of=ENG-MRT |date=23 March 2010 }}</ref><ref>{{cite book|title = Disposable People|isbn = 0520243846|last1 = Bales|first1 = Kevin|year = 2004| publisher=University of California Press |url-access = registration|url = https://archive.org/details/disposablepeople0000bale}}</ref> though the ban was not enforced and many people continued to be held as slaves.<ref>{{cite news | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6938032.stm | publisher=BBC News | title=Mauritanian MPs pass slavery law | date=9 August 2007 | access-date=8 January 2011 | archive-date=6 January 2010 | archive-url=https://archive.today/20100106014658/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6938032.stm | url-status=live }}</ref>
|-
|{{flag|Saint Vincent and the Grenadines|1979}}<br />{{flag|Solomon Islands}} || rowspan="12" | [[1926 Slavery Convention]] ratified.
|-
|1982 || {{flag|Papua New Guinea}}
|-
|1983 || {{flag|Bolivia}}<br />{{flag|Guatemala}}
|-
|1984 || {{flag|Cameroon}}
|-
|1985 || {{flag|Bangladesh}}
|-
|1986 || {{flag|Cyprus|1960}}<br />{{flag|Mauritania|1959}}<br />{{flag|Nicaragua}}
|-
|1987 || {{flag|North Yemen}}
|-
|1990 || {{flag|Bahrain|1972}}<br />{{flag|Saint Lucia}}
|-
|1992 || {{flag|Croatia}}
|-
|1993 || {{flag|Bosnia and Herzegovina|1992}}
|-
|1994 || {{flag|Dominica}}
|-
|rowspan=2|1995 || {{flag|Chile}}
|-
| {{Flag|Mississippi|2001}} || The [[Mississippi Legislature]] unanimously votes to ratify the [[Thirteenth Amendment to the United States Constitution]] after a clerk discovers it never had. It is the last eligible state in the union to do so. However, state officials fail to send the required documentation to the state register.<ref name="calendar.eji.org">{{Cite web|url=https://calendar.eji.org/racial-injustice/mar/16|title=Mar. 16, 1995 | Mississippi Ratifies Abolition of Slavery, 130 Years After its Adoption|website=calendar.eji.org}}</ref>
|-
|1996 || {{flag|Azerbaijan}} || [[1926 Slavery Convention]] ratified.
|-
|1997 || {{flag|Kyrgyzstan}}<br />{{flag|Turkmenistan}} || [[1926 Slavery Convention]] ratified.
|-
| rowspan="2" |1998 || {{flag|Ghana}} || Forced [[ritual servitude]] of girls in [[Ewe people|Ewe]] shrines banned.
|-
|{{flag|United Nations}}
|[[Rome Statute]]
|}
== 2000–zaŋ kana zuŋɔ ==
{| class=wikitable
|-
! Date
! Jurisdiction
! Description
|-
|2001 || {{flagicon|Serbia and Montenegro}} [[Federal Republic of Yugoslavia|Yugoslavia]]<br />{{flag|Uruguay}} || [[1926 Slavery Convention]] ratified.
|-
|2003 || {{flag|Niger}} || Slavery criminalized.<ref name=NigerSlavery/>
|-
|rowspan="2"|2006 || {{flag|Montenegro}} || [[1926 Slavery Convention]] ratified.
|-
|{{flag|Mali}} || ''Temedt'', an organization against slavery and the discrimination of former slaves, is founded in [[Essakane]].
|-
|rowspan="2"|2007 || {{flag|Mauritania|1959}} || Slavery criminalized.<ref>[http://www.cnn.com/interactive/2012/03/world/mauritania.slaverys.last.stronghold/index.html Slavery's last stronghold]. CNN.com (16 March 2012). Retrieved 20 March 2012.</ref>
|-
|{{flag|Paraguay}} || rowspan="2" | [[1926 Slavery Convention]] ratified.
|-
|2008 || {{flag|Kazakhstan}}
|-
|2009 || {{flag|United Kingdom}} || Section 71 of the [[Coroners and Justice Act 2009]].<ref>{{Cite web|url=http://www.legislation.gov.uk/ukpga/2009/25/section/71|title=Coroners and Justice Act 2009}}</ref>
|-
|2010 || {{flag|Sahrawi Arab Democratic Republic}} || Slavery criminalized.<ref>{{Cite web|url=https://www.hrw.org/sites/default/files/reports/algeria1014web.pdf|title=Human rights in Tindouf refugee camp}}</ref>
|-
|2013 || {{flag|Mississippi|2001}} || Ratification of the Thirteenth Amendment legally recorded.<ref name="calendar.eji.org"/>
|-
| rowspan="2" |2014
| rowspan="2" |{{flag|United Nations}}
|Protocol of 2014 to the Forced Labour Convention
|-
|Forced Labour (Supplementary Measures) Recommendation
|-
|2015 || {{flag|United Kingdom}} || [[Modern Slavery Act 2015]].<ref>{{Cite web|url=http://www.legislation.gov.uk/ukpga/2015/30/contents/enacted?view=plain|title=Modern Slavery Act 2015}}</ref>
|-
|rowspan=2|2017 ||[[Navajo Nation]]|| Criminalization of [[human trafficking]].<ref>{{cite web|url=https://indiancountrymedianetwork.com/news/politics/navajo-sign-law-criminalizing-human-trafficking/?mqsc=ED3903095|title=Navajo Sign Law Criminalizing Human Trafficking – Indian Country Media Network|website=indiancountrymedianetwork.com|access-date=21 March 2018}}</ref>
|-
|{{flag|Chad}} || Slavery criminalized.<ref>{{Cite web|url=https://www.refworld.org/docid/5b3e0b7aa.html|title=Refworld | 2018 Trafficking in Persons Report – Chad|first=United Nations High Commissioner for|last=Refugees|website=Refworld}}</ref>
|-
|2018 || {{flag|Colorado}} || Prison exception removed from Colorado's constitutional ban on slavery.<ref>{{cite web|url=https://www.msn.com/en-us/news/crime/colorado-abolishes-prison-slavery-in-huge-win-for-prisoners-rights/ar-BBPsem4?ocid=spartanntp|title=Colorado Abolishes Prison Slavery in Huge Win for Prisoners Rights|work=Microsoft News|date=7 November 2018}}</ref>
|-
|2019 || {{flag|Iraq}} <br />{{Flag|Syria}}|| Defeat and ''[[debellatio]]'' of the [[Islamic State of Iraq and the Levant]] leads to the freeing of thousands of slaves, including [[Sexual violence in the Iraqi insurgency|Yazidi and Christian sex slaves]].<ref>{{Cite web|url=https://www.voanews.com/a/middle-east_life-under-islamic-state-child-slaves/6179266.html|title=Life Under Islamic State: Child Slaves|website=Voice of America|date=12 November 2019 }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/07/27/world/middleeast/isis-yazidi-women-rape-iraq-mosul-slavery.html|title=Freed From ISIS, Yazidi Women Return in 'Severe Shock'|first=Rukmini|last=Callimachi|newspaper=The New York Times|date=27 July 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.newstatesman.com/world/middle-east/2019/06/five-years-slave-islamic-state|title=Five years a slave of Islamic State|website=newstatesman.com}}</ref>
|-
|2020 || {{flag|Utah|2020}} <br />{{flag|Nebraska}}|| Prison exception removed from both states' constitutional ban on slavery.<ref>{{cite news|url=https://www.abc4.com/news/election/utahns-vote-to-remove-slavery-as-a-punishment-for-a-crime-from-constitution/|title=Utahns vote to remove slavery as a punishment for a crime from constitution|date=3 November 2020|access-date=12 November 2020|first=Josh|last=Rose|publisher=ABC4|archive-date=2 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210302142458/https://www.abc4.com/news/election/utahns-vote-to-remove-slavery-as-a-punishment-for-a-crime-from-constitution/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.3newsnow.com/news/election-2020/nebraska-votes-to-remove-slavery-language-from-state-constitution|title=Nebraska votes to remove slavery language from state constitution|date=4 November 2020|access-date=12 November 2020|first=Ruta|last=Ulcinaite|publisher=News Now Omaha}}</ref>
|-
|2022
|{{flag|Alabama}}<br/>{{flag|Oregon}}<br/>{{flag|Tennessee}}<br/>{{flag|Vermont}}
|Prison exception removed from the states' constitutional ban on slavery.<ref>{{Cite news |date=2022-11-10 |title=Four states voted to abolish slavery, but not Louisiana. Here's why |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-63578133 |access-date=2022-11-24}}</ref>
|-
|Present || Worldwide || Although slavery is now abolished ''[[de jure]]'' in all countries,<ref>{{cite book|author=Kevin Bales|title=New Slavery: A Reference Handbook|url=https://books.google.com/books?id=8Cw6EsO59aYC&pg=PA4|year=2004|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-85109-815-6|page=4}}</ref><ref>{{cite book|author1=Shelley K. White|author2=Jonathan M. White|author3=Kathleen Odell Korgen|title=Sociologists in Action on Inequalities: Race, Class, Gender, and Sexuality|url=https://books.google.com/books?id=GsruAwAAQBAJ&pg=PA43|date=27 May 2014|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1-4833-1147-0|page=43}}</ref> ''de facto'' [[contemporary slavery|practices akin to it]] continue today in many places throughout the world,<ref>{{cite web |url= https://www.nbcnews.com/news/other/30-million-people-still-live-slavery-human-rights-group-says-f8C11409499|title= 30 million people still live in slavery, human rights group says|last1= Smith|first1= Alexander|date= 17 October 2013|publisher= [[NBC News]]|access-date=7 October 2014}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.theguardian.com/global-development/2013/apr/03/modern-day-slavery-explainer|title= Modern-day slavery: an explainer|last1= Kelly|first1= Annie|date= 3 April 2013|website= The Guardian|access-date=7 October 2014}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/ethics/slavery/modern/modern_1.shtml |title= Ethics – Slavery: Modern Slavery |publisher=BBC |access-date=7 October 2014}}</ref><ref>{{cite news |url= https://www.nytimes.com/2014/01/06/opinion/qatars-showcase-of-shame.html|title= Qatar's Showcase of Shame|last1= Aziz|first1= Omer|last2= Hussain|first2= Murtaza|date= 5 January 2014|website= The New York Times|access-date=7 October 2014}}</ref> almost exclusively in [[Asia]] and [[Africa]].{{citation needed|date=February 2025}}
|}
==See also==
{{portal|History}}
*[[Abolitionism]]
*[[History of slavery]]
*[[List of abolitionist forerunners]] (by Thomas Clarkson)
*[[Reparations for slavery]]
*[[Slave Trade Act]]s
*[[Sexual slavery]]
*[[Slavery at common law]]
*[[Slavery in modern Africa]]
*[[Slavery in the 21st century]]
*[[Timeline of the civil rights movement]]
==Noosi==
{{notelist}}
==References==
{{Reflist}}
==Further reading==
{{Main|Bibliography of slavery in the United States}}
* Campbell, Gwyn. ''The Structure of Slavery in Indian Ocean Africa and Asia'' (Frank Cass, 2004)
* Davis, David Brion. ''Inhuman Bondage: The Rise and Fall of Slavery in the New World'' (2008) excerpt
* Drescher, Seymour. ''Abolition: A History of Slavery and Antislavery'' (Cambridge University Press, 2009)
* Drescher, Seymour. ''Pathways from slavery: British and colonial mobilizations in global perspective'' (Routledge, 2018).
* Drescher, Seymour. "Civil Society and Paths to Abolition." ''Journal of Global Slavery'' 1.1 (2016): 44–71.
* Finkelman, Paul, and Joseph Miller, eds. ''Macmillan Encyclopedia of World Slavery'' (2 vol 1998)
* Finkelman, Paul, and [[Seymour Drescher]]. "The eternal problem of slavery in international law: Killing the vampire of human culture." ''[[Michigan State Law Review]]'' (2017): 755+ [https://digitalcommons.law.msu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1203&context=lr online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210124101519/https://digitalcommons.law.msu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1203&context=lr |date=24 January 2021 }}.
* Gordon, M. ''Slavery in the Arab World'' (1989)
* Grindal, Peter. ''Opposing the Slavers; The Royal Navy's Campaign against the Atlantic Slave Trade'' (L.B. Tauris 2016) {{ISBN|978-1-78831-286-8}}
* Hinks, Peter, and John McKivigan, eds. ''Encyclopedia of Antislavery and Abolition'' (2 vol. 2007) 795pp; {{ISBN|978-0-313-33142-8}}
* Lovejoy, Paul. ''Transformations in Slavery: A History of Slavery in Africa'' (Cambridge UP, 1983)
* Mathews, Nathaniel. "The 'Fused Horizon' of Abolitionism and Islam: Historicism, the Quran and the Global History of Abolition." ''Journal of global slavery'' 4.2 (2019): 226–265.
* Morgan, Kenneth. ''Slavery and the British Empire: From Africa to America'' (2008)
* Rodriguez, Junius P., ed. ''The Historical Encyclopedia of World Slavery'' (1997)
* Rodriguez, Junius P., ed. ''Encyclopedia of Emancipation and Abolition in the Transatlantic World'' (2007)
* Sinha, Manisha. "The Problem of Abolition in the Age of Capitalism The Problem of Slavery in the Age of Revolution, 1770–1823, by David Brion Davis." ''American Historical Review'' 124.1 (2019): 144–163.
==External links==
* [https://web.archive.org/web/20150303204014/http://royalnavalmuseum.org/visit_see_victory_cfexhibition_timepre1807.htm Timeline – What happened before 1807?] The Royal Naval Museum
* [https://web.archive.org/web/20130531004750/http://royalnavalmuseum.org/visit_see_victory_cfexhibition_timepost1807.htm Timeline – What happened after 1807?] The Royal Naval Museum
* [http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20100519193417/http://www.direct.gov.uk/en/slavery/DG_065902 Slavery and Abolition] [[The National Archives (United Kingdom)|The National Archives]]
* [http://www.americanabolitionists.com/timeline.html American Abolitionists and Antislavery Activists], comprehensive list of abolitionist and anti-slavery activists and organizations in the United States, including US and international anti-slavery timelines.
{{DEFAULTSORT:Slavery, Abolition of timeline}}
[[Category:Abolitionism]]
[[Category:History of slavery]]
[[Category:Society-related timelines|Abolition of slavery and serfdom]]
[[Pubu:Lahabaya Zaa]]
obxofjwd779mrinr5ltfshi2f2hgnde
Zoe Adjonyoh
0
32109
138502
115715
2026-05-31T23:02:47Z
InternetArchiveBot
118
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
138502
wikitext
text/x-wiki
'''Zoe Adjonyoh''' (doɣim 1977) nyela British sasabira ni kuku, ka nye ŋun su "Zoe's Ghana Kitchen", din nye di ka nyu sheei [[Ghana]] tingbani ni, <ref name="ES">Victoria Stewart, [https://www.standard.co.uk/lifestyle/foodanddrink/young-british-foodie-zoe-adjonyoh-founder-of-zoes-ghana-kitchen-8776812.html "Young British Foodie: Zoe Adjonyoh, founder of Zoe's Ghana Kitchen"], ''[[Evening Standard]]'', 21 August 2013.</ref> ka lahi nye yu sheli o ni zaŋ nti o duɣili buku sheli o ni sabi la.<ref>[https://aduna.com/blogs/aduna-world/zoes-ghana-kitchen-book "Debut Cookbook from Zoe's Ghana Kitchen: It's Ghana Be Tasty!"], ''Aduna's World'', May 2017.</ref>
== Taarihi ==
O nyela bini doɣi so tiŋ yuli booni [[Essex]], din be [[England]] tingbani ni yuuni 1977<ref name="galdem">Suchandrika Chakrabarti, [http://gal-dem.com/award-winning-chef-zoe-adjonyoh/ "From a self-fundraising MA student to award-winning chef, Zoe Adjonyoh knows being the first isn’t always easy"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240819155024/https://gal-dem.com/award-winning-chef-zoe-adjonyoh/ |date=2024-08-19 }}, ''gal-dem'', 4 July 2018.</ref> ka o ba daa nye Ghana nira ka o maa mii nye irish,<ref>[https://www.greatbritishchefs.com/contributors/zoe-adjonyoh "Zoe Adjonyoh"] at Great British Chefs.</ref> <ref>{{cite web|author=Noelle Carter|date=21 November 2022|title=The Beauty of Holiday Traditions From Around the Globe {{!}} Zoe Adjonyoh|url=https://www.shondaland.com/live/travel-food/a41982331/the-beauty-of-holiday-traditions-from-around-the-globe/|access-date=3 February 2023|website=Shondaland|archive-date=3 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203161702/https://www.shondaland.com/live/travel-food/a41982331/the-beauty-of-holiday-traditions-from-around-the-globe/|url-status=dead}}</ref> Adjonyoh daa nyela ŋun wuhi o maŋ o ba ya bindira duɣubu, ka daa pili daabilim din jendi bindira kohibu ka di yuli booni Zoe's Ghana Kitchen o yiŋ din be East London la, ka daliri nyemi o daa tuumi n pili simmoli kpam niŋbu saha sheli diema ni daa be o ya yuuni 2010 ka di daa kuli deei ʒii zaa di zuɣu ka o daa pa dii pili bindira daabilim maa.<ref>[http://brixtonpound.org/blog/tag/meet-the-trader/ "#BrixtonBonus – Meet the Winner: Zoe"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190819234314/http://brixtonpound.org/blog/tag/meet-the-trader/ |date=2019-08-19 }}, Brixton Pound, 22 April 2016.</ref><ref>[https://www.cbsnews.com/news/the-dish-zoe-adjonyoh/ "Bringing West Africa to the world: Ghanaian chef Zoe Adjonyoh's recipes"], CBS News, 9 June 2018.</ref><ref>Eleanor Langdale, [https://www.vice.com/en/article/zoe-adjonyoh-wants-you-to-step-inside-her-ghana-kitchen/ "Zoe Adjonyoh Wants You to Step Inside Her Ghana Kitchen"], ''Vice'', 3 May 2017.</ref> Di bahi bahnadi o daa pilla Ghana bindira kohibu ni o tooi nye laɣiri n tuɣi baŋsim bobu yaɣili din jendi sabbu " Creative Writing MA" Goldsmiths, University of London la,<ref>Stephen Hoare, [https://www.theguardian.com/education/2013/mar/05/postgraduate-students-earning-to-learn "Postgraduate students: earning to learn"], ''[[The Guardian]]'', 5 March 2013.</ref> o karimaba daa yeloo ni o yi niŋ zaɣa n niŋ o kohimma maa ni, di nyela binsheli din ni tooi soŋsi o sabbu tuun sheli din jendi o maŋ la. <ref name="galdem" /> O nyela ŋun kuli pili bindira dibu sheei ŋo London ya`ya yaɣa ni tiŋ sheŋa gba kamani [[Berlin]], ni [[New York]].<ref name="ES" /><ref>Korsha Wilson, [https://www.foodandwine.com/chefs/chef-zoe-adjonyoh-is-not-here-to-summarize-african-food-for-you "Chef Zoe Adjonyoh Is Not Here to Summarize African Food for You"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240702100550/https://www.foodandwine.com/chefs/chef-zoe-adjonyoh-is-not-here-to-summarize-african-food-for-you |date=2024-07-02 }}, ''Food and Wine'', 20 February 2020.</ref> o yeliya: ' Ghana kitchen niya nyemi ni di zaŋ niriba n doli bindira so sheli din yen tooi che ka bi lam bindiri sheŋa bini na ʒin di. n niya nyami ni n soŋ niriba lala ŋo polo."<ref>Lydia Winter, [https://foodism.co.uk/features/zoes-ghana-kitchen-zoe-adjonyoh-on-african-food-in-london/ "Zoe's Ghana Kitchen's Zoe Adjonyoh on African food in London"], ''Foodism'', 28 March 2017.</ref>
Ŋuni n sabi kundu sheli dini boli ''Zoe's Ghana Kitchen'' yuuni 2017,<ref>Susan Devaney, [https://www.stylist.co.uk/express-yourself/zoes-ghana-kitchen-brixton-recipes-slef-expression-creativity-ghana-ireland-interview/227936 "Zoe’s Ghana Kitchen: these West African recipes will reawaken your soul this autumn"], ''Stylist'', 20 September 2018.</ref> ka Ruby Tandoh daa yeli yeltoɣa zaŋkpa lala buku ŋo polo " ayi nyela a ni diri binsheli, din ŋuna adjonyoh buku zaŋ kpa duɣili yeltoɣa , ''Zoe's Ghana Kitchen'' , nyela binsheli di simdi ni a niŋ suhupielli ni sheli, a yi lihi o ni nye ninvuɣu so ni luɣu sheli o ni yina."<ref>Ruby Tandoh, [https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2017/apr/23/zoe-adjonyoh-ghana-kitchen-ruby-tandoh "Zoe Adjonyoh: ‘My only access to Ghana was the food{{'"}}], ''[[The Observer]]'', 23 April 2017.</ref>
== Zaŋkpa o polo ==
* ''Zoe's Ghana Kitchen'', [[Mitchell Beazley]], 2017, {{ISBN|978-1784721633}}
== Jaashehi ni Kpaŋmaŋ pina ==
Adjonyoh n daa di yuuni 2018 Culinary Iconoclast award.<ref name="galdem" /> Yuuni 2018 yaha bi daa piigo ni o leegi alikaali zaŋti Great Taste Awards, "the oscars of the food and drink world".<ref>Xanthe Clay, [https://www.telegraph.co.uk/food-and-drink/features/behind-scenes-great-taste-awards-oscars-food-drink-world/ "Behind the scenes of the Great Taste Awards, the Oscars of the food and drink world"], ''[[Daily Telegraph|The Telegraph]]'', 28 July 2019.</ref>
== Kundivihira ==
{{Reflist|30em}}
== External links ==
* [https://www.zoesghanakitchen.com/about Zoe's Ghana Kitchen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250602132925/https://www.zoesghanakitchen.com/about |date=2025-06-02 }} website.
* Zoe Adjonyoh, [https://www.independent.co.uk/life-style/food-and-drink/recipes/zoe-ghana-kitchen-recipes-how-to-make-jollof-fried-chicken-spinach-agushi-curry-ingredients-a7764716.html "Zoe's Ghana Kitchen Recipes: From Jollof Fried Chicken to Spinach Agushi Curry"], ''[[The Independent]]'', 2 June 2017.
* [http://www.oprah.com/food/zoe-adjonyoh-jollof-and-fried-chicken-recipes "This Young London Chef Wants You to Try] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250417062915/https://www.oprah.com/food/zoe-adjonyoh-jollof-and-fried-chicken-recipes |date=2025-04-17 }} {{sic|Ghanian|nolink=y}}<span> Food"</span>, [[Oprah.com]], July 2017.
* Daisy Meager, [https://www.lovefood.com/news/72834/zoe-adjonyoh-zoes-ghana-kitchen-interview "My life in food: Zoe Adjonyoh"] (interview), ''Love Food'', 9 April 2018.
* Bobbie Edsor, [https://www.asdagoodliving.co.uk/food/features/zoe-adjonyoh-interview "Zoe Adjonyoh on why we’re all loving African cuisine"]{{Dead link|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''ASDA Good Living'', 16 July 2018.
[[Pubu:Living people]]
lc1opgzfz2r6n09sigdtehsqpqru3pu
Accra senior high school
0
32675
138562
123534
2026-06-01T10:50:00Z
SIR SUCCESS (NAA JAHINFO)
544
/* Taarihi */
138562
wikitext
text/x-wiki
== Taarihi ==
'''Accra high school''' nyɛla shekuru kurili din be ACCRA mini EASTERN REGION Ghana.ŋun mɛ shikuru ŋɔ wuli nboo Di, Rev. James Thomas Roberts, Shikuru ŋɔ pilgu daa nyɛla bidebsi shikuru<ref>{{Cite journal|title=Attitudes of Senior High School Students in the Greater Accra District to Agriculture as a Vocation|url=https://doi.org/10.14445/22315381/ijett-v35p275|journal=International Journal of Engineering Trends and Technology|date=2016-05-25|issn=2231-5381|pages=370–378|volume=35|issue=8|doi=10.14445/22315381/ijett-v35p275|first=Stephen|last=Agyemang}}</ref><ref name="modernghana">{{cite news|title=Accra High School: 90 Years and still going|newspaper=Modern Ghana |url=http://www.modernghana.com/news/498687/1/accra-high-school-90-years-and-still-going.html|publisher=modernghana.com|accessdate=14 February 2014|date=2013-10-25}}</ref><ref>{{cite news|title=Accra High Secondary School tops tourism quiz|newspaper=Modern Ghana |url=http://www.modernghana.com/news/239549/1/accra-high-secondary-school-tops-tourism-quiz.html|publisher=modernghana.com|accessdate=14 February 2014}}</ref><ref name=ghanaschoolsnet>{{cite web|title=Accra High School|url=http://www.ghanaschoolsnet.com/group/accrahighschool|publisher=ghanaschoolsnet.com|accessdate=14 February 2014}}</ref><ref name=omgghana>{{cite web|title=Top 10 Senior High Schools In Accra|url=http://omgghana.com/top-10-senior-high-schools-accra/2/|publisher=omgghana.com|accessdate=14 February 2014}}</ref>
== Bi ni niŋ di beŋshali ==
1.Economics
2.Agric
3.Home Economics
4.Arts
5.Science
== Moto ==
Redimentes Opportunitatem
== Kundivihira ==
https://en.wikipedia.org/wiki/File:Accra_High_School_logo.jpg
87cymkfuu2308ly1jqkurexab3wyatv
The Blue Caftan
0
33062
138477
138266
2026-05-31T18:14:39Z
InternetArchiveBot
118
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
138477
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
'''The Blue Caftan (Arabic: أزرق القفطان, nyɛla bini yihi shɛli na France ka di nyɛ ''Le Bleu du caftan'')''' nyɛla yuuni 2022 Moroccan Laribaawa balli siini shɛli Maryam Touzani ni lɛhi shɛli zuɣu (direct) ka Touzani mi gbeni kpalanzuya ni Nabil Ayouch ka bi sabi li.
Siini ŋɔ nyɛla bini daa yihi shɛli na Un Certain Regard Section puuni yuuni 2022 Cannes Film Festival la ni,<ref>{{Cite web|last=Vivarelli|first=Nick|date=2022-05-17|title=Morocco’s Maryam Touzani Tackles Taboo Issues in the Arab World in ‘Blue Caftan’|url=https://variety.com/2022/film/news/maryam-touzani-blue-caftan-1235262222/|access-date=2026-05-30|website=Variety|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|last=Quinlan|first=Caitlin|date=2022-05-26|title=Un Certain Regard Title ‘The Blue Caftan’ – Making a Statement in Morocco with a LGBTQ Love Story|url=https://variety.com/2022/film/global/maryam-touzani-the-blue-caftan-1235278250/|access-date=2026-05-30|website=Variety|language=en-US}}</ref> ni ka di daa nyɛ din di FIPRESCI pini lala yaɣali maa. Moroccan Cinema tuma du ( Centre Cinèmatographique Morocain) daa piigi Blue Caftan ni di zani Morocco zaani yuuni 2023 Oscars International Feature Category, ni ka di daa nyɛ din zali yuli domishi din n daa nyɛ Moroccan tuuli siini shɛli bini piigi n ti lala yaɣali maa pini maa.<ref>{{Cite news|title=Le long métrage "Le bleu du caftan" de Maryam Touzani représentera le Maroc dans la présélection des Oscars 2023 (CCM) {{!}} MAP Express|language=fr-FR|work=MAP Express|url=https://www.mapexpress.ma/actualite/culture-et-medias/long-metrage-bleu-du-caftan-maryam-touzani-representera-maroc-preselection-oscars-2023-ccm/|access-date=2026-05-30}}</ref>
== Bɛ ni ŋmaali luɣi shɛli ==
Mina n daa nyɛ ani yan toogi so a yi kpɛri Caftan shitoɣa shɛli din daa bɛ Madina Salè, Morocco tigbani. Halim ŋundaa nyɛ o yidana n daa nyɛ di kpɛma (master artisan) tɛla tuma maa ni ka nyɛ ŋun daa ʒi du maa tiŋli o daa mali ban doli o n bohimda ka Youssef nyɛ bi bi zaa ni. Nachimba ayi ŋɔ zaa daa nyɛla ban doli Halim n bohinda, Blue Caftan. O mini o paɣa ŋɔ daa nyɛla ban mali yurilim mini nyaɣasim bi biɛhigu ni, amaa Mina daa nyɛla ŋun mi o yidana maa biɛhi shɛli din daa nyɛ n bori o dabitaba maa zuɣu o daa nyɛla ŋun za o nina n pa Youssef zuɣu. Di zaa yoli Halim daa bi chɛ o dabi taba bobu domishi o daa mali o ni niŋdili luɣushɛli.
Mina daa nyɛla ŋun gbaagi doro ka di kpɛm pam ka di zuɣu daa chɛ ka o bi lahi yiri tuma ni. Din daa kpalim bi ko maa l, Youssef daa nyɛla ŋun yɛli Halim o ni mali yurilim shɛli n tiri o ka daa bi sahi n ti o. Mina doro maa ni daa nyɛ dib kpaŋsi Halim daa nyɛla ŋun kpalim yiŋ n tumda ka lihiri o ka Youssef mi daa nyɛ ŋun lihi dabiligu maa zuɣu. O ni daa nyɛ ŋun bɛ yiŋ ka bɛ shitoɣani maa zuɣu, Mina daa nyɛla ŋun pa paɣari Youssef ka nagbani yini daa nyɛ din kana bi sunsuni.
Poi ka o naa kɔŋ o nyɛvili, Mina daa nyɛla ŋun niŋ yɛda ni Halim ni tooi yu Youssef . O kalinsi nyaaga , Halim daa nyɛla ŋun za Blue Caftan shɛli o ni daa shɛ n naagi yiŋ maa n yɛli o ka o mini Youssef daa ʒi kum maa n chaŋ gbalani bi ko.
== Kpɛrikpɛriti ban daa yina ti ŋmaali ==
* Lubna Azabal ŋun n daa nyɛ Mina
* Saleh Bakri ŋun n daa nyɛ Halim
* Ayoub Missioui [wd] ŋun n daa nyɛ Youssef
== Di yibuna ==
ŋɔ daa nyɛla bini piigi shɛli ni bi niŋ Un Certain Regard Section ni 75th Cannes Film Festival la ni,<ref>{{Cite web|date=2022-04-21|title=17 new titles added to Cannes’ Official Selection|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/424443/|access-date=2026-05-30|website=Cineuropa - the best of european cinema|language=en}}</ref> ni ka bi daa zaŋli n wuhi duniya zaa silimi gɔli [[May]] biɛɣu pishi ni ayobu daa yuuni 2022 puuni.<ref>{{Cite news|title=Cannes: "Le Bleu du Caftan" de Maryam Touzani projeté le 26 mai , H24info|language=fr-FR|work=H24info|url=https://www.h24info.ma/cannes-le-bleu-du-caftan-de-maryam-touzani-projete-le-26-mai/|access-date=2026-05-30|archive-date=2024-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20240324112105/https://www.h24info.ma/cannes-le-bleu-du-caftan-de-maryam-touzani-projete-le-26-mai/|url-status=dead}}</ref>
Siini ŋɔ nyɛla Megarama Distribution nim ni daa yihi shɛli na [[Morocco]] tiŋgbani silimi gɔli [[February]] biɣlɛɣu pishi ni ayi dali yuuni 2023 puuni.<ref>{{Cite web|title=«Le Bleu du caftan», film de Meryam Touzani, en salles le 22 février|url=https://fr.le360.ma/culture/le-bleu-du-caftan-film-de-meryam-touzani-en-salles-le-22-fevrier_NBWSEETRLZDTVOYJS65NSRIR7Y/|access-date=2026-05-30|website=Le 360 Français|language=fr}}</ref> Ad Viram Distribution nim gba daa yihi siini ŋɔ na [[France]] puuni silimi gɔli [[March]] biɛɣu pishi ni ayi dali yuuni 2023 puuni.<ref>{{Cite web|title=« De grandes espérances », « Le Bleu du caftan », « Eternal Daughter »... : les films de la semaine aidés par le CNC {{!}} CNC|url=https://www.cnc.fr/cinema/actualites/de-grandes-esperances----le-bleu-du-caftan---eternal-daughter---les-films-de-la-semaine-aides-par-le-cnc_1917296|access-date=2026-05-30|website=www.cnc.fr|language=fr-FR}}</ref> Cinèart nim gba daa yihi siini ŋɔ na [[Belgium]] na silimi gɔli March biɛɣu pihita yin ka dali yuuni 2023 puuni.<ref>{{Citation|title=Le Bleu du Caftan|url=https://www.cineart.be/fr/films/le-bleu-du-caftan|language=fr|access-date=2026-05-30}}</ref> Danish Distributor Camera Film nim gba daa yihi siini ŋɔ na silimi gɔli [[September]] dabaa ayopoin dali yuuni 2023 puuni.<ref>{{Cite web|last=Christensen|first=Skrevet af: Ralf|title=Marokkansk sansebombe fortæller mest med blikke og med hænder|url=https://www.information.dk/kultur/anmeldelse/2023/09/marokkansk-sansebombe-fortaeller-mest-blikke-haender|access-date=2026-05-30|website=Information|language=da}}</ref>
Tiŋduya kohima daa nyɛl Film Boutique nim nu ni pa shɛli zuɣu.<ref>{{Cite web|last=Keslassy|first=Elsa|date=2022-08-09|title=Cannes Winner ‘The Blue Caftan’ Lands North American Distribution (EXCLUSIVE)|url=https://variety.com/2022/film/global/the-blue-caftan-north-american-distribution-1235336923/|access-date=2026-05-30|website=Variety|language=en-US}}</ref>
==Salo ni saɣi n ti ŋa shɛm==
=== Box Office ===
Silimi gɔli [[November]] yuuni 2023 puuni, Blue Caftan daa nyɛla zuɣu bi daa kohi tiɣiti ni ka di kalinli yiŋsi 500,000 duniya zaaka di nyɛ di zali yuli ka tiŋduya nim sahi n ti ni lala Morocco siini maa n na nyɛli.<ref>{{Cite web|last=Reporter|first=Staff|date=2023-11-22|title=Moroccan film ‘The Blue Caftan’ surpasses 500K global ticket sales milestone|url=https://www.broadcastprome.com/news/moroccan-film-the-blue-caftan-surpasses-500k-global-ticket-sales-milestone/|access-date=2026-05-30|website=BroadcastPro ME|language=en-US}}</ref>
===Pina di ni di===
{| class="wikitable sortable plainrowheaders"
! scope="col" | Pini
! scope="col" | Chuɣu puhibu dabisili
! scope="col" | Yaɣili
! scope="col" | ŋun daa deei ŋa
! scope="col" | Din daa naai shɛm
! scope="col" class="unsortable" | {{Ref heading}}
|-
! scope="row"| [[Belgian Film Critics Association]]
| 6 January 2024
| [[Grand Prix (Belgian Film Critics Association)|Grand Prix]]
| rowspan="3" | ''The Blue Caftan''
| {{nom}}
| align="center"|<ref>{{cite web |title='The Quiet Girl' Grand Prix de l'UCC 2024 |url=https://www.cineart.be/fr/news/the-quiet-girl-wint-grote-prijs-ufk-2024 |website=Cinéart |access-date=26 March
2024 |date=8 January 2024|language=French}}</ref>
|-
! scope="row" | [[Cannes Film Festival]]
| [[2022 Cannes Film Festival|28 May 2022]]
| [[International Federation of Film Critics|FIPRESCI Prize – Un Certain Regard]]
| {{won}}
| align="center" | <ref>{{Cite news |last=Latrech |first=Oumaima |date=29 May 2022 |title='Bleu du Caftan': 1st Moroccan Movie to Win FIPRESCI Prize in Cannes |url=https://www.moroccoworldnews.com/2022/05/349375/bleu-du-caftan-
1st-moroccan-movie-to-win-fipresci-prize-in-cannes |work=[[Morocco World News]]}}</ref>
|-
! scope="row" | [[Lumière Awards]]
| [[29th Lumière Awards|22 January 2024]]
| [[Lumière Award for Best International Co-Production|Best International Co-Production]]
| {{nom}}
| align="center" | <ref>{{cite web|url=https://cineuropa.org/fr/newsdetail/453708|title=Anatomie d'une chute domine les nominations pour les Lumières|last=Lemercier|first=Fabien|date=14 December 2023|website=
[[Cineuropa]]|language=fr|access-date=14 December 2023}}</ref>
|-
! rowspan="2" scope="row" | [[Magritte Awards]]
| rowspan="2" | [[13th Magritte Awards|9 March 2024]]
| [[Magritte Award for Best Actress|Best Actress]]
| [[Lubna Azabal]]
| {{won}}
| align="center" | <ref>{{Cite web |url=https://www.rtbf.be/article/les-magritte-du-cinema-dalva-remporte-sept-
magritte-dont-le-meilleur-film-decouvrez-le-palmares-complet-11340677 |title=Les Magritte du Cinéma 2024 : "Dalva" remporte sept Magritte dont le Meilleur film, découvrez le palmarès complet |last=Saint-Amand |first=François |date=8 March 2024 |website=[[RTBF]] |language=fr |access-date=10 March 2024 }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
|-
| [[Magritte Award for Best Foreign Film in Coproduction|Best Foreign Film in Coproduction]]
| ''The Blue Caftan''
| {{nom}}
| align="center" | <ref>{{Cite web |title=Nominations aux Magritte : un record pour le long-métrage 'Augure' de Baloji |url=https://www.rtbf.be/article/nominations-aux-magritte-un-record-pour-le-long-metrage-augure-de-baloji-
11327004 |access-date=23 February 2024 |website=[[RTBF]] |language=fr }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
|-
! rowspan="2" scope="row" | [[GLAAD Media Award]]
| rowspan="2" | [[35th GLAAD Media Awards|14 March 2024]]
| [[GLAAD Media Award for Outstanding Film – Limited Release|Outstanding Film – Limited Release]]
| ''The Blue Caftan''
| {{nom}}
| align="center" | <ref>{{Cite web |date=January 17, 2024 |title=GLAAD ANNOUNCES NOMINEES FOR THE 35th ANNUAL GLAAD
MEDIA AWARDS |url=https://glaad.org/releases/glaad-announces-nominees-for-the-35th-annual-glaad-media-awards/ |access-date=January 19, 2024 |website=[[GLAAD]]}}</ref>
|}
== Kundivihira ==
[[Category:2022 Arabic-language films]]
[[Category:2022 French films]]
[[Category:2022 drama films]]
[[Category:2022 films]]
[[Category:2022 LGBTQ-related films]]
[[Category:Ad Vitam (company) films]]
[[Category:Belgian drama films]]
[[Category:Belgian LGBTQ-related films]]
[[Category:Danish drama films]]
[[Category:Danish LGBTQ-related films]]
[[Category:Films set in Morocco]]
[[Category:Films shot in Morocco]]
[[Category:French drama films]]
[[Category:French LGBTQ-related films]]
[[Category:Gay-related films]]
[[Category:2020s LGBTQ-related drama films]]
[[Category:Films about male bisexuality]]
[[Category:Moroccan drama films]]
[[Category:Moroccan LGBTQ-related films]]
[[Category:2022 Belgian films]]
[[Category:Arabic-language drama films]]
[[Category:Films directed by Maryam Touzani]]
[[Category:2020s Moroccan films]]
[[Category:2022 Danish films]]
3e62sap5sxm5d3endavz083p8dxp5nk
Wùlu
0
33066
138499
138338
2026-05-31T21:42:55Z
InternetArchiveBot
118
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
138499
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
'''''Wùlu''', ( Malian Scarface)''''' nyɛla 2016 [[Mali]] nima tuum' biɛri sinii,ka Marseille-born daa yuli ka di kpɛri French mini Mali ŋun yuundi ka bɛ kpɛriti kpɛrigu Daouda Coulibaly ka Éric Névé mini Oumar Sy daa pahi ka bɛ yihili na<ref>{{Cite news|last=Coop|first=Studio|title=Wulu, the Malian Scarface|language=en|work=Courmayeur Noir in Festival|url=http://www.noirfest.com/2016/News.asp?id_dettaglio=952&lang=eng|access-date=2026-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|title=Film: "Wulu" {{!}} Columbia Global Centers|url=https://globalcenters.columbia.edu/events/film-wulu|access-date=2026-05-30|website=globalcenters.columbia.edu|language=en|archive-date=2021-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20211002171538/https://globalcenters.columbia.edu/events/film-wulu|url-status=dead}}</ref>.'''
Sinii maa ban kuli be di tooni n nyɛ Ibrahim Koma ni Inna Modja mini Quim Gutiérrez, Olivier Rabourdin, ni Ndiaye Ismaël bana ni kuli be yaɣ' shɛŋa ŋan mali hankali pam puuni<ref>{{Cite web|title=Wùlu, by Daouda Coulibaly {{!}} Institut français|url=https://www.institutfrancais.com/en/work/wulu-by-daouda-coulibaly|access-date=2026-05-30|website=Institut français|language=en}}</ref><ref>{{Citation|last=AlloCine|title=Wùlu|url=https://www.allocine.fr/film/fichefilm_gen_cfilm=246424.html|language=fr|access-date=2026-05-30}}</ref> Sinii maa yɛrila Ladji yɛltɔɣa, ŋun nyɛ yuun' pishi ka duhiri van [[Mali]] ka lebi [[West Africa]] tima naa yuuni 2012 Mali tɔbu ka saha.<ref>{{Cite web|title=Wùlu {{!}} African Film Festival, Inc.|url=https://africanfilmny.org/films/wulu/|access-date=2026-05-30|language=en-US}}</ref>
O daa pilila tuun' biɛri maa tumbu din yɛn che ka o tizo paɣa jaɣamilitsli niŋbu.<ref>{{Cite web|title=Wùlu {{!}} New Directors/New Films|url=https://www.filmlinc.org/films/wulu/|access-date=2026-05-30|website=Film at Lincoln Center|language=en}}</ref>
Sinii maa daa nya naba zani pam ka go n gili duniya zaa<ref>{{Cite web|title=Wùlu {{!}} Rotten Tomatoes|url=https://www.rottentomatoes.com/m/wulu_2017|access-date=2026-05-30|website=www.rottentomatoes.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Hoeij|first=Boyd van|date=2016-09-26|title=‘Wulu’: Film Review|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-reviews/wulu-review-932466/|access-date=2026-05-30|website=The Hollywood Reporter|language=en-US}}</ref> Bɛ daa zaŋla sinii maa ni wuhi niriba yuuni 2016 Angouleme sinii chuɣu puhibu ni<ref>{{Cite web|last=Hoeij|first=Boyd van|date=2016-09-26|title=‘Wulu’: Film Review|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-reviews/wulu-review-932466/|access-date=2026-05-30|website=The Hollywood Reporter|language=en-US}}</ref>. Di yuuni din daa kana, Ibrahim Koma ŋun daa be sinii maa tooni maa daa di pini din wuhiri ni o kpɛri kpɛriti kpee kani FESPACO yuuni 2017<ref>{{Cite web|title=Cinéma : Wùlu, le film africain sur le trafic de drogue qui séduit les festivals du monde entier|url=https://www.jeuneafrique.com/371541/culture/cinema-wulu-film-africain-trafic-de-drogue-seduit-festivals-monde-entier/|access-date=2026-05-30|website=JeuneAfrique.com|language=fr-FR}}</ref>.<ref>{{Cite web|date=2017-03-04|title=Le bonheur pour "Félicité" et le réalisateur Alain Gomis au Fespaco|url=https://www.lavoixdunord.fr/127386/article/2017-03-04/le-bonheur-pour-felicite-et-le-realisateur-alain-gomis-au-fespaco|access-date=2026-05-30|website=La Voix du Nord|language=fr}}</ref>
Di yɛlimaŋli kuli nyɛla di daa bɔri ni di ŋmaaila Mali, amaa din nyaanga ka di labisili mɔ Senegal daliri shɛŋa zuɣu.
lsla zuɣu sinii maa daa ŋmaai la November goli ni yuuni 2015<ref>{{Cite news|last=AfricaNews|title=FESPACO: Malian film 'Wulu' premieres {{!}} Africanews|language=en|work=Africanews|url=https://www.africanews.com/2017/03/03/fesapaco-malian-film-wulu-premieres/|access-date=2026-05-30}}</ref>. ka bɛ da lee ŋmaai li Thiès, [[Senegal]] balli puuni.<ref>{{Cite web|date=2016-08-27|title=Le grand invité Afrique - Daouda Coulibaly: «Le trafic de cocaïne a déstabilisé tout le Mali»|url=https://www.rfi.fr/fr/emission/20160827-daouda-coulibaly-trafic-cocaine-destabilise-mali-cinema-wulu-drogue-france-afrique|access-date=2026-05-30|website=RFI|language=fr}}</ref>
== Kpɛrikpɛriti ban daa yina ti ŋma aali ==
* Ibrahim Koma ŋun daa nye Ladji
* Inna Modja ŋun daa nye Aminata
* Quim Gutiérrez ŋun daa nye Rafael
* Olivier Rabourdin ŋun daa nye Jean-François
* Ndiaye Ismaël ŋun daa nye Zol
* Habib Dembélé ŋun daa nye Issiaka
* Jean-Marie Traoré ŋun daa nye Houphouët
* Ndiaye Mariame ŋun daa nye Assitan
== Kundivihira ==
[[Category:Malian drama films]]
[[Category:2016 films]]
[[Category:2016 crime drama films]]
[[Category:African crime films]]
[[Category:Films set in Mali]]
[[Category:Films set in Senegal]]
[[Category:Films shot in Senegal]]
[[Category:French drama films]]
[[Category:Senegalese drama films]]
[[Category:2016 French films]]
1x39zzjaywf1otyzrtvnvrhe5mvvqo8
Timbuktu (Film)
0
33067
138374
138345
2026-05-31T12:25:48Z
Samaru Samaru
6396
Plot added
138374
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Timbuktu''' nyɛla yuuni 2014 kpɛrigu ka ŋun daa wuhi di ni yɛn kpɛri shɛm ka lahi tɔm pahi sabili nyɛ Abderrahmane. Kpɛrigu kpɛri jɛndi la Timbuktu ban bɛ Mali tiŋgbani la tuma nima, Ansar Dine haŋkali zaŋ jɛndi kpɛrigu ŋɔ shɛli daa yila yuuni 2012 bi ya nima ni daa labi paɣasaribila mini dagorili kɔɣa tiŋ yuli booni Aguelhok.
Bi daa ŋmai la kpɛrigu ŋɔ tiŋ yuli booni Oualata, Mauritania tiŋgbani, Timbuktu daa nyɛla bini daa pii shɛli pahi ni di kpaɣiri bɔ pini shɛli bini booni Palme d'Or yuuni 2014 Cannes Film Festival, di daa dila pina ayi, dini n-nyɛ Ecumenical Jury n-ti pahi Francois Chalais. Timbuktu daa lahi bini pii shɛli Mauritania nim sulinsi ni m-pahi Academy Awards ni di kpaɣiri bɔ Best foreign Language Film, ka daa lahi nyɛ piibu ni bɔ pini 87th Academy Awards; di daa nyɛ piibu BAFTA Awards ni di bɔ Best Film Not in English Language laɣingu din daa nyɛ 69th British Academy Film Awards. Timbuktu n-daa nyɛ bi bɔli shɛli Best Film laɣingu din pahiri 11th Africa Movie Academy Awards, lala laɣingu ŋɔ ni di daa lahi nyɛla din nyɛ piibu pia m-pahi ni di kpaɣiri bɔ pina. Yuuni 2017 lahabali sabiriba di ni mi shɛli The New York Times daa nyɛla laɣim sinii parisi ka piili ka di doni pia ni ayi zuɣu.
== Bɛ ni ŋmaali luɣi shɛli ==
== Kpɛrikpɛriti ban daa yina ti ŋmaali ==
* Ibrahim Ahmed dit Pino ŋun daa nye Kidane
* [[Toulou Kiki]] ŋun daa nye Satima
* Layla Walet Mohamed ŋun daa nye Toya
* Mehdi Ag Mohamed ŋun daa nye Issan
* Kettly Noel ŋun daa nye Zabou
* Abel Jafri ŋun daa nye Abdelkerim
* Hichem Yacoubi ŋun daa nye jihadist
* Fatoumata Diawara ŋun daa nye Fatou la chanteuse
* Omar Haidara ŋun daa nye Amadou
* Damien Ndjie ŋun daa nye Abu Jaafar
* Salem Dendou ŋun daa nye jihadist leader
* Adel Mahmoud ŋun daa nye L'Imam
* Djie Sidi ŋun daa nye Juge
* Zikra Oualet ŋun daa nye Tina <ref>{{Citation |last=Sissako |first=Abderrahmane |title=Timbuktu |date=2014-12-10|type=Drama, War |url=https://www.imdb.com/title/tt3409392/?ref_=nv_sr_srsg_0_tt_7_nm_1_in_0_q_Timbuktu |access-date=2024-12-16 |others=Ibrahim Ahmed, Abel Jafri, Toulou Kiki |publisher=Les Films du Worso, Dune Vision, Arches Films}}</ref>
[[Category:2014 films]]
[[Category:2014 drama films]]
== Di yibu na ==
== Kundivihira ==
[[Category:2014 French-language films]]
[[Category:Best Film César Award winners]]
[[Category:Best Film Lumières Award winners]]
[[Category:Films directed by Abderrahmane Sissako]]
[[Category:Films produced by Étienne Comar]]
[[Category:Films set in 2012]]
[[Category:Films set in Mali]]
[[Category:Films shot in Mauritania]]
[[Category:Films whose cinematographer won the Best Cinematography César Award]]
[[Category:Films whose director won the Best Director César Award]]
[[Category:Films whose director won the Best Director Lumières Award]]
[[Category:French drama films]]
[[Category:Mauritanian drama films]]
[[Category:Tamashek-language films]]
[[Category:Timbuktu in popular culture]]
[[Category:2014 French films]]
[[Category:English-language French films]]
pd8ni5a2pt19ee8e0zo2airzyzy02ix
138375
138374
2026-05-31T12:26:27Z
Samaru Samaru
6396
Plot added
138375
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Timbuktu''' nyɛla yuuni 2014 kpɛrigu ka ŋun daa wuhi di ni yɛn kpɛri shɛm ka lahi tɔm pahi sabili nyɛ Abderrahmane. Kpɛrigu kpɛri jɛndi la Timbuktu ban bɛ Mali tiŋgbani la tuma nima, Ansar Dine haŋkali zaŋ jɛndi kpɛrigu ŋɔ shɛli daa yila yuuni 2012 bi ya nima ni daa labi paɣasaribila mini dagorili kɔɣa tiŋ yuli booni Aguelhok.
Bi daa ŋmai la kpɛrigu ŋɔ tiŋ yuli booni Oualata, Mauritania tiŋgbani, Timbuktu daa nyɛla bini daa pii shɛli pahi ni di kpaɣiri bɔ pini shɛli bini booni Palme d'Or yuuni 2014 Cannes Film Festival, di daa dila pina ayi, dini n-nyɛ Ecumenical Jury n-ti pahi Francois Chalais. Timbuktu daa lahi bini pii shɛli Mauritania nim sulinsi ni m-pahi Academy Awards ni di kpaɣiri bɔ Best foreign Language Film, ka daa lahi nyɛ piibu ni bɔ pini 87th Academy Awards; di daa nyɛ piibu BAFTA Awards ni di bɔ Best Film Not in English Language laɣingu din daa nyɛ 69th British Academy Film Awards. Timbuktu n-daa nyɛ bi bɔli shɛli Best Film laɣingu din pahiri 11th Africa Movie Academy Awards, lala laɣingu ŋɔ ni di daa lahi nyɛla din nyɛ piibu pia m-pahi ni di kpaɣiri bɔ pina. Yuuni 2017 lahabali sabiriba di ni mi shɛli The New York Times daa nyɛla laɣim sinii parisi ka piili ka di doni pia ni ayi zuɣu.
== Bɛ ni ŋmaali luɣi shɛli ==
Bibiɛhi ban bɔli bi ŋa Ansar Dine ban zaŋ matuuka nzɔ n-doli "gazelle" mopiɛlgu.
Bi daa lahi lɛbigi bi kpa ninpɔrigu shɛli bini zaŋ dɔɣu kpe Bambara nim kpebu maa laasabu, lala ninpɔrigu ŋɔ nyɛla bini kpe shɛli ka ŋmahin gbaŋ nyɛ paɣa ŋun bi yɛ bin shɛɣu ka O nyɔɣu ŋɔ lala ka O biha sa n-saya. Bi ni daa ti paai Timbuktu, tiŋ shɛli din mi ka bi dee Musulinsi adiini, jihadist zalikpana zaŋ jɛndi nema yɛbu mali yaa pam, tiŋ maa paɣaba nema daa nyɛla din limsi bi luɣili kam. Bi daa mɔŋ la TV adaka, FM adaka, bɔli ŋmɛbu, dam nyubu, yila yilibu, loto ŋmaabu.
Dini daa niŋ ka saaba ŋɔ kpɛna tiŋ ŋɔ ni bi daa kpɛla Jiŋ shɛli ni ka piri bi namdamuna, ka limam maa daa doli ba balim balim hali ka bi ti yi Jiŋli maa ni.
== Kpɛrikpɛriti ban daa yina ti ŋmaali ==
* Ibrahim Ahmed dit Pino ŋun daa nye Kidane
* [[Toulou Kiki]] ŋun daa nye Satima
* Layla Walet Mohamed ŋun daa nye Toya
* Mehdi Ag Mohamed ŋun daa nye Issan
* Kettly Noel ŋun daa nye Zabou
* Abel Jafri ŋun daa nye Abdelkerim
* Hichem Yacoubi ŋun daa nye jihadist
* Fatoumata Diawara ŋun daa nye Fatou la chanteuse
* Omar Haidara ŋun daa nye Amadou
* Damien Ndjie ŋun daa nye Abu Jaafar
* Salem Dendou ŋun daa nye jihadist leader
* Adel Mahmoud ŋun daa nye L'Imam
* Djie Sidi ŋun daa nye Juge
* Zikra Oualet ŋun daa nye Tina <ref>{{Citation |last=Sissako |first=Abderrahmane |title=Timbuktu |date=2014-12-10|type=Drama, War |url=https://www.imdb.com/title/tt3409392/?ref_=nv_sr_srsg_0_tt_7_nm_1_in_0_q_Timbuktu |access-date=2024-12-16 |others=Ibrahim Ahmed, Abel Jafri, Toulou Kiki |publisher=Les Films du Worso, Dune Vision, Arches Films}}</ref>
[[Category:2014 films]]
[[Category:2014 drama films]]
== Di yibu na ==
== Kundivihira ==
[[Category:2014 French-language films]]
[[Category:Best Film César Award winners]]
[[Category:Best Film Lumières Award winners]]
[[Category:Films directed by Abderrahmane Sissako]]
[[Category:Films produced by Étienne Comar]]
[[Category:Films set in 2012]]
[[Category:Films set in Mali]]
[[Category:Films shot in Mauritania]]
[[Category:Films whose cinematographer won the Best Cinematography César Award]]
[[Category:Films whose director won the Best Director César Award]]
[[Category:Films whose director won the Best Director Lumières Award]]
[[Category:French drama films]]
[[Category:Mauritanian drama films]]
[[Category:Tamashek-language films]]
[[Category:Timbuktu in popular culture]]
[[Category:2014 French films]]
[[Category:English-language French films]]
2mqxq9k3dnpn13a9wmm9cii835r2j9x
138376
138375
2026-05-31T12:28:49Z
Samaru Samaru
6396
Link
138376
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Timbuktu''' nyɛla yuuni 2014 kpɛrigu ka ŋun daa wuhi di ni yɛn kpɛri shɛm ka lahi tɔm pahi sabili nyɛ Abderrahmane. Kpɛrigu kpɛri jɛndi la Timbuktu ban bɛ Mali tiŋgbani la tuma nima, Ansar Dine haŋkali zaŋ jɛndi kpɛrigu ŋɔ shɛli daa yila yuuni 2012 bi ya nima ni daa labi paɣasaribila mini dagorili kɔɣa tiŋ yuli booni Aguelhok.
Bi daa ŋmai la kpɛrigu ŋɔ tiŋ yuli booni Oualata, Mauritania tiŋgbani, Timbuktu daa nyɛla bini daa pii shɛli pahi ni di kpaɣiri bɔ pini shɛli bini booni Palme d'Or yuuni 2014 Cannes Film Festival, di daa dila pina ayi, dini n-nyɛ Ecumenical Jury n-ti pahi Francois Chalais.<ref>https://web.archive.org/web/20140419012319/http://www.festival-cannes.com/</ref> Timbuktu daa lahi bini pii shɛli Mauritania nim sulinsi ni m-pahi Academy Awards ni di kpaɣiri bɔ Best foreign Language Film, ka daa lahi nyɛ piibu ni bɔ pini 87th Academy Awards; di daa nyɛ piibu BAFTA Awards ni di bɔ Best Film Not in English Language laɣingu din daa nyɛ 69th British Academy Film Awards. Timbuktu n-daa nyɛ bi bɔli shɛli Best Film laɣingu din pahiri 11th Africa Movie Academy Awards, lala laɣingu ŋɔ ni di daa lahi nyɛla din nyɛ piibu pia m-pahi ni di kpaɣiri bɔ pina. Yuuni 2017 lahabali sabiriba di ni mi shɛli The New York Times daa nyɛla laɣim sinii parisi ka piili ka di doni pia ni ayi zuɣu.
== Bɛ ni ŋmaali luɣi shɛli ==
Bibiɛhi ban bɔli bi ŋa Ansar Dine ban zaŋ matuuka nzɔ n-doli "gazelle" mopiɛlgu.
Bi daa lahi lɛbigi bi kpa ninpɔrigu shɛli bini zaŋ dɔɣu kpe Bambara nim kpebu maa laasabu, lala ninpɔrigu ŋɔ nyɛla bini kpe shɛli ka ŋmahin gbaŋ nyɛ paɣa ŋun bi yɛ bin shɛɣu ka O nyɔɣu ŋɔ lala ka O biha sa n-saya. Bi ni daa ti paai Timbuktu, tiŋ shɛli din mi ka bi dee Musulinsi adiini, jihadist zalikpana zaŋ jɛndi nema yɛbu mali yaa pam, tiŋ maa paɣaba nema daa nyɛla din limsi bi luɣili kam. Bi daa mɔŋ la TV adaka, FM adaka, bɔli ŋmɛbu, dam nyubu, yila yilibu, loto ŋmaabu.
Dini daa niŋ ka saaba ŋɔ kpɛna tiŋ ŋɔ ni bi daa kpɛla Jiŋ shɛli ni ka piri bi namdamuna, ka limam maa daa doli ba balim balim hali ka bi ti yi Jiŋli maa ni.
== Kpɛrikpɛriti ban daa yina ti ŋmaali ==
* Ibrahim Ahmed dit Pino ŋun daa nye Kidane
* [[Toulou Kiki]] ŋun daa nye Satima
* Layla Walet Mohamed ŋun daa nye Toya
* Mehdi Ag Mohamed ŋun daa nye Issan
* Kettly Noel ŋun daa nye Zabou
* Abel Jafri ŋun daa nye Abdelkerim
* Hichem Yacoubi ŋun daa nye jihadist
* Fatoumata Diawara ŋun daa nye Fatou la chanteuse
* Omar Haidara ŋun daa nye Amadou
* Damien Ndjie ŋun daa nye Abu Jaafar
* Salem Dendou ŋun daa nye jihadist leader
* Adel Mahmoud ŋun daa nye L'Imam
* Djie Sidi ŋun daa nye Juge
* Zikra Oualet ŋun daa nye Tina <ref>{{Citation |last=Sissako |first=Abderrahmane |title=Timbuktu |date=2014-12-10|type=Drama, War |url=https://www.imdb.com/title/tt3409392/?ref_=nv_sr_srsg_0_tt_7_nm_1_in_0_q_Timbuktu |access-date=2024-12-16 |others=Ibrahim Ahmed, Abel Jafri, Toulou Kiki |publisher=Les Films du Worso, Dune Vision, Arches Films}}</ref>
[[Category:2014 films]]
[[Category:2014 drama films]]
== Di yibu na ==
== Kundivihira ==
[[Category:2014 French-language films]]
[[Category:Best Film César Award winners]]
[[Category:Best Film Lumières Award winners]]
[[Category:Films directed by Abderrahmane Sissako]]
[[Category:Films produced by Étienne Comar]]
[[Category:Films set in 2012]]
[[Category:Films set in Mali]]
[[Category:Films shot in Mauritania]]
[[Category:Films whose cinematographer won the Best Cinematography César Award]]
[[Category:Films whose director won the Best Director César Award]]
[[Category:Films whose director won the Best Director Lumières Award]]
[[Category:French drama films]]
[[Category:Mauritanian drama films]]
[[Category:Tamashek-language films]]
[[Category:Timbuktu in popular culture]]
[[Category:2014 French films]]
[[Category:English-language French films]]
4317uc68e4cr8v75e1lpzxgbaclak6e
138377
138376
2026-05-31T12:30:14Z
Samaru Samaru
6396
References
138377
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Timbuktu''' nyɛla yuuni 2014 kpɛrigu ka ŋun daa wuhi di ni yɛn kpɛri shɛm ka lahi tɔm pahi sabili nyɛ Abderrahmane. Kpɛrigu kpɛri jɛndi la Timbuktu ban bɛ Mali tiŋgbani la tuma nima, Ansar Dine haŋkali zaŋ jɛndi kpɛrigu ŋɔ shɛli daa yila yuuni 2012 bi ya nima ni daa labi paɣasaribila mini dagorili kɔɣa tiŋ yuli booni Aguelhok.
Bi daa ŋmai la kpɛrigu ŋɔ tiŋ yuli booni Oualata, Mauritania tiŋgbani, Timbuktu daa nyɛla bini daa pii shɛli pahi ni di kpaɣiri bɔ pini shɛli bini booni Palme d'Or yuuni 2014 Cannes Film Festival, di daa dila pina ayi, dini n-nyɛ Ecumenical Jury n-ti pahi Francois Chalais.<ref>https://web.archive.org/web/20140419012319/http://www.festival-cannes.com/</ref><ref><nowiki>https://variety.com/2014/film/festivals/cannes-film-festival-winners-1201191277/</nowiki></ref> Timbuktu daa lahi bini pii shɛli Mauritania nim sulinsi ni m-pahi Academy Awards ni di kpaɣiri bɔ Best foreign Language Film, ka daa lahi nyɛ piibu ni bɔ pini 87th Academy Awards; di daa nyɛ piibu BAFTA Awards ni di bɔ Best Film Not in English Language laɣingu din daa nyɛ 69th British Academy Film Awards. Timbuktu n-daa nyɛ bi bɔli shɛli Best Film laɣingu din pahiri 11th Africa Movie Academy Awards, lala laɣingu ŋɔ ni di daa lahi nyɛla din nyɛ piibu pia m-pahi ni di kpaɣiri bɔ pina. Yuuni 2017 lahabali sabiriba di ni mi shɛli The New York Times daa nyɛla laɣim sinii parisi ka piili ka di doni pia ni ayi zuɣu.
== Bɛ ni ŋmaali luɣi shɛli ==
Bibiɛhi ban bɔli bi ŋa Ansar Dine ban zaŋ matuuka nzɔ n-doli "gazelle" mopiɛlgu.
Bi daa lahi lɛbigi bi kpa ninpɔrigu shɛli bini zaŋ dɔɣu kpe Bambara nim kpebu maa laasabu, lala ninpɔrigu ŋɔ nyɛla bini kpe shɛli ka ŋmahin gbaŋ nyɛ paɣa ŋun bi yɛ bin shɛɣu ka O nyɔɣu ŋɔ lala ka O biha sa n-saya. Bi ni daa ti paai Timbuktu, tiŋ shɛli din mi ka bi dee Musulinsi adiini, jihadist zalikpana zaŋ jɛndi nema yɛbu mali yaa pam, tiŋ maa paɣaba nema daa nyɛla din limsi bi luɣili kam. Bi daa mɔŋ la TV adaka, FM adaka, bɔli ŋmɛbu, dam nyubu, yila yilibu, loto ŋmaabu.
Dini daa niŋ ka saaba ŋɔ kpɛna tiŋ ŋɔ ni bi daa kpɛla Jiŋ shɛli ni ka piri bi namdamuna, ka limam maa daa doli ba balim balim hali ka bi ti yi Jiŋli maa ni.
== Kpɛrikpɛriti ban daa yina ti ŋmaali ==
* Ibrahim Ahmed dit Pino ŋun daa nye Kidane
* [[Toulou Kiki]] ŋun daa nye Satima
* Layla Walet Mohamed ŋun daa nye Toya
* Mehdi Ag Mohamed ŋun daa nye Issan
* Kettly Noel ŋun daa nye Zabou
* Abel Jafri ŋun daa nye Abdelkerim
* Hichem Yacoubi ŋun daa nye jihadist
* Fatoumata Diawara ŋun daa nye Fatou la chanteuse
* Omar Haidara ŋun daa nye Amadou
* Damien Ndjie ŋun daa nye Abu Jaafar
* Salem Dendou ŋun daa nye jihadist leader
* Adel Mahmoud ŋun daa nye L'Imam
* Djie Sidi ŋun daa nye Juge
* Zikra Oualet ŋun daa nye Tina <ref>{{Citation |last=Sissako |first=Abderrahmane |title=Timbuktu |date=2014-12-10|type=Drama, War |url=https://www.imdb.com/title/tt3409392/?ref_=nv_sr_srsg_0_tt_7_nm_1_in_0_q_Timbuktu |access-date=2024-12-16 |others=Ibrahim Ahmed, Abel Jafri, Toulou Kiki |publisher=Les Films du Worso, Dune Vision, Arches Films}}</ref>
[[Category:2014 films]]
[[Category:2014 drama films]]
== Di yibu na ==
== Kundivihira ==
[[Category:2014 French-language films]]
[[Category:Best Film César Award winners]]
[[Category:Best Film Lumières Award winners]]
[[Category:Films directed by Abderrahmane Sissako]]
[[Category:Films produced by Étienne Comar]]
[[Category:Films set in 2012]]
[[Category:Films set in Mali]]
[[Category:Films shot in Mauritania]]
[[Category:Films whose cinematographer won the Best Cinematography César Award]]
[[Category:Films whose director won the Best Director César Award]]
[[Category:Films whose director won the Best Director Lumières Award]]
[[Category:French drama films]]
[[Category:Mauritanian drama films]]
[[Category:Tamashek-language films]]
[[Category:Timbuktu in popular culture]]
[[Category:2014 French films]]
[[Category:English-language French films]]
p3kmmavcqn5x4lkbpw56c5y5vzvtuyi
138378
138377
2026-05-31T12:31:45Z
Samaru Samaru
6396
References
138378
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Timbuktu''' nyɛla yuuni 2014 kpɛrigu ka ŋun daa wuhi di ni yɛn kpɛri shɛm ka lahi tɔm pahi sabili nyɛ Abderrahmane. Kpɛrigu kpɛri jɛndi la Timbuktu ban bɛ Mali tiŋgbani la tuma nima, Ansar Dine haŋkali zaŋ jɛndi kpɛrigu ŋɔ shɛli daa yila yuuni 2012 bi ya nima ni daa labi paɣasaribila mini dagorili kɔɣa tiŋ yuli booni Aguelhok.
Bi daa ŋmai la kpɛrigu ŋɔ tiŋ yuli booni Oualata, Mauritania tiŋgbani, Timbuktu daa nyɛla bini daa pii shɛli pahi ni di kpaɣiri bɔ pini shɛli bini booni Palme d'Or yuuni 2014 Cannes Film Festival, di daa dila pina ayi, dini n-nyɛ Ecumenical Jury n-ti pahi Francois Chalais.<ref>https://web.archive.org/web/20140419012319/http://www.festival-cannes.com/</ref><ref><nowiki>https://variety.com/2014/film/festivals/cannes-film-festival-winners-1201191277/</nowiki></ref><ref><nowiki>https://www.lexpress.fr/culture/timbuktu-prix-du-jury-oecumenique-et-prix-francois-chalais_1546013.html</nowiki></ref> Timbuktu daa lahi bini pii shɛli Mauritania nim sulinsi ni m-pahi Academy Awards ni di kpaɣiri bɔ Best foreign Language Film, ka daa lahi nyɛ piibu ni bɔ pini 87th Academy Awards; di daa nyɛ piibu BAFTA Awards ni di bɔ Best Film Not in English Language laɣingu din daa nyɛ 69th British Academy Film Awards. Timbuktu n-daa nyɛ bi bɔli shɛli Best Film laɣingu din pahiri 11th Africa Movie Academy Awards, lala laɣingu ŋɔ ni di daa lahi nyɛla din nyɛ piibu pia m-pahi ni di kpaɣiri bɔ pina. Yuuni 2017 lahabali sabiriba di ni mi shɛli The New York Times daa nyɛla laɣim sinii parisi ka piili ka di doni pia ni ayi zuɣu.
== Bɛ ni ŋmaali luɣi shɛli ==
Bibiɛhi ban bɔli bi ŋa Ansar Dine ban zaŋ matuuka nzɔ n-doli "gazelle" mopiɛlgu.
Bi daa lahi lɛbigi bi kpa ninpɔrigu shɛli bini zaŋ dɔɣu kpe Bambara nim kpebu maa laasabu, lala ninpɔrigu ŋɔ nyɛla bini kpe shɛli ka ŋmahin gbaŋ nyɛ paɣa ŋun bi yɛ bin shɛɣu ka O nyɔɣu ŋɔ lala ka O biha sa n-saya. Bi ni daa ti paai Timbuktu, tiŋ shɛli din mi ka bi dee Musulinsi adiini, jihadist zalikpana zaŋ jɛndi nema yɛbu mali yaa pam, tiŋ maa paɣaba nema daa nyɛla din limsi bi luɣili kam. Bi daa mɔŋ la TV adaka, FM adaka, bɔli ŋmɛbu, dam nyubu, yila yilibu, loto ŋmaabu.
Dini daa niŋ ka saaba ŋɔ kpɛna tiŋ ŋɔ ni bi daa kpɛla Jiŋ shɛli ni ka piri bi namdamuna, ka limam maa daa doli ba balim balim hali ka bi ti yi Jiŋli maa ni.
== Kpɛrikpɛriti ban daa yina ti ŋmaali ==
* Ibrahim Ahmed dit Pino ŋun daa nye Kidane
* [[Toulou Kiki]] ŋun daa nye Satima
* Layla Walet Mohamed ŋun daa nye Toya
* Mehdi Ag Mohamed ŋun daa nye Issan
* Kettly Noel ŋun daa nye Zabou
* Abel Jafri ŋun daa nye Abdelkerim
* Hichem Yacoubi ŋun daa nye jihadist
* Fatoumata Diawara ŋun daa nye Fatou la chanteuse
* Omar Haidara ŋun daa nye Amadou
* Damien Ndjie ŋun daa nye Abu Jaafar
* Salem Dendou ŋun daa nye jihadist leader
* Adel Mahmoud ŋun daa nye L'Imam
* Djie Sidi ŋun daa nye Juge
* Zikra Oualet ŋun daa nye Tina <ref>{{Citation |last=Sissako |first=Abderrahmane |title=Timbuktu |date=2014-12-10|type=Drama, War |url=https://www.imdb.com/title/tt3409392/?ref_=nv_sr_srsg_0_tt_7_nm_1_in_0_q_Timbuktu |access-date=2024-12-16 |others=Ibrahim Ahmed, Abel Jafri, Toulou Kiki |publisher=Les Films du Worso, Dune Vision, Arches Films}}</ref>
[[Category:2014 films]]
[[Category:2014 drama films]]
== Di yibu na ==
== Kundivihira ==
[[Category:2014 French-language films]]
[[Category:Best Film César Award winners]]
[[Category:Best Film Lumières Award winners]]
[[Category:Films directed by Abderrahmane Sissako]]
[[Category:Films produced by Étienne Comar]]
[[Category:Films set in 2012]]
[[Category:Films set in Mali]]
[[Category:Films shot in Mauritania]]
[[Category:Films whose cinematographer won the Best Cinematography César Award]]
[[Category:Films whose director won the Best Director César Award]]
[[Category:Films whose director won the Best Director Lumières Award]]
[[Category:French drama films]]
[[Category:Mauritanian drama films]]
[[Category:Tamashek-language films]]
[[Category:Timbuktu in popular culture]]
[[Category:2014 French films]]
[[Category:English-language French films]]
k5axa5glexdelceagxhv56rfdjonkft
138380
138378
2026-05-31T12:33:38Z
Samaru Samaru
6396
References
138380
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Timbuktu''' nyɛla yuuni 2014 kpɛrigu ka ŋun daa wuhi di ni yɛn kpɛri shɛm ka lahi tɔm pahi sabili nyɛ Abderrahmane. Kpɛrigu kpɛri jɛndi la Timbuktu ban bɛ Mali tiŋgbani la tuma nima, Ansar Dine haŋkali zaŋ jɛndi kpɛrigu ŋɔ shɛli daa yila yuuni 2012 bi ya nima ni daa labi paɣasaribila mini dagorili kɔɣa tiŋ yuli booni Aguelhok.
Bi daa ŋmai la kpɛrigu ŋɔ tiŋ yuli booni Oualata, Mauritania tiŋgbani, Timbuktu daa nyɛla bini daa pii shɛli pahi ni di kpaɣiri bɔ pini shɛli bini booni Palme d'Or yuuni 2014 Cannes Film Festival, di daa dila pina ayi, dini n-nyɛ Ecumenical Jury n-ti pahi Francois Chalais.<ref>https://web.archive.org/web/20140419012319/http://www.festival-cannes.com/</ref><ref><nowiki>https://variety.com/2014/film/festivals/cannes-film-festival-winners-1201191277/</nowiki></ref><ref><nowiki>https://www.lexpress.fr/culture/timbuktu-prix-du-jury-oecumenique-et-prix-francois-chalais_1546013.html</nowiki></ref> Timbuktu daa lahi bini pii shɛli Mauritania nim sulinsi ni m-pahi Academy Awards ni di kpaɣiri bɔ Best foreign Language Film, ka daa lahi nyɛ piibu ni bɔ pini 87th Academy Awards; di daa nyɛ piibu BAFTA Awards ni di bɔ Best Film Not in English Language laɣingu din daa nyɛ 69th British Academy Film Awards.<ref><nowiki>https://abc.com/show/0a6328a2-6451-46e7-a55a-fa84ddbb9541/news</nowiki></ref> Timbuktu n-daa nyɛ bi bɔli shɛli Best Film laɣingu din pahiri 11th Africa Movie Academy Awards, lala laɣingu ŋɔ ni di daa lahi nyɛla din nyɛ piibu pia m-pahi ni di kpaɣiri bɔ pina. Yuuni 2017 lahabali sabiriba di ni mi shɛli The New York Times daa nyɛla laɣim sinii parisi ka piili ka di doni pia ni ayi zuɣu.
== Bɛ ni ŋmaali luɣi shɛli ==
Bibiɛhi ban bɔli bi ŋa Ansar Dine ban zaŋ matuuka nzɔ n-doli "gazelle" mopiɛlgu.
Bi daa lahi lɛbigi bi kpa ninpɔrigu shɛli bini zaŋ dɔɣu kpe Bambara nim kpebu maa laasabu, lala ninpɔrigu ŋɔ nyɛla bini kpe shɛli ka ŋmahin gbaŋ nyɛ paɣa ŋun bi yɛ bin shɛɣu ka O nyɔɣu ŋɔ lala ka O biha sa n-saya. Bi ni daa ti paai Timbuktu, tiŋ shɛli din mi ka bi dee Musulinsi adiini, jihadist zalikpana zaŋ jɛndi nema yɛbu mali yaa pam, tiŋ maa paɣaba nema daa nyɛla din limsi bi luɣili kam. Bi daa mɔŋ la TV adaka, FM adaka, bɔli ŋmɛbu, dam nyubu, yila yilibu, loto ŋmaabu.
Dini daa niŋ ka saaba ŋɔ kpɛna tiŋ ŋɔ ni bi daa kpɛla Jiŋ shɛli ni ka piri bi namdamuna, ka limam maa daa doli ba balim balim hali ka bi ti yi Jiŋli maa ni.
== Kpɛrikpɛriti ban daa yina ti ŋmaali ==
* Ibrahim Ahmed dit Pino ŋun daa nye Kidane
* [[Toulou Kiki]] ŋun daa nye Satima
* Layla Walet Mohamed ŋun daa nye Toya
* Mehdi Ag Mohamed ŋun daa nye Issan
* Kettly Noel ŋun daa nye Zabou
* Abel Jafri ŋun daa nye Abdelkerim
* Hichem Yacoubi ŋun daa nye jihadist
* Fatoumata Diawara ŋun daa nye Fatou la chanteuse
* Omar Haidara ŋun daa nye Amadou
* Damien Ndjie ŋun daa nye Abu Jaafar
* Salem Dendou ŋun daa nye jihadist leader
* Adel Mahmoud ŋun daa nye L'Imam
* Djie Sidi ŋun daa nye Juge
* Zikra Oualet ŋun daa nye Tina <ref>{{Citation |last=Sissako |first=Abderrahmane |title=Timbuktu |date=2014-12-10|type=Drama, War |url=https://www.imdb.com/title/tt3409392/?ref_=nv_sr_srsg_0_tt_7_nm_1_in_0_q_Timbuktu |access-date=2024-12-16 |others=Ibrahim Ahmed, Abel Jafri, Toulou Kiki |publisher=Les Films du Worso, Dune Vision, Arches Films}}</ref>
[[Category:2014 films]]
[[Category:2014 drama films]]
== Di yibu na ==
== Kundivihira ==
[[Category:2014 French-language films]]
[[Category:Best Film César Award winners]]
[[Category:Best Film Lumières Award winners]]
[[Category:Films directed by Abderrahmane Sissako]]
[[Category:Films produced by Étienne Comar]]
[[Category:Films set in 2012]]
[[Category:Films set in Mali]]
[[Category:Films shot in Mauritania]]
[[Category:Films whose cinematographer won the Best Cinematography César Award]]
[[Category:Films whose director won the Best Director César Award]]
[[Category:Films whose director won the Best Director Lumières Award]]
[[Category:French drama films]]
[[Category:Mauritanian drama films]]
[[Category:Tamashek-language films]]
[[Category:Timbuktu in popular culture]]
[[Category:2014 French films]]
[[Category:English-language French films]]
bj8o51c6ufopvbxmczqrr1kptil7o43
138381
138380
2026-05-31T12:34:53Z
Samaru Samaru
6396
References
138381
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Timbuktu''' nyɛla yuuni 2014 kpɛrigu ka ŋun daa wuhi di ni yɛn kpɛri shɛm ka lahi tɔm pahi sabili nyɛ Abderrahmane. Kpɛrigu kpɛri jɛndi la Timbuktu ban bɛ Mali tiŋgbani la tuma nima, Ansar Dine haŋkali zaŋ jɛndi kpɛrigu ŋɔ shɛli daa yila yuuni 2012 bi ya nima ni daa labi paɣasaribila mini dagorili kɔɣa tiŋ yuli booni Aguelhok.
Bi daa ŋmai la kpɛrigu ŋɔ tiŋ yuli booni Oualata, Mauritania tiŋgbani, Timbuktu daa nyɛla bini daa pii shɛli pahi ni di kpaɣiri bɔ pini shɛli bini booni Palme d'Or yuuni 2014 Cannes Film Festival, di daa dila pina ayi, dini n-nyɛ Ecumenical Jury n-ti pahi Francois Chalais.<ref>https://web.archive.org/web/20140419012319/http://www.festival-cannes.com/</ref><ref><nowiki>https://variety.com/2014/film/festivals/cannes-film-festival-winners-1201191277/</nowiki></ref><ref><nowiki>https://www.lexpress.fr/culture/timbuktu-prix-du-jury-oecumenique-et-prix-francois-chalais_1546013.html</nowiki></ref> Timbuktu daa lahi bini pii shɛli Mauritania nim sulinsi ni m-pahi Academy Awards ni di kpaɣiri bɔ Best foreign Language Film, ka daa lahi nyɛ piibu ni bɔ pini 87th Academy Awards; di daa nyɛ piibu BAFTA Awards ni di bɔ Best Film Not in English Language laɣingu din daa nyɛ 69th British Academy Film Awards.<ref><nowiki>https://abc.com/show/0a6328a2-6451-46e7-a55a-fa84ddbb9541/news</nowiki></ref><ref><nowiki>https://www.bafta.org/awards/</nowiki></ref>Timbuktu n-daa nyɛ bi bɔli shɛli Best Film laɣingu din pahiri 11th Africa Movie Academy Awards, lala laɣingu ŋɔ ni di daa lahi nyɛla din nyɛ piibu pia m-pahi ni di kpaɣiri bɔ pina. Yuuni 2017 lahabali sabiriba di ni mi shɛli The New York Times daa nyɛla laɣim sinii parisi ka piili ka di doni pia ni ayi zuɣu.
== Bɛ ni ŋmaali luɣi shɛli ==
Bibiɛhi ban bɔli bi ŋa Ansar Dine ban zaŋ matuuka nzɔ n-doli "gazelle" mopiɛlgu.
Bi daa lahi lɛbigi bi kpa ninpɔrigu shɛli bini zaŋ dɔɣu kpe Bambara nim kpebu maa laasabu, lala ninpɔrigu ŋɔ nyɛla bini kpe shɛli ka ŋmahin gbaŋ nyɛ paɣa ŋun bi yɛ bin shɛɣu ka O nyɔɣu ŋɔ lala ka O biha sa n-saya. Bi ni daa ti paai Timbuktu, tiŋ shɛli din mi ka bi dee Musulinsi adiini, jihadist zalikpana zaŋ jɛndi nema yɛbu mali yaa pam, tiŋ maa paɣaba nema daa nyɛla din limsi bi luɣili kam. Bi daa mɔŋ la TV adaka, FM adaka, bɔli ŋmɛbu, dam nyubu, yila yilibu, loto ŋmaabu.
Dini daa niŋ ka saaba ŋɔ kpɛna tiŋ ŋɔ ni bi daa kpɛla Jiŋ shɛli ni ka piri bi namdamuna, ka limam maa daa doli ba balim balim hali ka bi ti yi Jiŋli maa ni.
== Kpɛrikpɛriti ban daa yina ti ŋmaali ==
* Ibrahim Ahmed dit Pino ŋun daa nye Kidane
* [[Toulou Kiki]] ŋun daa nye Satima
* Layla Walet Mohamed ŋun daa nye Toya
* Mehdi Ag Mohamed ŋun daa nye Issan
* Kettly Noel ŋun daa nye Zabou
* Abel Jafri ŋun daa nye Abdelkerim
* Hichem Yacoubi ŋun daa nye jihadist
* Fatoumata Diawara ŋun daa nye Fatou la chanteuse
* Omar Haidara ŋun daa nye Amadou
* Damien Ndjie ŋun daa nye Abu Jaafar
* Salem Dendou ŋun daa nye jihadist leader
* Adel Mahmoud ŋun daa nye L'Imam
* Djie Sidi ŋun daa nye Juge
* Zikra Oualet ŋun daa nye Tina <ref>{{Citation |last=Sissako |first=Abderrahmane |title=Timbuktu |date=2014-12-10|type=Drama, War |url=https://www.imdb.com/title/tt3409392/?ref_=nv_sr_srsg_0_tt_7_nm_1_in_0_q_Timbuktu |access-date=2024-12-16 |others=Ibrahim Ahmed, Abel Jafri, Toulou Kiki |publisher=Les Films du Worso, Dune Vision, Arches Films}}</ref>
[[Category:2014 films]]
[[Category:2014 drama films]]
== Di yibu na ==
== Kundivihira ==
[[Category:2014 French-language films]]
[[Category:Best Film César Award winners]]
[[Category:Best Film Lumières Award winners]]
[[Category:Films directed by Abderrahmane Sissako]]
[[Category:Films produced by Étienne Comar]]
[[Category:Films set in 2012]]
[[Category:Films set in Mali]]
[[Category:Films shot in Mauritania]]
[[Category:Films whose cinematographer won the Best Cinematography César Award]]
[[Category:Films whose director won the Best Director César Award]]
[[Category:Films whose director won the Best Director Lumières Award]]
[[Category:French drama films]]
[[Category:Mauritanian drama films]]
[[Category:Tamashek-language films]]
[[Category:Timbuktu in popular culture]]
[[Category:2014 French films]]
[[Category:English-language French films]]
muyk39mhptttt5k575tmdvswk1kucdj
138382
138381
2026-05-31T12:36:42Z
Samaru Samaru
6396
Added reference
138382
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Timbuktu''' nyɛla yuuni 2014 kpɛrigu ka ŋun daa wuhi di ni yɛn kpɛri shɛm ka lahi tɔm pahi sabili nyɛ Abderrahmane. Kpɛrigu kpɛri jɛndi la Timbuktu ban bɛ Mali tiŋgbani la tuma nima, Ansar Dine haŋkali zaŋ jɛndi kpɛrigu ŋɔ shɛli daa yila yuuni 2012 bi ya nima ni daa labi paɣasaribila mini dagorili kɔɣa tiŋ yuli booni Aguelhok.
Bi daa ŋmai la kpɛrigu ŋɔ tiŋ yuli booni Oualata, Mauritania tiŋgbani, Timbuktu daa nyɛla bini daa pii shɛli pahi ni di kpaɣiri bɔ pini shɛli bini booni Palme d'Or yuuni 2014 Cannes Film Festival, di daa dila pina ayi, dini n-nyɛ Ecumenical Jury n-ti pahi Francois Chalais.<ref>https://web.archive.org/web/20140419012319/http://www.festival-cannes.com/</ref><ref><nowiki>https://variety.com/2014/film/festivals/cannes-film-festival-winners-1201191277/</nowiki></ref><ref><nowiki>https://www.lexpress.fr/culture/timbuktu-prix-du-jury-oecumenique-et-prix-francois-chalais_1546013.html</nowiki></ref> Timbuktu daa lahi bini pii shɛli Mauritania nim sulinsi ni m-pahi Academy Awards ni di kpaɣiri bɔ Best foreign Language Film, ka daa lahi nyɛ piibu ni bɔ pini 87th Academy Awards; di daa nyɛ piibu BAFTA Awards ni di bɔ Best Film Not in English Language laɣingu din daa nyɛ 69th British Academy Film Awards.<ref><nowiki>https://abc.com/show/0a6328a2-6451-46e7-a55a-fa84ddbb9541/news</nowiki></ref><ref><nowiki>https://www.bafta.org/awards/</nowiki></ref>Timbuktu n-daa nyɛ bi bɔli shɛli Best Film laɣingu din pahiri 11th Africa Movie Academy Awards, lala laɣingu ŋɔ ni di daa lahi nyɛla din nyɛ piibu pia m-pahi ni di kpaɣiri bɔ pina.<ref><nowiki>https://gautengfilm.org.za/2015/09/timbuktu-takes-top-honours-at-africa-movie-academy-awards/</nowiki></ref> Yuuni 2017 lahabali sabiriba di ni mi shɛli The New York Times daa nyɛla laɣim sinii parisi ka piili ka di doni pia ni ayi zuɣu.
== Bɛ ni ŋmaali luɣi shɛli ==
Bibiɛhi ban bɔli bi ŋa Ansar Dine ban zaŋ matuuka nzɔ n-doli "gazelle" mopiɛlgu.
Bi daa lahi lɛbigi bi kpa ninpɔrigu shɛli bini zaŋ dɔɣu kpe Bambara nim kpebu maa laasabu, lala ninpɔrigu ŋɔ nyɛla bini kpe shɛli ka ŋmahin gbaŋ nyɛ paɣa ŋun bi yɛ bin shɛɣu ka O nyɔɣu ŋɔ lala ka O biha sa n-saya. Bi ni daa ti paai Timbuktu, tiŋ shɛli din mi ka bi dee Musulinsi adiini, jihadist zalikpana zaŋ jɛndi nema yɛbu mali yaa pam, tiŋ maa paɣaba nema daa nyɛla din limsi bi luɣili kam. Bi daa mɔŋ la TV adaka, FM adaka, bɔli ŋmɛbu, dam nyubu, yila yilibu, loto ŋmaabu.
Dini daa niŋ ka saaba ŋɔ kpɛna tiŋ ŋɔ ni bi daa kpɛla Jiŋ shɛli ni ka piri bi namdamuna, ka limam maa daa doli ba balim balim hali ka bi ti yi Jiŋli maa ni.
== Kpɛrikpɛriti ban daa yina ti ŋmaali ==
* Ibrahim Ahmed dit Pino ŋun daa nye Kidane
* [[Toulou Kiki]] ŋun daa nye Satima
* Layla Walet Mohamed ŋun daa nye Toya
* Mehdi Ag Mohamed ŋun daa nye Issan
* Kettly Noel ŋun daa nye Zabou
* Abel Jafri ŋun daa nye Abdelkerim
* Hichem Yacoubi ŋun daa nye jihadist
* Fatoumata Diawara ŋun daa nye Fatou la chanteuse
* Omar Haidara ŋun daa nye Amadou
* Damien Ndjie ŋun daa nye Abu Jaafar
* Salem Dendou ŋun daa nye jihadist leader
* Adel Mahmoud ŋun daa nye L'Imam
* Djie Sidi ŋun daa nye Juge
* Zikra Oualet ŋun daa nye Tina <ref>{{Citation |last=Sissako |first=Abderrahmane |title=Timbuktu |date=2014-12-10|type=Drama, War |url=https://www.imdb.com/title/tt3409392/?ref_=nv_sr_srsg_0_tt_7_nm_1_in_0_q_Timbuktu |access-date=2024-12-16 |others=Ibrahim Ahmed, Abel Jafri, Toulou Kiki |publisher=Les Films du Worso, Dune Vision, Arches Films}}</ref>
[[Category:2014 films]]
[[Category:2014 drama films]]
== Di yibu na ==
== Kundivihira ==
[[Category:2014 French-language films]]
[[Category:Best Film César Award winners]]
[[Category:Best Film Lumières Award winners]]
[[Category:Films directed by Abderrahmane Sissako]]
[[Category:Films produced by Étienne Comar]]
[[Category:Films set in 2012]]
[[Category:Films set in Mali]]
[[Category:Films shot in Mauritania]]
[[Category:Films whose cinematographer won the Best Cinematography César Award]]
[[Category:Films whose director won the Best Director César Award]]
[[Category:Films whose director won the Best Director Lumières Award]]
[[Category:French drama films]]
[[Category:Mauritanian drama films]]
[[Category:Tamashek-language films]]
[[Category:Timbuktu in popular culture]]
[[Category:2014 French films]]
[[Category:English-language French films]]
6jrfvvnk4przvjuzfi1au3ub9dpci0b
138383
138382
2026-05-31T12:39:13Z
Samaru Samaru
6396
References
138383
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Timbuktu''' nyɛla yuuni 2014 kpɛrigu ka ŋun daa wuhi di ni yɛn kpɛri shɛm ka lahi tɔm pahi sabili nyɛ Abderrahmane. Kpɛrigu kpɛri jɛndi la Timbuktu ban bɛ Mali tiŋgbani la tuma nima, Ansar Dine haŋkali zaŋ jɛndi kpɛrigu ŋɔ shɛli daa yila yuuni 2012 bi ya nima ni daa labi paɣasaribila mini dagorili kɔɣa tiŋ yuli booni Aguelhok.
Bi daa ŋmai la kpɛrigu ŋɔ tiŋ yuli booni Oualata, Mauritania tiŋgbani, Timbuktu daa nyɛla bini daa pii shɛli pahi ni di kpaɣiri bɔ pini shɛli bini booni Palme d'Or yuuni 2014 Cannes Film Festival, di daa dila pina ayi, dini n-nyɛ Ecumenical Jury n-ti pahi Francois Chalais.<ref>https://web.archive.org/web/20140419012319/http://www.festival-cannes.com/</ref><ref><nowiki>https://variety.com/2014/film/festivals/cannes-film-festival-winners-1201191277/</nowiki></ref><ref><nowiki>https://www.lexpress.fr/culture/timbuktu-prix-du-jury-oecumenique-et-prix-francois-chalais_1546013.html</nowiki></ref> Timbuktu daa lahi bini pii shɛli Mauritania nim sulinsi ni m-pahi Academy Awards ni di kpaɣiri bɔ Best foreign Language Film, ka daa lahi nyɛ piibu ni bɔ pini 87th Academy Awards; di daa nyɛ piibu BAFTA Awards ni di bɔ Best Film Not in English Language laɣingu din daa nyɛ 69th British Academy Film Awards.<ref><nowiki>https://abc.com/show/0a6328a2-6451-46e7-a55a-fa84ddbb9541/news</nowiki></ref><ref><nowiki>https://www.bafta.org/awards/</nowiki></ref>Timbuktu n-daa nyɛ bi bɔli shɛli Best Film laɣingu din pahiri 11th Africa Movie Academy Awards, lala laɣingu ŋɔ ni di daa lahi nyɛla din nyɛ piibu pia m-pahi ni di kpaɣiri bɔ pina.<ref><nowiki>https://gautengfilm.org.za/2015/09/timbuktu-takes-top-honours-at-africa-movie-academy-awards/</nowiki></ref> Yuuni 2017 lahabali sabiriba di ni mi shɛli The New York Times daa nyɛla laɣim sinii parisi ka piili ka di doni pia ni ayi zuɣu.<ref><nowiki>https://www.nytimes.com/interactive/2017/06/09/movies/the-25-best-films-of-the-21st-century.html</nowiki></ref>
== Bɛ ni ŋmaali luɣi shɛli ==
Bibiɛhi ban bɔli bi ŋa Ansar Dine ban zaŋ matuuka nzɔ n-doli "gazelle" mopiɛlgu.
Bi daa lahi lɛbigi bi kpa ninpɔrigu shɛli bini zaŋ dɔɣu kpe Bambara nim kpebu maa laasabu, lala ninpɔrigu ŋɔ nyɛla bini kpe shɛli ka ŋmahin gbaŋ nyɛ paɣa ŋun bi yɛ bin shɛɣu ka O nyɔɣu ŋɔ lala ka O biha sa n-saya. Bi ni daa ti paai Timbuktu, tiŋ shɛli din mi ka bi dee Musulinsi adiini, jihadist zalikpana zaŋ jɛndi nema yɛbu mali yaa pam, tiŋ maa paɣaba nema daa nyɛla din limsi bi luɣili kam. Bi daa mɔŋ la TV adaka, FM adaka, bɔli ŋmɛbu, dam nyubu, yila yilibu, loto ŋmaabu.
Dini daa niŋ ka saaba ŋɔ kpɛna tiŋ ŋɔ ni bi daa kpɛla Jiŋ shɛli ni ka piri bi namdamuna, ka limam maa daa doli ba balim balim hali ka bi ti yi Jiŋli maa ni.
== Kpɛrikpɛriti ban daa yina ti ŋmaali ==
* Ibrahim Ahmed dit Pino ŋun daa nye Kidane
* [[Toulou Kiki]] ŋun daa nye Satima
* Layla Walet Mohamed ŋun daa nye Toya
* Mehdi Ag Mohamed ŋun daa nye Issan
* Kettly Noel ŋun daa nye Zabou
* Abel Jafri ŋun daa nye Abdelkerim
* Hichem Yacoubi ŋun daa nye jihadist
* Fatoumata Diawara ŋun daa nye Fatou la chanteuse
* Omar Haidara ŋun daa nye Amadou
* Damien Ndjie ŋun daa nye Abu Jaafar
* Salem Dendou ŋun daa nye jihadist leader
* Adel Mahmoud ŋun daa nye L'Imam
* Djie Sidi ŋun daa nye Juge
* Zikra Oualet ŋun daa nye Tina <ref>{{Citation |last=Sissako |first=Abderrahmane |title=Timbuktu |date=2014-12-10|type=Drama, War |url=https://www.imdb.com/title/tt3409392/?ref_=nv_sr_srsg_0_tt_7_nm_1_in_0_q_Timbuktu |access-date=2024-12-16 |others=Ibrahim Ahmed, Abel Jafri, Toulou Kiki |publisher=Les Films du Worso, Dune Vision, Arches Films}}</ref>
[[Category:2014 films]]
[[Category:2014 drama films]]
== Di yibu na ==
== Kundivihira ==
[[Category:2014 French-language films]]
[[Category:Best Film César Award winners]]
[[Category:Best Film Lumières Award winners]]
[[Category:Films directed by Abderrahmane Sissako]]
[[Category:Films produced by Étienne Comar]]
[[Category:Films set in 2012]]
[[Category:Films set in Mali]]
[[Category:Films shot in Mauritania]]
[[Category:Films whose cinematographer won the Best Cinematography César Award]]
[[Category:Films whose director won the Best Director César Award]]
[[Category:Films whose director won the Best Director Lumières Award]]
[[Category:French drama films]]
[[Category:Mauritanian drama films]]
[[Category:Tamashek-language films]]
[[Category:Timbuktu in popular culture]]
[[Category:2014 French films]]
[[Category:English-language French films]]
npeo9wa9t2cbn845rdtd1490yaee73c
Touki Bouki
0
33070
138481
138019
2026-05-31T19:12:45Z
InternetArchiveBot
118
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
138481
wikitext
text/x-wiki
{{Bio}}
'''Touki Bouki''' nyɛla 1973 Senegalese siini shɛli Djibril Diop Mambèty ni daa sabi ka directi shɛli. Bi daa niŋ li 1973 Cannes Film Festival<ref>{{Cite web|date=2026-05-27|title=Festival de Cannes - International film festival for more than 78 years|url=https://www.festival-cannes.com/en/|access-date=2026-05-29|website=Festival de Cannes|language=en-US}}</ref> ni mini 8th Moscow International Film Festival.<ref>{{Cite web|title=1973 :: 34th Moscow International Film Festival|url=http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1973|access-date=2026-05-29|website=www.moscowfilmfestival.ru}}</ref>
Yuuni 2008 puuni, Touki Bouki daa nyɛla World Cinema Foundation nim ni labi n zali shɛli Cineteca di Bologna/L'immagineRitrovata Laboratary puuni.<ref>{{Cite web|title=World Cinema Foundation » TOUKI BOUKI|url=http://worldcinemafoundation.net/films/touki-bouki/|access-date=2026-05-29|website=worldcinemafoundation.net|language=en-US|archive-date=2010-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20101205191627/http://worldcinemafoundation.net/films/touki-bouki/|url-status=dead}}</ref> Yuuni 2022 di daa nyɛla siini shɛli din do pubu 66th diyi kana siini shɛli bini yuli pam n din binkumda yi di koi lala saha maa.<ref>{{Cite web|title=The Greatest Films of All Time|url=https://www.bfi.org.uk/sight-and-sound/greatest-films-all-time|access-date=2026-05-29|website=BFI|language=en}}</ref>
== Plot ==
Mory ŋun daa nyɛ nahikpara ka daa nyɛ ŋun bari moto shɛli bini daa zaŋ naɣi yila n dihi shɛli nachinsi maa daa nyɛla ŋun nyɛ bipuŋibili ŋun yuli daa bolindi Anta maa, ŋun daa nyɛ shikurubi Dakar puuni. Senegal biɛhigu nu daa nyɛ din labiri nyaaŋa ka bi chan tooini maa bi daa daa nyɛla ban gbaagi ni bi zo n chaŋ Paris ka daa nyɛ ban tɛhiri bini yɛn niŋ shɛm n nyɛ laɣari din yɛn suŋ ba ka bi chaŋ lala gorim maa.
Mory daa nyɛ ŋun nyɛ nasara n tooi zu laɣari mini niɛma do so ŋun daa bori o dabitaba maa yiŋ saha shɛli o ni daa suri kom. Anta mini Mory daa nyɛla ban gbaagi ŋarim tiɣiti din kuni France la ka di nyɛla bini daa Zu laɣa shɛli maa ni. Bi ni Zu so maa daa nyɛla ŋun yɛli prinsi, ka bi daa piligi bi shɛi bobu.
Anta mini Mory ni daa kpɛ ŋarim ŋɔ n naagi, molo daa nyɛla din moli Dakar ŋarim kpɛbu maa shɛi ni Captain maa nyɛl ŋun bori ni o nyɛ Mory. Bi ni daa wumli ŋɔ, dabɛm daa nyɛla din gbaagi Mory ka o chɛ Anta n niŋ ŋarim maa ni ka chaŋ ni o ti bo o moto maa shɛi, ka daa nyɛ ka di nyɛla loori ni du n wurim shɛli zaa ka din di nyɛla ŋun suli maa tamla di zuɣu di di nyɛla din yɛn ku o.
Ŋarim maa daa nyɛla din yiɣisi ka Anta bɛ din ni ka bɛ chaŋ ka chɛ Mory. O daa ʒini tiŋgbani n miri o zuɣupiligu n lihiri o moto shɛli din wurim maa.
== Kpɛrikpɛriti ban daa yina ti ŋmaali ==
* [[Aminata Sow Fall|Aminata Fall]] ŋun daa nye Aunt Oumy
* Ousseynou Diop ŋun daa nye Charlie
* Magaye Niang ŋun daa nye Mory
* Mareme Niang ŋun daa nye Anta
== Production ==
Din daa nyɛ o maŋmaŋ salin shɛli o ni daa sabi maa, Djibril Diop Mambèty daa nyɛla ŋun di ariziki din yiŋsi $3 30,000 n niŋ Touki Bouki ni - ka di nyɛla o daa nyɛla di pirigili Senegalese gomlanti sani. French New Waves kpaŋmaŋ puuni, Touki Bouki daa nyɛ din yihi di maŋmaŋ sitayi na. Di ŋmaabu mini di bin kumda daa nyɛla din nyɛ frenetic rhythm din bi ŋmani Afrika ŋɔ siini nima
== Bɛ ni ŋmaali luɣi shɛli ==
== Di yibu na ==
== Pina shɛŋa din di ==
* International Critics Award at [[1973 Cannes Film Festival]]
* Special Jury Award at 1973 [[8th Moscow International Film Festival|Moscow Film Festival]]<ref name="Moscow1973" /
* ''Touki Bouki'' ranked #52 in ''[[Empire (magazine)|Empire]]'' magazine's "The 100 Best Films Of World Cinema" in 2010.<ref name="tb1973-r4">{{cite web
| title = The 100 Best Films Of World Cinema – 52. Touki Bouki
| url = http://www.empireonline.com/features/100-greatest-world-cinema-films/default.asp?film=52 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120207152816/https://www.empireonline.com/features/100-greatest-world-cinema-films/default.asp?film=52 |archive-date=2012-02-07 | url-status=dead
| work = Empire
}}
</ref>
* ''Touki Bouki'' ranked #52 in ''Empire'' magazine's "The 100 Best Films Of World Cinema" in 2010.<ref>{{Cite web|title=The 100 Best Films Of World Cinema {{!}} 52. Touki Bouki {{!}} Empire {{!}} www.empireonline.com|url=https://www.empireonline.com/features/100-greatest-world-cinema-films/default.asp?film=52|access-date=2026-05-29|website=www.empireonline.com}}</ref>
== Kundivihira ==
[[Category:1973 films]]
[[Category:1973 independent films]]
[[Category:1970s avant-garde and experimental films]]
[[Category:Senegalese drama films]]
[[Category:Wolof-language films]]
[[Category:Films directed by Djibril Diop Mambéty]]
[[Category:Films shot in Senegal]]
[[Category:Films set in Senegal]]
[[Category:African independent films]]
[[Category:Afrofuturist films]]
{{reflist}}
84k39xl60w3bdom2lg2v9krw0jgyko1
Weija Dam
0
33149
138497
137754
2026-05-31T21:23:36Z
InternetArchiveBot
118
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
138497
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Infobox dam
| name = Weija Dam
| name_official =
| image =
| image_size =
| image_caption =
| image_alt =
| location_map = Ghana
| location_map_size =
| location_map_caption =
| location_map_alt =
| coordinates = {{coord|5|34|11|N|0|20|39|W|type:landmark_region:GH|display=inline,title}}
| country = Ghana
| location = Weija, [[Accra]], [[Greater Accra Region]]
| purpose = [[Municipal water supply]]
| status = O
| construction_began =
| opening =
| demolished =
| cost =
| owner =
| operator = [[Ghana Water Company]]
| dam_type =
| dam_crosses = [[Densu River]]
| dam_height =
| dam_height_foundation =
| dam_height_thalweg =
| dam_length =
| dam_elevation_crest =
| dam_width_crest =
| dam_width_base =
| dam_volume =
| spillway_count =
| spillway_type =
| spillway_capacity =
| res_name =
| res_capacity_total =
| res_capacity_active =
| res_capacity_inactive =
| res_catchment =
| res_surface =
| res_max_length =
| res_max_width =
| res_max_depth =
| res_elevation =
| res_tidal_range =
| plant_name =
| plant_coordinates =
| plant_operator =
| plant_commission =
| plant_decommission =
| plant_type =
| plant_hydraulic_head =
| plant_turbines =
| plant_capacity =
| plant_capacity_factor =
| plant_annual_gen =
| website =
| extra =
}}
'''Weija Dam''' nyɛla [[dam|mɔɣili]] din be [[Densu River]] ka nyɛ din sɔŋdi ko'nyuri sɔŋ nyabu zaŋ n-ti [[Accra]]. [[Ghana Water Limited]] nyɛ ban su di fukumsi . Lala mɔɣili ŋɔ nyɛla din tiri salo kamani kɔbigi puuni vaabu pihinii ko'viɛlli Accra mini tiŋ'shɛŋa din miri li.<ref>{{Cite web|title = NADMO - Weija Dam Spillage Ongoing ... Nadmo Success Story|url = http://www.nadmo.gov.gh/index.php/archives/5-main-article/main-article/124-weija-dam-spillage-is-ongoing-nadmo-success-story|website = www.nadmo.gov.gh|accessdate = 2015-05-25|first = Amoani|last = Ofori|archive-date = 2015-05-25|archive-url = https://web.archive.org/web/20150525182751/http://www.nadmo.gov.gh/index.php/archives/5-main-article/main-article/124-weija-dam-spillage-is-ongoing-nadmo-success-story|url-status = dead}}</ref><ref>{{Cite web|title = Ghana News - Spillage of Weija dam causes 'severe' flooding at Glefe, Opetekwei|url = http://www.myjoyonline.com/news/2014/June-10th/spillage-of-weija-dam-causes-severe-flooding-at-glefe-opetekwei.php|website = www.myjoyonline.com|accessdate = 2015-05-25|first = |access-date = 2026-05-29|archive-date = 2015-05-25|archive-url = https://web.archive.org/web/20150525182517/http://www.myjoyonline.com/news/2014/June-10th/spillage-of-weija-dam-causes-severe-flooding-at-glefe-opetekwei.php|url-status = dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.graphic.com.gh/news/general-news/weija-dam-spillage-floods-communities.html|location=Accra, Ghana|title=Ghana news: Weija Dam spillage floods communities - Graphic Online|last=Boateng|first=Caroline|access-date=2017-08-03|language=en-GB|newspaper=[[Daily Graphic (Ghana)|Daily Graphic]]}}</ref> Di mɛbu nyɛla din daa piligi yuuni 1974 ka bɛ nyɛ bɛ ni daa naai shɛli yuuni 1978, Messrs Tahi, Italianima kompani nyɛ ban daa gbi mɔɣili ŋɔ.<ref>{{Cite web |last=Awuku-Apaw |first=Joshua |date=2011-12-15 |title=THE WEIJA DAM OBITUARY |url=https://www.modernghana.com/news/367257/the-weija-dam-obituary.html |access-date=2023-05-03 |website=www.modernghana.com}}</ref>
== Spillage ==
Silimiin goli June yuuni 2014, mɔɣili ŋɔ nyɛla din daa chii ka dizuɣu daa tahi ko'kpɛɣu na Glefe. Di ni daa dam ninvuɣ shɛba ŋɔ nyɛla ban daa yina n-ti yɛlli ni lala ko'kpɛɣu ŋɔ daliri nyɛla din niŋ ka Bortianor Traditional Council zaɣisi ni bɛ di gbi mɔɣili ŋɔ ka di zo hali ka Homowo chuɣu daa ti naai.<ref>{{Cite web |last=Nyabor |first=Jonas |date=2014-06-10 |title=Weija dam spillage floods Glefe |url=https://citifmonline.com/2014/06/weija-dam-spillage-floods-glefe/ |access-date=2023-05-03 |website=Citi 97.3 FM - Relevant Radio. Always |language=en-US}}</ref>
Silimiin goli March yuuni 2017, Ghana Water Company nyɛla ban daa piligi kom yihibu mɔɣili ŋɔ ni din yɛn chɛ ka di bi kpɛ yaɣiyi di kpɛbu zuɣu. Di nyɛla din daa kpa talahi dama saa nyɛla ŋun daa piligi mibu. Din bɔŋɔ nyɛla din daa tahi ko'kpɛɣu na [[Tetegu]] mini Oblogo.<ref>{{Cite web |title=Weija Dam spillage floods communities |url=https://www.businessghana.com/site/news/general/147937/%20Weija%20Dam%20spillage%20floods%20communities%20%20%20%20%20 |access-date=2023-05-03 |website=BusinessGhana}}</ref>
Silimiin goli March yuuni 2021, bɛ nyɛla ban daa yooi mɔɣili ŋɔ bahi pirinla mɔɣili ŋɔ nyɛla din daa zani awa pishi ni anahi sunsuun kpɛ yaɣiyi zuɣu. Di nyɛla din daa chi ka ko'shɛli din be mɔɣili ŋɔ daa pahi 46.2 feet zaŋ chaŋ 48.1 feet ka di wuhi ni di nyɛla din kpɛ yaɣiyi 1.1 feet dama di kpɛbu zaa nyɛla 47 feet.<ref>{{Cite web |last=Nti |first=Kwaku |date=2021-03-30 |title=GWCL opens three gates of Weija-Dam to allow spillage |url=https://angelonline.com.gh/2021/03/30/gwcl-opens-three-gates-of-weija-dam-to-allow-spillage/ |access-date=2023-05-03 |website=Angel Online |language=en-US}}</ref>
Silimiin goli October yuuni 2022, mɔɣili ŋɔ nyɛla din daa chii buyi. Di bɔŋɔ daliri daa nyɛla saa miri biɛɣu. Ko'shɛli din daa be mɔɣili ŋɔ ni saha shɛli bɛ ni daa yooi mɔɣili ŋɔ daa nyɛla 49.5 feet mini 47.9 feet.<ref>{{Cite web |last=Boakye |first=Edna Agnes |date=2022-10-27 |title=GWCL spills excess water from Weija Dam; residents asked to relocate |url=https://citinewsroom.com/2022/10/gwcl-spills-excess-water-from-weija-dam-residents-asked-to-relocate/ |access-date=2023-05-03 |website=Citinewsroom - Comprehensive News in Ghana |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |title=Weija dam spillage causes flooding downstream |url=https://www.graphic.com.gh/news/general-news/weija-dam-spillage-causes-flooding-downstream.html |location=Accra, Ghana|access-date=2023-05-03 |newspaper=[[Daily Graphic (Ghana)|Daily Graphic]]|language=en-gb}}</ref>
==Kundivihira ==
{{reflist}}{{Commons}}
[[Category:Dams in Ghana]]
[[Category:Embankment dams]]
[[Category:Water supply and sanitation in Ghana]]
[[Category:Greater Accra Region]]
no3l8pfq8prbif0pbowyqcw3xmbibc4
Sokoto River
0
33187
138403
138053
2026-05-31T16:17:22Z
InternetArchiveBot
118
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
138403
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|River in Nigeria}}
[[File:Sokoto River system.png|Sokoto River system]]
[[File:Sokotorivermap.png|thumb|350px|Map of the Sokoto River drainage basin]]
'''Sokoto Mɔɣili,''' (di nyɛla bɛ ni daa na mi shɛli Gulbi 'n [[Kebbi State|Kebbi]]), nyɛla mɔɣili din be [[Nigeria]] wulinluhili ka nyɛ din zori chirigiri [[River Niger]].<ref>{{cite web | url=https://www.britannica.com/place/Sokoto-River | title=Sokoto River | Nigeria, Map, & Location | Britannica }}</ref> Mɔɣili ŋɔ nyɛla din piligi [[Funtua]] zaŋ n-ti Katsina yaɣili kamani kilomita kɔbishi ni pisopɔin ni anu ka chɛ Sokoto. Di nyɛla din zori gariti [[Gusau]] din be Zamfara yaɣili, ni ka di mini [[Gusau Dam]] laɣim taba.<ref>{{cite web | url=https://www.gettyimages.com/photos/sokoto-river | title=27 Sokoto River Stock Photos, High-Res Pictures, and Images - Getty Images | access-date=2026-05-30 | archive-date=2023-07-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230703080409/https://www.gettyimages.com/photos/sokoto-river | url-status=dead }}</ref> Yaha, mɔɣili ŋɔ nyɛla din zori gariti Sokoto yaɣili ni ka di chaŋ n-ti chirigi Rima mɔɣili ka lɛbigi wulinluhili ka chaŋ n-ti gari Birnin Kebbi din be Kebbi yaɣili.<ref>{{cite web | url=https://www.researchgate.net/figure/Drainage-Map-of-Sokoto-Basin-Showing-Major-and-Minor-rivers-modified-from-Adelana-et-al_fig2_319007278 | title=Figure 1. Drainage Map of Sokoto Basin Showing Major and Minor rivers }}</ref> Kamani kilomita kɔbigi ni pishi zaŋ chaŋ Birnin Kebbi wulinpuhili pɔi ka di naayi chaŋ n-ti chirigi [[Niger River]].<ref>{{cite web | url=https://www.researchgate.net/figure/Drainage-Map-of-Sokoto-Basin-Showing-Major-and-Minor-rivers-modified-from-Adelana-et-al_fig2_319007278 | title=Figure 1. Drainage Map of Sokoto Basin Showing Major and Minor rivers }}</ref>
Mɔɣili ŋɔ nyɛla din sɔŋdi pukpariba kom ka bɛ kɔri bindira. Mɔɣili ŋɔ gba nyɛla so doni li zaŋ n-ti niriba.<ref>{{Cite news | url=https://www.premiumtimesng.com/tag/shagari-river-in-sokoto-state | title=Shagari River in Sokoto State Archives |newspaper=[[Premium Times]]}}</ref> Bakolori mɔɣili nyɛla kilomita kɔbigi ka chɛ Sokoto, di nyɛla ko'titali zaŋ n-ti '''Sokoto Mɔɣili'''. Di nyɛla din sɔŋdi pukpariba bɛ kɔbu shee.<ref name=eawag>{{cite web
|url = http://www.eawag.ch/research_e/apec/seminars/Case%20studies/2005/051031_Bakolori%201.pdf
|title = Bakolori Dam and Bakolori Irrigation Project – Sokoto River, Nigeria
|author = Akané Hartenbach and Jürgen Schuol
|date = October 2005
|publisher = Eawag aquatic research institute
|accessdate = 2010-01-10
}}{{dead link|date=May 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
== Gabisibu ==
Pukpariba ni mali ti shɛŋa punpiri bɛ kɔbiti mini binnɛma ban be mɔɣili ŋɔ puuni zaa nyɛla din saɣindi mɔɣili ŋɔ kom.<ref>{{Cite web |title=What Is Water Pollution {{!}} Environmental Pollution Centers |url=https://www.environmentalpollutioncenters.org/water/ |access-date=2023-07-16 |website=www.environmentalpollutioncenters.org |language=en}}</ref>
== Climate ==
Yaɣ'shɛŋa din tuli pam Nigeria zaɣ'yini nyɛ Sokoto, di tuulim zooi ka di tooi nyɛla 28.3 °C (82.9 °F), dabisili puuni tulim pam tooi nyɛla 40 °C (104.0 °F), chiri shɛŋa ni tulim ni tooi zoogi nyɛ bin din gbaai Silimiin goli February zaŋ hali ni Silimiin goli April, di saha ka tulim nyɛ 40 °C (104.0 °F).<ref>{{Cite web |title=Climate in Sokoto, Temperature of Sokoto, Weather in Sokoto :: Traveltill.com |url=https://www.traveltill.com/destination/Nigeria/Sokoto/climate.php |access-date=2023-10-03 |website=Traveltill}}</ref>
==Kundivihira ==
{{Reflist}}
* ''The Hydrology and Plankton of the River Sokoto'' . J. Holden, J. Green. Journal of Animal Ecology, Vol. 29, No. 1 (May, 1960), pp. 65–84. [https://www.jstor.org/stable/2271]
* ''Isotope And Geochemical Characterization Of Surface And Subsurface Waters In The Semi-Arid Sokoto Basin, Nigeria'', Adelana et al., African Journal of Science and Technology (AJST), Science and Engineering Series Vol. 4, No. 2, pp. 80–89, December 2003 [https://web.archive.org/web/20060619110516/http://www.ansti.org/volume/adelana-final.pdf]
{{coord|11|24|11|N|4|07|15|E|region:NG_type:waterbody_source:kolossus-dewiki|display=title}}
{{Authority control}}
[[Category:Sokoto River| ]]
[[Category:Rivers of Nigeria]]
[[Category:Tributaries of the Niger River]]
on86q5rcoylei8tj8n0xo54kef4fvy5
Tiga Dam
0
33210
138478
138201
2026-05-31T18:33:07Z
InternetArchiveBot
118
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
138478
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{short description| Nigeria Water Dam}}
{{coord|11|26|14|N|8|24|9|E|display=title}}
[[File:Yobe river catchment area.png|thumb|right|300px|Catchment area of the Yobe River – Tiga dam to the west, south of Kano]]
'''Tiga Dam''' ŋɔ nyɛla din be wulinluhili yaɣili zaŋ n-ti Kano yaɣili din be [[Nigeria]], di nyɛla bɛ ni daa gbi shɛli yuuni 1971 zaŋ chaŋ yuuni 1974.Di nyɛla ko'titali zaŋ n-ti Kano mɔɣili ka di lahi nyɛ din zori chani n-ti chirigiri [[Hadejia River]]. Mɔɣili maa nyɛla bɛ ni daa gbi shɛli zuɣulan Audu Bako saha ni di sɔŋ pukparilim.<ref>{{Cite web |title=Tiga Dam, Kano |url=https://hotels.ng/places/dam/1048-tiga-dam |access-date=2023-09-17 |website=Hotels.ng Places}}</ref>
[[File:Jnsb EXPORT 170082733739269 20200415 150009285.jpg|thumb|Tiga Dam]]
==Buɣisibu ==
Mɔɣili maa nyɛla bɛ ni daa gbi shɛli Zuɣulan Audu Bako saha din daa niŋ ka saa ŋmaai mibu ka bindira yɛltɔɣa nyɛ din daa niŋ tom lala yaɣili ŋɔ la.<ref>{{cite web
|url=http://allafrica.com/stories/200903170040.html
|title=Food Security and Kano Irrigation Project
|work=Daily Trust
|author=Ujudud Shariff
|date=17 March 2009
|accessdate=2010-05-16}}</ref> Mɔɣili ŋɔ nyɛla din deegi polo kamani{{convert|178|km2|sqmi}} ka nyɛ di ni tooi deei kom kamani {{convert|2000000000|m3|ft3}}.<ref>[[Aliyu Salisu Barau|Barau, Aliyu Salisu (2007)]] The Great Attractions of Kano. Research and Documentation Directorate Government House Kano</ref> Mɔɣili ŋɔ ni kom nyɛ din tiri Kani mɔɣili pukarilim sɔŋsim tuma kom n-ti pahi Kano nima.<ref name=Barbier/>
==Downstream impact==
Vihigu nima pam nyɛla din wuhi ni mɔɣili ŋɔ nyɛla din tahi barina na din daa niŋ ka mɔɣili ŋɔ gbibu nyɛ din daa dam tiŋ'shɛŋa din be lala yaɣili ŋɔ.<ref name=Barbier>{{cite web
|url = http://uwacadweb.uwyo.edu/Barbier/Publications/Upstream%20Dams%20and%20Downstream%20Water%20Allocation%20-071703.pdf
|title = Upstream Dams and Downstream Water Allocation – The Case of the Hadejia'Jama'are Floodplain, Northern Nigeria
|author = Edward B Barbier
|publisher = Department of Economics and Finance, University of Wyoming
|date = November 7, 2002
|accessdate = 2009-10-01
|url-status = dead
|archiveurl = https://web.archive.org/web/20110604013614/http://uwacadweb.uwyo.edu/Barbier/Publications/Upstream%20Dams%20and%20Downstream%20Water%20Allocation%20-071703.pdf
|archivedate = June 4, 2011
|access-date = May 30, 2026
|archive-date = June 4, 2011
|archive-url = https://web.archive.org/web/20110604013614/http://uwacadweb.uwyo.edu/Barbier/Publications/Upstream%20Dams%20and%20Downstream%20Water%20Allocation%20-071703.pdf
}}</ref><ref>{{cite book
|title=Does environmental policy work?: the theory and practice of outcomes assessment
|page=70ff
|author1=David E. Ervin |author2=James R. Kahn |author3=Marie Leigh Livingston |publisher=Edward Elgar Publishing
|year=2003
|isbn=978-1-84064-170-7}}</ref> Mɔɣili ŋɔ ni daa gbi naai, di nyɛla din zori chani Gashua din be Yobe yaɣili kamani {{convert|100000000|m3|ft3}}.<ref name=yorku>{{cite web
|url=http://pi.library.yorku.ca/ojs/index.php/refuge/article/viewFile/21922/20591
|title=Dam Politics in Northern Nigeria: The Case of the Kafin Zaki Dam
|author=Kole Ahmed Shettima
|publisher=York University, Canada
|accessdate=2009-10-01}}</ref> Vihigu nyɛla din daa niŋ ka zaŋ wuhi salo ka di nyɛ din daa jandi pikpariba ban be lala yaɣili maa pukparilim.<ref>{{cite journal
|title=Adapting to Dams: Agrarian Change Downstream of the Tiga Dam, Northern Nigeria
|author1=David H. L. Thomas |author2=William M. Adams |publisher=Elsevier Science Ltd.
|date=1998
|doi=10.1016/S0305-750X(99)00041-8
|volume=27
|issue=6
|journal=World Development
|pages=919–935}}</ref>
== Yuuni 2021 saha bela kparibu ==
Silimiin goli November dahin yini dali yuuni 2021, mɔɣili ŋɔ nyɛla bɛ ni daa na kpari shɛli ka bɛ daliri daa nyɛ bɛ borimi ni bɛ mali li ka di daa pahi Transforming Irrigation Management in Nigeria (TRIMING), World Bank nyɛ ban daa di liɣiri niŋ lala tuma ŋɔ ni zaŋ n-ti Kano River Irrigation Schemes (KRIS) mini Hadejia Valley Irrigation Scheme (HVIS) labi mali.<ref name="dailytrust.com">{{Cite news |date=2022-04-07 |title=Farmers excited as Tiga Dam reopens - Daily Trust |url=https://dailytrust.com/farmers-excited-as-tiga-dam-reopens/ |access-date=2024-07-10 |newspaper=[[Daily Trust]]|language=en-US}}</ref> Bɛ daa labi yoogi lala mɔɣili ŋɔ Silimiin goli April yuuni 2022 ka ban daa yooi li ŋɔ nyɛ Hadejia Jama’are River Basin Development Authority (HJRBDA).<ref name="dailytrust.com"/> Ka din bɔŋɔ n daa nyɛ tuuli bɛ ni kpari mɔɣili ŋɔ zali.<ref>{{Cite news |last=Oluwagbemi |first=Ayodele |date=2018-01-22 |title=Tiga dam closure: Tomato growers lose N1bn, says TOGAN |url=https://punchng.com/tiga-dam-closure-tomato-growers-lose-n1bn-says-togan/ |access-date=2024-07-10 |newspaper=[[The Punch]]|language=en-US}}</ref>
==Kundivihira ==
{{reflist}}
[[Category:Dams in Nigeria]]
[[Category:Kano State]]
[[Category:Yobe State]]
[[Category:Dams completed in 1974]]
[[Category:20th-century architecture in Nigeria]]
su5frnknl5zk7sdpmsqzhlqu2tk86wq
2012 Nigeria floods
0
33227
138422
138352
2026-05-31T17:00:31Z
Kalakpagh
2501
/* August */ Updated Content
138422
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|2012 disaster in Nigeria}}
{{Infobox flood
| name = 2012 Nigeria floods
| image location = Nigeria political.png
| image size = 300 px
| image name = Nigeria
| image alt text = Nigeria
| duration = July – October 2012
| total damages =
| total damages (USD) =
| total economic impact (USD) =
| total fatalities = 363 people killed, over 2,100,000 [[internally displaced person|displaced]].<ref name="Reuters2">{{cite web |url=http://in.reuters.com/article/nigeria-floods-idINDEE8A40EH20121105 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306155218/http://in.reuters.com/article/nigeria-floods-idINDEE8A40EH20121105 |url-status=dead |archive-date=March 6, 2016 | title=Nigeria floods kill 363 people, displace 2.1 mln| publisher=Reuters |date=November 5, 2012 | access-date=November 26, 2012}}</ref><ref name="AFP">{{cite web|url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jCBXXZO4WxClKgeUUldMBbL3DWXg |title=Thirty dead in Nigeria flood, 120,000 displaced |publisher=AFP |date=September 9, 2012 |access-date=September 9, 2012 |archive-url=https://archive.today/20240526061048/https://www.webcitation.org/6AZwkTWNj?url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jCBXXZO4WxClKgeUUldMBbL3DWXg%3FdocId=CNG.91bd1706713677d7cf005d6723c0a184.6c1 |archive-date=26 May 2024 |url-status=dead }}</ref>
| areas affected = [[Adamawa State|Adamawa]], [[Taraba State|Taraba]], [[Plateau State|Plateau]], and [[Benue State]]s were worst affected.
}}
'''Yuuni 2012 Nigeria floods''' ŋɔ nyɛla din daa piligi silimiin goli July yuuni 2012. Niriba ban kalinli daa yiɣisi kɔbisita ni pihiyobu ni ata nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka salo ban kalinli daa yiɣisi kamani 2.1 miliyɔŋ daa koŋ bɛ biɛhisi shɛhi bin din gbaai silimiin goli November dabaa anu dali yuuni 2012. Lahabali din yina [[National Emergency Management Agency (Nigeria)|National Emergency Management Agency]] (NEMA) wuhiya ni yaɣa pihita zaŋ n-ti Nigeria yaɣa pihita ni ayobu puuni nyɛla ko'kpɛɣu ni daa paai shɛli ka di ni daa dam yaɣa ayi shɛŋa pam nyɛ Kogi mini Benue States.<ref>{{Cite web |last=Susan |first=Agada |title=A serious flooding event in Nigeria in 2012 with specific focus on Benue State: a brief review |url=https://www.researchgate.net/publication/}}</ref> Di daa nyɛla ko'kpɛɣu shɛli din na ʒini niŋ kamani yuun pihinahi din gari maa,<ref name="irin">{{cite web | url=http://www.irinnews.org/report/96504/nigeria-worst-flooding-in-decades | title=NIGERIA: Worst flooding in decades | work=IRINnews | publisher=[[The New Humanitarian|IRIN]] Africa | date=October 10, 2012 | access-date=May 27, 2015}}</ref> ka daa dam salo ban kalinli yiɣisi kamani miliyɔŋ dibaa ayopɔin.<ref>{{cite web | url=https://www.theguardian.com/global-development/2013/aug/28/nigeria-floods-disaster | title=Nigeria floods test government's disaster plans | work=The Guardian | date=28 August 2013 | access-date=May 27, 2015}}</ref> Laɣa shɛli bɛ ni daa di niŋ lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din yiɣisi kamani [[Naira|N]]2.6 trillion.<ref>{{Cite news | url=http://www.punchng.com/news/2012-flood-disaster-cost-nigeria-n2-6tn-nema/ | title=2012 flood disaster cost Nigeria N2.6tn –NEMA | access-date=May 27, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150527103013/http://www.punchng.com/news/2012-flood-disaster-cost-nigeria-n2-6tn-nema/ | archive-date=May 27, 2015 | df=mdy-all |newspaper=[[The Punch]]}}</ref>
==Dalirinima ==
[[Nigeria]] nyɛla din tooi nyari ko'kpɛɣu pam<ref>{{Cite web|title=Nigeria Braces for Flood Season - Nigeria|url=https://reliefweb.int/report/nigeria/nigeria-braces-flood-season|access-date=2022-02-01|website=ReliefWeb|date=17 June 2013 |language=en}}</ref> saha shɛli saa yi piligi miibu. Saha shɛŋa di nyɛla din tooi diri nyɛvuya di gbaai bahindi tiŋkpaŋ shɛŋa kom ni bi tooi zori kpɛri tiŋgbani.<ref name="Reuters">{{cite web | url=https://www.reuters.com/article/us-nigeria-floods-idUSBRE8880D320120909 | title=Nigeria floods kill 137, displace thousands | publisher=Reuters | date=September 9, 2012 | access-date=September 9, 2012}}</ref>
==Silimiin goli July==
Silimiin goli July dabaa ayi dali yuuni 2012, Nigeria yaɣ'shɛŋa nyɛla din daa nya saa pam di gbaa bahindi ninvuɣ'shɛba ban be [[Lagos]].<ref>{{Cite web|title=DISASTER MANAGEMENT CENTRE (CASE STUDY PORT-HARCOURT)|url=https://project.camppromat.com/1976/DISASTER-MANAGEMENT-CENTRE--CASE-STUDY-PORT-HARCOURT-|access-date=2022-02-01|website=project.camppromat.com}}</ref> Yaha, so shɛŋa nyɛla din daa ku tooi lahi doli ka dizuɣu daa chɛ ka salo pam bukaatanima daa saɣim.<ref>{{Cite web|title=CARITAS UNIVERSITY AMORJI NIKE, ENUGU, NIGERIA FACULTY OF ENVIRONMENTAL SCIENCES DEPARTMENT OFARCHITECTURE DISASTER MANAGEMENT CENTRE, PORT-HARCOURT. ARCHITECTURE Project Topics|url=https://eduproject.com.ng/architecture/caritas-university-amorji-nike-enugu-nigeria-faculty-of-environmental-sciences-department-ofarchitecture-disaster-management-centre-port-harcourt/index.html|access-date=2022-02-01|website=eduproject.com.ng}}</ref> Loorinima kpɛbu liɣiri nyɛla din daa pahi lala yaɣa ŋɔ pirinla soya maa bi lahi viɛlli maa zuɣu ka Nigeria gomnanti nyɛ ŋun daa piligi Oke-Afa Road malibu.<ref name="TGN">{{Cite news | url=http://www.ngrguardiannews.com/index.php?option=com_content&view=article&id=91133:lagosians-gasp-for-breath-as-flood-ravages-the-city-&catid=1:national&Itemid=559 |location=Lagos, Nigeria| title=Lagosians gasp for breath as flood ravages the city | date=July 3, 2012 | access-date=September 9, 2012 |author1=Inyama, Nnamdi |author2=Muanya, Chukwuma |author3=Adepetun, Adeyemi |newspaper=[[The Guardian (Nigeria)|The Guardian]]}}</ref>
[[File:Water Submerged settlement.jpg|thumb|Water Submerged settlement]]
Silimiin goli July yuuni 2012 sunsuun, ko'kpɛɣu din daa niŋ [[Ibadan]] yaɣili nyɛla din daa chɛ ka salo ban be Challenge, [[Oke-Ayo]] n-ti pahi [[Eleyele]] daa zo n-ti tiligi.<ref name="16 July" /> Lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa che ka dolodolonima koŋ asori chani asiba kam. Nigerian gomnaanti nyɛla ŋun daa yɛlli ni duri shɛŋa zaa din be ko'soya zaa nyɛla din to ni bɛ wurim shɛli ka ninvuɣ so ŋun so lahabali wuligibu [[Bosun Oladele]] daa yina ti yɛlli ni lala ko'kpɛɣu ŋɔ bɛ di nyɛvuli bee binshɛli[[Flood|.]]<ref name="16 July">{{cite web | url=http://allafrica.com/stories/201207160578.html | title=Nigeria: Flood Sacks Ibadan Residents | publisher=AllAfrica | date=July 16, 2012 | access-date=September 9, 2012 | author=Ajayi, Ola}}</ref>
Silimiin goli July yuuni 2012 naabu ni, salo ban kalinli daa yiɣisi pihinahi yini ka nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya pirinla ko'kpɛɣu din daa niŋ Nigerian [[Plateau State|Plateau]] yaɣili la zuɣu.<ref name=":0">{{Cite web |date=2012-07-24 |title=Deadly floods in central Nigeria |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-18966160 |access-date=2022-05-20 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> Sa'titali nyɛla din daa mi ka dizuɣu daa chɛ ka Lamingo mɔɣili daa kpɛ yaɣ'yi ka daa chii kpɛ tiŋa shɛŋa din baɣili maa ka di yanima din kalinli din daa yiɣisi kamani kɔbishee.<ref name=":0" /> Yaha, niriba ban kalinli daa yiɣisi pihita ni anu nyɛla ban daa barigi ka Manasie Phampe ŋun daa nyɛ kpɛma zaŋ n-ti ban daa bori bɛ shee ŋɔ yɛlli ni bɛ nyɛla ban niŋdi kpaŋmaŋ kam ni bɛ nya ba. Niriba ban kalinli daa yiɣisi kamani 3,000 nyɛla ban daa koŋ biɛhisi shɛhi ka daa chaŋ n-ti gomnanti duri din be Jos ni.<ref name="24 July">{{cite web | url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18966160 | title=Nigeria: Deadly flooding in Jos in Plateau state | publisher=BBC | date=July 24, 2012 | access-date=September 9, 2012}}</ref>
== Silimiin goli August ==
Silimiin goli August sunsuun, ko'kpɛɣu nyɛla din daa di salo ban kalinli daa yiɣisi pihita ni ata nyɛvuya [[Plateau State]] ka lahabali tira zaŋ n-ti [[National Emergency Management Agency (Nigeria)|National Emergency Management Agency]] din be Nigeria, Abdussalam Muhammad daa yɛlli ni yanima pam gba nyɛla din saɣim <ref>{{Cite news |date=2012-08-15 |title=Central Nigeria floods kill 33 |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-19261581 |access-date=2022-05-20}}</ref> n-ti pahi soya. Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa dam salo ban kalinli daa yiɣisi kamani 12,000 ka shɛba daa koŋ bɛ biɛhisi shɛhi.<ref name="BBC">{{cite web | url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-19261581 | title=Nigeria Plateau state floods kill 33 | publisher=BBC | date=August 14, 2012 | access-date=September 9, 2012}}</ref>
[[File:Submerged Houses.jpg|thumb|Submerged Houses in [[Makurdi]]]]
==September==
Din daa niŋ ka bɛ yoogi mɔɣili yuli booni [[Lagdo Reservoir]] ka be [[Cameroon]] nyɛla din daa di niriba ban kalinli daa yiɣisi pihita nyɛvuya [[Benue State]].<ref>{{cite web | url=http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=79149 | title=Flooding in Nigeria | publisher=NASA Earth Observatory | date=September 12, 2012 | access-date=May 27, 2015}}</ref>
Anambra yaɣili, ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa dam tiŋsi kamani [[Ayamelum|Ayamelu]], [[Ogbaru]], [[Anambra West]] n-ti pahi [[Anambra East]]. Lahabali nyɛla din daa yina wuhiri ni ko'kpɛɣu zuɣu chami ka niriba ban kalinli yiɣisi kamani miliyɔŋ dibaa ayi yi [[Anambra State]] yuuni 2012.<ref>{{Cite news |last=adefaye |date=2012-09-29 |title=Flood takes over Anambra communities as Gov Obi cries for help |url=https://www.vanguardngr.com/2012/09/flood-takes-over-anambra-communities-as-gov-obi-cries-for-help/ |location=Lagos, Nigeria|access-date=2022-12-06 |newspaper=[[Vanguard (Nigeria)|Vanguard]]|language=en-GB}}</ref>
[[File:Lokoja Flood 2012 10 01.jpg|thumb|[[Lokoja]] Flood 2012]]
==Lihimi m pahi ==
*[[2022 Nigeria floods]]
*[[List of deadliest floods]]
==Kundivihira ==
{{reflist}}
{{authority control}}
{{DEFAULTSORT:Nigeria floods, 2012}}
[[Category:2012 disasters in Nigeria|Floods]]
[[Category:2010s floods in Africa]]
[[Category:2012 floods|Nigeria]]
[[Category:Floods in Nigeria|2012]]
[[Category:July 2012 in Nigeria|Floods]]
[[Category:August 2012 in Nigeria|Floods]]
[[Category:September 2012 in Nigeria|Floods]]
[[Category:October 2012 in Nigeria|Floods]]
[[Category:Effects of climate change]]
[[Category:Climate change and the environment]]
[[Category:Natural disasters in Nigeria]]
[[Category:Disasters in Nigeria]]
cipfzsbcqawqxvmyjqo70e6iv7nbqhp
138423
138422
2026-05-31T17:00:51Z
Kalakpagh
2501
/* September */ Updated Content
138423
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|2012 disaster in Nigeria}}
{{Infobox flood
| name = 2012 Nigeria floods
| image location = Nigeria political.png
| image size = 300 px
| image name = Nigeria
| image alt text = Nigeria
| duration = July – October 2012
| total damages =
| total damages (USD) =
| total economic impact (USD) =
| total fatalities = 363 people killed, over 2,100,000 [[internally displaced person|displaced]].<ref name="Reuters2">{{cite web |url=http://in.reuters.com/article/nigeria-floods-idINDEE8A40EH20121105 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306155218/http://in.reuters.com/article/nigeria-floods-idINDEE8A40EH20121105 |url-status=dead |archive-date=March 6, 2016 | title=Nigeria floods kill 363 people, displace 2.1 mln| publisher=Reuters |date=November 5, 2012 | access-date=November 26, 2012}}</ref><ref name="AFP">{{cite web|url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jCBXXZO4WxClKgeUUldMBbL3DWXg |title=Thirty dead in Nigeria flood, 120,000 displaced |publisher=AFP |date=September 9, 2012 |access-date=September 9, 2012 |archive-url=https://archive.today/20240526061048/https://www.webcitation.org/6AZwkTWNj?url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jCBXXZO4WxClKgeUUldMBbL3DWXg%3FdocId=CNG.91bd1706713677d7cf005d6723c0a184.6c1 |archive-date=26 May 2024 |url-status=dead }}</ref>
| areas affected = [[Adamawa State|Adamawa]], [[Taraba State|Taraba]], [[Plateau State|Plateau]], and [[Benue State]]s were worst affected.
}}
'''Yuuni 2012 Nigeria floods''' ŋɔ nyɛla din daa piligi silimiin goli July yuuni 2012. Niriba ban kalinli daa yiɣisi kɔbisita ni pihiyobu ni ata nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka salo ban kalinli daa yiɣisi kamani 2.1 miliyɔŋ daa koŋ bɛ biɛhisi shɛhi bin din gbaai silimiin goli November dabaa anu dali yuuni 2012. Lahabali din yina [[National Emergency Management Agency (Nigeria)|National Emergency Management Agency]] (NEMA) wuhiya ni yaɣa pihita zaŋ n-ti Nigeria yaɣa pihita ni ayobu puuni nyɛla ko'kpɛɣu ni daa paai shɛli ka di ni daa dam yaɣa ayi shɛŋa pam nyɛ Kogi mini Benue States.<ref>{{Cite web |last=Susan |first=Agada |title=A serious flooding event in Nigeria in 2012 with specific focus on Benue State: a brief review |url=https://www.researchgate.net/publication/}}</ref> Di daa nyɛla ko'kpɛɣu shɛli din na ʒini niŋ kamani yuun pihinahi din gari maa,<ref name="irin">{{cite web | url=http://www.irinnews.org/report/96504/nigeria-worst-flooding-in-decades | title=NIGERIA: Worst flooding in decades | work=IRINnews | publisher=[[The New Humanitarian|IRIN]] Africa | date=October 10, 2012 | access-date=May 27, 2015}}</ref> ka daa dam salo ban kalinli yiɣisi kamani miliyɔŋ dibaa ayopɔin.<ref>{{cite web | url=https://www.theguardian.com/global-development/2013/aug/28/nigeria-floods-disaster | title=Nigeria floods test government's disaster plans | work=The Guardian | date=28 August 2013 | access-date=May 27, 2015}}</ref> Laɣa shɛli bɛ ni daa di niŋ lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din yiɣisi kamani [[Naira|N]]2.6 trillion.<ref>{{Cite news | url=http://www.punchng.com/news/2012-flood-disaster-cost-nigeria-n2-6tn-nema/ | title=2012 flood disaster cost Nigeria N2.6tn –NEMA | access-date=May 27, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150527103013/http://www.punchng.com/news/2012-flood-disaster-cost-nigeria-n2-6tn-nema/ | archive-date=May 27, 2015 | df=mdy-all |newspaper=[[The Punch]]}}</ref>
==Dalirinima ==
[[Nigeria]] nyɛla din tooi nyari ko'kpɛɣu pam<ref>{{Cite web|title=Nigeria Braces for Flood Season - Nigeria|url=https://reliefweb.int/report/nigeria/nigeria-braces-flood-season|access-date=2022-02-01|website=ReliefWeb|date=17 June 2013 |language=en}}</ref> saha shɛli saa yi piligi miibu. Saha shɛŋa di nyɛla din tooi diri nyɛvuya di gbaai bahindi tiŋkpaŋ shɛŋa kom ni bi tooi zori kpɛri tiŋgbani.<ref name="Reuters">{{cite web | url=https://www.reuters.com/article/us-nigeria-floods-idUSBRE8880D320120909 | title=Nigeria floods kill 137, displace thousands | publisher=Reuters | date=September 9, 2012 | access-date=September 9, 2012}}</ref>
==Silimiin goli July==
Silimiin goli July dabaa ayi dali yuuni 2012, Nigeria yaɣ'shɛŋa nyɛla din daa nya saa pam di gbaa bahindi ninvuɣ'shɛba ban be [[Lagos]].<ref>{{Cite web|title=DISASTER MANAGEMENT CENTRE (CASE STUDY PORT-HARCOURT)|url=https://project.camppromat.com/1976/DISASTER-MANAGEMENT-CENTRE--CASE-STUDY-PORT-HARCOURT-|access-date=2022-02-01|website=project.camppromat.com}}</ref> Yaha, so shɛŋa nyɛla din daa ku tooi lahi doli ka dizuɣu daa chɛ ka salo pam bukaatanima daa saɣim.<ref>{{Cite web|title=CARITAS UNIVERSITY AMORJI NIKE, ENUGU, NIGERIA FACULTY OF ENVIRONMENTAL SCIENCES DEPARTMENT OFARCHITECTURE DISASTER MANAGEMENT CENTRE, PORT-HARCOURT. ARCHITECTURE Project Topics|url=https://eduproject.com.ng/architecture/caritas-university-amorji-nike-enugu-nigeria-faculty-of-environmental-sciences-department-ofarchitecture-disaster-management-centre-port-harcourt/index.html|access-date=2022-02-01|website=eduproject.com.ng}}</ref> Loorinima kpɛbu liɣiri nyɛla din daa pahi lala yaɣa ŋɔ pirinla soya maa bi lahi viɛlli maa zuɣu ka Nigeria gomnanti nyɛ ŋun daa piligi Oke-Afa Road malibu.<ref name="TGN">{{Cite news | url=http://www.ngrguardiannews.com/index.php?option=com_content&view=article&id=91133:lagosians-gasp-for-breath-as-flood-ravages-the-city-&catid=1:national&Itemid=559 |location=Lagos, Nigeria| title=Lagosians gasp for breath as flood ravages the city | date=July 3, 2012 | access-date=September 9, 2012 |author1=Inyama, Nnamdi |author2=Muanya, Chukwuma |author3=Adepetun, Adeyemi |newspaper=[[The Guardian (Nigeria)|The Guardian]]}}</ref>
[[File:Water Submerged settlement.jpg|thumb|Water Submerged settlement]]
Silimiin goli July yuuni 2012 sunsuun, ko'kpɛɣu din daa niŋ [[Ibadan]] yaɣili nyɛla din daa chɛ ka salo ban be Challenge, [[Oke-Ayo]] n-ti pahi [[Eleyele]] daa zo n-ti tiligi.<ref name="16 July" /> Lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa che ka dolodolonima koŋ asori chani asiba kam. Nigerian gomnaanti nyɛla ŋun daa yɛlli ni duri shɛŋa zaa din be ko'soya zaa nyɛla din to ni bɛ wurim shɛli ka ninvuɣ so ŋun so lahabali wuligibu [[Bosun Oladele]] daa yina ti yɛlli ni lala ko'kpɛɣu ŋɔ bɛ di nyɛvuli bee binshɛli[[Flood|.]]<ref name="16 July">{{cite web | url=http://allafrica.com/stories/201207160578.html | title=Nigeria: Flood Sacks Ibadan Residents | publisher=AllAfrica | date=July 16, 2012 | access-date=September 9, 2012 | author=Ajayi, Ola}}</ref>
Silimiin goli July yuuni 2012 naabu ni, salo ban kalinli daa yiɣisi pihinahi yini ka nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya pirinla ko'kpɛɣu din daa niŋ Nigerian [[Plateau State|Plateau]] yaɣili la zuɣu.<ref name=":0">{{Cite web |date=2012-07-24 |title=Deadly floods in central Nigeria |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-18966160 |access-date=2022-05-20 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> Sa'titali nyɛla din daa mi ka dizuɣu daa chɛ ka Lamingo mɔɣili daa kpɛ yaɣ'yi ka daa chii kpɛ tiŋa shɛŋa din baɣili maa ka di yanima din kalinli din daa yiɣisi kamani kɔbishee.<ref name=":0" /> Yaha, niriba ban kalinli daa yiɣisi pihita ni anu nyɛla ban daa barigi ka Manasie Phampe ŋun daa nyɛ kpɛma zaŋ n-ti ban daa bori bɛ shee ŋɔ yɛlli ni bɛ nyɛla ban niŋdi kpaŋmaŋ kam ni bɛ nya ba. Niriba ban kalinli daa yiɣisi kamani 3,000 nyɛla ban daa koŋ biɛhisi shɛhi ka daa chaŋ n-ti gomnanti duri din be Jos ni.<ref name="24 July">{{cite web | url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18966160 | title=Nigeria: Deadly flooding in Jos in Plateau state | publisher=BBC | date=July 24, 2012 | access-date=September 9, 2012}}</ref>
== Silimiin goli August ==
Silimiin goli August sunsuun, ko'kpɛɣu nyɛla din daa di salo ban kalinli daa yiɣisi pihita ni ata nyɛvuya [[Plateau State]] ka lahabali tira zaŋ n-ti [[National Emergency Management Agency (Nigeria)|National Emergency Management Agency]] din be Nigeria, Abdussalam Muhammad daa yɛlli ni yanima pam gba nyɛla din saɣim <ref>{{Cite news |date=2012-08-15 |title=Central Nigeria floods kill 33 |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-19261581 |access-date=2022-05-20}}</ref> n-ti pahi soya. Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa dam salo ban kalinli daa yiɣisi kamani 12,000 ka shɛba daa koŋ bɛ biɛhisi shɛhi.<ref name="BBC">{{cite web | url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-19261581 | title=Nigeria Plateau state floods kill 33 | publisher=BBC | date=August 14, 2012 | access-date=September 9, 2012}}</ref>
[[File:Submerged Houses.jpg|thumb|Submerged Houses in [[Makurdi]]]]
== Silimiin goli September ==
Din daa niŋ ka bɛ yoogi mɔɣili yuli booni [[Lagdo Reservoir]] ka be [[Cameroon]] nyɛla din daa di niriba ban kalinli daa yiɣisi pihita nyɛvuya [[Benue State]].<ref>{{cite web | url=http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=79149 | title=Flooding in Nigeria | publisher=NASA Earth Observatory | date=September 12, 2012 | access-date=May 27, 2015}}</ref>
Anambra yaɣili, ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa dam tiŋsi kamani [[Ayamelum|Ayamelu]], [[Ogbaru]], [[Anambra West]] n-ti pahi [[Anambra East]]. Lahabali nyɛla din daa yina wuhiri ni ko'kpɛɣu zuɣu chami ka niriba ban kalinli yiɣisi kamani miliyɔŋ dibaa ayi yi [[Anambra State]] yuuni 2012.<ref>{{Cite news |last=adefaye |date=2012-09-29 |title=Flood takes over Anambra communities as Gov Obi cries for help |url=https://www.vanguardngr.com/2012/09/flood-takes-over-anambra-communities-as-gov-obi-cries-for-help/ |location=Lagos, Nigeria|access-date=2022-12-06 |newspaper=[[Vanguard (Nigeria)|Vanguard]]|language=en-GB}}</ref>
[[File:Lokoja Flood 2012 10 01.jpg|thumb|[[Lokoja]] Flood 2012]]
==Lihimi m pahi ==
*[[2022 Nigeria floods]]
*[[List of deadliest floods]]
==Kundivihira ==
{{reflist}}
{{authority control}}
{{DEFAULTSORT:Nigeria floods, 2012}}
[[Category:2012 disasters in Nigeria|Floods]]
[[Category:2010s floods in Africa]]
[[Category:2012 floods|Nigeria]]
[[Category:Floods in Nigeria|2012]]
[[Category:July 2012 in Nigeria|Floods]]
[[Category:August 2012 in Nigeria|Floods]]
[[Category:September 2012 in Nigeria|Floods]]
[[Category:October 2012 in Nigeria|Floods]]
[[Category:Effects of climate change]]
[[Category:Climate change and the environment]]
[[Category:Natural disasters in Nigeria]]
[[Category:Disasters in Nigeria]]
pwjzwatoso2dzdt50nzd2q26oryx2bw
2023 Africa floods
0
33231
138384
138373
2026-05-31T14:05:44Z
Kalakpagh
2501
/* See also */ Updated Content
138384
wikitext
text/x-wiki
2023 Africa floods
{{Short description|none}}
{{Use dmy dates|date=May 2023}}
Bin din gbaai silimiin goli February zaŋ chaŋ Silimiin goli December yuuni 2023, ko'kpɛɣu nyɛla din daa di salo ban kalinli yiɣisi kamani 2,600 tiŋgbana pinaanu gbaŋsabila tiŋgana ni.
== Background ==
Sa'miri biɛɣu nyɛla din tooi niŋdi bin din gbaai Silimiin goli March mini Silimiin goli May [[East Africa]] – silimiin goli May yuuni 2020 polo, salo ban kalinli yiɣisi kamani pihinii nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Rwanda]]. Ko'kpɛɣu mino sanzali nyɛla din niŋbu pahi Rwanda yuun pihita din gari maa.<ref>{{Cite web |title=Rwanda |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/country/rwanda/vulnerability |website=Climate Knowledge Portal Worldbank |access-date=5 May 2023 |archive-date=5 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230505192742/https://climateknowledgeportal.worldbank.org/country/rwanda/vulnerability |url-status=live }}</ref> Rwanda saha taɣibu baŋdiba nyɛla ban yɛlli ni lala yɛligola ŋɔ daliri nyɛla tiŋgbana nintiri taɣibu.<ref name="bbcnews">{{Cite news |date=3 May 2023 |title=Rwanda floods and landslides kill more than 100 people |language=en-GB |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65469374 |access-date=3 May 2023 |archive-date=9 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230509084725/https://www.bbc.com/news/world-africa-65469374 |url-status=live }}</ref>
Yuuni 2023, sa'kara nyɛla din daa mi ka nyɛ di ni tooi pahi tahi ko'kpɛɣu na. Bin din gbaai silimiin goli January mini silimiin goli April yuuni 2023 sunsuun, minista zaŋ n-ti Emergency Management nyɛla ŋun daa yɛlli ni ko'kpɛɣu mini di taba ŋɔ nyɛla din daa che ka niriba ban kalinli yiɣisi pihiyobu ka saɣim yanima din kalinli yiɣisi 1,205 hka daa lahi dam 5,000 acres puri Rwanda.<ref name=":1" /> Silimiin goli May dabaa ayi dali, Rwanda ninvuɣ shɛba ban lihiri saa mibu zuɣu nyɛla ban daa yɛlli ni saa nyɛla din yɛn mi pani taba biɛɣ'pia<ref name=":3">{{Cite web |last=Nkurunziza |first=Michel |date=3 May 2023 |title=Over 100 dead as rain ravages Northern, Western provinces |url=https://www.newtimes.co.rw/article/7168/news/environment/over-100-dead-as-rain-ravages-northern-western-provinces |access-date=3 May 2023 |website=The New Times |language=en |archive-date=11 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230511065136/https://www.newtimes.co.rw/article/7168/news/environment/over-100-dead-as-rain-ravages-northern-western-provinces |url-status=live }}</ref> ka daa yɛlli ni ninvuɣ shɛba ban ʒin tabi mɔɣa mali ʒini.<ref name=":1">{{Cite web |date=3 May 2023 |title=Floods from heavy rainfall kill at least 129 in Rwanda |url=https://apnews.com/article/rwanda-deadly-floods-109-killed-868f117db85661a73f6d0f532e2b8451 |access-date=3 May 2023 |website=[[Associated Press]] |first=Ignatius |last=Ssuuna |language=en |archive-date=11 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230511203230/https://apnews.com/article/rwanda-deadly-floods-109-killed-868f117db85661a73f6d0f532e2b8451 |url-status=live }}</ref>
Uganda nyɛla ban gba daa nya sa'kara silimiin goli March ka dizuɣu daa chɛ ka ninvuɣ shɛba koŋ bɛ nyɛvuya ka shɛba daa taɣi biɛhisi shee.<ref name=":0">{{Cite news |last=Girinema |first=Philbert |date=3 May 2023 |title=Heavy rain, floods kill at least 109 in Rwanda, six in Uganda |language=en |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/africa/floods-heavy-rains-kill-least-55-rwanda-state-broadcaster-2023-05-03/ |access-date=3 May 2023 |archive-date=8 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230508222331/https://www.reuters.com/world/africa/floods-heavy-rains-kill-least-55-rwanda-state-broadcaster-2023-05-03/ |url-status=live }}</ref>
==Impact==
Ko'kpɛɣu nyɛla din daa di salo ban kalinli yiɣisi 1,216 nyɛvuya [[Malawi]], ban kalinli yiɣisi 552 [[Democratic Republic of the Congo]], ban kalinli yiɣisi 198 [[Mozambique]], ban kalinli yiɣisi 186 [[Kenya]], ban kalinli yiɣisi 160 [[Somalia]], ban kalinli yiɣisi 135 [[Rwanda]], ban kalinli yiɣisi pihiwɔi ni anu [[Tanzania]], ban kalinli yiɣisi pihinahi [[Madagascar]], ban kalinli yiɣisi pihita yini ka [[Ethiopia]], ban kalinli yiɣisi pishi ayi ka [[Uganda]], ban kalinli yiɣisi pinaanu [[South Africa]] mini [[Cameroon]].<ref name=":0" />
===Algeria===
Silimiin goli September, ko'kpɛɣu nyɛla din daa che ka niriba anii koŋ bɛ nyɛvuya Algeria.<ref>{{Cite web |url=https://north-africa.com/algeria-eight-killed-by-floods-in-northwest-algeria/ |title=Algeria: Eight killed by floods in northwest Algeria |date=4 September 2023 |access-date=7 September 2023 |archive-date=7 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230907203524/https://north-africa.com/algeria-eight-killed-by-floods-in-northwest-algeria/ |url-status=live }}</ref>
===Angola===
[[File:ECDM 20230502 FL Angola (cropped).jpg|210px|thumb|Rainfall and floods in Angola]]
[[Angola]], salo ban yiɣisi pishi nyɛla ban daa kpi ka yanima din kalinli yiɣisi 2,900 nyɛ din daa saɣim pirinla ko'kpɛɣu din daa niŋ Silimiin goli April.<ref>{{Cite web|title=Angola – Thousands of Homes Damaged or Destroyed After Days of Heavy Rain|url=https://floodlist.com/africa/angola-floods-april-2023|date=21 April 2023|access-date=5 May 2023|website=floodlist.com|archive-date=8 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230508160634/https://floodlist.com/africa/angola-floods-april-2023|url-status=live}}</ref>
===Cameroon===
Ninvuɣ yino nyɛ ŋun daa koŋ o nyɛvuli, niriba anu daa nya daŋsi ka niriba ayobu daa barigi pirinla ko'kpɛɣu din daa niŋ [[Buea]], [[Cameroon]] silimiin goli March.<ref>{{Cite web|title=Cameroon – Severe Floods Hit Buea, South West Region|url=https://floodlist.com/africa/cameroon-floods-south-west-region-march-2023|date=19 March 2023|access-date=8 May 2023|website=floodlist.com|archive-date=8 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230508141154/https://floodlist.com/africa/cameroon-floods-south-west-region-march-2023|url-status=live}}</ref>
===Democratic Republic of the Congo===
{{See also|2023 African Great Lakes floods}}
[[File:ECDM 20230510 FL DRC Rwanda.pdf|thumb|Floods and landslides in Rwanda and the DRC around Lake Kivu]]
Silimiin goli April dabaa ata dali, ko'kpɛɣu nyɛla din daa che ka salo ban kalinli yiɣisi pihita daa koŋ bɛ nyɛvuya ka bɛ daa n bo shɛba jɛ [[North Kivu Province]].<ref>{{Cite web|title=30 dead, several missing in eastern DRC landslide|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/30-dead-several-missing-in-eastern-drc-landslide/2862423|date=3 April 2023|access-date=8 May 2023|agency=[[Anadolu Agency]]|author=James Tasamba|archive-date=8 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230508124745/https://www.aa.com.tr/en/africa/30-dead-several-missing-in-eastern-drc-landslide/2862423|url-status=live}}</ref> Ko'kpɛɣu shɛli nyɛla din daa niŋ silimiin goli May dabaa anii dali [[North Kivu Province]] ka niriba ayobu daa kpi.<ref>{{Cite web|title=DR Congo – Many Feared Missing After Landslide in North Kivu|url=https://floodlist.com/africa/dr-congo-landslide-north-kivu-may-2023|date=9 May 2023|access-date=9 May 2023|website=floodlist.com|archive-date=9 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230509115605/https://floodlist.com/africa/dr-congo-landslide-north-kivu-may-2023|url-status=live}}</ref>
Salo ban kalinli yiɣisi kɔbisinahi ni pihinahi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba ban kalinli yiɣisi 2,500 daa koŋ bɛ yanima din daa niŋ ka ko'kpɛɣu daa niŋ Bushushu mini Nyamukubi din be [[South Kivu]], [[Democratic Republic of the Congo]] Silimiin goli May dabaa anu dali.<ref>{{cite web|url=https://reliefweb.int/report/democratic-republic-congo/unicef-drc-humanitarian-situation-report-no-1-flooding-kalehe-territory-13-may-2023|title=UNICEF DRC Humanitarian Situation Report No. 1 (Flooding in Kalehe Territory): 13 May 2023|date=15 May 2023|access-date=15 May 2023|publisher=[[Reliefweb]]|archive-date=21 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230521133055/https://reliefweb.int/report/democratic-republic-congo/unicef-drc-humanitarian-situation-report-no-1-flooding-kalehe-territory-13-may-2023|url-status=live}}</ref><ref name="ALJAZEERA"/><ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/5/at-least-72-bodies-recovered-in-flooded-villages-in-east-dr-congo|title=At least 176 people killed in eastern DR Congo floods|work=Al Jazeera|date=5 May 2023|access-date=5 May 2023|archive-date=9 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230509185742/https://www.aljazeera.com/news/2023/5/5/at-least-72-bodies-recovered-in-flooded-villages-in-east-dr-congo|url-status=live}}</ref> Lala ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu tiŋgbani zuɣulan zaŋ n-ti [[Democratic Republic of the Congo]] [[Félix Tshisekedi|Felix Tshisekedi]] nyɛla ŋun daa piigi silimiin goli May dabaa anii dali vuhim dabisli ni bɛ mali li n-tiri ninvuɣ shɛba ban daa kpi ko'kpɛɣu ŋɔ yala.<ref name="ALJAZEERA">{{Cite web |date=7 May 2023 |title=DR Congo floods death toll surpasses 400 |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/7/dr-congo-floods-death-toll-surpasses-200 |access-date=8 May 2023 |website=Al Jazeera |archive-date=9 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230509021142/https://www.aljazeera.com/news/2023/5/7/dr-congo-floods-death-toll-surpasses-200 |url-status=live }}</ref> Ko'kpɛɣu dibaa ayi nyɛla din daa niŋ [[North Kivu Province]] silimiin goli May dabaa awɔi dali ka ninvuɣ'pia daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Lubero]] ka niriba ayobu gba daa kpi [[Rubaya mines|Songambele mine]].<ref>{{Cite web|title=DR Congo – Many Feared Missing After Landslide in North Kivu|url=https://floodlist.com/africa/dr-congo-landslide-north-kivu-may-2023|date=9 May 2023|website=floodlist.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=At least 16 people killed in multiple landslides in eastern DRC |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/10/at-least-sixteen-killed-in-landslide-in-eastern-dr-congo |access-date=19 May 2023 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>
Southeastern yaɣ'shɛŋa gba nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa niŋ silimiin goli December biɛɣ'pihita ayi ka dali ka daa ku niriba ban kalinli yiɣisi pihiyobu ka bɛ daa n bo niriba pinaayobu jɛ, di daa lahi saɣim yanima din kalinli gari kɔbiga [[Bukavu]] yaɣili.<ref>{{cite web|title=Democratic Republic of the Congo - Floods (DG ECHO, NOAA-CPC, media) (ECHO Daily Flash of 3 January 2024)|url=https://reliefweb.int/report/democratic-republic-congo/democratic-republic-congo-floods-dg-echo-noaa-cpc-media-echo-daily-flash-3-january-2024|date=3 January 2024|access-date=15 February 2024|publisher=[[Reliefweb]]}}</ref>
===Ethiopia===
ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Ethiopia]] yaɣ'shɛŋa Silimiin goli March ka niriba ban kalinli yiɣisi pishi ni awɔi nyɛ ban fdaa koŋ bɛ nyɛvuya.<ref>{{Cite web|title=Ethiopia – 240,000 Impacted by Heavy Rains and Floods, 29 Dead, Says UN|url=https://floodlist.com/africa/ethiopia-floods-march-april-2023|date=4 April 2023|access-date=8 May 2023|website=floodlist.com|archive-date=8 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230508151303/https://floodlist.com/africa/ethiopia-floods-march-april-2023|url-status=live}}</ref>
==Lihimi m pahi ==
{{Commons category}}
*[[Weather of 2023]]
==Notes==
{{Notelist}}
==References==
{{reflist}}{{Floods in Africa}}{{2023 floods}}
{{DEFAULTSORT:Africa floods, 2023}}
[[Category:2023 floods in Africa| ]]
[[Category:2023 disasters in Africa]]
[[Category:2023 in Rwanda]]
[[Category:21st-century disasters in Rwanda]]
[[Category:2023 in Uganda]]
[[Category:21st-century disasters in Uganda]]
[[Category:2023 disasters in Somalia]]
[[Category:Meteorological events in 2023]]
[[Category:February 2023 in Africa|Floods]]
[[Category:March 2023 in Africa|Floods]]
[[Category:April 2023 in Africa|Floods]]
[[Category:May 2023 in Africa|Floods]]
[[Category:Natural disasters in the Democratic Republic of the Congo|2023]]
[[Category:Natural disasters in Madagascar|2023]]
[[Category:Natural disasters in Malawi|2023]]
[[Category:Natural disasters in Rwanda|2023]]
[[Category:Natural disasters in Tanzania|2023]]
[[Category:Natural disasters in Uganda|2023]]
[[Category:Natural disasters in Angola|2023 floods]]
[[Category:Floods in Kenya|2023 floods]]
[[Category:Natural disasters in Somalia|2023 floods]]
eh5pnw8jkwu0xwdysg7a7npe3hfqus7
138385
138384
2026-05-31T14:06:36Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
138385
wikitext
text/x-wiki
2023 Africa floods
{{Short description|none}}
{{Use dmy dates|date=May 2023}}
Bin din gbaai silimiin goli February zaŋ chaŋ Silimiin goli December yuuni 2023, ko'kpɛɣu nyɛla din daa di salo ban kalinli yiɣisi kamani 2,600 tiŋgbana pinaanu gbaŋsabila tiŋgana ni.
== Background ==
Sa'miri biɛɣu nyɛla din tooi niŋdi bin din gbaai Silimiin goli March mini Silimiin goli May [[East Africa]] – silimiin goli May yuuni 2020 polo, salo ban kalinli yiɣisi kamani pihinii nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Rwanda]]. Ko'kpɛɣu mino sanzali nyɛla din niŋbu pahi Rwanda yuun pihita din gari maa.<ref>{{Cite web |title=Rwanda |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/country/rwanda/vulnerability |website=Climate Knowledge Portal Worldbank |access-date=5 May 2023 |archive-date=5 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230505192742/https://climateknowledgeportal.worldbank.org/country/rwanda/vulnerability |url-status=live }}</ref> Rwanda saha taɣibu baŋdiba nyɛla ban yɛlli ni lala yɛligola ŋɔ daliri nyɛla tiŋgbana nintiri taɣibu.<ref name="bbcnews">{{Cite news |date=3 May 2023 |title=Rwanda floods and landslides kill more than 100 people |language=en-GB |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65469374 |access-date=3 May 2023 |archive-date=9 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230509084725/https://www.bbc.com/news/world-africa-65469374 |url-status=live }}</ref>
Yuuni 2023, sa'kara nyɛla din daa mi ka nyɛ di ni tooi pahi tahi ko'kpɛɣu na. Bin din gbaai silimiin goli January mini silimiin goli April yuuni 2023 sunsuun, minista zaŋ n-ti Emergency Management nyɛla ŋun daa yɛlli ni ko'kpɛɣu mini di taba ŋɔ nyɛla din daa che ka niriba ban kalinli yiɣisi pihiyobu ka saɣim yanima din kalinli yiɣisi 1,205 hka daa lahi dam 5,000 acres puri Rwanda.<ref name=":1" /> Silimiin goli May dabaa ayi dali, Rwanda ninvuɣ shɛba ban lihiri saa mibu zuɣu nyɛla ban daa yɛlli ni saa nyɛla din yɛn mi pani taba biɛɣ'pia<ref name=":3">{{Cite web |last=Nkurunziza |first=Michel |date=3 May 2023 |title=Over 100 dead as rain ravages Northern, Western provinces |url=https://www.newtimes.co.rw/article/7168/news/environment/over-100-dead-as-rain-ravages-northern-western-provinces |access-date=3 May 2023 |website=The New Times |language=en |archive-date=11 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230511065136/https://www.newtimes.co.rw/article/7168/news/environment/over-100-dead-as-rain-ravages-northern-western-provinces |url-status=live }}</ref> ka daa yɛlli ni ninvuɣ shɛba ban ʒin tabi mɔɣa mali ʒini.<ref name=":1">{{Cite web |date=3 May 2023 |title=Floods from heavy rainfall kill at least 129 in Rwanda |url=https://apnews.com/article/rwanda-deadly-floods-109-killed-868f117db85661a73f6d0f532e2b8451 |access-date=3 May 2023 |website=[[Associated Press]] |first=Ignatius |last=Ssuuna |language=en |archive-date=11 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230511203230/https://apnews.com/article/rwanda-deadly-floods-109-killed-868f117db85661a73f6d0f532e2b8451 |url-status=live }}</ref>
Uganda nyɛla ban gba daa nya sa'kara silimiin goli March ka dizuɣu daa chɛ ka ninvuɣ shɛba koŋ bɛ nyɛvuya ka shɛba daa taɣi biɛhisi shee.<ref name=":0">{{Cite news |last=Girinema |first=Philbert |date=3 May 2023 |title=Heavy rain, floods kill at least 109 in Rwanda, six in Uganda |language=en |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/africa/floods-heavy-rains-kill-least-55-rwanda-state-broadcaster-2023-05-03/ |access-date=3 May 2023 |archive-date=8 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230508222331/https://www.reuters.com/world/africa/floods-heavy-rains-kill-least-55-rwanda-state-broadcaster-2023-05-03/ |url-status=live }}</ref>
==Impact==
Ko'kpɛɣu nyɛla din daa di salo ban kalinli yiɣisi 1,216 nyɛvuya [[Malawi]], ban kalinli yiɣisi 552 [[Democratic Republic of the Congo]], ban kalinli yiɣisi 198 [[Mozambique]], ban kalinli yiɣisi 186 [[Kenya]], ban kalinli yiɣisi 160 [[Somalia]], ban kalinli yiɣisi 135 [[Rwanda]], ban kalinli yiɣisi pihiwɔi ni anu [[Tanzania]], ban kalinli yiɣisi pihinahi [[Madagascar]], ban kalinli yiɣisi pihita yini ka [[Ethiopia]], ban kalinli yiɣisi pishi ayi ka [[Uganda]], ban kalinli yiɣisi pinaanu [[South Africa]] mini [[Cameroon]].<ref name=":0" />
===Algeria===
Silimiin goli September, ko'kpɛɣu nyɛla din daa che ka niriba anii koŋ bɛ nyɛvuya Algeria.<ref>{{Cite web |url=https://north-africa.com/algeria-eight-killed-by-floods-in-northwest-algeria/ |title=Algeria: Eight killed by floods in northwest Algeria |date=4 September 2023 |access-date=7 September 2023 |archive-date=7 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230907203524/https://north-africa.com/algeria-eight-killed-by-floods-in-northwest-algeria/ |url-status=live }}</ref>
===Angola===
[[File:ECDM 20230502 FL Angola (cropped).jpg|210px|thumb|Rainfall and floods in Angola]]
[[Angola]], salo ban yiɣisi pishi nyɛla ban daa kpi ka yanima din kalinli yiɣisi 2,900 nyɛ din daa saɣim pirinla ko'kpɛɣu din daa niŋ Silimiin goli April.<ref>{{Cite web|title=Angola – Thousands of Homes Damaged or Destroyed After Days of Heavy Rain|url=https://floodlist.com/africa/angola-floods-april-2023|date=21 April 2023|access-date=5 May 2023|website=floodlist.com|archive-date=8 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230508160634/https://floodlist.com/africa/angola-floods-april-2023|url-status=live}}</ref>
===Cameroon===
Ninvuɣ yino nyɛ ŋun daa koŋ o nyɛvuli, niriba anu daa nya daŋsi ka niriba ayobu daa barigi pirinla ko'kpɛɣu din daa niŋ [[Buea]], [[Cameroon]] silimiin goli March.<ref>{{Cite web|title=Cameroon – Severe Floods Hit Buea, South West Region|url=https://floodlist.com/africa/cameroon-floods-south-west-region-march-2023|date=19 March 2023|access-date=8 May 2023|website=floodlist.com|archive-date=8 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230508141154/https://floodlist.com/africa/cameroon-floods-south-west-region-march-2023|url-status=live}}</ref>
===Democratic Republic of the Congo===
{{See also|2023 African Great Lakes floods}}
[[File:ECDM 20230510 FL DRC Rwanda.pdf|thumb|Floods and landslides in Rwanda and the DRC around Lake Kivu]]
Silimiin goli April dabaa ata dali, ko'kpɛɣu nyɛla din daa che ka salo ban kalinli yiɣisi pihita daa koŋ bɛ nyɛvuya ka bɛ daa n bo shɛba jɛ [[North Kivu Province]].<ref>{{Cite web|title=30 dead, several missing in eastern DRC landslide|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/30-dead-several-missing-in-eastern-drc-landslide/2862423|date=3 April 2023|access-date=8 May 2023|agency=[[Anadolu Agency]]|author=James Tasamba|archive-date=8 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230508124745/https://www.aa.com.tr/en/africa/30-dead-several-missing-in-eastern-drc-landslide/2862423|url-status=live}}</ref> Ko'kpɛɣu shɛli nyɛla din daa niŋ silimiin goli May dabaa anii dali [[North Kivu Province]] ka niriba ayobu daa kpi.<ref>{{Cite web|title=DR Congo – Many Feared Missing After Landslide in North Kivu|url=https://floodlist.com/africa/dr-congo-landslide-north-kivu-may-2023|date=9 May 2023|access-date=9 May 2023|website=floodlist.com|archive-date=9 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230509115605/https://floodlist.com/africa/dr-congo-landslide-north-kivu-may-2023|url-status=live}}</ref>
Salo ban kalinli yiɣisi kɔbisinahi ni pihinahi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba ban kalinli yiɣisi 2,500 daa koŋ bɛ yanima din daa niŋ ka ko'kpɛɣu daa niŋ Bushushu mini Nyamukubi din be [[South Kivu]], [[Democratic Republic of the Congo]] Silimiin goli May dabaa anu dali.<ref>{{cite web|url=https://reliefweb.int/report/democratic-republic-congo/unicef-drc-humanitarian-situation-report-no-1-flooding-kalehe-territory-13-may-2023|title=UNICEF DRC Humanitarian Situation Report No. 1 (Flooding in Kalehe Territory): 13 May 2023|date=15 May 2023|access-date=15 May 2023|publisher=[[Reliefweb]]|archive-date=21 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230521133055/https://reliefweb.int/report/democratic-republic-congo/unicef-drc-humanitarian-situation-report-no-1-flooding-kalehe-territory-13-may-2023|url-status=live}}</ref><ref name="ALJAZEERA"/><ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/5/at-least-72-bodies-recovered-in-flooded-villages-in-east-dr-congo|title=At least 176 people killed in eastern DR Congo floods|work=Al Jazeera|date=5 May 2023|access-date=5 May 2023|archive-date=9 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230509185742/https://www.aljazeera.com/news/2023/5/5/at-least-72-bodies-recovered-in-flooded-villages-in-east-dr-congo|url-status=live}}</ref> Lala ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu tiŋgbani zuɣulan zaŋ n-ti [[Democratic Republic of the Congo]] [[Félix Tshisekedi|Felix Tshisekedi]] nyɛla ŋun daa piigi silimiin goli May dabaa anii dali vuhim dabisli ni bɛ mali li n-tiri ninvuɣ shɛba ban daa kpi ko'kpɛɣu ŋɔ yala.<ref name="ALJAZEERA">{{Cite web |date=7 May 2023 |title=DR Congo floods death toll surpasses 400 |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/7/dr-congo-floods-death-toll-surpasses-200 |access-date=8 May 2023 |website=Al Jazeera |archive-date=9 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230509021142/https://www.aljazeera.com/news/2023/5/7/dr-congo-floods-death-toll-surpasses-200 |url-status=live }}</ref> Ko'kpɛɣu dibaa ayi nyɛla din daa niŋ [[North Kivu Province]] silimiin goli May dabaa awɔi dali ka ninvuɣ'pia daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Lubero]] ka niriba ayobu gba daa kpi [[Rubaya mines|Songambele mine]].<ref>{{Cite web|title=DR Congo – Many Feared Missing After Landslide in North Kivu|url=https://floodlist.com/africa/dr-congo-landslide-north-kivu-may-2023|date=9 May 2023|website=floodlist.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=At least 16 people killed in multiple landslides in eastern DRC |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/10/at-least-sixteen-killed-in-landslide-in-eastern-dr-congo |access-date=19 May 2023 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>
Southeastern yaɣ'shɛŋa gba nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa niŋ silimiin goli December biɛɣ'pihita ayi ka dali ka daa ku niriba ban kalinli yiɣisi pihiyobu ka bɛ daa n bo niriba pinaayobu jɛ, di daa lahi saɣim yanima din kalinli gari kɔbiga [[Bukavu]] yaɣili.<ref>{{cite web|title=Democratic Republic of the Congo - Floods (DG ECHO, NOAA-CPC, media) (ECHO Daily Flash of 3 January 2024)|url=https://reliefweb.int/report/democratic-republic-congo/democratic-republic-congo-floods-dg-echo-noaa-cpc-media-echo-daily-flash-3-january-2024|date=3 January 2024|access-date=15 February 2024|publisher=[[Reliefweb]]}}</ref>
===Ethiopia===
ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Ethiopia]] yaɣ'shɛŋa Silimiin goli March ka niriba ban kalinli yiɣisi pishi ni awɔi nyɛ ban fdaa koŋ bɛ nyɛvuya.<ref>{{Cite web|title=Ethiopia – 240,000 Impacted by Heavy Rains and Floods, 29 Dead, Says UN|url=https://floodlist.com/africa/ethiopia-floods-march-april-2023|date=4 April 2023|access-date=8 May 2023|website=floodlist.com|archive-date=8 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230508151303/https://floodlist.com/africa/ethiopia-floods-march-april-2023|url-status=live}}</ref>
==Lihimi m pahi ==
*[[Weather of 2023]]
==Notes==
{{Notelist}}
==References==
{{reflist}}{{Floods in Africa}}{{2023 floods}}
{{DEFAULTSORT:Africa floods, 2023}}
[[Category:2023 floods in Africa| ]]
[[Category:2023 disasters in Africa]]
[[Category:2023 in Rwanda]]
[[Category:21st-century disasters in Rwanda]]
[[Category:2023 in Uganda]]
[[Category:21st-century disasters in Uganda]]
[[Category:2023 disasters in Somalia]]
[[Category:Meteorological events in 2023]]
[[Category:February 2023 in Africa|Floods]]
[[Category:March 2023 in Africa|Floods]]
[[Category:April 2023 in Africa|Floods]]
[[Category:May 2023 in Africa|Floods]]
[[Category:Natural disasters in the Democratic Republic of the Congo|2023]]
[[Category:Natural disasters in Madagascar|2023]]
[[Category:Natural disasters in Malawi|2023]]
[[Category:Natural disasters in Rwanda|2023]]
[[Category:Natural disasters in Tanzania|2023]]
[[Category:Natural disasters in Uganda|2023]]
[[Category:Natural disasters in Angola|2023 floods]]
[[Category:Floods in Kenya|2023 floods]]
[[Category:Natural disasters in Somalia|2023 floods]]
icchib1k7f7llmpbwr6ocsbcmdf4fhh
138386
138385
2026-05-31T14:07:14Z
Kalakpagh
2501
/* References */ Updated Content
138386
wikitext
text/x-wiki
2023 Africa floods
{{Short description|none}}
{{Use dmy dates|date=May 2023}}
Bin din gbaai silimiin goli February zaŋ chaŋ Silimiin goli December yuuni 2023, ko'kpɛɣu nyɛla din daa di salo ban kalinli yiɣisi kamani 2,600 tiŋgbana pinaanu gbaŋsabila tiŋgana ni.
== Background ==
Sa'miri biɛɣu nyɛla din tooi niŋdi bin din gbaai Silimiin goli March mini Silimiin goli May [[East Africa]] – silimiin goli May yuuni 2020 polo, salo ban kalinli yiɣisi kamani pihinii nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Rwanda]]. Ko'kpɛɣu mino sanzali nyɛla din niŋbu pahi Rwanda yuun pihita din gari maa.<ref>{{Cite web |title=Rwanda |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/country/rwanda/vulnerability |website=Climate Knowledge Portal Worldbank |access-date=5 May 2023 |archive-date=5 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230505192742/https://climateknowledgeportal.worldbank.org/country/rwanda/vulnerability |url-status=live }}</ref> Rwanda saha taɣibu baŋdiba nyɛla ban yɛlli ni lala yɛligola ŋɔ daliri nyɛla tiŋgbana nintiri taɣibu.<ref name="bbcnews">{{Cite news |date=3 May 2023 |title=Rwanda floods and landslides kill more than 100 people |language=en-GB |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65469374 |access-date=3 May 2023 |archive-date=9 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230509084725/https://www.bbc.com/news/world-africa-65469374 |url-status=live }}</ref>
Yuuni 2023, sa'kara nyɛla din daa mi ka nyɛ di ni tooi pahi tahi ko'kpɛɣu na. Bin din gbaai silimiin goli January mini silimiin goli April yuuni 2023 sunsuun, minista zaŋ n-ti Emergency Management nyɛla ŋun daa yɛlli ni ko'kpɛɣu mini di taba ŋɔ nyɛla din daa che ka niriba ban kalinli yiɣisi pihiyobu ka saɣim yanima din kalinli yiɣisi 1,205 hka daa lahi dam 5,000 acres puri Rwanda.<ref name=":1" /> Silimiin goli May dabaa ayi dali, Rwanda ninvuɣ shɛba ban lihiri saa mibu zuɣu nyɛla ban daa yɛlli ni saa nyɛla din yɛn mi pani taba biɛɣ'pia<ref name=":3">{{Cite web |last=Nkurunziza |first=Michel |date=3 May 2023 |title=Over 100 dead as rain ravages Northern, Western provinces |url=https://www.newtimes.co.rw/article/7168/news/environment/over-100-dead-as-rain-ravages-northern-western-provinces |access-date=3 May 2023 |website=The New Times |language=en |archive-date=11 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230511065136/https://www.newtimes.co.rw/article/7168/news/environment/over-100-dead-as-rain-ravages-northern-western-provinces |url-status=live }}</ref> ka daa yɛlli ni ninvuɣ shɛba ban ʒin tabi mɔɣa mali ʒini.<ref name=":1">{{Cite web |date=3 May 2023 |title=Floods from heavy rainfall kill at least 129 in Rwanda |url=https://apnews.com/article/rwanda-deadly-floods-109-killed-868f117db85661a73f6d0f532e2b8451 |access-date=3 May 2023 |website=[[Associated Press]] |first=Ignatius |last=Ssuuna |language=en |archive-date=11 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230511203230/https://apnews.com/article/rwanda-deadly-floods-109-killed-868f117db85661a73f6d0f532e2b8451 |url-status=live }}</ref>
Uganda nyɛla ban gba daa nya sa'kara silimiin goli March ka dizuɣu daa chɛ ka ninvuɣ shɛba koŋ bɛ nyɛvuya ka shɛba daa taɣi biɛhisi shee.<ref name=":0">{{Cite news |last=Girinema |first=Philbert |date=3 May 2023 |title=Heavy rain, floods kill at least 109 in Rwanda, six in Uganda |language=en |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/africa/floods-heavy-rains-kill-least-55-rwanda-state-broadcaster-2023-05-03/ |access-date=3 May 2023 |archive-date=8 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230508222331/https://www.reuters.com/world/africa/floods-heavy-rains-kill-least-55-rwanda-state-broadcaster-2023-05-03/ |url-status=live }}</ref>
==Impact==
Ko'kpɛɣu nyɛla din daa di salo ban kalinli yiɣisi 1,216 nyɛvuya [[Malawi]], ban kalinli yiɣisi 552 [[Democratic Republic of the Congo]], ban kalinli yiɣisi 198 [[Mozambique]], ban kalinli yiɣisi 186 [[Kenya]], ban kalinli yiɣisi 160 [[Somalia]], ban kalinli yiɣisi 135 [[Rwanda]], ban kalinli yiɣisi pihiwɔi ni anu [[Tanzania]], ban kalinli yiɣisi pihinahi [[Madagascar]], ban kalinli yiɣisi pihita yini ka [[Ethiopia]], ban kalinli yiɣisi pishi ayi ka [[Uganda]], ban kalinli yiɣisi pinaanu [[South Africa]] mini [[Cameroon]].<ref name=":0" />
===Algeria===
Silimiin goli September, ko'kpɛɣu nyɛla din daa che ka niriba anii koŋ bɛ nyɛvuya Algeria.<ref>{{Cite web |url=https://north-africa.com/algeria-eight-killed-by-floods-in-northwest-algeria/ |title=Algeria: Eight killed by floods in northwest Algeria |date=4 September 2023 |access-date=7 September 2023 |archive-date=7 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230907203524/https://north-africa.com/algeria-eight-killed-by-floods-in-northwest-algeria/ |url-status=live }}</ref>
===Angola===
[[File:ECDM 20230502 FL Angola (cropped).jpg|210px|thumb|Rainfall and floods in Angola]]
[[Angola]], salo ban yiɣisi pishi nyɛla ban daa kpi ka yanima din kalinli yiɣisi 2,900 nyɛ din daa saɣim pirinla ko'kpɛɣu din daa niŋ Silimiin goli April.<ref>{{Cite web|title=Angola – Thousands of Homes Damaged or Destroyed After Days of Heavy Rain|url=https://floodlist.com/africa/angola-floods-april-2023|date=21 April 2023|access-date=5 May 2023|website=floodlist.com|archive-date=8 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230508160634/https://floodlist.com/africa/angola-floods-april-2023|url-status=live}}</ref>
===Cameroon===
Ninvuɣ yino nyɛ ŋun daa koŋ o nyɛvuli, niriba anu daa nya daŋsi ka niriba ayobu daa barigi pirinla ko'kpɛɣu din daa niŋ [[Buea]], [[Cameroon]] silimiin goli March.<ref>{{Cite web|title=Cameroon – Severe Floods Hit Buea, South West Region|url=https://floodlist.com/africa/cameroon-floods-south-west-region-march-2023|date=19 March 2023|access-date=8 May 2023|website=floodlist.com|archive-date=8 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230508141154/https://floodlist.com/africa/cameroon-floods-south-west-region-march-2023|url-status=live}}</ref>
===Democratic Republic of the Congo===
{{See also|2023 African Great Lakes floods}}
[[File:ECDM 20230510 FL DRC Rwanda.pdf|thumb|Floods and landslides in Rwanda and the DRC around Lake Kivu]]
Silimiin goli April dabaa ata dali, ko'kpɛɣu nyɛla din daa che ka salo ban kalinli yiɣisi pihita daa koŋ bɛ nyɛvuya ka bɛ daa n bo shɛba jɛ [[North Kivu Province]].<ref>{{Cite web|title=30 dead, several missing in eastern DRC landslide|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/30-dead-several-missing-in-eastern-drc-landslide/2862423|date=3 April 2023|access-date=8 May 2023|agency=[[Anadolu Agency]]|author=James Tasamba|archive-date=8 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230508124745/https://www.aa.com.tr/en/africa/30-dead-several-missing-in-eastern-drc-landslide/2862423|url-status=live}}</ref> Ko'kpɛɣu shɛli nyɛla din daa niŋ silimiin goli May dabaa anii dali [[North Kivu Province]] ka niriba ayobu daa kpi.<ref>{{Cite web|title=DR Congo – Many Feared Missing After Landslide in North Kivu|url=https://floodlist.com/africa/dr-congo-landslide-north-kivu-may-2023|date=9 May 2023|access-date=9 May 2023|website=floodlist.com|archive-date=9 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230509115605/https://floodlist.com/africa/dr-congo-landslide-north-kivu-may-2023|url-status=live}}</ref>
Salo ban kalinli yiɣisi kɔbisinahi ni pihinahi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba ban kalinli yiɣisi 2,500 daa koŋ bɛ yanima din daa niŋ ka ko'kpɛɣu daa niŋ Bushushu mini Nyamukubi din be [[South Kivu]], [[Democratic Republic of the Congo]] Silimiin goli May dabaa anu dali.<ref>{{cite web|url=https://reliefweb.int/report/democratic-republic-congo/unicef-drc-humanitarian-situation-report-no-1-flooding-kalehe-territory-13-may-2023|title=UNICEF DRC Humanitarian Situation Report No. 1 (Flooding in Kalehe Territory): 13 May 2023|date=15 May 2023|access-date=15 May 2023|publisher=[[Reliefweb]]|archive-date=21 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230521133055/https://reliefweb.int/report/democratic-republic-congo/unicef-drc-humanitarian-situation-report-no-1-flooding-kalehe-territory-13-may-2023|url-status=live}}</ref><ref name="ALJAZEERA"/><ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/5/at-least-72-bodies-recovered-in-flooded-villages-in-east-dr-congo|title=At least 176 people killed in eastern DR Congo floods|work=Al Jazeera|date=5 May 2023|access-date=5 May 2023|archive-date=9 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230509185742/https://www.aljazeera.com/news/2023/5/5/at-least-72-bodies-recovered-in-flooded-villages-in-east-dr-congo|url-status=live}}</ref> Lala ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu tiŋgbani zuɣulan zaŋ n-ti [[Democratic Republic of the Congo]] [[Félix Tshisekedi|Felix Tshisekedi]] nyɛla ŋun daa piigi silimiin goli May dabaa anii dali vuhim dabisli ni bɛ mali li n-tiri ninvuɣ shɛba ban daa kpi ko'kpɛɣu ŋɔ yala.<ref name="ALJAZEERA">{{Cite web |date=7 May 2023 |title=DR Congo floods death toll surpasses 400 |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/7/dr-congo-floods-death-toll-surpasses-200 |access-date=8 May 2023 |website=Al Jazeera |archive-date=9 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230509021142/https://www.aljazeera.com/news/2023/5/7/dr-congo-floods-death-toll-surpasses-200 |url-status=live }}</ref> Ko'kpɛɣu dibaa ayi nyɛla din daa niŋ [[North Kivu Province]] silimiin goli May dabaa awɔi dali ka ninvuɣ'pia daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Lubero]] ka niriba ayobu gba daa kpi [[Rubaya mines|Songambele mine]].<ref>{{Cite web|title=DR Congo – Many Feared Missing After Landslide in North Kivu|url=https://floodlist.com/africa/dr-congo-landslide-north-kivu-may-2023|date=9 May 2023|website=floodlist.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=At least 16 people killed in multiple landslides in eastern DRC |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/10/at-least-sixteen-killed-in-landslide-in-eastern-dr-congo |access-date=19 May 2023 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>
Southeastern yaɣ'shɛŋa gba nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa niŋ silimiin goli December biɛɣ'pihita ayi ka dali ka daa ku niriba ban kalinli yiɣisi pihiyobu ka bɛ daa n bo niriba pinaayobu jɛ, di daa lahi saɣim yanima din kalinli gari kɔbiga [[Bukavu]] yaɣili.<ref>{{cite web|title=Democratic Republic of the Congo - Floods (DG ECHO, NOAA-CPC, media) (ECHO Daily Flash of 3 January 2024)|url=https://reliefweb.int/report/democratic-republic-congo/democratic-republic-congo-floods-dg-echo-noaa-cpc-media-echo-daily-flash-3-january-2024|date=3 January 2024|access-date=15 February 2024|publisher=[[Reliefweb]]}}</ref>
===Ethiopia===
ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Ethiopia]] yaɣ'shɛŋa Silimiin goli March ka niriba ban kalinli yiɣisi pishi ni awɔi nyɛ ban fdaa koŋ bɛ nyɛvuya.<ref>{{Cite web|title=Ethiopia – 240,000 Impacted by Heavy Rains and Floods, 29 Dead, Says UN|url=https://floodlist.com/africa/ethiopia-floods-march-april-2023|date=4 April 2023|access-date=8 May 2023|website=floodlist.com|archive-date=8 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230508151303/https://floodlist.com/africa/ethiopia-floods-march-april-2023|url-status=live}}</ref>
==Lihimi m pahi ==
*[[Weather of 2023]]
==Notes==
{{Notelist}}
==Kundivihira ==
{{reflist}}{{Floods in Africa}}{{2023 floods}}
{{DEFAULTSORT:Africa floods, 2023}}
[[Category:2023 floods in Africa| ]]
[[Category:2023 disasters in Africa]]
[[Category:2023 in Rwanda]]
[[Category:21st-century disasters in Rwanda]]
[[Category:2023 in Uganda]]
[[Category:21st-century disasters in Uganda]]
[[Category:2023 disasters in Somalia]]
[[Category:Meteorological events in 2023]]
[[Category:February 2023 in Africa|Floods]]
[[Category:March 2023 in Africa|Floods]]
[[Category:April 2023 in Africa|Floods]]
[[Category:May 2023 in Africa|Floods]]
[[Category:Natural disasters in the Democratic Republic of the Congo|2023]]
[[Category:Natural disasters in Madagascar|2023]]
[[Category:Natural disasters in Malawi|2023]]
[[Category:Natural disasters in Rwanda|2023]]
[[Category:Natural disasters in Tanzania|2023]]
[[Category:Natural disasters in Uganda|2023]]
[[Category:Natural disasters in Angola|2023 floods]]
[[Category:Floods in Kenya|2023 floods]]
[[Category:Natural disasters in Somalia|2023 floods]]
2dtr16trmmn5o1x3g2x7xtu3tacv6mn
138388
138386
2026-05-31T14:07:47Z
Kalakpagh
2501
138388
wikitext
text/x-wiki
2023 Africa floods
{{Databox}}
{{Short description|none}}
{{Use dmy dates|date=May 2023}}
Bin din gbaai silimiin goli February zaŋ chaŋ Silimiin goli December yuuni 2023, ko'kpɛɣu nyɛla din daa di salo ban kalinli yiɣisi kamani 2,600 tiŋgbana pinaanu gbaŋsabila tiŋgana ni.
== Background ==
Sa'miri biɛɣu nyɛla din tooi niŋdi bin din gbaai Silimiin goli March mini Silimiin goli May [[East Africa]] – silimiin goli May yuuni 2020 polo, salo ban kalinli yiɣisi kamani pihinii nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Rwanda]]. Ko'kpɛɣu mino sanzali nyɛla din niŋbu pahi Rwanda yuun pihita din gari maa.<ref>{{Cite web |title=Rwanda |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/country/rwanda/vulnerability |website=Climate Knowledge Portal Worldbank |access-date=5 May 2023 |archive-date=5 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230505192742/https://climateknowledgeportal.worldbank.org/country/rwanda/vulnerability |url-status=live }}</ref> Rwanda saha taɣibu baŋdiba nyɛla ban yɛlli ni lala yɛligola ŋɔ daliri nyɛla tiŋgbana nintiri taɣibu.<ref name="bbcnews">{{Cite news |date=3 May 2023 |title=Rwanda floods and landslides kill more than 100 people |language=en-GB |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65469374 |access-date=3 May 2023 |archive-date=9 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230509084725/https://www.bbc.com/news/world-africa-65469374 |url-status=live }}</ref>
Yuuni 2023, sa'kara nyɛla din daa mi ka nyɛ di ni tooi pahi tahi ko'kpɛɣu na. Bin din gbaai silimiin goli January mini silimiin goli April yuuni 2023 sunsuun, minista zaŋ n-ti Emergency Management nyɛla ŋun daa yɛlli ni ko'kpɛɣu mini di taba ŋɔ nyɛla din daa che ka niriba ban kalinli yiɣisi pihiyobu ka saɣim yanima din kalinli yiɣisi 1,205 hka daa lahi dam 5,000 acres puri Rwanda.<ref name=":1" /> Silimiin goli May dabaa ayi dali, Rwanda ninvuɣ shɛba ban lihiri saa mibu zuɣu nyɛla ban daa yɛlli ni saa nyɛla din yɛn mi pani taba biɛɣ'pia<ref name=":3">{{Cite web |last=Nkurunziza |first=Michel |date=3 May 2023 |title=Over 100 dead as rain ravages Northern, Western provinces |url=https://www.newtimes.co.rw/article/7168/news/environment/over-100-dead-as-rain-ravages-northern-western-provinces |access-date=3 May 2023 |website=The New Times |language=en |archive-date=11 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230511065136/https://www.newtimes.co.rw/article/7168/news/environment/over-100-dead-as-rain-ravages-northern-western-provinces |url-status=live }}</ref> ka daa yɛlli ni ninvuɣ shɛba ban ʒin tabi mɔɣa mali ʒini.<ref name=":1">{{Cite web |date=3 May 2023 |title=Floods from heavy rainfall kill at least 129 in Rwanda |url=https://apnews.com/article/rwanda-deadly-floods-109-killed-868f117db85661a73f6d0f532e2b8451 |access-date=3 May 2023 |website=[[Associated Press]] |first=Ignatius |last=Ssuuna |language=en |archive-date=11 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230511203230/https://apnews.com/article/rwanda-deadly-floods-109-killed-868f117db85661a73f6d0f532e2b8451 |url-status=live }}</ref>
Uganda nyɛla ban gba daa nya sa'kara silimiin goli March ka dizuɣu daa chɛ ka ninvuɣ shɛba koŋ bɛ nyɛvuya ka shɛba daa taɣi biɛhisi shee.<ref name=":0">{{Cite news |last=Girinema |first=Philbert |date=3 May 2023 |title=Heavy rain, floods kill at least 109 in Rwanda, six in Uganda |language=en |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/africa/floods-heavy-rains-kill-least-55-rwanda-state-broadcaster-2023-05-03/ |access-date=3 May 2023 |archive-date=8 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230508222331/https://www.reuters.com/world/africa/floods-heavy-rains-kill-least-55-rwanda-state-broadcaster-2023-05-03/ |url-status=live }}</ref>
==Impact==
Ko'kpɛɣu nyɛla din daa di salo ban kalinli yiɣisi 1,216 nyɛvuya [[Malawi]], ban kalinli yiɣisi 552 [[Democratic Republic of the Congo]], ban kalinli yiɣisi 198 [[Mozambique]], ban kalinli yiɣisi 186 [[Kenya]], ban kalinli yiɣisi 160 [[Somalia]], ban kalinli yiɣisi 135 [[Rwanda]], ban kalinli yiɣisi pihiwɔi ni anu [[Tanzania]], ban kalinli yiɣisi pihinahi [[Madagascar]], ban kalinli yiɣisi pihita yini ka [[Ethiopia]], ban kalinli yiɣisi pishi ayi ka [[Uganda]], ban kalinli yiɣisi pinaanu [[South Africa]] mini [[Cameroon]].<ref name=":0" />
===Algeria===
Silimiin goli September, ko'kpɛɣu nyɛla din daa che ka niriba anii koŋ bɛ nyɛvuya Algeria.<ref>{{Cite web |url=https://north-africa.com/algeria-eight-killed-by-floods-in-northwest-algeria/ |title=Algeria: Eight killed by floods in northwest Algeria |date=4 September 2023 |access-date=7 September 2023 |archive-date=7 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230907203524/https://north-africa.com/algeria-eight-killed-by-floods-in-northwest-algeria/ |url-status=live }}</ref>
===Angola===
[[File:ECDM 20230502 FL Angola (cropped).jpg|210px|thumb|Rainfall and floods in Angola]]
[[Angola]], salo ban yiɣisi pishi nyɛla ban daa kpi ka yanima din kalinli yiɣisi 2,900 nyɛ din daa saɣim pirinla ko'kpɛɣu din daa niŋ Silimiin goli April.<ref>{{Cite web|title=Angola – Thousands of Homes Damaged or Destroyed After Days of Heavy Rain|url=https://floodlist.com/africa/angola-floods-april-2023|date=21 April 2023|access-date=5 May 2023|website=floodlist.com|archive-date=8 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230508160634/https://floodlist.com/africa/angola-floods-april-2023|url-status=live}}</ref>
===Cameroon===
Ninvuɣ yino nyɛ ŋun daa koŋ o nyɛvuli, niriba anu daa nya daŋsi ka niriba ayobu daa barigi pirinla ko'kpɛɣu din daa niŋ [[Buea]], [[Cameroon]] silimiin goli March.<ref>{{Cite web|title=Cameroon – Severe Floods Hit Buea, South West Region|url=https://floodlist.com/africa/cameroon-floods-south-west-region-march-2023|date=19 March 2023|access-date=8 May 2023|website=floodlist.com|archive-date=8 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230508141154/https://floodlist.com/africa/cameroon-floods-south-west-region-march-2023|url-status=live}}</ref>
===Democratic Republic of the Congo===
{{See also|2023 African Great Lakes floods}}
[[File:ECDM 20230510 FL DRC Rwanda.pdf|thumb|Floods and landslides in Rwanda and the DRC around Lake Kivu]]
Silimiin goli April dabaa ata dali, ko'kpɛɣu nyɛla din daa che ka salo ban kalinli yiɣisi pihita daa koŋ bɛ nyɛvuya ka bɛ daa n bo shɛba jɛ [[North Kivu Province]].<ref>{{Cite web|title=30 dead, several missing in eastern DRC landslide|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/30-dead-several-missing-in-eastern-drc-landslide/2862423|date=3 April 2023|access-date=8 May 2023|agency=[[Anadolu Agency]]|author=James Tasamba|archive-date=8 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230508124745/https://www.aa.com.tr/en/africa/30-dead-several-missing-in-eastern-drc-landslide/2862423|url-status=live}}</ref> Ko'kpɛɣu shɛli nyɛla din daa niŋ silimiin goli May dabaa anii dali [[North Kivu Province]] ka niriba ayobu daa kpi.<ref>{{Cite web|title=DR Congo – Many Feared Missing After Landslide in North Kivu|url=https://floodlist.com/africa/dr-congo-landslide-north-kivu-may-2023|date=9 May 2023|access-date=9 May 2023|website=floodlist.com|archive-date=9 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230509115605/https://floodlist.com/africa/dr-congo-landslide-north-kivu-may-2023|url-status=live}}</ref>
Salo ban kalinli yiɣisi kɔbisinahi ni pihinahi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba ban kalinli yiɣisi 2,500 daa koŋ bɛ yanima din daa niŋ ka ko'kpɛɣu daa niŋ Bushushu mini Nyamukubi din be [[South Kivu]], [[Democratic Republic of the Congo]] Silimiin goli May dabaa anu dali.<ref>{{cite web|url=https://reliefweb.int/report/democratic-republic-congo/unicef-drc-humanitarian-situation-report-no-1-flooding-kalehe-territory-13-may-2023|title=UNICEF DRC Humanitarian Situation Report No. 1 (Flooding in Kalehe Territory): 13 May 2023|date=15 May 2023|access-date=15 May 2023|publisher=[[Reliefweb]]|archive-date=21 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230521133055/https://reliefweb.int/report/democratic-republic-congo/unicef-drc-humanitarian-situation-report-no-1-flooding-kalehe-territory-13-may-2023|url-status=live}}</ref><ref name="ALJAZEERA"/><ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/5/at-least-72-bodies-recovered-in-flooded-villages-in-east-dr-congo|title=At least 176 people killed in eastern DR Congo floods|work=Al Jazeera|date=5 May 2023|access-date=5 May 2023|archive-date=9 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230509185742/https://www.aljazeera.com/news/2023/5/5/at-least-72-bodies-recovered-in-flooded-villages-in-east-dr-congo|url-status=live}}</ref> Lala ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu tiŋgbani zuɣulan zaŋ n-ti [[Democratic Republic of the Congo]] [[Félix Tshisekedi|Felix Tshisekedi]] nyɛla ŋun daa piigi silimiin goli May dabaa anii dali vuhim dabisli ni bɛ mali li n-tiri ninvuɣ shɛba ban daa kpi ko'kpɛɣu ŋɔ yala.<ref name="ALJAZEERA">{{Cite web |date=7 May 2023 |title=DR Congo floods death toll surpasses 400 |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/7/dr-congo-floods-death-toll-surpasses-200 |access-date=8 May 2023 |website=Al Jazeera |archive-date=9 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230509021142/https://www.aljazeera.com/news/2023/5/7/dr-congo-floods-death-toll-surpasses-200 |url-status=live }}</ref> Ko'kpɛɣu dibaa ayi nyɛla din daa niŋ [[North Kivu Province]] silimiin goli May dabaa awɔi dali ka ninvuɣ'pia daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Lubero]] ka niriba ayobu gba daa kpi [[Rubaya mines|Songambele mine]].<ref>{{Cite web|title=DR Congo – Many Feared Missing After Landslide in North Kivu|url=https://floodlist.com/africa/dr-congo-landslide-north-kivu-may-2023|date=9 May 2023|website=floodlist.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=At least 16 people killed in multiple landslides in eastern DRC |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/10/at-least-sixteen-killed-in-landslide-in-eastern-dr-congo |access-date=19 May 2023 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>
Southeastern yaɣ'shɛŋa gba nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa niŋ silimiin goli December biɛɣ'pihita ayi ka dali ka daa ku niriba ban kalinli yiɣisi pihiyobu ka bɛ daa n bo niriba pinaayobu jɛ, di daa lahi saɣim yanima din kalinli gari kɔbiga [[Bukavu]] yaɣili.<ref>{{cite web|title=Democratic Republic of the Congo - Floods (DG ECHO, NOAA-CPC, media) (ECHO Daily Flash of 3 January 2024)|url=https://reliefweb.int/report/democratic-republic-congo/democratic-republic-congo-floods-dg-echo-noaa-cpc-media-echo-daily-flash-3-january-2024|date=3 January 2024|access-date=15 February 2024|publisher=[[Reliefweb]]}}</ref>
===Ethiopia===
ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Ethiopia]] yaɣ'shɛŋa Silimiin goli March ka niriba ban kalinli yiɣisi pishi ni awɔi nyɛ ban fdaa koŋ bɛ nyɛvuya.<ref>{{Cite web|title=Ethiopia – 240,000 Impacted by Heavy Rains and Floods, 29 Dead, Says UN|url=https://floodlist.com/africa/ethiopia-floods-march-april-2023|date=4 April 2023|access-date=8 May 2023|website=floodlist.com|archive-date=8 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230508151303/https://floodlist.com/africa/ethiopia-floods-march-april-2023|url-status=live}}</ref>
==Lihimi m pahi ==
*[[Weather of 2023]]
==Notes==
{{Notelist}}
==Kundivihira ==
{{reflist}}{{Floods in Africa}}{{2023 floods}}
{{DEFAULTSORT:Africa floods, 2023}}
[[Category:2023 floods in Africa| ]]
[[Category:2023 disasters in Africa]]
[[Category:2023 in Rwanda]]
[[Category:21st-century disasters in Rwanda]]
[[Category:2023 in Uganda]]
[[Category:21st-century disasters in Uganda]]
[[Category:2023 disasters in Somalia]]
[[Category:Meteorological events in 2023]]
[[Category:February 2023 in Africa|Floods]]
[[Category:March 2023 in Africa|Floods]]
[[Category:April 2023 in Africa|Floods]]
[[Category:May 2023 in Africa|Floods]]
[[Category:Natural disasters in the Democratic Republic of the Congo|2023]]
[[Category:Natural disasters in Madagascar|2023]]
[[Category:Natural disasters in Malawi|2023]]
[[Category:Natural disasters in Rwanda|2023]]
[[Category:Natural disasters in Tanzania|2023]]
[[Category:Natural disasters in Uganda|2023]]
[[Category:Natural disasters in Angola|2023 floods]]
[[Category:Floods in Kenya|2023 floods]]
[[Category:Natural disasters in Somalia|2023 floods]]
taeztjz0a0z05aek366zyhyef4e2ohy
138421
138388
2026-05-31T16:52:19Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
138421
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|none}}
{{Use dmy dates|date=May 2023}}
Bin din gbaai silimiin goli February zaŋ chaŋ Silimiin goli December yuuni 2023, ko'kpɛɣu nyɛla din daa di salo ban kalinli yiɣisi kamani 2,600 tiŋgbana pinaanu gbaŋsabila tiŋgana ni.
== Background ==
Sa'miri biɛɣu nyɛla din tooi niŋdi bin din gbaai Silimiin goli March mini Silimiin goli May [[East Africa]] – silimiin goli May yuuni 2020 polo, salo ban kalinli yiɣisi kamani pihinii nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Rwanda]]. Ko'kpɛɣu mino sanzali nyɛla din niŋbu pahi Rwanda yuun pihita din gari maa.<ref>{{Cite web |title=Rwanda |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/country/rwanda/vulnerability |website=Climate Knowledge Portal Worldbank |access-date=5 May 2023 |archive-date=5 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230505192742/https://climateknowledgeportal.worldbank.org/country/rwanda/vulnerability |url-status=live }}</ref> Rwanda saha taɣibu baŋdiba nyɛla ban yɛlli ni lala yɛligola ŋɔ daliri nyɛla tiŋgbana nintiri taɣibu.<ref name="bbcnews">{{Cite news |date=3 May 2023 |title=Rwanda floods and landslides kill more than 100 people |language=en-GB |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65469374 |access-date=3 May 2023 |archive-date=9 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230509084725/https://www.bbc.com/news/world-africa-65469374 |url-status=live }}</ref>
Yuuni 2023, sa'kara nyɛla din daa mi ka nyɛ di ni tooi pahi tahi ko'kpɛɣu na. Bin din gbaai silimiin goli January mini silimiin goli April yuuni 2023 sunsuun, minista zaŋ n-ti Emergency Management nyɛla ŋun daa yɛlli ni ko'kpɛɣu mini di taba ŋɔ nyɛla din daa che ka niriba ban kalinli yiɣisi pihiyobu ka saɣim yanima din kalinli yiɣisi 1,205 hka daa lahi dam 5,000 acres puri Rwanda.<ref name=":1" /> Silimiin goli May dabaa ayi dali, Rwanda ninvuɣ shɛba ban lihiri saa mibu zuɣu nyɛla ban daa yɛlli ni saa nyɛla din yɛn mi pani taba biɛɣ'pia<ref name=":3">{{Cite web |last=Nkurunziza |first=Michel |date=3 May 2023 |title=Over 100 dead as rain ravages Northern, Western provinces |url=https://www.newtimes.co.rw/article/7168/news/environment/over-100-dead-as-rain-ravages-northern-western-provinces |access-date=3 May 2023 |website=The New Times |language=en |archive-date=11 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230511065136/https://www.newtimes.co.rw/article/7168/news/environment/over-100-dead-as-rain-ravages-northern-western-provinces |url-status=live }}</ref> ka daa yɛlli ni ninvuɣ shɛba ban ʒin tabi mɔɣa mali ʒini.<ref name=":1">{{Cite web |date=3 May 2023 |title=Floods from heavy rainfall kill at least 129 in Rwanda |url=https://apnews.com/article/rwanda-deadly-floods-109-killed-868f117db85661a73f6d0f532e2b8451 |access-date=3 May 2023 |website=[[Associated Press]] |first=Ignatius |last=Ssuuna |language=en |archive-date=11 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230511203230/https://apnews.com/article/rwanda-deadly-floods-109-killed-868f117db85661a73f6d0f532e2b8451 |url-status=live }}</ref>
Uganda nyɛla ban gba daa nya sa'kara silimiin goli March ka dizuɣu daa chɛ ka ninvuɣ shɛba koŋ bɛ nyɛvuya ka shɛba daa taɣi biɛhisi shee.<ref name=":0">{{Cite news |last=Girinema |first=Philbert |date=3 May 2023 |title=Heavy rain, floods kill at least 109 in Rwanda, six in Uganda |language=en |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/africa/floods-heavy-rains-kill-least-55-rwanda-state-broadcaster-2023-05-03/ |access-date=3 May 2023 |archive-date=8 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230508222331/https://www.reuters.com/world/africa/floods-heavy-rains-kill-least-55-rwanda-state-broadcaster-2023-05-03/ |url-status=live }}</ref>
==Impact==
Ko'kpɛɣu nyɛla din daa di salo ban kalinli yiɣisi 1,216 nyɛvuya [[Malawi]], ban kalinli yiɣisi 552 [[Democratic Republic of the Congo]], ban kalinli yiɣisi 198 [[Mozambique]], ban kalinli yiɣisi 186 [[Kenya]], ban kalinli yiɣisi 160 [[Somalia]], ban kalinli yiɣisi 135 [[Rwanda]], ban kalinli yiɣisi pihiwɔi ni anu [[Tanzania]], ban kalinli yiɣisi pihinahi [[Madagascar]], ban kalinli yiɣisi pihita yini ka [[Ethiopia]], ban kalinli yiɣisi pishi ayi ka [[Uganda]], ban kalinli yiɣisi pinaanu [[South Africa]] mini [[Cameroon]].<ref name=":0" />
===Algeria===
Silimiin goli September, ko'kpɛɣu nyɛla din daa che ka niriba anii koŋ bɛ nyɛvuya Algeria.<ref>{{Cite web |url=https://north-africa.com/algeria-eight-killed-by-floods-in-northwest-algeria/ |title=Algeria: Eight killed by floods in northwest Algeria |date=4 September 2023 |access-date=7 September 2023 |archive-date=7 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230907203524/https://north-africa.com/algeria-eight-killed-by-floods-in-northwest-algeria/ |url-status=live }}</ref>
===Angola===
[[File:ECDM 20230502 FL Angola (cropped).jpg|210px|thumb|Rainfall and floods in Angola]]
[[Angola]], salo ban yiɣisi pishi nyɛla ban daa kpi ka yanima din kalinli yiɣisi 2,900 nyɛ din daa saɣim pirinla ko'kpɛɣu din daa niŋ Silimiin goli April.<ref>{{Cite web|title=Angola – Thousands of Homes Damaged or Destroyed After Days of Heavy Rain|url=https://floodlist.com/africa/angola-floods-april-2023|date=21 April 2023|access-date=5 May 2023|website=floodlist.com|archive-date=8 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230508160634/https://floodlist.com/africa/angola-floods-april-2023|url-status=live}}</ref>
===Cameroon===
Ninvuɣ yino nyɛ ŋun daa koŋ o nyɛvuli, niriba anu daa nya daŋsi ka niriba ayobu daa barigi pirinla ko'kpɛɣu din daa niŋ [[Buea]], [[Cameroon]] silimiin goli March.<ref>{{Cite web|title=Cameroon – Severe Floods Hit Buea, South West Region|url=https://floodlist.com/africa/cameroon-floods-south-west-region-march-2023|date=19 March 2023|access-date=8 May 2023|website=floodlist.com|archive-date=8 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230508141154/https://floodlist.com/africa/cameroon-floods-south-west-region-march-2023|url-status=live}}</ref>
===Democratic Republic of the Congo===
{{See also|2023 African Great Lakes floods}}
[[File:ECDM 20230510 FL DRC Rwanda.pdf|thumb|Floods and landslides in Rwanda and the DRC around Lake Kivu]]
Silimiin goli April dabaa ata dali, ko'kpɛɣu nyɛla din daa che ka salo ban kalinli yiɣisi pihita daa koŋ bɛ nyɛvuya ka bɛ daa n bo shɛba jɛ [[North Kivu Province]].<ref>{{Cite web|title=30 dead, several missing in eastern DRC landslide|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/30-dead-several-missing-in-eastern-drc-landslide/2862423|date=3 April 2023|access-date=8 May 2023|agency=[[Anadolu Agency]]|author=James Tasamba|archive-date=8 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230508124745/https://www.aa.com.tr/en/africa/30-dead-several-missing-in-eastern-drc-landslide/2862423|url-status=live}}</ref> Ko'kpɛɣu shɛli nyɛla din daa niŋ silimiin goli May dabaa anii dali [[North Kivu Province]] ka niriba ayobu daa kpi.<ref>{{Cite web|title=DR Congo – Many Feared Missing After Landslide in North Kivu|url=https://floodlist.com/africa/dr-congo-landslide-north-kivu-may-2023|date=9 May 2023|access-date=9 May 2023|website=floodlist.com|archive-date=9 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230509115605/https://floodlist.com/africa/dr-congo-landslide-north-kivu-may-2023|url-status=live}}</ref>
Salo ban kalinli yiɣisi kɔbisinahi ni pihinahi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba ban kalinli yiɣisi 2,500 daa koŋ bɛ yanima din daa niŋ ka ko'kpɛɣu daa niŋ Bushushu mini Nyamukubi din be [[South Kivu]], [[Democratic Republic of the Congo]] Silimiin goli May dabaa anu dali.<ref>{{cite web|url=https://reliefweb.int/report/democratic-republic-congo/unicef-drc-humanitarian-situation-report-no-1-flooding-kalehe-territory-13-may-2023|title=UNICEF DRC Humanitarian Situation Report No. 1 (Flooding in Kalehe Territory): 13 May 2023|date=15 May 2023|access-date=15 May 2023|publisher=[[Reliefweb]]|archive-date=21 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230521133055/https://reliefweb.int/report/democratic-republic-congo/unicef-drc-humanitarian-situation-report-no-1-flooding-kalehe-territory-13-may-2023|url-status=live}}</ref><ref name="ALJAZEERA"/><ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/5/at-least-72-bodies-recovered-in-flooded-villages-in-east-dr-congo|title=At least 176 people killed in eastern DR Congo floods|work=Al Jazeera|date=5 May 2023|access-date=5 May 2023|archive-date=9 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230509185742/https://www.aljazeera.com/news/2023/5/5/at-least-72-bodies-recovered-in-flooded-villages-in-east-dr-congo|url-status=live}}</ref> Lala ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu tiŋgbani zuɣulan zaŋ n-ti [[Democratic Republic of the Congo]] [[Félix Tshisekedi|Felix Tshisekedi]] nyɛla ŋun daa piigi silimiin goli May dabaa anii dali vuhim dabisli ni bɛ mali li n-tiri ninvuɣ shɛba ban daa kpi ko'kpɛɣu ŋɔ yala.<ref name="ALJAZEERA">{{Cite web |date=7 May 2023 |title=DR Congo floods death toll surpasses 400 |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/7/dr-congo-floods-death-toll-surpasses-200 |access-date=8 May 2023 |website=Al Jazeera |archive-date=9 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230509021142/https://www.aljazeera.com/news/2023/5/7/dr-congo-floods-death-toll-surpasses-200 |url-status=live }}</ref> Ko'kpɛɣu dibaa ayi nyɛla din daa niŋ [[North Kivu Province]] silimiin goli May dabaa awɔi dali ka ninvuɣ'pia daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Lubero]] ka niriba ayobu gba daa kpi [[Rubaya mines|Songambele mine]].<ref>{{Cite web|title=DR Congo – Many Feared Missing After Landslide in North Kivu|url=https://floodlist.com/africa/dr-congo-landslide-north-kivu-may-2023|date=9 May 2023|website=floodlist.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=At least 16 people killed in multiple landslides in eastern DRC |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/10/at-least-sixteen-killed-in-landslide-in-eastern-dr-congo |access-date=19 May 2023 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>
Southeastern yaɣ'shɛŋa gba nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa niŋ silimiin goli December biɛɣ'pihita ayi ka dali ka daa ku niriba ban kalinli yiɣisi pihiyobu ka bɛ daa n bo niriba pinaayobu jɛ, di daa lahi saɣim yanima din kalinli gari kɔbiga [[Bukavu]] yaɣili.<ref>{{cite web|title=Democratic Republic of the Congo - Floods (DG ECHO, NOAA-CPC, media) (ECHO Daily Flash of 3 January 2024)|url=https://reliefweb.int/report/democratic-republic-congo/democratic-republic-congo-floods-dg-echo-noaa-cpc-media-echo-daily-flash-3-january-2024|date=3 January 2024|access-date=15 February 2024|publisher=[[Reliefweb]]}}</ref>
===Ethiopia===
ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Ethiopia]] yaɣ'shɛŋa Silimiin goli March ka niriba ban kalinli yiɣisi pishi ni awɔi nyɛ ban fdaa koŋ bɛ nyɛvuya.<ref>{{Cite web|title=Ethiopia – 240,000 Impacted by Heavy Rains and Floods, 29 Dead, Says UN|url=https://floodlist.com/africa/ethiopia-floods-march-april-2023|date=4 April 2023|access-date=8 May 2023|website=floodlist.com|archive-date=8 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230508151303/https://floodlist.com/africa/ethiopia-floods-march-april-2023|url-status=live}}</ref>
==Lihimi m pahi ==
*[[Weather of 2023]]
==Notes==
{{Notelist}}
==Kundivihira ==
{{reflist}}{{Floods in Africa}}{{2023 floods}}
{{DEFAULTSORT:Africa floods, 2023}}
[[Category:2023 floods in Africa| ]]
[[Category:2023 disasters in Africa]]
[[Category:2023 in Rwanda]]
[[Category:21st-century disasters in Rwanda]]
[[Category:2023 in Uganda]]
[[Category:21st-century disasters in Uganda]]
[[Category:2023 disasters in Somalia]]
[[Category:Meteorological events in 2023]]
[[Category:February 2023 in Africa|Floods]]
[[Category:March 2023 in Africa|Floods]]
[[Category:April 2023 in Africa|Floods]]
[[Category:May 2023 in Africa|Floods]]
[[Category:Natural disasters in the Democratic Republic of the Congo|2023]]
[[Category:Natural disasters in Madagascar|2023]]
[[Category:Natural disasters in Malawi|2023]]
[[Category:Natural disasters in Rwanda|2023]]
[[Category:Natural disasters in Tanzania|2023]]
[[Category:Natural disasters in Uganda|2023]]
[[Category:Natural disasters in Angola|2023 floods]]
[[Category:Floods in Kenya|2023 floods]]
[[Category:Natural disasters in Somalia|2023 floods]]
gr342wy9tl7ixyop51iqs049y3xj9ls
2022 Africa floods
0
33232
138390
2026-05-31T14:57:46Z
Kalakpagh
2501
Created article
138390
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|Historical Event}}
{{Infobox flood
| name = 2022 Africa floods
| image = 2022 Africa floods map 1.jpg
| image_size =
| alt =
| caption = A map of Africa. Affected countries are marked in red
| duration = January - December 2022
| date =
| damages =
| cause = Heavy rains, [[Tropical cyclone]]s
| fatalities = 2,177
| affected = [[Angola]], [[Benin]], [[Cameroon]], [[Central African Republic]], [[Chad]], [[Democratic Republic of the Congo]], [[Ethiopia]], [[Gabon]], [[The Gambia]], [[Ghana]], [[Ivory Coast]], [[Kenya]], [[Madagascar]], [[Malawi]], [[Mali]], [[Mozambique]], [[Niger]], [[Nigeria]], [[Rwanda]], [[Senegal]], [[Sierra Leone]], [[South Africa]], [[Sudan]], [[Tanzania]], [[Uganda]]
}}
Yuuni 2022, ko'kpɛɣu nyɛla din daa dam gbaŋsabila tiŋgbana pam ka nyɛ din daa di niriba ban kalinli gari 2,100 nyɛvuya. Di daa dam tiŋgbani shɛli pam lala yuuni ŋɔ nyɛ [[Nigeria]] ka niriba ban kalinli daa gari kɔbisiyobu ni pia nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya.
==Impact==
===Angola===
Silimiin goli December, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Angola]]<nowiki/>ka daa di niriba ayi nyɛvuya, n saɣim yanima anu ka daa dam niriba kɔbishii ni pihinahi ayi ka.<ref>{{Cite web|title=Angola – Floods Leave 2 Dead, Hundreds of Homes Damaged|url=https://floodlist.com/africa/angola-floods-november-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Benin===
[[Benin]] yaɣa pishi ni ayopɔin nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni dam shɛli ka niriba ban kalinli daa yiɣisi pihinahi ni yini daa kpi ka saɣim yanima kɔbisiyobu ni pisopɔin.<ref>{{Cite web |author=Davies |first=Richard |title=Benin – Over 40 Dead, 1,300 Households Displaced After Weeks of Flooding |url=https://floodlist.com/africa/benin-floods-september-october-2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208062455/https://floodlist.com/africa/benin-floods-september-october-2022 |archive-date=8 Dec 2022 |website=floodlist}}</ref>
===Cameroon===
Bin din gbaai Silimiin goli September biɛɣ'pishi dali, salo ban kalinli yiɣisi 37,439 nyɛla ninvuɣ shɛba ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam Cameroon. Niriba ayi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba pihiwɔi ni anu nyɛ ban daa nya daŋsi. Yanima din kalinli yiɣisi 9,413 nyɛla din daa saɣim ka daa lahi saɣim shikuruti pihiwɔi ayi ka. Puzuri din yikanima yiɣisi kamani 2,394 gba nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam shɛli ka niɣi ban kalinli yiɣisi 3,019 nyɛ ban daa barigi.<ref>{{Cite web|title=Cameroon – Floods Affect Almost 40,000 in Far North Region|url=https://floodlist.com/africa/cameroon-floods-far-north-september-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Central African Republic===
[[Central African Republic]] tiŋgbani, ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa dam salo ban kalinli yiɣisi kamani 85,300, di daa di la niriba pin'yini nyɛvuya, saɣim yanima din gari 2,600 ka daa lahi saɣim puzuri kamani 18,500 yikanima.<ref>{{Cite web|title=Central African Republic – Floods in 12 Prefectures Leave Thousands Displaced, 11 Dead|url=https://floodlist.com/africa/central-african-republic-floods-june-october-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Chad===
{{Main|2022 Chad floods}}
Silimiin goli August, ko'kpɛɣu nyɛla din daa dam niriba ban kalinli yiɣisi kamani 17,000 [[Chad]] tiŋgbani ni ka daa saɣim yanima kamani 1,312. Niriba pishi ni ayi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka kɔbishii ni pihita yini ka nyɛ ban daa nya daŋsi.<ref>{{Cite web|title=Chad – Weeks of Rain and Floods Leave 22 Dead, Hundreds of Homes Destroyed|url=https://floodlist.com/africa/chad-floods-august-2022|author=Richard Davies}}</ref>
=== Democratic Republic of the Congo ===
{{Main|2022 Bukavu floods|2022 Kinshasa floods}}
Bin din gbaai Silimiin goli February naabu ni zaŋ hali ni silimiin goli March, niriba pinaayobu n-ti pahi bihi anahi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Bukavu]] pirinla ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu.<ref>{{Cite web |date=2000-05-31 |title=Ten killed in Bukavu floods |url=https://www.thenewhumanitarian.org/news/2000/05/31 |access-date=2022-04-12 |website=The New Humanitarian |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=22 February 2022 |title=Four children among six dead in DR Congo deluge |url=https://www.sharjah24.ae/en/Articles/2022/02/22/Four-children-among-six-dead-in-DR-Congo-deluge |website=sharjah24}}</ref> Ko'kpɛɣu din daa niŋ Silimiin goli April nyɛla din daa di niriba pishi nyɛvuya,<ref>{{Cite web|title=DR Congo and Rwanda – 20 Killed in Floods and Landslides|url=https://floodlist.com/africa/drcongo-rwanda-floods-landslides-april-2022|author=Richard Davies}}</ref> ka niriba pishi ni yini gba nyɛ ban daa kpi Silimiin goli May.<ref>{{Cite web|title=Democratic Republic of the Congo – More Deadly Floods and Landslides in Eastern Provinces|url=https://floodlist.com/africa/democratic-republic-congo-april-may-2022-floods-landslides|author=Richard Davies}}</ref>
Bin din gbaai Silimiin goli December biɛɣ'pinaayi dali zaŋ hali ni o biɛɣ'pinaanahi dali yuuni 2022, sa'kara mibu nyɛla din daa saɣim tuma duri, soya n-ti pahi yanima [[Kinshasa]], [[Democratic Republic of the Congo]]'s tiŋzuɣu.<ref name="BBC">{{Cite web |date=14 December 2022 |title=DR Congo floods leave more than 120 dead in Kinshasa |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-63967016 |work=[[BBC News]]}}</ref> Lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di niriba ban kalinli daa yiɣisi kɔbigi ni pisopɔin yini ka.<ref>{{Cite web|title=At least 169 dead after devastating floods in DR Congo's Kinshasa|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/12/17/at-least-169-dead-after-devastating-floods-in-dr-congos-kinshasa|date=17 December 2022|author=Dorian Geiger|work=[[Al Jazeera Media Network|Al Jazeera]]}}</ref>
Silimiin goli December biɛɣ'pihita ni yini dali, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[South Kivu]] ka daa di niriba anii nyɛvuy.<ref>{{Cite web|title=Eastern DRC: Landslide leaves 8 people dead|url=https://www.trtworld.com/africa/eastern-drc-landslide-leaves-8-people-dead-64047/amp|work=[[TRT World]]|date=31 December 2022|access-date=1 January 2023}}</ref>
===Ethiopia===
Salo kamani 60,000 nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam shɛba tiŋgbani ŋɔ ni ka nyɛ din lahi dam tuma duri shɛŋa.<ref>{{Cite web|title=Ethiopia - Situation Report, 19 Sep 2022|url=https://reliefweb.int/report/ethiopia/ethiopia-situation-report-19-sep-2022|work=[[ReliefWeb]]|date=19 September 2022 }}</ref>
===Gabon===
Ko'kpɛɣu nyɛla din daa di niriba ayopɔin nyɛvuya [[Libreville]], [[Gabon]].<ref>{{Cite web|title=Gabon – 7 Killed in Libreville Landslide After Heavy Rainfall|url=https://floodlist.com/africa/gabon-libreville-landslide-october-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Ghana===
Din daa niŋ ka saa zani dabaa ayi mi pani taba zuɣu daa che ka ninvuɣ shɛba daa koŋ bɛ yanima Ghana yaɣ;shɛŋa.<ref>{{Cite web|title=Floods wreak havoc; Kyebi court, police station, homes submerged|url=https://mobile.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Floods-wreak-havoc-Kyebi-court-police-station-homes-submerged-1634516|date=2 October 2022}}</ref>
===Ivory Coast===
Silimiin goli June yuuni 2022, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Ivory Coast]] ka di kpee na ʒin niŋ tiŋgbani maa taarihi puuni. Niriba pinaanu nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba kɔbigi ni pinaanah nyɛ ban daa nya daŋsi [[Abidjan]]. Yanima kamani 1,900 nyɛla din daa saɣim ka daa dam salo ban kalinli yiɣisi kamani 11,900.<ref>{{Cite web|title=Cote d'Ivoire: Floods - Jun 2022|url=https://reliefweb.int/disaster/fl-2022-000249-civ|author=Richard Davies|date=3 October 2023 }}</ref>
===Kenya===
Ko'kpɛɣu din daa niŋ tiŋgbani ŋɔ ni daa chɛ ka niriba pam koŋ bɛ yanima din daa niŋ ka sa'karili mi Western Kenya.<ref>{{Cite news|title=Kenya: Flash Floods Displace Kisumu Families Following Heavy Rains|newspaper=Capital Fm |url=https://allafrica.com/stories/202209090029.html|date=8 September 2022 |last1=Joe |first1=Ojwang }}</ref>
=== Madagascar ===
{{Main|2022 Antananarivo floods}}
Silimiin goli January biɛɣ'pishi ayi ka dali, Ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ Madagascar's tiŋzuɣu [[Antananarivo]] ka daa di niriba pia nyɛvuya.<ref>{{cite web|date=18 January 2022|title=10 killed by floods in Madagascar|url=https://www.africanews.com/2022/01/18/10-killed-by-floods-in-madagascar/|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220124230142/https://www.africanews.com/2022/01/18/10-killed-by-floods-in-madagascar/|archive-date=24 January 2022|access-date=18 January 2022|publisher=[[Africanews]]}}</ref>
Bin din gbaai Silimiin goli January naabu ni zaŋ chaŋ Silimiin goli February biɛɣ'pishi dali, [[Cyclone Batsirai]] mini [[Tropical Storm Ana (2022)|Tropical Storm Ana]] nyɛla din daa saɣim yanima ka niriba ban kalinli din daa yiɣisi kɔbigi ni pihinii yini ka nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Madagascar]].<ref>{{cite web|title=Southern Africa: Cyclone Season Flash Update No. 2 (4 February 2022)|url=https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-2-4-february-2022|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220206015034/https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-2-4-february-2022|archive-date=6 February 2022|access-date=6 February 2022|website=[[ReliefWeb]]|date=4 February 2022 |publisher=[[United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs]]}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-02-15|title=Southern Africa: Cyclone Season Flash Update No. 6 (Tropical Cyclone Batsirai) (13 February 2022) - Madagascar|url=https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-6-tropical-cyclone-batsirai-13|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220215102344/https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-6-tropical-cyclone-batsirai-13|archive-date=2022-02-15|access-date=2022-02-15|website=ReliefWeb|language=en}}</ref> [[Cyclone Gombe]] nyɛla din daa ti lahi chɛ ka niriba ayi koŋ bɛ nyɛvuya.<ref>{{Cite web |date=12 March 2022 |title=Deux décès et 935 sinistrés à Madagascar : Mozambique : le cyclone Gombe fait au moins huit morts |trans-title=Two deaths and 935 victims in Madagascar: Mozambique: Cyclone Gombe kills at least eight |url=https://www.ipreunion.com/actualites-reunion/reportage/2022/03/12/-un-enfant-decede-dans-l-effondrement-d-une-maison-mozambique-le-cyclone-gombe-fait-au-moins-huit-morts,148939.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312232411/https://www.ipreunion.com/actualites-reunion/reportage/2022/03/12/-un-enfant-decede-dans-l-effondrement-d-une-maison-mozambique-le-cyclone-gombe-fait-au-moins-huit-morts,148939.html |archive-date=12 March 2022 |access-date=13 March 2022 |website=Imaz Press Réunion : l'actualité de la Réunion en photos |language=fr}}</ref>
===Malawi===
Silimiin goli January, yanima ayobu nyɛla din daa di kom ka yanima kɔbigi ni pishi ni ayobu gba nyɛ ko'kpɛɣu ni daa dam shɛŋa Malawi.<ref>{{Cite web|url=https://floodlist.com/africa/malawi-floods-blantyre-janaury-2022|title=Malawi – Houses Destroyed After Flash Floods in Blantyre|author=Richard Davies}}</ref>
[[Tropical Storm Ana (2022)|Tropical Storm Ana]] nyɛla din daa chɛ ka niriba ban kalinli daa yiɣisi pihita ni ayopɔin daa kpi tiŋgbani ŋɔ ni ,<ref>{{Cite web|title=Malawi, Africa {{!}} Tropical Storm Ana 2022 - Emergency Appeal n° MDRMW015 - Malawi|url=https://reliefweb.int/report/malawi/malawi-africa-tropical-storm-ana-2022-emergency-appeal-n-mdrmw015|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220206021146/https://reliefweb.int/report/malawi/malawi-africa-tropical-storm-ana-2022-emergency-appeal-n-mdrmw015|archive-date=2022-02-06|access-date=2022-02-05|website=ReliefWeb|date=3 February 2022 |language=en}}</ref> ka [[Cyclone Gombe]] gba din daa niŋ Silimiin goli March daa chɛ ka niriba ayopɔin daa koŋ bɛ nyɛvuya.<ref>{{Cite web |last=Masina |first=Lameck |date=14 March 2022 |title=Cyclone Gombe Kills 7, Damages Houses and Roads in Malawi |url=https://www.voanews.com/a/cyclone-gombe-kills-7-damages-houses-and-roads-in-malawi/6484818.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315004753/https://www.voanews.com/a/cyclone-gombe-kills-7-damages-houses-and-roads-in-malawi/6484818.html |archive-date=15 March 2022 |access-date=15 March 2022 |website=VOA |language=en}}</ref>
===Mali===
[[Mopti Region|Mopti]], yanima kamani kɔbisinu ni pihinu nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam shɛli.<ref>{{Cite web|title=Mali – Hundreds of Homes Destroyed by Floods in Mopti Region|url=https://floodlist.com/africa/mali-floods-mopti-september-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Mozambique===
[[Tropical Storm Ana (2022)|Tropical Storm Ana]] nyɛla din daa chɛ ka niriba ban kalinli yiɣisi pishi daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Mozambique]].<ref>{{cite news|title=Dozens killed in Tropical Storm Ana as southern Africa braces for more wild weather|url=https://www.theguardian.com/world/2022/jan/28/dozens-killed-in-tropical-storm-ana-as-southern-africa-braces-for-more-wild-weather|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220206023708/https://www.theguardian.com/world/2022/jan/28/dozens-killed-in-tropical-storm-ana-as-southern-africa-braces-for-more-wild-weather|archive-date=6 February 2022|access-date=28 January 2022|work=[[The Guardian]]|date=28 January 2022 |agency=Agence France-Presse }}</ref> Silimiin goli March, [[Cyclone Gombe]] nyɛla din daa chɛ ka niriba pihiyobu ni ata daa koŋ bɛ nyɛvuya ka daa nyɛ din lahi di yanima.<ref>{{cite news|agency=UN Office for the Coordination of Humanitarian Affairs|website=ReliefWeb|date=25 March 2022|accessdate=27 March 2022|title=Mozambique: Tropical Cyclone Gombe Flash Update No.6 (As of 25 March 2022)|url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/Flash%20Update%20%236_Gombe_20220325_FINAL.pdf}}</ref>
===Namibia===
Ko'kpɛɣu nyɛla din daa di niriba ayi nyɛvuya Silimiin goli December tiŋ yuli booni [[Windhoek]], [[Namibia]].<ref>{{Cite web|url=https://floodlist.com/africa/namibia-floods-windhoek-december-2022|title=Namibia – Floods in Windhoek After 3 Months' Worth of Rain in 24 Hours|date=15 December 2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Nigeria===
{{Main|2022 Nigeria floods}}
Tiŋgbani maa yaɣa pihita ni ata yaɣa pihita ni ayobu puuni nyɛla ko'kpɛɣu maa ni daa dam shɛŋa.<ref name="NIGERIA">{{Cite news|title=Flood kills 372 Nigerians in eight months, 508,000 persons affected – NEMA DG says|url=https://guardian.ng/news/flood-kills-372-nigerians-in-eight-months-508000-persons-affected-nema-dg-says/|location=Lagos, Nigeria|author=Matthew Ogune Abuja|date=5 September 2022|newspaper=[[The Guardian (Nigeria)|The Guardian]]}}</ref> Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di niriba kamani kɔbisiyobu ni pishi ni ayi nyɛvuya.<ref>{{Cite news|title=Buhari Blames Climate Change As Flood Kills 612, Affects 3.2m Nigerians|url=https://dailytrust.com/buhari-blames-climate-change-as-flood-kills-612-affects-3-2m-nigerians|date=26 October 2022 |newspaper=[[Daily Trust]]}}</ref><ref name="NIGERIA_1">{{Cite web|title=Nigeria – 300 Dead, 100,000 Displaced as Government Warns of Worsening Floods|url=https://floodlist.com/africa/nigeria-floods-september-2022|author=Richard Davies}}</ref> Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa lahi tahi tiri ka nyari duro na ka di daa ku niriba pihiyobu ni anahi.<ref name="NIGERIA_1" />
===Niger===
Niriba ban kalinli yiɣisi kamani kɔbigi ni pihiyobu ni anii nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Niger]] pirinla ko'kpɛɣu din daa niŋ silimiin goli August.<ref>{{Cite web|title=Niger – 168 Dead, 227,000 Affected as Flooding Continues|url=https://floodlist.com/africa/niger-floods-september-2022|author=Richard Davies}}</ref> Di nyɛla din daa dam salo ban kalinli yiɣisi kamani 227,000.<ref name="NIGER">{{Cite web|title=Worsening Niger floods kill 75|url=https://english.alarabiya.net/amp/News/world/2022/08/30/75-dead-in-worsening-Niger-floods-|work=[[Al Arabiya]]|date=30 August 2022}}</ref>
=== Rwanda === <!-- linked from redirect [[2022 Rwanda floods]] -->
Tum silimiin goli January dahin yini dali, saa minin pohim nyɛla din daa piligi Rwanda. Bin din gbaai Silimiin goli January biɛɣ'pishi ni ayopɔin dali, niriba pinaanu nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba pinaayopɔin nyɛ ban daa nyɛ daŋsi.<ref>{{cite web |title=Rwanda - Severe weather (Rwanda Meteorology Agency, media) |url=https://erccportal.jrc.ec.europa.eu/ECHO-Products/Echo-Flash#/daily-flash-archive/4406 |publisher=[[Directorate-General for European Civil Protection and Humanitarian Aid Operations]] |access-date=28 January 2022}}</ref>
===Senegal===
Niriba ata nyɛla ban daa kpi [[Dakar]] pirinla ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu.<ref name="SENEGAL">{{Cite web|title=Senegal – Floods in Dakar Leave 3 Dead|url=https://floodlist.com/africa/senegal-gambia-floods-september-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Sierra Leone===
Niriba anii nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Freetown]], tiŋzuɣu zaŋ n-ti [[Sierra Leone]] pirinla ko'kpɛɣu din daa niŋ maa zuɣu.<ref>{{Cite web|title=Sierra Leone landslide, floods kill eight|url=https://www.africanews.com/2022/08/30/sierra-leone-landslide-floods-kill-eight/|date=30 August 2022}}</ref>
===South Africa===
{{Main|2022 KwaZulu-Natal floods|2022 Eastern Cape floods}}
[[File:South Africa floods.png|225px|thumb|left|Estimated rainfall in southern Africa between 7 – 13 April 2022.]]
Ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Eastern Cape]] Silimiin goli January ka niriba pinaanahi nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya n-ti piringa ŋun daa niŋdi kpaŋmaŋ ni fa shɛba bahi.<ref>{{cite web|url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2022-01-12-eastern-cape-officials-still-counting-losses-after-floods-kill-14-and-displace-hundreds/|title= Eastern Cape officials still counting losses after floods kill 14 and displace hundreds|date=12 January 2022|accessdate=19 January 2022|publisher=The Daily Maverick}}</ref>
Silimiin goli April, ko'kpɛɣu nyɛla din daa di niriba ban kalinli yiɣisi kɔbisinahi ni pihita ni ayobu nyɛvuya ka bɛ pirigili nyɛ ban daa yina [[KwaZulu-Natal]].<ref>{{Cite news|publisher=Reuters|date=21 April 2022|accessdate=24 April 2022|title=Death toll from South African floods revised down to 435|url=https://www.reuters.com/world/africa/death-toll-south-african-floods-revised-down-435-2022-04-21/}}</ref> Lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di tiŋgbani maa liɣiri kamani $1.6 billion [[United States Dollar|USD]].<ref>{{Cite web |last=Mboto |first=Sibusiso |title=Costs related to KZN floods stands at R17 billion |url=https://www.iol.co.za/mercury/news/costs-related-to-kzn-floods-stands-at-r17-billion-ca130329-5caa-40c6-8f29-346cd0f51397 |access-date=6 May 2022 |website=www.iol.co.za |language=en}}</ref> Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di yanima kamani 6,000.<ref>{{cite news|publisher=CNA|date=13 April 2022|accessdate=13 April 2022|title=Nearly 60 dead in South Africa floods|url=https://www.channelnewsasia.com/world/nearly-60-dead-south-africa-floods-2622766|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412232055/https://www.channelnewsasia.com/world/nearly-60-dead-south-africa-floods-2622766|url-status=live}}</ref>
Silimiin goli December dabaa ata dali, ko'kpɛɣu nyɛla din daa di asori duu [[Johannesburg]]. Niriba awɔi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba anii nyɛ bɛ ni daa n bo shɛba je.<ref>{{Cite web|title=South Africa – 9 Dead, 8 Missing After Flash Floods in Johannesburg|url=https://floodlist.com/africa/south-africa-johannesburg-december-2022|author=Richard Davies}}</ref>
=== Sudan ===
{{Main|2022 Sudan floods}}
Ko'kpɛɣu tum Silimiin goli August nyɛla din daa di niriba kɔbigi ni pihita ni anahi nyɛvuya.<ref>{{Cite web|title=Sudan floods kill 134 people, destroy 16 900 homes|url=https://www.africanews.com/amp/2022/09/15/sudan-floods-kill-134-people-destroy-16-900-homes/|work=[[Africanews]]|date=15 September 2022 }}</ref> Yanima kamani 47,000 nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa saɣim shɛŋa.<ref>{{Cite web |last=Hako |first=Nasi |date=2022-08-30 |title=Climate crisis worsens Sudan floods as death toll rises |url=https://www.esi-africa.com/regional-news/north-africa/climate-crisis-exacerbates-sudan-floods-as-death-toll-rises/ |access-date=2022-08-31 |website=ESI-Africa.com |language=en-ZA}}</ref>
===Tanzania===
Ko'kpɛɣu din daa niŋ Tanzania nyɛla din daa di niriba anu nyɛvuya Silimiin goli May.<ref>{{Cite web|title=Tanzania – Floods in South Leave 5 Dead, Thousands Displaced|url=https://floodlist.com/africa/tanzania-floods-mbeya-songwe-april-2022|work=Richard Davies}}</ref>
===The Gambia===
Ko'kpɛɣu din daa niŋ Gambia nyɛla din daa di niriba pin'yini nyɛvuya.<ref name="SENEGAL" />
===Uganda=== <!-- linked from redirect [[2022 Uganda floods]] -->
{{Main|2022 Kasese District landslides}}
Ko'kpɛɣu din daa niŋ Silimiin goli January nyɛla din daa di niriba awɔi nyɛvuya [[Kisoro District]].<ref>{{Cite web|title=Uganda – at Least 9 Killed in Western Region Flash Floods|url=https://floodlist.com/africa/uganda-floods-kisoro-january-2022|author=Richard Davies}}</ref> Silimiin goli August, ko'kpɛɣu din daa niŋ [[Eastern Region, Uganda|Eastern Region]] nyɛla din daa di niriba pihita nyɛvuya.<ref>{{Cite web|title=Floods in Eastern Uganda kill at least 30 people and leave 400,000 without access to clean water|url=https://reliefweb.int/report/uganda/floods-eastern-uganda-kill-least-30-people-and-leave-400000-without-access-clean-water|work=[[ReliefWeb]]|date=4 August 2022}}</ref>
==References==
{{Reflist}}
{{Portal bar|2020s|Africa}}{{Floods in Africa}}{{2022 floods}}
{{authority control}}
[[Category:2022 floods in Africa| ]]
[[Category:Landslides in 2022]]
tquiun77ir3nxzb590hnjaegul1gfre
138391
138390
2026-05-31T14:59:46Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
138391
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|Historical Event}}
{{Infobox flood
| name = 2022 Africa floods
| image = 2022 Africa floods map 1.jpg
| image_size =
| alt =
| caption = A map of Africa. Affected countries are marked in red
| duration = January - December 2022
| date =
| damages =
| cause = Heavy rains, [[Tropical cyclone]]s
| fatalities = 2,177
| affected = [[Angola]], [[Benin]], [[Cameroon]], [[Central African Republic]], [[Chad]], [[Democratic Republic of the Congo]], [[Ethiopia]], [[Gabon]], [[The Gambia]], [[Ghana]], [[Ivory Coast]], [[Kenya]], [[Madagascar]], [[Malawi]], [[Mali]], [[Mozambique]], [[Niger]], [[Nigeria]], [[Rwanda]], [[Senegal]], [[Sierra Leone]], [[South Africa]], [[Sudan]], [[Tanzania]], [[Uganda]]
}}
Yuuni 2022, ko'kpɛɣu nyɛla din daa dam gbaŋsabila tiŋgbana pam ka nyɛ din daa di niriba ban kalinli gari 2,100 nyɛvuya. Di daa dam tiŋgbani shɛli pam lala yuuni ŋɔ nyɛ [[Nigeria]] ka niriba ban kalinli daa gari kɔbisiyobu ni pia nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya.
==Impact==
===Angola===
Silimiin goli December, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Angola]]<nowiki/>ka daa di niriba ayi nyɛvuya, n saɣim yanima anu ka daa dam niriba kɔbishii ni pihinahi ayi ka.<ref>{{Cite web|title=Angola – Floods Leave 2 Dead, Hundreds of Homes Damaged|url=https://floodlist.com/africa/angola-floods-november-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Benin===
[[Benin]] yaɣa pishi ni ayopɔin nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni dam shɛli ka niriba ban kalinli daa yiɣisi pihinahi ni yini daa kpi ka saɣim yanima kɔbisiyobu ni pisopɔin.<ref>{{Cite web |author=Davies |first=Richard |title=Benin – Over 40 Dead, 1,300 Households Displaced After Weeks of Flooding |url=https://floodlist.com/africa/benin-floods-september-october-2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208062455/https://floodlist.com/africa/benin-floods-september-october-2022 |archive-date=8 Dec 2022 |website=floodlist}}</ref>
===Cameroon===
Bin din gbaai Silimiin goli September biɛɣ'pishi dali, salo ban kalinli yiɣisi 37,439 nyɛla ninvuɣ shɛba ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam Cameroon. Niriba ayi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba pihiwɔi ni anu nyɛ ban daa nya daŋsi. Yanima din kalinli yiɣisi 9,413 nyɛla din daa saɣim ka daa lahi saɣim shikuruti pihiwɔi ayi ka. Puzuri din yikanima yiɣisi kamani 2,394 gba nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam shɛli ka niɣi ban kalinli yiɣisi 3,019 nyɛ ban daa barigi.<ref>{{Cite web|title=Cameroon – Floods Affect Almost 40,000 in Far North Region|url=https://floodlist.com/africa/cameroon-floods-far-north-september-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Central African Republic===
[[Central African Republic]] tiŋgbani, ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa dam salo ban kalinli yiɣisi kamani 85,300, di daa di la niriba pin'yini nyɛvuya, saɣim yanima din gari 2,600 ka daa lahi saɣim puzuri kamani 18,500 yikanima.<ref>{{Cite web|title=Central African Republic – Floods in 12 Prefectures Leave Thousands Displaced, 11 Dead|url=https://floodlist.com/africa/central-african-republic-floods-june-october-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Chad===
{{Main|2022 Chad floods}}
Silimiin goli August, ko'kpɛɣu nyɛla din daa dam niriba ban kalinli yiɣisi kamani 17,000 [[Chad]] tiŋgbani ni ka daa saɣim yanima kamani 1,312. Niriba pishi ni ayi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka kɔbishii ni pihita yini ka nyɛ ban daa nya daŋsi.<ref>{{Cite web|title=Chad – Weeks of Rain and Floods Leave 22 Dead, Hundreds of Homes Destroyed|url=https://floodlist.com/africa/chad-floods-august-2022|author=Richard Davies}}</ref>
=== Democratic Republic of the Congo ===
{{Main|2022 Bukavu floods|2022 Kinshasa floods}}
Bin din gbaai Silimiin goli February naabu ni zaŋ hali ni silimiin goli March, niriba pinaayobu n-ti pahi bihi anahi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Bukavu]] pirinla ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu.<ref>{{Cite web |date=2000-05-31 |title=Ten killed in Bukavu floods |url=https://www.thenewhumanitarian.org/news/2000/05/31 |access-date=2022-04-12 |website=The New Humanitarian |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=22 February 2022 |title=Four children among six dead in DR Congo deluge |url=https://www.sharjah24.ae/en/Articles/2022/02/22/Four-children-among-six-dead-in-DR-Congo-deluge |website=sharjah24}}</ref> Ko'kpɛɣu din daa niŋ Silimiin goli April nyɛla din daa di niriba pishi nyɛvuya,<ref>{{Cite web|title=DR Congo and Rwanda – 20 Killed in Floods and Landslides|url=https://floodlist.com/africa/drcongo-rwanda-floods-landslides-april-2022|author=Richard Davies}}</ref> ka niriba pishi ni yini gba nyɛ ban daa kpi Silimiin goli May.<ref>{{Cite web|title=Democratic Republic of the Congo – More Deadly Floods and Landslides in Eastern Provinces|url=https://floodlist.com/africa/democratic-republic-congo-april-may-2022-floods-landslides|author=Richard Davies}}</ref>
Bin din gbaai Silimiin goli December biɛɣ'pinaayi dali zaŋ hali ni o biɛɣ'pinaanahi dali yuuni 2022, sa'kara mibu nyɛla din daa saɣim tuma duri, soya n-ti pahi yanima [[Kinshasa]], [[Democratic Republic of the Congo]]'s tiŋzuɣu.<ref name="BBC">{{Cite web |date=14 December 2022 |title=DR Congo floods leave more than 120 dead in Kinshasa |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-63967016 |work=[[BBC News]]}}</ref> Lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di niriba ban kalinli daa yiɣisi kɔbigi ni pisopɔin yini ka.<ref>{{Cite web|title=At least 169 dead after devastating floods in DR Congo's Kinshasa|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/12/17/at-least-169-dead-after-devastating-floods-in-dr-congos-kinshasa|date=17 December 2022|author=Dorian Geiger|work=[[Al Jazeera Media Network|Al Jazeera]]}}</ref>
Silimiin goli December biɛɣ'pihita ni yini dali, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[South Kivu]] ka daa di niriba anii nyɛvuy.<ref>{{Cite web|title=Eastern DRC: Landslide leaves 8 people dead|url=https://www.trtworld.com/africa/eastern-drc-landslide-leaves-8-people-dead-64047/amp|work=[[TRT World]]|date=31 December 2022|access-date=1 January 2023}}</ref>
===Ethiopia===
Salo kamani 60,000 nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam shɛba tiŋgbani ŋɔ ni ka nyɛ din lahi dam tuma duri shɛŋa.<ref>{{Cite web|title=Ethiopia - Situation Report, 19 Sep 2022|url=https://reliefweb.int/report/ethiopia/ethiopia-situation-report-19-sep-2022|work=[[ReliefWeb]]|date=19 September 2022 }}</ref>
===Gabon===
Ko'kpɛɣu nyɛla din daa di niriba ayopɔin nyɛvuya [[Libreville]], [[Gabon]].<ref>{{Cite web|title=Gabon – 7 Killed in Libreville Landslide After Heavy Rainfall|url=https://floodlist.com/africa/gabon-libreville-landslide-october-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Ghana===
Din daa niŋ ka saa zani dabaa ayi mi pani taba zuɣu daa che ka ninvuɣ shɛba daa koŋ bɛ yanima Ghana yaɣ;shɛŋa.<ref>{{Cite web|title=Floods wreak havoc; Kyebi court, police station, homes submerged|url=https://mobile.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Floods-wreak-havoc-Kyebi-court-police-station-homes-submerged-1634516|date=2 October 2022}}</ref>
===Ivory Coast===
Silimiin goli June yuuni 2022, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Ivory Coast]] ka di kpee na ʒin niŋ tiŋgbani maa taarihi puuni. Niriba pinaanu nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba kɔbigi ni pinaanah nyɛ ban daa nya daŋsi [[Abidjan]]. Yanima kamani 1,900 nyɛla din daa saɣim ka daa dam salo ban kalinli yiɣisi kamani 11,900.<ref>{{Cite web|title=Cote d'Ivoire: Floods - Jun 2022|url=https://reliefweb.int/disaster/fl-2022-000249-civ|author=Richard Davies|date=3 October 2023 }}</ref>
===Kenya===
Ko'kpɛɣu din daa niŋ tiŋgbani ŋɔ ni daa chɛ ka niriba pam koŋ bɛ yanima din daa niŋ ka sa'karili mi Western Kenya.<ref>{{Cite news|title=Kenya: Flash Floods Displace Kisumu Families Following Heavy Rains|newspaper=Capital Fm |url=https://allafrica.com/stories/202209090029.html|date=8 September 2022 |last1=Joe |first1=Ojwang }}</ref>
=== Madagascar ===
{{Main|2022 Antananarivo floods}}
Silimiin goli January biɛɣ'pishi ayi ka dali, Ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ Madagascar's tiŋzuɣu [[Antananarivo]] ka daa di niriba pia nyɛvuya.<ref>{{cite web|date=18 January 2022|title=10 killed by floods in Madagascar|url=https://www.africanews.com/2022/01/18/10-killed-by-floods-in-madagascar/|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220124230142/https://www.africanews.com/2022/01/18/10-killed-by-floods-in-madagascar/|archive-date=24 January 2022|access-date=18 January 2022|publisher=[[Africanews]]}}</ref>
Bin din gbaai Silimiin goli January naabu ni zaŋ chaŋ Silimiin goli February biɛɣ'pishi dali, [[Cyclone Batsirai]] mini [[Tropical Storm Ana (2022)|Tropical Storm Ana]] nyɛla din daa saɣim yanima ka niriba ban kalinli din daa yiɣisi kɔbigi ni pihinii yini ka nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Madagascar]].<ref>{{cite web|title=Southern Africa: Cyclone Season Flash Update No. 2 (4 February 2022)|url=https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-2-4-february-2022|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220206015034/https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-2-4-february-2022|archive-date=6 February 2022|access-date=6 February 2022|website=[[ReliefWeb]]|date=4 February 2022 |publisher=[[United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs]]}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-02-15|title=Southern Africa: Cyclone Season Flash Update No. 6 (Tropical Cyclone Batsirai) (13 February 2022) - Madagascar|url=https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-6-tropical-cyclone-batsirai-13|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220215102344/https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-6-tropical-cyclone-batsirai-13|archive-date=2022-02-15|access-date=2022-02-15|website=ReliefWeb|language=en}}</ref> [[Cyclone Gombe]] nyɛla din daa ti lahi chɛ ka niriba ayi koŋ bɛ nyɛvuya.<ref>{{Cite web |date=12 March 2022 |title=Deux décès et 935 sinistrés à Madagascar : Mozambique : le cyclone Gombe fait au moins huit morts |trans-title=Two deaths and 935 victims in Madagascar: Mozambique: Cyclone Gombe kills at least eight |url=https://www.ipreunion.com/actualites-reunion/reportage/2022/03/12/-un-enfant-decede-dans-l-effondrement-d-une-maison-mozambique-le-cyclone-gombe-fait-au-moins-huit-morts,148939.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312232411/https://www.ipreunion.com/actualites-reunion/reportage/2022/03/12/-un-enfant-decede-dans-l-effondrement-d-une-maison-mozambique-le-cyclone-gombe-fait-au-moins-huit-morts,148939.html |archive-date=12 March 2022 |access-date=13 March 2022 |website=Imaz Press Réunion : l'actualité de la Réunion en photos |language=fr}}</ref>
===Malawi===
Silimiin goli January, yanima ayobu nyɛla din daa di kom ka yanima kɔbigi ni pishi ni ayobu gba nyɛ ko'kpɛɣu ni daa dam shɛŋa Malawi.<ref>{{Cite web|url=https://floodlist.com/africa/malawi-floods-blantyre-janaury-2022|title=Malawi – Houses Destroyed After Flash Floods in Blantyre|author=Richard Davies}}</ref>
[[Tropical Storm Ana (2022)|Tropical Storm Ana]] nyɛla din daa chɛ ka niriba ban kalinli daa yiɣisi pihita ni ayopɔin daa kpi tiŋgbani ŋɔ ni ,<ref>{{Cite web|title=Malawi, Africa {{!}} Tropical Storm Ana 2022 - Emergency Appeal n° MDRMW015 - Malawi|url=https://reliefweb.int/report/malawi/malawi-africa-tropical-storm-ana-2022-emergency-appeal-n-mdrmw015|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220206021146/https://reliefweb.int/report/malawi/malawi-africa-tropical-storm-ana-2022-emergency-appeal-n-mdrmw015|archive-date=2022-02-06|access-date=2022-02-05|website=ReliefWeb|date=3 February 2022 |language=en}}</ref> ka [[Cyclone Gombe]] gba din daa niŋ Silimiin goli March daa chɛ ka niriba ayopɔin daa koŋ bɛ nyɛvuya.<ref>{{Cite web |last=Masina |first=Lameck |date=14 March 2022 |title=Cyclone Gombe Kills 7, Damages Houses and Roads in Malawi |url=https://www.voanews.com/a/cyclone-gombe-kills-7-damages-houses-and-roads-in-malawi/6484818.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315004753/https://www.voanews.com/a/cyclone-gombe-kills-7-damages-houses-and-roads-in-malawi/6484818.html |archive-date=15 March 2022 |access-date=15 March 2022 |website=VOA |language=en}}</ref>
===Mali===
[[Mopti Region|Mopti]], yanima kamani kɔbisinu ni pihinu nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam shɛli.<ref>{{Cite web|title=Mali – Hundreds of Homes Destroyed by Floods in Mopti Region|url=https://floodlist.com/africa/mali-floods-mopti-september-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Mozambique===
[[Tropical Storm Ana (2022)|Tropical Storm Ana]] nyɛla din daa chɛ ka niriba ban kalinli yiɣisi pishi daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Mozambique]].<ref>{{cite news|title=Dozens killed in Tropical Storm Ana as southern Africa braces for more wild weather|url=https://www.theguardian.com/world/2022/jan/28/dozens-killed-in-tropical-storm-ana-as-southern-africa-braces-for-more-wild-weather|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220206023708/https://www.theguardian.com/world/2022/jan/28/dozens-killed-in-tropical-storm-ana-as-southern-africa-braces-for-more-wild-weather|archive-date=6 February 2022|access-date=28 January 2022|work=[[The Guardian]]|date=28 January 2022 |agency=Agence France-Presse }}</ref> Silimiin goli March, [[Cyclone Gombe]] nyɛla din daa chɛ ka niriba pihiyobu ni ata daa koŋ bɛ nyɛvuya ka daa nyɛ din lahi di yanima.<ref>{{cite news|agency=UN Office for the Coordination of Humanitarian Affairs|website=ReliefWeb|date=25 March 2022|accessdate=27 March 2022|title=Mozambique: Tropical Cyclone Gombe Flash Update No.6 (As of 25 March 2022)|url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/Flash%20Update%20%236_Gombe_20220325_FINAL.pdf}}</ref>
===Namibia===
Ko'kpɛɣu nyɛla din daa di niriba ayi nyɛvuya Silimiin goli December tiŋ yuli booni [[Windhoek]], [[Namibia]].<ref>{{Cite web|url=https://floodlist.com/africa/namibia-floods-windhoek-december-2022|title=Namibia – Floods in Windhoek After 3 Months' Worth of Rain in 24 Hours|date=15 December 2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Nigeria===
{{Main|2022 Nigeria floods}}
Tiŋgbani maa yaɣa pihita ni ata yaɣa pihita ni ayobu puuni nyɛla ko'kpɛɣu maa ni daa dam shɛŋa.<ref name="NIGERIA">{{Cite news|title=Flood kills 372 Nigerians in eight months, 508,000 persons affected – NEMA DG says|url=https://guardian.ng/news/flood-kills-372-nigerians-in-eight-months-508000-persons-affected-nema-dg-says/|location=Lagos, Nigeria|author=Matthew Ogune Abuja|date=5 September 2022|newspaper=[[The Guardian (Nigeria)|The Guardian]]}}</ref> Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di niriba kamani kɔbisiyobu ni pishi ni ayi nyɛvuya.<ref>{{Cite news|title=Buhari Blames Climate Change As Flood Kills 612, Affects 3.2m Nigerians|url=https://dailytrust.com/buhari-blames-climate-change-as-flood-kills-612-affects-3-2m-nigerians|date=26 October 2022 |newspaper=[[Daily Trust]]}}</ref><ref name="NIGERIA_1">{{Cite web|title=Nigeria – 300 Dead, 100,000 Displaced as Government Warns of Worsening Floods|url=https://floodlist.com/africa/nigeria-floods-september-2022|author=Richard Davies}}</ref> Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa lahi tahi tiri ka nyari duro na ka di daa ku niriba pihiyobu ni anahi.<ref name="NIGERIA_1" />
===Niger===
Niriba ban kalinli yiɣisi kamani kɔbigi ni pihiyobu ni anii nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Niger]] pirinla ko'kpɛɣu din daa niŋ silimiin goli August.<ref>{{Cite web|title=Niger – 168 Dead, 227,000 Affected as Flooding Continues|url=https://floodlist.com/africa/niger-floods-september-2022|author=Richard Davies}}</ref> Di nyɛla din daa dam salo ban kalinli yiɣisi kamani 227,000.<ref name="NIGER">{{Cite web|title=Worsening Niger floods kill 75|url=https://english.alarabiya.net/amp/News/world/2022/08/30/75-dead-in-worsening-Niger-floods-|work=[[Al Arabiya]]|date=30 August 2022}}</ref>
=== Rwanda === <!-- linked from redirect [[2022 Rwanda floods]] -->
Tum silimiin goli January dahin yini dali, saa minin pohim nyɛla din daa piligi Rwanda. Bin din gbaai Silimiin goli January biɛɣ'pishi ni ayopɔin dali, niriba pinaanu nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba pinaayopɔin nyɛ ban daa nyɛ daŋsi.<ref>{{cite web |title=Rwanda - Severe weather (Rwanda Meteorology Agency, media) |url=https://erccportal.jrc.ec.europa.eu/ECHO-Products/Echo-Flash#/daily-flash-archive/4406 |publisher=[[Directorate-General for European Civil Protection and Humanitarian Aid Operations]] |access-date=28 January 2022}}</ref>
===Senegal===
Niriba ata nyɛla ban daa kpi [[Dakar]] pirinla ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu.<ref name="SENEGAL">{{Cite web|title=Senegal – Floods in Dakar Leave 3 Dead|url=https://floodlist.com/africa/senegal-gambia-floods-september-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Sierra Leone===
Niriba anii nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Freetown]], tiŋzuɣu zaŋ n-ti [[Sierra Leone]] pirinla ko'kpɛɣu din daa niŋ maa zuɣu.<ref>{{Cite web|title=Sierra Leone landslide, floods kill eight|url=https://www.africanews.com/2022/08/30/sierra-leone-landslide-floods-kill-eight/|date=30 August 2022}}</ref>
===South Africa===
{{Main|2022 KwaZulu-Natal floods|2022 Eastern Cape floods}}
[[File:South Africa floods.png|225px|thumb|left|Estimated rainfall in southern Africa between 7 – 13 April 2022.]]
Ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Eastern Cape]] Silimiin goli January ka niriba pinaanahi nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya n-ti piringa ŋun daa niŋdi kpaŋmaŋ ni fa shɛba bahi.<ref>{{cite web|url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2022-01-12-eastern-cape-officials-still-counting-losses-after-floods-kill-14-and-displace-hundreds/|title= Eastern Cape officials still counting losses after floods kill 14 and displace hundreds|date=12 January 2022|accessdate=19 January 2022|publisher=The Daily Maverick}}</ref>
Silimiin goli April, ko'kpɛɣu nyɛla din daa di niriba ban kalinli yiɣisi kɔbisinahi ni pihita ni ayobu nyɛvuya ka bɛ pirigili nyɛ ban daa yina [[KwaZulu-Natal]].<ref>{{Cite news|publisher=Reuters|date=21 April 2022|accessdate=24 April 2022|title=Death toll from South African floods revised down to 435|url=https://www.reuters.com/world/africa/death-toll-south-african-floods-revised-down-435-2022-04-21/}}</ref> Lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di tiŋgbani maa liɣiri kamani $1.6 billion [[United States Dollar|USD]].<ref>{{Cite web |last=Mboto |first=Sibusiso |title=Costs related to KZN floods stands at R17 billion |url=https://www.iol.co.za/mercury/news/costs-related-to-kzn-floods-stands-at-r17-billion-ca130329-5caa-40c6-8f29-346cd0f51397 |access-date=6 May 2022 |website=www.iol.co.za |language=en}}</ref> Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di yanima kamani 6,000.<ref>{{cite news|publisher=CNA|date=13 April 2022|accessdate=13 April 2022|title=Nearly 60 dead in South Africa floods|url=https://www.channelnewsasia.com/world/nearly-60-dead-south-africa-floods-2622766|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412232055/https://www.channelnewsasia.com/world/nearly-60-dead-south-africa-floods-2622766|url-status=live}}</ref>
Silimiin goli December dabaa ata dali, ko'kpɛɣu nyɛla din daa di asori duu [[Johannesburg]]. Niriba awɔi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba anii nyɛ bɛ ni daa n bo shɛba je.<ref>{{Cite web|title=South Africa – 9 Dead, 8 Missing After Flash Floods in Johannesburg|url=https://floodlist.com/africa/south-africa-johannesburg-december-2022|author=Richard Davies}}</ref>
=== Sudan ===
{{Main|2022 Sudan floods}}
Ko'kpɛɣu tum Silimiin goli August nyɛla din daa di niriba kɔbigi ni pihita ni anahi nyɛvuya.<ref>{{Cite web|title=Sudan floods kill 134 people, destroy 16 900 homes|url=https://www.africanews.com/amp/2022/09/15/sudan-floods-kill-134-people-destroy-16-900-homes/|work=[[Africanews]]|date=15 September 2022 }}</ref> Yanima kamani 47,000 nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa saɣim shɛŋa.<ref>{{Cite web |last=Hako |first=Nasi |date=2022-08-30 |title=Climate crisis worsens Sudan floods as death toll rises |url=https://www.esi-africa.com/regional-news/north-africa/climate-crisis-exacerbates-sudan-floods-as-death-toll-rises/ |access-date=2022-08-31 |website=ESI-Africa.com |language=en-ZA}}</ref>
===Tanzania===
Ko'kpɛɣu din daa niŋ Tanzania nyɛla din daa di niriba anu nyɛvuya Silimiin goli May.<ref>{{Cite web|title=Tanzania – Floods in South Leave 5 Dead, Thousands Displaced|url=https://floodlist.com/africa/tanzania-floods-mbeya-songwe-april-2022|work=Richard Davies}}</ref>
===The Gambia===
Ko'kpɛɣu din daa niŋ Gambia nyɛla din daa di niriba pin'yini nyɛvuya.<ref name="SENEGAL" />
===Uganda=== <!-- linked from redirect [[2022 Uganda floods]] -->
{{Main|2022 Kasese District landslides}}
Ko'kpɛɣu din daa niŋ Silimiin goli January nyɛla din daa di niriba awɔi nyɛvuya [[Kisoro District]].<ref>{{Cite web|title=Uganda – at Least 9 Killed in Western Region Flash Floods|url=https://floodlist.com/africa/uganda-floods-kisoro-january-2022|author=Richard Davies}}</ref> Silimiin goli August, ko'kpɛɣu din daa niŋ [[Eastern Region, Uganda|Eastern Region]] nyɛla din daa di niriba pihita nyɛvuya.<ref>{{Cite web|title=Floods in Eastern Uganda kill at least 30 people and leave 400,000 without access to clean water|url=https://reliefweb.int/report/uganda/floods-eastern-uganda-kill-least-30-people-and-leave-400000-without-access-clean-water|work=[[ReliefWeb]]|date=4 August 2022}}</ref>
==Kundivihira ==
{{Reflist}}
{{Portal bar|2020s|Africa}}{{Floods in Africa}}{{2022 floods}}
{{authority control}}
[[Category:2022 floods in Africa| ]]
[[Category:Landslides in 2022]]
3x9dxpav7bx88yaonzdi4h6q7ocjjpl
138392
138391
2026-05-31T14:59:49Z
KiranBOT
6331
removed AMP tracking from URLs ([[:m:User:KiranBOT/AMP|details]]) ([[User talk:Usernamekiran|report error]]) v2.2.9s
138392
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|Historical Event}}
{{Infobox flood
| name = 2022 Africa floods
| image = 2022 Africa floods map 1.jpg
| image_size =
| alt =
| caption = A map of Africa. Affected countries are marked in red
| duration = January - December 2022
| date =
| damages =
| cause = Heavy rains, [[Tropical cyclone]]s
| fatalities = 2,177
| affected = [[Angola]], [[Benin]], [[Cameroon]], [[Central African Republic]], [[Chad]], [[Democratic Republic of the Congo]], [[Ethiopia]], [[Gabon]], [[The Gambia]], [[Ghana]], [[Ivory Coast]], [[Kenya]], [[Madagascar]], [[Malawi]], [[Mali]], [[Mozambique]], [[Niger]], [[Nigeria]], [[Rwanda]], [[Senegal]], [[Sierra Leone]], [[South Africa]], [[Sudan]], [[Tanzania]], [[Uganda]]
}}
Yuuni 2022, ko'kpɛɣu nyɛla din daa dam gbaŋsabila tiŋgbana pam ka nyɛ din daa di niriba ban kalinli gari 2,100 nyɛvuya. Di daa dam tiŋgbani shɛli pam lala yuuni ŋɔ nyɛ [[Nigeria]] ka niriba ban kalinli daa gari kɔbisiyobu ni pia nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya.
==Impact==
===Angola===
Silimiin goli December, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Angola]]<nowiki/>ka daa di niriba ayi nyɛvuya, n saɣim yanima anu ka daa dam niriba kɔbishii ni pihinahi ayi ka.<ref>{{Cite web|title=Angola – Floods Leave 2 Dead, Hundreds of Homes Damaged|url=https://floodlist.com/africa/angola-floods-november-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Benin===
[[Benin]] yaɣa pishi ni ayopɔin nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni dam shɛli ka niriba ban kalinli daa yiɣisi pihinahi ni yini daa kpi ka saɣim yanima kɔbisiyobu ni pisopɔin.<ref>{{Cite web |author=Davies |first=Richard |title=Benin – Over 40 Dead, 1,300 Households Displaced After Weeks of Flooding |url=https://floodlist.com/africa/benin-floods-september-october-2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208062455/https://floodlist.com/africa/benin-floods-september-october-2022 |archive-date=8 Dec 2022 |website=floodlist}}</ref>
===Cameroon===
Bin din gbaai Silimiin goli September biɛɣ'pishi dali, salo ban kalinli yiɣisi 37,439 nyɛla ninvuɣ shɛba ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam Cameroon. Niriba ayi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba pihiwɔi ni anu nyɛ ban daa nya daŋsi. Yanima din kalinli yiɣisi 9,413 nyɛla din daa saɣim ka daa lahi saɣim shikuruti pihiwɔi ayi ka. Puzuri din yikanima yiɣisi kamani 2,394 gba nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam shɛli ka niɣi ban kalinli yiɣisi 3,019 nyɛ ban daa barigi.<ref>{{Cite web|title=Cameroon – Floods Affect Almost 40,000 in Far North Region|url=https://floodlist.com/africa/cameroon-floods-far-north-september-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Central African Republic===
[[Central African Republic]] tiŋgbani, ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa dam salo ban kalinli yiɣisi kamani 85,300, di daa di la niriba pin'yini nyɛvuya, saɣim yanima din gari 2,600 ka daa lahi saɣim puzuri kamani 18,500 yikanima.<ref>{{Cite web|title=Central African Republic – Floods in 12 Prefectures Leave Thousands Displaced, 11 Dead|url=https://floodlist.com/africa/central-african-republic-floods-june-october-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Chad===
{{Main|2022 Chad floods}}
Silimiin goli August, ko'kpɛɣu nyɛla din daa dam niriba ban kalinli yiɣisi kamani 17,000 [[Chad]] tiŋgbani ni ka daa saɣim yanima kamani 1,312. Niriba pishi ni ayi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka kɔbishii ni pihita yini ka nyɛ ban daa nya daŋsi.<ref>{{Cite web|title=Chad – Weeks of Rain and Floods Leave 22 Dead, Hundreds of Homes Destroyed|url=https://floodlist.com/africa/chad-floods-august-2022|author=Richard Davies}}</ref>
=== Democratic Republic of the Congo ===
{{Main|2022 Bukavu floods|2022 Kinshasa floods}}
Bin din gbaai Silimiin goli February naabu ni zaŋ hali ni silimiin goli March, niriba pinaayobu n-ti pahi bihi anahi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Bukavu]] pirinla ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu.<ref>{{Cite web |date=2000-05-31 |title=Ten killed in Bukavu floods |url=https://www.thenewhumanitarian.org/news/2000/05/31 |access-date=2022-04-12 |website=The New Humanitarian |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=22 February 2022 |title=Four children among six dead in DR Congo deluge |url=https://www.sharjah24.ae/en/Articles/2022/02/22/Four-children-among-six-dead-in-DR-Congo-deluge |website=sharjah24}}</ref> Ko'kpɛɣu din daa niŋ Silimiin goli April nyɛla din daa di niriba pishi nyɛvuya,<ref>{{Cite web|title=DR Congo and Rwanda – 20 Killed in Floods and Landslides|url=https://floodlist.com/africa/drcongo-rwanda-floods-landslides-april-2022|author=Richard Davies}}</ref> ka niriba pishi ni yini gba nyɛ ban daa kpi Silimiin goli May.<ref>{{Cite web|title=Democratic Republic of the Congo – More Deadly Floods and Landslides in Eastern Provinces|url=https://floodlist.com/africa/democratic-republic-congo-april-may-2022-floods-landslides|author=Richard Davies}}</ref>
Bin din gbaai Silimiin goli December biɛɣ'pinaayi dali zaŋ hali ni o biɛɣ'pinaanahi dali yuuni 2022, sa'kara mibu nyɛla din daa saɣim tuma duri, soya n-ti pahi yanima [[Kinshasa]], [[Democratic Republic of the Congo]]'s tiŋzuɣu.<ref name="BBC">{{Cite web |date=14 December 2022 |title=DR Congo floods leave more than 120 dead in Kinshasa |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-63967016 |work=[[BBC News]]}}</ref> Lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di niriba ban kalinli daa yiɣisi kɔbigi ni pisopɔin yini ka.<ref>{{Cite web|title=At least 169 dead after devastating floods in DR Congo's Kinshasa|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/12/17/at-least-169-dead-after-devastating-floods-in-dr-congos-kinshasa|date=17 December 2022|author=Dorian Geiger|work=[[Al Jazeera Media Network|Al Jazeera]]}}</ref>
Silimiin goli December biɛɣ'pihita ni yini dali, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[South Kivu]] ka daa di niriba anii nyɛvuy.<ref>{{Cite web|title=Eastern DRC: Landslide leaves 8 people dead|url=https://www.trtworld.com/africa/eastern-drc-landslide-leaves-8-people-dead-64047/amp|work=[[TRT World]]|date=31 December 2022|access-date=1 January 2023}}</ref>
===Ethiopia===
Salo kamani 60,000 nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam shɛba tiŋgbani ŋɔ ni ka nyɛ din lahi dam tuma duri shɛŋa.<ref>{{Cite web|title=Ethiopia - Situation Report, 19 Sep 2022|url=https://reliefweb.int/report/ethiopia/ethiopia-situation-report-19-sep-2022|work=[[ReliefWeb]]|date=19 September 2022 }}</ref>
===Gabon===
Ko'kpɛɣu nyɛla din daa di niriba ayopɔin nyɛvuya [[Libreville]], [[Gabon]].<ref>{{Cite web|title=Gabon – 7 Killed in Libreville Landslide After Heavy Rainfall|url=https://floodlist.com/africa/gabon-libreville-landslide-october-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Ghana===
Din daa niŋ ka saa zani dabaa ayi mi pani taba zuɣu daa che ka ninvuɣ shɛba daa koŋ bɛ yanima Ghana yaɣ;shɛŋa.<ref>{{Cite web|title=Floods wreak havoc; Kyebi court, police station, homes submerged|url=https://mobile.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Floods-wreak-havoc-Kyebi-court-police-station-homes-submerged-1634516|date=2 October 2022}}</ref>
===Ivory Coast===
Silimiin goli June yuuni 2022, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Ivory Coast]] ka di kpee na ʒin niŋ tiŋgbani maa taarihi puuni. Niriba pinaanu nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba kɔbigi ni pinaanah nyɛ ban daa nya daŋsi [[Abidjan]]. Yanima kamani 1,900 nyɛla din daa saɣim ka daa dam salo ban kalinli yiɣisi kamani 11,900.<ref>{{Cite web|title=Cote d'Ivoire: Floods - Jun 2022|url=https://reliefweb.int/disaster/fl-2022-000249-civ|author=Richard Davies|date=3 October 2023 }}</ref>
===Kenya===
Ko'kpɛɣu din daa niŋ tiŋgbani ŋɔ ni daa chɛ ka niriba pam koŋ bɛ yanima din daa niŋ ka sa'karili mi Western Kenya.<ref>{{Cite news|title=Kenya: Flash Floods Displace Kisumu Families Following Heavy Rains|newspaper=Capital Fm |url=https://allafrica.com/stories/202209090029.html|date=8 September 2022 |last1=Joe |first1=Ojwang }}</ref>
=== Madagascar ===
{{Main|2022 Antananarivo floods}}
Silimiin goli January biɛɣ'pishi ayi ka dali, Ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ Madagascar's tiŋzuɣu [[Antananarivo]] ka daa di niriba pia nyɛvuya.<ref>{{cite web|date=18 January 2022|title=10 killed by floods in Madagascar|url=https://www.africanews.com/2022/01/18/10-killed-by-floods-in-madagascar/|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220124230142/https://www.africanews.com/2022/01/18/10-killed-by-floods-in-madagascar/|archive-date=24 January 2022|access-date=18 January 2022|publisher=[[Africanews]]}}</ref>
Bin din gbaai Silimiin goli January naabu ni zaŋ chaŋ Silimiin goli February biɛɣ'pishi dali, [[Cyclone Batsirai]] mini [[Tropical Storm Ana (2022)|Tropical Storm Ana]] nyɛla din daa saɣim yanima ka niriba ban kalinli din daa yiɣisi kɔbigi ni pihinii yini ka nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Madagascar]].<ref>{{cite web|title=Southern Africa: Cyclone Season Flash Update No. 2 (4 February 2022)|url=https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-2-4-february-2022|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220206015034/https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-2-4-february-2022|archive-date=6 February 2022|access-date=6 February 2022|website=[[ReliefWeb]]|date=4 February 2022 |publisher=[[United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs]]}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-02-15|title=Southern Africa: Cyclone Season Flash Update No. 6 (Tropical Cyclone Batsirai) (13 February 2022) - Madagascar|url=https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-6-tropical-cyclone-batsirai-13|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220215102344/https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-6-tropical-cyclone-batsirai-13|archive-date=2022-02-15|access-date=2022-02-15|website=ReliefWeb|language=en}}</ref> [[Cyclone Gombe]] nyɛla din daa ti lahi chɛ ka niriba ayi koŋ bɛ nyɛvuya.<ref>{{Cite web |date=12 March 2022 |title=Deux décès et 935 sinistrés à Madagascar : Mozambique : le cyclone Gombe fait au moins huit morts |trans-title=Two deaths and 935 victims in Madagascar: Mozambique: Cyclone Gombe kills at least eight |url=https://www.ipreunion.com/actualites-reunion/reportage/2022/03/12/-un-enfant-decede-dans-l-effondrement-d-une-maison-mozambique-le-cyclone-gombe-fait-au-moins-huit-morts,148939.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312232411/https://www.ipreunion.com/actualites-reunion/reportage/2022/03/12/-un-enfant-decede-dans-l-effondrement-d-une-maison-mozambique-le-cyclone-gombe-fait-au-moins-huit-morts,148939.html |archive-date=12 March 2022 |access-date=13 March 2022 |website=Imaz Press Réunion : l'actualité de la Réunion en photos |language=fr}}</ref>
===Malawi===
Silimiin goli January, yanima ayobu nyɛla din daa di kom ka yanima kɔbigi ni pishi ni ayobu gba nyɛ ko'kpɛɣu ni daa dam shɛŋa Malawi.<ref>{{Cite web|url=https://floodlist.com/africa/malawi-floods-blantyre-janaury-2022|title=Malawi – Houses Destroyed After Flash Floods in Blantyre|author=Richard Davies}}</ref>
[[Tropical Storm Ana (2022)|Tropical Storm Ana]] nyɛla din daa chɛ ka niriba ban kalinli daa yiɣisi pihita ni ayopɔin daa kpi tiŋgbani ŋɔ ni ,<ref>{{Cite web|title=Malawi, Africa {{!}} Tropical Storm Ana 2022 - Emergency Appeal n° MDRMW015 - Malawi|url=https://reliefweb.int/report/malawi/malawi-africa-tropical-storm-ana-2022-emergency-appeal-n-mdrmw015|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220206021146/https://reliefweb.int/report/malawi/malawi-africa-tropical-storm-ana-2022-emergency-appeal-n-mdrmw015|archive-date=2022-02-06|access-date=2022-02-05|website=ReliefWeb|date=3 February 2022 |language=en}}</ref> ka [[Cyclone Gombe]] gba din daa niŋ Silimiin goli March daa chɛ ka niriba ayopɔin daa koŋ bɛ nyɛvuya.<ref>{{Cite web |last=Masina |first=Lameck |date=14 March 2022 |title=Cyclone Gombe Kills 7, Damages Houses and Roads in Malawi |url=https://www.voanews.com/a/cyclone-gombe-kills-7-damages-houses-and-roads-in-malawi/6484818.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315004753/https://www.voanews.com/a/cyclone-gombe-kills-7-damages-houses-and-roads-in-malawi/6484818.html |archive-date=15 March 2022 |access-date=15 March 2022 |website=VOA |language=en}}</ref>
===Mali===
[[Mopti Region|Mopti]], yanima kamani kɔbisinu ni pihinu nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam shɛli.<ref>{{Cite web|title=Mali – Hundreds of Homes Destroyed by Floods in Mopti Region|url=https://floodlist.com/africa/mali-floods-mopti-september-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Mozambique===
[[Tropical Storm Ana (2022)|Tropical Storm Ana]] nyɛla din daa chɛ ka niriba ban kalinli yiɣisi pishi daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Mozambique]].<ref>{{cite news|title=Dozens killed in Tropical Storm Ana as southern Africa braces for more wild weather|url=https://www.theguardian.com/world/2022/jan/28/dozens-killed-in-tropical-storm-ana-as-southern-africa-braces-for-more-wild-weather|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220206023708/https://www.theguardian.com/world/2022/jan/28/dozens-killed-in-tropical-storm-ana-as-southern-africa-braces-for-more-wild-weather|archive-date=6 February 2022|access-date=28 January 2022|work=[[The Guardian]]|date=28 January 2022 |agency=Agence France-Presse }}</ref> Silimiin goli March, [[Cyclone Gombe]] nyɛla din daa chɛ ka niriba pihiyobu ni ata daa koŋ bɛ nyɛvuya ka daa nyɛ din lahi di yanima.<ref>{{cite news|agency=UN Office for the Coordination of Humanitarian Affairs|website=ReliefWeb|date=25 March 2022|accessdate=27 March 2022|title=Mozambique: Tropical Cyclone Gombe Flash Update No.6 (As of 25 March 2022)|url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/Flash%20Update%20%236_Gombe_20220325_FINAL.pdf}}</ref>
===Namibia===
Ko'kpɛɣu nyɛla din daa di niriba ayi nyɛvuya Silimiin goli December tiŋ yuli booni [[Windhoek]], [[Namibia]].<ref>{{Cite web|url=https://floodlist.com/africa/namibia-floods-windhoek-december-2022|title=Namibia – Floods in Windhoek After 3 Months' Worth of Rain in 24 Hours|date=15 December 2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Nigeria===
{{Main|2022 Nigeria floods}}
Tiŋgbani maa yaɣa pihita ni ata yaɣa pihita ni ayobu puuni nyɛla ko'kpɛɣu maa ni daa dam shɛŋa.<ref name="NIGERIA">{{Cite news|title=Flood kills 372 Nigerians in eight months, 508,000 persons affected – NEMA DG says|url=https://guardian.ng/news/flood-kills-372-nigerians-in-eight-months-508000-persons-affected-nema-dg-says/|location=Lagos, Nigeria|author=Matthew Ogune Abuja|date=5 September 2022|newspaper=[[The Guardian (Nigeria)|The Guardian]]}}</ref> Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di niriba kamani kɔbisiyobu ni pishi ni ayi nyɛvuya.<ref>{{Cite news|title=Buhari Blames Climate Change As Flood Kills 612, Affects 3.2m Nigerians|url=https://dailytrust.com/buhari-blames-climate-change-as-flood-kills-612-affects-3-2m-nigerians|date=26 October 2022 |newspaper=[[Daily Trust]]}}</ref><ref name="NIGERIA_1">{{Cite web|title=Nigeria – 300 Dead, 100,000 Displaced as Government Warns of Worsening Floods|url=https://floodlist.com/africa/nigeria-floods-september-2022|author=Richard Davies}}</ref> Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa lahi tahi tiri ka nyari duro na ka di daa ku niriba pihiyobu ni anahi.<ref name="NIGERIA_1" />
===Niger===
Niriba ban kalinli yiɣisi kamani kɔbigi ni pihiyobu ni anii nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Niger]] pirinla ko'kpɛɣu din daa niŋ silimiin goli August.<ref>{{Cite web|title=Niger – 168 Dead, 227,000 Affected as Flooding Continues|url=https://floodlist.com/africa/niger-floods-september-2022|author=Richard Davies}}</ref> Di nyɛla din daa dam salo ban kalinli yiɣisi kamani 227,000.<ref name="NIGER">{{Cite web|title=Worsening Niger floods kill 75|url=https://english.alarabiya.net/amp/News/world/2022/08/30/75-dead-in-worsening-Niger-floods-|work=[[Al Arabiya]]|date=30 August 2022}}</ref>
=== Rwanda === <!-- linked from redirect [[2022 Rwanda floods]] -->
Tum silimiin goli January dahin yini dali, saa minin pohim nyɛla din daa piligi Rwanda. Bin din gbaai Silimiin goli January biɛɣ'pishi ni ayopɔin dali, niriba pinaanu nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba pinaayopɔin nyɛ ban daa nyɛ daŋsi.<ref>{{cite web |title=Rwanda - Severe weather (Rwanda Meteorology Agency, media) |url=https://erccportal.jrc.ec.europa.eu/ECHO-Products/Echo-Flash#/daily-flash-archive/4406 |publisher=[[Directorate-General for European Civil Protection and Humanitarian Aid Operations]] |access-date=28 January 2022}}</ref>
===Senegal===
Niriba ata nyɛla ban daa kpi [[Dakar]] pirinla ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu.<ref name="SENEGAL">{{Cite web|title=Senegal – Floods in Dakar Leave 3 Dead|url=https://floodlist.com/africa/senegal-gambia-floods-september-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Sierra Leone===
Niriba anii nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Freetown]], tiŋzuɣu zaŋ n-ti [[Sierra Leone]] pirinla ko'kpɛɣu din daa niŋ maa zuɣu.<ref>{{Cite web|title=Sierra Leone landslide, floods kill eight|url=https://www.africanews.com/2022/08/30/sierra-leone-landslide-floods-kill-eight/|date=30 August 2022}}</ref>
===South Africa===
{{Main|2022 KwaZulu-Natal floods|2022 Eastern Cape floods}}
[[File:South Africa floods.png|225px|thumb|left|Estimated rainfall in southern Africa between 7 – 13 April 2022.]]
Ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Eastern Cape]] Silimiin goli January ka niriba pinaanahi nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya n-ti piringa ŋun daa niŋdi kpaŋmaŋ ni fa shɛba bahi.<ref>{{cite web|url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2022-01-12-eastern-cape-officials-still-counting-losses-after-floods-kill-14-and-displace-hundreds/|title= Eastern Cape officials still counting losses after floods kill 14 and displace hundreds|date=12 January 2022|accessdate=19 January 2022|publisher=The Daily Maverick}}</ref>
Silimiin goli April, ko'kpɛɣu nyɛla din daa di niriba ban kalinli yiɣisi kɔbisinahi ni pihita ni ayobu nyɛvuya ka bɛ pirigili nyɛ ban daa yina [[KwaZulu-Natal]].<ref>{{Cite news|publisher=Reuters|date=21 April 2022|accessdate=24 April 2022|title=Death toll from South African floods revised down to 435|url=https://www.reuters.com/world/africa/death-toll-south-african-floods-revised-down-435-2022-04-21/}}</ref> Lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di tiŋgbani maa liɣiri kamani $1.6 billion [[United States Dollar|USD]].<ref>{{Cite web |last=Mboto |first=Sibusiso |title=Costs related to KZN floods stands at R17 billion |url=https://www.iol.co.za/mercury/news/costs-related-to-kzn-floods-stands-at-r17-billion-ca130329-5caa-40c6-8f29-346cd0f51397 |access-date=6 May 2022 |website=www.iol.co.za |language=en}}</ref> Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di yanima kamani 6,000.<ref>{{cite news|publisher=CNA|date=13 April 2022|accessdate=13 April 2022|title=Nearly 60 dead in South Africa floods|url=https://www.channelnewsasia.com/world/nearly-60-dead-south-africa-floods-2622766|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412232055/https://www.channelnewsasia.com/world/nearly-60-dead-south-africa-floods-2622766|url-status=live}}</ref>
Silimiin goli December dabaa ata dali, ko'kpɛɣu nyɛla din daa di asori duu [[Johannesburg]]. Niriba awɔi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba anii nyɛ bɛ ni daa n bo shɛba je.<ref>{{Cite web|title=South Africa – 9 Dead, 8 Missing After Flash Floods in Johannesburg|url=https://floodlist.com/africa/south-africa-johannesburg-december-2022|author=Richard Davies}}</ref>
=== Sudan ===
{{Main|2022 Sudan floods}}
Ko'kpɛɣu tum Silimiin goli August nyɛla din daa di niriba kɔbigi ni pihita ni anahi nyɛvuya.<ref>{{Cite web|title=Sudan floods kill 134 people, destroy 16 900 homes|url=https://www.africanews.com/2022/09/15/sudan-floods-kill-134-people-destroy-16-900-homes/|work=[[Africanews]]|date=15 September 2022 }}</ref> Yanima kamani 47,000 nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa saɣim shɛŋa.<ref>{{Cite web |last=Hako |first=Nasi |date=2022-08-30 |title=Climate crisis worsens Sudan floods as death toll rises |url=https://www.esi-africa.com/regional-news/north-africa/climate-crisis-exacerbates-sudan-floods-as-death-toll-rises/ |access-date=2022-08-31 |website=ESI-Africa.com |language=en-ZA}}</ref>
===Tanzania===
Ko'kpɛɣu din daa niŋ Tanzania nyɛla din daa di niriba anu nyɛvuya Silimiin goli May.<ref>{{Cite web|title=Tanzania – Floods in South Leave 5 Dead, Thousands Displaced|url=https://floodlist.com/africa/tanzania-floods-mbeya-songwe-april-2022|work=Richard Davies}}</ref>
===The Gambia===
Ko'kpɛɣu din daa niŋ Gambia nyɛla din daa di niriba pin'yini nyɛvuya.<ref name="SENEGAL" />
===Uganda=== <!-- linked from redirect [[2022 Uganda floods]] -->
{{Main|2022 Kasese District landslides}}
Ko'kpɛɣu din daa niŋ Silimiin goli January nyɛla din daa di niriba awɔi nyɛvuya [[Kisoro District]].<ref>{{Cite web|title=Uganda – at Least 9 Killed in Western Region Flash Floods|url=https://floodlist.com/africa/uganda-floods-kisoro-january-2022|author=Richard Davies}}</ref> Silimiin goli August, ko'kpɛɣu din daa niŋ [[Eastern Region, Uganda|Eastern Region]] nyɛla din daa di niriba pihita nyɛvuya.<ref>{{Cite web|title=Floods in Eastern Uganda kill at least 30 people and leave 400,000 without access to clean water|url=https://reliefweb.int/report/uganda/floods-eastern-uganda-kill-least-30-people-and-leave-400000-without-access-clean-water|work=[[ReliefWeb]]|date=4 August 2022}}</ref>
==Kundivihira ==
{{Reflist}}
{{Portal bar|2020s|Africa}}{{Floods in Africa}}{{2022 floods}}
{{authority control}}
[[Category:2022 floods in Africa| ]]
[[Category:Landslides in 2022]]
d8skvibyc79u2uzoxf43grj50uomkgi
138393
138392
2026-05-31T15:01:10Z
Kalakpagh
2501
138393
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|Historical Event}}
{{Databox}}
{{Infobox flood
| name = 2022 Africa floods
| image = 2022 Africa floods map 1.jpg
| image_size =
| alt =
| caption = A map of Africa. Affected countries are marked in red
| duration = January - December 2022
| date =
| damages =
| cause = Heavy rains, [[Tropical cyclone]]s
| fatalities = 2,177
| affected = [[Angola]], [[Benin]], [[Cameroon]], [[Central African Republic]], [[Chad]], [[Democratic Republic of the Congo]], [[Ethiopia]], [[Gabon]], [[The Gambia]], [[Ghana]], [[Ivory Coast]], [[Kenya]], [[Madagascar]], [[Malawi]], [[Mali]], [[Mozambique]], [[Niger]], [[Nigeria]], [[Rwanda]], [[Senegal]], [[Sierra Leone]], [[South Africa]], [[Sudan]], [[Tanzania]], [[Uganda]]
}}
Yuuni 2022, ko'kpɛɣu nyɛla din daa dam gbaŋsabila tiŋgbana pam ka nyɛ din daa di niriba ban kalinli gari 2,100 nyɛvuya. Di daa dam tiŋgbani shɛli pam lala yuuni ŋɔ nyɛ [[Nigeria]] ka niriba ban kalinli daa gari kɔbisiyobu ni pia nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya.
==Impact==
===Angola===
Silimiin goli December, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Angola]]<nowiki/>ka daa di niriba ayi nyɛvuya, n saɣim yanima anu ka daa dam niriba kɔbishii ni pihinahi ayi ka.<ref>{{Cite web|title=Angola – Floods Leave 2 Dead, Hundreds of Homes Damaged|url=https://floodlist.com/africa/angola-floods-november-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Benin===
[[Benin]] yaɣa pishi ni ayopɔin nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni dam shɛli ka niriba ban kalinli daa yiɣisi pihinahi ni yini daa kpi ka saɣim yanima kɔbisiyobu ni pisopɔin.<ref>{{Cite web |author=Davies |first=Richard |title=Benin – Over 40 Dead, 1,300 Households Displaced After Weeks of Flooding |url=https://floodlist.com/africa/benin-floods-september-october-2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208062455/https://floodlist.com/africa/benin-floods-september-october-2022 |archive-date=8 Dec 2022 |website=floodlist}}</ref>
===Cameroon===
Bin din gbaai Silimiin goli September biɛɣ'pishi dali, salo ban kalinli yiɣisi 37,439 nyɛla ninvuɣ shɛba ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam Cameroon. Niriba ayi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba pihiwɔi ni anu nyɛ ban daa nya daŋsi. Yanima din kalinli yiɣisi 9,413 nyɛla din daa saɣim ka daa lahi saɣim shikuruti pihiwɔi ayi ka. Puzuri din yikanima yiɣisi kamani 2,394 gba nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam shɛli ka niɣi ban kalinli yiɣisi 3,019 nyɛ ban daa barigi.<ref>{{Cite web|title=Cameroon – Floods Affect Almost 40,000 in Far North Region|url=https://floodlist.com/africa/cameroon-floods-far-north-september-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Central African Republic===
[[Central African Republic]] tiŋgbani, ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa dam salo ban kalinli yiɣisi kamani 85,300, di daa di la niriba pin'yini nyɛvuya, saɣim yanima din gari 2,600 ka daa lahi saɣim puzuri kamani 18,500 yikanima.<ref>{{Cite web|title=Central African Republic – Floods in 12 Prefectures Leave Thousands Displaced, 11 Dead|url=https://floodlist.com/africa/central-african-republic-floods-june-october-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Chad===
{{Main|2022 Chad floods}}
Silimiin goli August, ko'kpɛɣu nyɛla din daa dam niriba ban kalinli yiɣisi kamani 17,000 [[Chad]] tiŋgbani ni ka daa saɣim yanima kamani 1,312. Niriba pishi ni ayi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka kɔbishii ni pihita yini ka nyɛ ban daa nya daŋsi.<ref>{{Cite web|title=Chad – Weeks of Rain and Floods Leave 22 Dead, Hundreds of Homes Destroyed|url=https://floodlist.com/africa/chad-floods-august-2022|author=Richard Davies}}</ref>
=== Democratic Republic of the Congo ===
{{Main|2022 Bukavu floods|2022 Kinshasa floods}}
Bin din gbaai Silimiin goli February naabu ni zaŋ hali ni silimiin goli March, niriba pinaayobu n-ti pahi bihi anahi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Bukavu]] pirinla ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu.<ref>{{Cite web |date=2000-05-31 |title=Ten killed in Bukavu floods |url=https://www.thenewhumanitarian.org/news/2000/05/31 |access-date=2022-04-12 |website=The New Humanitarian |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=22 February 2022 |title=Four children among six dead in DR Congo deluge |url=https://www.sharjah24.ae/en/Articles/2022/02/22/Four-children-among-six-dead-in-DR-Congo-deluge |website=sharjah24}}</ref> Ko'kpɛɣu din daa niŋ Silimiin goli April nyɛla din daa di niriba pishi nyɛvuya,<ref>{{Cite web|title=DR Congo and Rwanda – 20 Killed in Floods and Landslides|url=https://floodlist.com/africa/drcongo-rwanda-floods-landslides-april-2022|author=Richard Davies}}</ref> ka niriba pishi ni yini gba nyɛ ban daa kpi Silimiin goli May.<ref>{{Cite web|title=Democratic Republic of the Congo – More Deadly Floods and Landslides in Eastern Provinces|url=https://floodlist.com/africa/democratic-republic-congo-april-may-2022-floods-landslides|author=Richard Davies}}</ref>
Bin din gbaai Silimiin goli December biɛɣ'pinaayi dali zaŋ hali ni o biɛɣ'pinaanahi dali yuuni 2022, sa'kara mibu nyɛla din daa saɣim tuma duri, soya n-ti pahi yanima [[Kinshasa]], [[Democratic Republic of the Congo]]'s tiŋzuɣu.<ref name="BBC">{{Cite web |date=14 December 2022 |title=DR Congo floods leave more than 120 dead in Kinshasa |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-63967016 |work=[[BBC News]]}}</ref> Lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di niriba ban kalinli daa yiɣisi kɔbigi ni pisopɔin yini ka.<ref>{{Cite web|title=At least 169 dead after devastating floods in DR Congo's Kinshasa|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/12/17/at-least-169-dead-after-devastating-floods-in-dr-congos-kinshasa|date=17 December 2022|author=Dorian Geiger|work=[[Al Jazeera Media Network|Al Jazeera]]}}</ref>
Silimiin goli December biɛɣ'pihita ni yini dali, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[South Kivu]] ka daa di niriba anii nyɛvuy.<ref>{{Cite web|title=Eastern DRC: Landslide leaves 8 people dead|url=https://www.trtworld.com/africa/eastern-drc-landslide-leaves-8-people-dead-64047/amp|work=[[TRT World]]|date=31 December 2022|access-date=1 January 2023}}</ref>
===Ethiopia===
Salo kamani 60,000 nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam shɛba tiŋgbani ŋɔ ni ka nyɛ din lahi dam tuma duri shɛŋa.<ref>{{Cite web|title=Ethiopia - Situation Report, 19 Sep 2022|url=https://reliefweb.int/report/ethiopia/ethiopia-situation-report-19-sep-2022|work=[[ReliefWeb]]|date=19 September 2022 }}</ref>
===Gabon===
Ko'kpɛɣu nyɛla din daa di niriba ayopɔin nyɛvuya [[Libreville]], [[Gabon]].<ref>{{Cite web|title=Gabon – 7 Killed in Libreville Landslide After Heavy Rainfall|url=https://floodlist.com/africa/gabon-libreville-landslide-october-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Ghana===
Din daa niŋ ka saa zani dabaa ayi mi pani taba zuɣu daa che ka ninvuɣ shɛba daa koŋ bɛ yanima Ghana yaɣ;shɛŋa.<ref>{{Cite web|title=Floods wreak havoc; Kyebi court, police station, homes submerged|url=https://mobile.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Floods-wreak-havoc-Kyebi-court-police-station-homes-submerged-1634516|date=2 October 2022}}</ref>
===Ivory Coast===
Silimiin goli June yuuni 2022, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Ivory Coast]] ka di kpee na ʒin niŋ tiŋgbani maa taarihi puuni. Niriba pinaanu nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba kɔbigi ni pinaanah nyɛ ban daa nya daŋsi [[Abidjan]]. Yanima kamani 1,900 nyɛla din daa saɣim ka daa dam salo ban kalinli yiɣisi kamani 11,900.<ref>{{Cite web|title=Cote d'Ivoire: Floods - Jun 2022|url=https://reliefweb.int/disaster/fl-2022-000249-civ|author=Richard Davies|date=3 October 2023 }}</ref>
===Kenya===
Ko'kpɛɣu din daa niŋ tiŋgbani ŋɔ ni daa chɛ ka niriba pam koŋ bɛ yanima din daa niŋ ka sa'karili mi Western Kenya.<ref>{{Cite news|title=Kenya: Flash Floods Displace Kisumu Families Following Heavy Rains|newspaper=Capital Fm |url=https://allafrica.com/stories/202209090029.html|date=8 September 2022 |last1=Joe |first1=Ojwang }}</ref>
=== Madagascar ===
{{Main|2022 Antananarivo floods}}
Silimiin goli January biɛɣ'pishi ayi ka dali, Ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ Madagascar's tiŋzuɣu [[Antananarivo]] ka daa di niriba pia nyɛvuya.<ref>{{cite web|date=18 January 2022|title=10 killed by floods in Madagascar|url=https://www.africanews.com/2022/01/18/10-killed-by-floods-in-madagascar/|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220124230142/https://www.africanews.com/2022/01/18/10-killed-by-floods-in-madagascar/|archive-date=24 January 2022|access-date=18 January 2022|publisher=[[Africanews]]}}</ref>
Bin din gbaai Silimiin goli January naabu ni zaŋ chaŋ Silimiin goli February biɛɣ'pishi dali, [[Cyclone Batsirai]] mini [[Tropical Storm Ana (2022)|Tropical Storm Ana]] nyɛla din daa saɣim yanima ka niriba ban kalinli din daa yiɣisi kɔbigi ni pihinii yini ka nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Madagascar]].<ref>{{cite web|title=Southern Africa: Cyclone Season Flash Update No. 2 (4 February 2022)|url=https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-2-4-february-2022|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220206015034/https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-2-4-february-2022|archive-date=6 February 2022|access-date=6 February 2022|website=[[ReliefWeb]]|date=4 February 2022 |publisher=[[United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs]]}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-02-15|title=Southern Africa: Cyclone Season Flash Update No. 6 (Tropical Cyclone Batsirai) (13 February 2022) - Madagascar|url=https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-6-tropical-cyclone-batsirai-13|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220215102344/https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-6-tropical-cyclone-batsirai-13|archive-date=2022-02-15|access-date=2022-02-15|website=ReliefWeb|language=en}}</ref> [[Cyclone Gombe]] nyɛla din daa ti lahi chɛ ka niriba ayi koŋ bɛ nyɛvuya.<ref>{{Cite web |date=12 March 2022 |title=Deux décès et 935 sinistrés à Madagascar : Mozambique : le cyclone Gombe fait au moins huit morts |trans-title=Two deaths and 935 victims in Madagascar: Mozambique: Cyclone Gombe kills at least eight |url=https://www.ipreunion.com/actualites-reunion/reportage/2022/03/12/-un-enfant-decede-dans-l-effondrement-d-une-maison-mozambique-le-cyclone-gombe-fait-au-moins-huit-morts,148939.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312232411/https://www.ipreunion.com/actualites-reunion/reportage/2022/03/12/-un-enfant-decede-dans-l-effondrement-d-une-maison-mozambique-le-cyclone-gombe-fait-au-moins-huit-morts,148939.html |archive-date=12 March 2022 |access-date=13 March 2022 |website=Imaz Press Réunion : l'actualité de la Réunion en photos |language=fr}}</ref>
===Malawi===
Silimiin goli January, yanima ayobu nyɛla din daa di kom ka yanima kɔbigi ni pishi ni ayobu gba nyɛ ko'kpɛɣu ni daa dam shɛŋa Malawi.<ref>{{Cite web|url=https://floodlist.com/africa/malawi-floods-blantyre-janaury-2022|title=Malawi – Houses Destroyed After Flash Floods in Blantyre|author=Richard Davies}}</ref>
[[Tropical Storm Ana (2022)|Tropical Storm Ana]] nyɛla din daa chɛ ka niriba ban kalinli daa yiɣisi pihita ni ayopɔin daa kpi tiŋgbani ŋɔ ni ,<ref>{{Cite web|title=Malawi, Africa {{!}} Tropical Storm Ana 2022 - Emergency Appeal n° MDRMW015 - Malawi|url=https://reliefweb.int/report/malawi/malawi-africa-tropical-storm-ana-2022-emergency-appeal-n-mdrmw015|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220206021146/https://reliefweb.int/report/malawi/malawi-africa-tropical-storm-ana-2022-emergency-appeal-n-mdrmw015|archive-date=2022-02-06|access-date=2022-02-05|website=ReliefWeb|date=3 February 2022 |language=en}}</ref> ka [[Cyclone Gombe]] gba din daa niŋ Silimiin goli March daa chɛ ka niriba ayopɔin daa koŋ bɛ nyɛvuya.<ref>{{Cite web |last=Masina |first=Lameck |date=14 March 2022 |title=Cyclone Gombe Kills 7, Damages Houses and Roads in Malawi |url=https://www.voanews.com/a/cyclone-gombe-kills-7-damages-houses-and-roads-in-malawi/6484818.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315004753/https://www.voanews.com/a/cyclone-gombe-kills-7-damages-houses-and-roads-in-malawi/6484818.html |archive-date=15 March 2022 |access-date=15 March 2022 |website=VOA |language=en}}</ref>
===Mali===
[[Mopti Region|Mopti]], yanima kamani kɔbisinu ni pihinu nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam shɛli.<ref>{{Cite web|title=Mali – Hundreds of Homes Destroyed by Floods in Mopti Region|url=https://floodlist.com/africa/mali-floods-mopti-september-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Mozambique===
[[Tropical Storm Ana (2022)|Tropical Storm Ana]] nyɛla din daa chɛ ka niriba ban kalinli yiɣisi pishi daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Mozambique]].<ref>{{cite news|title=Dozens killed in Tropical Storm Ana as southern Africa braces for more wild weather|url=https://www.theguardian.com/world/2022/jan/28/dozens-killed-in-tropical-storm-ana-as-southern-africa-braces-for-more-wild-weather|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220206023708/https://www.theguardian.com/world/2022/jan/28/dozens-killed-in-tropical-storm-ana-as-southern-africa-braces-for-more-wild-weather|archive-date=6 February 2022|access-date=28 January 2022|work=[[The Guardian]]|date=28 January 2022 |agency=Agence France-Presse }}</ref> Silimiin goli March, [[Cyclone Gombe]] nyɛla din daa chɛ ka niriba pihiyobu ni ata daa koŋ bɛ nyɛvuya ka daa nyɛ din lahi di yanima.<ref>{{cite news|agency=UN Office for the Coordination of Humanitarian Affairs|website=ReliefWeb|date=25 March 2022|accessdate=27 March 2022|title=Mozambique: Tropical Cyclone Gombe Flash Update No.6 (As of 25 March 2022)|url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/Flash%20Update%20%236_Gombe_20220325_FINAL.pdf}}</ref>
===Namibia===
Ko'kpɛɣu nyɛla din daa di niriba ayi nyɛvuya Silimiin goli December tiŋ yuli booni [[Windhoek]], [[Namibia]].<ref>{{Cite web|url=https://floodlist.com/africa/namibia-floods-windhoek-december-2022|title=Namibia – Floods in Windhoek After 3 Months' Worth of Rain in 24 Hours|date=15 December 2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Nigeria===
{{Main|2022 Nigeria floods}}
Tiŋgbani maa yaɣa pihita ni ata yaɣa pihita ni ayobu puuni nyɛla ko'kpɛɣu maa ni daa dam shɛŋa.<ref name="NIGERIA">{{Cite news|title=Flood kills 372 Nigerians in eight months, 508,000 persons affected – NEMA DG says|url=https://guardian.ng/news/flood-kills-372-nigerians-in-eight-months-508000-persons-affected-nema-dg-says/|location=Lagos, Nigeria|author=Matthew Ogune Abuja|date=5 September 2022|newspaper=[[The Guardian (Nigeria)|The Guardian]]}}</ref> Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di niriba kamani kɔbisiyobu ni pishi ni ayi nyɛvuya.<ref>{{Cite news|title=Buhari Blames Climate Change As Flood Kills 612, Affects 3.2m Nigerians|url=https://dailytrust.com/buhari-blames-climate-change-as-flood-kills-612-affects-3-2m-nigerians|date=26 October 2022 |newspaper=[[Daily Trust]]}}</ref><ref name="NIGERIA_1">{{Cite web|title=Nigeria – 300 Dead, 100,000 Displaced as Government Warns of Worsening Floods|url=https://floodlist.com/africa/nigeria-floods-september-2022|author=Richard Davies}}</ref> Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa lahi tahi tiri ka nyari duro na ka di daa ku niriba pihiyobu ni anahi.<ref name="NIGERIA_1" />
===Niger===
Niriba ban kalinli yiɣisi kamani kɔbigi ni pihiyobu ni anii nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Niger]] pirinla ko'kpɛɣu din daa niŋ silimiin goli August.<ref>{{Cite web|title=Niger – 168 Dead, 227,000 Affected as Flooding Continues|url=https://floodlist.com/africa/niger-floods-september-2022|author=Richard Davies}}</ref> Di nyɛla din daa dam salo ban kalinli yiɣisi kamani 227,000.<ref name="NIGER">{{Cite web|title=Worsening Niger floods kill 75|url=https://english.alarabiya.net/amp/News/world/2022/08/30/75-dead-in-worsening-Niger-floods-|work=[[Al Arabiya]]|date=30 August 2022}}</ref>
=== Rwanda === <!-- linked from redirect [[2022 Rwanda floods]] -->
Tum silimiin goli January dahin yini dali, saa minin pohim nyɛla din daa piligi Rwanda. Bin din gbaai Silimiin goli January biɛɣ'pishi ni ayopɔin dali, niriba pinaanu nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba pinaayopɔin nyɛ ban daa nyɛ daŋsi.<ref>{{cite web |title=Rwanda - Severe weather (Rwanda Meteorology Agency, media) |url=https://erccportal.jrc.ec.europa.eu/ECHO-Products/Echo-Flash#/daily-flash-archive/4406 |publisher=[[Directorate-General for European Civil Protection and Humanitarian Aid Operations]] |access-date=28 January 2022}}</ref>
===Senegal===
Niriba ata nyɛla ban daa kpi [[Dakar]] pirinla ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu.<ref name="SENEGAL">{{Cite web|title=Senegal – Floods in Dakar Leave 3 Dead|url=https://floodlist.com/africa/senegal-gambia-floods-september-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Sierra Leone===
Niriba anii nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Freetown]], tiŋzuɣu zaŋ n-ti [[Sierra Leone]] pirinla ko'kpɛɣu din daa niŋ maa zuɣu.<ref>{{Cite web|title=Sierra Leone landslide, floods kill eight|url=https://www.africanews.com/2022/08/30/sierra-leone-landslide-floods-kill-eight/|date=30 August 2022}}</ref>
===South Africa===
{{Main|2022 KwaZulu-Natal floods|2022 Eastern Cape floods}}
[[File:South Africa floods.png|225px|thumb|left|Estimated rainfall in southern Africa between 7 – 13 April 2022.]]
Ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Eastern Cape]] Silimiin goli January ka niriba pinaanahi nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya n-ti piringa ŋun daa niŋdi kpaŋmaŋ ni fa shɛba bahi.<ref>{{cite web|url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2022-01-12-eastern-cape-officials-still-counting-losses-after-floods-kill-14-and-displace-hundreds/|title= Eastern Cape officials still counting losses after floods kill 14 and displace hundreds|date=12 January 2022|accessdate=19 January 2022|publisher=The Daily Maverick}}</ref>
Silimiin goli April, ko'kpɛɣu nyɛla din daa di niriba ban kalinli yiɣisi kɔbisinahi ni pihita ni ayobu nyɛvuya ka bɛ pirigili nyɛ ban daa yina [[KwaZulu-Natal]].<ref>{{Cite news|publisher=Reuters|date=21 April 2022|accessdate=24 April 2022|title=Death toll from South African floods revised down to 435|url=https://www.reuters.com/world/africa/death-toll-south-african-floods-revised-down-435-2022-04-21/}}</ref> Lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di tiŋgbani maa liɣiri kamani $1.6 billion [[United States Dollar|USD]].<ref>{{Cite web |last=Mboto |first=Sibusiso |title=Costs related to KZN floods stands at R17 billion |url=https://www.iol.co.za/mercury/news/costs-related-to-kzn-floods-stands-at-r17-billion-ca130329-5caa-40c6-8f29-346cd0f51397 |access-date=6 May 2022 |website=www.iol.co.za |language=en}}</ref> Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di yanima kamani 6,000.<ref>{{cite news|publisher=CNA|date=13 April 2022|accessdate=13 April 2022|title=Nearly 60 dead in South Africa floods|url=https://www.channelnewsasia.com/world/nearly-60-dead-south-africa-floods-2622766|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412232055/https://www.channelnewsasia.com/world/nearly-60-dead-south-africa-floods-2622766|url-status=live}}</ref>
Silimiin goli December dabaa ata dali, ko'kpɛɣu nyɛla din daa di asori duu [[Johannesburg]]. Niriba awɔi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba anii nyɛ bɛ ni daa n bo shɛba je.<ref>{{Cite web|title=South Africa – 9 Dead, 8 Missing After Flash Floods in Johannesburg|url=https://floodlist.com/africa/south-africa-johannesburg-december-2022|author=Richard Davies}}</ref>
=== Sudan ===
{{Main|2022 Sudan floods}}
Ko'kpɛɣu tum Silimiin goli August nyɛla din daa di niriba kɔbigi ni pihita ni anahi nyɛvuya.<ref>{{Cite web|title=Sudan floods kill 134 people, destroy 16 900 homes|url=https://www.africanews.com/2022/09/15/sudan-floods-kill-134-people-destroy-16-900-homes/|work=[[Africanews]]|date=15 September 2022 }}</ref> Yanima kamani 47,000 nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa saɣim shɛŋa.<ref>{{Cite web |last=Hako |first=Nasi |date=2022-08-30 |title=Climate crisis worsens Sudan floods as death toll rises |url=https://www.esi-africa.com/regional-news/north-africa/climate-crisis-exacerbates-sudan-floods-as-death-toll-rises/ |access-date=2022-08-31 |website=ESI-Africa.com |language=en-ZA}}</ref>
===Tanzania===
Ko'kpɛɣu din daa niŋ Tanzania nyɛla din daa di niriba anu nyɛvuya Silimiin goli May.<ref>{{Cite web|title=Tanzania – Floods in South Leave 5 Dead, Thousands Displaced|url=https://floodlist.com/africa/tanzania-floods-mbeya-songwe-april-2022|work=Richard Davies}}</ref>
===The Gambia===
Ko'kpɛɣu din daa niŋ Gambia nyɛla din daa di niriba pin'yini nyɛvuya.<ref name="SENEGAL" />
===Uganda=== <!-- linked from redirect [[2022 Uganda floods]] -->
{{Main|2022 Kasese District landslides}}
Ko'kpɛɣu din daa niŋ Silimiin goli January nyɛla din daa di niriba awɔi nyɛvuya [[Kisoro District]].<ref>{{Cite web|title=Uganda – at Least 9 Killed in Western Region Flash Floods|url=https://floodlist.com/africa/uganda-floods-kisoro-january-2022|author=Richard Davies}}</ref> Silimiin goli August, ko'kpɛɣu din daa niŋ [[Eastern Region, Uganda|Eastern Region]] nyɛla din daa di niriba pihita nyɛvuya.<ref>{{Cite web|title=Floods in Eastern Uganda kill at least 30 people and leave 400,000 without access to clean water|url=https://reliefweb.int/report/uganda/floods-eastern-uganda-kill-least-30-people-and-leave-400000-without-access-clean-water|work=[[ReliefWeb]]|date=4 August 2022}}</ref>
==Kundivihira ==
{{Reflist}}
{{Portal bar|2020s|Africa}}{{Floods in Africa}}{{2022 floods}}
{{authority control}}
[[Category:2022 floods in Africa| ]]
[[Category:Landslides in 2022]]
4bdgdrhtojgx29ubxr91lbu3iksj934
138394
138393
2026-05-31T15:07:25Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
138394
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|Historical Event}}
{{Databox}}
{{Infobox flood
| name = 2022 Africa floods
| image = 2022 Africa floods map 1.jpg
| image_size =
| alt =
| caption = A map of Africa. Affected countries are marked in red
| duration = January - December 2022
| date =
| damages =
| cause = Heavy rains, [[Tropical cyclone]]s
| fatalities = 2,177
| affected = [[Angola]], [[Benin]], [[Cameroon]], [[Central African Republic]], [[Chad]], [[Democratic Republic of the Congo]], [[Ethiopia]], [[Gabon]], [[The Gambia]], [[Ghana]], [[Ivory Coast]], [[Kenya]], [[Madagascar]], [[Malawi]], [[Mali]], [[Mozambique]], [[Niger]], [[Nigeria]], [[Rwanda]], [[Senegal]], [[Sierra Leone]], [[South Africa]], [[Sudan]], [[Tanzania]], [[Uganda]]
}}
Yuuni 2022, ko'kpɛɣu nyɛla din daa dam gbaŋsabila tiŋgbana pam ka nyɛ din daa di niriba ban kalinli gari 2,100 nyɛvuya. Di daa dam tiŋgbani shɛli pam lala yuuni ŋɔ nyɛ [[Nigeria]] ka niriba ban kalinli daa gari kɔbisiyobu ni pia nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya.
==Impact==
===Angola===
Silimiin goli December, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Angola]]<nowiki/>ka daa di niriba ayi nyɛvuya, n saɣim yanima anu ka daa dam niriba kɔbishii ni pihinahi ayi ka.<ref>{{Cite web|title=Angola – Floods Leave 2 Dead, Hundreds of Homes Damaged|url=https://floodlist.com/africa/angola-floods-november-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Benin===
[[Benin]] yaɣa pishi ni ayopɔin nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni dam shɛli ka niriba ban kalinli daa yiɣisi pihinahi ni yini daa kpi ka saɣim yanima kɔbisiyobu ni pisopɔin.<ref>{{Cite web |author=Davies |first=Richard |title=Benin – Over 40 Dead, 1,300 Households Displaced After Weeks of Flooding |url=https://floodlist.com/africa/benin-floods-september-october-2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208062455/https://floodlist.com/africa/benin-floods-september-october-2022 |archive-date=8 Dec 2022 |website=floodlist}}</ref>
===Cameroon===
Bin din gbaai Silimiin goli September biɛɣ'pishi dali, salo ban kalinli yiɣisi 37,439 nyɛla ninvuɣ shɛba ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam Cameroon. Niriba ayi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba pihiwɔi ni anu nyɛ ban daa nya daŋsi. Yanima din kalinli yiɣisi 9,413 nyɛla din daa saɣim ka daa lahi saɣim shikuruti pihiwɔi ayi ka. Puzuri din yikanima yiɣisi kamani 2,394 gba nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam shɛli ka niɣi ban kalinli yiɣisi 3,019 nyɛ ban daa barigi.<ref>{{Cite web|title=Cameroon – Floods Affect Almost 40,000 in Far North Region|url=https://floodlist.com/africa/cameroon-floods-far-north-september-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Central African Republic===
[[Central African Republic]] tiŋgbani, ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa dam salo ban kalinli yiɣisi kamani 85,300, di daa di la niriba pin'yini nyɛvuya, saɣim yanima din gari 2,600 ka daa lahi saɣim puzuri kamani 18,500 yikanima.<ref>{{Cite web|title=Central African Republic – Floods in 12 Prefectures Leave Thousands Displaced, 11 Dead|url=https://floodlist.com/africa/central-african-republic-floods-june-october-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Chad===
{{Main|2022 Chad floods}}
Silimiin goli August, ko'kpɛɣu nyɛla din daa dam niriba ban kalinli yiɣisi kamani 17,000 [[Chad]] tiŋgbani ni ka daa saɣim yanima kamani 1,312. Niriba pishi ni ayi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka kɔbishii ni pihita yini ka nyɛ ban daa nya daŋsi.<ref>{{Cite web|title=Chad – Weeks of Rain and Floods Leave 22 Dead, Hundreds of Homes Destroyed|url=https://floodlist.com/africa/chad-floods-august-2022|author=Richard Davies}}</ref>
=== Democratic Republic of the Congo ===
{{Main|2022 Bukavu floods|2022 Kinshasa floods}}
Bin din gbaai Silimiin goli February naabu ni zaŋ hali ni silimiin goli March, niriba pinaayobu n-ti pahi bihi anahi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Bukavu]] pirinla ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu.<ref>{{Cite web |date=2000-05-31 |title=Ten killed in Bukavu floods |url=https://www.thenewhumanitarian.org/news/2000/05/31 |access-date=2022-04-12 |website=The New Humanitarian |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=22 February 2022 |title=Four children among six dead in DR Congo deluge |url=https://www.sharjah24.ae/en/Articles/2022/02/22/Four-children-among-six-dead-in-DR-Congo-deluge |website=sharjah24}}</ref> Ko'kpɛɣu din daa niŋ Silimiin goli April nyɛla din daa di niriba pishi nyɛvuya,<ref>{{Cite web|title=DR Congo and Rwanda – 20 Killed in Floods and Landslides|url=https://floodlist.com/africa/drcongo-rwanda-floods-landslides-april-2022|author=Richard Davies}}</ref> ka niriba pishi ni yini gba nyɛ ban daa kpi Silimiin goli May.<ref>{{Cite web|title=Democratic Republic of the Congo – More Deadly Floods and Landslides in Eastern Provinces|url=https://floodlist.com/africa/democratic-republic-congo-april-may-2022-floods-landslides|author=Richard Davies}}</ref>
Bin din gbaai Silimiin goli December biɛɣ'pinaayi dali zaŋ hali ni o biɛɣ'pinaanahi dali yuuni 2022, sa'kara mibu nyɛla din daa saɣim tuma duri, soya n-ti pahi yanima [[Kinshasa]], [[Democratic Republic of the Congo]]'s tiŋzuɣu.<ref name="BBC">{{Cite web |date=14 December 2022 |title=DR Congo floods leave more than 120 dead in Kinshasa |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-63967016 |work=[[BBC News]]}}</ref> Lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di niriba ban kalinli daa yiɣisi kɔbigi ni pisopɔin yini ka.<ref>{{Cite web|title=At least 169 dead after devastating floods in DR Congo's Kinshasa|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/12/17/at-least-169-dead-after-devastating-floods-in-dr-congos-kinshasa|date=17 December 2022|author=Dorian Geiger|work=[[Al Jazeera Media Network|Al Jazeera]]}}</ref>
Silimiin goli December biɛɣ'pihita ni yini dali, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[South Kivu]] ka daa di niriba anii nyɛvuy.<ref>{{Cite web|title=Eastern DRC: Landslide leaves 8 people dead|url=https://www.trtworld.com/africa/eastern-drc-landslide-leaves-8-people-dead-64047/amp|work=[[TRT World]]|date=31 December 2022|access-date=1 January 2023}}</ref>
===Ethiopia===
Salo kamani 60,000 nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam shɛba tiŋgbani ŋɔ ni ka nyɛ din lahi dam tuma duri shɛŋa.<ref>{{Cite web|title=Ethiopia - Situation Report, 19 Sep 2022|url=https://reliefweb.int/report/ethiopia/ethiopia-situation-report-19-sep-2022|work=[[ReliefWeb]]|date=19 September 2022 }}</ref>
===Gabon===
Ko'kpɛɣu nyɛla din daa di niriba ayopɔin nyɛvuya [[Libreville]], [[Gabon]].<ref>{{Cite web|title=Gabon – 7 Killed in Libreville Landslide After Heavy Rainfall|url=https://floodlist.com/africa/gabon-libreville-landslide-october-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Ghana===
Din daa niŋ ka saa zani dabaa ayi mi pani taba zuɣu daa che ka ninvuɣ shɛba daa koŋ bɛ yanima Ghana yaɣ;shɛŋa.<ref>{{Cite web|title=Floods wreak havoc; Kyebi court, police station, homes submerged|url=https://mobile.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Floods-wreak-havoc-Kyebi-court-police-station-homes-submerged-1634516|date=2 October 2022}}</ref>
===Ivory Coast===
Silimiin goli June yuuni 2022, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Ivory Coast]] ka di kpee na ʒin niŋ tiŋgbani maa taarihi puuni. Niriba pinaanu nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba kɔbigi ni pinaanah nyɛ ban daa nya daŋsi [[Abidjan]]. Yanima kamani 1,900 nyɛla din daa saɣim ka daa dam salo ban kalinli yiɣisi kamani 11,900.<ref>{{Cite web|title=Cote d'Ivoire: Floods - Jun 2022|url=https://reliefweb.int/disaster/fl-2022-000249-civ|author=Richard Davies|date=3 October 2023 }}</ref>
===Kenya===
Ko'kpɛɣu din daa niŋ tiŋgbani ŋɔ ni daa chɛ ka niriba pam koŋ bɛ yanima din daa niŋ ka sa'karili mi Western Kenya.<ref>{{Cite news|title=Kenya: Flash Floods Displace Kisumu Families Following Heavy Rains|newspaper=Capital Fm |url=https://allafrica.com/stories/202209090029.html|date=8 September 2022 |last1=Joe |first1=Ojwang }}</ref>
=== Madagascar ===
{{Main|2022 Antananarivo floods}}
Silimiin goli January biɛɣ'pishi ayi ka dali, Ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ Madagascar's tiŋzuɣu [[Antananarivo]] ka daa di niriba pia nyɛvuya.<ref>{{cite web|date=18 January 2022|title=10 killed by floods in Madagascar|url=https://www.africanews.com/2022/01/18/10-killed-by-floods-in-madagascar/|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220124230142/https://www.africanews.com/2022/01/18/10-killed-by-floods-in-madagascar/|archive-date=24 January 2022|access-date=18 January 2022|publisher=[[Africanews]]}}</ref>
Bin din gbaai Silimiin goli January naabu ni zaŋ chaŋ Silimiin goli February biɛɣ'pishi dali, [[Cyclone Batsirai]] mini [[Tropical Storm Ana (2022)|Tropical Storm Ana]] nyɛla din daa saɣim yanima ka niriba ban kalinli din daa yiɣisi kɔbigi ni pihinii yini ka nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Madagascar]].<ref>{{cite web|title=Southern Africa: Cyclone Season Flash Update No. 2 (4 February 2022)|url=https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-2-4-february-2022|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220206015034/https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-2-4-february-2022|archive-date=6 February 2022|access-date=6 February 2022|website=[[ReliefWeb]]|date=4 February 2022 |publisher=[[United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs]]}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-02-15|title=Southern Africa: Cyclone Season Flash Update No. 6 (Tropical Cyclone Batsirai) (13 February 2022) - Madagascar|url=https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-6-tropical-cyclone-batsirai-13|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220215102344/https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-6-tropical-cyclone-batsirai-13|archive-date=2022-02-15|access-date=2022-02-15|website=ReliefWeb|language=en}}</ref> [[Cyclone Gombe]] nyɛla din daa ti lahi chɛ ka niriba ayi koŋ bɛ nyɛvuya.<ref>{{Cite web |date=12 March 2022 |title=Deux décès et 935 sinistrés à Madagascar : Mozambique : le cyclone Gombe fait au moins huit morts |trans-title=Two deaths and 935 victims in Madagascar: Mozambique: Cyclone Gombe kills at least eight |url=https://www.ipreunion.com/actualites-reunion/reportage/2022/03/12/-un-enfant-decede-dans-l-effondrement-d-une-maison-mozambique-le-cyclone-gombe-fait-au-moins-huit-morts,148939.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312232411/https://www.ipreunion.com/actualites-reunion/reportage/2022/03/12/-un-enfant-decede-dans-l-effondrement-d-une-maison-mozambique-le-cyclone-gombe-fait-au-moins-huit-morts,148939.html |archive-date=12 March 2022 |access-date=13 March 2022 |website=Imaz Press Réunion : l'actualité de la Réunion en photos |language=fr}}</ref>
===Malawi===
Silimiin goli January, yanima ayobu nyɛla din daa di kom ka yanima kɔbigi ni pishi ni ayobu gba nyɛ ko'kpɛɣu ni daa dam shɛŋa Malawi.<ref>{{Cite web|url=https://floodlist.com/africa/malawi-floods-blantyre-janaury-2022|title=Malawi – Houses Destroyed After Flash Floods in Blantyre|author=Richard Davies}}</ref>
[[Tropical Storm Ana (2022)|Tropical Storm Ana]] nyɛla din daa chɛ ka niriba ban kalinli daa yiɣisi pihita ni ayopɔin daa kpi tiŋgbani ŋɔ ni ,<ref>{{Cite web|title=Malawi, Africa {{!}} Tropical Storm Ana 2022 - Emergency Appeal n° MDRMW015 - Malawi|url=https://reliefweb.int/report/malawi/malawi-africa-tropical-storm-ana-2022-emergency-appeal-n-mdrmw015|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220206021146/https://reliefweb.int/report/malawi/malawi-africa-tropical-storm-ana-2022-emergency-appeal-n-mdrmw015|archive-date=2022-02-06|access-date=2022-02-05|website=ReliefWeb|date=3 February 2022 |language=en}}</ref> ka [[Cyclone Gombe]] gba din daa niŋ Silimiin goli March daa chɛ ka niriba ayopɔin daa koŋ bɛ nyɛvuya.<ref>{{Cite web |last=Masina |first=Lameck |date=14 March 2022 |title=Cyclone Gombe Kills 7, Damages Houses and Roads in Malawi |url=https://www.voanews.com/a/cyclone-gombe-kills-7-damages-houses-and-roads-in-malawi/6484818.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315004753/https://www.voanews.com/a/cyclone-gombe-kills-7-damages-houses-and-roads-in-malawi/6484818.html |archive-date=15 March 2022 |access-date=15 March 2022 |website=VOA |language=en}}</ref>
===Mali===
[[Mopti Region|Mopti]], yanima kamani kɔbisinu ni pihinu nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam shɛli.<ref>{{Cite web|title=Mali – Hundreds of Homes Destroyed by Floods in Mopti Region|url=https://floodlist.com/africa/mali-floods-mopti-september-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Mozambique===
[[Tropical Storm Ana (2022)|Tropical Storm Ana]] nyɛla din daa chɛ ka niriba ban kalinli yiɣisi pishi daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Mozambique]].<ref>{{cite news|title=Dozens killed in Tropical Storm Ana as southern Africa braces for more wild weather|url=https://www.theguardian.com/world/2022/jan/28/dozens-killed-in-tropical-storm-ana-as-southern-africa-braces-for-more-wild-weather|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220206023708/https://www.theguardian.com/world/2022/jan/28/dozens-killed-in-tropical-storm-ana-as-southern-africa-braces-for-more-wild-weather|archive-date=6 February 2022|access-date=28 January 2022|work=[[The Guardian]]|date=28 January 2022 |agency=Agence France-Presse }}</ref> Silimiin goli March, [[Cyclone Gombe]] nyɛla din daa chɛ ka niriba pihiyobu ni ata daa koŋ bɛ nyɛvuya ka daa nyɛ din lahi di yanima.<ref>{{cite news|agency=UN Office for the Coordination of Humanitarian Affairs|website=ReliefWeb|date=25 March 2022|accessdate=27 March 2022|title=Mozambique: Tropical Cyclone Gombe Flash Update No.6 (As of 25 March 2022)|url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/Flash%20Update%20%236_Gombe_20220325_FINAL.pdf}}</ref>
===Namibia===
Ko'kpɛɣu nyɛla din daa di niriba ayi nyɛvuya Silimiin goli December tiŋ yuli booni [[Windhoek]], [[Namibia]].<ref>{{Cite web|url=https://floodlist.com/africa/namibia-floods-windhoek-december-2022|title=Namibia – Floods in Windhoek After 3 Months' Worth of Rain in 24 Hours|date=15 December 2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Nigeria===
{{Main|2022 Nigeria floods}}
Tiŋgbani maa yaɣa pihita ni ata yaɣa pihita ni ayobu puuni nyɛla ko'kpɛɣu maa ni daa dam shɛŋa.<ref name="NIGERIA">{{Cite news|title=Flood kills 372 Nigerians in eight months, 508,000 persons affected – NEMA DG says|url=https://guardian.ng/news/flood-kills-372-nigerians-in-eight-months-508000-persons-affected-nema-dg-says/|location=Lagos, Nigeria|author=Matthew Ogune Abuja|date=5 September 2022|newspaper=[[The Guardian (Nigeria)|The Guardian]]}}</ref> Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di niriba kamani kɔbisiyobu ni pishi ni ayi nyɛvuya.<ref>{{Cite news|title=Buhari Blames Climate Change As Flood Kills 612, Affects 3.2m Nigerians|url=https://dailytrust.com/buhari-blames-climate-change-as-flood-kills-612-affects-3-2m-nigerians|date=26 October 2022 |newspaper=[[Daily Trust]]}}</ref><ref name="NIGERIA_1">{{Cite web|title=Nigeria – 300 Dead, 100,000 Displaced as Government Warns of Worsening Floods|url=https://floodlist.com/africa/nigeria-floods-september-2022|author=Richard Davies}}</ref> Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa lahi tahi tiri ka nyari duro na ka di daa ku niriba pihiyobu ni anahi.<ref name="NIGERIA_1" />
===Niger===
Niriba ban kalinli yiɣisi kamani kɔbigi ni pihiyobu ni anii nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Niger]] pirinla ko'kpɛɣu din daa niŋ silimiin goli August.<ref>{{Cite web|title=Niger – 168 Dead, 227,000 Affected as Flooding Continues|url=https://floodlist.com/africa/niger-floods-september-2022|author=Richard Davies}}</ref> Di nyɛla din daa dam salo ban kalinli yiɣisi kamani 227,000.<ref name="NIGER">{{Cite web|title=Worsening Niger floods kill 75|url=https://english.alarabiya.net/amp/News/world/2022/08/30/75-dead-in-worsening-Niger-floods-|work=[[Al Arabiya]]|date=30 August 2022}}</ref>
=== Rwanda === <!-- linked from redirect [[2022 Rwanda floods]] -->
Tum silimiin goli January dahin yini dali, saa minin pohim nyɛla din daa piligi Rwanda. Bin din gbaai Silimiin goli January biɛɣ'pishi ni ayopɔin dali, niriba pinaanu nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba pinaayopɔin nyɛ ban daa nyɛ daŋsi.<ref>{{cite web |title=Rwanda - Severe weather (Rwanda Meteorology Agency, media) |url=https://erccportal.jrc.ec.europa.eu/ECHO-Products/Echo-Flash#/daily-flash-archive/4406 |publisher=[[Directorate-General for European Civil Protection and Humanitarian Aid Operations]] |access-date=28 January 2022}}</ref>
===Senegal===
Niriba ata nyɛla ban daa kpi [[Dakar]] pirinla ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu.<ref name="SENEGAL">{{Cite web|title=Senegal – Floods in Dakar Leave 3 Dead|url=https://floodlist.com/africa/senegal-gambia-floods-september-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Sierra Leone===
Niriba anii nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Freetown]], tiŋzuɣu zaŋ n-ti [[Sierra Leone]] pirinla ko'kpɛɣu din daa niŋ maa zuɣu.<ref>{{Cite web|title=Sierra Leone landslide, floods kill eight|url=https://www.africanews.com/2022/08/30/sierra-leone-landslide-floods-kill-eight/|date=30 August 2022}}</ref>
===South Africa===
{{Main|2022 KwaZulu-Natal floods|2022 Eastern Cape floods}}
[[File:South Africa floods.png|225px|thumb|left|Estimated rainfall in southern Africa between 7 – 13 April 2022.]]
Ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Eastern Cape]] Silimiin goli January ka niriba pinaanahi nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya n-ti piringa ŋun daa niŋdi kpaŋmaŋ ni fa shɛba bahi.<ref>{{cite web|url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2022-01-12-eastern-cape-officials-still-counting-losses-after-floods-kill-14-and-displace-hundreds/|title= Eastern Cape officials still counting losses after floods kill 14 and displace hundreds|date=12 January 2022|accessdate=19 January 2022|publisher=The Daily Maverick}}</ref>
Silimiin goli April, ko'kpɛɣu nyɛla din daa di niriba ban kalinli yiɣisi kɔbisinahi ni pihita ni ayobu nyɛvuya ka bɛ pirigili nyɛ ban daa yina [[KwaZulu-Natal]].<ref>{{Cite news|publisher=Reuters|date=21 April 2022|accessdate=24 April 2022|title=Death toll from South African floods revised down to 435|url=https://www.reuters.com/world/africa/death-toll-south-african-floods-revised-down-435-2022-04-21/}}</ref> Lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di tiŋgbani maa liɣiri kamani $1.6 billion [[United States Dollar|USD]].<ref>{{Cite web |last=Mboto |first=Sibusiso |title=Costs related to KZN floods stands at R17 billion |url=https://www.iol.co.za/mercury/news/costs-related-to-kzn-floods-stands-at-r17-billion-ca130329-5caa-40c6-8f29-346cd0f51397 |access-date=6 May 2022 |website=www.iol.co.za |language=en}}</ref> Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di yanima kamani 6,000.<ref>{{cite news|publisher=CNA|date=13 April 2022|accessdate=13 April 2022|title=Nearly 60 dead in South Africa floods|url=https://www.channelnewsasia.com/world/nearly-60-dead-south-africa-floods-2622766|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412232055/https://www.channelnewsasia.com/world/nearly-60-dead-south-africa-floods-2622766|url-status=live}}</ref>
Silimiin goli December dabaa ata dali, ko'kpɛɣu nyɛla din daa di asori duu [[Johannesburg]]. Niriba awɔi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba anii nyɛ bɛ ni daa n bo shɛba je.<ref>{{Cite web|title=South Africa – 9 Dead, 8 Missing After Flash Floods in Johannesburg|url=https://floodlist.com/africa/south-africa-johannesburg-december-2022|author=Richard Davies}}</ref>
=== Sudan ===
{{Main|2022 Sudan floods}}
Ko'kpɛɣu tum Silimiin goli August nyɛla din daa di niriba kɔbigi ni pihita ni anahi nyɛvuya.<ref>{{Cite web|title=Sudan floods kill 134 people, destroy 16 900 homes|url=https://www.africanews.com/2022/09/15/sudan-floods-kill-134-people-destroy-16-900-homes/|work=[[Africanews]]|date=15 September 2022 }}</ref> Yanima kamani 47,000 nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa saɣim shɛŋa.<ref>{{Cite web |last=Hako |first=Nasi |date=2022-08-30 |title=Climate crisis worsens Sudan floods as death toll rises |url=https://www.esi-africa.com/regional-news/north-africa/climate-crisis-exacerbates-sudan-floods-as-death-toll-rises/ |access-date=2022-08-31 |website=ESI-Africa.com |language=en-ZA}}</ref>
===Tanzania===
Ko'kpɛɣu din daa niŋ Tanzania nyɛla din daa di niriba anu nyɛvuya Silimiin goli May.<ref>{{Cite web|title=Tanzania – Floods in South Leave 5 Dead, Thousands Displaced|url=https://floodlist.com/africa/tanzania-floods-mbeya-songwe-april-2022|work=Richard Davies}}</ref>
===The Gambia===
Ko'kpɛɣu din daa niŋ Gambia nyɛla din daa di niriba pin'yini nyɛvuya.<ref name="SENEGAL" />
===Uganda=== <!-- linked from redirect [[2022 Uganda floods]] -->
{{Main|2022 Kasese District landslides}}
Ko'kpɛɣu din daa niŋ Silimiin goli January nyɛla din daa di niriba awɔi nyɛvuya [[Kisoro District]].<ref>{{Cite web|title=Uganda – at Least 9 Killed in Western Region Flash Floods|url=https://floodlist.com/africa/uganda-floods-kisoro-january-2022|author=Richard Davies}}</ref> Silimiin goli August, ko'kpɛɣu din daa niŋ [[Eastern Region, Uganda|Eastern Region]] nyɛla din daa di niriba pihita nyɛvuya.<ref>{{Cite web|title=Floods in Eastern Uganda kill at least 30 people and leave 400,000 without access to clean water|url=https://reliefweb.int/report/uganda/floods-eastern-uganda-kill-least-30-people-and-leave-400000-without-access-clean-water|work=[[ReliefWeb]]|date=4 August 2022}}</ref>
==Kundivihira ==
{{Reflist}}
{{Portal bar|2020s|Africa}}{{Floods in Africa}}
{{authority control}}
[[Category:2022 floods in Africa| ]]
[[Category:Landslides in 2022]]
18hlhm82eew0kcmmgndmfmssv1rv94f
138395
138394
2026-05-31T15:07:52Z
Kalakpagh
2501
/* Kundivihira */ Updated Content
138395
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|Historical Event}}
{{Databox}}
{{Infobox flood
| name = 2022 Africa floods
| image = 2022 Africa floods map 1.jpg
| image_size =
| alt =
| caption = A map of Africa. Affected countries are marked in red
| duration = January - December 2022
| date =
| damages =
| cause = Heavy rains, [[Tropical cyclone]]s
| fatalities = 2,177
| affected = [[Angola]], [[Benin]], [[Cameroon]], [[Central African Republic]], [[Chad]], [[Democratic Republic of the Congo]], [[Ethiopia]], [[Gabon]], [[The Gambia]], [[Ghana]], [[Ivory Coast]], [[Kenya]], [[Madagascar]], [[Malawi]], [[Mali]], [[Mozambique]], [[Niger]], [[Nigeria]], [[Rwanda]], [[Senegal]], [[Sierra Leone]], [[South Africa]], [[Sudan]], [[Tanzania]], [[Uganda]]
}}
Yuuni 2022, ko'kpɛɣu nyɛla din daa dam gbaŋsabila tiŋgbana pam ka nyɛ din daa di niriba ban kalinli gari 2,100 nyɛvuya. Di daa dam tiŋgbani shɛli pam lala yuuni ŋɔ nyɛ [[Nigeria]] ka niriba ban kalinli daa gari kɔbisiyobu ni pia nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya.
==Impact==
===Angola===
Silimiin goli December, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Angola]]<nowiki/>ka daa di niriba ayi nyɛvuya, n saɣim yanima anu ka daa dam niriba kɔbishii ni pihinahi ayi ka.<ref>{{Cite web|title=Angola – Floods Leave 2 Dead, Hundreds of Homes Damaged|url=https://floodlist.com/africa/angola-floods-november-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Benin===
[[Benin]] yaɣa pishi ni ayopɔin nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni dam shɛli ka niriba ban kalinli daa yiɣisi pihinahi ni yini daa kpi ka saɣim yanima kɔbisiyobu ni pisopɔin.<ref>{{Cite web |author=Davies |first=Richard |title=Benin – Over 40 Dead, 1,300 Households Displaced After Weeks of Flooding |url=https://floodlist.com/africa/benin-floods-september-october-2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208062455/https://floodlist.com/africa/benin-floods-september-october-2022 |archive-date=8 Dec 2022 |website=floodlist}}</ref>
===Cameroon===
Bin din gbaai Silimiin goli September biɛɣ'pishi dali, salo ban kalinli yiɣisi 37,439 nyɛla ninvuɣ shɛba ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam Cameroon. Niriba ayi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba pihiwɔi ni anu nyɛ ban daa nya daŋsi. Yanima din kalinli yiɣisi 9,413 nyɛla din daa saɣim ka daa lahi saɣim shikuruti pihiwɔi ayi ka. Puzuri din yikanima yiɣisi kamani 2,394 gba nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam shɛli ka niɣi ban kalinli yiɣisi 3,019 nyɛ ban daa barigi.<ref>{{Cite web|title=Cameroon – Floods Affect Almost 40,000 in Far North Region|url=https://floodlist.com/africa/cameroon-floods-far-north-september-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Central African Republic===
[[Central African Republic]] tiŋgbani, ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa dam salo ban kalinli yiɣisi kamani 85,300, di daa di la niriba pin'yini nyɛvuya, saɣim yanima din gari 2,600 ka daa lahi saɣim puzuri kamani 18,500 yikanima.<ref>{{Cite web|title=Central African Republic – Floods in 12 Prefectures Leave Thousands Displaced, 11 Dead|url=https://floodlist.com/africa/central-african-republic-floods-june-october-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Chad===
{{Main|2022 Chad floods}}
Silimiin goli August, ko'kpɛɣu nyɛla din daa dam niriba ban kalinli yiɣisi kamani 17,000 [[Chad]] tiŋgbani ni ka daa saɣim yanima kamani 1,312. Niriba pishi ni ayi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka kɔbishii ni pihita yini ka nyɛ ban daa nya daŋsi.<ref>{{Cite web|title=Chad – Weeks of Rain and Floods Leave 22 Dead, Hundreds of Homes Destroyed|url=https://floodlist.com/africa/chad-floods-august-2022|author=Richard Davies}}</ref>
=== Democratic Republic of the Congo ===
{{Main|2022 Bukavu floods|2022 Kinshasa floods}}
Bin din gbaai Silimiin goli February naabu ni zaŋ hali ni silimiin goli March, niriba pinaayobu n-ti pahi bihi anahi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Bukavu]] pirinla ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu.<ref>{{Cite web |date=2000-05-31 |title=Ten killed in Bukavu floods |url=https://www.thenewhumanitarian.org/news/2000/05/31 |access-date=2022-04-12 |website=The New Humanitarian |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=22 February 2022 |title=Four children among six dead in DR Congo deluge |url=https://www.sharjah24.ae/en/Articles/2022/02/22/Four-children-among-six-dead-in-DR-Congo-deluge |website=sharjah24}}</ref> Ko'kpɛɣu din daa niŋ Silimiin goli April nyɛla din daa di niriba pishi nyɛvuya,<ref>{{Cite web|title=DR Congo and Rwanda – 20 Killed in Floods and Landslides|url=https://floodlist.com/africa/drcongo-rwanda-floods-landslides-april-2022|author=Richard Davies}}</ref> ka niriba pishi ni yini gba nyɛ ban daa kpi Silimiin goli May.<ref>{{Cite web|title=Democratic Republic of the Congo – More Deadly Floods and Landslides in Eastern Provinces|url=https://floodlist.com/africa/democratic-republic-congo-april-may-2022-floods-landslides|author=Richard Davies}}</ref>
Bin din gbaai Silimiin goli December biɛɣ'pinaayi dali zaŋ hali ni o biɛɣ'pinaanahi dali yuuni 2022, sa'kara mibu nyɛla din daa saɣim tuma duri, soya n-ti pahi yanima [[Kinshasa]], [[Democratic Republic of the Congo]]'s tiŋzuɣu.<ref name="BBC">{{Cite web |date=14 December 2022 |title=DR Congo floods leave more than 120 dead in Kinshasa |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-63967016 |work=[[BBC News]]}}</ref> Lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di niriba ban kalinli daa yiɣisi kɔbigi ni pisopɔin yini ka.<ref>{{Cite web|title=At least 169 dead after devastating floods in DR Congo's Kinshasa|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/12/17/at-least-169-dead-after-devastating-floods-in-dr-congos-kinshasa|date=17 December 2022|author=Dorian Geiger|work=[[Al Jazeera Media Network|Al Jazeera]]}}</ref>
Silimiin goli December biɛɣ'pihita ni yini dali, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[South Kivu]] ka daa di niriba anii nyɛvuy.<ref>{{Cite web|title=Eastern DRC: Landslide leaves 8 people dead|url=https://www.trtworld.com/africa/eastern-drc-landslide-leaves-8-people-dead-64047/amp|work=[[TRT World]]|date=31 December 2022|access-date=1 January 2023}}</ref>
===Ethiopia===
Salo kamani 60,000 nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam shɛba tiŋgbani ŋɔ ni ka nyɛ din lahi dam tuma duri shɛŋa.<ref>{{Cite web|title=Ethiopia - Situation Report, 19 Sep 2022|url=https://reliefweb.int/report/ethiopia/ethiopia-situation-report-19-sep-2022|work=[[ReliefWeb]]|date=19 September 2022 }}</ref>
===Gabon===
Ko'kpɛɣu nyɛla din daa di niriba ayopɔin nyɛvuya [[Libreville]], [[Gabon]].<ref>{{Cite web|title=Gabon – 7 Killed in Libreville Landslide After Heavy Rainfall|url=https://floodlist.com/africa/gabon-libreville-landslide-october-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Ghana===
Din daa niŋ ka saa zani dabaa ayi mi pani taba zuɣu daa che ka ninvuɣ shɛba daa koŋ bɛ yanima Ghana yaɣ;shɛŋa.<ref>{{Cite web|title=Floods wreak havoc; Kyebi court, police station, homes submerged|url=https://mobile.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Floods-wreak-havoc-Kyebi-court-police-station-homes-submerged-1634516|date=2 October 2022}}</ref>
===Ivory Coast===
Silimiin goli June yuuni 2022, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Ivory Coast]] ka di kpee na ʒin niŋ tiŋgbani maa taarihi puuni. Niriba pinaanu nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba kɔbigi ni pinaanah nyɛ ban daa nya daŋsi [[Abidjan]]. Yanima kamani 1,900 nyɛla din daa saɣim ka daa dam salo ban kalinli yiɣisi kamani 11,900.<ref>{{Cite web|title=Cote d'Ivoire: Floods - Jun 2022|url=https://reliefweb.int/disaster/fl-2022-000249-civ|author=Richard Davies|date=3 October 2023 }}</ref>
===Kenya===
Ko'kpɛɣu din daa niŋ tiŋgbani ŋɔ ni daa chɛ ka niriba pam koŋ bɛ yanima din daa niŋ ka sa'karili mi Western Kenya.<ref>{{Cite news|title=Kenya: Flash Floods Displace Kisumu Families Following Heavy Rains|newspaper=Capital Fm |url=https://allafrica.com/stories/202209090029.html|date=8 September 2022 |last1=Joe |first1=Ojwang }}</ref>
=== Madagascar ===
{{Main|2022 Antananarivo floods}}
Silimiin goli January biɛɣ'pishi ayi ka dali, Ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ Madagascar's tiŋzuɣu [[Antananarivo]] ka daa di niriba pia nyɛvuya.<ref>{{cite web|date=18 January 2022|title=10 killed by floods in Madagascar|url=https://www.africanews.com/2022/01/18/10-killed-by-floods-in-madagascar/|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220124230142/https://www.africanews.com/2022/01/18/10-killed-by-floods-in-madagascar/|archive-date=24 January 2022|access-date=18 January 2022|publisher=[[Africanews]]}}</ref>
Bin din gbaai Silimiin goli January naabu ni zaŋ chaŋ Silimiin goli February biɛɣ'pishi dali, [[Cyclone Batsirai]] mini [[Tropical Storm Ana (2022)|Tropical Storm Ana]] nyɛla din daa saɣim yanima ka niriba ban kalinli din daa yiɣisi kɔbigi ni pihinii yini ka nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Madagascar]].<ref>{{cite web|title=Southern Africa: Cyclone Season Flash Update No. 2 (4 February 2022)|url=https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-2-4-february-2022|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220206015034/https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-2-4-february-2022|archive-date=6 February 2022|access-date=6 February 2022|website=[[ReliefWeb]]|date=4 February 2022 |publisher=[[United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs]]}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-02-15|title=Southern Africa: Cyclone Season Flash Update No. 6 (Tropical Cyclone Batsirai) (13 February 2022) - Madagascar|url=https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-6-tropical-cyclone-batsirai-13|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220215102344/https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-6-tropical-cyclone-batsirai-13|archive-date=2022-02-15|access-date=2022-02-15|website=ReliefWeb|language=en}}</ref> [[Cyclone Gombe]] nyɛla din daa ti lahi chɛ ka niriba ayi koŋ bɛ nyɛvuya.<ref>{{Cite web |date=12 March 2022 |title=Deux décès et 935 sinistrés à Madagascar : Mozambique : le cyclone Gombe fait au moins huit morts |trans-title=Two deaths and 935 victims in Madagascar: Mozambique: Cyclone Gombe kills at least eight |url=https://www.ipreunion.com/actualites-reunion/reportage/2022/03/12/-un-enfant-decede-dans-l-effondrement-d-une-maison-mozambique-le-cyclone-gombe-fait-au-moins-huit-morts,148939.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312232411/https://www.ipreunion.com/actualites-reunion/reportage/2022/03/12/-un-enfant-decede-dans-l-effondrement-d-une-maison-mozambique-le-cyclone-gombe-fait-au-moins-huit-morts,148939.html |archive-date=12 March 2022 |access-date=13 March 2022 |website=Imaz Press Réunion : l'actualité de la Réunion en photos |language=fr}}</ref>
===Malawi===
Silimiin goli January, yanima ayobu nyɛla din daa di kom ka yanima kɔbigi ni pishi ni ayobu gba nyɛ ko'kpɛɣu ni daa dam shɛŋa Malawi.<ref>{{Cite web|url=https://floodlist.com/africa/malawi-floods-blantyre-janaury-2022|title=Malawi – Houses Destroyed After Flash Floods in Blantyre|author=Richard Davies}}</ref>
[[Tropical Storm Ana (2022)|Tropical Storm Ana]] nyɛla din daa chɛ ka niriba ban kalinli daa yiɣisi pihita ni ayopɔin daa kpi tiŋgbani ŋɔ ni ,<ref>{{Cite web|title=Malawi, Africa {{!}} Tropical Storm Ana 2022 - Emergency Appeal n° MDRMW015 - Malawi|url=https://reliefweb.int/report/malawi/malawi-africa-tropical-storm-ana-2022-emergency-appeal-n-mdrmw015|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220206021146/https://reliefweb.int/report/malawi/malawi-africa-tropical-storm-ana-2022-emergency-appeal-n-mdrmw015|archive-date=2022-02-06|access-date=2022-02-05|website=ReliefWeb|date=3 February 2022 |language=en}}</ref> ka [[Cyclone Gombe]] gba din daa niŋ Silimiin goli March daa chɛ ka niriba ayopɔin daa koŋ bɛ nyɛvuya.<ref>{{Cite web |last=Masina |first=Lameck |date=14 March 2022 |title=Cyclone Gombe Kills 7, Damages Houses and Roads in Malawi |url=https://www.voanews.com/a/cyclone-gombe-kills-7-damages-houses-and-roads-in-malawi/6484818.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315004753/https://www.voanews.com/a/cyclone-gombe-kills-7-damages-houses-and-roads-in-malawi/6484818.html |archive-date=15 March 2022 |access-date=15 March 2022 |website=VOA |language=en}}</ref>
===Mali===
[[Mopti Region|Mopti]], yanima kamani kɔbisinu ni pihinu nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam shɛli.<ref>{{Cite web|title=Mali – Hundreds of Homes Destroyed by Floods in Mopti Region|url=https://floodlist.com/africa/mali-floods-mopti-september-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Mozambique===
[[Tropical Storm Ana (2022)|Tropical Storm Ana]] nyɛla din daa chɛ ka niriba ban kalinli yiɣisi pishi daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Mozambique]].<ref>{{cite news|title=Dozens killed in Tropical Storm Ana as southern Africa braces for more wild weather|url=https://www.theguardian.com/world/2022/jan/28/dozens-killed-in-tropical-storm-ana-as-southern-africa-braces-for-more-wild-weather|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220206023708/https://www.theguardian.com/world/2022/jan/28/dozens-killed-in-tropical-storm-ana-as-southern-africa-braces-for-more-wild-weather|archive-date=6 February 2022|access-date=28 January 2022|work=[[The Guardian]]|date=28 January 2022 |agency=Agence France-Presse }}</ref> Silimiin goli March, [[Cyclone Gombe]] nyɛla din daa chɛ ka niriba pihiyobu ni ata daa koŋ bɛ nyɛvuya ka daa nyɛ din lahi di yanima.<ref>{{cite news|agency=UN Office for the Coordination of Humanitarian Affairs|website=ReliefWeb|date=25 March 2022|accessdate=27 March 2022|title=Mozambique: Tropical Cyclone Gombe Flash Update No.6 (As of 25 March 2022)|url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/Flash%20Update%20%236_Gombe_20220325_FINAL.pdf}}</ref>
===Namibia===
Ko'kpɛɣu nyɛla din daa di niriba ayi nyɛvuya Silimiin goli December tiŋ yuli booni [[Windhoek]], [[Namibia]].<ref>{{Cite web|url=https://floodlist.com/africa/namibia-floods-windhoek-december-2022|title=Namibia – Floods in Windhoek After 3 Months' Worth of Rain in 24 Hours|date=15 December 2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Nigeria===
{{Main|2022 Nigeria floods}}
Tiŋgbani maa yaɣa pihita ni ata yaɣa pihita ni ayobu puuni nyɛla ko'kpɛɣu maa ni daa dam shɛŋa.<ref name="NIGERIA">{{Cite news|title=Flood kills 372 Nigerians in eight months, 508,000 persons affected – NEMA DG says|url=https://guardian.ng/news/flood-kills-372-nigerians-in-eight-months-508000-persons-affected-nema-dg-says/|location=Lagos, Nigeria|author=Matthew Ogune Abuja|date=5 September 2022|newspaper=[[The Guardian (Nigeria)|The Guardian]]}}</ref> Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di niriba kamani kɔbisiyobu ni pishi ni ayi nyɛvuya.<ref>{{Cite news|title=Buhari Blames Climate Change As Flood Kills 612, Affects 3.2m Nigerians|url=https://dailytrust.com/buhari-blames-climate-change-as-flood-kills-612-affects-3-2m-nigerians|date=26 October 2022 |newspaper=[[Daily Trust]]}}</ref><ref name="NIGERIA_1">{{Cite web|title=Nigeria – 300 Dead, 100,000 Displaced as Government Warns of Worsening Floods|url=https://floodlist.com/africa/nigeria-floods-september-2022|author=Richard Davies}}</ref> Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa lahi tahi tiri ka nyari duro na ka di daa ku niriba pihiyobu ni anahi.<ref name="NIGERIA_1" />
===Niger===
Niriba ban kalinli yiɣisi kamani kɔbigi ni pihiyobu ni anii nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Niger]] pirinla ko'kpɛɣu din daa niŋ silimiin goli August.<ref>{{Cite web|title=Niger – 168 Dead, 227,000 Affected as Flooding Continues|url=https://floodlist.com/africa/niger-floods-september-2022|author=Richard Davies}}</ref> Di nyɛla din daa dam salo ban kalinli yiɣisi kamani 227,000.<ref name="NIGER">{{Cite web|title=Worsening Niger floods kill 75|url=https://english.alarabiya.net/amp/News/world/2022/08/30/75-dead-in-worsening-Niger-floods-|work=[[Al Arabiya]]|date=30 August 2022}}</ref>
=== Rwanda === <!-- linked from redirect [[2022 Rwanda floods]] -->
Tum silimiin goli January dahin yini dali, saa minin pohim nyɛla din daa piligi Rwanda. Bin din gbaai Silimiin goli January biɛɣ'pishi ni ayopɔin dali, niriba pinaanu nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba pinaayopɔin nyɛ ban daa nyɛ daŋsi.<ref>{{cite web |title=Rwanda - Severe weather (Rwanda Meteorology Agency, media) |url=https://erccportal.jrc.ec.europa.eu/ECHO-Products/Echo-Flash#/daily-flash-archive/4406 |publisher=[[Directorate-General for European Civil Protection and Humanitarian Aid Operations]] |access-date=28 January 2022}}</ref>
===Senegal===
Niriba ata nyɛla ban daa kpi [[Dakar]] pirinla ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu.<ref name="SENEGAL">{{Cite web|title=Senegal – Floods in Dakar Leave 3 Dead|url=https://floodlist.com/africa/senegal-gambia-floods-september-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Sierra Leone===
Niriba anii nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Freetown]], tiŋzuɣu zaŋ n-ti [[Sierra Leone]] pirinla ko'kpɛɣu din daa niŋ maa zuɣu.<ref>{{Cite web|title=Sierra Leone landslide, floods kill eight|url=https://www.africanews.com/2022/08/30/sierra-leone-landslide-floods-kill-eight/|date=30 August 2022}}</ref>
===South Africa===
{{Main|2022 KwaZulu-Natal floods|2022 Eastern Cape floods}}
[[File:South Africa floods.png|225px|thumb|left|Estimated rainfall in southern Africa between 7 – 13 April 2022.]]
Ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Eastern Cape]] Silimiin goli January ka niriba pinaanahi nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya n-ti piringa ŋun daa niŋdi kpaŋmaŋ ni fa shɛba bahi.<ref>{{cite web|url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2022-01-12-eastern-cape-officials-still-counting-losses-after-floods-kill-14-and-displace-hundreds/|title= Eastern Cape officials still counting losses after floods kill 14 and displace hundreds|date=12 January 2022|accessdate=19 January 2022|publisher=The Daily Maverick}}</ref>
Silimiin goli April, ko'kpɛɣu nyɛla din daa di niriba ban kalinli yiɣisi kɔbisinahi ni pihita ni ayobu nyɛvuya ka bɛ pirigili nyɛ ban daa yina [[KwaZulu-Natal]].<ref>{{Cite news|publisher=Reuters|date=21 April 2022|accessdate=24 April 2022|title=Death toll from South African floods revised down to 435|url=https://www.reuters.com/world/africa/death-toll-south-african-floods-revised-down-435-2022-04-21/}}</ref> Lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di tiŋgbani maa liɣiri kamani $1.6 billion [[United States Dollar|USD]].<ref>{{Cite web |last=Mboto |first=Sibusiso |title=Costs related to KZN floods stands at R17 billion |url=https://www.iol.co.za/mercury/news/costs-related-to-kzn-floods-stands-at-r17-billion-ca130329-5caa-40c6-8f29-346cd0f51397 |access-date=6 May 2022 |website=www.iol.co.za |language=en}}</ref> Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di yanima kamani 6,000.<ref>{{cite news|publisher=CNA|date=13 April 2022|accessdate=13 April 2022|title=Nearly 60 dead in South Africa floods|url=https://www.channelnewsasia.com/world/nearly-60-dead-south-africa-floods-2622766|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412232055/https://www.channelnewsasia.com/world/nearly-60-dead-south-africa-floods-2622766|url-status=live}}</ref>
Silimiin goli December dabaa ata dali, ko'kpɛɣu nyɛla din daa di asori duu [[Johannesburg]]. Niriba awɔi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba anii nyɛ bɛ ni daa n bo shɛba je.<ref>{{Cite web|title=South Africa – 9 Dead, 8 Missing After Flash Floods in Johannesburg|url=https://floodlist.com/africa/south-africa-johannesburg-december-2022|author=Richard Davies}}</ref>
=== Sudan ===
{{Main|2022 Sudan floods}}
Ko'kpɛɣu tum Silimiin goli August nyɛla din daa di niriba kɔbigi ni pihita ni anahi nyɛvuya.<ref>{{Cite web|title=Sudan floods kill 134 people, destroy 16 900 homes|url=https://www.africanews.com/2022/09/15/sudan-floods-kill-134-people-destroy-16-900-homes/|work=[[Africanews]]|date=15 September 2022 }}</ref> Yanima kamani 47,000 nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa saɣim shɛŋa.<ref>{{Cite web |last=Hako |first=Nasi |date=2022-08-30 |title=Climate crisis worsens Sudan floods as death toll rises |url=https://www.esi-africa.com/regional-news/north-africa/climate-crisis-exacerbates-sudan-floods-as-death-toll-rises/ |access-date=2022-08-31 |website=ESI-Africa.com |language=en-ZA}}</ref>
===Tanzania===
Ko'kpɛɣu din daa niŋ Tanzania nyɛla din daa di niriba anu nyɛvuya Silimiin goli May.<ref>{{Cite web|title=Tanzania – Floods in South Leave 5 Dead, Thousands Displaced|url=https://floodlist.com/africa/tanzania-floods-mbeya-songwe-april-2022|work=Richard Davies}}</ref>
===The Gambia===
Ko'kpɛɣu din daa niŋ Gambia nyɛla din daa di niriba pin'yini nyɛvuya.<ref name="SENEGAL" />
===Uganda=== <!-- linked from redirect [[2022 Uganda floods]] -->
{{Main|2022 Kasese District landslides}}
Ko'kpɛɣu din daa niŋ Silimiin goli January nyɛla din daa di niriba awɔi nyɛvuya [[Kisoro District]].<ref>{{Cite web|title=Uganda – at Least 9 Killed in Western Region Flash Floods|url=https://floodlist.com/africa/uganda-floods-kisoro-january-2022|author=Richard Davies}}</ref> Silimiin goli August, ko'kpɛɣu din daa niŋ [[Eastern Region, Uganda|Eastern Region]] nyɛla din daa di niriba pihita nyɛvuya.<ref>{{Cite web|title=Floods in Eastern Uganda kill at least 30 people and leave 400,000 without access to clean water|url=https://reliefweb.int/report/uganda/floods-eastern-uganda-kill-least-30-people-and-leave-400000-without-access-clean-water|work=[[ReliefWeb]]|date=4 August 2022}}</ref>
==Kundivihira ==
{{Reflist}}
{{Portal bar|2020s|Africa}}
{{authority control}}
[[Category:2022 floods in Africa| ]]
[[Category:Landslides in 2022]]
85rgimi2mo3dbo09joax8dvc0bknksp
138396
138395
2026-05-31T15:08:39Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
138396
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|Historical Event}}
{{Databox}}
{{Infobox flood
| name = 2022 Africa floods
| image = 2022 Africa floods map 1.jpg
| image_size =
| alt =
| caption = A map of Africa. Affected countries are marked in red
| duration = January - December 2022
| date =
| damages =
| cause = Heavy rains, [[Tropical cyclone]]s
| fatalities = 2,177
| affected = [[Angola]], [[Benin]], [[Cameroon]], [[Central African Republic]], [[Chad]], [[Democratic Republic of the Congo]], [[Ethiopia]], [[Gabon]], [[The Gambia]], [[Ghana]], [[Ivory Coast]], [[Kenya]], [[Madagascar]], [[Malawi]], [[Mali]], [[Mozambique]], [[Niger]], [[Nigeria]], [[Rwanda]], [[Senegal]], [[Sierra Leone]], [[South Africa]], [[Sudan]], [[Tanzania]], [[Uganda]]
}}
Yuuni 2022, ko'kpɛɣu nyɛla din daa dam gbaŋsabila tiŋgbana pam ka nyɛ din daa di niriba ban kalinli gari 2,100 nyɛvuya. Di daa dam tiŋgbani shɛli pam lala yuuni ŋɔ nyɛ [[Nigeria]] ka niriba ban kalinli daa gari kɔbisiyobu ni pia nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya.
==Impact==
===Angola===
Silimiin goli December, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Angola]]<nowiki/>ka daa di niriba ayi nyɛvuya, n saɣim yanima anu ka daa dam niriba kɔbishii ni pihinahi ayi ka.<ref>{{Cite web|title=Angola – Floods Leave 2 Dead, Hundreds of Homes Damaged|url=https://floodlist.com/africa/angola-floods-november-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Benin===
[[Benin]] yaɣa pishi ni ayopɔin nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni dam shɛli ka niriba ban kalinli daa yiɣisi pihinahi ni yini daa kpi ka saɣim yanima kɔbisiyobu ni pisopɔin.<ref>{{Cite web |author=Davies |first=Richard |title=Benin – Over 40 Dead, 1,300 Households Displaced After Weeks of Flooding |url=https://floodlist.com/africa/benin-floods-september-october-2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208062455/https://floodlist.com/africa/benin-floods-september-october-2022 |archive-date=8 Dec 2022 |website=floodlist}}</ref>
===Cameroon===
Bin din gbaai Silimiin goli September biɛɣ'pishi dali, salo ban kalinli yiɣisi 37,439 nyɛla ninvuɣ shɛba ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam Cameroon. Niriba ayi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba pihiwɔi ni anu nyɛ ban daa nya daŋsi. Yanima din kalinli yiɣisi 9,413 nyɛla din daa saɣim ka daa lahi saɣim shikuruti pihiwɔi ayi ka. Puzuri din yikanima yiɣisi kamani 2,394 gba nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam shɛli ka niɣi ban kalinli yiɣisi 3,019 nyɛ ban daa barigi.<ref>{{Cite web|title=Cameroon – Floods Affect Almost 40,000 in Far North Region|url=https://floodlist.com/africa/cameroon-floods-far-north-september-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Central African Republic===
[[Central African Republic]] tiŋgbani, ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa dam salo ban kalinli yiɣisi kamani 85,300, di daa di la niriba pin'yini nyɛvuya, saɣim yanima din gari 2,600 ka daa lahi saɣim puzuri kamani 18,500 yikanima.<ref>{{Cite web|title=Central African Republic – Floods in 12 Prefectures Leave Thousands Displaced, 11 Dead|url=https://floodlist.com/africa/central-african-republic-floods-june-october-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Chad===
{{Main|2022 Chad floods}}
Silimiin goli August, ko'kpɛɣu nyɛla din daa dam niriba ban kalinli yiɣisi kamani 17,000 [[Chad]] tiŋgbani ni ka daa saɣim yanima kamani 1,312. Niriba pishi ni ayi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka kɔbishii ni pihita yini ka nyɛ ban daa nya daŋsi.<ref>{{Cite web|title=Chad – Weeks of Rain and Floods Leave 22 Dead, Hundreds of Homes Destroyed|url=https://floodlist.com/africa/chad-floods-august-2022|author=Richard Davies}}</ref>
=== Democratic Republic of the Congo ===
{{Main|2022 Bukavu floods|2022 Kinshasa floods}}
Bin din gbaai Silimiin goli February naabu ni zaŋ hali ni silimiin goli March, niriba pinaayobu n-ti pahi bihi anahi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Bukavu]] pirinla ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu.<ref>{{Cite web |date=2000-05-31 |title=Ten killed in Bukavu floods |url=https://www.thenewhumanitarian.org/news/2000/05/31 |access-date=2022-04-12 |website=The New Humanitarian |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=22 February 2022 |title=Four children among six dead in DR Congo deluge |url=https://www.sharjah24.ae/en/Articles/2022/02/22/Four-children-among-six-dead-in-DR-Congo-deluge |website=sharjah24}}</ref> Ko'kpɛɣu din daa niŋ Silimiin goli April nyɛla din daa di niriba pishi nyɛvuya,<ref>{{Cite web|title=DR Congo and Rwanda – 20 Killed in Floods and Landslides|url=https://floodlist.com/africa/drcongo-rwanda-floods-landslides-april-2022|author=Richard Davies}}</ref> ka niriba pishi ni yini gba nyɛ ban daa kpi Silimiin goli May.<ref>{{Cite web|title=Democratic Republic of the Congo – More Deadly Floods and Landslides in Eastern Provinces|url=https://floodlist.com/africa/democratic-republic-congo-april-may-2022-floods-landslides|author=Richard Davies}}</ref>
Bin din gbaai Silimiin goli December biɛɣ'pinaayi dali zaŋ hali ni o biɛɣ'pinaanahi dali yuuni 2022, sa'kara mibu nyɛla din daa saɣim tuma duri, soya n-ti pahi yanima [[Kinshasa]], [[Democratic Republic of the Congo]]'s tiŋzuɣu.<ref name="BBC">{{Cite web |date=14 December 2022 |title=DR Congo floods leave more than 120 dead in Kinshasa |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-63967016 |work=[[BBC News]]}}</ref> Lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di niriba ban kalinli daa yiɣisi kɔbigi ni pisopɔin yini ka.<ref>{{Cite web|title=At least 169 dead after devastating floods in DR Congo's Kinshasa|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/12/17/at-least-169-dead-after-devastating-floods-in-dr-congos-kinshasa|date=17 December 2022|author=Dorian Geiger|work=[[Al Jazeera Media Network|Al Jazeera]]}}</ref>
Silimiin goli December biɛɣ'pihita ni yini dali, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[South Kivu]] ka daa di niriba anii nyɛvuy.<ref>{{Cite web|title=Eastern DRC: Landslide leaves 8 people dead|url=https://www.trtworld.com/africa/eastern-drc-landslide-leaves-8-people-dead-64047/amp|work=[[TRT World]]|date=31 December 2022|access-date=1 January 2023}}</ref>
===Ethiopia===
Salo kamani 60,000 nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam shɛba tiŋgbani ŋɔ ni ka nyɛ din lahi dam tuma duri shɛŋa.<ref>{{Cite web|title=Ethiopia - Situation Report, 19 Sep 2022|url=https://reliefweb.int/report/ethiopia/ethiopia-situation-report-19-sep-2022|work=[[ReliefWeb]]|date=19 September 2022 }}</ref>
===Gabon===
Ko'kpɛɣu nyɛla din daa di niriba ayopɔin nyɛvuya [[Libreville]], [[Gabon]].<ref>{{Cite web|title=Gabon – 7 Killed in Libreville Landslide After Heavy Rainfall|url=https://floodlist.com/africa/gabon-libreville-landslide-october-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Ghana===
Din daa niŋ ka saa zani dabaa ayi mi pani taba zuɣu daa che ka ninvuɣ shɛba daa koŋ bɛ yanima Ghana yaɣ;shɛŋa.<ref>{{Cite web|title=Floods wreak havoc; Kyebi court, police station, homes submerged|url=https://mobile.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Floods-wreak-havoc-Kyebi-court-police-station-homes-submerged-1634516|date=2 October 2022}}</ref>
===Ivory Coast===
Silimiin goli June yuuni 2022, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Ivory Coast]] ka di kpee na ʒin niŋ tiŋgbani maa taarihi puuni. Niriba pinaanu nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba kɔbigi ni pinaanah nyɛ ban daa nya daŋsi [[Abidjan]]. Yanima kamani 1,900 nyɛla din daa saɣim ka daa dam salo ban kalinli yiɣisi kamani 11,900.<ref>{{Cite web|title=Cote d'Ivoire: Floods - Jun 2022|url=https://reliefweb.int/disaster/fl-2022-000249-civ|author=Richard Davies|date=3 October 2023 }}</ref>
===Kenya===
Ko'kpɛɣu din daa niŋ tiŋgbani ŋɔ ni daa chɛ ka niriba pam koŋ bɛ yanima din daa niŋ ka sa'karili mi Western Kenya.<ref>{{Cite news|title=Kenya: Flash Floods Displace Kisumu Families Following Heavy Rains|newspaper=Capital Fm |url=https://allafrica.com/stories/202209090029.html|date=8 September 2022 |last1=Joe |first1=Ojwang }}</ref>
=== Madagascar ===
{{Main|2022 Antananarivo floods}}
Silimiin goli January biɛɣ'pishi ayi ka dali, Ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ Madagascar's tiŋzuɣu [[Antananarivo]] ka daa di niriba pia nyɛvuya.<ref>{{cite web|date=18 January 2022|title=10 killed by floods in Madagascar|url=https://www.africanews.com/2022/01/18/10-killed-by-floods-in-madagascar/|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220124230142/https://www.africanews.com/2022/01/18/10-killed-by-floods-in-madagascar/|archive-date=24 January 2022|access-date=18 January 2022|publisher=[[Africanews]]}}</ref>
Bin din gbaai Silimiin goli January naabu ni zaŋ chaŋ Silimiin goli February biɛɣ'pishi dali, [[Cyclone Batsirai]] mini [[Tropical Storm Ana (2022)|Tropical Storm Ana]] nyɛla din daa saɣim yanima ka niriba ban kalinli din daa yiɣisi kɔbigi ni pihinii yini ka nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Madagascar]].<ref>{{cite web|title=Southern Africa: Cyclone Season Flash Update No. 2 (4 February 2022)|url=https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-2-4-february-2022|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220206015034/https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-2-4-february-2022|archive-date=6 February 2022|access-date=6 February 2022|website=[[ReliefWeb]]|date=4 February 2022 |publisher=[[United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs]]}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-02-15|title=Southern Africa: Cyclone Season Flash Update No. 6 (Tropical Cyclone Batsirai) (13 February 2022) - Madagascar|url=https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-6-tropical-cyclone-batsirai-13|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220215102344/https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-6-tropical-cyclone-batsirai-13|archive-date=2022-02-15|access-date=2022-02-15|website=ReliefWeb|language=en}}</ref> [[Cyclone Gombe]] nyɛla din daa ti lahi chɛ ka niriba ayi koŋ bɛ nyɛvuya.<ref>{{Cite web |date=12 March 2022 |title=Deux décès et 935 sinistrés à Madagascar : Mozambique : le cyclone Gombe fait au moins huit morts |trans-title=Two deaths and 935 victims in Madagascar: Mozambique: Cyclone Gombe kills at least eight |url=https://www.ipreunion.com/actualites-reunion/reportage/2022/03/12/-un-enfant-decede-dans-l-effondrement-d-une-maison-mozambique-le-cyclone-gombe-fait-au-moins-huit-morts,148939.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312232411/https://www.ipreunion.com/actualites-reunion/reportage/2022/03/12/-un-enfant-decede-dans-l-effondrement-d-une-maison-mozambique-le-cyclone-gombe-fait-au-moins-huit-morts,148939.html |archive-date=12 March 2022 |access-date=13 March 2022 |website=Imaz Press Réunion : l'actualité de la Réunion en photos |language=fr}}</ref>
===Malawi===
Silimiin goli January, yanima ayobu nyɛla din daa di kom ka yanima kɔbigi ni pishi ni ayobu gba nyɛ ko'kpɛɣu ni daa dam shɛŋa Malawi.<ref>{{Cite web|url=https://floodlist.com/africa/malawi-floods-blantyre-janaury-2022|title=Malawi – Houses Destroyed After Flash Floods in Blantyre|author=Richard Davies}}</ref>
[[Tropical Storm Ana (2022)|Tropical Storm Ana]] nyɛla din daa chɛ ka niriba ban kalinli daa yiɣisi pihita ni ayopɔin daa kpi tiŋgbani ŋɔ ni ,<ref>{{Cite web|title=Malawi, Africa {{!}} Tropical Storm Ana 2022 - Emergency Appeal n° MDRMW015 - Malawi|url=https://reliefweb.int/report/malawi/malawi-africa-tropical-storm-ana-2022-emergency-appeal-n-mdrmw015|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220206021146/https://reliefweb.int/report/malawi/malawi-africa-tropical-storm-ana-2022-emergency-appeal-n-mdrmw015|archive-date=2022-02-06|access-date=2022-02-05|website=ReliefWeb|date=3 February 2022 |language=en}}</ref> ka [[Cyclone Gombe]] gba din daa niŋ Silimiin goli March daa chɛ ka niriba ayopɔin daa koŋ bɛ nyɛvuya.<ref>{{Cite web |last=Masina |first=Lameck |date=14 March 2022 |title=Cyclone Gombe Kills 7, Damages Houses and Roads in Malawi |url=https://www.voanews.com/a/cyclone-gombe-kills-7-damages-houses-and-roads-in-malawi/6484818.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315004753/https://www.voanews.com/a/cyclone-gombe-kills-7-damages-houses-and-roads-in-malawi/6484818.html |archive-date=15 March 2022 |access-date=15 March 2022 |website=VOA |language=en}}</ref>
===Mali===
[[Mopti Region|Mopti]], yanima kamani kɔbisinu ni pihinu nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam shɛli.<ref>{{Cite web|title=Mali – Hundreds of Homes Destroyed by Floods in Mopti Region|url=https://floodlist.com/africa/mali-floods-mopti-september-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Mozambique===
[[Tropical Storm Ana (2022)|Tropical Storm Ana]] nyɛla din daa chɛ ka niriba ban kalinli yiɣisi pishi daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Mozambique]].<ref>{{cite news|title=Dozens killed in Tropical Storm Ana as southern Africa braces for more wild weather|url=https://www.theguardian.com/world/2022/jan/28/dozens-killed-in-tropical-storm-ana-as-southern-africa-braces-for-more-wild-weather|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220206023708/https://www.theguardian.com/world/2022/jan/28/dozens-killed-in-tropical-storm-ana-as-southern-africa-braces-for-more-wild-weather|archive-date=6 February 2022|access-date=28 January 2022|work=[[The Guardian]]|date=28 January 2022 |agency=Agence France-Presse }}</ref> Silimiin goli March, [[Cyclone Gombe]] nyɛla din daa chɛ ka niriba pihiyobu ni ata daa koŋ bɛ nyɛvuya ka daa nyɛ din lahi di yanima.<ref>{{cite news|agency=UN Office for the Coordination of Humanitarian Affairs|website=ReliefWeb|date=25 March 2022|accessdate=27 March 2022|title=Mozambique: Tropical Cyclone Gombe Flash Update No.6 (As of 25 March 2022)|url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/Flash%20Update%20%236_Gombe_20220325_FINAL.pdf}}</ref>
===Namibia===
Ko'kpɛɣu nyɛla din daa di niriba ayi nyɛvuya Silimiin goli December tiŋ yuli booni [[Windhoek]], [[Namibia]].<ref>{{Cite web|url=https://floodlist.com/africa/namibia-floods-windhoek-december-2022|title=Namibia – Floods in Windhoek After 3 Months' Worth of Rain in 24 Hours|date=15 December 2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Nigeria===
{{Main|2022 Nigeria floods}}
Tiŋgbani maa yaɣa pihita ni ata yaɣa pihita ni ayobu puuni nyɛla ko'kpɛɣu maa ni daa dam shɛŋa.<ref name="NIGERIA">{{Cite news|title=Flood kills 372 Nigerians in eight months, 508,000 persons affected – NEMA DG says|url=https://guardian.ng/news/flood-kills-372-nigerians-in-eight-months-508000-persons-affected-nema-dg-says/|location=Lagos, Nigeria|author=Matthew Ogune Abuja|date=5 September 2022|newspaper=[[The Guardian (Nigeria)|The Guardian]]}}</ref> Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di niriba kamani kɔbisiyobu ni pishi ni ayi nyɛvuya.<ref>{{Cite news|title=Buhari Blames Climate Change As Flood Kills 612, Affects 3.2m Nigerians|url=https://dailytrust.com/buhari-blames-climate-change-as-flood-kills-612-affects-3-2m-nigerians|date=26 October 2022 |newspaper=[[Daily Trust]]}}</ref><ref name="NIGERIA_1">{{Cite web|title=Nigeria – 300 Dead, 100,000 Displaced as Government Warns of Worsening Floods|url=https://floodlist.com/africa/nigeria-floods-september-2022|author=Richard Davies}}</ref> Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa lahi tahi tiri ka nyari duro na ka di daa ku niriba pihiyobu ni anahi.<ref name="NIGERIA_1" />
===Niger===
Niriba ban kalinli yiɣisi kamani kɔbigi ni pihiyobu ni anii nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Niger]] pirinla ko'kpɛɣu din daa niŋ silimiin goli August.<ref>{{Cite web|title=Niger – 168 Dead, 227,000 Affected as Flooding Continues|url=https://floodlist.com/africa/niger-floods-september-2022|author=Richard Davies}}</ref> Di nyɛla din daa dam salo ban kalinli yiɣisi kamani 227,000.<ref name="NIGER">{{Cite web|title=Worsening Niger floods kill 75|url=https://english.alarabiya.net/amp/News/world/2022/08/30/75-dead-in-worsening-Niger-floods-|work=[[Al Arabiya]]|date=30 August 2022}}</ref>
=== Rwanda === <!-- linked from redirect [[2022 Rwanda floods]] -->
Tum silimiin goli January dahin yini dali, saa minin pohim nyɛla din daa piligi Rwanda. Bin din gbaai Silimiin goli January biɛɣ'pishi ni ayopɔin dali, niriba pinaanu nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba pinaayopɔin nyɛ ban daa nyɛ daŋsi.<ref>{{cite web |title=Rwanda - Severe weather (Rwanda Meteorology Agency, media) |url=https://erccportal.jrc.ec.europa.eu/ECHO-Products/Echo-Flash#/daily-flash-archive/4406 |publisher=[[Directorate-General for European Civil Protection and Humanitarian Aid Operations]] |access-date=28 January 2022}}</ref>
===Senegal===
Niriba ata nyɛla ban daa kpi [[Dakar]] pirinla ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu.<ref name="SENEGAL">{{Cite web|title=Senegal – Floods in Dakar Leave 3 Dead|url=https://floodlist.com/africa/senegal-gambia-floods-september-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Sierra Leone===
Niriba anii nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Freetown]], tiŋzuɣu zaŋ n-ti [[Sierra Leone]] pirinla ko'kpɛɣu din daa niŋ maa zuɣu.<ref>{{Cite web|title=Sierra Leone landslide, floods kill eight|url=https://www.africanews.com/2022/08/30/sierra-leone-landslide-floods-kill-eight/|date=30 August 2022}}</ref>
===South Africa===
{{Main|2022 KwaZulu-Natal floods|2022 Eastern Cape floods}}
[[File:South Africa floods.png|225px|thumb|left|Estimated rainfall in southern Africa between 7 – 13 April 2022.]]
Ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Eastern Cape]] Silimiin goli January ka niriba pinaanahi nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya n-ti piringa ŋun daa niŋdi kpaŋmaŋ ni fa shɛba bahi.<ref>{{cite web|url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2022-01-12-eastern-cape-officials-still-counting-losses-after-floods-kill-14-and-displace-hundreds/|title= Eastern Cape officials still counting losses after floods kill 14 and displace hundreds|date=12 January 2022|accessdate=19 January 2022|publisher=The Daily Maverick}}</ref>
Silimiin goli April, ko'kpɛɣu nyɛla din daa di niriba ban kalinli yiɣisi kɔbisinahi ni pihita ni ayobu nyɛvuya ka bɛ pirigili nyɛ ban daa yina [[KwaZulu-Natal]].<ref>{{Cite news|publisher=Reuters|date=21 April 2022|accessdate=24 April 2022|title=Death toll from South African floods revised down to 435|url=https://www.reuters.com/world/africa/death-toll-south-african-floods-revised-down-435-2022-04-21/}}</ref> Lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di tiŋgbani maa liɣiri kamani $1.6 billion [[United States Dollar|USD]].<ref>{{Cite web |last=Mboto |first=Sibusiso |title=Costs related to KZN floods stands at R17 billion |url=https://www.iol.co.za/mercury/news/costs-related-to-kzn-floods-stands-at-r17-billion-ca130329-5caa-40c6-8f29-346cd0f51397 |access-date=6 May 2022 |website=www.iol.co.za |language=en}}</ref> Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di yanima kamani 6,000.<ref>{{cite news|publisher=CNA|date=13 April 2022|accessdate=13 April 2022|title=Nearly 60 dead in South Africa floods|url=https://www.channelnewsasia.com/world/nearly-60-dead-south-africa-floods-2622766|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412232055/https://www.channelnewsasia.com/world/nearly-60-dead-south-africa-floods-2622766|url-status=live}}</ref>
Silimiin goli December dabaa ata dali, ko'kpɛɣu nyɛla din daa di asori duu [[Johannesburg]]. Niriba awɔi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba anii nyɛ bɛ ni daa n bo shɛba je.<ref>{{Cite web|title=South Africa – 9 Dead, 8 Missing After Flash Floods in Johannesburg|url=https://floodlist.com/africa/south-africa-johannesburg-december-2022|author=Richard Davies}}</ref>
=== Sudan ===
{{Main|2022 Sudan floods}}
Ko'kpɛɣu tum Silimiin goli August nyɛla din daa di niriba kɔbigi ni pihita ni anahi nyɛvuya.<ref>{{Cite web|title=Sudan floods kill 134 people, destroy 16 900 homes|url=https://www.africanews.com/2022/09/15/sudan-floods-kill-134-people-destroy-16-900-homes/|work=[[Africanews]]|date=15 September 2022 }}</ref> Yanima kamani 47,000 nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa saɣim shɛŋa.<ref>{{Cite web |last=Hako |first=Nasi |date=2022-08-30 |title=Climate crisis worsens Sudan floods as death toll rises |url=https://www.esi-africa.com/regional-news/north-africa/climate-crisis-exacerbates-sudan-floods-as-death-toll-rises/ |access-date=2022-08-31 |website=ESI-Africa.com |language=en-ZA}}</ref>
===Tanzania===
Ko'kpɛɣu din daa niŋ Tanzania nyɛla din daa di niriba anu nyɛvuya Silimiin goli May.<ref>{{Cite web|title=Tanzania – Floods in South Leave 5 Dead, Thousands Displaced|url=https://floodlist.com/africa/tanzania-floods-mbeya-songwe-april-2022|work=Richard Davies}}</ref>
===The Gambia===
Ko'kpɛɣu din daa niŋ Gambia nyɛla din daa di niriba pin'yini nyɛvuya.<ref name="SENEGAL" />
===Uganda=== <!-- linked from redirect [[2022 Uganda floods]] -->
{{Main|2022 Kasese District landslides}}
Ko'kpɛɣu din daa niŋ Silimiin goli January nyɛla din daa di niriba awɔi nyɛvuya [[Kisoro District]].<ref>{{Cite web|title=Uganda – at Least 9 Killed in Western Region Flash Floods|url=https://floodlist.com/africa/uganda-floods-kisoro-january-2022|author=Richard Davies}}</ref> Silimiin goli August, ko'kpɛɣu din daa niŋ [[Eastern Region, Uganda|Eastern Region]] nyɛla din daa di niriba pihita nyɛvuya.<ref>{{Cite web|title=Floods in Eastern Uganda kill at least 30 people and leave 400,000 without access to clean water|url=https://reliefweb.int/report/uganda/floods-eastern-uganda-kill-least-30-people-and-leave-400000-without-access-clean-water|work=[[ReliefWeb]]|date=4 August 2022}}</ref>
==Kundivihira ==
{{Reflist}}
{{authority control}}
[[Category:2022 floods in Africa| ]]
[[Category:Landslides in 2022]]
slfznrbqjyya7wil4tysqanrzat797u
138415
138396
2026-05-31T16:47:08Z
Kalakpagh
2501
/* Chad */ Updated Content
138415
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|Historical Event}}
{{Databox}}
{{Infobox flood
| name = 2022 Africa floods
| image = 2022 Africa floods map 1.jpg
| image_size =
| alt =
| caption = A map of Africa. Affected countries are marked in red
| duration = January - December 2022
| date =
| damages =
| cause = Heavy rains, [[Tropical cyclone]]s
| fatalities = 2,177
| affected = [[Angola]], [[Benin]], [[Cameroon]], [[Central African Republic]], [[Chad]], [[Democratic Republic of the Congo]], [[Ethiopia]], [[Gabon]], [[The Gambia]], [[Ghana]], [[Ivory Coast]], [[Kenya]], [[Madagascar]], [[Malawi]], [[Mali]], [[Mozambique]], [[Niger]], [[Nigeria]], [[Rwanda]], [[Senegal]], [[Sierra Leone]], [[South Africa]], [[Sudan]], [[Tanzania]], [[Uganda]]
}}
Yuuni 2022, ko'kpɛɣu nyɛla din daa dam gbaŋsabila tiŋgbana pam ka nyɛ din daa di niriba ban kalinli gari 2,100 nyɛvuya. Di daa dam tiŋgbani shɛli pam lala yuuni ŋɔ nyɛ [[Nigeria]] ka niriba ban kalinli daa gari kɔbisiyobu ni pia nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya.
==Impact==
===Angola===
Silimiin goli December, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Angola]]<nowiki/>ka daa di niriba ayi nyɛvuya, n saɣim yanima anu ka daa dam niriba kɔbishii ni pihinahi ayi ka.<ref>{{Cite web|title=Angola – Floods Leave 2 Dead, Hundreds of Homes Damaged|url=https://floodlist.com/africa/angola-floods-november-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Benin===
[[Benin]] yaɣa pishi ni ayopɔin nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni dam shɛli ka niriba ban kalinli daa yiɣisi pihinahi ni yini daa kpi ka saɣim yanima kɔbisiyobu ni pisopɔin.<ref>{{Cite web |author=Davies |first=Richard |title=Benin – Over 40 Dead, 1,300 Households Displaced After Weeks of Flooding |url=https://floodlist.com/africa/benin-floods-september-october-2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208062455/https://floodlist.com/africa/benin-floods-september-october-2022 |archive-date=8 Dec 2022 |website=floodlist}}</ref>
===Cameroon===
Bin din gbaai Silimiin goli September biɛɣ'pishi dali, salo ban kalinli yiɣisi 37,439 nyɛla ninvuɣ shɛba ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam Cameroon. Niriba ayi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba pihiwɔi ni anu nyɛ ban daa nya daŋsi. Yanima din kalinli yiɣisi 9,413 nyɛla din daa saɣim ka daa lahi saɣim shikuruti pihiwɔi ayi ka. Puzuri din yikanima yiɣisi kamani 2,394 gba nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam shɛli ka niɣi ban kalinli yiɣisi 3,019 nyɛ ban daa barigi.<ref>{{Cite web|title=Cameroon – Floods Affect Almost 40,000 in Far North Region|url=https://floodlist.com/africa/cameroon-floods-far-north-september-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Central African Republic===
[[Central African Republic]] tiŋgbani, ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa dam salo ban kalinli yiɣisi kamani 85,300, di daa di la niriba pin'yini nyɛvuya, saɣim yanima din gari 2,600 ka daa lahi saɣim puzuri kamani 18,500 yikanima.<ref>{{Cite web|title=Central African Republic – Floods in 12 Prefectures Leave Thousands Displaced, 11 Dead|url=https://floodlist.com/africa/central-african-republic-floods-june-october-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Chad===
Silimiin goli August, ko'kpɛɣu nyɛla din daa dam niriba ban kalinli yiɣisi kamani 17,000 [[Chad]] tiŋgbani ni ka daa saɣim yanima kamani 1,312. Niriba pishi ni ayi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka kɔbishii ni pihita yini ka nyɛ ban daa nya daŋsi.<ref>{{Cite web|title=Chad – Weeks of Rain and Floods Leave 22 Dead, Hundreds of Homes Destroyed|url=https://floodlist.com/africa/chad-floods-august-2022|author=Richard Davies}}</ref>
=== Democratic Republic of the Congo ===
{{Main|2022 Bukavu floods|2022 Kinshasa floods}}
Bin din gbaai Silimiin goli February naabu ni zaŋ hali ni silimiin goli March, niriba pinaayobu n-ti pahi bihi anahi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Bukavu]] pirinla ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu.<ref>{{Cite web |date=2000-05-31 |title=Ten killed in Bukavu floods |url=https://www.thenewhumanitarian.org/news/2000/05/31 |access-date=2022-04-12 |website=The New Humanitarian |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=22 February 2022 |title=Four children among six dead in DR Congo deluge |url=https://www.sharjah24.ae/en/Articles/2022/02/22/Four-children-among-six-dead-in-DR-Congo-deluge |website=sharjah24}}</ref> Ko'kpɛɣu din daa niŋ Silimiin goli April nyɛla din daa di niriba pishi nyɛvuya,<ref>{{Cite web|title=DR Congo and Rwanda – 20 Killed in Floods and Landslides|url=https://floodlist.com/africa/drcongo-rwanda-floods-landslides-april-2022|author=Richard Davies}}</ref> ka niriba pishi ni yini gba nyɛ ban daa kpi Silimiin goli May.<ref>{{Cite web|title=Democratic Republic of the Congo – More Deadly Floods and Landslides in Eastern Provinces|url=https://floodlist.com/africa/democratic-republic-congo-april-may-2022-floods-landslides|author=Richard Davies}}</ref>
Bin din gbaai Silimiin goli December biɛɣ'pinaayi dali zaŋ hali ni o biɛɣ'pinaanahi dali yuuni 2022, sa'kara mibu nyɛla din daa saɣim tuma duri, soya n-ti pahi yanima [[Kinshasa]], [[Democratic Republic of the Congo]]'s tiŋzuɣu.<ref name="BBC">{{Cite web |date=14 December 2022 |title=DR Congo floods leave more than 120 dead in Kinshasa |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-63967016 |work=[[BBC News]]}}</ref> Lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di niriba ban kalinli daa yiɣisi kɔbigi ni pisopɔin yini ka.<ref>{{Cite web|title=At least 169 dead after devastating floods in DR Congo's Kinshasa|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/12/17/at-least-169-dead-after-devastating-floods-in-dr-congos-kinshasa|date=17 December 2022|author=Dorian Geiger|work=[[Al Jazeera Media Network|Al Jazeera]]}}</ref>
Silimiin goli December biɛɣ'pihita ni yini dali, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[South Kivu]] ka daa di niriba anii nyɛvuy.<ref>{{Cite web|title=Eastern DRC: Landslide leaves 8 people dead|url=https://www.trtworld.com/africa/eastern-drc-landslide-leaves-8-people-dead-64047/amp|work=[[TRT World]]|date=31 December 2022|access-date=1 January 2023}}</ref>
===Ethiopia===
Salo kamani 60,000 nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam shɛba tiŋgbani ŋɔ ni ka nyɛ din lahi dam tuma duri shɛŋa.<ref>{{Cite web|title=Ethiopia - Situation Report, 19 Sep 2022|url=https://reliefweb.int/report/ethiopia/ethiopia-situation-report-19-sep-2022|work=[[ReliefWeb]]|date=19 September 2022 }}</ref>
===Gabon===
Ko'kpɛɣu nyɛla din daa di niriba ayopɔin nyɛvuya [[Libreville]], [[Gabon]].<ref>{{Cite web|title=Gabon – 7 Killed in Libreville Landslide After Heavy Rainfall|url=https://floodlist.com/africa/gabon-libreville-landslide-october-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Ghana===
Din daa niŋ ka saa zani dabaa ayi mi pani taba zuɣu daa che ka ninvuɣ shɛba daa koŋ bɛ yanima Ghana yaɣ;shɛŋa.<ref>{{Cite web|title=Floods wreak havoc; Kyebi court, police station, homes submerged|url=https://mobile.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Floods-wreak-havoc-Kyebi-court-police-station-homes-submerged-1634516|date=2 October 2022}}</ref>
===Ivory Coast===
Silimiin goli June yuuni 2022, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Ivory Coast]] ka di kpee na ʒin niŋ tiŋgbani maa taarihi puuni. Niriba pinaanu nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba kɔbigi ni pinaanah nyɛ ban daa nya daŋsi [[Abidjan]]. Yanima kamani 1,900 nyɛla din daa saɣim ka daa dam salo ban kalinli yiɣisi kamani 11,900.<ref>{{Cite web|title=Cote d'Ivoire: Floods - Jun 2022|url=https://reliefweb.int/disaster/fl-2022-000249-civ|author=Richard Davies|date=3 October 2023 }}</ref>
===Kenya===
Ko'kpɛɣu din daa niŋ tiŋgbani ŋɔ ni daa chɛ ka niriba pam koŋ bɛ yanima din daa niŋ ka sa'karili mi Western Kenya.<ref>{{Cite news|title=Kenya: Flash Floods Displace Kisumu Families Following Heavy Rains|newspaper=Capital Fm |url=https://allafrica.com/stories/202209090029.html|date=8 September 2022 |last1=Joe |first1=Ojwang }}</ref>
=== Madagascar ===
{{Main|2022 Antananarivo floods}}
Silimiin goli January biɛɣ'pishi ayi ka dali, Ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ Madagascar's tiŋzuɣu [[Antananarivo]] ka daa di niriba pia nyɛvuya.<ref>{{cite web|date=18 January 2022|title=10 killed by floods in Madagascar|url=https://www.africanews.com/2022/01/18/10-killed-by-floods-in-madagascar/|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220124230142/https://www.africanews.com/2022/01/18/10-killed-by-floods-in-madagascar/|archive-date=24 January 2022|access-date=18 January 2022|publisher=[[Africanews]]}}</ref>
Bin din gbaai Silimiin goli January naabu ni zaŋ chaŋ Silimiin goli February biɛɣ'pishi dali, [[Cyclone Batsirai]] mini [[Tropical Storm Ana (2022)|Tropical Storm Ana]] nyɛla din daa saɣim yanima ka niriba ban kalinli din daa yiɣisi kɔbigi ni pihinii yini ka nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Madagascar]].<ref>{{cite web|title=Southern Africa: Cyclone Season Flash Update No. 2 (4 February 2022)|url=https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-2-4-february-2022|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220206015034/https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-2-4-february-2022|archive-date=6 February 2022|access-date=6 February 2022|website=[[ReliefWeb]]|date=4 February 2022 |publisher=[[United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs]]}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-02-15|title=Southern Africa: Cyclone Season Flash Update No. 6 (Tropical Cyclone Batsirai) (13 February 2022) - Madagascar|url=https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-6-tropical-cyclone-batsirai-13|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220215102344/https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-6-tropical-cyclone-batsirai-13|archive-date=2022-02-15|access-date=2022-02-15|website=ReliefWeb|language=en}}</ref> [[Cyclone Gombe]] nyɛla din daa ti lahi chɛ ka niriba ayi koŋ bɛ nyɛvuya.<ref>{{Cite web |date=12 March 2022 |title=Deux décès et 935 sinistrés à Madagascar : Mozambique : le cyclone Gombe fait au moins huit morts |trans-title=Two deaths and 935 victims in Madagascar: Mozambique: Cyclone Gombe kills at least eight |url=https://www.ipreunion.com/actualites-reunion/reportage/2022/03/12/-un-enfant-decede-dans-l-effondrement-d-une-maison-mozambique-le-cyclone-gombe-fait-au-moins-huit-morts,148939.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312232411/https://www.ipreunion.com/actualites-reunion/reportage/2022/03/12/-un-enfant-decede-dans-l-effondrement-d-une-maison-mozambique-le-cyclone-gombe-fait-au-moins-huit-morts,148939.html |archive-date=12 March 2022 |access-date=13 March 2022 |website=Imaz Press Réunion : l'actualité de la Réunion en photos |language=fr}}</ref>
===Malawi===
Silimiin goli January, yanima ayobu nyɛla din daa di kom ka yanima kɔbigi ni pishi ni ayobu gba nyɛ ko'kpɛɣu ni daa dam shɛŋa Malawi.<ref>{{Cite web|url=https://floodlist.com/africa/malawi-floods-blantyre-janaury-2022|title=Malawi – Houses Destroyed After Flash Floods in Blantyre|author=Richard Davies}}</ref>
[[Tropical Storm Ana (2022)|Tropical Storm Ana]] nyɛla din daa chɛ ka niriba ban kalinli daa yiɣisi pihita ni ayopɔin daa kpi tiŋgbani ŋɔ ni ,<ref>{{Cite web|title=Malawi, Africa {{!}} Tropical Storm Ana 2022 - Emergency Appeal n° MDRMW015 - Malawi|url=https://reliefweb.int/report/malawi/malawi-africa-tropical-storm-ana-2022-emergency-appeal-n-mdrmw015|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220206021146/https://reliefweb.int/report/malawi/malawi-africa-tropical-storm-ana-2022-emergency-appeal-n-mdrmw015|archive-date=2022-02-06|access-date=2022-02-05|website=ReliefWeb|date=3 February 2022 |language=en}}</ref> ka [[Cyclone Gombe]] gba din daa niŋ Silimiin goli March daa chɛ ka niriba ayopɔin daa koŋ bɛ nyɛvuya.<ref>{{Cite web |last=Masina |first=Lameck |date=14 March 2022 |title=Cyclone Gombe Kills 7, Damages Houses and Roads in Malawi |url=https://www.voanews.com/a/cyclone-gombe-kills-7-damages-houses-and-roads-in-malawi/6484818.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315004753/https://www.voanews.com/a/cyclone-gombe-kills-7-damages-houses-and-roads-in-malawi/6484818.html |archive-date=15 March 2022 |access-date=15 March 2022 |website=VOA |language=en}}</ref>
===Mali===
[[Mopti Region|Mopti]], yanima kamani kɔbisinu ni pihinu nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam shɛli.<ref>{{Cite web|title=Mali – Hundreds of Homes Destroyed by Floods in Mopti Region|url=https://floodlist.com/africa/mali-floods-mopti-september-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Mozambique===
[[Tropical Storm Ana (2022)|Tropical Storm Ana]] nyɛla din daa chɛ ka niriba ban kalinli yiɣisi pishi daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Mozambique]].<ref>{{cite news|title=Dozens killed in Tropical Storm Ana as southern Africa braces for more wild weather|url=https://www.theguardian.com/world/2022/jan/28/dozens-killed-in-tropical-storm-ana-as-southern-africa-braces-for-more-wild-weather|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220206023708/https://www.theguardian.com/world/2022/jan/28/dozens-killed-in-tropical-storm-ana-as-southern-africa-braces-for-more-wild-weather|archive-date=6 February 2022|access-date=28 January 2022|work=[[The Guardian]]|date=28 January 2022 |agency=Agence France-Presse }}</ref> Silimiin goli March, [[Cyclone Gombe]] nyɛla din daa chɛ ka niriba pihiyobu ni ata daa koŋ bɛ nyɛvuya ka daa nyɛ din lahi di yanima.<ref>{{cite news|agency=UN Office for the Coordination of Humanitarian Affairs|website=ReliefWeb|date=25 March 2022|accessdate=27 March 2022|title=Mozambique: Tropical Cyclone Gombe Flash Update No.6 (As of 25 March 2022)|url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/Flash%20Update%20%236_Gombe_20220325_FINAL.pdf}}</ref>
===Namibia===
Ko'kpɛɣu nyɛla din daa di niriba ayi nyɛvuya Silimiin goli December tiŋ yuli booni [[Windhoek]], [[Namibia]].<ref>{{Cite web|url=https://floodlist.com/africa/namibia-floods-windhoek-december-2022|title=Namibia – Floods in Windhoek After 3 Months' Worth of Rain in 24 Hours|date=15 December 2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Nigeria===
{{Main|2022 Nigeria floods}}
Tiŋgbani maa yaɣa pihita ni ata yaɣa pihita ni ayobu puuni nyɛla ko'kpɛɣu maa ni daa dam shɛŋa.<ref name="NIGERIA">{{Cite news|title=Flood kills 372 Nigerians in eight months, 508,000 persons affected – NEMA DG says|url=https://guardian.ng/news/flood-kills-372-nigerians-in-eight-months-508000-persons-affected-nema-dg-says/|location=Lagos, Nigeria|author=Matthew Ogune Abuja|date=5 September 2022|newspaper=[[The Guardian (Nigeria)|The Guardian]]}}</ref> Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di niriba kamani kɔbisiyobu ni pishi ni ayi nyɛvuya.<ref>{{Cite news|title=Buhari Blames Climate Change As Flood Kills 612, Affects 3.2m Nigerians|url=https://dailytrust.com/buhari-blames-climate-change-as-flood-kills-612-affects-3-2m-nigerians|date=26 October 2022 |newspaper=[[Daily Trust]]}}</ref><ref name="NIGERIA_1">{{Cite web|title=Nigeria – 300 Dead, 100,000 Displaced as Government Warns of Worsening Floods|url=https://floodlist.com/africa/nigeria-floods-september-2022|author=Richard Davies}}</ref> Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa lahi tahi tiri ka nyari duro na ka di daa ku niriba pihiyobu ni anahi.<ref name="NIGERIA_1" />
===Niger===
Niriba ban kalinli yiɣisi kamani kɔbigi ni pihiyobu ni anii nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Niger]] pirinla ko'kpɛɣu din daa niŋ silimiin goli August.<ref>{{Cite web|title=Niger – 168 Dead, 227,000 Affected as Flooding Continues|url=https://floodlist.com/africa/niger-floods-september-2022|author=Richard Davies}}</ref> Di nyɛla din daa dam salo ban kalinli yiɣisi kamani 227,000.<ref name="NIGER">{{Cite web|title=Worsening Niger floods kill 75|url=https://english.alarabiya.net/amp/News/world/2022/08/30/75-dead-in-worsening-Niger-floods-|work=[[Al Arabiya]]|date=30 August 2022}}</ref>
=== Rwanda === <!-- linked from redirect [[2022 Rwanda floods]] -->
Tum silimiin goli January dahin yini dali, saa minin pohim nyɛla din daa piligi Rwanda. Bin din gbaai Silimiin goli January biɛɣ'pishi ni ayopɔin dali, niriba pinaanu nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba pinaayopɔin nyɛ ban daa nyɛ daŋsi.<ref>{{cite web |title=Rwanda - Severe weather (Rwanda Meteorology Agency, media) |url=https://erccportal.jrc.ec.europa.eu/ECHO-Products/Echo-Flash#/daily-flash-archive/4406 |publisher=[[Directorate-General for European Civil Protection and Humanitarian Aid Operations]] |access-date=28 January 2022}}</ref>
===Senegal===
Niriba ata nyɛla ban daa kpi [[Dakar]] pirinla ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu.<ref name="SENEGAL">{{Cite web|title=Senegal – Floods in Dakar Leave 3 Dead|url=https://floodlist.com/africa/senegal-gambia-floods-september-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Sierra Leone===
Niriba anii nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Freetown]], tiŋzuɣu zaŋ n-ti [[Sierra Leone]] pirinla ko'kpɛɣu din daa niŋ maa zuɣu.<ref>{{Cite web|title=Sierra Leone landslide, floods kill eight|url=https://www.africanews.com/2022/08/30/sierra-leone-landslide-floods-kill-eight/|date=30 August 2022}}</ref>
===South Africa===
{{Main|2022 KwaZulu-Natal floods|2022 Eastern Cape floods}}
[[File:South Africa floods.png|225px|thumb|left|Estimated rainfall in southern Africa between 7 – 13 April 2022.]]
Ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Eastern Cape]] Silimiin goli January ka niriba pinaanahi nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya n-ti piringa ŋun daa niŋdi kpaŋmaŋ ni fa shɛba bahi.<ref>{{cite web|url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2022-01-12-eastern-cape-officials-still-counting-losses-after-floods-kill-14-and-displace-hundreds/|title= Eastern Cape officials still counting losses after floods kill 14 and displace hundreds|date=12 January 2022|accessdate=19 January 2022|publisher=The Daily Maverick}}</ref>
Silimiin goli April, ko'kpɛɣu nyɛla din daa di niriba ban kalinli yiɣisi kɔbisinahi ni pihita ni ayobu nyɛvuya ka bɛ pirigili nyɛ ban daa yina [[KwaZulu-Natal]].<ref>{{Cite news|publisher=Reuters|date=21 April 2022|accessdate=24 April 2022|title=Death toll from South African floods revised down to 435|url=https://www.reuters.com/world/africa/death-toll-south-african-floods-revised-down-435-2022-04-21/}}</ref> Lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di tiŋgbani maa liɣiri kamani $1.6 billion [[United States Dollar|USD]].<ref>{{Cite web |last=Mboto |first=Sibusiso |title=Costs related to KZN floods stands at R17 billion |url=https://www.iol.co.za/mercury/news/costs-related-to-kzn-floods-stands-at-r17-billion-ca130329-5caa-40c6-8f29-346cd0f51397 |access-date=6 May 2022 |website=www.iol.co.za |language=en}}</ref> Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di yanima kamani 6,000.<ref>{{cite news|publisher=CNA|date=13 April 2022|accessdate=13 April 2022|title=Nearly 60 dead in South Africa floods|url=https://www.channelnewsasia.com/world/nearly-60-dead-south-africa-floods-2622766|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412232055/https://www.channelnewsasia.com/world/nearly-60-dead-south-africa-floods-2622766|url-status=live}}</ref>
Silimiin goli December dabaa ata dali, ko'kpɛɣu nyɛla din daa di asori duu [[Johannesburg]]. Niriba awɔi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba anii nyɛ bɛ ni daa n bo shɛba je.<ref>{{Cite web|title=South Africa – 9 Dead, 8 Missing After Flash Floods in Johannesburg|url=https://floodlist.com/africa/south-africa-johannesburg-december-2022|author=Richard Davies}}</ref>
=== Sudan ===
{{Main|2022 Sudan floods}}
Ko'kpɛɣu tum Silimiin goli August nyɛla din daa di niriba kɔbigi ni pihita ni anahi nyɛvuya.<ref>{{Cite web|title=Sudan floods kill 134 people, destroy 16 900 homes|url=https://www.africanews.com/2022/09/15/sudan-floods-kill-134-people-destroy-16-900-homes/|work=[[Africanews]]|date=15 September 2022 }}</ref> Yanima kamani 47,000 nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa saɣim shɛŋa.<ref>{{Cite web |last=Hako |first=Nasi |date=2022-08-30 |title=Climate crisis worsens Sudan floods as death toll rises |url=https://www.esi-africa.com/regional-news/north-africa/climate-crisis-exacerbates-sudan-floods-as-death-toll-rises/ |access-date=2022-08-31 |website=ESI-Africa.com |language=en-ZA}}</ref>
===Tanzania===
Ko'kpɛɣu din daa niŋ Tanzania nyɛla din daa di niriba anu nyɛvuya Silimiin goli May.<ref>{{Cite web|title=Tanzania – Floods in South Leave 5 Dead, Thousands Displaced|url=https://floodlist.com/africa/tanzania-floods-mbeya-songwe-april-2022|work=Richard Davies}}</ref>
===The Gambia===
Ko'kpɛɣu din daa niŋ Gambia nyɛla din daa di niriba pin'yini nyɛvuya.<ref name="SENEGAL" />
===Uganda=== <!-- linked from redirect [[2022 Uganda floods]] -->
{{Main|2022 Kasese District landslides}}
Ko'kpɛɣu din daa niŋ Silimiin goli January nyɛla din daa di niriba awɔi nyɛvuya [[Kisoro District]].<ref>{{Cite web|title=Uganda – at Least 9 Killed in Western Region Flash Floods|url=https://floodlist.com/africa/uganda-floods-kisoro-january-2022|author=Richard Davies}}</ref> Silimiin goli August, ko'kpɛɣu din daa niŋ [[Eastern Region, Uganda|Eastern Region]] nyɛla din daa di niriba pihita nyɛvuya.<ref>{{Cite web|title=Floods in Eastern Uganda kill at least 30 people and leave 400,000 without access to clean water|url=https://reliefweb.int/report/uganda/floods-eastern-uganda-kill-least-30-people-and-leave-400000-without-access-clean-water|work=[[ReliefWeb]]|date=4 August 2022}}</ref>
==Kundivihira ==
{{Reflist}}
{{authority control}}
[[Category:2022 floods in Africa| ]]
[[Category:Landslides in 2022]]
iyz1w7f6uut0qf5gokyhlveauuckrak
138416
138415
2026-05-31T16:47:30Z
Kalakpagh
2501
/* Democratic Republic of the Congo */ Updated Content
138416
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|Historical Event}}
{{Databox}}
{{Infobox flood
| name = 2022 Africa floods
| image = 2022 Africa floods map 1.jpg
| image_size =
| alt =
| caption = A map of Africa. Affected countries are marked in red
| duration = January - December 2022
| date =
| damages =
| cause = Heavy rains, [[Tropical cyclone]]s
| fatalities = 2,177
| affected = [[Angola]], [[Benin]], [[Cameroon]], [[Central African Republic]], [[Chad]], [[Democratic Republic of the Congo]], [[Ethiopia]], [[Gabon]], [[The Gambia]], [[Ghana]], [[Ivory Coast]], [[Kenya]], [[Madagascar]], [[Malawi]], [[Mali]], [[Mozambique]], [[Niger]], [[Nigeria]], [[Rwanda]], [[Senegal]], [[Sierra Leone]], [[South Africa]], [[Sudan]], [[Tanzania]], [[Uganda]]
}}
Yuuni 2022, ko'kpɛɣu nyɛla din daa dam gbaŋsabila tiŋgbana pam ka nyɛ din daa di niriba ban kalinli gari 2,100 nyɛvuya. Di daa dam tiŋgbani shɛli pam lala yuuni ŋɔ nyɛ [[Nigeria]] ka niriba ban kalinli daa gari kɔbisiyobu ni pia nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya.
==Impact==
===Angola===
Silimiin goli December, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Angola]]<nowiki/>ka daa di niriba ayi nyɛvuya, n saɣim yanima anu ka daa dam niriba kɔbishii ni pihinahi ayi ka.<ref>{{Cite web|title=Angola – Floods Leave 2 Dead, Hundreds of Homes Damaged|url=https://floodlist.com/africa/angola-floods-november-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Benin===
[[Benin]] yaɣa pishi ni ayopɔin nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni dam shɛli ka niriba ban kalinli daa yiɣisi pihinahi ni yini daa kpi ka saɣim yanima kɔbisiyobu ni pisopɔin.<ref>{{Cite web |author=Davies |first=Richard |title=Benin – Over 40 Dead, 1,300 Households Displaced After Weeks of Flooding |url=https://floodlist.com/africa/benin-floods-september-october-2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208062455/https://floodlist.com/africa/benin-floods-september-october-2022 |archive-date=8 Dec 2022 |website=floodlist}}</ref>
===Cameroon===
Bin din gbaai Silimiin goli September biɛɣ'pishi dali, salo ban kalinli yiɣisi 37,439 nyɛla ninvuɣ shɛba ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam Cameroon. Niriba ayi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba pihiwɔi ni anu nyɛ ban daa nya daŋsi. Yanima din kalinli yiɣisi 9,413 nyɛla din daa saɣim ka daa lahi saɣim shikuruti pihiwɔi ayi ka. Puzuri din yikanima yiɣisi kamani 2,394 gba nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam shɛli ka niɣi ban kalinli yiɣisi 3,019 nyɛ ban daa barigi.<ref>{{Cite web|title=Cameroon – Floods Affect Almost 40,000 in Far North Region|url=https://floodlist.com/africa/cameroon-floods-far-north-september-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Central African Republic===
[[Central African Republic]] tiŋgbani, ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa dam salo ban kalinli yiɣisi kamani 85,300, di daa di la niriba pin'yini nyɛvuya, saɣim yanima din gari 2,600 ka daa lahi saɣim puzuri kamani 18,500 yikanima.<ref>{{Cite web|title=Central African Republic – Floods in 12 Prefectures Leave Thousands Displaced, 11 Dead|url=https://floodlist.com/africa/central-african-republic-floods-june-october-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Chad===
Silimiin goli August, ko'kpɛɣu nyɛla din daa dam niriba ban kalinli yiɣisi kamani 17,000 [[Chad]] tiŋgbani ni ka daa saɣim yanima kamani 1,312. Niriba pishi ni ayi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka kɔbishii ni pihita yini ka nyɛ ban daa nya daŋsi.<ref>{{Cite web|title=Chad – Weeks of Rain and Floods Leave 22 Dead, Hundreds of Homes Destroyed|url=https://floodlist.com/africa/chad-floods-august-2022|author=Richard Davies}}</ref>
=== Democratic Republic of the Congo ===
Bin din gbaai Silimiin goli February naabu ni zaŋ hali ni silimiin goli March, niriba pinaayobu n-ti pahi bihi anahi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Bukavu]] pirinla ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu.<ref>{{Cite web |date=2000-05-31 |title=Ten killed in Bukavu floods |url=https://www.thenewhumanitarian.org/news/2000/05/31 |access-date=2022-04-12 |website=The New Humanitarian |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=22 February 2022 |title=Four children among six dead in DR Congo deluge |url=https://www.sharjah24.ae/en/Articles/2022/02/22/Four-children-among-six-dead-in-DR-Congo-deluge |website=sharjah24}}</ref> Ko'kpɛɣu din daa niŋ Silimiin goli April nyɛla din daa di niriba pishi nyɛvuya,<ref>{{Cite web|title=DR Congo and Rwanda – 20 Killed in Floods and Landslides|url=https://floodlist.com/africa/drcongo-rwanda-floods-landslides-april-2022|author=Richard Davies}}</ref> ka niriba pishi ni yini gba nyɛ ban daa kpi Silimiin goli May.<ref>{{Cite web|title=Democratic Republic of the Congo – More Deadly Floods and Landslides in Eastern Provinces|url=https://floodlist.com/africa/democratic-republic-congo-april-may-2022-floods-landslides|author=Richard Davies}}</ref>
Bin din gbaai Silimiin goli December biɛɣ'pinaayi dali zaŋ hali ni o biɛɣ'pinaanahi dali yuuni 2022, sa'kara mibu nyɛla din daa saɣim tuma duri, soya n-ti pahi yanima [[Kinshasa]], [[Democratic Republic of the Congo]]'s tiŋzuɣu.<ref name="BBC">{{Cite web |date=14 December 2022 |title=DR Congo floods leave more than 120 dead in Kinshasa |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-63967016 |work=[[BBC News]]}}</ref> Lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di niriba ban kalinli daa yiɣisi kɔbigi ni pisopɔin yini ka.<ref>{{Cite web|title=At least 169 dead after devastating floods in DR Congo's Kinshasa|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/12/17/at-least-169-dead-after-devastating-floods-in-dr-congos-kinshasa|date=17 December 2022|author=Dorian Geiger|work=[[Al Jazeera Media Network|Al Jazeera]]}}</ref>
Silimiin goli December biɛɣ'pihita ni yini dali, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[South Kivu]] ka daa di niriba anii nyɛvuy.<ref>{{Cite web|title=Eastern DRC: Landslide leaves 8 people dead|url=https://www.trtworld.com/africa/eastern-drc-landslide-leaves-8-people-dead-64047/amp|work=[[TRT World]]|date=31 December 2022|access-date=1 January 2023}}</ref>
===Ethiopia===
Salo kamani 60,000 nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam shɛba tiŋgbani ŋɔ ni ka nyɛ din lahi dam tuma duri shɛŋa.<ref>{{Cite web|title=Ethiopia - Situation Report, 19 Sep 2022|url=https://reliefweb.int/report/ethiopia/ethiopia-situation-report-19-sep-2022|work=[[ReliefWeb]]|date=19 September 2022 }}</ref>
===Gabon===
Ko'kpɛɣu nyɛla din daa di niriba ayopɔin nyɛvuya [[Libreville]], [[Gabon]].<ref>{{Cite web|title=Gabon – 7 Killed in Libreville Landslide After Heavy Rainfall|url=https://floodlist.com/africa/gabon-libreville-landslide-october-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Ghana===
Din daa niŋ ka saa zani dabaa ayi mi pani taba zuɣu daa che ka ninvuɣ shɛba daa koŋ bɛ yanima Ghana yaɣ;shɛŋa.<ref>{{Cite web|title=Floods wreak havoc; Kyebi court, police station, homes submerged|url=https://mobile.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Floods-wreak-havoc-Kyebi-court-police-station-homes-submerged-1634516|date=2 October 2022}}</ref>
===Ivory Coast===
Silimiin goli June yuuni 2022, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Ivory Coast]] ka di kpee na ʒin niŋ tiŋgbani maa taarihi puuni. Niriba pinaanu nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba kɔbigi ni pinaanah nyɛ ban daa nya daŋsi [[Abidjan]]. Yanima kamani 1,900 nyɛla din daa saɣim ka daa dam salo ban kalinli yiɣisi kamani 11,900.<ref>{{Cite web|title=Cote d'Ivoire: Floods - Jun 2022|url=https://reliefweb.int/disaster/fl-2022-000249-civ|author=Richard Davies|date=3 October 2023 }}</ref>
===Kenya===
Ko'kpɛɣu din daa niŋ tiŋgbani ŋɔ ni daa chɛ ka niriba pam koŋ bɛ yanima din daa niŋ ka sa'karili mi Western Kenya.<ref>{{Cite news|title=Kenya: Flash Floods Displace Kisumu Families Following Heavy Rains|newspaper=Capital Fm |url=https://allafrica.com/stories/202209090029.html|date=8 September 2022 |last1=Joe |first1=Ojwang }}</ref>
=== Madagascar ===
{{Main|2022 Antananarivo floods}}
Silimiin goli January biɛɣ'pishi ayi ka dali, Ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ Madagascar's tiŋzuɣu [[Antananarivo]] ka daa di niriba pia nyɛvuya.<ref>{{cite web|date=18 January 2022|title=10 killed by floods in Madagascar|url=https://www.africanews.com/2022/01/18/10-killed-by-floods-in-madagascar/|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220124230142/https://www.africanews.com/2022/01/18/10-killed-by-floods-in-madagascar/|archive-date=24 January 2022|access-date=18 January 2022|publisher=[[Africanews]]}}</ref>
Bin din gbaai Silimiin goli January naabu ni zaŋ chaŋ Silimiin goli February biɛɣ'pishi dali, [[Cyclone Batsirai]] mini [[Tropical Storm Ana (2022)|Tropical Storm Ana]] nyɛla din daa saɣim yanima ka niriba ban kalinli din daa yiɣisi kɔbigi ni pihinii yini ka nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Madagascar]].<ref>{{cite web|title=Southern Africa: Cyclone Season Flash Update No. 2 (4 February 2022)|url=https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-2-4-february-2022|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220206015034/https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-2-4-february-2022|archive-date=6 February 2022|access-date=6 February 2022|website=[[ReliefWeb]]|date=4 February 2022 |publisher=[[United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs]]}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-02-15|title=Southern Africa: Cyclone Season Flash Update No. 6 (Tropical Cyclone Batsirai) (13 February 2022) - Madagascar|url=https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-6-tropical-cyclone-batsirai-13|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220215102344/https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-6-tropical-cyclone-batsirai-13|archive-date=2022-02-15|access-date=2022-02-15|website=ReliefWeb|language=en}}</ref> [[Cyclone Gombe]] nyɛla din daa ti lahi chɛ ka niriba ayi koŋ bɛ nyɛvuya.<ref>{{Cite web |date=12 March 2022 |title=Deux décès et 935 sinistrés à Madagascar : Mozambique : le cyclone Gombe fait au moins huit morts |trans-title=Two deaths and 935 victims in Madagascar: Mozambique: Cyclone Gombe kills at least eight |url=https://www.ipreunion.com/actualites-reunion/reportage/2022/03/12/-un-enfant-decede-dans-l-effondrement-d-une-maison-mozambique-le-cyclone-gombe-fait-au-moins-huit-morts,148939.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312232411/https://www.ipreunion.com/actualites-reunion/reportage/2022/03/12/-un-enfant-decede-dans-l-effondrement-d-une-maison-mozambique-le-cyclone-gombe-fait-au-moins-huit-morts,148939.html |archive-date=12 March 2022 |access-date=13 March 2022 |website=Imaz Press Réunion : l'actualité de la Réunion en photos |language=fr}}</ref>
===Malawi===
Silimiin goli January, yanima ayobu nyɛla din daa di kom ka yanima kɔbigi ni pishi ni ayobu gba nyɛ ko'kpɛɣu ni daa dam shɛŋa Malawi.<ref>{{Cite web|url=https://floodlist.com/africa/malawi-floods-blantyre-janaury-2022|title=Malawi – Houses Destroyed After Flash Floods in Blantyre|author=Richard Davies}}</ref>
[[Tropical Storm Ana (2022)|Tropical Storm Ana]] nyɛla din daa chɛ ka niriba ban kalinli daa yiɣisi pihita ni ayopɔin daa kpi tiŋgbani ŋɔ ni ,<ref>{{Cite web|title=Malawi, Africa {{!}} Tropical Storm Ana 2022 - Emergency Appeal n° MDRMW015 - Malawi|url=https://reliefweb.int/report/malawi/malawi-africa-tropical-storm-ana-2022-emergency-appeal-n-mdrmw015|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220206021146/https://reliefweb.int/report/malawi/malawi-africa-tropical-storm-ana-2022-emergency-appeal-n-mdrmw015|archive-date=2022-02-06|access-date=2022-02-05|website=ReliefWeb|date=3 February 2022 |language=en}}</ref> ka [[Cyclone Gombe]] gba din daa niŋ Silimiin goli March daa chɛ ka niriba ayopɔin daa koŋ bɛ nyɛvuya.<ref>{{Cite web |last=Masina |first=Lameck |date=14 March 2022 |title=Cyclone Gombe Kills 7, Damages Houses and Roads in Malawi |url=https://www.voanews.com/a/cyclone-gombe-kills-7-damages-houses-and-roads-in-malawi/6484818.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315004753/https://www.voanews.com/a/cyclone-gombe-kills-7-damages-houses-and-roads-in-malawi/6484818.html |archive-date=15 March 2022 |access-date=15 March 2022 |website=VOA |language=en}}</ref>
===Mali===
[[Mopti Region|Mopti]], yanima kamani kɔbisinu ni pihinu nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam shɛli.<ref>{{Cite web|title=Mali – Hundreds of Homes Destroyed by Floods in Mopti Region|url=https://floodlist.com/africa/mali-floods-mopti-september-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Mozambique===
[[Tropical Storm Ana (2022)|Tropical Storm Ana]] nyɛla din daa chɛ ka niriba ban kalinli yiɣisi pishi daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Mozambique]].<ref>{{cite news|title=Dozens killed in Tropical Storm Ana as southern Africa braces for more wild weather|url=https://www.theguardian.com/world/2022/jan/28/dozens-killed-in-tropical-storm-ana-as-southern-africa-braces-for-more-wild-weather|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220206023708/https://www.theguardian.com/world/2022/jan/28/dozens-killed-in-tropical-storm-ana-as-southern-africa-braces-for-more-wild-weather|archive-date=6 February 2022|access-date=28 January 2022|work=[[The Guardian]]|date=28 January 2022 |agency=Agence France-Presse }}</ref> Silimiin goli March, [[Cyclone Gombe]] nyɛla din daa chɛ ka niriba pihiyobu ni ata daa koŋ bɛ nyɛvuya ka daa nyɛ din lahi di yanima.<ref>{{cite news|agency=UN Office for the Coordination of Humanitarian Affairs|website=ReliefWeb|date=25 March 2022|accessdate=27 March 2022|title=Mozambique: Tropical Cyclone Gombe Flash Update No.6 (As of 25 March 2022)|url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/Flash%20Update%20%236_Gombe_20220325_FINAL.pdf}}</ref>
===Namibia===
Ko'kpɛɣu nyɛla din daa di niriba ayi nyɛvuya Silimiin goli December tiŋ yuli booni [[Windhoek]], [[Namibia]].<ref>{{Cite web|url=https://floodlist.com/africa/namibia-floods-windhoek-december-2022|title=Namibia – Floods in Windhoek After 3 Months' Worth of Rain in 24 Hours|date=15 December 2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Nigeria===
{{Main|2022 Nigeria floods}}
Tiŋgbani maa yaɣa pihita ni ata yaɣa pihita ni ayobu puuni nyɛla ko'kpɛɣu maa ni daa dam shɛŋa.<ref name="NIGERIA">{{Cite news|title=Flood kills 372 Nigerians in eight months, 508,000 persons affected – NEMA DG says|url=https://guardian.ng/news/flood-kills-372-nigerians-in-eight-months-508000-persons-affected-nema-dg-says/|location=Lagos, Nigeria|author=Matthew Ogune Abuja|date=5 September 2022|newspaper=[[The Guardian (Nigeria)|The Guardian]]}}</ref> Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di niriba kamani kɔbisiyobu ni pishi ni ayi nyɛvuya.<ref>{{Cite news|title=Buhari Blames Climate Change As Flood Kills 612, Affects 3.2m Nigerians|url=https://dailytrust.com/buhari-blames-climate-change-as-flood-kills-612-affects-3-2m-nigerians|date=26 October 2022 |newspaper=[[Daily Trust]]}}</ref><ref name="NIGERIA_1">{{Cite web|title=Nigeria – 300 Dead, 100,000 Displaced as Government Warns of Worsening Floods|url=https://floodlist.com/africa/nigeria-floods-september-2022|author=Richard Davies}}</ref> Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa lahi tahi tiri ka nyari duro na ka di daa ku niriba pihiyobu ni anahi.<ref name="NIGERIA_1" />
===Niger===
Niriba ban kalinli yiɣisi kamani kɔbigi ni pihiyobu ni anii nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Niger]] pirinla ko'kpɛɣu din daa niŋ silimiin goli August.<ref>{{Cite web|title=Niger – 168 Dead, 227,000 Affected as Flooding Continues|url=https://floodlist.com/africa/niger-floods-september-2022|author=Richard Davies}}</ref> Di nyɛla din daa dam salo ban kalinli yiɣisi kamani 227,000.<ref name="NIGER">{{Cite web|title=Worsening Niger floods kill 75|url=https://english.alarabiya.net/amp/News/world/2022/08/30/75-dead-in-worsening-Niger-floods-|work=[[Al Arabiya]]|date=30 August 2022}}</ref>
=== Rwanda === <!-- linked from redirect [[2022 Rwanda floods]] -->
Tum silimiin goli January dahin yini dali, saa minin pohim nyɛla din daa piligi Rwanda. Bin din gbaai Silimiin goli January biɛɣ'pishi ni ayopɔin dali, niriba pinaanu nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba pinaayopɔin nyɛ ban daa nyɛ daŋsi.<ref>{{cite web |title=Rwanda - Severe weather (Rwanda Meteorology Agency, media) |url=https://erccportal.jrc.ec.europa.eu/ECHO-Products/Echo-Flash#/daily-flash-archive/4406 |publisher=[[Directorate-General for European Civil Protection and Humanitarian Aid Operations]] |access-date=28 January 2022}}</ref>
===Senegal===
Niriba ata nyɛla ban daa kpi [[Dakar]] pirinla ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu.<ref name="SENEGAL">{{Cite web|title=Senegal – Floods in Dakar Leave 3 Dead|url=https://floodlist.com/africa/senegal-gambia-floods-september-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Sierra Leone===
Niriba anii nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Freetown]], tiŋzuɣu zaŋ n-ti [[Sierra Leone]] pirinla ko'kpɛɣu din daa niŋ maa zuɣu.<ref>{{Cite web|title=Sierra Leone landslide, floods kill eight|url=https://www.africanews.com/2022/08/30/sierra-leone-landslide-floods-kill-eight/|date=30 August 2022}}</ref>
===South Africa===
{{Main|2022 KwaZulu-Natal floods|2022 Eastern Cape floods}}
[[File:South Africa floods.png|225px|thumb|left|Estimated rainfall in southern Africa between 7 – 13 April 2022.]]
Ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Eastern Cape]] Silimiin goli January ka niriba pinaanahi nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya n-ti piringa ŋun daa niŋdi kpaŋmaŋ ni fa shɛba bahi.<ref>{{cite web|url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2022-01-12-eastern-cape-officials-still-counting-losses-after-floods-kill-14-and-displace-hundreds/|title= Eastern Cape officials still counting losses after floods kill 14 and displace hundreds|date=12 January 2022|accessdate=19 January 2022|publisher=The Daily Maverick}}</ref>
Silimiin goli April, ko'kpɛɣu nyɛla din daa di niriba ban kalinli yiɣisi kɔbisinahi ni pihita ni ayobu nyɛvuya ka bɛ pirigili nyɛ ban daa yina [[KwaZulu-Natal]].<ref>{{Cite news|publisher=Reuters|date=21 April 2022|accessdate=24 April 2022|title=Death toll from South African floods revised down to 435|url=https://www.reuters.com/world/africa/death-toll-south-african-floods-revised-down-435-2022-04-21/}}</ref> Lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di tiŋgbani maa liɣiri kamani $1.6 billion [[United States Dollar|USD]].<ref>{{Cite web |last=Mboto |first=Sibusiso |title=Costs related to KZN floods stands at R17 billion |url=https://www.iol.co.za/mercury/news/costs-related-to-kzn-floods-stands-at-r17-billion-ca130329-5caa-40c6-8f29-346cd0f51397 |access-date=6 May 2022 |website=www.iol.co.za |language=en}}</ref> Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di yanima kamani 6,000.<ref>{{cite news|publisher=CNA|date=13 April 2022|accessdate=13 April 2022|title=Nearly 60 dead in South Africa floods|url=https://www.channelnewsasia.com/world/nearly-60-dead-south-africa-floods-2622766|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412232055/https://www.channelnewsasia.com/world/nearly-60-dead-south-africa-floods-2622766|url-status=live}}</ref>
Silimiin goli December dabaa ata dali, ko'kpɛɣu nyɛla din daa di asori duu [[Johannesburg]]. Niriba awɔi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba anii nyɛ bɛ ni daa n bo shɛba je.<ref>{{Cite web|title=South Africa – 9 Dead, 8 Missing After Flash Floods in Johannesburg|url=https://floodlist.com/africa/south-africa-johannesburg-december-2022|author=Richard Davies}}</ref>
=== Sudan ===
{{Main|2022 Sudan floods}}
Ko'kpɛɣu tum Silimiin goli August nyɛla din daa di niriba kɔbigi ni pihita ni anahi nyɛvuya.<ref>{{Cite web|title=Sudan floods kill 134 people, destroy 16 900 homes|url=https://www.africanews.com/2022/09/15/sudan-floods-kill-134-people-destroy-16-900-homes/|work=[[Africanews]]|date=15 September 2022 }}</ref> Yanima kamani 47,000 nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa saɣim shɛŋa.<ref>{{Cite web |last=Hako |first=Nasi |date=2022-08-30 |title=Climate crisis worsens Sudan floods as death toll rises |url=https://www.esi-africa.com/regional-news/north-africa/climate-crisis-exacerbates-sudan-floods-as-death-toll-rises/ |access-date=2022-08-31 |website=ESI-Africa.com |language=en-ZA}}</ref>
===Tanzania===
Ko'kpɛɣu din daa niŋ Tanzania nyɛla din daa di niriba anu nyɛvuya Silimiin goli May.<ref>{{Cite web|title=Tanzania – Floods in South Leave 5 Dead, Thousands Displaced|url=https://floodlist.com/africa/tanzania-floods-mbeya-songwe-april-2022|work=Richard Davies}}</ref>
===The Gambia===
Ko'kpɛɣu din daa niŋ Gambia nyɛla din daa di niriba pin'yini nyɛvuya.<ref name="SENEGAL" />
===Uganda=== <!-- linked from redirect [[2022 Uganda floods]] -->
{{Main|2022 Kasese District landslides}}
Ko'kpɛɣu din daa niŋ Silimiin goli January nyɛla din daa di niriba awɔi nyɛvuya [[Kisoro District]].<ref>{{Cite web|title=Uganda – at Least 9 Killed in Western Region Flash Floods|url=https://floodlist.com/africa/uganda-floods-kisoro-january-2022|author=Richard Davies}}</ref> Silimiin goli August, ko'kpɛɣu din daa niŋ [[Eastern Region, Uganda|Eastern Region]] nyɛla din daa di niriba pihita nyɛvuya.<ref>{{Cite web|title=Floods in Eastern Uganda kill at least 30 people and leave 400,000 without access to clean water|url=https://reliefweb.int/report/uganda/floods-eastern-uganda-kill-least-30-people-and-leave-400000-without-access-clean-water|work=[[ReliefWeb]]|date=4 August 2022}}</ref>
==Kundivihira ==
{{Reflist}}
{{authority control}}
[[Category:2022 floods in Africa| ]]
[[Category:Landslides in 2022]]
8ccwd6kyeos6cp8684xw6fx79ew9eik
138417
138416
2026-05-31T16:48:02Z
Kalakpagh
2501
/* Nigeria */ Updated Content
138417
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|Historical Event}}
{{Databox}}
{{Infobox flood
| name = 2022 Africa floods
| image = 2022 Africa floods map 1.jpg
| image_size =
| alt =
| caption = A map of Africa. Affected countries are marked in red
| duration = January - December 2022
| date =
| damages =
| cause = Heavy rains, [[Tropical cyclone]]s
| fatalities = 2,177
| affected = [[Angola]], [[Benin]], [[Cameroon]], [[Central African Republic]], [[Chad]], [[Democratic Republic of the Congo]], [[Ethiopia]], [[Gabon]], [[The Gambia]], [[Ghana]], [[Ivory Coast]], [[Kenya]], [[Madagascar]], [[Malawi]], [[Mali]], [[Mozambique]], [[Niger]], [[Nigeria]], [[Rwanda]], [[Senegal]], [[Sierra Leone]], [[South Africa]], [[Sudan]], [[Tanzania]], [[Uganda]]
}}
Yuuni 2022, ko'kpɛɣu nyɛla din daa dam gbaŋsabila tiŋgbana pam ka nyɛ din daa di niriba ban kalinli gari 2,100 nyɛvuya. Di daa dam tiŋgbani shɛli pam lala yuuni ŋɔ nyɛ [[Nigeria]] ka niriba ban kalinli daa gari kɔbisiyobu ni pia nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya.
==Impact==
===Angola===
Silimiin goli December, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Angola]]<nowiki/>ka daa di niriba ayi nyɛvuya, n saɣim yanima anu ka daa dam niriba kɔbishii ni pihinahi ayi ka.<ref>{{Cite web|title=Angola – Floods Leave 2 Dead, Hundreds of Homes Damaged|url=https://floodlist.com/africa/angola-floods-november-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Benin===
[[Benin]] yaɣa pishi ni ayopɔin nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni dam shɛli ka niriba ban kalinli daa yiɣisi pihinahi ni yini daa kpi ka saɣim yanima kɔbisiyobu ni pisopɔin.<ref>{{Cite web |author=Davies |first=Richard |title=Benin – Over 40 Dead, 1,300 Households Displaced After Weeks of Flooding |url=https://floodlist.com/africa/benin-floods-september-october-2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208062455/https://floodlist.com/africa/benin-floods-september-october-2022 |archive-date=8 Dec 2022 |website=floodlist}}</ref>
===Cameroon===
Bin din gbaai Silimiin goli September biɛɣ'pishi dali, salo ban kalinli yiɣisi 37,439 nyɛla ninvuɣ shɛba ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam Cameroon. Niriba ayi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba pihiwɔi ni anu nyɛ ban daa nya daŋsi. Yanima din kalinli yiɣisi 9,413 nyɛla din daa saɣim ka daa lahi saɣim shikuruti pihiwɔi ayi ka. Puzuri din yikanima yiɣisi kamani 2,394 gba nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam shɛli ka niɣi ban kalinli yiɣisi 3,019 nyɛ ban daa barigi.<ref>{{Cite web|title=Cameroon – Floods Affect Almost 40,000 in Far North Region|url=https://floodlist.com/africa/cameroon-floods-far-north-september-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Central African Republic===
[[Central African Republic]] tiŋgbani, ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa dam salo ban kalinli yiɣisi kamani 85,300, di daa di la niriba pin'yini nyɛvuya, saɣim yanima din gari 2,600 ka daa lahi saɣim puzuri kamani 18,500 yikanima.<ref>{{Cite web|title=Central African Republic – Floods in 12 Prefectures Leave Thousands Displaced, 11 Dead|url=https://floodlist.com/africa/central-african-republic-floods-june-october-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Chad===
Silimiin goli August, ko'kpɛɣu nyɛla din daa dam niriba ban kalinli yiɣisi kamani 17,000 [[Chad]] tiŋgbani ni ka daa saɣim yanima kamani 1,312. Niriba pishi ni ayi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka kɔbishii ni pihita yini ka nyɛ ban daa nya daŋsi.<ref>{{Cite web|title=Chad – Weeks of Rain and Floods Leave 22 Dead, Hundreds of Homes Destroyed|url=https://floodlist.com/africa/chad-floods-august-2022|author=Richard Davies}}</ref>
=== Democratic Republic of the Congo ===
Bin din gbaai Silimiin goli February naabu ni zaŋ hali ni silimiin goli March, niriba pinaayobu n-ti pahi bihi anahi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Bukavu]] pirinla ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu.<ref>{{Cite web |date=2000-05-31 |title=Ten killed in Bukavu floods |url=https://www.thenewhumanitarian.org/news/2000/05/31 |access-date=2022-04-12 |website=The New Humanitarian |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=22 February 2022 |title=Four children among six dead in DR Congo deluge |url=https://www.sharjah24.ae/en/Articles/2022/02/22/Four-children-among-six-dead-in-DR-Congo-deluge |website=sharjah24}}</ref> Ko'kpɛɣu din daa niŋ Silimiin goli April nyɛla din daa di niriba pishi nyɛvuya,<ref>{{Cite web|title=DR Congo and Rwanda – 20 Killed in Floods and Landslides|url=https://floodlist.com/africa/drcongo-rwanda-floods-landslides-april-2022|author=Richard Davies}}</ref> ka niriba pishi ni yini gba nyɛ ban daa kpi Silimiin goli May.<ref>{{Cite web|title=Democratic Republic of the Congo – More Deadly Floods and Landslides in Eastern Provinces|url=https://floodlist.com/africa/democratic-republic-congo-april-may-2022-floods-landslides|author=Richard Davies}}</ref>
Bin din gbaai Silimiin goli December biɛɣ'pinaayi dali zaŋ hali ni o biɛɣ'pinaanahi dali yuuni 2022, sa'kara mibu nyɛla din daa saɣim tuma duri, soya n-ti pahi yanima [[Kinshasa]], [[Democratic Republic of the Congo]]'s tiŋzuɣu.<ref name="BBC">{{Cite web |date=14 December 2022 |title=DR Congo floods leave more than 120 dead in Kinshasa |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-63967016 |work=[[BBC News]]}}</ref> Lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di niriba ban kalinli daa yiɣisi kɔbigi ni pisopɔin yini ka.<ref>{{Cite web|title=At least 169 dead after devastating floods in DR Congo's Kinshasa|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/12/17/at-least-169-dead-after-devastating-floods-in-dr-congos-kinshasa|date=17 December 2022|author=Dorian Geiger|work=[[Al Jazeera Media Network|Al Jazeera]]}}</ref>
Silimiin goli December biɛɣ'pihita ni yini dali, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[South Kivu]] ka daa di niriba anii nyɛvuy.<ref>{{Cite web|title=Eastern DRC: Landslide leaves 8 people dead|url=https://www.trtworld.com/africa/eastern-drc-landslide-leaves-8-people-dead-64047/amp|work=[[TRT World]]|date=31 December 2022|access-date=1 January 2023}}</ref>
===Ethiopia===
Salo kamani 60,000 nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam shɛba tiŋgbani ŋɔ ni ka nyɛ din lahi dam tuma duri shɛŋa.<ref>{{Cite web|title=Ethiopia - Situation Report, 19 Sep 2022|url=https://reliefweb.int/report/ethiopia/ethiopia-situation-report-19-sep-2022|work=[[ReliefWeb]]|date=19 September 2022 }}</ref>
===Gabon===
Ko'kpɛɣu nyɛla din daa di niriba ayopɔin nyɛvuya [[Libreville]], [[Gabon]].<ref>{{Cite web|title=Gabon – 7 Killed in Libreville Landslide After Heavy Rainfall|url=https://floodlist.com/africa/gabon-libreville-landslide-october-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Ghana===
Din daa niŋ ka saa zani dabaa ayi mi pani taba zuɣu daa che ka ninvuɣ shɛba daa koŋ bɛ yanima Ghana yaɣ;shɛŋa.<ref>{{Cite web|title=Floods wreak havoc; Kyebi court, police station, homes submerged|url=https://mobile.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Floods-wreak-havoc-Kyebi-court-police-station-homes-submerged-1634516|date=2 October 2022}}</ref>
===Ivory Coast===
Silimiin goli June yuuni 2022, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Ivory Coast]] ka di kpee na ʒin niŋ tiŋgbani maa taarihi puuni. Niriba pinaanu nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba kɔbigi ni pinaanah nyɛ ban daa nya daŋsi [[Abidjan]]. Yanima kamani 1,900 nyɛla din daa saɣim ka daa dam salo ban kalinli yiɣisi kamani 11,900.<ref>{{Cite web|title=Cote d'Ivoire: Floods - Jun 2022|url=https://reliefweb.int/disaster/fl-2022-000249-civ|author=Richard Davies|date=3 October 2023 }}</ref>
===Kenya===
Ko'kpɛɣu din daa niŋ tiŋgbani ŋɔ ni daa chɛ ka niriba pam koŋ bɛ yanima din daa niŋ ka sa'karili mi Western Kenya.<ref>{{Cite news|title=Kenya: Flash Floods Displace Kisumu Families Following Heavy Rains|newspaper=Capital Fm |url=https://allafrica.com/stories/202209090029.html|date=8 September 2022 |last1=Joe |first1=Ojwang }}</ref>
=== Madagascar ===
{{Main|2022 Antananarivo floods}}
Silimiin goli January biɛɣ'pishi ayi ka dali, Ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ Madagascar's tiŋzuɣu [[Antananarivo]] ka daa di niriba pia nyɛvuya.<ref>{{cite web|date=18 January 2022|title=10 killed by floods in Madagascar|url=https://www.africanews.com/2022/01/18/10-killed-by-floods-in-madagascar/|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220124230142/https://www.africanews.com/2022/01/18/10-killed-by-floods-in-madagascar/|archive-date=24 January 2022|access-date=18 January 2022|publisher=[[Africanews]]}}</ref>
Bin din gbaai Silimiin goli January naabu ni zaŋ chaŋ Silimiin goli February biɛɣ'pishi dali, [[Cyclone Batsirai]] mini [[Tropical Storm Ana (2022)|Tropical Storm Ana]] nyɛla din daa saɣim yanima ka niriba ban kalinli din daa yiɣisi kɔbigi ni pihinii yini ka nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Madagascar]].<ref>{{cite web|title=Southern Africa: Cyclone Season Flash Update No. 2 (4 February 2022)|url=https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-2-4-february-2022|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220206015034/https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-2-4-february-2022|archive-date=6 February 2022|access-date=6 February 2022|website=[[ReliefWeb]]|date=4 February 2022 |publisher=[[United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs]]}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-02-15|title=Southern Africa: Cyclone Season Flash Update No. 6 (Tropical Cyclone Batsirai) (13 February 2022) - Madagascar|url=https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-6-tropical-cyclone-batsirai-13|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220215102344/https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-6-tropical-cyclone-batsirai-13|archive-date=2022-02-15|access-date=2022-02-15|website=ReliefWeb|language=en}}</ref> [[Cyclone Gombe]] nyɛla din daa ti lahi chɛ ka niriba ayi koŋ bɛ nyɛvuya.<ref>{{Cite web |date=12 March 2022 |title=Deux décès et 935 sinistrés à Madagascar : Mozambique : le cyclone Gombe fait au moins huit morts |trans-title=Two deaths and 935 victims in Madagascar: Mozambique: Cyclone Gombe kills at least eight |url=https://www.ipreunion.com/actualites-reunion/reportage/2022/03/12/-un-enfant-decede-dans-l-effondrement-d-une-maison-mozambique-le-cyclone-gombe-fait-au-moins-huit-morts,148939.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312232411/https://www.ipreunion.com/actualites-reunion/reportage/2022/03/12/-un-enfant-decede-dans-l-effondrement-d-une-maison-mozambique-le-cyclone-gombe-fait-au-moins-huit-morts,148939.html |archive-date=12 March 2022 |access-date=13 March 2022 |website=Imaz Press Réunion : l'actualité de la Réunion en photos |language=fr}}</ref>
===Malawi===
Silimiin goli January, yanima ayobu nyɛla din daa di kom ka yanima kɔbigi ni pishi ni ayobu gba nyɛ ko'kpɛɣu ni daa dam shɛŋa Malawi.<ref>{{Cite web|url=https://floodlist.com/africa/malawi-floods-blantyre-janaury-2022|title=Malawi – Houses Destroyed After Flash Floods in Blantyre|author=Richard Davies}}</ref>
[[Tropical Storm Ana (2022)|Tropical Storm Ana]] nyɛla din daa chɛ ka niriba ban kalinli daa yiɣisi pihita ni ayopɔin daa kpi tiŋgbani ŋɔ ni ,<ref>{{Cite web|title=Malawi, Africa {{!}} Tropical Storm Ana 2022 - Emergency Appeal n° MDRMW015 - Malawi|url=https://reliefweb.int/report/malawi/malawi-africa-tropical-storm-ana-2022-emergency-appeal-n-mdrmw015|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220206021146/https://reliefweb.int/report/malawi/malawi-africa-tropical-storm-ana-2022-emergency-appeal-n-mdrmw015|archive-date=2022-02-06|access-date=2022-02-05|website=ReliefWeb|date=3 February 2022 |language=en}}</ref> ka [[Cyclone Gombe]] gba din daa niŋ Silimiin goli March daa chɛ ka niriba ayopɔin daa koŋ bɛ nyɛvuya.<ref>{{Cite web |last=Masina |first=Lameck |date=14 March 2022 |title=Cyclone Gombe Kills 7, Damages Houses and Roads in Malawi |url=https://www.voanews.com/a/cyclone-gombe-kills-7-damages-houses-and-roads-in-malawi/6484818.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315004753/https://www.voanews.com/a/cyclone-gombe-kills-7-damages-houses-and-roads-in-malawi/6484818.html |archive-date=15 March 2022 |access-date=15 March 2022 |website=VOA |language=en}}</ref>
===Mali===
[[Mopti Region|Mopti]], yanima kamani kɔbisinu ni pihinu nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam shɛli.<ref>{{Cite web|title=Mali – Hundreds of Homes Destroyed by Floods in Mopti Region|url=https://floodlist.com/africa/mali-floods-mopti-september-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Mozambique===
[[Tropical Storm Ana (2022)|Tropical Storm Ana]] nyɛla din daa chɛ ka niriba ban kalinli yiɣisi pishi daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Mozambique]].<ref>{{cite news|title=Dozens killed in Tropical Storm Ana as southern Africa braces for more wild weather|url=https://www.theguardian.com/world/2022/jan/28/dozens-killed-in-tropical-storm-ana-as-southern-africa-braces-for-more-wild-weather|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220206023708/https://www.theguardian.com/world/2022/jan/28/dozens-killed-in-tropical-storm-ana-as-southern-africa-braces-for-more-wild-weather|archive-date=6 February 2022|access-date=28 January 2022|work=[[The Guardian]]|date=28 January 2022 |agency=Agence France-Presse }}</ref> Silimiin goli March, [[Cyclone Gombe]] nyɛla din daa chɛ ka niriba pihiyobu ni ata daa koŋ bɛ nyɛvuya ka daa nyɛ din lahi di yanima.<ref>{{cite news|agency=UN Office for the Coordination of Humanitarian Affairs|website=ReliefWeb|date=25 March 2022|accessdate=27 March 2022|title=Mozambique: Tropical Cyclone Gombe Flash Update No.6 (As of 25 March 2022)|url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/Flash%20Update%20%236_Gombe_20220325_FINAL.pdf}}</ref>
===Namibia===
Ko'kpɛɣu nyɛla din daa di niriba ayi nyɛvuya Silimiin goli December tiŋ yuli booni [[Windhoek]], [[Namibia]].<ref>{{Cite web|url=https://floodlist.com/africa/namibia-floods-windhoek-december-2022|title=Namibia – Floods in Windhoek After 3 Months' Worth of Rain in 24 Hours|date=15 December 2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Nigeria===
Tiŋgbani maa yaɣa pihita ni ata yaɣa pihita ni ayobu puuni nyɛla ko'kpɛɣu maa ni daa dam shɛŋa.<ref name="NIGERIA">{{Cite news|title=Flood kills 372 Nigerians in eight months, 508,000 persons affected – NEMA DG says|url=https://guardian.ng/news/flood-kills-372-nigerians-in-eight-months-508000-persons-affected-nema-dg-says/|location=Lagos, Nigeria|author=Matthew Ogune Abuja|date=5 September 2022|newspaper=[[The Guardian (Nigeria)|The Guardian]]}}</ref> Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di niriba kamani kɔbisiyobu ni pishi ni ayi nyɛvuya.<ref>{{Cite news|title=Buhari Blames Climate Change As Flood Kills 612, Affects 3.2m Nigerians|url=https://dailytrust.com/buhari-blames-climate-change-as-flood-kills-612-affects-3-2m-nigerians|date=26 October 2022 |newspaper=[[Daily Trust]]}}</ref><ref name="NIGERIA_1">{{Cite web|title=Nigeria – 300 Dead, 100,000 Displaced as Government Warns of Worsening Floods|url=https://floodlist.com/africa/nigeria-floods-september-2022|author=Richard Davies}}</ref> Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa lahi tahi tiri ka nyari duro na ka di daa ku niriba pihiyobu ni anahi.<ref name="NIGERIA_1" />
===Niger===
Niriba ban kalinli yiɣisi kamani kɔbigi ni pihiyobu ni anii nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Niger]] pirinla ko'kpɛɣu din daa niŋ silimiin goli August.<ref>{{Cite web|title=Niger – 168 Dead, 227,000 Affected as Flooding Continues|url=https://floodlist.com/africa/niger-floods-september-2022|author=Richard Davies}}</ref> Di nyɛla din daa dam salo ban kalinli yiɣisi kamani 227,000.<ref name="NIGER">{{Cite web|title=Worsening Niger floods kill 75|url=https://english.alarabiya.net/amp/News/world/2022/08/30/75-dead-in-worsening-Niger-floods-|work=[[Al Arabiya]]|date=30 August 2022}}</ref>
=== Rwanda === <!-- linked from redirect [[2022 Rwanda floods]] -->
Tum silimiin goli January dahin yini dali, saa minin pohim nyɛla din daa piligi Rwanda. Bin din gbaai Silimiin goli January biɛɣ'pishi ni ayopɔin dali, niriba pinaanu nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba pinaayopɔin nyɛ ban daa nyɛ daŋsi.<ref>{{cite web |title=Rwanda - Severe weather (Rwanda Meteorology Agency, media) |url=https://erccportal.jrc.ec.europa.eu/ECHO-Products/Echo-Flash#/daily-flash-archive/4406 |publisher=[[Directorate-General for European Civil Protection and Humanitarian Aid Operations]] |access-date=28 January 2022}}</ref>
===Senegal===
Niriba ata nyɛla ban daa kpi [[Dakar]] pirinla ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu.<ref name="SENEGAL">{{Cite web|title=Senegal – Floods in Dakar Leave 3 Dead|url=https://floodlist.com/africa/senegal-gambia-floods-september-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Sierra Leone===
Niriba anii nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Freetown]], tiŋzuɣu zaŋ n-ti [[Sierra Leone]] pirinla ko'kpɛɣu din daa niŋ maa zuɣu.<ref>{{Cite web|title=Sierra Leone landslide, floods kill eight|url=https://www.africanews.com/2022/08/30/sierra-leone-landslide-floods-kill-eight/|date=30 August 2022}}</ref>
===South Africa===
{{Main|2022 KwaZulu-Natal floods|2022 Eastern Cape floods}}
[[File:South Africa floods.png|225px|thumb|left|Estimated rainfall in southern Africa between 7 – 13 April 2022.]]
Ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Eastern Cape]] Silimiin goli January ka niriba pinaanahi nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya n-ti piringa ŋun daa niŋdi kpaŋmaŋ ni fa shɛba bahi.<ref>{{cite web|url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2022-01-12-eastern-cape-officials-still-counting-losses-after-floods-kill-14-and-displace-hundreds/|title= Eastern Cape officials still counting losses after floods kill 14 and displace hundreds|date=12 January 2022|accessdate=19 January 2022|publisher=The Daily Maverick}}</ref>
Silimiin goli April, ko'kpɛɣu nyɛla din daa di niriba ban kalinli yiɣisi kɔbisinahi ni pihita ni ayobu nyɛvuya ka bɛ pirigili nyɛ ban daa yina [[KwaZulu-Natal]].<ref>{{Cite news|publisher=Reuters|date=21 April 2022|accessdate=24 April 2022|title=Death toll from South African floods revised down to 435|url=https://www.reuters.com/world/africa/death-toll-south-african-floods-revised-down-435-2022-04-21/}}</ref> Lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di tiŋgbani maa liɣiri kamani $1.6 billion [[United States Dollar|USD]].<ref>{{Cite web |last=Mboto |first=Sibusiso |title=Costs related to KZN floods stands at R17 billion |url=https://www.iol.co.za/mercury/news/costs-related-to-kzn-floods-stands-at-r17-billion-ca130329-5caa-40c6-8f29-346cd0f51397 |access-date=6 May 2022 |website=www.iol.co.za |language=en}}</ref> Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di yanima kamani 6,000.<ref>{{cite news|publisher=CNA|date=13 April 2022|accessdate=13 April 2022|title=Nearly 60 dead in South Africa floods|url=https://www.channelnewsasia.com/world/nearly-60-dead-south-africa-floods-2622766|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412232055/https://www.channelnewsasia.com/world/nearly-60-dead-south-africa-floods-2622766|url-status=live}}</ref>
Silimiin goli December dabaa ata dali, ko'kpɛɣu nyɛla din daa di asori duu [[Johannesburg]]. Niriba awɔi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba anii nyɛ bɛ ni daa n bo shɛba je.<ref>{{Cite web|title=South Africa – 9 Dead, 8 Missing After Flash Floods in Johannesburg|url=https://floodlist.com/africa/south-africa-johannesburg-december-2022|author=Richard Davies}}</ref>
=== Sudan ===
{{Main|2022 Sudan floods}}
Ko'kpɛɣu tum Silimiin goli August nyɛla din daa di niriba kɔbigi ni pihita ni anahi nyɛvuya.<ref>{{Cite web|title=Sudan floods kill 134 people, destroy 16 900 homes|url=https://www.africanews.com/2022/09/15/sudan-floods-kill-134-people-destroy-16-900-homes/|work=[[Africanews]]|date=15 September 2022 }}</ref> Yanima kamani 47,000 nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa saɣim shɛŋa.<ref>{{Cite web |last=Hako |first=Nasi |date=2022-08-30 |title=Climate crisis worsens Sudan floods as death toll rises |url=https://www.esi-africa.com/regional-news/north-africa/climate-crisis-exacerbates-sudan-floods-as-death-toll-rises/ |access-date=2022-08-31 |website=ESI-Africa.com |language=en-ZA}}</ref>
===Tanzania===
Ko'kpɛɣu din daa niŋ Tanzania nyɛla din daa di niriba anu nyɛvuya Silimiin goli May.<ref>{{Cite web|title=Tanzania – Floods in South Leave 5 Dead, Thousands Displaced|url=https://floodlist.com/africa/tanzania-floods-mbeya-songwe-april-2022|work=Richard Davies}}</ref>
===The Gambia===
Ko'kpɛɣu din daa niŋ Gambia nyɛla din daa di niriba pin'yini nyɛvuya.<ref name="SENEGAL" />
===Uganda=== <!-- linked from redirect [[2022 Uganda floods]] -->
{{Main|2022 Kasese District landslides}}
Ko'kpɛɣu din daa niŋ Silimiin goli January nyɛla din daa di niriba awɔi nyɛvuya [[Kisoro District]].<ref>{{Cite web|title=Uganda – at Least 9 Killed in Western Region Flash Floods|url=https://floodlist.com/africa/uganda-floods-kisoro-january-2022|author=Richard Davies}}</ref> Silimiin goli August, ko'kpɛɣu din daa niŋ [[Eastern Region, Uganda|Eastern Region]] nyɛla din daa di niriba pihita nyɛvuya.<ref>{{Cite web|title=Floods in Eastern Uganda kill at least 30 people and leave 400,000 without access to clean water|url=https://reliefweb.int/report/uganda/floods-eastern-uganda-kill-least-30-people-and-leave-400000-without-access-clean-water|work=[[ReliefWeb]]|date=4 August 2022}}</ref>
==Kundivihira ==
{{Reflist}}
{{authority control}}
[[Category:2022 floods in Africa| ]]
[[Category:Landslides in 2022]]
a5zm3lli4x3bdaf2t6uk8cebxo6up25
138418
138417
2026-05-31T16:48:27Z
Kalakpagh
2501
/* South Africa */ Updated Content
138418
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|Historical Event}}
{{Databox}}
{{Infobox flood
| name = 2022 Africa floods
| image = 2022 Africa floods map 1.jpg
| image_size =
| alt =
| caption = A map of Africa. Affected countries are marked in red
| duration = January - December 2022
| date =
| damages =
| cause = Heavy rains, [[Tropical cyclone]]s
| fatalities = 2,177
| affected = [[Angola]], [[Benin]], [[Cameroon]], [[Central African Republic]], [[Chad]], [[Democratic Republic of the Congo]], [[Ethiopia]], [[Gabon]], [[The Gambia]], [[Ghana]], [[Ivory Coast]], [[Kenya]], [[Madagascar]], [[Malawi]], [[Mali]], [[Mozambique]], [[Niger]], [[Nigeria]], [[Rwanda]], [[Senegal]], [[Sierra Leone]], [[South Africa]], [[Sudan]], [[Tanzania]], [[Uganda]]
}}
Yuuni 2022, ko'kpɛɣu nyɛla din daa dam gbaŋsabila tiŋgbana pam ka nyɛ din daa di niriba ban kalinli gari 2,100 nyɛvuya. Di daa dam tiŋgbani shɛli pam lala yuuni ŋɔ nyɛ [[Nigeria]] ka niriba ban kalinli daa gari kɔbisiyobu ni pia nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya.
==Impact==
===Angola===
Silimiin goli December, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Angola]]<nowiki/>ka daa di niriba ayi nyɛvuya, n saɣim yanima anu ka daa dam niriba kɔbishii ni pihinahi ayi ka.<ref>{{Cite web|title=Angola – Floods Leave 2 Dead, Hundreds of Homes Damaged|url=https://floodlist.com/africa/angola-floods-november-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Benin===
[[Benin]] yaɣa pishi ni ayopɔin nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni dam shɛli ka niriba ban kalinli daa yiɣisi pihinahi ni yini daa kpi ka saɣim yanima kɔbisiyobu ni pisopɔin.<ref>{{Cite web |author=Davies |first=Richard |title=Benin – Over 40 Dead, 1,300 Households Displaced After Weeks of Flooding |url=https://floodlist.com/africa/benin-floods-september-october-2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208062455/https://floodlist.com/africa/benin-floods-september-october-2022 |archive-date=8 Dec 2022 |website=floodlist}}</ref>
===Cameroon===
Bin din gbaai Silimiin goli September biɛɣ'pishi dali, salo ban kalinli yiɣisi 37,439 nyɛla ninvuɣ shɛba ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam Cameroon. Niriba ayi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba pihiwɔi ni anu nyɛ ban daa nya daŋsi. Yanima din kalinli yiɣisi 9,413 nyɛla din daa saɣim ka daa lahi saɣim shikuruti pihiwɔi ayi ka. Puzuri din yikanima yiɣisi kamani 2,394 gba nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam shɛli ka niɣi ban kalinli yiɣisi 3,019 nyɛ ban daa barigi.<ref>{{Cite web|title=Cameroon – Floods Affect Almost 40,000 in Far North Region|url=https://floodlist.com/africa/cameroon-floods-far-north-september-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Central African Republic===
[[Central African Republic]] tiŋgbani, ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa dam salo ban kalinli yiɣisi kamani 85,300, di daa di la niriba pin'yini nyɛvuya, saɣim yanima din gari 2,600 ka daa lahi saɣim puzuri kamani 18,500 yikanima.<ref>{{Cite web|title=Central African Republic – Floods in 12 Prefectures Leave Thousands Displaced, 11 Dead|url=https://floodlist.com/africa/central-african-republic-floods-june-october-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Chad===
Silimiin goli August, ko'kpɛɣu nyɛla din daa dam niriba ban kalinli yiɣisi kamani 17,000 [[Chad]] tiŋgbani ni ka daa saɣim yanima kamani 1,312. Niriba pishi ni ayi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka kɔbishii ni pihita yini ka nyɛ ban daa nya daŋsi.<ref>{{Cite web|title=Chad – Weeks of Rain and Floods Leave 22 Dead, Hundreds of Homes Destroyed|url=https://floodlist.com/africa/chad-floods-august-2022|author=Richard Davies}}</ref>
=== Democratic Republic of the Congo ===
Bin din gbaai Silimiin goli February naabu ni zaŋ hali ni silimiin goli March, niriba pinaayobu n-ti pahi bihi anahi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Bukavu]] pirinla ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu.<ref>{{Cite web |date=2000-05-31 |title=Ten killed in Bukavu floods |url=https://www.thenewhumanitarian.org/news/2000/05/31 |access-date=2022-04-12 |website=The New Humanitarian |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=22 February 2022 |title=Four children among six dead in DR Congo deluge |url=https://www.sharjah24.ae/en/Articles/2022/02/22/Four-children-among-six-dead-in-DR-Congo-deluge |website=sharjah24}}</ref> Ko'kpɛɣu din daa niŋ Silimiin goli April nyɛla din daa di niriba pishi nyɛvuya,<ref>{{Cite web|title=DR Congo and Rwanda – 20 Killed in Floods and Landslides|url=https://floodlist.com/africa/drcongo-rwanda-floods-landslides-april-2022|author=Richard Davies}}</ref> ka niriba pishi ni yini gba nyɛ ban daa kpi Silimiin goli May.<ref>{{Cite web|title=Democratic Republic of the Congo – More Deadly Floods and Landslides in Eastern Provinces|url=https://floodlist.com/africa/democratic-republic-congo-april-may-2022-floods-landslides|author=Richard Davies}}</ref>
Bin din gbaai Silimiin goli December biɛɣ'pinaayi dali zaŋ hali ni o biɛɣ'pinaanahi dali yuuni 2022, sa'kara mibu nyɛla din daa saɣim tuma duri, soya n-ti pahi yanima [[Kinshasa]], [[Democratic Republic of the Congo]]'s tiŋzuɣu.<ref name="BBC">{{Cite web |date=14 December 2022 |title=DR Congo floods leave more than 120 dead in Kinshasa |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-63967016 |work=[[BBC News]]}}</ref> Lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di niriba ban kalinli daa yiɣisi kɔbigi ni pisopɔin yini ka.<ref>{{Cite web|title=At least 169 dead after devastating floods in DR Congo's Kinshasa|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/12/17/at-least-169-dead-after-devastating-floods-in-dr-congos-kinshasa|date=17 December 2022|author=Dorian Geiger|work=[[Al Jazeera Media Network|Al Jazeera]]}}</ref>
Silimiin goli December biɛɣ'pihita ni yini dali, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[South Kivu]] ka daa di niriba anii nyɛvuy.<ref>{{Cite web|title=Eastern DRC: Landslide leaves 8 people dead|url=https://www.trtworld.com/africa/eastern-drc-landslide-leaves-8-people-dead-64047/amp|work=[[TRT World]]|date=31 December 2022|access-date=1 January 2023}}</ref>
===Ethiopia===
Salo kamani 60,000 nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam shɛba tiŋgbani ŋɔ ni ka nyɛ din lahi dam tuma duri shɛŋa.<ref>{{Cite web|title=Ethiopia - Situation Report, 19 Sep 2022|url=https://reliefweb.int/report/ethiopia/ethiopia-situation-report-19-sep-2022|work=[[ReliefWeb]]|date=19 September 2022 }}</ref>
===Gabon===
Ko'kpɛɣu nyɛla din daa di niriba ayopɔin nyɛvuya [[Libreville]], [[Gabon]].<ref>{{Cite web|title=Gabon – 7 Killed in Libreville Landslide After Heavy Rainfall|url=https://floodlist.com/africa/gabon-libreville-landslide-october-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Ghana===
Din daa niŋ ka saa zani dabaa ayi mi pani taba zuɣu daa che ka ninvuɣ shɛba daa koŋ bɛ yanima Ghana yaɣ;shɛŋa.<ref>{{Cite web|title=Floods wreak havoc; Kyebi court, police station, homes submerged|url=https://mobile.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Floods-wreak-havoc-Kyebi-court-police-station-homes-submerged-1634516|date=2 October 2022}}</ref>
===Ivory Coast===
Silimiin goli June yuuni 2022, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Ivory Coast]] ka di kpee na ʒin niŋ tiŋgbani maa taarihi puuni. Niriba pinaanu nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba kɔbigi ni pinaanah nyɛ ban daa nya daŋsi [[Abidjan]]. Yanima kamani 1,900 nyɛla din daa saɣim ka daa dam salo ban kalinli yiɣisi kamani 11,900.<ref>{{Cite web|title=Cote d'Ivoire: Floods - Jun 2022|url=https://reliefweb.int/disaster/fl-2022-000249-civ|author=Richard Davies|date=3 October 2023 }}</ref>
===Kenya===
Ko'kpɛɣu din daa niŋ tiŋgbani ŋɔ ni daa chɛ ka niriba pam koŋ bɛ yanima din daa niŋ ka sa'karili mi Western Kenya.<ref>{{Cite news|title=Kenya: Flash Floods Displace Kisumu Families Following Heavy Rains|newspaper=Capital Fm |url=https://allafrica.com/stories/202209090029.html|date=8 September 2022 |last1=Joe |first1=Ojwang }}</ref>
=== Madagascar ===
{{Main|2022 Antananarivo floods}}
Silimiin goli January biɛɣ'pishi ayi ka dali, Ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ Madagascar's tiŋzuɣu [[Antananarivo]] ka daa di niriba pia nyɛvuya.<ref>{{cite web|date=18 January 2022|title=10 killed by floods in Madagascar|url=https://www.africanews.com/2022/01/18/10-killed-by-floods-in-madagascar/|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220124230142/https://www.africanews.com/2022/01/18/10-killed-by-floods-in-madagascar/|archive-date=24 January 2022|access-date=18 January 2022|publisher=[[Africanews]]}}</ref>
Bin din gbaai Silimiin goli January naabu ni zaŋ chaŋ Silimiin goli February biɛɣ'pishi dali, [[Cyclone Batsirai]] mini [[Tropical Storm Ana (2022)|Tropical Storm Ana]] nyɛla din daa saɣim yanima ka niriba ban kalinli din daa yiɣisi kɔbigi ni pihinii yini ka nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Madagascar]].<ref>{{cite web|title=Southern Africa: Cyclone Season Flash Update No. 2 (4 February 2022)|url=https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-2-4-february-2022|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220206015034/https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-2-4-february-2022|archive-date=6 February 2022|access-date=6 February 2022|website=[[ReliefWeb]]|date=4 February 2022 |publisher=[[United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs]]}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-02-15|title=Southern Africa: Cyclone Season Flash Update No. 6 (Tropical Cyclone Batsirai) (13 February 2022) - Madagascar|url=https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-6-tropical-cyclone-batsirai-13|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220215102344/https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-6-tropical-cyclone-batsirai-13|archive-date=2022-02-15|access-date=2022-02-15|website=ReliefWeb|language=en}}</ref> [[Cyclone Gombe]] nyɛla din daa ti lahi chɛ ka niriba ayi koŋ bɛ nyɛvuya.<ref>{{Cite web |date=12 March 2022 |title=Deux décès et 935 sinistrés à Madagascar : Mozambique : le cyclone Gombe fait au moins huit morts |trans-title=Two deaths and 935 victims in Madagascar: Mozambique: Cyclone Gombe kills at least eight |url=https://www.ipreunion.com/actualites-reunion/reportage/2022/03/12/-un-enfant-decede-dans-l-effondrement-d-une-maison-mozambique-le-cyclone-gombe-fait-au-moins-huit-morts,148939.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312232411/https://www.ipreunion.com/actualites-reunion/reportage/2022/03/12/-un-enfant-decede-dans-l-effondrement-d-une-maison-mozambique-le-cyclone-gombe-fait-au-moins-huit-morts,148939.html |archive-date=12 March 2022 |access-date=13 March 2022 |website=Imaz Press Réunion : l'actualité de la Réunion en photos |language=fr}}</ref>
===Malawi===
Silimiin goli January, yanima ayobu nyɛla din daa di kom ka yanima kɔbigi ni pishi ni ayobu gba nyɛ ko'kpɛɣu ni daa dam shɛŋa Malawi.<ref>{{Cite web|url=https://floodlist.com/africa/malawi-floods-blantyre-janaury-2022|title=Malawi – Houses Destroyed After Flash Floods in Blantyre|author=Richard Davies}}</ref>
[[Tropical Storm Ana (2022)|Tropical Storm Ana]] nyɛla din daa chɛ ka niriba ban kalinli daa yiɣisi pihita ni ayopɔin daa kpi tiŋgbani ŋɔ ni ,<ref>{{Cite web|title=Malawi, Africa {{!}} Tropical Storm Ana 2022 - Emergency Appeal n° MDRMW015 - Malawi|url=https://reliefweb.int/report/malawi/malawi-africa-tropical-storm-ana-2022-emergency-appeal-n-mdrmw015|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220206021146/https://reliefweb.int/report/malawi/malawi-africa-tropical-storm-ana-2022-emergency-appeal-n-mdrmw015|archive-date=2022-02-06|access-date=2022-02-05|website=ReliefWeb|date=3 February 2022 |language=en}}</ref> ka [[Cyclone Gombe]] gba din daa niŋ Silimiin goli March daa chɛ ka niriba ayopɔin daa koŋ bɛ nyɛvuya.<ref>{{Cite web |last=Masina |first=Lameck |date=14 March 2022 |title=Cyclone Gombe Kills 7, Damages Houses and Roads in Malawi |url=https://www.voanews.com/a/cyclone-gombe-kills-7-damages-houses-and-roads-in-malawi/6484818.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315004753/https://www.voanews.com/a/cyclone-gombe-kills-7-damages-houses-and-roads-in-malawi/6484818.html |archive-date=15 March 2022 |access-date=15 March 2022 |website=VOA |language=en}}</ref>
===Mali===
[[Mopti Region|Mopti]], yanima kamani kɔbisinu ni pihinu nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam shɛli.<ref>{{Cite web|title=Mali – Hundreds of Homes Destroyed by Floods in Mopti Region|url=https://floodlist.com/africa/mali-floods-mopti-september-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Mozambique===
[[Tropical Storm Ana (2022)|Tropical Storm Ana]] nyɛla din daa chɛ ka niriba ban kalinli yiɣisi pishi daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Mozambique]].<ref>{{cite news|title=Dozens killed in Tropical Storm Ana as southern Africa braces for more wild weather|url=https://www.theguardian.com/world/2022/jan/28/dozens-killed-in-tropical-storm-ana-as-southern-africa-braces-for-more-wild-weather|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220206023708/https://www.theguardian.com/world/2022/jan/28/dozens-killed-in-tropical-storm-ana-as-southern-africa-braces-for-more-wild-weather|archive-date=6 February 2022|access-date=28 January 2022|work=[[The Guardian]]|date=28 January 2022 |agency=Agence France-Presse }}</ref> Silimiin goli March, [[Cyclone Gombe]] nyɛla din daa chɛ ka niriba pihiyobu ni ata daa koŋ bɛ nyɛvuya ka daa nyɛ din lahi di yanima.<ref>{{cite news|agency=UN Office for the Coordination of Humanitarian Affairs|website=ReliefWeb|date=25 March 2022|accessdate=27 March 2022|title=Mozambique: Tropical Cyclone Gombe Flash Update No.6 (As of 25 March 2022)|url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/Flash%20Update%20%236_Gombe_20220325_FINAL.pdf}}</ref>
===Namibia===
Ko'kpɛɣu nyɛla din daa di niriba ayi nyɛvuya Silimiin goli December tiŋ yuli booni [[Windhoek]], [[Namibia]].<ref>{{Cite web|url=https://floodlist.com/africa/namibia-floods-windhoek-december-2022|title=Namibia – Floods in Windhoek After 3 Months' Worth of Rain in 24 Hours|date=15 December 2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Nigeria===
Tiŋgbani maa yaɣa pihita ni ata yaɣa pihita ni ayobu puuni nyɛla ko'kpɛɣu maa ni daa dam shɛŋa.<ref name="NIGERIA">{{Cite news|title=Flood kills 372 Nigerians in eight months, 508,000 persons affected – NEMA DG says|url=https://guardian.ng/news/flood-kills-372-nigerians-in-eight-months-508000-persons-affected-nema-dg-says/|location=Lagos, Nigeria|author=Matthew Ogune Abuja|date=5 September 2022|newspaper=[[The Guardian (Nigeria)|The Guardian]]}}</ref> Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di niriba kamani kɔbisiyobu ni pishi ni ayi nyɛvuya.<ref>{{Cite news|title=Buhari Blames Climate Change As Flood Kills 612, Affects 3.2m Nigerians|url=https://dailytrust.com/buhari-blames-climate-change-as-flood-kills-612-affects-3-2m-nigerians|date=26 October 2022 |newspaper=[[Daily Trust]]}}</ref><ref name="NIGERIA_1">{{Cite web|title=Nigeria – 300 Dead, 100,000 Displaced as Government Warns of Worsening Floods|url=https://floodlist.com/africa/nigeria-floods-september-2022|author=Richard Davies}}</ref> Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa lahi tahi tiri ka nyari duro na ka di daa ku niriba pihiyobu ni anahi.<ref name="NIGERIA_1" />
===Niger===
Niriba ban kalinli yiɣisi kamani kɔbigi ni pihiyobu ni anii nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Niger]] pirinla ko'kpɛɣu din daa niŋ silimiin goli August.<ref>{{Cite web|title=Niger – 168 Dead, 227,000 Affected as Flooding Continues|url=https://floodlist.com/africa/niger-floods-september-2022|author=Richard Davies}}</ref> Di nyɛla din daa dam salo ban kalinli yiɣisi kamani 227,000.<ref name="NIGER">{{Cite web|title=Worsening Niger floods kill 75|url=https://english.alarabiya.net/amp/News/world/2022/08/30/75-dead-in-worsening-Niger-floods-|work=[[Al Arabiya]]|date=30 August 2022}}</ref>
=== Rwanda === <!-- linked from redirect [[2022 Rwanda floods]] -->
Tum silimiin goli January dahin yini dali, saa minin pohim nyɛla din daa piligi Rwanda. Bin din gbaai Silimiin goli January biɛɣ'pishi ni ayopɔin dali, niriba pinaanu nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba pinaayopɔin nyɛ ban daa nyɛ daŋsi.<ref>{{cite web |title=Rwanda - Severe weather (Rwanda Meteorology Agency, media) |url=https://erccportal.jrc.ec.europa.eu/ECHO-Products/Echo-Flash#/daily-flash-archive/4406 |publisher=[[Directorate-General for European Civil Protection and Humanitarian Aid Operations]] |access-date=28 January 2022}}</ref>
===Senegal===
Niriba ata nyɛla ban daa kpi [[Dakar]] pirinla ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu.<ref name="SENEGAL">{{Cite web|title=Senegal – Floods in Dakar Leave 3 Dead|url=https://floodlist.com/africa/senegal-gambia-floods-september-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Sierra Leone===
Niriba anii nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Freetown]], tiŋzuɣu zaŋ n-ti [[Sierra Leone]] pirinla ko'kpɛɣu din daa niŋ maa zuɣu.<ref>{{Cite web|title=Sierra Leone landslide, floods kill eight|url=https://www.africanews.com/2022/08/30/sierra-leone-landslide-floods-kill-eight/|date=30 August 2022}}</ref>
===South Africa===
[[File:South Africa floods.png|225px|thumb|left|Estimated rainfall in southern Africa between 7 – 13 April 2022.]]
Ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Eastern Cape]] Silimiin goli January ka niriba pinaanahi nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya n-ti piringa ŋun daa niŋdi kpaŋmaŋ ni fa shɛba bahi.<ref>{{cite web|url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2022-01-12-eastern-cape-officials-still-counting-losses-after-floods-kill-14-and-displace-hundreds/|title= Eastern Cape officials still counting losses after floods kill 14 and displace hundreds|date=12 January 2022|accessdate=19 January 2022|publisher=The Daily Maverick}}</ref>
Silimiin goli April, ko'kpɛɣu nyɛla din daa di niriba ban kalinli yiɣisi kɔbisinahi ni pihita ni ayobu nyɛvuya ka bɛ pirigili nyɛ ban daa yina [[KwaZulu-Natal]].<ref>{{Cite news|publisher=Reuters|date=21 April 2022|accessdate=24 April 2022|title=Death toll from South African floods revised down to 435|url=https://www.reuters.com/world/africa/death-toll-south-african-floods-revised-down-435-2022-04-21/}}</ref> Lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di tiŋgbani maa liɣiri kamani $1.6 billion [[United States Dollar|USD]].<ref>{{Cite web |last=Mboto |first=Sibusiso |title=Costs related to KZN floods stands at R17 billion |url=https://www.iol.co.za/mercury/news/costs-related-to-kzn-floods-stands-at-r17-billion-ca130329-5caa-40c6-8f29-346cd0f51397 |access-date=6 May 2022 |website=www.iol.co.za |language=en}}</ref> Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di yanima kamani 6,000.<ref>{{cite news|publisher=CNA|date=13 April 2022|accessdate=13 April 2022|title=Nearly 60 dead in South Africa floods|url=https://www.channelnewsasia.com/world/nearly-60-dead-south-africa-floods-2622766|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412232055/https://www.channelnewsasia.com/world/nearly-60-dead-south-africa-floods-2622766|url-status=live}}</ref>
Silimiin goli December dabaa ata dali, ko'kpɛɣu nyɛla din daa di asori duu [[Johannesburg]]. Niriba awɔi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba anii nyɛ bɛ ni daa n bo shɛba je.<ref>{{Cite web|title=South Africa – 9 Dead, 8 Missing After Flash Floods in Johannesburg|url=https://floodlist.com/africa/south-africa-johannesburg-december-2022|author=Richard Davies}}</ref>
=== Sudan ===
{{Main|2022 Sudan floods}}
Ko'kpɛɣu tum Silimiin goli August nyɛla din daa di niriba kɔbigi ni pihita ni anahi nyɛvuya.<ref>{{Cite web|title=Sudan floods kill 134 people, destroy 16 900 homes|url=https://www.africanews.com/2022/09/15/sudan-floods-kill-134-people-destroy-16-900-homes/|work=[[Africanews]]|date=15 September 2022 }}</ref> Yanima kamani 47,000 nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa saɣim shɛŋa.<ref>{{Cite web |last=Hako |first=Nasi |date=2022-08-30 |title=Climate crisis worsens Sudan floods as death toll rises |url=https://www.esi-africa.com/regional-news/north-africa/climate-crisis-exacerbates-sudan-floods-as-death-toll-rises/ |access-date=2022-08-31 |website=ESI-Africa.com |language=en-ZA}}</ref>
===Tanzania===
Ko'kpɛɣu din daa niŋ Tanzania nyɛla din daa di niriba anu nyɛvuya Silimiin goli May.<ref>{{Cite web|title=Tanzania – Floods in South Leave 5 Dead, Thousands Displaced|url=https://floodlist.com/africa/tanzania-floods-mbeya-songwe-april-2022|work=Richard Davies}}</ref>
===The Gambia===
Ko'kpɛɣu din daa niŋ Gambia nyɛla din daa di niriba pin'yini nyɛvuya.<ref name="SENEGAL" />
===Uganda=== <!-- linked from redirect [[2022 Uganda floods]] -->
{{Main|2022 Kasese District landslides}}
Ko'kpɛɣu din daa niŋ Silimiin goli January nyɛla din daa di niriba awɔi nyɛvuya [[Kisoro District]].<ref>{{Cite web|title=Uganda – at Least 9 Killed in Western Region Flash Floods|url=https://floodlist.com/africa/uganda-floods-kisoro-january-2022|author=Richard Davies}}</ref> Silimiin goli August, ko'kpɛɣu din daa niŋ [[Eastern Region, Uganda|Eastern Region]] nyɛla din daa di niriba pihita nyɛvuya.<ref>{{Cite web|title=Floods in Eastern Uganda kill at least 30 people and leave 400,000 without access to clean water|url=https://reliefweb.int/report/uganda/floods-eastern-uganda-kill-least-30-people-and-leave-400000-without-access-clean-water|work=[[ReliefWeb]]|date=4 August 2022}}</ref>
==Kundivihira ==
{{Reflist}}
{{authority control}}
[[Category:2022 floods in Africa| ]]
[[Category:Landslides in 2022]]
9odovpkvh962371v1xbn9e28r7si0h9
138419
138418
2026-05-31T16:48:45Z
Kalakpagh
2501
/* Sudan */ Updated Content
138419
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|Historical Event}}
{{Databox}}
{{Infobox flood
| name = 2022 Africa floods
| image = 2022 Africa floods map 1.jpg
| image_size =
| alt =
| caption = A map of Africa. Affected countries are marked in red
| duration = January - December 2022
| date =
| damages =
| cause = Heavy rains, [[Tropical cyclone]]s
| fatalities = 2,177
| affected = [[Angola]], [[Benin]], [[Cameroon]], [[Central African Republic]], [[Chad]], [[Democratic Republic of the Congo]], [[Ethiopia]], [[Gabon]], [[The Gambia]], [[Ghana]], [[Ivory Coast]], [[Kenya]], [[Madagascar]], [[Malawi]], [[Mali]], [[Mozambique]], [[Niger]], [[Nigeria]], [[Rwanda]], [[Senegal]], [[Sierra Leone]], [[South Africa]], [[Sudan]], [[Tanzania]], [[Uganda]]
}}
Yuuni 2022, ko'kpɛɣu nyɛla din daa dam gbaŋsabila tiŋgbana pam ka nyɛ din daa di niriba ban kalinli gari 2,100 nyɛvuya. Di daa dam tiŋgbani shɛli pam lala yuuni ŋɔ nyɛ [[Nigeria]] ka niriba ban kalinli daa gari kɔbisiyobu ni pia nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya.
==Impact==
===Angola===
Silimiin goli December, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Angola]]<nowiki/>ka daa di niriba ayi nyɛvuya, n saɣim yanima anu ka daa dam niriba kɔbishii ni pihinahi ayi ka.<ref>{{Cite web|title=Angola – Floods Leave 2 Dead, Hundreds of Homes Damaged|url=https://floodlist.com/africa/angola-floods-november-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Benin===
[[Benin]] yaɣa pishi ni ayopɔin nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni dam shɛli ka niriba ban kalinli daa yiɣisi pihinahi ni yini daa kpi ka saɣim yanima kɔbisiyobu ni pisopɔin.<ref>{{Cite web |author=Davies |first=Richard |title=Benin – Over 40 Dead, 1,300 Households Displaced After Weeks of Flooding |url=https://floodlist.com/africa/benin-floods-september-october-2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208062455/https://floodlist.com/africa/benin-floods-september-october-2022 |archive-date=8 Dec 2022 |website=floodlist}}</ref>
===Cameroon===
Bin din gbaai Silimiin goli September biɛɣ'pishi dali, salo ban kalinli yiɣisi 37,439 nyɛla ninvuɣ shɛba ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam Cameroon. Niriba ayi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba pihiwɔi ni anu nyɛ ban daa nya daŋsi. Yanima din kalinli yiɣisi 9,413 nyɛla din daa saɣim ka daa lahi saɣim shikuruti pihiwɔi ayi ka. Puzuri din yikanima yiɣisi kamani 2,394 gba nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam shɛli ka niɣi ban kalinli yiɣisi 3,019 nyɛ ban daa barigi.<ref>{{Cite web|title=Cameroon – Floods Affect Almost 40,000 in Far North Region|url=https://floodlist.com/africa/cameroon-floods-far-north-september-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Central African Republic===
[[Central African Republic]] tiŋgbani, ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa dam salo ban kalinli yiɣisi kamani 85,300, di daa di la niriba pin'yini nyɛvuya, saɣim yanima din gari 2,600 ka daa lahi saɣim puzuri kamani 18,500 yikanima.<ref>{{Cite web|title=Central African Republic – Floods in 12 Prefectures Leave Thousands Displaced, 11 Dead|url=https://floodlist.com/africa/central-african-republic-floods-june-october-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Chad===
Silimiin goli August, ko'kpɛɣu nyɛla din daa dam niriba ban kalinli yiɣisi kamani 17,000 [[Chad]] tiŋgbani ni ka daa saɣim yanima kamani 1,312. Niriba pishi ni ayi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka kɔbishii ni pihita yini ka nyɛ ban daa nya daŋsi.<ref>{{Cite web|title=Chad – Weeks of Rain and Floods Leave 22 Dead, Hundreds of Homes Destroyed|url=https://floodlist.com/africa/chad-floods-august-2022|author=Richard Davies}}</ref>
=== Democratic Republic of the Congo ===
Bin din gbaai Silimiin goli February naabu ni zaŋ hali ni silimiin goli March, niriba pinaayobu n-ti pahi bihi anahi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Bukavu]] pirinla ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu.<ref>{{Cite web |date=2000-05-31 |title=Ten killed in Bukavu floods |url=https://www.thenewhumanitarian.org/news/2000/05/31 |access-date=2022-04-12 |website=The New Humanitarian |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=22 February 2022 |title=Four children among six dead in DR Congo deluge |url=https://www.sharjah24.ae/en/Articles/2022/02/22/Four-children-among-six-dead-in-DR-Congo-deluge |website=sharjah24}}</ref> Ko'kpɛɣu din daa niŋ Silimiin goli April nyɛla din daa di niriba pishi nyɛvuya,<ref>{{Cite web|title=DR Congo and Rwanda – 20 Killed in Floods and Landslides|url=https://floodlist.com/africa/drcongo-rwanda-floods-landslides-april-2022|author=Richard Davies}}</ref> ka niriba pishi ni yini gba nyɛ ban daa kpi Silimiin goli May.<ref>{{Cite web|title=Democratic Republic of the Congo – More Deadly Floods and Landslides in Eastern Provinces|url=https://floodlist.com/africa/democratic-republic-congo-april-may-2022-floods-landslides|author=Richard Davies}}</ref>
Bin din gbaai Silimiin goli December biɛɣ'pinaayi dali zaŋ hali ni o biɛɣ'pinaanahi dali yuuni 2022, sa'kara mibu nyɛla din daa saɣim tuma duri, soya n-ti pahi yanima [[Kinshasa]], [[Democratic Republic of the Congo]]'s tiŋzuɣu.<ref name="BBC">{{Cite web |date=14 December 2022 |title=DR Congo floods leave more than 120 dead in Kinshasa |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-63967016 |work=[[BBC News]]}}</ref> Lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di niriba ban kalinli daa yiɣisi kɔbigi ni pisopɔin yini ka.<ref>{{Cite web|title=At least 169 dead after devastating floods in DR Congo's Kinshasa|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/12/17/at-least-169-dead-after-devastating-floods-in-dr-congos-kinshasa|date=17 December 2022|author=Dorian Geiger|work=[[Al Jazeera Media Network|Al Jazeera]]}}</ref>
Silimiin goli December biɛɣ'pihita ni yini dali, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[South Kivu]] ka daa di niriba anii nyɛvuy.<ref>{{Cite web|title=Eastern DRC: Landslide leaves 8 people dead|url=https://www.trtworld.com/africa/eastern-drc-landslide-leaves-8-people-dead-64047/amp|work=[[TRT World]]|date=31 December 2022|access-date=1 January 2023}}</ref>
===Ethiopia===
Salo kamani 60,000 nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam shɛba tiŋgbani ŋɔ ni ka nyɛ din lahi dam tuma duri shɛŋa.<ref>{{Cite web|title=Ethiopia - Situation Report, 19 Sep 2022|url=https://reliefweb.int/report/ethiopia/ethiopia-situation-report-19-sep-2022|work=[[ReliefWeb]]|date=19 September 2022 }}</ref>
===Gabon===
Ko'kpɛɣu nyɛla din daa di niriba ayopɔin nyɛvuya [[Libreville]], [[Gabon]].<ref>{{Cite web|title=Gabon – 7 Killed in Libreville Landslide After Heavy Rainfall|url=https://floodlist.com/africa/gabon-libreville-landslide-october-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Ghana===
Din daa niŋ ka saa zani dabaa ayi mi pani taba zuɣu daa che ka ninvuɣ shɛba daa koŋ bɛ yanima Ghana yaɣ;shɛŋa.<ref>{{Cite web|title=Floods wreak havoc; Kyebi court, police station, homes submerged|url=https://mobile.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Floods-wreak-havoc-Kyebi-court-police-station-homes-submerged-1634516|date=2 October 2022}}</ref>
===Ivory Coast===
Silimiin goli June yuuni 2022, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Ivory Coast]] ka di kpee na ʒin niŋ tiŋgbani maa taarihi puuni. Niriba pinaanu nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba kɔbigi ni pinaanah nyɛ ban daa nya daŋsi [[Abidjan]]. Yanima kamani 1,900 nyɛla din daa saɣim ka daa dam salo ban kalinli yiɣisi kamani 11,900.<ref>{{Cite web|title=Cote d'Ivoire: Floods - Jun 2022|url=https://reliefweb.int/disaster/fl-2022-000249-civ|author=Richard Davies|date=3 October 2023 }}</ref>
===Kenya===
Ko'kpɛɣu din daa niŋ tiŋgbani ŋɔ ni daa chɛ ka niriba pam koŋ bɛ yanima din daa niŋ ka sa'karili mi Western Kenya.<ref>{{Cite news|title=Kenya: Flash Floods Displace Kisumu Families Following Heavy Rains|newspaper=Capital Fm |url=https://allafrica.com/stories/202209090029.html|date=8 September 2022 |last1=Joe |first1=Ojwang }}</ref>
=== Madagascar ===
{{Main|2022 Antananarivo floods}}
Silimiin goli January biɛɣ'pishi ayi ka dali, Ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ Madagascar's tiŋzuɣu [[Antananarivo]] ka daa di niriba pia nyɛvuya.<ref>{{cite web|date=18 January 2022|title=10 killed by floods in Madagascar|url=https://www.africanews.com/2022/01/18/10-killed-by-floods-in-madagascar/|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220124230142/https://www.africanews.com/2022/01/18/10-killed-by-floods-in-madagascar/|archive-date=24 January 2022|access-date=18 January 2022|publisher=[[Africanews]]}}</ref>
Bin din gbaai Silimiin goli January naabu ni zaŋ chaŋ Silimiin goli February biɛɣ'pishi dali, [[Cyclone Batsirai]] mini [[Tropical Storm Ana (2022)|Tropical Storm Ana]] nyɛla din daa saɣim yanima ka niriba ban kalinli din daa yiɣisi kɔbigi ni pihinii yini ka nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Madagascar]].<ref>{{cite web|title=Southern Africa: Cyclone Season Flash Update No. 2 (4 February 2022)|url=https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-2-4-february-2022|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220206015034/https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-2-4-february-2022|archive-date=6 February 2022|access-date=6 February 2022|website=[[ReliefWeb]]|date=4 February 2022 |publisher=[[United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs]]}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-02-15|title=Southern Africa: Cyclone Season Flash Update No. 6 (Tropical Cyclone Batsirai) (13 February 2022) - Madagascar|url=https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-6-tropical-cyclone-batsirai-13|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220215102344/https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-6-tropical-cyclone-batsirai-13|archive-date=2022-02-15|access-date=2022-02-15|website=ReliefWeb|language=en}}</ref> [[Cyclone Gombe]] nyɛla din daa ti lahi chɛ ka niriba ayi koŋ bɛ nyɛvuya.<ref>{{Cite web |date=12 March 2022 |title=Deux décès et 935 sinistrés à Madagascar : Mozambique : le cyclone Gombe fait au moins huit morts |trans-title=Two deaths and 935 victims in Madagascar: Mozambique: Cyclone Gombe kills at least eight |url=https://www.ipreunion.com/actualites-reunion/reportage/2022/03/12/-un-enfant-decede-dans-l-effondrement-d-une-maison-mozambique-le-cyclone-gombe-fait-au-moins-huit-morts,148939.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312232411/https://www.ipreunion.com/actualites-reunion/reportage/2022/03/12/-un-enfant-decede-dans-l-effondrement-d-une-maison-mozambique-le-cyclone-gombe-fait-au-moins-huit-morts,148939.html |archive-date=12 March 2022 |access-date=13 March 2022 |website=Imaz Press Réunion : l'actualité de la Réunion en photos |language=fr}}</ref>
===Malawi===
Silimiin goli January, yanima ayobu nyɛla din daa di kom ka yanima kɔbigi ni pishi ni ayobu gba nyɛ ko'kpɛɣu ni daa dam shɛŋa Malawi.<ref>{{Cite web|url=https://floodlist.com/africa/malawi-floods-blantyre-janaury-2022|title=Malawi – Houses Destroyed After Flash Floods in Blantyre|author=Richard Davies}}</ref>
[[Tropical Storm Ana (2022)|Tropical Storm Ana]] nyɛla din daa chɛ ka niriba ban kalinli daa yiɣisi pihita ni ayopɔin daa kpi tiŋgbani ŋɔ ni ,<ref>{{Cite web|title=Malawi, Africa {{!}} Tropical Storm Ana 2022 - Emergency Appeal n° MDRMW015 - Malawi|url=https://reliefweb.int/report/malawi/malawi-africa-tropical-storm-ana-2022-emergency-appeal-n-mdrmw015|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220206021146/https://reliefweb.int/report/malawi/malawi-africa-tropical-storm-ana-2022-emergency-appeal-n-mdrmw015|archive-date=2022-02-06|access-date=2022-02-05|website=ReliefWeb|date=3 February 2022 |language=en}}</ref> ka [[Cyclone Gombe]] gba din daa niŋ Silimiin goli March daa chɛ ka niriba ayopɔin daa koŋ bɛ nyɛvuya.<ref>{{Cite web |last=Masina |first=Lameck |date=14 March 2022 |title=Cyclone Gombe Kills 7, Damages Houses and Roads in Malawi |url=https://www.voanews.com/a/cyclone-gombe-kills-7-damages-houses-and-roads-in-malawi/6484818.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315004753/https://www.voanews.com/a/cyclone-gombe-kills-7-damages-houses-and-roads-in-malawi/6484818.html |archive-date=15 March 2022 |access-date=15 March 2022 |website=VOA |language=en}}</ref>
===Mali===
[[Mopti Region|Mopti]], yanima kamani kɔbisinu ni pihinu nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam shɛli.<ref>{{Cite web|title=Mali – Hundreds of Homes Destroyed by Floods in Mopti Region|url=https://floodlist.com/africa/mali-floods-mopti-september-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Mozambique===
[[Tropical Storm Ana (2022)|Tropical Storm Ana]] nyɛla din daa chɛ ka niriba ban kalinli yiɣisi pishi daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Mozambique]].<ref>{{cite news|title=Dozens killed in Tropical Storm Ana as southern Africa braces for more wild weather|url=https://www.theguardian.com/world/2022/jan/28/dozens-killed-in-tropical-storm-ana-as-southern-africa-braces-for-more-wild-weather|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220206023708/https://www.theguardian.com/world/2022/jan/28/dozens-killed-in-tropical-storm-ana-as-southern-africa-braces-for-more-wild-weather|archive-date=6 February 2022|access-date=28 January 2022|work=[[The Guardian]]|date=28 January 2022 |agency=Agence France-Presse }}</ref> Silimiin goli March, [[Cyclone Gombe]] nyɛla din daa chɛ ka niriba pihiyobu ni ata daa koŋ bɛ nyɛvuya ka daa nyɛ din lahi di yanima.<ref>{{cite news|agency=UN Office for the Coordination of Humanitarian Affairs|website=ReliefWeb|date=25 March 2022|accessdate=27 March 2022|title=Mozambique: Tropical Cyclone Gombe Flash Update No.6 (As of 25 March 2022)|url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/Flash%20Update%20%236_Gombe_20220325_FINAL.pdf}}</ref>
===Namibia===
Ko'kpɛɣu nyɛla din daa di niriba ayi nyɛvuya Silimiin goli December tiŋ yuli booni [[Windhoek]], [[Namibia]].<ref>{{Cite web|url=https://floodlist.com/africa/namibia-floods-windhoek-december-2022|title=Namibia – Floods in Windhoek After 3 Months' Worth of Rain in 24 Hours|date=15 December 2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Nigeria===
Tiŋgbani maa yaɣa pihita ni ata yaɣa pihita ni ayobu puuni nyɛla ko'kpɛɣu maa ni daa dam shɛŋa.<ref name="NIGERIA">{{Cite news|title=Flood kills 372 Nigerians in eight months, 508,000 persons affected – NEMA DG says|url=https://guardian.ng/news/flood-kills-372-nigerians-in-eight-months-508000-persons-affected-nema-dg-says/|location=Lagos, Nigeria|author=Matthew Ogune Abuja|date=5 September 2022|newspaper=[[The Guardian (Nigeria)|The Guardian]]}}</ref> Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di niriba kamani kɔbisiyobu ni pishi ni ayi nyɛvuya.<ref>{{Cite news|title=Buhari Blames Climate Change As Flood Kills 612, Affects 3.2m Nigerians|url=https://dailytrust.com/buhari-blames-climate-change-as-flood-kills-612-affects-3-2m-nigerians|date=26 October 2022 |newspaper=[[Daily Trust]]}}</ref><ref name="NIGERIA_1">{{Cite web|title=Nigeria – 300 Dead, 100,000 Displaced as Government Warns of Worsening Floods|url=https://floodlist.com/africa/nigeria-floods-september-2022|author=Richard Davies}}</ref> Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa lahi tahi tiri ka nyari duro na ka di daa ku niriba pihiyobu ni anahi.<ref name="NIGERIA_1" />
===Niger===
Niriba ban kalinli yiɣisi kamani kɔbigi ni pihiyobu ni anii nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Niger]] pirinla ko'kpɛɣu din daa niŋ silimiin goli August.<ref>{{Cite web|title=Niger – 168 Dead, 227,000 Affected as Flooding Continues|url=https://floodlist.com/africa/niger-floods-september-2022|author=Richard Davies}}</ref> Di nyɛla din daa dam salo ban kalinli yiɣisi kamani 227,000.<ref name="NIGER">{{Cite web|title=Worsening Niger floods kill 75|url=https://english.alarabiya.net/amp/News/world/2022/08/30/75-dead-in-worsening-Niger-floods-|work=[[Al Arabiya]]|date=30 August 2022}}</ref>
=== Rwanda === <!-- linked from redirect [[2022 Rwanda floods]] -->
Tum silimiin goli January dahin yini dali, saa minin pohim nyɛla din daa piligi Rwanda. Bin din gbaai Silimiin goli January biɛɣ'pishi ni ayopɔin dali, niriba pinaanu nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba pinaayopɔin nyɛ ban daa nyɛ daŋsi.<ref>{{cite web |title=Rwanda - Severe weather (Rwanda Meteorology Agency, media) |url=https://erccportal.jrc.ec.europa.eu/ECHO-Products/Echo-Flash#/daily-flash-archive/4406 |publisher=[[Directorate-General for European Civil Protection and Humanitarian Aid Operations]] |access-date=28 January 2022}}</ref>
===Senegal===
Niriba ata nyɛla ban daa kpi [[Dakar]] pirinla ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu.<ref name="SENEGAL">{{Cite web|title=Senegal – Floods in Dakar Leave 3 Dead|url=https://floodlist.com/africa/senegal-gambia-floods-september-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Sierra Leone===
Niriba anii nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Freetown]], tiŋzuɣu zaŋ n-ti [[Sierra Leone]] pirinla ko'kpɛɣu din daa niŋ maa zuɣu.<ref>{{Cite web|title=Sierra Leone landslide, floods kill eight|url=https://www.africanews.com/2022/08/30/sierra-leone-landslide-floods-kill-eight/|date=30 August 2022}}</ref>
===South Africa===
[[File:South Africa floods.png|225px|thumb|left|Estimated rainfall in southern Africa between 7 – 13 April 2022.]]
Ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Eastern Cape]] Silimiin goli January ka niriba pinaanahi nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya n-ti piringa ŋun daa niŋdi kpaŋmaŋ ni fa shɛba bahi.<ref>{{cite web|url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2022-01-12-eastern-cape-officials-still-counting-losses-after-floods-kill-14-and-displace-hundreds/|title= Eastern Cape officials still counting losses after floods kill 14 and displace hundreds|date=12 January 2022|accessdate=19 January 2022|publisher=The Daily Maverick}}</ref>
Silimiin goli April, ko'kpɛɣu nyɛla din daa di niriba ban kalinli yiɣisi kɔbisinahi ni pihita ni ayobu nyɛvuya ka bɛ pirigili nyɛ ban daa yina [[KwaZulu-Natal]].<ref>{{Cite news|publisher=Reuters|date=21 April 2022|accessdate=24 April 2022|title=Death toll from South African floods revised down to 435|url=https://www.reuters.com/world/africa/death-toll-south-african-floods-revised-down-435-2022-04-21/}}</ref> Lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di tiŋgbani maa liɣiri kamani $1.6 billion [[United States Dollar|USD]].<ref>{{Cite web |last=Mboto |first=Sibusiso |title=Costs related to KZN floods stands at R17 billion |url=https://www.iol.co.za/mercury/news/costs-related-to-kzn-floods-stands-at-r17-billion-ca130329-5caa-40c6-8f29-346cd0f51397 |access-date=6 May 2022 |website=www.iol.co.za |language=en}}</ref> Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di yanima kamani 6,000.<ref>{{cite news|publisher=CNA|date=13 April 2022|accessdate=13 April 2022|title=Nearly 60 dead in South Africa floods|url=https://www.channelnewsasia.com/world/nearly-60-dead-south-africa-floods-2622766|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412232055/https://www.channelnewsasia.com/world/nearly-60-dead-south-africa-floods-2622766|url-status=live}}</ref>
Silimiin goli December dabaa ata dali, ko'kpɛɣu nyɛla din daa di asori duu [[Johannesburg]]. Niriba awɔi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba anii nyɛ bɛ ni daa n bo shɛba je.<ref>{{Cite web|title=South Africa – 9 Dead, 8 Missing After Flash Floods in Johannesburg|url=https://floodlist.com/africa/south-africa-johannesburg-december-2022|author=Richard Davies}}</ref>
=== Sudan ===
Ko'kpɛɣu tum Silimiin goli August nyɛla din daa di niriba kɔbigi ni pihita ni anahi nyɛvuya.<ref>{{Cite web|title=Sudan floods kill 134 people, destroy 16 900 homes|url=https://www.africanews.com/2022/09/15/sudan-floods-kill-134-people-destroy-16-900-homes/|work=[[Africanews]]|date=15 September 2022 }}</ref> Yanima kamani 47,000 nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa saɣim shɛŋa.<ref>{{Cite web |last=Hako |first=Nasi |date=2022-08-30 |title=Climate crisis worsens Sudan floods as death toll rises |url=https://www.esi-africa.com/regional-news/north-africa/climate-crisis-exacerbates-sudan-floods-as-death-toll-rises/ |access-date=2022-08-31 |website=ESI-Africa.com |language=en-ZA}}</ref>
===Tanzania===
Ko'kpɛɣu din daa niŋ Tanzania nyɛla din daa di niriba anu nyɛvuya Silimiin goli May.<ref>{{Cite web|title=Tanzania – Floods in South Leave 5 Dead, Thousands Displaced|url=https://floodlist.com/africa/tanzania-floods-mbeya-songwe-april-2022|work=Richard Davies}}</ref>
===The Gambia===
Ko'kpɛɣu din daa niŋ Gambia nyɛla din daa di niriba pin'yini nyɛvuya.<ref name="SENEGAL" />
===Uganda=== <!-- linked from redirect [[2022 Uganda floods]] -->
{{Main|2022 Kasese District landslides}}
Ko'kpɛɣu din daa niŋ Silimiin goli January nyɛla din daa di niriba awɔi nyɛvuya [[Kisoro District]].<ref>{{Cite web|title=Uganda – at Least 9 Killed in Western Region Flash Floods|url=https://floodlist.com/africa/uganda-floods-kisoro-january-2022|author=Richard Davies}}</ref> Silimiin goli August, ko'kpɛɣu din daa niŋ [[Eastern Region, Uganda|Eastern Region]] nyɛla din daa di niriba pihita nyɛvuya.<ref>{{Cite web|title=Floods in Eastern Uganda kill at least 30 people and leave 400,000 without access to clean water|url=https://reliefweb.int/report/uganda/floods-eastern-uganda-kill-least-30-people-and-leave-400000-without-access-clean-water|work=[[ReliefWeb]]|date=4 August 2022}}</ref>
==Kundivihira ==
{{Reflist}}
{{authority control}}
[[Category:2022 floods in Africa| ]]
[[Category:Landslides in 2022]]
em6gfbgxt4xtnfniydztaclil8adf4h
138420
138419
2026-05-31T16:49:03Z
Kalakpagh
2501
/* Uganda */ Updated Content
138420
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|Historical Event}}
{{Databox}}
{{Infobox flood
| name = 2022 Africa floods
| image = 2022 Africa floods map 1.jpg
| image_size =
| alt =
| caption = A map of Africa. Affected countries are marked in red
| duration = January - December 2022
| date =
| damages =
| cause = Heavy rains, [[Tropical cyclone]]s
| fatalities = 2,177
| affected = [[Angola]], [[Benin]], [[Cameroon]], [[Central African Republic]], [[Chad]], [[Democratic Republic of the Congo]], [[Ethiopia]], [[Gabon]], [[The Gambia]], [[Ghana]], [[Ivory Coast]], [[Kenya]], [[Madagascar]], [[Malawi]], [[Mali]], [[Mozambique]], [[Niger]], [[Nigeria]], [[Rwanda]], [[Senegal]], [[Sierra Leone]], [[South Africa]], [[Sudan]], [[Tanzania]], [[Uganda]]
}}
Yuuni 2022, ko'kpɛɣu nyɛla din daa dam gbaŋsabila tiŋgbana pam ka nyɛ din daa di niriba ban kalinli gari 2,100 nyɛvuya. Di daa dam tiŋgbani shɛli pam lala yuuni ŋɔ nyɛ [[Nigeria]] ka niriba ban kalinli daa gari kɔbisiyobu ni pia nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya.
==Impact==
===Angola===
Silimiin goli December, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Angola]]<nowiki/>ka daa di niriba ayi nyɛvuya, n saɣim yanima anu ka daa dam niriba kɔbishii ni pihinahi ayi ka.<ref>{{Cite web|title=Angola – Floods Leave 2 Dead, Hundreds of Homes Damaged|url=https://floodlist.com/africa/angola-floods-november-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Benin===
[[Benin]] yaɣa pishi ni ayopɔin nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni dam shɛli ka niriba ban kalinli daa yiɣisi pihinahi ni yini daa kpi ka saɣim yanima kɔbisiyobu ni pisopɔin.<ref>{{Cite web |author=Davies |first=Richard |title=Benin – Over 40 Dead, 1,300 Households Displaced After Weeks of Flooding |url=https://floodlist.com/africa/benin-floods-september-october-2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208062455/https://floodlist.com/africa/benin-floods-september-october-2022 |archive-date=8 Dec 2022 |website=floodlist}}</ref>
===Cameroon===
Bin din gbaai Silimiin goli September biɛɣ'pishi dali, salo ban kalinli yiɣisi 37,439 nyɛla ninvuɣ shɛba ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam Cameroon. Niriba ayi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba pihiwɔi ni anu nyɛ ban daa nya daŋsi. Yanima din kalinli yiɣisi 9,413 nyɛla din daa saɣim ka daa lahi saɣim shikuruti pihiwɔi ayi ka. Puzuri din yikanima yiɣisi kamani 2,394 gba nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam shɛli ka niɣi ban kalinli yiɣisi 3,019 nyɛ ban daa barigi.<ref>{{Cite web|title=Cameroon – Floods Affect Almost 40,000 in Far North Region|url=https://floodlist.com/africa/cameroon-floods-far-north-september-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Central African Republic===
[[Central African Republic]] tiŋgbani, ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa dam salo ban kalinli yiɣisi kamani 85,300, di daa di la niriba pin'yini nyɛvuya, saɣim yanima din gari 2,600 ka daa lahi saɣim puzuri kamani 18,500 yikanima.<ref>{{Cite web|title=Central African Republic – Floods in 12 Prefectures Leave Thousands Displaced, 11 Dead|url=https://floodlist.com/africa/central-african-republic-floods-june-october-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Chad===
Silimiin goli August, ko'kpɛɣu nyɛla din daa dam niriba ban kalinli yiɣisi kamani 17,000 [[Chad]] tiŋgbani ni ka daa saɣim yanima kamani 1,312. Niriba pishi ni ayi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka kɔbishii ni pihita yini ka nyɛ ban daa nya daŋsi.<ref>{{Cite web|title=Chad – Weeks of Rain and Floods Leave 22 Dead, Hundreds of Homes Destroyed|url=https://floodlist.com/africa/chad-floods-august-2022|author=Richard Davies}}</ref>
=== Democratic Republic of the Congo ===
Bin din gbaai Silimiin goli February naabu ni zaŋ hali ni silimiin goli March, niriba pinaayobu n-ti pahi bihi anahi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Bukavu]] pirinla ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu.<ref>{{Cite web |date=2000-05-31 |title=Ten killed in Bukavu floods |url=https://www.thenewhumanitarian.org/news/2000/05/31 |access-date=2022-04-12 |website=The New Humanitarian |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=22 February 2022 |title=Four children among six dead in DR Congo deluge |url=https://www.sharjah24.ae/en/Articles/2022/02/22/Four-children-among-six-dead-in-DR-Congo-deluge |website=sharjah24}}</ref> Ko'kpɛɣu din daa niŋ Silimiin goli April nyɛla din daa di niriba pishi nyɛvuya,<ref>{{Cite web|title=DR Congo and Rwanda – 20 Killed in Floods and Landslides|url=https://floodlist.com/africa/drcongo-rwanda-floods-landslides-april-2022|author=Richard Davies}}</ref> ka niriba pishi ni yini gba nyɛ ban daa kpi Silimiin goli May.<ref>{{Cite web|title=Democratic Republic of the Congo – More Deadly Floods and Landslides in Eastern Provinces|url=https://floodlist.com/africa/democratic-republic-congo-april-may-2022-floods-landslides|author=Richard Davies}}</ref>
Bin din gbaai Silimiin goli December biɛɣ'pinaayi dali zaŋ hali ni o biɛɣ'pinaanahi dali yuuni 2022, sa'kara mibu nyɛla din daa saɣim tuma duri, soya n-ti pahi yanima [[Kinshasa]], [[Democratic Republic of the Congo]]'s tiŋzuɣu.<ref name="BBC">{{Cite web |date=14 December 2022 |title=DR Congo floods leave more than 120 dead in Kinshasa |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-63967016 |work=[[BBC News]]}}</ref> Lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di niriba ban kalinli daa yiɣisi kɔbigi ni pisopɔin yini ka.<ref>{{Cite web|title=At least 169 dead after devastating floods in DR Congo's Kinshasa|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/12/17/at-least-169-dead-after-devastating-floods-in-dr-congos-kinshasa|date=17 December 2022|author=Dorian Geiger|work=[[Al Jazeera Media Network|Al Jazeera]]}}</ref>
Silimiin goli December biɛɣ'pihita ni yini dali, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[South Kivu]] ka daa di niriba anii nyɛvuy.<ref>{{Cite web|title=Eastern DRC: Landslide leaves 8 people dead|url=https://www.trtworld.com/africa/eastern-drc-landslide-leaves-8-people-dead-64047/amp|work=[[TRT World]]|date=31 December 2022|access-date=1 January 2023}}</ref>
===Ethiopia===
Salo kamani 60,000 nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam shɛba tiŋgbani ŋɔ ni ka nyɛ din lahi dam tuma duri shɛŋa.<ref>{{Cite web|title=Ethiopia - Situation Report, 19 Sep 2022|url=https://reliefweb.int/report/ethiopia/ethiopia-situation-report-19-sep-2022|work=[[ReliefWeb]]|date=19 September 2022 }}</ref>
===Gabon===
Ko'kpɛɣu nyɛla din daa di niriba ayopɔin nyɛvuya [[Libreville]], [[Gabon]].<ref>{{Cite web|title=Gabon – 7 Killed in Libreville Landslide After Heavy Rainfall|url=https://floodlist.com/africa/gabon-libreville-landslide-october-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Ghana===
Din daa niŋ ka saa zani dabaa ayi mi pani taba zuɣu daa che ka ninvuɣ shɛba daa koŋ bɛ yanima Ghana yaɣ;shɛŋa.<ref>{{Cite web|title=Floods wreak havoc; Kyebi court, police station, homes submerged|url=https://mobile.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Floods-wreak-havoc-Kyebi-court-police-station-homes-submerged-1634516|date=2 October 2022}}</ref>
===Ivory Coast===
Silimiin goli June yuuni 2022, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Ivory Coast]] ka di kpee na ʒin niŋ tiŋgbani maa taarihi puuni. Niriba pinaanu nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba kɔbigi ni pinaanah nyɛ ban daa nya daŋsi [[Abidjan]]. Yanima kamani 1,900 nyɛla din daa saɣim ka daa dam salo ban kalinli yiɣisi kamani 11,900.<ref>{{Cite web|title=Cote d'Ivoire: Floods - Jun 2022|url=https://reliefweb.int/disaster/fl-2022-000249-civ|author=Richard Davies|date=3 October 2023 }}</ref>
===Kenya===
Ko'kpɛɣu din daa niŋ tiŋgbani ŋɔ ni daa chɛ ka niriba pam koŋ bɛ yanima din daa niŋ ka sa'karili mi Western Kenya.<ref>{{Cite news|title=Kenya: Flash Floods Displace Kisumu Families Following Heavy Rains|newspaper=Capital Fm |url=https://allafrica.com/stories/202209090029.html|date=8 September 2022 |last1=Joe |first1=Ojwang }}</ref>
=== Madagascar ===
{{Main|2022 Antananarivo floods}}
Silimiin goli January biɛɣ'pishi ayi ka dali, Ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ Madagascar's tiŋzuɣu [[Antananarivo]] ka daa di niriba pia nyɛvuya.<ref>{{cite web|date=18 January 2022|title=10 killed by floods in Madagascar|url=https://www.africanews.com/2022/01/18/10-killed-by-floods-in-madagascar/|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220124230142/https://www.africanews.com/2022/01/18/10-killed-by-floods-in-madagascar/|archive-date=24 January 2022|access-date=18 January 2022|publisher=[[Africanews]]}}</ref>
Bin din gbaai Silimiin goli January naabu ni zaŋ chaŋ Silimiin goli February biɛɣ'pishi dali, [[Cyclone Batsirai]] mini [[Tropical Storm Ana (2022)|Tropical Storm Ana]] nyɛla din daa saɣim yanima ka niriba ban kalinli din daa yiɣisi kɔbigi ni pihinii yini ka nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Madagascar]].<ref>{{cite web|title=Southern Africa: Cyclone Season Flash Update No. 2 (4 February 2022)|url=https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-2-4-february-2022|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220206015034/https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-2-4-february-2022|archive-date=6 February 2022|access-date=6 February 2022|website=[[ReliefWeb]]|date=4 February 2022 |publisher=[[United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs]]}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-02-15|title=Southern Africa: Cyclone Season Flash Update No. 6 (Tropical Cyclone Batsirai) (13 February 2022) - Madagascar|url=https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-6-tropical-cyclone-batsirai-13|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220215102344/https://reliefweb.int/report/madagascar/southern-africa-cyclone-season-flash-update-no-6-tropical-cyclone-batsirai-13|archive-date=2022-02-15|access-date=2022-02-15|website=ReliefWeb|language=en}}</ref> [[Cyclone Gombe]] nyɛla din daa ti lahi chɛ ka niriba ayi koŋ bɛ nyɛvuya.<ref>{{Cite web |date=12 March 2022 |title=Deux décès et 935 sinistrés à Madagascar : Mozambique : le cyclone Gombe fait au moins huit morts |trans-title=Two deaths and 935 victims in Madagascar: Mozambique: Cyclone Gombe kills at least eight |url=https://www.ipreunion.com/actualites-reunion/reportage/2022/03/12/-un-enfant-decede-dans-l-effondrement-d-une-maison-mozambique-le-cyclone-gombe-fait-au-moins-huit-morts,148939.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312232411/https://www.ipreunion.com/actualites-reunion/reportage/2022/03/12/-un-enfant-decede-dans-l-effondrement-d-une-maison-mozambique-le-cyclone-gombe-fait-au-moins-huit-morts,148939.html |archive-date=12 March 2022 |access-date=13 March 2022 |website=Imaz Press Réunion : l'actualité de la Réunion en photos |language=fr}}</ref>
===Malawi===
Silimiin goli January, yanima ayobu nyɛla din daa di kom ka yanima kɔbigi ni pishi ni ayobu gba nyɛ ko'kpɛɣu ni daa dam shɛŋa Malawi.<ref>{{Cite web|url=https://floodlist.com/africa/malawi-floods-blantyre-janaury-2022|title=Malawi – Houses Destroyed After Flash Floods in Blantyre|author=Richard Davies}}</ref>
[[Tropical Storm Ana (2022)|Tropical Storm Ana]] nyɛla din daa chɛ ka niriba ban kalinli daa yiɣisi pihita ni ayopɔin daa kpi tiŋgbani ŋɔ ni ,<ref>{{Cite web|title=Malawi, Africa {{!}} Tropical Storm Ana 2022 - Emergency Appeal n° MDRMW015 - Malawi|url=https://reliefweb.int/report/malawi/malawi-africa-tropical-storm-ana-2022-emergency-appeal-n-mdrmw015|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220206021146/https://reliefweb.int/report/malawi/malawi-africa-tropical-storm-ana-2022-emergency-appeal-n-mdrmw015|archive-date=2022-02-06|access-date=2022-02-05|website=ReliefWeb|date=3 February 2022 |language=en}}</ref> ka [[Cyclone Gombe]] gba din daa niŋ Silimiin goli March daa chɛ ka niriba ayopɔin daa koŋ bɛ nyɛvuya.<ref>{{Cite web |last=Masina |first=Lameck |date=14 March 2022 |title=Cyclone Gombe Kills 7, Damages Houses and Roads in Malawi |url=https://www.voanews.com/a/cyclone-gombe-kills-7-damages-houses-and-roads-in-malawi/6484818.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315004753/https://www.voanews.com/a/cyclone-gombe-kills-7-damages-houses-and-roads-in-malawi/6484818.html |archive-date=15 March 2022 |access-date=15 March 2022 |website=VOA |language=en}}</ref>
===Mali===
[[Mopti Region|Mopti]], yanima kamani kɔbisinu ni pihinu nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam shɛli.<ref>{{Cite web|title=Mali – Hundreds of Homes Destroyed by Floods in Mopti Region|url=https://floodlist.com/africa/mali-floods-mopti-september-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Mozambique===
[[Tropical Storm Ana (2022)|Tropical Storm Ana]] nyɛla din daa chɛ ka niriba ban kalinli yiɣisi pishi daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Mozambique]].<ref>{{cite news|title=Dozens killed in Tropical Storm Ana as southern Africa braces for more wild weather|url=https://www.theguardian.com/world/2022/jan/28/dozens-killed-in-tropical-storm-ana-as-southern-africa-braces-for-more-wild-weather|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220206023708/https://www.theguardian.com/world/2022/jan/28/dozens-killed-in-tropical-storm-ana-as-southern-africa-braces-for-more-wild-weather|archive-date=6 February 2022|access-date=28 January 2022|work=[[The Guardian]]|date=28 January 2022 |agency=Agence France-Presse }}</ref> Silimiin goli March, [[Cyclone Gombe]] nyɛla din daa chɛ ka niriba pihiyobu ni ata daa koŋ bɛ nyɛvuya ka daa nyɛ din lahi di yanima.<ref>{{cite news|agency=UN Office for the Coordination of Humanitarian Affairs|website=ReliefWeb|date=25 March 2022|accessdate=27 March 2022|title=Mozambique: Tropical Cyclone Gombe Flash Update No.6 (As of 25 March 2022)|url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/Flash%20Update%20%236_Gombe_20220325_FINAL.pdf}}</ref>
===Namibia===
Ko'kpɛɣu nyɛla din daa di niriba ayi nyɛvuya Silimiin goli December tiŋ yuli booni [[Windhoek]], [[Namibia]].<ref>{{Cite web|url=https://floodlist.com/africa/namibia-floods-windhoek-december-2022|title=Namibia – Floods in Windhoek After 3 Months' Worth of Rain in 24 Hours|date=15 December 2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Nigeria===
Tiŋgbani maa yaɣa pihita ni ata yaɣa pihita ni ayobu puuni nyɛla ko'kpɛɣu maa ni daa dam shɛŋa.<ref name="NIGERIA">{{Cite news|title=Flood kills 372 Nigerians in eight months, 508,000 persons affected – NEMA DG says|url=https://guardian.ng/news/flood-kills-372-nigerians-in-eight-months-508000-persons-affected-nema-dg-says/|location=Lagos, Nigeria|author=Matthew Ogune Abuja|date=5 September 2022|newspaper=[[The Guardian (Nigeria)|The Guardian]]}}</ref> Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di niriba kamani kɔbisiyobu ni pishi ni ayi nyɛvuya.<ref>{{Cite news|title=Buhari Blames Climate Change As Flood Kills 612, Affects 3.2m Nigerians|url=https://dailytrust.com/buhari-blames-climate-change-as-flood-kills-612-affects-3-2m-nigerians|date=26 October 2022 |newspaper=[[Daily Trust]]}}</ref><ref name="NIGERIA_1">{{Cite web|title=Nigeria – 300 Dead, 100,000 Displaced as Government Warns of Worsening Floods|url=https://floodlist.com/africa/nigeria-floods-september-2022|author=Richard Davies}}</ref> Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa lahi tahi tiri ka nyari duro na ka di daa ku niriba pihiyobu ni anahi.<ref name="NIGERIA_1" />
===Niger===
Niriba ban kalinli yiɣisi kamani kɔbigi ni pihiyobu ni anii nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Niger]] pirinla ko'kpɛɣu din daa niŋ silimiin goli August.<ref>{{Cite web|title=Niger – 168 Dead, 227,000 Affected as Flooding Continues|url=https://floodlist.com/africa/niger-floods-september-2022|author=Richard Davies}}</ref> Di nyɛla din daa dam salo ban kalinli yiɣisi kamani 227,000.<ref name="NIGER">{{Cite web|title=Worsening Niger floods kill 75|url=https://english.alarabiya.net/amp/News/world/2022/08/30/75-dead-in-worsening-Niger-floods-|work=[[Al Arabiya]]|date=30 August 2022}}</ref>
=== Rwanda === <!-- linked from redirect [[2022 Rwanda floods]] -->
Tum silimiin goli January dahin yini dali, saa minin pohim nyɛla din daa piligi Rwanda. Bin din gbaai Silimiin goli January biɛɣ'pishi ni ayopɔin dali, niriba pinaanu nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba pinaayopɔin nyɛ ban daa nyɛ daŋsi.<ref>{{cite web |title=Rwanda - Severe weather (Rwanda Meteorology Agency, media) |url=https://erccportal.jrc.ec.europa.eu/ECHO-Products/Echo-Flash#/daily-flash-archive/4406 |publisher=[[Directorate-General for European Civil Protection and Humanitarian Aid Operations]] |access-date=28 January 2022}}</ref>
===Senegal===
Niriba ata nyɛla ban daa kpi [[Dakar]] pirinla ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu.<ref name="SENEGAL">{{Cite web|title=Senegal – Floods in Dakar Leave 3 Dead|url=https://floodlist.com/africa/senegal-gambia-floods-september-2022|author=Richard Davies}}</ref>
===Sierra Leone===
Niriba anii nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Freetown]], tiŋzuɣu zaŋ n-ti [[Sierra Leone]] pirinla ko'kpɛɣu din daa niŋ maa zuɣu.<ref>{{Cite web|title=Sierra Leone landslide, floods kill eight|url=https://www.africanews.com/2022/08/30/sierra-leone-landslide-floods-kill-eight/|date=30 August 2022}}</ref>
===South Africa===
[[File:South Africa floods.png|225px|thumb|left|Estimated rainfall in southern Africa between 7 – 13 April 2022.]]
Ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Eastern Cape]] Silimiin goli January ka niriba pinaanahi nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya n-ti piringa ŋun daa niŋdi kpaŋmaŋ ni fa shɛba bahi.<ref>{{cite web|url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2022-01-12-eastern-cape-officials-still-counting-losses-after-floods-kill-14-and-displace-hundreds/|title= Eastern Cape officials still counting losses after floods kill 14 and displace hundreds|date=12 January 2022|accessdate=19 January 2022|publisher=The Daily Maverick}}</ref>
Silimiin goli April, ko'kpɛɣu nyɛla din daa di niriba ban kalinli yiɣisi kɔbisinahi ni pihita ni ayobu nyɛvuya ka bɛ pirigili nyɛ ban daa yina [[KwaZulu-Natal]].<ref>{{Cite news|publisher=Reuters|date=21 April 2022|accessdate=24 April 2022|title=Death toll from South African floods revised down to 435|url=https://www.reuters.com/world/africa/death-toll-south-african-floods-revised-down-435-2022-04-21/}}</ref> Lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di tiŋgbani maa liɣiri kamani $1.6 billion [[United States Dollar|USD]].<ref>{{Cite web |last=Mboto |first=Sibusiso |title=Costs related to KZN floods stands at R17 billion |url=https://www.iol.co.za/mercury/news/costs-related-to-kzn-floods-stands-at-r17-billion-ca130329-5caa-40c6-8f29-346cd0f51397 |access-date=6 May 2022 |website=www.iol.co.za |language=en}}</ref> Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di yanima kamani 6,000.<ref>{{cite news|publisher=CNA|date=13 April 2022|accessdate=13 April 2022|title=Nearly 60 dead in South Africa floods|url=https://www.channelnewsasia.com/world/nearly-60-dead-south-africa-floods-2622766|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412232055/https://www.channelnewsasia.com/world/nearly-60-dead-south-africa-floods-2622766|url-status=live}}</ref>
Silimiin goli December dabaa ata dali, ko'kpɛɣu nyɛla din daa di asori duu [[Johannesburg]]. Niriba awɔi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka niriba anii nyɛ bɛ ni daa n bo shɛba je.<ref>{{Cite web|title=South Africa – 9 Dead, 8 Missing After Flash Floods in Johannesburg|url=https://floodlist.com/africa/south-africa-johannesburg-december-2022|author=Richard Davies}}</ref>
=== Sudan ===
Ko'kpɛɣu tum Silimiin goli August nyɛla din daa di niriba kɔbigi ni pihita ni anahi nyɛvuya.<ref>{{Cite web|title=Sudan floods kill 134 people, destroy 16 900 homes|url=https://www.africanews.com/2022/09/15/sudan-floods-kill-134-people-destroy-16-900-homes/|work=[[Africanews]]|date=15 September 2022 }}</ref> Yanima kamani 47,000 nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa saɣim shɛŋa.<ref>{{Cite web |last=Hako |first=Nasi |date=2022-08-30 |title=Climate crisis worsens Sudan floods as death toll rises |url=https://www.esi-africa.com/regional-news/north-africa/climate-crisis-exacerbates-sudan-floods-as-death-toll-rises/ |access-date=2022-08-31 |website=ESI-Africa.com |language=en-ZA}}</ref>
===Tanzania===
Ko'kpɛɣu din daa niŋ Tanzania nyɛla din daa di niriba anu nyɛvuya Silimiin goli May.<ref>{{Cite web|title=Tanzania – Floods in South Leave 5 Dead, Thousands Displaced|url=https://floodlist.com/africa/tanzania-floods-mbeya-songwe-april-2022|work=Richard Davies}}</ref>
===The Gambia===
Ko'kpɛɣu din daa niŋ Gambia nyɛla din daa di niriba pin'yini nyɛvuya.<ref name="SENEGAL" />
===Uganda=== <!-- linked from redirect [[2022 Uganda floods]] -->
Ko'kpɛɣu din daa niŋ Silimiin goli January nyɛla din daa di niriba awɔi nyɛvuya [[Kisoro District]].<ref>{{Cite web|title=Uganda – at Least 9 Killed in Western Region Flash Floods|url=https://floodlist.com/africa/uganda-floods-kisoro-january-2022|author=Richard Davies}}</ref> Silimiin goli August, ko'kpɛɣu din daa niŋ [[Eastern Region, Uganda|Eastern Region]] nyɛla din daa di niriba pihita nyɛvuya.<ref>{{Cite web|title=Floods in Eastern Uganda kill at least 30 people and leave 400,000 without access to clean water|url=https://reliefweb.int/report/uganda/floods-eastern-uganda-kill-least-30-people-and-leave-400000-without-access-clean-water|work=[[ReliefWeb]]|date=4 August 2022}}</ref>
==Kundivihira ==
{{Reflist}}
{{authority control}}
[[Category:2022 floods in Africa| ]]
[[Category:Landslides in 2022]]
6veh206u5d2xk7iz8i52xpxt0lrzz3m
2022 Bukavu floods
0
33233
138398
2026-05-31T15:10:36Z
Kalakpagh
2501
Created article
138398
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|Flooding in the Democratic Republic of the Congo in 2022}}
{{Infobox flood
| duration = {{start date|2022|02|22|df=y}}–{{end date|2022|03|16|df=y}}
| affected = [[Bukavu]], [[South Kivu]], Democratic Republic of the Congo
| fatalities = 16
| image = Houses in Bukavu.jpg
| caption = Bukavu
}}
Yuuni 2022 piligu, sa'kara mibu nyɛla din daa tahi ko'kpɛɣu na [[Bukavu]], [[South Kivu]], [[Democratic Republic of the Congo]].<ref>{{Citation |title=Powerful flood waters swept away cars and dumped them into Lake Kivu Bukavu Congo |url=https://www.youtube.com/watch?v=JdyBabTMT4M |access-date=2022-04-12}}</ref>
==Events==
Silimiin goli February biɛɣ'pishi ni ayi dali yuuni 2022, niriba ayobu n-ti pahi bihi anahi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya pirinla ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu.<ref>{{Cite web |date=22 February 2022 |title=Four children among six dead in DR Congo deluge |url=https://www.sharjah24.ae/en/Articles/2022/02/22/Four-children-among-six-dead-in-DR-Congo-deluge |website=sharjah24}}</ref>
Silimiin goli March biɛɣ'pinaayobu dali, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Bukavu|Bukavu City]] mini yaɣ'shɛŋa din be South Kivu [[provinces of the Democratic Republic of the Congo|Province]], [[Lake Kivu]] n-ti pahi din miri [[Rwanda]] soojanima zanibu shee.<ref>{{Cite web |title=DRC: Disruptions due to flooding ongoing in Bukavu, South Kivu Province, as of March 18 |url=https://crisis24.garda.com/alerts/2022/03/drc-disruptions-due-to-flooding-ongoing-in-bukavu-south-kivu-province-as-of-march-18 |access-date=2022-04-12 |website=DRC: Disruptions due to flooding ongoing in Bukavu, South Kivu Province, as of March 18 {{!}} Crisis24}}</ref> Lala yaɣili ŋɔ lahabalitira nyɛla ŋun daa yɛlli ni yanima, loranima nyɛla kom ni daa di shɛŋa. Kom nyɛla din daa ʒi lora shɛŋa hali ni Lake Kivu. Ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam yaɣ'shɛli pam nyɛ [[Kadutu]].<ref>{{Cite web |title=DR Congo – Deadly Floods in South Kivu Province – FloodList |url=https://floodlist.com/africa/dr-congo-floods-south-kivu-march-2022 |access-date=2022-04-12 |website=floodlist.com}}</ref> Niriba ban kalinli yiɣisi pia nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka yanima di gari kɔbigi nyɛ din daa saɣim.<ref>{{Cite web |date=2000-05-31 |title=Ten killed in Bukavu floods |url=https://www.thenewhumanitarian.org/news/2000/05/31 |access-date=2022-04-12 |website=The New Humanitarian}}</ref>
==References==
{{reflist}}
{{Floods in Africa}}
{{2022 floods}}
{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT:Bukavu floods, 2022}}
[[Category:2022 floods in Africa]]
[[Category:2020s disasters in the Democratic Republic of the Congo]]
[[Category:2022 disasters in Africa]]
[[Category:2022 in the Democratic Republic of the Congo]]
[[Category:February 2022 in Africa]]
[[Category:March 2022 in Africa]]
[[Category:Natural disasters in the Democratic Republic of the Congo]]
[[Category:21st century in Bukavu|Floods]]
[[Category:2020s in South Kivu]]
{{Flood-stub}}
{{DRC-stub}}
4msbm7oq9uzs2pb1n9xcys4yz8z15zs
138399
138398
2026-05-31T15:11:08Z
Kalakpagh
2501
/* Events */ Updated Content
138399
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|Flooding in the Democratic Republic of the Congo in 2022}}
{{Infobox flood
| duration = {{start date|2022|02|22|df=y}}–{{end date|2022|03|16|df=y}}
| affected = [[Bukavu]], [[South Kivu]], Democratic Republic of the Congo
| fatalities = 16
| image = Houses in Bukavu.jpg
| caption = Bukavu
}}
Yuuni 2022 piligu, sa'kara mibu nyɛla din daa tahi ko'kpɛɣu na [[Bukavu]], [[South Kivu]], [[Democratic Republic of the Congo]].<ref>{{Citation |title=Powerful flood waters swept away cars and dumped them into Lake Kivu Bukavu Congo |url=https://www.youtube.com/watch?v=JdyBabTMT4M |access-date=2022-04-12}}</ref>
==Binshɛŋa din niŋ ==
Silimiin goli February biɛɣ'pishi ni ayi dali yuuni 2022, niriba ayobu n-ti pahi bihi anahi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya pirinla ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu.<ref>{{Cite web |date=22 February 2022 |title=Four children among six dead in DR Congo deluge |url=https://www.sharjah24.ae/en/Articles/2022/02/22/Four-children-among-six-dead-in-DR-Congo-deluge |website=sharjah24}}</ref>
Silimiin goli March biɛɣ'pinaayobu dali, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Bukavu|Bukavu City]] mini yaɣ'shɛŋa din be South Kivu [[provinces of the Democratic Republic of the Congo|Province]], [[Lake Kivu]] n-ti pahi din miri [[Rwanda]] soojanima zanibu shee.<ref>{{Cite web |title=DRC: Disruptions due to flooding ongoing in Bukavu, South Kivu Province, as of March 18 |url=https://crisis24.garda.com/alerts/2022/03/drc-disruptions-due-to-flooding-ongoing-in-bukavu-south-kivu-province-as-of-march-18 |access-date=2022-04-12 |website=DRC: Disruptions due to flooding ongoing in Bukavu, South Kivu Province, as of March 18 {{!}} Crisis24}}</ref> Lala yaɣili ŋɔ lahabalitira nyɛla ŋun daa yɛlli ni yanima, loranima nyɛla kom ni daa di shɛŋa. Kom nyɛla din daa ʒi lora shɛŋa hali ni Lake Kivu. Ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam yaɣ'shɛli pam nyɛ [[Kadutu]].<ref>{{Cite web |title=DR Congo – Deadly Floods in South Kivu Province – FloodList |url=https://floodlist.com/africa/dr-congo-floods-south-kivu-march-2022 |access-date=2022-04-12 |website=floodlist.com}}</ref> Niriba ban kalinli yiɣisi pia nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka yanima di gari kɔbigi nyɛ din daa saɣim.<ref>{{Cite web |date=2000-05-31 |title=Ten killed in Bukavu floods |url=https://www.thenewhumanitarian.org/news/2000/05/31 |access-date=2022-04-12 |website=The New Humanitarian}}</ref>
==References==
{{reflist}}
{{Floods in Africa}}
{{2022 floods}}
{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT:Bukavu floods, 2022}}
[[Category:2022 floods in Africa]]
[[Category:2020s disasters in the Democratic Republic of the Congo]]
[[Category:2022 disasters in Africa]]
[[Category:2022 in the Democratic Republic of the Congo]]
[[Category:February 2022 in Africa]]
[[Category:March 2022 in Africa]]
[[Category:Natural disasters in the Democratic Republic of the Congo]]
[[Category:21st century in Bukavu|Floods]]
[[Category:2020s in South Kivu]]
{{Flood-stub}}
{{DRC-stub}}
bwzmy9zc30lzyeyi6mkmztaxc3el6e0
138400
138399
2026-05-31T15:11:25Z
Kalakpagh
2501
/* References */ Updated Content
138400
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|Flooding in the Democratic Republic of the Congo in 2022}}
{{Infobox flood
| duration = {{start date|2022|02|22|df=y}}–{{end date|2022|03|16|df=y}}
| affected = [[Bukavu]], [[South Kivu]], Democratic Republic of the Congo
| fatalities = 16
| image = Houses in Bukavu.jpg
| caption = Bukavu
}}
Yuuni 2022 piligu, sa'kara mibu nyɛla din daa tahi ko'kpɛɣu na [[Bukavu]], [[South Kivu]], [[Democratic Republic of the Congo]].<ref>{{Citation |title=Powerful flood waters swept away cars and dumped them into Lake Kivu Bukavu Congo |url=https://www.youtube.com/watch?v=JdyBabTMT4M |access-date=2022-04-12}}</ref>
==Binshɛŋa din niŋ ==
Silimiin goli February biɛɣ'pishi ni ayi dali yuuni 2022, niriba ayobu n-ti pahi bihi anahi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya pirinla ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu.<ref>{{Cite web |date=22 February 2022 |title=Four children among six dead in DR Congo deluge |url=https://www.sharjah24.ae/en/Articles/2022/02/22/Four-children-among-six-dead-in-DR-Congo-deluge |website=sharjah24}}</ref>
Silimiin goli March biɛɣ'pinaayobu dali, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Bukavu|Bukavu City]] mini yaɣ'shɛŋa din be South Kivu [[provinces of the Democratic Republic of the Congo|Province]], [[Lake Kivu]] n-ti pahi din miri [[Rwanda]] soojanima zanibu shee.<ref>{{Cite web |title=DRC: Disruptions due to flooding ongoing in Bukavu, South Kivu Province, as of March 18 |url=https://crisis24.garda.com/alerts/2022/03/drc-disruptions-due-to-flooding-ongoing-in-bukavu-south-kivu-province-as-of-march-18 |access-date=2022-04-12 |website=DRC: Disruptions due to flooding ongoing in Bukavu, South Kivu Province, as of March 18 {{!}} Crisis24}}</ref> Lala yaɣili ŋɔ lahabalitira nyɛla ŋun daa yɛlli ni yanima, loranima nyɛla kom ni daa di shɛŋa. Kom nyɛla din daa ʒi lora shɛŋa hali ni Lake Kivu. Ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam yaɣ'shɛli pam nyɛ [[Kadutu]].<ref>{{Cite web |title=DR Congo – Deadly Floods in South Kivu Province – FloodList |url=https://floodlist.com/africa/dr-congo-floods-south-kivu-march-2022 |access-date=2022-04-12 |website=floodlist.com}}</ref> Niriba ban kalinli yiɣisi pia nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka yanima di gari kɔbigi nyɛ din daa saɣim.<ref>{{Cite web |date=2000-05-31 |title=Ten killed in Bukavu floods |url=https://www.thenewhumanitarian.org/news/2000/05/31 |access-date=2022-04-12 |website=The New Humanitarian}}</ref>
==References==
{{reflist}}
{{Floods in Africa}}
{{2022 floods}}
{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT:Bukavu floods, 2022}}
[[Category:2022 floods in Africa]]
[[Category:2020s disasters in the Democratic Republic of the Congo]]
[[Category:2022 disasters in Africa]]
[[Category:2022 in the Democratic Republic of the Congo]]
[[Category:February 2022 in Africa]]
[[Category:March 2022 in Africa]]
[[Category:Natural disasters in the Democratic Republic of the Congo]]
[[Category:21st century in Bukavu|Floods]]
[[Category:2020s in South Kivu]]
{{Flood-stub}}
jjxbiezm0rmiavwv3rhslwe8xxponuf
138401
138400
2026-05-31T15:11:46Z
Kalakpagh
2501
/* References */ Updated Content
138401
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|Flooding in the Democratic Republic of the Congo in 2022}}
{{Infobox flood
| duration = {{start date|2022|02|22|df=y}}–{{end date|2022|03|16|df=y}}
| affected = [[Bukavu]], [[South Kivu]], Democratic Republic of the Congo
| fatalities = 16
| image = Houses in Bukavu.jpg
| caption = Bukavu
}}
Yuuni 2022 piligu, sa'kara mibu nyɛla din daa tahi ko'kpɛɣu na [[Bukavu]], [[South Kivu]], [[Democratic Republic of the Congo]].<ref>{{Citation |title=Powerful flood waters swept away cars and dumped them into Lake Kivu Bukavu Congo |url=https://www.youtube.com/watch?v=JdyBabTMT4M |access-date=2022-04-12}}</ref>
==Binshɛŋa din niŋ ==
Silimiin goli February biɛɣ'pishi ni ayi dali yuuni 2022, niriba ayobu n-ti pahi bihi anahi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya pirinla ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu.<ref>{{Cite web |date=22 February 2022 |title=Four children among six dead in DR Congo deluge |url=https://www.sharjah24.ae/en/Articles/2022/02/22/Four-children-among-six-dead-in-DR-Congo-deluge |website=sharjah24}}</ref>
Silimiin goli March biɛɣ'pinaayobu dali, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Bukavu|Bukavu City]] mini yaɣ'shɛŋa din be South Kivu [[provinces of the Democratic Republic of the Congo|Province]], [[Lake Kivu]] n-ti pahi din miri [[Rwanda]] soojanima zanibu shee.<ref>{{Cite web |title=DRC: Disruptions due to flooding ongoing in Bukavu, South Kivu Province, as of March 18 |url=https://crisis24.garda.com/alerts/2022/03/drc-disruptions-due-to-flooding-ongoing-in-bukavu-south-kivu-province-as-of-march-18 |access-date=2022-04-12 |website=DRC: Disruptions due to flooding ongoing in Bukavu, South Kivu Province, as of March 18 {{!}} Crisis24}}</ref> Lala yaɣili ŋɔ lahabalitira nyɛla ŋun daa yɛlli ni yanima, loranima nyɛla kom ni daa di shɛŋa. Kom nyɛla din daa ʒi lora shɛŋa hali ni Lake Kivu. Ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam yaɣ'shɛli pam nyɛ [[Kadutu]].<ref>{{Cite web |title=DR Congo – Deadly Floods in South Kivu Province – FloodList |url=https://floodlist.com/africa/dr-congo-floods-south-kivu-march-2022 |access-date=2022-04-12 |website=floodlist.com}}</ref> Niriba ban kalinli yiɣisi pia nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka yanima di gari kɔbigi nyɛ din daa saɣim.<ref>{{Cite web |date=2000-05-31 |title=Ten killed in Bukavu floods |url=https://www.thenewhumanitarian.org/news/2000/05/31 |access-date=2022-04-12 |website=The New Humanitarian}}</ref>
==References==
{{reflist}}
{{Floods in Africa}}
{{2022 floods}}
{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT:Bukavu floods, 2022}}
[[Category:2022 floods in Africa]]
[[Category:2020s disasters in the Democratic Republic of the Congo]]
[[Category:2022 disasters in Africa]]
[[Category:2022 in the Democratic Republic of the Congo]]
[[Category:February 2022 in Africa]]
[[Category:March 2022 in Africa]]
[[Category:Natural disasters in the Democratic Republic of the Congo]]
[[Category:21st century in Bukavu|Floods]]
[[Category:2020s in South Kivu]]
r14dv07jwhse2ty01dnb966fg969oj5
138411
138401
2026-05-31T16:39:16Z
Kalakpagh
2501
/* References */ Updated Content
138411
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|Flooding in the Democratic Republic of the Congo in 2022}}
{{Infobox flood
| duration = {{start date|2022|02|22|df=y}}–{{end date|2022|03|16|df=y}}
| affected = [[Bukavu]], [[South Kivu]], Democratic Republic of the Congo
| fatalities = 16
| image = Houses in Bukavu.jpg
| caption = Bukavu
}}
Yuuni 2022 piligu, sa'kara mibu nyɛla din daa tahi ko'kpɛɣu na [[Bukavu]], [[South Kivu]], [[Democratic Republic of the Congo]].<ref>{{Citation |title=Powerful flood waters swept away cars and dumped them into Lake Kivu Bukavu Congo |url=https://www.youtube.com/watch?v=JdyBabTMT4M |access-date=2022-04-12}}</ref>
==Binshɛŋa din niŋ ==
Silimiin goli February biɛɣ'pishi ni ayi dali yuuni 2022, niriba ayobu n-ti pahi bihi anahi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya pirinla ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu.<ref>{{Cite web |date=22 February 2022 |title=Four children among six dead in DR Congo deluge |url=https://www.sharjah24.ae/en/Articles/2022/02/22/Four-children-among-six-dead-in-DR-Congo-deluge |website=sharjah24}}</ref>
Silimiin goli March biɛɣ'pinaayobu dali, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Bukavu|Bukavu City]] mini yaɣ'shɛŋa din be South Kivu [[provinces of the Democratic Republic of the Congo|Province]], [[Lake Kivu]] n-ti pahi din miri [[Rwanda]] soojanima zanibu shee.<ref>{{Cite web |title=DRC: Disruptions due to flooding ongoing in Bukavu, South Kivu Province, as of March 18 |url=https://crisis24.garda.com/alerts/2022/03/drc-disruptions-due-to-flooding-ongoing-in-bukavu-south-kivu-province-as-of-march-18 |access-date=2022-04-12 |website=DRC: Disruptions due to flooding ongoing in Bukavu, South Kivu Province, as of March 18 {{!}} Crisis24}}</ref> Lala yaɣili ŋɔ lahabalitira nyɛla ŋun daa yɛlli ni yanima, loranima nyɛla kom ni daa di shɛŋa. Kom nyɛla din daa ʒi lora shɛŋa hali ni Lake Kivu. Ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam yaɣ'shɛli pam nyɛ [[Kadutu]].<ref>{{Cite web |title=DR Congo – Deadly Floods in South Kivu Province – FloodList |url=https://floodlist.com/africa/dr-congo-floods-south-kivu-march-2022 |access-date=2022-04-12 |website=floodlist.com}}</ref> Niriba ban kalinli yiɣisi pia nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka yanima di gari kɔbigi nyɛ din daa saɣim.<ref>{{Cite web |date=2000-05-31 |title=Ten killed in Bukavu floods |url=https://www.thenewhumanitarian.org/news/2000/05/31 |access-date=2022-04-12 |website=The New Humanitarian}}</ref>
==Kundivihira ==
{{reflist}}
{{Floods in Africa}}
{{2022 floods}}
{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT:Bukavu floods, 2022}}
[[Category:2022 floods in Africa]]
[[Category:2020s disasters in the Democratic Republic of the Congo]]
[[Category:2022 disasters in Africa]]
[[Category:2022 in the Democratic Republic of the Congo]]
[[Category:February 2022 in Africa]]
[[Category:March 2022 in Africa]]
[[Category:Natural disasters in the Democratic Republic of the Congo]]
[[Category:21st century in Bukavu|Floods]]
[[Category:2020s in South Kivu]]
m96k3msaubi4y7sqh2jvag3r8ht2p4i
138412
138411
2026-05-31T16:39:35Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
138412
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|Flooding in the Democratic Republic of the Congo in 2022}}
{{Infobox flood
| duration = {{start date|2022|02|22|df=y}}–{{end date|2022|03|16|df=y}}
| affected = [[Bukavu]], [[South Kivu]], Democratic Republic of the Congo
| fatalities = 16
| image = Houses in Bukavu.jpg
| caption = Bukavu
}}
Yuuni 2022 piligu, sa'kara mibu nyɛla din daa tahi ko'kpɛɣu na [[Bukavu]], [[South Kivu]], [[Democratic Republic of the Congo]].<ref>{{Citation |title=Powerful flood waters swept away cars and dumped them into Lake Kivu Bukavu Congo |url=https://www.youtube.com/watch?v=JdyBabTMT4M |access-date=2022-04-12}}</ref>
==Binshɛŋa din niŋ ==
Silimiin goli February biɛɣ'pishi ni ayi dali yuuni 2022, niriba ayobu n-ti pahi bihi anahi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya pirinla ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu.<ref>{{Cite web |date=22 February 2022 |title=Four children among six dead in DR Congo deluge |url=https://www.sharjah24.ae/en/Articles/2022/02/22/Four-children-among-six-dead-in-DR-Congo-deluge |website=sharjah24}}</ref>
Silimiin goli March biɛɣ'pinaayobu dali, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Bukavu|Bukavu City]] mini yaɣ'shɛŋa din be South Kivu [[provinces of the Democratic Republic of the Congo|Province]], [[Lake Kivu]] n-ti pahi din miri [[Rwanda]] soojanima zanibu shee.<ref>{{Cite web |title=DRC: Disruptions due to flooding ongoing in Bukavu, South Kivu Province, as of March 18 |url=https://crisis24.garda.com/alerts/2022/03/drc-disruptions-due-to-flooding-ongoing-in-bukavu-south-kivu-province-as-of-march-18 |access-date=2022-04-12 |website=DRC: Disruptions due to flooding ongoing in Bukavu, South Kivu Province, as of March 18 {{!}} Crisis24}}</ref> Lala yaɣili ŋɔ lahabalitira nyɛla ŋun daa yɛlli ni yanima, loranima nyɛla kom ni daa di shɛŋa. Kom nyɛla din daa ʒi lora shɛŋa hali ni Lake Kivu. Ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam yaɣ'shɛli pam nyɛ [[Kadutu]].<ref>{{Cite web |title=DR Congo – Deadly Floods in South Kivu Province – FloodList |url=https://floodlist.com/africa/dr-congo-floods-south-kivu-march-2022 |access-date=2022-04-12 |website=floodlist.com}}</ref> Niriba ban kalinli yiɣisi pia nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka yanima di gari kɔbigi nyɛ din daa saɣim.<ref>{{Cite web |date=2000-05-31 |title=Ten killed in Bukavu floods |url=https://www.thenewhumanitarian.org/news/2000/05/31 |access-date=2022-04-12 |website=The New Humanitarian}}</ref>
==Kundivihira ==
{{reflist}}
{{Floods in Africa}}
{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT:Bukavu floods, 2022}}
[[Category:2022 floods in Africa]]
[[Category:2020s disasters in the Democratic Republic of the Congo]]
[[Category:2022 disasters in Africa]]
[[Category:2022 in the Democratic Republic of the Congo]]
[[Category:February 2022 in Africa]]
[[Category:March 2022 in Africa]]
[[Category:Natural disasters in the Democratic Republic of the Congo]]
[[Category:21st century in Bukavu|Floods]]
[[Category:2020s in South Kivu]]
rs3cbwfvp8aw2di17mywbajffrwdfwk
138413
138412
2026-05-31T16:39:54Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
138413
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|Flooding in the Democratic Republic of the Congo in 2022}}
{{Infobox flood
| duration = {{start date|2022|02|22|df=y}}–{{end date|2022|03|16|df=y}}
| affected = [[Bukavu]], [[South Kivu]], Democratic Republic of the Congo
| fatalities = 16
| image = Houses in Bukavu.jpg
| caption = Bukavu
}}
Yuuni 2022 piligu, sa'kara mibu nyɛla din daa tahi ko'kpɛɣu na [[Bukavu]], [[South Kivu]], [[Democratic Republic of the Congo]].<ref>{{Citation |title=Powerful flood waters swept away cars and dumped them into Lake Kivu Bukavu Congo |url=https://www.youtube.com/watch?v=JdyBabTMT4M |access-date=2022-04-12}}</ref>
==Binshɛŋa din niŋ ==
Silimiin goli February biɛɣ'pishi ni ayi dali yuuni 2022, niriba ayobu n-ti pahi bihi anahi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya pirinla ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu.<ref>{{Cite web |date=22 February 2022 |title=Four children among six dead in DR Congo deluge |url=https://www.sharjah24.ae/en/Articles/2022/02/22/Four-children-among-six-dead-in-DR-Congo-deluge |website=sharjah24}}</ref>
Silimiin goli March biɛɣ'pinaayobu dali, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Bukavu|Bukavu City]] mini yaɣ'shɛŋa din be South Kivu [[provinces of the Democratic Republic of the Congo|Province]], [[Lake Kivu]] n-ti pahi din miri [[Rwanda]] soojanima zanibu shee.<ref>{{Cite web |title=DRC: Disruptions due to flooding ongoing in Bukavu, South Kivu Province, as of March 18 |url=https://crisis24.garda.com/alerts/2022/03/drc-disruptions-due-to-flooding-ongoing-in-bukavu-south-kivu-province-as-of-march-18 |access-date=2022-04-12 |website=DRC: Disruptions due to flooding ongoing in Bukavu, South Kivu Province, as of March 18 {{!}} Crisis24}}</ref> Lala yaɣili ŋɔ lahabalitira nyɛla ŋun daa yɛlli ni yanima, loranima nyɛla kom ni daa di shɛŋa. Kom nyɛla din daa ʒi lora shɛŋa hali ni Lake Kivu. Ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam yaɣ'shɛli pam nyɛ [[Kadutu]].<ref>{{Cite web |title=DR Congo – Deadly Floods in South Kivu Province – FloodList |url=https://floodlist.com/africa/dr-congo-floods-south-kivu-march-2022 |access-date=2022-04-12 |website=floodlist.com}}</ref> Niriba ban kalinli yiɣisi pia nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka yanima di gari kɔbigi nyɛ din daa saɣim.<ref>{{Cite web |date=2000-05-31 |title=Ten killed in Bukavu floods |url=https://www.thenewhumanitarian.org/news/2000/05/31 |access-date=2022-04-12 |website=The New Humanitarian}}</ref>
==Kundivihira ==
{{reflist}}
{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT:Bukavu floods, 2022}}
[[Category:2022 floods in Africa]]
[[Category:2020s disasters in the Democratic Republic of the Congo]]
[[Category:2022 disasters in Africa]]
[[Category:2022 in the Democratic Republic of the Congo]]
[[Category:February 2022 in Africa]]
[[Category:March 2022 in Africa]]
[[Category:Natural disasters in the Democratic Republic of the Congo]]
[[Category:21st century in Bukavu|Floods]]
[[Category:2020s in South Kivu]]
s2bm9mg7x4i4nfmn95alt84xce9aspu
138414
138413
2026-05-31T16:42:36Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
138414
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|Flooding in the Democratic Republic of the Congo in 2022}}
{{Infobox flood
| duration = {{start date|2022|02|22|df=y}}–{{end date|2022|03|16|df=y}}
| affected = [[Bukavu]], [[South Kivu]], Democratic Republic of the Congo
| fatalities = 16
| image = Houses in Bukavu.jpg
| caption = Bukavu
}}
Yuuni 2022 piligu, sa'kara mibu nyɛla din daa tahi ko'kpɛɣu na [[Bukavu]], [[South Kivu]], [[Democratic Republic of the Congo]].<ref>{{Citation |title=Powerful flood waters swept away cars and dumped them into Lake Kivu Bukavu Congo |url=https://www.youtube.com/watch?v=JdyBabTMT4M |access-date=2022-04-12}}</ref>
==Binshɛŋa din niŋ ==
Silimiin goli February biɛɣ'pishi ni ayi dali yuuni 2022, niriba ayobu n-ti pahi bihi anahi nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya pirinla ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu.<ref>{{Cite web |date=22 February 2022 |title=Four children among six dead in DR Congo deluge |url=https://www.sharjah24.ae/en/Articles/2022/02/22/Four-children-among-six-dead-in-DR-Congo-deluge |website=sharjah24}}</ref>
Silimiin goli March biɛɣ'pinaayobu dali, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Bukavu|Bukavu City]] mini yaɣ'shɛŋa din be South Kivu [[provinces of the Democratic Republic of the Congo|Province]], [[Lake Kivu]] n-ti pahi din miri [[Rwanda]] soojanima zanibu shee.<ref>{{Cite web |title=DRC: Disruptions due to flooding ongoing in Bukavu, South Kivu Province, as of March 18 |url=https://crisis24.garda.com/alerts/2022/03/drc-disruptions-due-to-flooding-ongoing-in-bukavu-south-kivu-province-as-of-march-18 |access-date=2022-04-12 |website=DRC: Disruptions due to flooding ongoing in Bukavu, South Kivu Province, as of March 18 {{!}} Crisis24}}</ref> Lala yaɣili ŋɔ lahabalitira nyɛla ŋun daa yɛlli ni yanima, loranima nyɛla kom ni daa di shɛŋa. Kom nyɛla din daa ʒi lora shɛŋa hali ni Lake Kivu. Ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam yaɣ'shɛli pam nyɛ [[Kadutu]].<ref>{{Cite web |title=DR Congo – Deadly Floods in South Kivu Province – FloodList |url=https://floodlist.com/africa/dr-congo-floods-south-kivu-march-2022 |access-date=2022-04-12 |website=floodlist.com}}</ref> Niriba ban kalinli yiɣisi pia nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka yanima di gari kɔbigi nyɛ din daa saɣim.<ref>{{Cite web |date=2000-05-31 |title=Ten killed in Bukavu floods |url=https://www.thenewhumanitarian.org/news/2000/05/31 |access-date=2022-04-12 |website=The New Humanitarian}}</ref>
==Kundivihira ==
{{reflist}}
{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT:Bukavu floods, 2022}}
[[Category:2022 floods in Africa]]
[[Category:2020s disasters in the Democratic Republic of the Congo]]
[[Category:2022 disasters in Africa]]
[[Category:2022 in the Democratic Republic of the Congo]]
[[Category:February 2022 in Africa]]
[[Category:March 2022 in Africa]]
[[Category:Natural disasters in the Democratic Republic of the Congo]]
[[Category:21st century in Bukavu|Floods]]
[[Category:2020s in South Kivu]]
dr0c1fgwdxjvv2z0moyvcc5dpxgdmak
2022 Antananarivo floods
0
33234
138404
2026-05-31T16:32:07Z
Kalakpagh
2501
Created article
138404
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|Floods in Madagascar in 2022}}{{Infobox flood
| name = 2022 Antananarivo floods
| image = Antananarivo 2013 2.jpg
| caption = Antananarivo
| date = 18 January 2022 – 23 January 2022
| cause = Heavy rainfall<br>[[Tropical Storm Ana (2022)|Moderate Tropical Storm Ana.]]<ref>{{Cite web|date=24 January 2022|title=Tropical Storm Ana Floods Madagascar's Capital; 34 Dead|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-01-24/tropical-storm-ana-floods-madagascar-s-capital-34-dead|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220124204927/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-01-24/tropical-storm-ana-floods-madagascar-s-capital-34-dead|archive-date=2022-01-24|access-date=2022-01-24|website=www.bloomberg.com}}</ref>
| affected = [[Madagascar]]
| damages = 6,800 buildings water damaged
| fatalities = 34
}}
Silimiin goli January biɛɣ'pishi ni anii dali yuuni 2022, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Madagascar]] di gbaai bahindi [[Antananarivo]] yaɣili ka niriba pin'yini nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya.<ref name=":4">{{cite web|date=18 January 2022|title=10 killed by floods in Madagascar|url=https://www.africanews.com/2022/01/18/10-killed-by-floods-in-madagascar/|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220124230142/https://www.africanews.com/2022/01/18/10-killed-by-floods-in-madagascar/|archive-date=24 January 2022|access-date=18 January 2022|publisher=[[Africanews]]}}</ref><ref>{{cite web|date=18 January 2022|title=Ten killed by floods in Madagascar capital|url=https://www.macaubusiness.com/ten-killed-by-floods-in-madagascar-capital/|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220125002850/https://www.macaubusiness.com/ten-killed-by-floods-in-madagascar-capital/|archive-date=25 January 2022|access-date=18 January 2022|publisher=macaubusiness.com}}</ref> Daliri shɛli din daa tahi lala ko'kpɛɣu ŋɔ na nyɛla sa'kara mibu ka o mibu yaa nyɛ din daa paai kamani 226 mm bin din gbaai Silimiin goli January biɛɣ'pinaayopɔin dali zaŋ ni o biɛɣ'pinaanii dali.<ref name=":4"/>
==Impact==
===Madagascar===
Niriba ban kalinli yiɣisi kamani pihita ni ata nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya bin din gbaai Silimiin goli January biɛɣ'pin'yini dali hali ni o biɛɣ'pinaanii dali, yaha niriba pishi ni ata nyɛla ban daa kpi Tropical Storm Ana shɛli din daa niŋ Silimiin goli January biɛɣ'pishi ni ata dali.<ref>{{Cite news|date=24 January 2022|title=Tropical storm Ana floods Madagascar's capital; 34 dead|url=https://www.washingtonpost.com/world/tropical-storm-ana-floods-madagascars-capital-34-dead/2022/01/24/d4c5b718-7d2a-11ec-8cc8-b696564ba796_story.html|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220125000603/https://www.washingtonpost.com/world/tropical-storm-ana-floods-madagascars-capital-34-dead/2022/01/24/d4c5b718-7d2a-11ec-8cc8-b696564ba796_story.html|archive-date=25 January 2022|access-date=25 January 2022|newspaper=The Washington Post}}</ref> Tiŋgbani ŋɔ National Office for Risk and Disaster Management nyɛla ban daa yina n-ti yɛlli ni yanima din kalinli din yiɣisi kamani 6,800 nyɛla kom ni daa di shɛŋa ka dizuɣu daa chɛ ka salo ban kalinli yiɣisi 35,000 daa taɣi biɛhisi shee .<ref>{{Cite web |date=2022-01-25 |title=Madagascar: Deadly tropical storms cause flooding, landslides {{!}} UN News |url=https://news.un.org/en/story/2022/01/1110532 |access-date=2023-06-08 |website=news.un.org |language=en}}</ref> Saa nyɛla din daa mi paai 226 mm Madagascar tiŋgbani ŋɔ ni yaɣ'shɛŋa.<ref name=":4"/>
==See also==
* [[Weather of 2022]]
* [[2022 Eastern Cape floods]]
==References==
{{reflist|2}}{{Floods in Africa}}{{2022 floods}}
{{authority control}}
{{DEFAULTSORT:Antananarivo floods, 2022}}
[[Category:2022 floods in Africa]]
[[Category:January 2022 in Africa]]
[[Category:Antananarivo|2022 floods]]
[[Category:Natural disasters in Madagascar]]
[[Category:2022 disasters in Africa]]
[[Category:2022 in Madagascar]]
[[Category:21st-century disasters in Madagascar]]
1e9dyibxhzble8zyv7yjnlnftkr8sgm
138405
138404
2026-05-31T16:32:53Z
Kalakpagh
2501
added databox
138405
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|Floods in Madagascar in 2022}}{{Infobox flood
| name = 2022 Antananarivo floods
| image = Antananarivo 2013 2.jpg
| caption = Antananarivo
| date = 18 January 2022 – 23 January 2022
| cause = Heavy rainfall<br>[[Tropical Storm Ana (2022)|Moderate Tropical Storm Ana.]]<ref>{{Cite web|date=24 January 2022|title=Tropical Storm Ana Floods Madagascar's Capital; 34 Dead|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-01-24/tropical-storm-ana-floods-madagascar-s-capital-34-dead|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220124204927/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-01-24/tropical-storm-ana-floods-madagascar-s-capital-34-dead|archive-date=2022-01-24|access-date=2022-01-24|website=www.bloomberg.com}}</ref>
| affected = [[Madagascar]]
| damages = 6,800 buildings water damaged
| fatalities = 34
}}
Silimiin goli January biɛɣ'pishi ni anii dali yuuni 2022, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Madagascar]] di gbaai bahindi [[Antananarivo]] yaɣili ka niriba pin'yini nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya.<ref name=":4">{{cite web|date=18 January 2022|title=10 killed by floods in Madagascar|url=https://www.africanews.com/2022/01/18/10-killed-by-floods-in-madagascar/|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220124230142/https://www.africanews.com/2022/01/18/10-killed-by-floods-in-madagascar/|archive-date=24 January 2022|access-date=18 January 2022|publisher=[[Africanews]]}}</ref><ref>{{cite web|date=18 January 2022|title=Ten killed by floods in Madagascar capital|url=https://www.macaubusiness.com/ten-killed-by-floods-in-madagascar-capital/|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220125002850/https://www.macaubusiness.com/ten-killed-by-floods-in-madagascar-capital/|archive-date=25 January 2022|access-date=18 January 2022|publisher=macaubusiness.com}}</ref> Daliri shɛli din daa tahi lala ko'kpɛɣu ŋɔ na nyɛla sa'kara mibu ka o mibu yaa nyɛ din daa paai kamani 226 mm bin din gbaai Silimiin goli January biɛɣ'pinaayopɔin dali zaŋ ni o biɛɣ'pinaanii dali.<ref name=":4"/>
==Impact==
===Madagascar===
Niriba ban kalinli yiɣisi kamani pihita ni ata nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya bin din gbaai Silimiin goli January biɛɣ'pin'yini dali hali ni o biɛɣ'pinaanii dali, yaha niriba pishi ni ata nyɛla ban daa kpi Tropical Storm Ana shɛli din daa niŋ Silimiin goli January biɛɣ'pishi ni ata dali.<ref>{{Cite news|date=24 January 2022|title=Tropical storm Ana floods Madagascar's capital; 34 dead|url=https://www.washingtonpost.com/world/tropical-storm-ana-floods-madagascars-capital-34-dead/2022/01/24/d4c5b718-7d2a-11ec-8cc8-b696564ba796_story.html|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220125000603/https://www.washingtonpost.com/world/tropical-storm-ana-floods-madagascars-capital-34-dead/2022/01/24/d4c5b718-7d2a-11ec-8cc8-b696564ba796_story.html|archive-date=25 January 2022|access-date=25 January 2022|newspaper=The Washington Post}}</ref> Tiŋgbani ŋɔ National Office for Risk and Disaster Management nyɛla ban daa yina n-ti yɛlli ni yanima din kalinli din yiɣisi kamani 6,800 nyɛla kom ni daa di shɛŋa ka dizuɣu daa chɛ ka salo ban kalinli yiɣisi 35,000 daa taɣi biɛhisi shee .<ref>{{Cite web |date=2022-01-25 |title=Madagascar: Deadly tropical storms cause flooding, landslides {{!}} UN News |url=https://news.un.org/en/story/2022/01/1110532 |access-date=2023-06-08 |website=news.un.org |language=en}}</ref> Saa nyɛla din daa mi paai 226 mm Madagascar tiŋgbani ŋɔ ni yaɣ'shɛŋa.<ref name=":4"/>
==See also==
* [[Weather of 2022]]
* [[2022 Eastern Cape floods]]
==References==
{{reflist|2}}{{Floods in Africa}}{{2022 floods}}
{{authority control}}
{{DEFAULTSORT:Antananarivo floods, 2022}}
[[Category:2022 floods in Africa]]
[[Category:January 2022 in Africa]]
[[Category:Antananarivo|2022 floods]]
[[Category:Natural disasters in Madagascar]]
[[Category:2022 disasters in Africa]]
[[Category:2022 in Madagascar]]
[[Category:21st-century disasters in Madagascar]]
f9cewabmp8pu1fy4xy8sswb8hszgpmt
138406
138405
2026-05-31T16:33:26Z
Kalakpagh
2501
/* See also */ Updated Content
138406
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|Floods in Madagascar in 2022}}{{Infobox flood
| name = 2022 Antananarivo floods
| image = Antananarivo 2013 2.jpg
| caption = Antananarivo
| date = 18 January 2022 – 23 January 2022
| cause = Heavy rainfall<br>[[Tropical Storm Ana (2022)|Moderate Tropical Storm Ana.]]<ref>{{Cite web|date=24 January 2022|title=Tropical Storm Ana Floods Madagascar's Capital; 34 Dead|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-01-24/tropical-storm-ana-floods-madagascar-s-capital-34-dead|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220124204927/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-01-24/tropical-storm-ana-floods-madagascar-s-capital-34-dead|archive-date=2022-01-24|access-date=2022-01-24|website=www.bloomberg.com}}</ref>
| affected = [[Madagascar]]
| damages = 6,800 buildings water damaged
| fatalities = 34
}}
Silimiin goli January biɛɣ'pishi ni anii dali yuuni 2022, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Madagascar]] di gbaai bahindi [[Antananarivo]] yaɣili ka niriba pin'yini nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya.<ref name=":4">{{cite web|date=18 January 2022|title=10 killed by floods in Madagascar|url=https://www.africanews.com/2022/01/18/10-killed-by-floods-in-madagascar/|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220124230142/https://www.africanews.com/2022/01/18/10-killed-by-floods-in-madagascar/|archive-date=24 January 2022|access-date=18 January 2022|publisher=[[Africanews]]}}</ref><ref>{{cite web|date=18 January 2022|title=Ten killed by floods in Madagascar capital|url=https://www.macaubusiness.com/ten-killed-by-floods-in-madagascar-capital/|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220125002850/https://www.macaubusiness.com/ten-killed-by-floods-in-madagascar-capital/|archive-date=25 January 2022|access-date=18 January 2022|publisher=macaubusiness.com}}</ref> Daliri shɛli din daa tahi lala ko'kpɛɣu ŋɔ na nyɛla sa'kara mibu ka o mibu yaa nyɛ din daa paai kamani 226 mm bin din gbaai Silimiin goli January biɛɣ'pinaayopɔin dali zaŋ ni o biɛɣ'pinaanii dali.<ref name=":4"/>
==Impact==
===Madagascar===
Niriba ban kalinli yiɣisi kamani pihita ni ata nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya bin din gbaai Silimiin goli January biɛɣ'pin'yini dali hali ni o biɛɣ'pinaanii dali, yaha niriba pishi ni ata nyɛla ban daa kpi Tropical Storm Ana shɛli din daa niŋ Silimiin goli January biɛɣ'pishi ni ata dali.<ref>{{Cite news|date=24 January 2022|title=Tropical storm Ana floods Madagascar's capital; 34 dead|url=https://www.washingtonpost.com/world/tropical-storm-ana-floods-madagascars-capital-34-dead/2022/01/24/d4c5b718-7d2a-11ec-8cc8-b696564ba796_story.html|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220125000603/https://www.washingtonpost.com/world/tropical-storm-ana-floods-madagascars-capital-34-dead/2022/01/24/d4c5b718-7d2a-11ec-8cc8-b696564ba796_story.html|archive-date=25 January 2022|access-date=25 January 2022|newspaper=The Washington Post}}</ref> Tiŋgbani ŋɔ National Office for Risk and Disaster Management nyɛla ban daa yina n-ti yɛlli ni yanima din kalinli din yiɣisi kamani 6,800 nyɛla kom ni daa di shɛŋa ka dizuɣu daa chɛ ka salo ban kalinli yiɣisi 35,000 daa taɣi biɛhisi shee .<ref>{{Cite web |date=2022-01-25 |title=Madagascar: Deadly tropical storms cause flooding, landslides {{!}} UN News |url=https://news.un.org/en/story/2022/01/1110532 |access-date=2023-06-08 |website=news.un.org |language=en}}</ref> Saa nyɛla din daa mi paai 226 mm Madagascar tiŋgbani ŋɔ ni yaɣ'shɛŋa.<ref name=":4"/>
==Lihimi m pahi ==
* [[Weather of 2022]]
* [[2022 Eastern Cape floods]]
==References==
{{reflist|2}}{{Floods in Africa}}{{2022 floods}}
{{authority control}}
{{DEFAULTSORT:Antananarivo floods, 2022}}
[[Category:2022 floods in Africa]]
[[Category:January 2022 in Africa]]
[[Category:Antananarivo|2022 floods]]
[[Category:Natural disasters in Madagascar]]
[[Category:2022 disasters in Africa]]
[[Category:2022 in Madagascar]]
[[Category:21st-century disasters in Madagascar]]
sxse25jaivr15hrv6pwv4sjij575ljq
138407
138406
2026-05-31T16:33:48Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
138407
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|Floods in Madagascar in 2022}}{{Infobox flood
| name = 2022 Antananarivo floods
| image = Antananarivo 2013 2.jpg
| caption = Antananarivo
| date = 18 January 2022 – 23 January 2022
| cause = Heavy rainfall<br>[[Tropical Storm Ana (2022)|Moderate Tropical Storm Ana.]]<ref>{{Cite web|date=24 January 2022|title=Tropical Storm Ana Floods Madagascar's Capital; 34 Dead|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-01-24/tropical-storm-ana-floods-madagascar-s-capital-34-dead|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220124204927/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-01-24/tropical-storm-ana-floods-madagascar-s-capital-34-dead|archive-date=2022-01-24|access-date=2022-01-24|website=www.bloomberg.com}}</ref>
| affected = [[Madagascar]]
| damages = 6,800 buildings water damaged
| fatalities = 34
}}
Silimiin goli January biɛɣ'pishi ni anii dali yuuni 2022, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Madagascar]] di gbaai bahindi [[Antananarivo]] yaɣili ka niriba pin'yini nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya.<ref name=":4">{{cite web|date=18 January 2022|title=10 killed by floods in Madagascar|url=https://www.africanews.com/2022/01/18/10-killed-by-floods-in-madagascar/|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220124230142/https://www.africanews.com/2022/01/18/10-killed-by-floods-in-madagascar/|archive-date=24 January 2022|access-date=18 January 2022|publisher=[[Africanews]]}}</ref><ref>{{cite web|date=18 January 2022|title=Ten killed by floods in Madagascar capital|url=https://www.macaubusiness.com/ten-killed-by-floods-in-madagascar-capital/|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220125002850/https://www.macaubusiness.com/ten-killed-by-floods-in-madagascar-capital/|archive-date=25 January 2022|access-date=18 January 2022|publisher=macaubusiness.com}}</ref> Daliri shɛli din daa tahi lala ko'kpɛɣu ŋɔ na nyɛla sa'kara mibu ka o mibu yaa nyɛ din daa paai kamani 226 mm bin din gbaai Silimiin goli January biɛɣ'pinaayopɔin dali zaŋ ni o biɛɣ'pinaanii dali.<ref name=":4"/>
==Impact==
===Madagascar===
Niriba ban kalinli yiɣisi kamani pihita ni ata nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya bin din gbaai Silimiin goli January biɛɣ'pin'yini dali hali ni o biɛɣ'pinaanii dali, yaha niriba pishi ni ata nyɛla ban daa kpi Tropical Storm Ana shɛli din daa niŋ Silimiin goli January biɛɣ'pishi ni ata dali.<ref>{{Cite news|date=24 January 2022|title=Tropical storm Ana floods Madagascar's capital; 34 dead|url=https://www.washingtonpost.com/world/tropical-storm-ana-floods-madagascars-capital-34-dead/2022/01/24/d4c5b718-7d2a-11ec-8cc8-b696564ba796_story.html|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220125000603/https://www.washingtonpost.com/world/tropical-storm-ana-floods-madagascars-capital-34-dead/2022/01/24/d4c5b718-7d2a-11ec-8cc8-b696564ba796_story.html|archive-date=25 January 2022|access-date=25 January 2022|newspaper=The Washington Post}}</ref> Tiŋgbani ŋɔ National Office for Risk and Disaster Management nyɛla ban daa yina n-ti yɛlli ni yanima din kalinli din yiɣisi kamani 6,800 nyɛla kom ni daa di shɛŋa ka dizuɣu daa chɛ ka salo ban kalinli yiɣisi 35,000 daa taɣi biɛhisi shee .<ref>{{Cite web |date=2022-01-25 |title=Madagascar: Deadly tropical storms cause flooding, landslides {{!}} UN News |url=https://news.un.org/en/story/2022/01/1110532 |access-date=2023-06-08 |website=news.un.org |language=en}}</ref> Saa nyɛla din daa mi paai 226 mm Madagascar tiŋgbani ŋɔ ni yaɣ'shɛŋa.<ref name=":4"/>
==Lihimi m pahi ==
* [[Weather of 2022]]
* [[2022 Eastern Cape floods]]
==References==
{{reflist|2}}
[[Category:2022 floods in Africa]]
[[Category:January 2022 in Africa]]
[[Category:Antananarivo|2022 floods]]
[[Category:Natural disasters in Madagascar]]
[[Category:2022 disasters in Africa]]
[[Category:2022 in Madagascar]]
[[Category:21st-century disasters in Madagascar]]
k3lxi3cpwubpmrtv9bt9m40pojkap63
138408
138407
2026-05-31T16:34:13Z
Kalakpagh
2501
/* References */ Updated Content
138408
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|Floods in Madagascar in 2022}}{{Infobox flood
| name = 2022 Antananarivo floods
| image = Antananarivo 2013 2.jpg
| caption = Antananarivo
| date = 18 January 2022 – 23 January 2022
| cause = Heavy rainfall<br>[[Tropical Storm Ana (2022)|Moderate Tropical Storm Ana.]]<ref>{{Cite web|date=24 January 2022|title=Tropical Storm Ana Floods Madagascar's Capital; 34 Dead|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-01-24/tropical-storm-ana-floods-madagascar-s-capital-34-dead|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220124204927/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-01-24/tropical-storm-ana-floods-madagascar-s-capital-34-dead|archive-date=2022-01-24|access-date=2022-01-24|website=www.bloomberg.com}}</ref>
| affected = [[Madagascar]]
| damages = 6,800 buildings water damaged
| fatalities = 34
}}
Silimiin goli January biɛɣ'pishi ni anii dali yuuni 2022, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Madagascar]] di gbaai bahindi [[Antananarivo]] yaɣili ka niriba pin'yini nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya.<ref name=":4">{{cite web|date=18 January 2022|title=10 killed by floods in Madagascar|url=https://www.africanews.com/2022/01/18/10-killed-by-floods-in-madagascar/|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220124230142/https://www.africanews.com/2022/01/18/10-killed-by-floods-in-madagascar/|archive-date=24 January 2022|access-date=18 January 2022|publisher=[[Africanews]]}}</ref><ref>{{cite web|date=18 January 2022|title=Ten killed by floods in Madagascar capital|url=https://www.macaubusiness.com/ten-killed-by-floods-in-madagascar-capital/|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220125002850/https://www.macaubusiness.com/ten-killed-by-floods-in-madagascar-capital/|archive-date=25 January 2022|access-date=18 January 2022|publisher=macaubusiness.com}}</ref> Daliri shɛli din daa tahi lala ko'kpɛɣu ŋɔ na nyɛla sa'kara mibu ka o mibu yaa nyɛ din daa paai kamani 226 mm bin din gbaai Silimiin goli January biɛɣ'pinaayopɔin dali zaŋ ni o biɛɣ'pinaanii dali.<ref name=":4"/>
==Impact==
===Madagascar===
Niriba ban kalinli yiɣisi kamani pihita ni ata nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya bin din gbaai Silimiin goli January biɛɣ'pin'yini dali hali ni o biɛɣ'pinaanii dali, yaha niriba pishi ni ata nyɛla ban daa kpi Tropical Storm Ana shɛli din daa niŋ Silimiin goli January biɛɣ'pishi ni ata dali.<ref>{{Cite news|date=24 January 2022|title=Tropical storm Ana floods Madagascar's capital; 34 dead|url=https://www.washingtonpost.com/world/tropical-storm-ana-floods-madagascars-capital-34-dead/2022/01/24/d4c5b718-7d2a-11ec-8cc8-b696564ba796_story.html|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20220125000603/https://www.washingtonpost.com/world/tropical-storm-ana-floods-madagascars-capital-34-dead/2022/01/24/d4c5b718-7d2a-11ec-8cc8-b696564ba796_story.html|archive-date=25 January 2022|access-date=25 January 2022|newspaper=The Washington Post}}</ref> Tiŋgbani ŋɔ National Office for Risk and Disaster Management nyɛla ban daa yina n-ti yɛlli ni yanima din kalinli din yiɣisi kamani 6,800 nyɛla kom ni daa di shɛŋa ka dizuɣu daa chɛ ka salo ban kalinli yiɣisi 35,000 daa taɣi biɛhisi shee .<ref>{{Cite web |date=2022-01-25 |title=Madagascar: Deadly tropical storms cause flooding, landslides {{!}} UN News |url=https://news.un.org/en/story/2022/01/1110532 |access-date=2023-06-08 |website=news.un.org |language=en}}</ref> Saa nyɛla din daa mi paai 226 mm Madagascar tiŋgbani ŋɔ ni yaɣ'shɛŋa.<ref name=":4"/>
==Lihimi m pahi ==
* [[Weather of 2022]]
* [[2022 Eastern Cape floods]]
==Kundivihira ==
{{reflist|2}}
[[Category:2022 floods in Africa]]
[[Category:January 2022 in Africa]]
[[Category:Antananarivo|2022 floods]]
[[Category:Natural disasters in Madagascar]]
[[Category:2022 disasters in Africa]]
[[Category:2022 in Madagascar]]
[[Category:21st-century disasters in Madagascar]]
33vbhs1azb49uu37v8hvbdr70xn6bew
2022 KwaZulu-Natal floods
0
33235
138424
2026-05-31T17:06:38Z
Kalakpagh
2501
Created article
138424
wikitext
text/x-wiki
{{short description|April 2022 flooding in South Africa}}
{{Use dmy dates|date=April 2022}}
Silimiin goli April yuuni 2022, saa nyɛla ŋun daa mi dabisi bɔbugu [[KwaZulu-Natal]] din be [[South Africa]] ka dizuɣu daa chɛ ka ko'kpɛɣu daa niŋ. Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa niŋ Durban ka di mali yaa pam. Niriba ban kalinli yiɣisi kamani kɔbisinahi ni pihita ni ayobu nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka ninvuɣ shɛba nyɛ bɛ ni daa n bo shɛba jɛ bin din gbaai Silimiin goli April biɛɣ'pishi ni ayi dali.<ref name="Reuters435">{{Cite news|publisher=Reuters|date=21 April 2022|accessdate=24 April 2022|title=Death toll from South African floods revised down to 435|url=https://www.reuters.com/world/africa/death-toll-south-african-floods-revised-down-435-2022-04-21/}}</ref> Yanima pam nyɛla din daa di kom. Di nyɛla ko'kpɛɣu din na ʒin niŋ tiŋgbani ŋɔ ni ka dizuɣu chɛ ka bɛ zaŋ li n pahi ko'kpɛɣu shɛŋa din mali yaa 21st century tum yuuni [[1987 South Africa floods|1987 floods]].<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2022/apr/13/south-africa-floods-deadliest-storm-on-record-kills-over-250-people|title=South Africa floods: deadliest storm on record kills over 300 people|agency=Agence France-Presse|date=13 April 2022|website=the Guardian|access-date=15 April 2022|archive-date=14 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220414095212/https://www.theguardian.com/world/2022/apr/13/south-africa-floods-deadliest-storm-on-record-kills-over-250-people|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2022/apr/14/south-africa-braces-more-heavy-rain-floods-kill-hundreds-durban|title=South Africa braces for more heavy rain after floods kill hundreds|date=14 April 2022|website=The Guardian|first=Jason|last=Burke|access-date=15 April 2022|archive-date=14 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220414100559/https://www.theguardian.com/world/2022/apr/14/south-africa-braces-more-heavy-rain-floods-kill-hundreds-durban|url-status=live}}</ref> Ko;kpɛɣu ŋɔ nyɛla din di tiŋgbani maa liɣiri din gari [[South African rand|R]]17 billion (US$1.57 billion).<ref name="Reuters435" /> Bɛ daa piigi lala dabisili ŋɔ alomo dabisili.<ref>{{Cite web |title=President Cyril Ramaphosa: Declaration of a national state of disaster to respond to widespread flooding {{!}} South African Government |url=https://www.gov.za/speeches/president-cyril-ramaphosa-declaration-national-state-disaster-respond-widespread-flooding |access-date=2022-04-20 |website=www.gov.za |language=en}}</ref>
==Background and meteorological history==
[[File:Issa 2022-04-13 0805Z.jpg|thumb|Subtropical Depression Issa on the 13 April]]
Pirinla ko'kpɛɣu din daa niŋ [[La Niña]] zuɣu, South Africa nyɛla din daa nya saa yaɣiyi yuuni 2022. Silimiin goli January, tiŋgbani maa yaɣa pam nyɛla sa'kara ni daa mi ka lala saa na ʒin lahi mi tum yuuni 1921.<ref name="Bloomberg_1">{{cite news|first1=S'thembile|last1=Cele|first2=Felix|last2=Njini|publisher=Bloomberg|date=12 April 2022|accessdate=12 April 2022|title=Floods Wash Away Bridges, Close Routes to Key South African Port|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-04-12/floods-wash-away-bridges-close-routes-to-key-south-african-port|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412140850/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-04-12/floods-wash-away-bridges-close-routes-to-key-south-african-port|url-status=live}}</ref> Southern Africa tiŋgbani maa zaa nyɛla din daa nya [[tropical cyclone]]s mini ko'kpɛɣu din mali yaa yuuni 2021–22.<ref name="NYT_1">{{cite news|newspaper=The New York Times|first=Lynsey|last=Chutel|date=12 April 2022|accessdate=12 April 2022|title=Heavy Floods and Mudslides Leave at Least 45 Dead in South Africa|url=https://www.nytimes.com/2022/04/12/world/africa/floods-mudslides-south-africa.html|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412184802/https://www.nytimes.com/2022/04/12/world/africa/floods-mudslides-south-africa.html|url-status=live}}</ref>
Sa'kara ŋɔ mibu nyɛla din daa piligi Silimiin goli April dabaa anii dali ka daa kuli tuɣi ni mibu dabisi bɔbugu.<ref name="DM_1">{{cite news|first=Des|last=Erasmus|newspaper=Daily Maverick|date=12 April 2022|accessdate=12 April 2022|title=Death toll mounts as KZN sinks beneath torrential rains, floods amid decimated infrastructure|url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2022-04-12-death-toll-mounts-as-kzn-sinks-beneath-torrential-rains-floods-amid-decimated-infrastructure/|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412134035/https://www.dailymaverick.co.za/article/2022-04-12-death-toll-mounts-as-kzn-sinks-beneath-torrential-rains-floods-amid-decimated-infrastructure/|url-status=live}}</ref><ref name="SAWS_2">{{cite tweet|author=South Africa Weather Service|user=SAWeatherServic|date=12 April 2022|accessdate=12 April 2022|title=MEDIA RELEASE: (12 April 2022) Extreme rainfall and widespread flooding overnight: KwaZulu-Natal and parts of Eastern Cape|number=1513888162065657880}}</ref> Saa maa ni daa m yaɣ'shɛŋa pam nyɛ [[eThekwini Metropolitan Municipality|eThekwini]], [[iLembe District Municipality|iLembe]] n-ti pahi [[Ugu District Municipality|Ugu]].<ref name="SAWS_1">{{cite tweet|author=South Africa Weather Service|user=SAWeatherServic|date=11 April 2022|accessdate=12 April 2022|title=Orange level 8 warning: Rain: KZN: 11 – 12 April 2022|number=1513595898252742658}}</ref><ref name="SAWS_2"/> Yaɣ'shɛŋa din be KwaZulu-Natal nyɛla din daa nya saa kamani {{Convert|450|mm|in}}.<ref>{{Cite web |first1=David|last1=McKenzie|first2=Larry|last2=Madowo|first3=Mia|last3=Alberti|first4=Angela|last4=Dewan|title=Over 300 killed after flooding washed away roads, destroyed homes in South Africa |url=https://www.cnn.com/2022/04/13/africa/south-africa-rain-floods-climate-intl/index.html |access-date=14 April 2022 |website=CNN |date=13 April 2022 |archive-date=14 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220414051723/https://www.cnn.com/2022/04/13/africa/south-africa-rain-floods-climate-intl/index.html |url-status=live }}</ref>
==See also==
{{Portal|South Africa|Weather}}
* [[1987 South Africa floods]]
* [[2022 Eastern Cape floods]]
* [[June 2024 South African storm complex]]
* [[List of deadliest floods]]
* [[Weather of 2022]]
== Literature ==
* Izidine Pinto et al.: ''Climate change-exacerbated rainfall causing devastating flooding in Eastern South Africa'' [https://www.worldweatherattribution.org/wp-content/uploads/WWA-KZN-floods-scientific-report.pdf Online] (PDF 2,3 MB), 13/05/2022
==References==
{{reflist}}
{{Deadliest meteorological events in 2022}}{{Floods in Africa}}{{2022 floods}}
{{authority control}}
{{DEFAULTSORT:KwaZulu-Natal floods, 2022}}
[[Category:2022 disasters in South Africa]]
[[Category:2022 floods in Africa]]
[[Category:April 2022 in Africa]]
[[Category:Cyclones in South Africa]]
[[Category:Floods in South Africa|2022]]
[[Category:History of Durban]]
[[Category:History of KwaZulu-Natal|2022]]
[[Category:Organised events in Durban]]
jcu3m4rvxwy9y3mlcmvchr31hwetjgs
138425
138424
2026-05-31T17:07:04Z
Kalakpagh
2501
/* See also */ Updated Content
138425
wikitext
text/x-wiki
{{short description|April 2022 flooding in South Africa}}
{{Use dmy dates|date=April 2022}}
Silimiin goli April yuuni 2022, saa nyɛla ŋun daa mi dabisi bɔbugu [[KwaZulu-Natal]] din be [[South Africa]] ka dizuɣu daa chɛ ka ko'kpɛɣu daa niŋ. Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa niŋ Durban ka di mali yaa pam. Niriba ban kalinli yiɣisi kamani kɔbisinahi ni pihita ni ayobu nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka ninvuɣ shɛba nyɛ bɛ ni daa n bo shɛba jɛ bin din gbaai Silimiin goli April biɛɣ'pishi ni ayi dali.<ref name="Reuters435">{{Cite news|publisher=Reuters|date=21 April 2022|accessdate=24 April 2022|title=Death toll from South African floods revised down to 435|url=https://www.reuters.com/world/africa/death-toll-south-african-floods-revised-down-435-2022-04-21/}}</ref> Yanima pam nyɛla din daa di kom. Di nyɛla ko'kpɛɣu din na ʒin niŋ tiŋgbani ŋɔ ni ka dizuɣu chɛ ka bɛ zaŋ li n pahi ko'kpɛɣu shɛŋa din mali yaa 21st century tum yuuni [[1987 South Africa floods|1987 floods]].<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2022/apr/13/south-africa-floods-deadliest-storm-on-record-kills-over-250-people|title=South Africa floods: deadliest storm on record kills over 300 people|agency=Agence France-Presse|date=13 April 2022|website=the Guardian|access-date=15 April 2022|archive-date=14 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220414095212/https://www.theguardian.com/world/2022/apr/13/south-africa-floods-deadliest-storm-on-record-kills-over-250-people|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2022/apr/14/south-africa-braces-more-heavy-rain-floods-kill-hundreds-durban|title=South Africa braces for more heavy rain after floods kill hundreds|date=14 April 2022|website=The Guardian|first=Jason|last=Burke|access-date=15 April 2022|archive-date=14 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220414100559/https://www.theguardian.com/world/2022/apr/14/south-africa-braces-more-heavy-rain-floods-kill-hundreds-durban|url-status=live}}</ref> Ko;kpɛɣu ŋɔ nyɛla din di tiŋgbani maa liɣiri din gari [[South African rand|R]]17 billion (US$1.57 billion).<ref name="Reuters435" /> Bɛ daa piigi lala dabisili ŋɔ alomo dabisili.<ref>{{Cite web |title=President Cyril Ramaphosa: Declaration of a national state of disaster to respond to widespread flooding {{!}} South African Government |url=https://www.gov.za/speeches/president-cyril-ramaphosa-declaration-national-state-disaster-respond-widespread-flooding |access-date=2022-04-20 |website=www.gov.za |language=en}}</ref>
==Background and meteorological history==
[[File:Issa 2022-04-13 0805Z.jpg|thumb|Subtropical Depression Issa on the 13 April]]
Pirinla ko'kpɛɣu din daa niŋ [[La Niña]] zuɣu, South Africa nyɛla din daa nya saa yaɣiyi yuuni 2022. Silimiin goli January, tiŋgbani maa yaɣa pam nyɛla sa'kara ni daa mi ka lala saa na ʒin lahi mi tum yuuni 1921.<ref name="Bloomberg_1">{{cite news|first1=S'thembile|last1=Cele|first2=Felix|last2=Njini|publisher=Bloomberg|date=12 April 2022|accessdate=12 April 2022|title=Floods Wash Away Bridges, Close Routes to Key South African Port|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-04-12/floods-wash-away-bridges-close-routes-to-key-south-african-port|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412140850/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-04-12/floods-wash-away-bridges-close-routes-to-key-south-african-port|url-status=live}}</ref> Southern Africa tiŋgbani maa zaa nyɛla din daa nya [[tropical cyclone]]s mini ko'kpɛɣu din mali yaa yuuni 2021–22.<ref name="NYT_1">{{cite news|newspaper=The New York Times|first=Lynsey|last=Chutel|date=12 April 2022|accessdate=12 April 2022|title=Heavy Floods and Mudslides Leave at Least 45 Dead in South Africa|url=https://www.nytimes.com/2022/04/12/world/africa/floods-mudslides-south-africa.html|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412184802/https://www.nytimes.com/2022/04/12/world/africa/floods-mudslides-south-africa.html|url-status=live}}</ref>
Sa'kara ŋɔ mibu nyɛla din daa piligi Silimiin goli April dabaa anii dali ka daa kuli tuɣi ni mibu dabisi bɔbugu.<ref name="DM_1">{{cite news|first=Des|last=Erasmus|newspaper=Daily Maverick|date=12 April 2022|accessdate=12 April 2022|title=Death toll mounts as KZN sinks beneath torrential rains, floods amid decimated infrastructure|url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2022-04-12-death-toll-mounts-as-kzn-sinks-beneath-torrential-rains-floods-amid-decimated-infrastructure/|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412134035/https://www.dailymaverick.co.za/article/2022-04-12-death-toll-mounts-as-kzn-sinks-beneath-torrential-rains-floods-amid-decimated-infrastructure/|url-status=live}}</ref><ref name="SAWS_2">{{cite tweet|author=South Africa Weather Service|user=SAWeatherServic|date=12 April 2022|accessdate=12 April 2022|title=MEDIA RELEASE: (12 April 2022) Extreme rainfall and widespread flooding overnight: KwaZulu-Natal and parts of Eastern Cape|number=1513888162065657880}}</ref> Saa maa ni daa m yaɣ'shɛŋa pam nyɛ [[eThekwini Metropolitan Municipality|eThekwini]], [[iLembe District Municipality|iLembe]] n-ti pahi [[Ugu District Municipality|Ugu]].<ref name="SAWS_1">{{cite tweet|author=South Africa Weather Service|user=SAWeatherServic|date=11 April 2022|accessdate=12 April 2022|title=Orange level 8 warning: Rain: KZN: 11 – 12 April 2022|number=1513595898252742658}}</ref><ref name="SAWS_2"/> Yaɣ'shɛŋa din be KwaZulu-Natal nyɛla din daa nya saa kamani {{Convert|450|mm|in}}.<ref>{{Cite web |first1=David|last1=McKenzie|first2=Larry|last2=Madowo|first3=Mia|last3=Alberti|first4=Angela|last4=Dewan|title=Over 300 killed after flooding washed away roads, destroyed homes in South Africa |url=https://www.cnn.com/2022/04/13/africa/south-africa-rain-floods-climate-intl/index.html |access-date=14 April 2022 |website=CNN |date=13 April 2022 |archive-date=14 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220414051723/https://www.cnn.com/2022/04/13/africa/south-africa-rain-floods-climate-intl/index.html |url-status=live }}</ref>
==See also==
* [[1987 South Africa floods]]
* [[2022 Eastern Cape floods]]
* [[June 2024 South African storm complex]]
* [[List of deadliest floods]]
* [[Weather of 2022]]
== Literature ==
* Izidine Pinto et al.: ''Climate change-exacerbated rainfall causing devastating flooding in Eastern South Africa'' [https://www.worldweatherattribution.org/wp-content/uploads/WWA-KZN-floods-scientific-report.pdf Online] (PDF 2,3 MB), 13/05/2022
==References==
{{reflist}}
{{Deadliest meteorological events in 2022}}{{Floods in Africa}}{{2022 floods}}
{{authority control}}
{{DEFAULTSORT:KwaZulu-Natal floods, 2022}}
[[Category:2022 disasters in South Africa]]
[[Category:2022 floods in Africa]]
[[Category:April 2022 in Africa]]
[[Category:Cyclones in South Africa]]
[[Category:Floods in South Africa|2022]]
[[Category:History of Durban]]
[[Category:History of KwaZulu-Natal|2022]]
[[Category:Organised events in Durban]]
bqada1gkune0gfmnm77q9d03kge6xe9
138426
138425
2026-05-31T17:07:27Z
Kalakpagh
2501
/* See also */ Updated Content
138426
wikitext
text/x-wiki
{{short description|April 2022 flooding in South Africa}}
{{Use dmy dates|date=April 2022}}
Silimiin goli April yuuni 2022, saa nyɛla ŋun daa mi dabisi bɔbugu [[KwaZulu-Natal]] din be [[South Africa]] ka dizuɣu daa chɛ ka ko'kpɛɣu daa niŋ. Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa niŋ Durban ka di mali yaa pam. Niriba ban kalinli yiɣisi kamani kɔbisinahi ni pihita ni ayobu nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka ninvuɣ shɛba nyɛ bɛ ni daa n bo shɛba jɛ bin din gbaai Silimiin goli April biɛɣ'pishi ni ayi dali.<ref name="Reuters435">{{Cite news|publisher=Reuters|date=21 April 2022|accessdate=24 April 2022|title=Death toll from South African floods revised down to 435|url=https://www.reuters.com/world/africa/death-toll-south-african-floods-revised-down-435-2022-04-21/}}</ref> Yanima pam nyɛla din daa di kom. Di nyɛla ko'kpɛɣu din na ʒin niŋ tiŋgbani ŋɔ ni ka dizuɣu chɛ ka bɛ zaŋ li n pahi ko'kpɛɣu shɛŋa din mali yaa 21st century tum yuuni [[1987 South Africa floods|1987 floods]].<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2022/apr/13/south-africa-floods-deadliest-storm-on-record-kills-over-250-people|title=South Africa floods: deadliest storm on record kills over 300 people|agency=Agence France-Presse|date=13 April 2022|website=the Guardian|access-date=15 April 2022|archive-date=14 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220414095212/https://www.theguardian.com/world/2022/apr/13/south-africa-floods-deadliest-storm-on-record-kills-over-250-people|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2022/apr/14/south-africa-braces-more-heavy-rain-floods-kill-hundreds-durban|title=South Africa braces for more heavy rain after floods kill hundreds|date=14 April 2022|website=The Guardian|first=Jason|last=Burke|access-date=15 April 2022|archive-date=14 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220414100559/https://www.theguardian.com/world/2022/apr/14/south-africa-braces-more-heavy-rain-floods-kill-hundreds-durban|url-status=live}}</ref> Ko;kpɛɣu ŋɔ nyɛla din di tiŋgbani maa liɣiri din gari [[South African rand|R]]17 billion (US$1.57 billion).<ref name="Reuters435" /> Bɛ daa piigi lala dabisili ŋɔ alomo dabisili.<ref>{{Cite web |title=President Cyril Ramaphosa: Declaration of a national state of disaster to respond to widespread flooding {{!}} South African Government |url=https://www.gov.za/speeches/president-cyril-ramaphosa-declaration-national-state-disaster-respond-widespread-flooding |access-date=2022-04-20 |website=www.gov.za |language=en}}</ref>
==Background and meteorological history==
[[File:Issa 2022-04-13 0805Z.jpg|thumb|Subtropical Depression Issa on the 13 April]]
Pirinla ko'kpɛɣu din daa niŋ [[La Niña]] zuɣu, South Africa nyɛla din daa nya saa yaɣiyi yuuni 2022. Silimiin goli January, tiŋgbani maa yaɣa pam nyɛla sa'kara ni daa mi ka lala saa na ʒin lahi mi tum yuuni 1921.<ref name="Bloomberg_1">{{cite news|first1=S'thembile|last1=Cele|first2=Felix|last2=Njini|publisher=Bloomberg|date=12 April 2022|accessdate=12 April 2022|title=Floods Wash Away Bridges, Close Routes to Key South African Port|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-04-12/floods-wash-away-bridges-close-routes-to-key-south-african-port|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412140850/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-04-12/floods-wash-away-bridges-close-routes-to-key-south-african-port|url-status=live}}</ref> Southern Africa tiŋgbani maa zaa nyɛla din daa nya [[tropical cyclone]]s mini ko'kpɛɣu din mali yaa yuuni 2021–22.<ref name="NYT_1">{{cite news|newspaper=The New York Times|first=Lynsey|last=Chutel|date=12 April 2022|accessdate=12 April 2022|title=Heavy Floods and Mudslides Leave at Least 45 Dead in South Africa|url=https://www.nytimes.com/2022/04/12/world/africa/floods-mudslides-south-africa.html|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412184802/https://www.nytimes.com/2022/04/12/world/africa/floods-mudslides-south-africa.html|url-status=live}}</ref>
Sa'kara ŋɔ mibu nyɛla din daa piligi Silimiin goli April dabaa anii dali ka daa kuli tuɣi ni mibu dabisi bɔbugu.<ref name="DM_1">{{cite news|first=Des|last=Erasmus|newspaper=Daily Maverick|date=12 April 2022|accessdate=12 April 2022|title=Death toll mounts as KZN sinks beneath torrential rains, floods amid decimated infrastructure|url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2022-04-12-death-toll-mounts-as-kzn-sinks-beneath-torrential-rains-floods-amid-decimated-infrastructure/|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412134035/https://www.dailymaverick.co.za/article/2022-04-12-death-toll-mounts-as-kzn-sinks-beneath-torrential-rains-floods-amid-decimated-infrastructure/|url-status=live}}</ref><ref name="SAWS_2">{{cite tweet|author=South Africa Weather Service|user=SAWeatherServic|date=12 April 2022|accessdate=12 April 2022|title=MEDIA RELEASE: (12 April 2022) Extreme rainfall and widespread flooding overnight: KwaZulu-Natal and parts of Eastern Cape|number=1513888162065657880}}</ref> Saa maa ni daa m yaɣ'shɛŋa pam nyɛ [[eThekwini Metropolitan Municipality|eThekwini]], [[iLembe District Municipality|iLembe]] n-ti pahi [[Ugu District Municipality|Ugu]].<ref name="SAWS_1">{{cite tweet|author=South Africa Weather Service|user=SAWeatherServic|date=11 April 2022|accessdate=12 April 2022|title=Orange level 8 warning: Rain: KZN: 11 – 12 April 2022|number=1513595898252742658}}</ref><ref name="SAWS_2"/> Yaɣ'shɛŋa din be KwaZulu-Natal nyɛla din daa nya saa kamani {{Convert|450|mm|in}}.<ref>{{Cite web |first1=David|last1=McKenzie|first2=Larry|last2=Madowo|first3=Mia|last3=Alberti|first4=Angela|last4=Dewan|title=Over 300 killed after flooding washed away roads, destroyed homes in South Africa |url=https://www.cnn.com/2022/04/13/africa/south-africa-rain-floods-climate-intl/index.html |access-date=14 April 2022 |website=CNN |date=13 April 2022 |archive-date=14 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220414051723/https://www.cnn.com/2022/04/13/africa/south-africa-rain-floods-climate-intl/index.html |url-status=live }}</ref>
==Lihimi m pahi ==
* [[1987 South Africa floods]]
* [[2022 Eastern Cape floods]]
* [[June 2024 South African storm complex]]
* [[List of deadliest floods]]
* [[Weather of 2022]]
== Literature ==
* Izidine Pinto et al.: ''Climate change-exacerbated rainfall causing devastating flooding in Eastern South Africa'' [https://www.worldweatherattribution.org/wp-content/uploads/WWA-KZN-floods-scientific-report.pdf Online] (PDF 2,3 MB), 13/05/2022
==References==
{{reflist}}
{{Deadliest meteorological events in 2022}}{{Floods in Africa}}{{2022 floods}}
{{authority control}}
{{DEFAULTSORT:KwaZulu-Natal floods, 2022}}
[[Category:2022 disasters in South Africa]]
[[Category:2022 floods in Africa]]
[[Category:April 2022 in Africa]]
[[Category:Cyclones in South Africa]]
[[Category:Floods in South Africa|2022]]
[[Category:History of Durban]]
[[Category:History of KwaZulu-Natal|2022]]
[[Category:Organised events in Durban]]
aja0cqrmbgo31ij5vaslv9e6fpmo53j
138427
138426
2026-05-31T17:07:50Z
Kalakpagh
2501
/* References */ Updated Content
138427
wikitext
text/x-wiki
{{short description|April 2022 flooding in South Africa}}
{{Use dmy dates|date=April 2022}}
Silimiin goli April yuuni 2022, saa nyɛla ŋun daa mi dabisi bɔbugu [[KwaZulu-Natal]] din be [[South Africa]] ka dizuɣu daa chɛ ka ko'kpɛɣu daa niŋ. Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa niŋ Durban ka di mali yaa pam. Niriba ban kalinli yiɣisi kamani kɔbisinahi ni pihita ni ayobu nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka ninvuɣ shɛba nyɛ bɛ ni daa n bo shɛba jɛ bin din gbaai Silimiin goli April biɛɣ'pishi ni ayi dali.<ref name="Reuters435">{{Cite news|publisher=Reuters|date=21 April 2022|accessdate=24 April 2022|title=Death toll from South African floods revised down to 435|url=https://www.reuters.com/world/africa/death-toll-south-african-floods-revised-down-435-2022-04-21/}}</ref> Yanima pam nyɛla din daa di kom. Di nyɛla ko'kpɛɣu din na ʒin niŋ tiŋgbani ŋɔ ni ka dizuɣu chɛ ka bɛ zaŋ li n pahi ko'kpɛɣu shɛŋa din mali yaa 21st century tum yuuni [[1987 South Africa floods|1987 floods]].<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2022/apr/13/south-africa-floods-deadliest-storm-on-record-kills-over-250-people|title=South Africa floods: deadliest storm on record kills over 300 people|agency=Agence France-Presse|date=13 April 2022|website=the Guardian|access-date=15 April 2022|archive-date=14 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220414095212/https://www.theguardian.com/world/2022/apr/13/south-africa-floods-deadliest-storm-on-record-kills-over-250-people|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2022/apr/14/south-africa-braces-more-heavy-rain-floods-kill-hundreds-durban|title=South Africa braces for more heavy rain after floods kill hundreds|date=14 April 2022|website=The Guardian|first=Jason|last=Burke|access-date=15 April 2022|archive-date=14 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220414100559/https://www.theguardian.com/world/2022/apr/14/south-africa-braces-more-heavy-rain-floods-kill-hundreds-durban|url-status=live}}</ref> Ko;kpɛɣu ŋɔ nyɛla din di tiŋgbani maa liɣiri din gari [[South African rand|R]]17 billion (US$1.57 billion).<ref name="Reuters435" /> Bɛ daa piigi lala dabisili ŋɔ alomo dabisili.<ref>{{Cite web |title=President Cyril Ramaphosa: Declaration of a national state of disaster to respond to widespread flooding {{!}} South African Government |url=https://www.gov.za/speeches/president-cyril-ramaphosa-declaration-national-state-disaster-respond-widespread-flooding |access-date=2022-04-20 |website=www.gov.za |language=en}}</ref>
==Background and meteorological history==
[[File:Issa 2022-04-13 0805Z.jpg|thumb|Subtropical Depression Issa on the 13 April]]
Pirinla ko'kpɛɣu din daa niŋ [[La Niña]] zuɣu, South Africa nyɛla din daa nya saa yaɣiyi yuuni 2022. Silimiin goli January, tiŋgbani maa yaɣa pam nyɛla sa'kara ni daa mi ka lala saa na ʒin lahi mi tum yuuni 1921.<ref name="Bloomberg_1">{{cite news|first1=S'thembile|last1=Cele|first2=Felix|last2=Njini|publisher=Bloomberg|date=12 April 2022|accessdate=12 April 2022|title=Floods Wash Away Bridges, Close Routes to Key South African Port|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-04-12/floods-wash-away-bridges-close-routes-to-key-south-african-port|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412140850/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-04-12/floods-wash-away-bridges-close-routes-to-key-south-african-port|url-status=live}}</ref> Southern Africa tiŋgbani maa zaa nyɛla din daa nya [[tropical cyclone]]s mini ko'kpɛɣu din mali yaa yuuni 2021–22.<ref name="NYT_1">{{cite news|newspaper=The New York Times|first=Lynsey|last=Chutel|date=12 April 2022|accessdate=12 April 2022|title=Heavy Floods and Mudslides Leave at Least 45 Dead in South Africa|url=https://www.nytimes.com/2022/04/12/world/africa/floods-mudslides-south-africa.html|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412184802/https://www.nytimes.com/2022/04/12/world/africa/floods-mudslides-south-africa.html|url-status=live}}</ref>
Sa'kara ŋɔ mibu nyɛla din daa piligi Silimiin goli April dabaa anii dali ka daa kuli tuɣi ni mibu dabisi bɔbugu.<ref name="DM_1">{{cite news|first=Des|last=Erasmus|newspaper=Daily Maverick|date=12 April 2022|accessdate=12 April 2022|title=Death toll mounts as KZN sinks beneath torrential rains, floods amid decimated infrastructure|url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2022-04-12-death-toll-mounts-as-kzn-sinks-beneath-torrential-rains-floods-amid-decimated-infrastructure/|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412134035/https://www.dailymaverick.co.za/article/2022-04-12-death-toll-mounts-as-kzn-sinks-beneath-torrential-rains-floods-amid-decimated-infrastructure/|url-status=live}}</ref><ref name="SAWS_2">{{cite tweet|author=South Africa Weather Service|user=SAWeatherServic|date=12 April 2022|accessdate=12 April 2022|title=MEDIA RELEASE: (12 April 2022) Extreme rainfall and widespread flooding overnight: KwaZulu-Natal and parts of Eastern Cape|number=1513888162065657880}}</ref> Saa maa ni daa m yaɣ'shɛŋa pam nyɛ [[eThekwini Metropolitan Municipality|eThekwini]], [[iLembe District Municipality|iLembe]] n-ti pahi [[Ugu District Municipality|Ugu]].<ref name="SAWS_1">{{cite tweet|author=South Africa Weather Service|user=SAWeatherServic|date=11 April 2022|accessdate=12 April 2022|title=Orange level 8 warning: Rain: KZN: 11 – 12 April 2022|number=1513595898252742658}}</ref><ref name="SAWS_2"/> Yaɣ'shɛŋa din be KwaZulu-Natal nyɛla din daa nya saa kamani {{Convert|450|mm|in}}.<ref>{{Cite web |first1=David|last1=McKenzie|first2=Larry|last2=Madowo|first3=Mia|last3=Alberti|first4=Angela|last4=Dewan|title=Over 300 killed after flooding washed away roads, destroyed homes in South Africa |url=https://www.cnn.com/2022/04/13/africa/south-africa-rain-floods-climate-intl/index.html |access-date=14 April 2022 |website=CNN |date=13 April 2022 |archive-date=14 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220414051723/https://www.cnn.com/2022/04/13/africa/south-africa-rain-floods-climate-intl/index.html |url-status=live }}</ref>
==Lihimi m pahi ==
* [[1987 South Africa floods]]
* [[2022 Eastern Cape floods]]
* [[June 2024 South African storm complex]]
* [[List of deadliest floods]]
* [[Weather of 2022]]
== Literature ==
* Izidine Pinto et al.: ''Climate change-exacerbated rainfall causing devastating flooding in Eastern South Africa'' [https://www.worldweatherattribution.org/wp-content/uploads/WWA-KZN-floods-scientific-report.pdf Online] (PDF 2,3 MB), 13/05/2022
==References==
{{reflist}}
{{Deadliest meteorological events in 2022}}
{{authority control}}
{{DEFAULTSORT:KwaZulu-Natal floods, 2022}}
[[Category:2022 disasters in South Africa]]
[[Category:2022 floods in Africa]]
[[Category:April 2022 in Africa]]
[[Category:Cyclones in South Africa]]
[[Category:Floods in South Africa|2022]]
[[Category:History of Durban]]
[[Category:History of KwaZulu-Natal|2022]]
[[Category:Organised events in Durban]]
0a33lunw2dxdkt6mlkrfk5lego17vit
138428
138427
2026-05-31T17:08:13Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
138428
wikitext
text/x-wiki
{{short description|April 2022 flooding in South Africa}}
{{Use dmy dates|date=April 2022}}
Silimiin goli April yuuni 2022, saa nyɛla ŋun daa mi dabisi bɔbugu [[KwaZulu-Natal]] din be [[South Africa]] ka dizuɣu daa chɛ ka ko'kpɛɣu daa niŋ. Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa niŋ Durban ka di mali yaa pam. Niriba ban kalinli yiɣisi kamani kɔbisinahi ni pihita ni ayobu nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka ninvuɣ shɛba nyɛ bɛ ni daa n bo shɛba jɛ bin din gbaai Silimiin goli April biɛɣ'pishi ni ayi dali.<ref name="Reuters435">{{Cite news|publisher=Reuters|date=21 April 2022|accessdate=24 April 2022|title=Death toll from South African floods revised down to 435|url=https://www.reuters.com/world/africa/death-toll-south-african-floods-revised-down-435-2022-04-21/}}</ref> Yanima pam nyɛla din daa di kom. Di nyɛla ko'kpɛɣu din na ʒin niŋ tiŋgbani ŋɔ ni ka dizuɣu chɛ ka bɛ zaŋ li n pahi ko'kpɛɣu shɛŋa din mali yaa 21st century tum yuuni [[1987 South Africa floods|1987 floods]].<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2022/apr/13/south-africa-floods-deadliest-storm-on-record-kills-over-250-people|title=South Africa floods: deadliest storm on record kills over 300 people|agency=Agence France-Presse|date=13 April 2022|website=the Guardian|access-date=15 April 2022|archive-date=14 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220414095212/https://www.theguardian.com/world/2022/apr/13/south-africa-floods-deadliest-storm-on-record-kills-over-250-people|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2022/apr/14/south-africa-braces-more-heavy-rain-floods-kill-hundreds-durban|title=South Africa braces for more heavy rain after floods kill hundreds|date=14 April 2022|website=The Guardian|first=Jason|last=Burke|access-date=15 April 2022|archive-date=14 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220414100559/https://www.theguardian.com/world/2022/apr/14/south-africa-braces-more-heavy-rain-floods-kill-hundreds-durban|url-status=live}}</ref> Ko;kpɛɣu ŋɔ nyɛla din di tiŋgbani maa liɣiri din gari [[South African rand|R]]17 billion (US$1.57 billion).<ref name="Reuters435" /> Bɛ daa piigi lala dabisili ŋɔ alomo dabisili.<ref>{{Cite web |title=President Cyril Ramaphosa: Declaration of a national state of disaster to respond to widespread flooding {{!}} South African Government |url=https://www.gov.za/speeches/president-cyril-ramaphosa-declaration-national-state-disaster-respond-widespread-flooding |access-date=2022-04-20 |website=www.gov.za |language=en}}</ref>
==Background and meteorological history==
[[File:Issa 2022-04-13 0805Z.jpg|thumb|Subtropical Depression Issa on the 13 April]]
Pirinla ko'kpɛɣu din daa niŋ [[La Niña]] zuɣu, South Africa nyɛla din daa nya saa yaɣiyi yuuni 2022. Silimiin goli January, tiŋgbani maa yaɣa pam nyɛla sa'kara ni daa mi ka lala saa na ʒin lahi mi tum yuuni 1921.<ref name="Bloomberg_1">{{cite news|first1=S'thembile|last1=Cele|first2=Felix|last2=Njini|publisher=Bloomberg|date=12 April 2022|accessdate=12 April 2022|title=Floods Wash Away Bridges, Close Routes to Key South African Port|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-04-12/floods-wash-away-bridges-close-routes-to-key-south-african-port|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412140850/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-04-12/floods-wash-away-bridges-close-routes-to-key-south-african-port|url-status=live}}</ref> Southern Africa tiŋgbani maa zaa nyɛla din daa nya [[tropical cyclone]]s mini ko'kpɛɣu din mali yaa yuuni 2021–22.<ref name="NYT_1">{{cite news|newspaper=The New York Times|first=Lynsey|last=Chutel|date=12 April 2022|accessdate=12 April 2022|title=Heavy Floods and Mudslides Leave at Least 45 Dead in South Africa|url=https://www.nytimes.com/2022/04/12/world/africa/floods-mudslides-south-africa.html|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412184802/https://www.nytimes.com/2022/04/12/world/africa/floods-mudslides-south-africa.html|url-status=live}}</ref>
Sa'kara ŋɔ mibu nyɛla din daa piligi Silimiin goli April dabaa anii dali ka daa kuli tuɣi ni mibu dabisi bɔbugu.<ref name="DM_1">{{cite news|first=Des|last=Erasmus|newspaper=Daily Maverick|date=12 April 2022|accessdate=12 April 2022|title=Death toll mounts as KZN sinks beneath torrential rains, floods amid decimated infrastructure|url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2022-04-12-death-toll-mounts-as-kzn-sinks-beneath-torrential-rains-floods-amid-decimated-infrastructure/|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412134035/https://www.dailymaverick.co.za/article/2022-04-12-death-toll-mounts-as-kzn-sinks-beneath-torrential-rains-floods-amid-decimated-infrastructure/|url-status=live}}</ref><ref name="SAWS_2">{{cite tweet|author=South Africa Weather Service|user=SAWeatherServic|date=12 April 2022|accessdate=12 April 2022|title=MEDIA RELEASE: (12 April 2022) Extreme rainfall and widespread flooding overnight: KwaZulu-Natal and parts of Eastern Cape|number=1513888162065657880}}</ref> Saa maa ni daa m yaɣ'shɛŋa pam nyɛ [[eThekwini Metropolitan Municipality|eThekwini]], [[iLembe District Municipality|iLembe]] n-ti pahi [[Ugu District Municipality|Ugu]].<ref name="SAWS_1">{{cite tweet|author=South Africa Weather Service|user=SAWeatherServic|date=11 April 2022|accessdate=12 April 2022|title=Orange level 8 warning: Rain: KZN: 11 – 12 April 2022|number=1513595898252742658}}</ref><ref name="SAWS_2"/> Yaɣ'shɛŋa din be KwaZulu-Natal nyɛla din daa nya saa kamani {{Convert|450|mm|in}}.<ref>{{Cite web |first1=David|last1=McKenzie|first2=Larry|last2=Madowo|first3=Mia|last3=Alberti|first4=Angela|last4=Dewan|title=Over 300 killed after flooding washed away roads, destroyed homes in South Africa |url=https://www.cnn.com/2022/04/13/africa/south-africa-rain-floods-climate-intl/index.html |access-date=14 April 2022 |website=CNN |date=13 April 2022 |archive-date=14 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220414051723/https://www.cnn.com/2022/04/13/africa/south-africa-rain-floods-climate-intl/index.html |url-status=live }}</ref>
==Lihimi m pahi ==
* [[1987 South Africa floods]]
* [[2022 Eastern Cape floods]]
* [[June 2024 South African storm complex]]
* [[List of deadliest floods]]
* [[Weather of 2022]]
== Literature ==
* Izidine Pinto et al.: ''Climate change-exacerbated rainfall causing devastating flooding in Eastern South Africa'' [https://www.worldweatherattribution.org/wp-content/uploads/WWA-KZN-floods-scientific-report.pdf Online] (PDF 2,3 MB), 13/05/2022
==References==
{{reflist}}
{{authority control}}
{{DEFAULTSORT:KwaZulu-Natal floods, 2022}}
[[Category:2022 disasters in South Africa]]
[[Category:2022 floods in Africa]]
[[Category:April 2022 in Africa]]
[[Category:Cyclones in South Africa]]
[[Category:Floods in South Africa|2022]]
[[Category:History of Durban]]
[[Category:History of KwaZulu-Natal|2022]]
[[Category:Organised events in Durban]]
7lq1nri8vw5pbittzktkrmg705zjpcr
138429
138428
2026-05-31T17:08:40Z
Kalakpagh
2501
/* References */ Updated Content
138429
wikitext
text/x-wiki
{{short description|April 2022 flooding in South Africa}}
{{Use dmy dates|date=April 2022}}
Silimiin goli April yuuni 2022, saa nyɛla ŋun daa mi dabisi bɔbugu [[KwaZulu-Natal]] din be [[South Africa]] ka dizuɣu daa chɛ ka ko'kpɛɣu daa niŋ. Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa niŋ Durban ka di mali yaa pam. Niriba ban kalinli yiɣisi kamani kɔbisinahi ni pihita ni ayobu nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka ninvuɣ shɛba nyɛ bɛ ni daa n bo shɛba jɛ bin din gbaai Silimiin goli April biɛɣ'pishi ni ayi dali.<ref name="Reuters435">{{Cite news|publisher=Reuters|date=21 April 2022|accessdate=24 April 2022|title=Death toll from South African floods revised down to 435|url=https://www.reuters.com/world/africa/death-toll-south-african-floods-revised-down-435-2022-04-21/}}</ref> Yanima pam nyɛla din daa di kom. Di nyɛla ko'kpɛɣu din na ʒin niŋ tiŋgbani ŋɔ ni ka dizuɣu chɛ ka bɛ zaŋ li n pahi ko'kpɛɣu shɛŋa din mali yaa 21st century tum yuuni [[1987 South Africa floods|1987 floods]].<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2022/apr/13/south-africa-floods-deadliest-storm-on-record-kills-over-250-people|title=South Africa floods: deadliest storm on record kills over 300 people|agency=Agence France-Presse|date=13 April 2022|website=the Guardian|access-date=15 April 2022|archive-date=14 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220414095212/https://www.theguardian.com/world/2022/apr/13/south-africa-floods-deadliest-storm-on-record-kills-over-250-people|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2022/apr/14/south-africa-braces-more-heavy-rain-floods-kill-hundreds-durban|title=South Africa braces for more heavy rain after floods kill hundreds|date=14 April 2022|website=The Guardian|first=Jason|last=Burke|access-date=15 April 2022|archive-date=14 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220414100559/https://www.theguardian.com/world/2022/apr/14/south-africa-braces-more-heavy-rain-floods-kill-hundreds-durban|url-status=live}}</ref> Ko;kpɛɣu ŋɔ nyɛla din di tiŋgbani maa liɣiri din gari [[South African rand|R]]17 billion (US$1.57 billion).<ref name="Reuters435" /> Bɛ daa piigi lala dabisili ŋɔ alomo dabisili.<ref>{{Cite web |title=President Cyril Ramaphosa: Declaration of a national state of disaster to respond to widespread flooding {{!}} South African Government |url=https://www.gov.za/speeches/president-cyril-ramaphosa-declaration-national-state-disaster-respond-widespread-flooding |access-date=2022-04-20 |website=www.gov.za |language=en}}</ref>
==Background and meteorological history==
[[File:Issa 2022-04-13 0805Z.jpg|thumb|Subtropical Depression Issa on the 13 April]]
Pirinla ko'kpɛɣu din daa niŋ [[La Niña]] zuɣu, South Africa nyɛla din daa nya saa yaɣiyi yuuni 2022. Silimiin goli January, tiŋgbani maa yaɣa pam nyɛla sa'kara ni daa mi ka lala saa na ʒin lahi mi tum yuuni 1921.<ref name="Bloomberg_1">{{cite news|first1=S'thembile|last1=Cele|first2=Felix|last2=Njini|publisher=Bloomberg|date=12 April 2022|accessdate=12 April 2022|title=Floods Wash Away Bridges, Close Routes to Key South African Port|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-04-12/floods-wash-away-bridges-close-routes-to-key-south-african-port|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412140850/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-04-12/floods-wash-away-bridges-close-routes-to-key-south-african-port|url-status=live}}</ref> Southern Africa tiŋgbani maa zaa nyɛla din daa nya [[tropical cyclone]]s mini ko'kpɛɣu din mali yaa yuuni 2021–22.<ref name="NYT_1">{{cite news|newspaper=The New York Times|first=Lynsey|last=Chutel|date=12 April 2022|accessdate=12 April 2022|title=Heavy Floods and Mudslides Leave at Least 45 Dead in South Africa|url=https://www.nytimes.com/2022/04/12/world/africa/floods-mudslides-south-africa.html|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412184802/https://www.nytimes.com/2022/04/12/world/africa/floods-mudslides-south-africa.html|url-status=live}}</ref>
Sa'kara ŋɔ mibu nyɛla din daa piligi Silimiin goli April dabaa anii dali ka daa kuli tuɣi ni mibu dabisi bɔbugu.<ref name="DM_1">{{cite news|first=Des|last=Erasmus|newspaper=Daily Maverick|date=12 April 2022|accessdate=12 April 2022|title=Death toll mounts as KZN sinks beneath torrential rains, floods amid decimated infrastructure|url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2022-04-12-death-toll-mounts-as-kzn-sinks-beneath-torrential-rains-floods-amid-decimated-infrastructure/|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412134035/https://www.dailymaverick.co.za/article/2022-04-12-death-toll-mounts-as-kzn-sinks-beneath-torrential-rains-floods-amid-decimated-infrastructure/|url-status=live}}</ref><ref name="SAWS_2">{{cite tweet|author=South Africa Weather Service|user=SAWeatherServic|date=12 April 2022|accessdate=12 April 2022|title=MEDIA RELEASE: (12 April 2022) Extreme rainfall and widespread flooding overnight: KwaZulu-Natal and parts of Eastern Cape|number=1513888162065657880}}</ref> Saa maa ni daa m yaɣ'shɛŋa pam nyɛ [[eThekwini Metropolitan Municipality|eThekwini]], [[iLembe District Municipality|iLembe]] n-ti pahi [[Ugu District Municipality|Ugu]].<ref name="SAWS_1">{{cite tweet|author=South Africa Weather Service|user=SAWeatherServic|date=11 April 2022|accessdate=12 April 2022|title=Orange level 8 warning: Rain: KZN: 11 – 12 April 2022|number=1513595898252742658}}</ref><ref name="SAWS_2"/> Yaɣ'shɛŋa din be KwaZulu-Natal nyɛla din daa nya saa kamani {{Convert|450|mm|in}}.<ref>{{Cite web |first1=David|last1=McKenzie|first2=Larry|last2=Madowo|first3=Mia|last3=Alberti|first4=Angela|last4=Dewan|title=Over 300 killed after flooding washed away roads, destroyed homes in South Africa |url=https://www.cnn.com/2022/04/13/africa/south-africa-rain-floods-climate-intl/index.html |access-date=14 April 2022 |website=CNN |date=13 April 2022 |archive-date=14 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220414051723/https://www.cnn.com/2022/04/13/africa/south-africa-rain-floods-climate-intl/index.html |url-status=live }}</ref>
==Lihimi m pahi ==
* [[1987 South Africa floods]]
* [[2022 Eastern Cape floods]]
* [[June 2024 South African storm complex]]
* [[List of deadliest floods]]
* [[Weather of 2022]]
== Literature ==
* Izidine Pinto et al.: ''Climate change-exacerbated rainfall causing devastating flooding in Eastern South Africa'' [https://www.worldweatherattribution.org/wp-content/uploads/WWA-KZN-floods-scientific-report.pdf Online] (PDF 2,3 MB), 13/05/2022
==Kundivihira ==
{{reflist}}
{{authority control}}
{{DEFAULTSORT:KwaZulu-Natal floods, 2022}}
[[Category:2022 disasters in South Africa]]
[[Category:2022 floods in Africa]]
[[Category:April 2022 in Africa]]
[[Category:Cyclones in South Africa]]
[[Category:Floods in South Africa|2022]]
[[Category:History of Durban]]
[[Category:History of KwaZulu-Natal|2022]]
[[Category:Organised events in Durban]]
kr5xe9eeg3kazusf6g9gqwgn7npsm5s
138430
138429
2026-05-31T17:09:14Z
Kalakpagh
2501
added databox
138430
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{short description|April 2022 flooding in South Africa}}
{{Use dmy dates|date=April 2022}}
Silimiin goli April yuuni 2022, saa nyɛla ŋun daa mi dabisi bɔbugu [[KwaZulu-Natal]] din be [[South Africa]] ka dizuɣu daa chɛ ka ko'kpɛɣu daa niŋ. Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa niŋ Durban ka di mali yaa pam. Niriba ban kalinli yiɣisi kamani kɔbisinahi ni pihita ni ayobu nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya ka ninvuɣ shɛba nyɛ bɛ ni daa n bo shɛba jɛ bin din gbaai Silimiin goli April biɛɣ'pishi ni ayi dali.<ref name="Reuters435">{{Cite news|publisher=Reuters|date=21 April 2022|accessdate=24 April 2022|title=Death toll from South African floods revised down to 435|url=https://www.reuters.com/world/africa/death-toll-south-african-floods-revised-down-435-2022-04-21/}}</ref> Yanima pam nyɛla din daa di kom. Di nyɛla ko'kpɛɣu din na ʒin niŋ tiŋgbani ŋɔ ni ka dizuɣu chɛ ka bɛ zaŋ li n pahi ko'kpɛɣu shɛŋa din mali yaa 21st century tum yuuni [[1987 South Africa floods|1987 floods]].<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2022/apr/13/south-africa-floods-deadliest-storm-on-record-kills-over-250-people|title=South Africa floods: deadliest storm on record kills over 300 people|agency=Agence France-Presse|date=13 April 2022|website=the Guardian|access-date=15 April 2022|archive-date=14 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220414095212/https://www.theguardian.com/world/2022/apr/13/south-africa-floods-deadliest-storm-on-record-kills-over-250-people|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2022/apr/14/south-africa-braces-more-heavy-rain-floods-kill-hundreds-durban|title=South Africa braces for more heavy rain after floods kill hundreds|date=14 April 2022|website=The Guardian|first=Jason|last=Burke|access-date=15 April 2022|archive-date=14 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220414100559/https://www.theguardian.com/world/2022/apr/14/south-africa-braces-more-heavy-rain-floods-kill-hundreds-durban|url-status=live}}</ref> Ko;kpɛɣu ŋɔ nyɛla din di tiŋgbani maa liɣiri din gari [[South African rand|R]]17 billion (US$1.57 billion).<ref name="Reuters435" /> Bɛ daa piigi lala dabisili ŋɔ alomo dabisili.<ref>{{Cite web |title=President Cyril Ramaphosa: Declaration of a national state of disaster to respond to widespread flooding {{!}} South African Government |url=https://www.gov.za/speeches/president-cyril-ramaphosa-declaration-national-state-disaster-respond-widespread-flooding |access-date=2022-04-20 |website=www.gov.za |language=en}}</ref>
==Background and meteorological history==
[[File:Issa 2022-04-13 0805Z.jpg|thumb|Subtropical Depression Issa on the 13 April]]
Pirinla ko'kpɛɣu din daa niŋ [[La Niña]] zuɣu, South Africa nyɛla din daa nya saa yaɣiyi yuuni 2022. Silimiin goli January, tiŋgbani maa yaɣa pam nyɛla sa'kara ni daa mi ka lala saa na ʒin lahi mi tum yuuni 1921.<ref name="Bloomberg_1">{{cite news|first1=S'thembile|last1=Cele|first2=Felix|last2=Njini|publisher=Bloomberg|date=12 April 2022|accessdate=12 April 2022|title=Floods Wash Away Bridges, Close Routes to Key South African Port|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-04-12/floods-wash-away-bridges-close-routes-to-key-south-african-port|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412140850/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-04-12/floods-wash-away-bridges-close-routes-to-key-south-african-port|url-status=live}}</ref> Southern Africa tiŋgbani maa zaa nyɛla din daa nya [[tropical cyclone]]s mini ko'kpɛɣu din mali yaa yuuni 2021–22.<ref name="NYT_1">{{cite news|newspaper=The New York Times|first=Lynsey|last=Chutel|date=12 April 2022|accessdate=12 April 2022|title=Heavy Floods and Mudslides Leave at Least 45 Dead in South Africa|url=https://www.nytimes.com/2022/04/12/world/africa/floods-mudslides-south-africa.html|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412184802/https://www.nytimes.com/2022/04/12/world/africa/floods-mudslides-south-africa.html|url-status=live}}</ref>
Sa'kara ŋɔ mibu nyɛla din daa piligi Silimiin goli April dabaa anii dali ka daa kuli tuɣi ni mibu dabisi bɔbugu.<ref name="DM_1">{{cite news|first=Des|last=Erasmus|newspaper=Daily Maverick|date=12 April 2022|accessdate=12 April 2022|title=Death toll mounts as KZN sinks beneath torrential rains, floods amid decimated infrastructure|url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2022-04-12-death-toll-mounts-as-kzn-sinks-beneath-torrential-rains-floods-amid-decimated-infrastructure/|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412134035/https://www.dailymaverick.co.za/article/2022-04-12-death-toll-mounts-as-kzn-sinks-beneath-torrential-rains-floods-amid-decimated-infrastructure/|url-status=live}}</ref><ref name="SAWS_2">{{cite tweet|author=South Africa Weather Service|user=SAWeatherServic|date=12 April 2022|accessdate=12 April 2022|title=MEDIA RELEASE: (12 April 2022) Extreme rainfall and widespread flooding overnight: KwaZulu-Natal and parts of Eastern Cape|number=1513888162065657880}}</ref> Saa maa ni daa m yaɣ'shɛŋa pam nyɛ [[eThekwini Metropolitan Municipality|eThekwini]], [[iLembe District Municipality|iLembe]] n-ti pahi [[Ugu District Municipality|Ugu]].<ref name="SAWS_1">{{cite tweet|author=South Africa Weather Service|user=SAWeatherServic|date=11 April 2022|accessdate=12 April 2022|title=Orange level 8 warning: Rain: KZN: 11 – 12 April 2022|number=1513595898252742658}}</ref><ref name="SAWS_2"/> Yaɣ'shɛŋa din be KwaZulu-Natal nyɛla din daa nya saa kamani {{Convert|450|mm|in}}.<ref>{{Cite web |first1=David|last1=McKenzie|first2=Larry|last2=Madowo|first3=Mia|last3=Alberti|first4=Angela|last4=Dewan|title=Over 300 killed after flooding washed away roads, destroyed homes in South Africa |url=https://www.cnn.com/2022/04/13/africa/south-africa-rain-floods-climate-intl/index.html |access-date=14 April 2022 |website=CNN |date=13 April 2022 |archive-date=14 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220414051723/https://www.cnn.com/2022/04/13/africa/south-africa-rain-floods-climate-intl/index.html |url-status=live }}</ref>
==Lihimi m pahi ==
* [[1987 South Africa floods]]
* [[2022 Eastern Cape floods]]
* [[June 2024 South African storm complex]]
* [[List of deadliest floods]]
* [[Weather of 2022]]
== Literature ==
* Izidine Pinto et al.: ''Climate change-exacerbated rainfall causing devastating flooding in Eastern South Africa'' [https://www.worldweatherattribution.org/wp-content/uploads/WWA-KZN-floods-scientific-report.pdf Online] (PDF 2,3 MB), 13/05/2022
==Kundivihira ==
{{reflist}}
{{authority control}}
{{DEFAULTSORT:KwaZulu-Natal floods, 2022}}
[[Category:2022 disasters in South Africa]]
[[Category:2022 floods in Africa]]
[[Category:April 2022 in Africa]]
[[Category:Cyclones in South Africa]]
[[Category:Floods in South Africa|2022]]
[[Category:History of Durban]]
[[Category:History of KwaZulu-Natal|2022]]
[[Category:Organised events in Durban]]
i1pv1o4ct218wk8wilupjvtcnzftim4
1987 South Africa floods
0
33236
138431
2026-05-31T17:13:36Z
Kalakpagh
2501
Created article
138431
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|Natural disaster in South Africa}}
{{Infobox flood
| name = 1987 South Africa floods
| image =
| duration = September 25–29, 1987
| damages = US$500 million
| fatalities = 506 confirmed
| affected = [[South Africa]] (especially [[KwaZulu-Natal]])
}}
Ko'kpɛɣu din daa niŋ Silimiin goli September yuuni 1987 nyɛ din leei tiŋgbani maa ni alomo din di nyɛvuya pam South Africa taarihi puuni din daa niŋ ka niriba ban kalinli yiɣisi 506 daa koŋ bɛ nyɛvuya.
Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa niŋ South Africa din daa niŋ ka tiŋgbani zaa deegi kom la.<ref name="psu">{{Cite CiteSeerX|citeseerx=10.1.1.379.8935|title=Proceedings of the South African Sugar Technologists ' Association- June 1988 PROTECTION AGAINST FLOOD DAMAGE}}</ref> Saa ŋɔ nyɛla ŋun daa kuli zani dabaa anu mi pani taba din daa niŋ ka o piligi mibu Silimiin goli September biɛɣ'pishi ni anu dali, yaɣ'shɛŋa zaŋ n-ti [[Natal (province)|Natal province]] din be South Africa nyɛla din daa nya sa'kom kamani {{Convert|900|mm|in|abbr=on}}. Sa'karili ŋɔ nyɛla ŋun daa chɛ mibu Silimiin goli September biɛɣ'pihita yini ka dali.<ref>{{Cite web|url=https://southcoastsun.co.za/81662/a-river-ran-through-it/|title=A river ran through it|date=28 July 2016}}</ref> [[Mtunzini]] nyɛla din daa nya sa'kom {{convert|801|mm|in|abbr=on}} gari dabaa ata.<ref name="psu" /> Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa mali yaa pam yaɣ'shɛŋa din mali zoya tiŋgbani maa ni.<ref>{{Cite journal|url=https://pubs.geoscienceworld.org/aeg/eeg/article-abstract/xxxi/1/59/137538/Floods-and-Landslides-in-Natal-and-Notably-the|doi = 10.2113/gseegeosci.xxxi.1.59|title = Floods and Landslides in Natal and Notably the Greater Durban Region, September 1987: A Retrospective View|year = 1994|last1 = Bell|first1 = F. G.|journal = Environmental & Engineering Geoscience|volume = xxxi|issue = 1|pages = 59–74| bibcode=1994EEGeo..31...59B |url-access = subscription}}</ref> [[Mvoti River]] nyɛla din daa kpɛ kom hali ni {{convert|900|m|ft|abbr=on}} ka nyɛ di ni tooi deegi kom {{convert|35|m|ft|abbr=on}} koŋko ka lala zuɣu daa chɛ ka di chii.<ref>{{Cite web|url=http://www.coastkzn.co.za/themes/coastal-risk-and-vulnerability/extreme-events/|title = Extreme Events}}</ref> Ninvuɣ shɛba ban daa koŋ bɛ nyɛvuya di ni kalinli nyɛla din daa yiɣisi 506.<ref name="ier">{{Cite web|url=https://www.ier.co.za/the-worst-south-african-floods/|title = The worst South African floods|date = 4 August 2020}}</ref> Lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di yanima kalinli din gari 30,000 ka dizuɣu chɛ ka salo ban kalinli gari 50,000 nyɛ ban daa koŋ biɛhisi shee. Di ni daa di binshɛŋa liɣiri laasabu nyɛla din yiɣisi US$500 million.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1987/10/04/world/south-africa-floods-kill-174-and-more-rain-is-predicted.html|title = South Africa Floods Kill 174 and More Rain is Predicted|newspaper = The New York Times|date = 4 October 1987}}</ref><ref name="ier" /> Tiŋkpansi pam nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa kuli di naai shɛŋa.<ref>{{Cite web|url=https://lwes.co.za/2021/03/25/greatest-south-african-natural-disasters/|title = Greatest South African Natural Disasters|date = 25 March 2021}}</ref><ref name="psu" /> Ko'kpɛɣu zaŋ n-ti [[Tugela River]] din miri tiŋ yuli booni [[Mandeni|Mandini]] nyɛla din daa saɣim [[John Ross Bridge (South Africa)|John Ross Bridge]] ka di nyɛ binshɛli bɛ ni daa labi miɛ chira ayobu nyaaŋa.<ref>{{Cite journal |last=Marais |first=GP |last2=Gunthorp |first2=MR |date=January 1988 |title=Effect of the September 1987 floods on the road infrastructure in Natal |url=https://journals.co.za/doi/pdf/10.10520/AJA10212019_21515 |journal=The Civil Engineer in South Africa |pages=39-42 |via=Sabinet}}</ref>
Di ni daa niŋ ka ko'kpɛɣu dawama naai, gonmanti mini o nyaaŋa nyɛla ban daa yɛlli ni salo niŋmi kantiŋ ka na chɛ mɔɣa kom nyubu dama binshɛŋa nyɛla din zona ti pahi lala kom ŋɔ zuɣu.<ref>{{Cite web|url=https://www.upi.com/Archives/1987/10/03/Flood-waters-recede-in-South-Africas-worst-natural-disaster/6800560232000/|title=Flood waters recede in South Africa's worst natural disaster}}</ref>
==See also==
*[[2022 KwaZulu-Natal floods]] - deadly floods in 2022
==References==
{{reflist}}{{Floods in Africa}}
[[Category:20th-century floods in Africa]]
[[Category:1980s floods]]
[[Category:1987 natural disasters]]
[[Category:1987 in South Africa]]
[[Category:Floods in South Africa]]
[[Category:1987 disasters in South Africa]]
[[Category:1987 floods]]
hkdr72btaqvpwn47sr0sjoim6ys5dsw
138432
138431
2026-05-31T17:14:23Z
Kalakpagh
2501
added databox
138432
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|Natural disaster in South Africa}}
{{Infobox flood
| name = 1987 South Africa floods
| image =
| duration = September 25–29, 1987
| damages = US$500 million
| fatalities = 506 confirmed
| affected = [[South Africa]] (especially [[KwaZulu-Natal]])
}}
Ko'kpɛɣu din daa niŋ Silimiin goli September yuuni 1987 nyɛ din leei tiŋgbani maa ni alomo din di nyɛvuya pam South Africa taarihi puuni din daa niŋ ka niriba ban kalinli yiɣisi 506 daa koŋ bɛ nyɛvuya.
Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa niŋ South Africa din daa niŋ ka tiŋgbani zaa deegi kom la.<ref name="psu">{{Cite CiteSeerX|citeseerx=10.1.1.379.8935|title=Proceedings of the South African Sugar Technologists ' Association- June 1988 PROTECTION AGAINST FLOOD DAMAGE}}</ref> Saa ŋɔ nyɛla ŋun daa kuli zani dabaa anu mi pani taba din daa niŋ ka o piligi mibu Silimiin goli September biɛɣ'pishi ni anu dali, yaɣ'shɛŋa zaŋ n-ti [[Natal (province)|Natal province]] din be South Africa nyɛla din daa nya sa'kom kamani {{Convert|900|mm|in|abbr=on}}. Sa'karili ŋɔ nyɛla ŋun daa chɛ mibu Silimiin goli September biɛɣ'pihita yini ka dali.<ref>{{Cite web|url=https://southcoastsun.co.za/81662/a-river-ran-through-it/|title=A river ran through it|date=28 July 2016}}</ref> [[Mtunzini]] nyɛla din daa nya sa'kom {{convert|801|mm|in|abbr=on}} gari dabaa ata.<ref name="psu" /> Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa mali yaa pam yaɣ'shɛŋa din mali zoya tiŋgbani maa ni.<ref>{{Cite journal|url=https://pubs.geoscienceworld.org/aeg/eeg/article-abstract/xxxi/1/59/137538/Floods-and-Landslides-in-Natal-and-Notably-the|doi = 10.2113/gseegeosci.xxxi.1.59|title = Floods and Landslides in Natal and Notably the Greater Durban Region, September 1987: A Retrospective View|year = 1994|last1 = Bell|first1 = F. G.|journal = Environmental & Engineering Geoscience|volume = xxxi|issue = 1|pages = 59–74| bibcode=1994EEGeo..31...59B |url-access = subscription}}</ref> [[Mvoti River]] nyɛla din daa kpɛ kom hali ni {{convert|900|m|ft|abbr=on}} ka nyɛ di ni tooi deegi kom {{convert|35|m|ft|abbr=on}} koŋko ka lala zuɣu daa chɛ ka di chii.<ref>{{Cite web|url=http://www.coastkzn.co.za/themes/coastal-risk-and-vulnerability/extreme-events/|title = Extreme Events}}</ref> Ninvuɣ shɛba ban daa koŋ bɛ nyɛvuya di ni kalinli nyɛla din daa yiɣisi 506.<ref name="ier">{{Cite web|url=https://www.ier.co.za/the-worst-south-african-floods/|title = The worst South African floods|date = 4 August 2020}}</ref> Lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di yanima kalinli din gari 30,000 ka dizuɣu chɛ ka salo ban kalinli gari 50,000 nyɛ ban daa koŋ biɛhisi shee. Di ni daa di binshɛŋa liɣiri laasabu nyɛla din yiɣisi US$500 million.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1987/10/04/world/south-africa-floods-kill-174-and-more-rain-is-predicted.html|title = South Africa Floods Kill 174 and More Rain is Predicted|newspaper = The New York Times|date = 4 October 1987}}</ref><ref name="ier" /> Tiŋkpansi pam nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa kuli di naai shɛŋa.<ref>{{Cite web|url=https://lwes.co.za/2021/03/25/greatest-south-african-natural-disasters/|title = Greatest South African Natural Disasters|date = 25 March 2021}}</ref><ref name="psu" /> Ko'kpɛɣu zaŋ n-ti [[Tugela River]] din miri tiŋ yuli booni [[Mandeni|Mandini]] nyɛla din daa saɣim [[John Ross Bridge (South Africa)|John Ross Bridge]] ka di nyɛ binshɛli bɛ ni daa labi miɛ chira ayobu nyaaŋa.<ref>{{Cite journal |last=Marais |first=GP |last2=Gunthorp |first2=MR |date=January 1988 |title=Effect of the September 1987 floods on the road infrastructure in Natal |url=https://journals.co.za/doi/pdf/10.10520/AJA10212019_21515 |journal=The Civil Engineer in South Africa |pages=39-42 |via=Sabinet}}</ref>
Di ni daa niŋ ka ko'kpɛɣu dawama naai, gonmanti mini o nyaaŋa nyɛla ban daa yɛlli ni salo niŋmi kantiŋ ka na chɛ mɔɣa kom nyubu dama binshɛŋa nyɛla din zona ti pahi lala kom ŋɔ zuɣu.<ref>{{Cite web|url=https://www.upi.com/Archives/1987/10/03/Flood-waters-recede-in-South-Africas-worst-natural-disaster/6800560232000/|title=Flood waters recede in South Africa's worst natural disaster}}</ref>
==See also==
*[[2022 KwaZulu-Natal floods]] - deadly floods in 2022
==References==
{{reflist}}{{Floods in Africa}}
[[Category:20th-century floods in Africa]]
[[Category:1980s floods]]
[[Category:1987 natural disasters]]
[[Category:1987 in South Africa]]
[[Category:Floods in South Africa]]
[[Category:1987 disasters in South Africa]]
[[Category:1987 floods]]
hlb4c9be4sg17r8o9p37ohoceehvcb4
138433
138432
2026-05-31T17:14:48Z
Kalakpagh
2501
/* See also */ Updated Content
138433
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|Natural disaster in South Africa}}
{{Infobox flood
| name = 1987 South Africa floods
| image =
| duration = September 25–29, 1987
| damages = US$500 million
| fatalities = 506 confirmed
| affected = [[South Africa]] (especially [[KwaZulu-Natal]])
}}
Ko'kpɛɣu din daa niŋ Silimiin goli September yuuni 1987 nyɛ din leei tiŋgbani maa ni alomo din di nyɛvuya pam South Africa taarihi puuni din daa niŋ ka niriba ban kalinli yiɣisi 506 daa koŋ bɛ nyɛvuya.
Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa niŋ South Africa din daa niŋ ka tiŋgbani zaa deegi kom la.<ref name="psu">{{Cite CiteSeerX|citeseerx=10.1.1.379.8935|title=Proceedings of the South African Sugar Technologists ' Association- June 1988 PROTECTION AGAINST FLOOD DAMAGE}}</ref> Saa ŋɔ nyɛla ŋun daa kuli zani dabaa anu mi pani taba din daa niŋ ka o piligi mibu Silimiin goli September biɛɣ'pishi ni anu dali, yaɣ'shɛŋa zaŋ n-ti [[Natal (province)|Natal province]] din be South Africa nyɛla din daa nya sa'kom kamani {{Convert|900|mm|in|abbr=on}}. Sa'karili ŋɔ nyɛla ŋun daa chɛ mibu Silimiin goli September biɛɣ'pihita yini ka dali.<ref>{{Cite web|url=https://southcoastsun.co.za/81662/a-river-ran-through-it/|title=A river ran through it|date=28 July 2016}}</ref> [[Mtunzini]] nyɛla din daa nya sa'kom {{convert|801|mm|in|abbr=on}} gari dabaa ata.<ref name="psu" /> Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa mali yaa pam yaɣ'shɛŋa din mali zoya tiŋgbani maa ni.<ref>{{Cite journal|url=https://pubs.geoscienceworld.org/aeg/eeg/article-abstract/xxxi/1/59/137538/Floods-and-Landslides-in-Natal-and-Notably-the|doi = 10.2113/gseegeosci.xxxi.1.59|title = Floods and Landslides in Natal and Notably the Greater Durban Region, September 1987: A Retrospective View|year = 1994|last1 = Bell|first1 = F. G.|journal = Environmental & Engineering Geoscience|volume = xxxi|issue = 1|pages = 59–74| bibcode=1994EEGeo..31...59B |url-access = subscription}}</ref> [[Mvoti River]] nyɛla din daa kpɛ kom hali ni {{convert|900|m|ft|abbr=on}} ka nyɛ di ni tooi deegi kom {{convert|35|m|ft|abbr=on}} koŋko ka lala zuɣu daa chɛ ka di chii.<ref>{{Cite web|url=http://www.coastkzn.co.za/themes/coastal-risk-and-vulnerability/extreme-events/|title = Extreme Events}}</ref> Ninvuɣ shɛba ban daa koŋ bɛ nyɛvuya di ni kalinli nyɛla din daa yiɣisi 506.<ref name="ier">{{Cite web|url=https://www.ier.co.za/the-worst-south-african-floods/|title = The worst South African floods|date = 4 August 2020}}</ref> Lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di yanima kalinli din gari 30,000 ka dizuɣu chɛ ka salo ban kalinli gari 50,000 nyɛ ban daa koŋ biɛhisi shee. Di ni daa di binshɛŋa liɣiri laasabu nyɛla din yiɣisi US$500 million.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1987/10/04/world/south-africa-floods-kill-174-and-more-rain-is-predicted.html|title = South Africa Floods Kill 174 and More Rain is Predicted|newspaper = The New York Times|date = 4 October 1987}}</ref><ref name="ier" /> Tiŋkpansi pam nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa kuli di naai shɛŋa.<ref>{{Cite web|url=https://lwes.co.za/2021/03/25/greatest-south-african-natural-disasters/|title = Greatest South African Natural Disasters|date = 25 March 2021}}</ref><ref name="psu" /> Ko'kpɛɣu zaŋ n-ti [[Tugela River]] din miri tiŋ yuli booni [[Mandeni|Mandini]] nyɛla din daa saɣim [[John Ross Bridge (South Africa)|John Ross Bridge]] ka di nyɛ binshɛli bɛ ni daa labi miɛ chira ayobu nyaaŋa.<ref>{{Cite journal |last=Marais |first=GP |last2=Gunthorp |first2=MR |date=January 1988 |title=Effect of the September 1987 floods on the road infrastructure in Natal |url=https://journals.co.za/doi/pdf/10.10520/AJA10212019_21515 |journal=The Civil Engineer in South Africa |pages=39-42 |via=Sabinet}}</ref>
Di ni daa niŋ ka ko'kpɛɣu dawama naai, gonmanti mini o nyaaŋa nyɛla ban daa yɛlli ni salo niŋmi kantiŋ ka na chɛ mɔɣa kom nyubu dama binshɛŋa nyɛla din zona ti pahi lala kom ŋɔ zuɣu.<ref>{{Cite web|url=https://www.upi.com/Archives/1987/10/03/Flood-waters-recede-in-South-Africas-worst-natural-disaster/6800560232000/|title=Flood waters recede in South Africa's worst natural disaster}}</ref>
==See also==
*[[2022 KwaZulu-Natal floods]]
==References==
{{reflist}}{{Floods in Africa}}
[[Category:20th-century floods in Africa]]
[[Category:1980s floods]]
[[Category:1987 natural disasters]]
[[Category:1987 in South Africa]]
[[Category:Floods in South Africa]]
[[Category:1987 disasters in South Africa]]
[[Category:1987 floods]]
re2yeuuahs84fx3px0nqxv0tlvhc533
138434
138433
2026-05-31T17:15:07Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
138434
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|Natural disaster in South Africa}}
{{Infobox flood
| name = 1987 South Africa floods
| image =
| duration = September 25–29, 1987
| damages = US$500 million
| fatalities = 506 confirmed
| affected = [[South Africa]] (especially [[KwaZulu-Natal]])
}}
Ko'kpɛɣu din daa niŋ Silimiin goli September yuuni 1987 nyɛ din leei tiŋgbani maa ni alomo din di nyɛvuya pam South Africa taarihi puuni din daa niŋ ka niriba ban kalinli yiɣisi 506 daa koŋ bɛ nyɛvuya.
Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa niŋ South Africa din daa niŋ ka tiŋgbani zaa deegi kom la.<ref name="psu">{{Cite CiteSeerX|citeseerx=10.1.1.379.8935|title=Proceedings of the South African Sugar Technologists ' Association- June 1988 PROTECTION AGAINST FLOOD DAMAGE}}</ref> Saa ŋɔ nyɛla ŋun daa kuli zani dabaa anu mi pani taba din daa niŋ ka o piligi mibu Silimiin goli September biɛɣ'pishi ni anu dali, yaɣ'shɛŋa zaŋ n-ti [[Natal (province)|Natal province]] din be South Africa nyɛla din daa nya sa'kom kamani {{Convert|900|mm|in|abbr=on}}. Sa'karili ŋɔ nyɛla ŋun daa chɛ mibu Silimiin goli September biɛɣ'pihita yini ka dali.<ref>{{Cite web|url=https://southcoastsun.co.za/81662/a-river-ran-through-it/|title=A river ran through it|date=28 July 2016}}</ref> [[Mtunzini]] nyɛla din daa nya sa'kom {{convert|801|mm|in|abbr=on}} gari dabaa ata.<ref name="psu" /> Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa mali yaa pam yaɣ'shɛŋa din mali zoya tiŋgbani maa ni.<ref>{{Cite journal|url=https://pubs.geoscienceworld.org/aeg/eeg/article-abstract/xxxi/1/59/137538/Floods-and-Landslides-in-Natal-and-Notably-the|doi = 10.2113/gseegeosci.xxxi.1.59|title = Floods and Landslides in Natal and Notably the Greater Durban Region, September 1987: A Retrospective View|year = 1994|last1 = Bell|first1 = F. G.|journal = Environmental & Engineering Geoscience|volume = xxxi|issue = 1|pages = 59–74| bibcode=1994EEGeo..31...59B |url-access = subscription}}</ref> [[Mvoti River]] nyɛla din daa kpɛ kom hali ni {{convert|900|m|ft|abbr=on}} ka nyɛ di ni tooi deegi kom {{convert|35|m|ft|abbr=on}} koŋko ka lala zuɣu daa chɛ ka di chii.<ref>{{Cite web|url=http://www.coastkzn.co.za/themes/coastal-risk-and-vulnerability/extreme-events/|title = Extreme Events}}</ref> Ninvuɣ shɛba ban daa koŋ bɛ nyɛvuya di ni kalinli nyɛla din daa yiɣisi 506.<ref name="ier">{{Cite web|url=https://www.ier.co.za/the-worst-south-african-floods/|title = The worst South African floods|date = 4 August 2020}}</ref> Lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di yanima kalinli din gari 30,000 ka dizuɣu chɛ ka salo ban kalinli gari 50,000 nyɛ ban daa koŋ biɛhisi shee. Di ni daa di binshɛŋa liɣiri laasabu nyɛla din yiɣisi US$500 million.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1987/10/04/world/south-africa-floods-kill-174-and-more-rain-is-predicted.html|title = South Africa Floods Kill 174 and More Rain is Predicted|newspaper = The New York Times|date = 4 October 1987}}</ref><ref name="ier" /> Tiŋkpansi pam nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa kuli di naai shɛŋa.<ref>{{Cite web|url=https://lwes.co.za/2021/03/25/greatest-south-african-natural-disasters/|title = Greatest South African Natural Disasters|date = 25 March 2021}}</ref><ref name="psu" /> Ko'kpɛɣu zaŋ n-ti [[Tugela River]] din miri tiŋ yuli booni [[Mandeni|Mandini]] nyɛla din daa saɣim [[John Ross Bridge (South Africa)|John Ross Bridge]] ka di nyɛ binshɛli bɛ ni daa labi miɛ chira ayobu nyaaŋa.<ref>{{Cite journal |last=Marais |first=GP |last2=Gunthorp |first2=MR |date=January 1988 |title=Effect of the September 1987 floods on the road infrastructure in Natal |url=https://journals.co.za/doi/pdf/10.10520/AJA10212019_21515 |journal=The Civil Engineer in South Africa |pages=39-42 |via=Sabinet}}</ref>
Di ni daa niŋ ka ko'kpɛɣu dawama naai, gonmanti mini o nyaaŋa nyɛla ban daa yɛlli ni salo niŋmi kantiŋ ka na chɛ mɔɣa kom nyubu dama binshɛŋa nyɛla din zona ti pahi lala kom ŋɔ zuɣu.<ref>{{Cite web|url=https://www.upi.com/Archives/1987/10/03/Flood-waters-recede-in-South-Africas-worst-natural-disaster/6800560232000/|title=Flood waters recede in South Africa's worst natural disaster}}</ref>
==See also==
*[[2022 KwaZulu-Natal floods]]
==References==
{{reflist}}
[[Category:20th-century floods in Africa]]
[[Category:1980s floods]]
[[Category:1987 natural disasters]]
[[Category:1987 in South Africa]]
[[Category:Floods in South Africa]]
[[Category:1987 disasters in South Africa]]
[[Category:1987 floods]]
aek8o2l1wqgbtgvkyut7fbdm0h0wnem
138435
138434
2026-05-31T17:15:34Z
Kalakpagh
2501
/* References */ Updated Content
138435
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|Natural disaster in South Africa}}
{{Infobox flood
| name = 1987 South Africa floods
| image =
| duration = September 25–29, 1987
| damages = US$500 million
| fatalities = 506 confirmed
| affected = [[South Africa]] (especially [[KwaZulu-Natal]])
}}
Ko'kpɛɣu din daa niŋ Silimiin goli September yuuni 1987 nyɛ din leei tiŋgbani maa ni alomo din di nyɛvuya pam South Africa taarihi puuni din daa niŋ ka niriba ban kalinli yiɣisi 506 daa koŋ bɛ nyɛvuya.
Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa niŋ South Africa din daa niŋ ka tiŋgbani zaa deegi kom la.<ref name="psu">{{Cite CiteSeerX|citeseerx=10.1.1.379.8935|title=Proceedings of the South African Sugar Technologists ' Association- June 1988 PROTECTION AGAINST FLOOD DAMAGE}}</ref> Saa ŋɔ nyɛla ŋun daa kuli zani dabaa anu mi pani taba din daa niŋ ka o piligi mibu Silimiin goli September biɛɣ'pishi ni anu dali, yaɣ'shɛŋa zaŋ n-ti [[Natal (province)|Natal province]] din be South Africa nyɛla din daa nya sa'kom kamani {{Convert|900|mm|in|abbr=on}}. Sa'karili ŋɔ nyɛla ŋun daa chɛ mibu Silimiin goli September biɛɣ'pihita yini ka dali.<ref>{{Cite web|url=https://southcoastsun.co.za/81662/a-river-ran-through-it/|title=A river ran through it|date=28 July 2016}}</ref> [[Mtunzini]] nyɛla din daa nya sa'kom {{convert|801|mm|in|abbr=on}} gari dabaa ata.<ref name="psu" /> Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa mali yaa pam yaɣ'shɛŋa din mali zoya tiŋgbani maa ni.<ref>{{Cite journal|url=https://pubs.geoscienceworld.org/aeg/eeg/article-abstract/xxxi/1/59/137538/Floods-and-Landslides-in-Natal-and-Notably-the|doi = 10.2113/gseegeosci.xxxi.1.59|title = Floods and Landslides in Natal and Notably the Greater Durban Region, September 1987: A Retrospective View|year = 1994|last1 = Bell|first1 = F. G.|journal = Environmental & Engineering Geoscience|volume = xxxi|issue = 1|pages = 59–74| bibcode=1994EEGeo..31...59B |url-access = subscription}}</ref> [[Mvoti River]] nyɛla din daa kpɛ kom hali ni {{convert|900|m|ft|abbr=on}} ka nyɛ di ni tooi deegi kom {{convert|35|m|ft|abbr=on}} koŋko ka lala zuɣu daa chɛ ka di chii.<ref>{{Cite web|url=http://www.coastkzn.co.za/themes/coastal-risk-and-vulnerability/extreme-events/|title = Extreme Events}}</ref> Ninvuɣ shɛba ban daa koŋ bɛ nyɛvuya di ni kalinli nyɛla din daa yiɣisi 506.<ref name="ier">{{Cite web|url=https://www.ier.co.za/the-worst-south-african-floods/|title = The worst South African floods|date = 4 August 2020}}</ref> Lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di yanima kalinli din gari 30,000 ka dizuɣu chɛ ka salo ban kalinli gari 50,000 nyɛ ban daa koŋ biɛhisi shee. Di ni daa di binshɛŋa liɣiri laasabu nyɛla din yiɣisi US$500 million.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1987/10/04/world/south-africa-floods-kill-174-and-more-rain-is-predicted.html|title = South Africa Floods Kill 174 and More Rain is Predicted|newspaper = The New York Times|date = 4 October 1987}}</ref><ref name="ier" /> Tiŋkpansi pam nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa kuli di naai shɛŋa.<ref>{{Cite web|url=https://lwes.co.za/2021/03/25/greatest-south-african-natural-disasters/|title = Greatest South African Natural Disasters|date = 25 March 2021}}</ref><ref name="psu" /> Ko'kpɛɣu zaŋ n-ti [[Tugela River]] din miri tiŋ yuli booni [[Mandeni|Mandini]] nyɛla din daa saɣim [[John Ross Bridge (South Africa)|John Ross Bridge]] ka di nyɛ binshɛli bɛ ni daa labi miɛ chira ayobu nyaaŋa.<ref>{{Cite journal |last=Marais |first=GP |last2=Gunthorp |first2=MR |date=January 1988 |title=Effect of the September 1987 floods on the road infrastructure in Natal |url=https://journals.co.za/doi/pdf/10.10520/AJA10212019_21515 |journal=The Civil Engineer in South Africa |pages=39-42 |via=Sabinet}}</ref>
Di ni daa niŋ ka ko'kpɛɣu dawama naai, gonmanti mini o nyaaŋa nyɛla ban daa yɛlli ni salo niŋmi kantiŋ ka na chɛ mɔɣa kom nyubu dama binshɛŋa nyɛla din zona ti pahi lala kom ŋɔ zuɣu.<ref>{{Cite web|url=https://www.upi.com/Archives/1987/10/03/Flood-waters-recede-in-South-Africas-worst-natural-disaster/6800560232000/|title=Flood waters recede in South Africa's worst natural disaster}}</ref>
==See also==
*[[2022 KwaZulu-Natal floods]]
==Kundivihira ==
{{reflist}}
[[Category:20th-century floods in Africa]]
[[Category:1980s floods]]
[[Category:1987 natural disasters]]
[[Category:1987 in South Africa]]
[[Category:Floods in South Africa]]
[[Category:1987 disasters in South Africa]]
[[Category:1987 floods]]
r8lj64w73jf051qy2zxp1i6zbtcdvwp
138436
138435
2026-05-31T17:16:01Z
Kalakpagh
2501
/* See also */ Updated Content
138436
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|Natural disaster in South Africa}}
{{Infobox flood
| name = 1987 South Africa floods
| image =
| duration = September 25–29, 1987
| damages = US$500 million
| fatalities = 506 confirmed
| affected = [[South Africa]] (especially [[KwaZulu-Natal]])
}}
Ko'kpɛɣu din daa niŋ Silimiin goli September yuuni 1987 nyɛ din leei tiŋgbani maa ni alomo din di nyɛvuya pam South Africa taarihi puuni din daa niŋ ka niriba ban kalinli yiɣisi 506 daa koŋ bɛ nyɛvuya.
Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa niŋ South Africa din daa niŋ ka tiŋgbani zaa deegi kom la.<ref name="psu">{{Cite CiteSeerX|citeseerx=10.1.1.379.8935|title=Proceedings of the South African Sugar Technologists ' Association- June 1988 PROTECTION AGAINST FLOOD DAMAGE}}</ref> Saa ŋɔ nyɛla ŋun daa kuli zani dabaa anu mi pani taba din daa niŋ ka o piligi mibu Silimiin goli September biɛɣ'pishi ni anu dali, yaɣ'shɛŋa zaŋ n-ti [[Natal (province)|Natal province]] din be South Africa nyɛla din daa nya sa'kom kamani {{Convert|900|mm|in|abbr=on}}. Sa'karili ŋɔ nyɛla ŋun daa chɛ mibu Silimiin goli September biɛɣ'pihita yini ka dali.<ref>{{Cite web|url=https://southcoastsun.co.za/81662/a-river-ran-through-it/|title=A river ran through it|date=28 July 2016}}</ref> [[Mtunzini]] nyɛla din daa nya sa'kom {{convert|801|mm|in|abbr=on}} gari dabaa ata.<ref name="psu" /> Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa mali yaa pam yaɣ'shɛŋa din mali zoya tiŋgbani maa ni.<ref>{{Cite journal|url=https://pubs.geoscienceworld.org/aeg/eeg/article-abstract/xxxi/1/59/137538/Floods-and-Landslides-in-Natal-and-Notably-the|doi = 10.2113/gseegeosci.xxxi.1.59|title = Floods and Landslides in Natal and Notably the Greater Durban Region, September 1987: A Retrospective View|year = 1994|last1 = Bell|first1 = F. G.|journal = Environmental & Engineering Geoscience|volume = xxxi|issue = 1|pages = 59–74| bibcode=1994EEGeo..31...59B |url-access = subscription}}</ref> [[Mvoti River]] nyɛla din daa kpɛ kom hali ni {{convert|900|m|ft|abbr=on}} ka nyɛ di ni tooi deegi kom {{convert|35|m|ft|abbr=on}} koŋko ka lala zuɣu daa chɛ ka di chii.<ref>{{Cite web|url=http://www.coastkzn.co.za/themes/coastal-risk-and-vulnerability/extreme-events/|title = Extreme Events}}</ref> Ninvuɣ shɛba ban daa koŋ bɛ nyɛvuya di ni kalinli nyɛla din daa yiɣisi 506.<ref name="ier">{{Cite web|url=https://www.ier.co.za/the-worst-south-african-floods/|title = The worst South African floods|date = 4 August 2020}}</ref> Lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di yanima kalinli din gari 30,000 ka dizuɣu chɛ ka salo ban kalinli gari 50,000 nyɛ ban daa koŋ biɛhisi shee. Di ni daa di binshɛŋa liɣiri laasabu nyɛla din yiɣisi US$500 million.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1987/10/04/world/south-africa-floods-kill-174-and-more-rain-is-predicted.html|title = South Africa Floods Kill 174 and More Rain is Predicted|newspaper = The New York Times|date = 4 October 1987}}</ref><ref name="ier" /> Tiŋkpansi pam nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa kuli di naai shɛŋa.<ref>{{Cite web|url=https://lwes.co.za/2021/03/25/greatest-south-african-natural-disasters/|title = Greatest South African Natural Disasters|date = 25 March 2021}}</ref><ref name="psu" /> Ko'kpɛɣu zaŋ n-ti [[Tugela River]] din miri tiŋ yuli booni [[Mandeni|Mandini]] nyɛla din daa saɣim [[John Ross Bridge (South Africa)|John Ross Bridge]] ka di nyɛ binshɛli bɛ ni daa labi miɛ chira ayobu nyaaŋa.<ref>{{Cite journal |last=Marais |first=GP |last2=Gunthorp |first2=MR |date=January 1988 |title=Effect of the September 1987 floods on the road infrastructure in Natal |url=https://journals.co.za/doi/pdf/10.10520/AJA10212019_21515 |journal=The Civil Engineer in South Africa |pages=39-42 |via=Sabinet}}</ref>
Di ni daa niŋ ka ko'kpɛɣu dawama naai, gonmanti mini o nyaaŋa nyɛla ban daa yɛlli ni salo niŋmi kantiŋ ka na chɛ mɔɣa kom nyubu dama binshɛŋa nyɛla din zona ti pahi lala kom ŋɔ zuɣu.<ref>{{Cite web|url=https://www.upi.com/Archives/1987/10/03/Flood-waters-recede-in-South-Africas-worst-natural-disaster/6800560232000/|title=Flood waters recede in South Africa's worst natural disaster}}</ref>
==Lihimi m pahi ==
*[[2022 KwaZulu-Natal floods]]
==Kundivihira ==
{{reflist}}
[[Category:20th-century floods in Africa]]
[[Category:1980s floods]]
[[Category:1987 natural disasters]]
[[Category:1987 in South Africa]]
[[Category:Floods in South Africa]]
[[Category:1987 disasters in South Africa]]
[[Category:1987 floods]]
qof8lk0l1t82yu8guccmioicj03a4d4
Mvoti River
0
33237
138438
2026-05-31T17:26:44Z
Kalakpagh
2501
Created article
138438
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|Mvovti River (South Africa)}}
{{Use South African English|date=July 2024}}
{{Use dmy dates|date=April 2022}}
'''Mvoti Mɔɣili''' ŋɔ '''bee''' '''uMvoti Mɔɣili''' nyɛla mɔɣili din be KwaZulu- Natal yaɣili zaŋ n ti [[South Africa]].<ref>{{cite web|url=http://www.geographic.org/geographic_names/name.php?uni=-1840638&fid=5682&c=south_africa|title=Mvoti River, South Africa - Geographical Names, map, geographic coordinates|website=Geographic.org|accessdate=7 July 2017|archive-date=21 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240521143338/https://geographic.org/geographic_names/name.php?uni=-1840638&fid=5682&c=south_africa|url-status=live}}</ref><ref>[http://www.ewisa.co.za/misc/RiverKZNMvoti/MVOTIRiver_Overview%20.htm] </ref> KwaDukuza yaɣili, Mvoti Mɔɣili maa nyɛla din nyari kom ka di yiri lala yaɣili ŋɔ na ka bɛ tooi mali lala kom maa niŋ pukparilim, nyura ni din kam pahi.<ref>{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/230896096|title=Aspects of the ecological state of the Mvoti River in the Stanger area, KwaZulu-Natal|date=2008-12-01|website=ResearchGate|access-date=8 May 2020|archive-date=21 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240521143335/https://www.researchgate.net/publication/230896096_Aspects_of_the_ecological_state_of_the_Mvoti_River_in_the_Stanger_area_KwaZulu-Natal|url-status=live}}</ref>
Mvoti maa tiŋgbani tarisi nyɛla ({{Coord|29|24|S|32|20|E|display=title,inline}}) zaŋ chaŋ Durban. Mɔɣili maa waɣilim nyɛla kamani kilomita kɔbigi ni pihiwɔi ni ayopɔin ka di nina tarigi nyɛ 2829 km<sup>2</sup>.<ref>{{cite web|url=http://www.environment.gov.za/soer/estuary/catch/mvoti.html|title=Department of Environmental Affairs -|website=Environment.gov.za|accessdate=7 July 2017|archive-date=8 October 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061008000108/http://www.environment.gov.za/soer/estuary/catch/mvoti.html|url-status=live}}</ref>
Bɛ nyɛla ban daa zaŋ Headman [[Mvoti Ncashange]] yuli zaŋ n ti mɔɣili ŋɔ, ŋun daa nyɛ bilichini zaŋ n ti L'la zuliya ka nyɛ ŋun daa tuui ʒini miri mɔɣili ŋɔ.<ref>[http://www.ewater.co.za/misc/RiverKZNMvoti/defaultmain.htm] {{dead link|date=July 2017}}</ref>
==References==
{{Reflist}}
[[Category:Rivers of KwaZulu-Natal]]
{{SouthAfrica-river-stub}}
{{KwaZuluNatal-geo-stub}}
7jf9psnj23sgvsstd3zw7zu5h0ohzwi
138439
138438
2026-05-31T17:27:09Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
138439
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|Mvovti River (South Africa)}}
{{Use dmy dates|date=April 2022}}
'''Mvoti Mɔɣili''' ŋɔ '''bee''' '''uMvoti Mɔɣili''' nyɛla mɔɣili din be KwaZulu- Natal yaɣili zaŋ n ti [[South Africa]].<ref>{{cite web|url=http://www.geographic.org/geographic_names/name.php?uni=-1840638&fid=5682&c=south_africa|title=Mvoti River, South Africa - Geographical Names, map, geographic coordinates|website=Geographic.org|accessdate=7 July 2017|archive-date=21 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240521143338/https://geographic.org/geographic_names/name.php?uni=-1840638&fid=5682&c=south_africa|url-status=live}}</ref><ref>[http://www.ewisa.co.za/misc/RiverKZNMvoti/MVOTIRiver_Overview%20.htm] </ref> KwaDukuza yaɣili, Mvoti Mɔɣili maa nyɛla din nyari kom ka di yiri lala yaɣili ŋɔ na ka bɛ tooi mali lala kom maa niŋ pukparilim, nyura ni din kam pahi.<ref>{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/230896096|title=Aspects of the ecological state of the Mvoti River in the Stanger area, KwaZulu-Natal|date=2008-12-01|website=ResearchGate|access-date=8 May 2020|archive-date=21 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240521143335/https://www.researchgate.net/publication/230896096_Aspects_of_the_ecological_state_of_the_Mvoti_River_in_the_Stanger_area_KwaZulu-Natal|url-status=live}}</ref>
Mvoti maa tiŋgbani tarisi nyɛla ({{Coord|29|24|S|32|20|E|display=title,inline}}) zaŋ chaŋ Durban. Mɔɣili maa waɣilim nyɛla kamani kilomita kɔbigi ni pihiwɔi ni ayopɔin ka di nina tarigi nyɛ 2829 km<sup>2</sup>.<ref>{{cite web|url=http://www.environment.gov.za/soer/estuary/catch/mvoti.html|title=Department of Environmental Affairs -|website=Environment.gov.za|accessdate=7 July 2017|archive-date=8 October 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061008000108/http://www.environment.gov.za/soer/estuary/catch/mvoti.html|url-status=live}}</ref>
Bɛ nyɛla ban daa zaŋ Headman [[Mvoti Ncashange]] yuli zaŋ n ti mɔɣili ŋɔ, ŋun daa nyɛ bilichini zaŋ n ti L'la zuliya ka nyɛ ŋun daa tuui ʒini miri mɔɣili ŋɔ.<ref>[http://www.ewater.co.za/misc/RiverKZNMvoti/defaultmain.htm] {{dead link|date=July 2017}}</ref>
==References==
{{Reflist}}
[[Category:Rivers of KwaZulu-Natal]]
{{SouthAfrica-river-stub}}
{{KwaZuluNatal-geo-stub}}
2lzj42izfjxgb61vdx1vtatzn9bl9sq
138440
138439
2026-05-31T17:27:38Z
Kalakpagh
2501
/* References */ Updated Content
138440
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|Mvovti River (South Africa)}}
{{Use dmy dates|date=April 2022}}
'''Mvoti Mɔɣili''' ŋɔ '''bee''' '''uMvoti Mɔɣili''' nyɛla mɔɣili din be KwaZulu- Natal yaɣili zaŋ n ti [[South Africa]].<ref>{{cite web|url=http://www.geographic.org/geographic_names/name.php?uni=-1840638&fid=5682&c=south_africa|title=Mvoti River, South Africa - Geographical Names, map, geographic coordinates|website=Geographic.org|accessdate=7 July 2017|archive-date=21 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240521143338/https://geographic.org/geographic_names/name.php?uni=-1840638&fid=5682&c=south_africa|url-status=live}}</ref><ref>[http://www.ewisa.co.za/misc/RiverKZNMvoti/MVOTIRiver_Overview%20.htm] </ref> KwaDukuza yaɣili, Mvoti Mɔɣili maa nyɛla din nyari kom ka di yiri lala yaɣili ŋɔ na ka bɛ tooi mali lala kom maa niŋ pukparilim, nyura ni din kam pahi.<ref>{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/230896096|title=Aspects of the ecological state of the Mvoti River in the Stanger area, KwaZulu-Natal|date=2008-12-01|website=ResearchGate|access-date=8 May 2020|archive-date=21 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240521143335/https://www.researchgate.net/publication/230896096_Aspects_of_the_ecological_state_of_the_Mvoti_River_in_the_Stanger_area_KwaZulu-Natal|url-status=live}}</ref>
Mvoti maa tiŋgbani tarisi nyɛla ({{Coord|29|24|S|32|20|E|display=title,inline}}) zaŋ chaŋ Durban. Mɔɣili maa waɣilim nyɛla kamani kilomita kɔbigi ni pihiwɔi ni ayopɔin ka di nina tarigi nyɛ 2829 km<sup>2</sup>.<ref>{{cite web|url=http://www.environment.gov.za/soer/estuary/catch/mvoti.html|title=Department of Environmental Affairs -|website=Environment.gov.za|accessdate=7 July 2017|archive-date=8 October 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061008000108/http://www.environment.gov.za/soer/estuary/catch/mvoti.html|url-status=live}}</ref>
Bɛ nyɛla ban daa zaŋ Headman [[Mvoti Ncashange]] yuli zaŋ n ti mɔɣili ŋɔ, ŋun daa nyɛ bilichini zaŋ n ti L'la zuliya ka nyɛ ŋun daa tuui ʒini miri mɔɣili ŋɔ.<ref>[http://www.ewater.co.za/misc/RiverKZNMvoti/defaultmain.htm] {{dead link|date=July 2017}}</ref>
==Kundivihira ==
{{Reflist}}
[[Category:Rivers of KwaZulu-Natal]]
{{SouthAfrica-river-stub}}
{{KwaZuluNatal-geo-stub}}
52d9q4p4qxjfbk9nmrea4cqv7k32pgl
138441
138440
2026-05-31T17:27:58Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
138441
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|Mvovti River (South Africa)}}
{{Use dmy dates|date=April 2022}}
'''Mvoti Mɔɣili''' ŋɔ '''bee''' '''uMvoti Mɔɣili''' nyɛla mɔɣili din be KwaZulu- Natal yaɣili zaŋ n ti [[South Africa]].<ref>{{cite web|url=http://www.geographic.org/geographic_names/name.php?uni=-1840638&fid=5682&c=south_africa|title=Mvoti River, South Africa - Geographical Names, map, geographic coordinates|website=Geographic.org|accessdate=7 July 2017|archive-date=21 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240521143338/https://geographic.org/geographic_names/name.php?uni=-1840638&fid=5682&c=south_africa|url-status=live}}</ref><ref>[http://www.ewisa.co.za/misc/RiverKZNMvoti/MVOTIRiver_Overview%20.htm] </ref> KwaDukuza yaɣili, Mvoti Mɔɣili maa nyɛla din nyari kom ka di yiri lala yaɣili ŋɔ na ka bɛ tooi mali lala kom maa niŋ pukparilim, nyura ni din kam pahi.<ref>{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/230896096|title=Aspects of the ecological state of the Mvoti River in the Stanger area, KwaZulu-Natal|date=2008-12-01|website=ResearchGate|access-date=8 May 2020|archive-date=21 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240521143335/https://www.researchgate.net/publication/230896096_Aspects_of_the_ecological_state_of_the_Mvoti_River_in_the_Stanger_area_KwaZulu-Natal|url-status=live}}</ref>
Mvoti maa tiŋgbani tarisi nyɛla ({{Coord|29|24|S|32|20|E|display=title,inline}}) zaŋ chaŋ Durban. Mɔɣili maa waɣilim nyɛla kamani kilomita kɔbigi ni pihiwɔi ni ayopɔin ka di nina tarigi nyɛ 2829 km<sup>2</sup>.<ref>{{cite web|url=http://www.environment.gov.za/soer/estuary/catch/mvoti.html|title=Department of Environmental Affairs -|website=Environment.gov.za|accessdate=7 July 2017|archive-date=8 October 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061008000108/http://www.environment.gov.za/soer/estuary/catch/mvoti.html|url-status=live}}</ref>
Bɛ nyɛla ban daa zaŋ Headman [[Mvoti Ncashange]] yuli zaŋ n ti mɔɣili ŋɔ, ŋun daa nyɛ bilichini zaŋ n ti L'la zuliya ka nyɛ ŋun daa tuui ʒini miri mɔɣili ŋɔ.<ref>[http://www.ewater.co.za/misc/RiverKZNMvoti/defaultmain.htm] {{dead link|date=July 2017}}</ref>
==Kundivihira ==
{{Reflist}}
[[Category:Rivers of KwaZulu-Natal]]
{{SouthAfrica-river-stub}}
8810r1m0d2sfumxfs7ogsrxosppeabd
138442
138441
2026-05-31T17:28:15Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
138442
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|Mvovti River (South Africa)}}
{{Use dmy dates|date=April 2022}}
'''Mvoti Mɔɣili''' ŋɔ '''bee''' '''uMvoti Mɔɣili''' nyɛla mɔɣili din be KwaZulu- Natal yaɣili zaŋ n ti [[South Africa]].<ref>{{cite web|url=http://www.geographic.org/geographic_names/name.php?uni=-1840638&fid=5682&c=south_africa|title=Mvoti River, South Africa - Geographical Names, map, geographic coordinates|website=Geographic.org|accessdate=7 July 2017|archive-date=21 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240521143338/https://geographic.org/geographic_names/name.php?uni=-1840638&fid=5682&c=south_africa|url-status=live}}</ref><ref>[http://www.ewisa.co.za/misc/RiverKZNMvoti/MVOTIRiver_Overview%20.htm] </ref> KwaDukuza yaɣili, Mvoti Mɔɣili maa nyɛla din nyari kom ka di yiri lala yaɣili ŋɔ na ka bɛ tooi mali lala kom maa niŋ pukparilim, nyura ni din kam pahi.<ref>{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/230896096|title=Aspects of the ecological state of the Mvoti River in the Stanger area, KwaZulu-Natal|date=2008-12-01|website=ResearchGate|access-date=8 May 2020|archive-date=21 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240521143335/https://www.researchgate.net/publication/230896096_Aspects_of_the_ecological_state_of_the_Mvoti_River_in_the_Stanger_area_KwaZulu-Natal|url-status=live}}</ref>
Mvoti maa tiŋgbani tarisi nyɛla ({{Coord|29|24|S|32|20|E|display=title,inline}}) zaŋ chaŋ Durban. Mɔɣili maa waɣilim nyɛla kamani kilomita kɔbigi ni pihiwɔi ni ayopɔin ka di nina tarigi nyɛ 2829 km<sup>2</sup>.<ref>{{cite web|url=http://www.environment.gov.za/soer/estuary/catch/mvoti.html|title=Department of Environmental Affairs -|website=Environment.gov.za|accessdate=7 July 2017|archive-date=8 October 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061008000108/http://www.environment.gov.za/soer/estuary/catch/mvoti.html|url-status=live}}</ref>
Bɛ nyɛla ban daa zaŋ Headman [[Mvoti Ncashange]] yuli zaŋ n ti mɔɣili ŋɔ, ŋun daa nyɛ bilichini zaŋ n ti L'la zuliya ka nyɛ ŋun daa tuui ʒini miri mɔɣili ŋɔ.<ref>[http://www.ewater.co.za/misc/RiverKZNMvoti/defaultmain.htm] {{dead link|date=July 2017}}</ref>
==Kundivihira ==
{{Reflist}}
[[Category:Rivers of KwaZulu-Natal]]
5e41i95p8sf36f7cjt460q30uqwxz1y
138443
138442
2026-05-31T17:28:56Z
Kalakpagh
2501
added databox
138443
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|Mvovti River (South Africa)}}
{{Use dmy dates|date=April 2022}}
'''Mvoti Mɔɣili''' ŋɔ '''bee''' '''uMvoti Mɔɣili''' nyɛla mɔɣili din be KwaZulu- Natal yaɣili zaŋ n ti [[South Africa]].<ref>{{cite web|url=http://www.geographic.org/geographic_names/name.php?uni=-1840638&fid=5682&c=south_africa|title=Mvoti River, South Africa - Geographical Names, map, geographic coordinates|website=Geographic.org|accessdate=7 July 2017|archive-date=21 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240521143338/https://geographic.org/geographic_names/name.php?uni=-1840638&fid=5682&c=south_africa|url-status=live}}</ref><ref>[http://www.ewisa.co.za/misc/RiverKZNMvoti/MVOTIRiver_Overview%20.htm] </ref> KwaDukuza yaɣili, Mvoti Mɔɣili maa nyɛla din nyari kom ka di yiri lala yaɣili ŋɔ na ka bɛ tooi mali lala kom maa niŋ pukparilim, nyura ni din kam pahi.<ref>{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/230896096|title=Aspects of the ecological state of the Mvoti River in the Stanger area, KwaZulu-Natal|date=2008-12-01|website=ResearchGate|access-date=8 May 2020|archive-date=21 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240521143335/https://www.researchgate.net/publication/230896096_Aspects_of_the_ecological_state_of_the_Mvoti_River_in_the_Stanger_area_KwaZulu-Natal|url-status=live}}</ref>
Mvoti maa tiŋgbani tarisi nyɛla ({{Coord|29|24|S|32|20|E|display=title,inline}}) zaŋ chaŋ Durban. Mɔɣili maa waɣilim nyɛla kamani kilomita kɔbigi ni pihiwɔi ni ayopɔin ka di nina tarigi nyɛ 2829 km<sup>2</sup>.<ref>{{cite web|url=http://www.environment.gov.za/soer/estuary/catch/mvoti.html|title=Department of Environmental Affairs -|website=Environment.gov.za|accessdate=7 July 2017|archive-date=8 October 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061008000108/http://www.environment.gov.za/soer/estuary/catch/mvoti.html|url-status=live}}</ref>
Bɛ nyɛla ban daa zaŋ Headman [[Mvoti Ncashange]] yuli zaŋ n ti mɔɣili ŋɔ, ŋun daa nyɛ bilichini zaŋ n ti L'la zuliya ka nyɛ ŋun daa tuui ʒini miri mɔɣili ŋɔ.<ref>[http://www.ewater.co.za/misc/RiverKZNMvoti/defaultmain.htm] {{dead link|date=July 2017}}</ref>
==Kundivihira ==
{{Reflist}}
[[Category:Rivers of KwaZulu-Natal]]
4yaohcs6fuxuc3t0lwtu6hdq7yynk1h
2022 Sudan floods
0
33238
138445
2026-05-31T17:34:57Z
Kalakpagh
2501
Created article
138445
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|Natural disaster in the Sudan in 2022}}
{{Infobox flood
| name = 2022 Sudan floods
| image = ECDM 20220801 FL Sudan Floods.pdf
| image_size = 300
| duration = May–December 2022
| damages =
| fatalities =
| affected = [[Sudan]]
}}
Yuuni '''2022 Sudan floods''' nyɛla ko'kpɛɣu din daa dam ninvuɣ shɛba ban kalinli gari din daa dam ninvuɣ shɛba yuuni 2021, din daa niŋ ka di pahi hali ni 314,500.<ref name="AutoA4-1">{{Cite web |title=Sudan: Humanitarian Update, September 2022 (No. 08) - Sudan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/sudan/sudan-humanitarian-update-september-2022-no-08 |access-date=2022-10-30 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> Bin din gbaai yuuni 2017 zaŋ hali ni yuuni 2021, ninvuɣ shɛba ko'kpɛɣu ni dam tiŋgbani ŋɔ ni kalinli nyɛla din yiɣisi 388,600.<ref name="AutoA4-1" />
== Description ==
Tum Silimiin goli May yuuni 2022, [[Sudan]] nyɛla tiŋgbani shɛli ni saa ni daa mi pam. Saa nyɛla ŋun tooi piligiri mibu Sudan Silimiin goli June nyɛla din naari Silimiin goli September. Ko'kpɛɣu nyɛla din tooi niŋdi tiŋgbani ŋɔ ni bin din gbaai Silimiin goli August mini Silimiin goli September.<ref name="AutoA4-1"/> Kom din be mɔɣili yuli booni Nile nyɛla din pahi pam pirinla saa miri pampam tiŋgbani maa zuɣu.<ref>{{Cite web |title=苏丹尼罗河水位上升至70多年来最高记录_洪水_受灾_报告 |url=https://www.sohu.com/a/www.sohu.com/a/580787356_162758 |access-date=2022-10-30 |website=www.sohu.com }}{{Dead link|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Kom din be Nile nyɛla din na kuli pahira hali ka daa ti chii kpɛ [[Khartoum]]. Bin din gbaai Silimiin goli August biɛɣ'pishi ni ata dali, kom din be Nile nyɛla din daa pahi hali ni 16.42 mita ka di kom kpɛbu zaa nyɛ 16 mita.<ref>{{Cite web |title=(Updated) Sudan – Flood Death Toll Rises, Nile Climbs Above Alert Level in Khartoum – FloodList |url=https://floodlist.com/africa/sudan-floods-update-late-august-2022 |access-date=2022-10-30 |website=floodlist.com}}</ref> Lahabali wuhiya ni binkɔbiri ban kalinli yiɣisi 4,800 nyɛla ban daa barigi ko'kpɛɣu ŋɔ ni ka puzɔri kamani 5,100 yikanima nyɛ din daa saɣim. Din bɔŋɔ nyɛla di ni tooi tahi kum na tiŋgbani maa ni.<ref>{{Cite web |last=Refugees |first=United Nations High Commissioner for |title=Devastation in South Sudan following fourth year of historic floods |url=https://www.unhcr.org/news/briefing/2022/10/635251694/devastation-south-sudan-following-fourth-year-historic-floods.html |access-date=2022-10-30 |website=UNHCR |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sudan: Weekly Floods Round-up, No. 07 (19 September 2022) - Sudan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/sudan/sudan-weekly-floods-round-no-07-19-september-2022 |access-date=2022-10-30 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> Lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa lahi saɣim soya pam.<ref>{{cite web |last=AfricaNews |date=2022-09-15 |title=Sudan floods kill 134 people, destroy 16 900 homes |url=https://www.africanews.com/2022/09/15/sudan-floods-kill-134-people-destroy-16-900-homes/ |access-date=2022-10-30 |website=Africanews |language=en}}</ref><ref name="al-monitor.com">{{Cite web |title=Severe flooding kills scores in Sudan - Al-Monitor: Independent, trusted coverage of the Middle East |url=https://www.al-monitor.com/originals/2022/08/severe-flooding-kills-scores-sudan |access-date=2022-10-30 |website=www.al-monitor.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=苏丹暴雨引发洪水 全国近23万人受灾 {{!}} 早报 |url=https://www.zaobao.com.sg/realtime/world/story20220904-1309717 |access-date=2022-10-30 |website=www.zaobao.com.sg |language=zh-Hans}}</ref>
== Impact ==
{{multiple image
| direction = vertical
| width = 250
| image1=2022 floods in Gezira State, Sudan 5.jpg
| image2=2022 floods in Gezira State, Sudan 4.jpg
| footer = Impact in [[Gezira (state)|Gezira]] State, September 2022.
}}
Ko'kpɛɣu barinanima nyɛla din galisi pam, lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa niŋ tiŋgbani yaɣa pinaayobu yaɣa pishi ayi ka puuni ka di ni daa dam yaɣ'shɛŋa pam nyɛ South Darfur, Gedaref, Central Darfur, White Nile n-ti pahi Kassala.<ref name="Sudan">{{Cite web |title=Sudan – Weekly Floods Round-up, No. 09 (17 October 2022) |url=https://reports.unocha.org/en/country/sudan/card/2EhxM6wJ1a/ |access-date=2022-10-29 |publisher=OCHA}}</ref>
* Duu mira dambu, di nyɛla din daa dam yanima, shikuruti ka lala zuɣu daa chɛ ka bihi daa na chɛ shikuru chandi, ashibitinima ka di zuɣu chɛ ka alaafee bɔma soya daa na labi nyaaŋa n-ti pahi feera duri. <ref name=":3">https://assessments.hpc.tools/attachments/48b2fa61-69d7-4f17-b616-888ad41c57cd/20220824%20_Inter-Agency%20Flood%20Assessment%20Report_Central%20Darfur_%20Draft.pdf {{dead link|date=August 2024}}</ref><ref name=":6">https://assessments.hpc.tools/attachments/a2b11fa6-0cfe-4fcf-b0e4-1d38c774deb1/20220821_Inter-Agency%20Flood%20Assessment%20Report_Sennar%20State.pdf {{dead link|date=August 2024}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |title=Inter-Sectoral/ Agency Assessment: Impact Of Flooding In Gedaref State {{!}} Assessment & Analysis Knowledge Management Platform |url=https://assessments.hpc.tools/assessment/fb1b5374-d812-45e7-832c-f7a2fe711bc2 |access-date=2022-10-30 |website=assessments.hpc.tools}}</ref>
* Binkɔbiri gba nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa ku shɛba bee zaŋ chaŋ <ref name=":3" /><ref name=":6" />
* Puzɔri gba nyɛla kom ni daa di shɛli <ref name=":5" /><ref name=":6"/>
* Soya gba nyɛla binshɛŋa din daa saɣim ka dizuɣu chɛ ka kɔhima ni damma daa labi nyaaŋa n-ti luɣili kam nira yu daa bori ni a chaŋ.<ref name="dabangasudan.org">{{Cite web |title=Sudan floods: No sign of relief from torrential rains as 23 more people die |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-floods-no-sign-of-relief-from-torrential-rains-as-23-more-people-are-killed |access-date=2022-10-30 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref><ref name=":5"/><ref name=":6"/>
* Niriba pam binyɛra kamani bɛ kundinima nyɛla din daa barigi.<ref name=":5"/>
== Displacement ==
Ko'kpɛɣu din daa niŋ bin din gbaai Silimiin goli May zaŋ hali ni Silimiin goli October biɛɣ'pishi dali yuuni 2022 nyɛla din chɛ ka niriba kalinli din yiɣisi 97,227 taɣi biɛhisi shee (kɔbigi puuni bɛ vaabu pihinu ni anahi nyɛla ban daa nyɛ paɣaba) ka bɛ kalinli pam nyɛ din daa yina tiŋsi kamani Gedaref (35%), North Darfur (17%), South Darfur (13%) n-ti pahi River Nile (10%).<ref name="displacement.iom.int">{{Cite web |title=Sudan - Rainy Season Summary (May–October) (Update 009) {{!}} Displacement |url=https://displacement.iom.int/reports/sudan-rainy-season-summary-may-october-update-009 |access-date=2022-10-29 |publisher=IOM – UN Migration}}</ref>
{{multiple image
| width = 200
| image1=2022 floods in Gezira State, Sudan 1.jpg
| image2=2022 floods in Gezira State, Sudan 2.jpg
| footer = Turkish (left) and Saudi (right) aids in [[Gezira (state)|Gezira]] State.
}}
IDPs nyɛla ban be luɣ'shɛŋa dabam ka na labiri miri bɛ maŋmaŋsi biɛhisi shee, shɛba nyɛla ban chaŋ ti pahi ninvuɣ shɛba zuɣu be bɛ yanima ni, shɛba nyɛla ban zaŋ shikuruti leei bɛ biɛhisi shee ka shɛba gbihiri sambana ni.<ref name=":12">{{Cite web |title=Africa Today - Lesotho holds parliamentary elections - BBC Sounds |url=https://www.bbc.co.uk/sounds/play/p0d5hsjq |archive-url=https://web.archive.org/web/20221030134434/https://www.bbc.co.uk/sounds/play/p0d5hsjq |url-status=dead |archive-date=October 30, 2022 |access-date=2022-10-30 |website=www.bbc.co.uk |language=en-GB}}</ref><ref name="dabangasudan.org"/><ref name=":3"/><ref>{{Cite web |title=ACAPS Briefing Note - Sudan: Floods, 09 September 2022 - Sudan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/sudan/acaps-briefing-note-sudan-floods-09-september-2022 |access-date=2022-10-29 |website=reliefweb.int}}</ref><ref name=":5"/>
Sudan ninvuɣ shɛba ban be tiŋgbani shɛŋa ni (1.1M) mini ban nyɛ [[Internally displaced person|IDPs]] (3.7M) kalinli nyɛla din galisi pam.<ref>{{cite web |url=https://unh.cr/63505e3bdc |title=Overview of Refugees and IDPs in Sudan Dashboard as of 30 September 2022 |publisher=UNCHR |access-date=27 August 2024}}</ref> Bin din gbaai Silimiin goli January mini Silimiin goli September yuuni 2022, zaba din be tiŋgbani maa ni koŋko nyɛla din chɛ ka salo ban kalinli gari 211,000 nyɛla ban taɣi biɛhisi shɛhi.<ref>{{Cite news |title=Sudan Situation Report, 17 Oct 2022 - Sudan |work=ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/sudan/sudan-situation-report-17-oct-2022 |access-date=2022-10-30}}</ref> Dizuɣu, ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa chɛ ka shɛba taɣi biɛhisi shɛhi pirigili daa pun nyɛla.<ref name=":12"/>
[[South Darfur]] nyɛ tiŋ shɛli niriba pam ni bori sɔŋsim pam ka bɛ kalinli yiɣisi kamani 1,703,267 IDPs.<ref name=":2">{{Cite web |title=Sudan: South Darfur State Profile (Updated March 2022) - Sudan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/sudan/sudan-south-darfur-state-profile-updated-march-2022 |access-date=2022-10-29 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> Lala yaɣili maa nyɛla din mali 1.1M IDPs mini 30 IDPs camps.<ref name=":2" /> Ko'kpɛɣu din daa niŋ Kalma IDPs camp (bɛ kalinli nyɛla din daa yiɣisi126,200) nyɛla din daa chɛ ka mɔɣa kom ku tooi lahi nyu pirinla binyɛra pam nyɛla din daa kpɛ gabi kom ŋɔ ni zuɣu.<ref name=":0">{{Cite web |last=darfur |date=2022-08-12 |title=Dangerous Living Situations at Kalma Camp in South Darfur Nyala. |url=https://www.darfurmonitors.org/dangerous-living-situations-at-kalma-camp-in-south-darfur-nyala/ |access-date=2022-10-29 |website=Darfur Monitors |language=en-US}}</ref> Yanima, alaafee bɔma binyɛra mini shikuruti nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa saɣim shɛŋa.<ref name=":0" />
== See also ==
* [[List of Sudan floods]]
* [[Floods in South Sudan]]
== References ==
{{Reflist}}{{Floods in Africa}}{{2022 floods}}
{{authority control}}
[[Category:2022 in Sudan]]
[[Category:2022 floods in Africa|Sudan]]
[[Category:Floods in Sudan]]
[[Category:August 2022 in Africa]]
[[Category:2022 disasters in Africa]]
[[Category:21st-century disasters in Sudan]]
3nx5744n1fr1khy9ncdvog45q4o333d
138446
138445
2026-05-31T17:35:31Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
138446
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|Natural disaster in the Sudan in 2022}}
{{Infobox flood
| name = 2022 Sudan floods
| image = ECDM 20220801 FL Sudan Floods.pdf
| image_size = 300
| duration = May–December 2022
| damages =
| fatalities =
| affected = [[Sudan]]
}}
Yuuni '''2022 Sudan ko'kpɛɣu''' nyɛla ko'kpɛɣu din daa dam ninvuɣ shɛba ban kalinli gari din daa dam ninvuɣ shɛba yuuni 2021, din daa niŋ ka di pahi hali ni 314,500.<ref name="AutoA4-1">{{Cite web |title=Sudan: Humanitarian Update, September 2022 (No. 08) - Sudan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/sudan/sudan-humanitarian-update-september-2022-no-08 |access-date=2022-10-30 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> Bin din gbaai yuuni 2017 zaŋ hali ni yuuni 2021, ninvuɣ shɛba ko'kpɛɣu ni dam tiŋgbani ŋɔ ni kalinli nyɛla din yiɣisi 388,600.<ref name="AutoA4-1" />
== Description ==
Tum Silimiin goli May yuuni 2022, [[Sudan]] nyɛla tiŋgbani shɛli ni saa ni daa mi pam. Saa nyɛla ŋun tooi piligiri mibu Sudan Silimiin goli June nyɛla din naari Silimiin goli September. Ko'kpɛɣu nyɛla din tooi niŋdi tiŋgbani ŋɔ ni bin din gbaai Silimiin goli August mini Silimiin goli September.<ref name="AutoA4-1"/> Kom din be mɔɣili yuli booni Nile nyɛla din pahi pam pirinla saa miri pampam tiŋgbani maa zuɣu.<ref>{{Cite web |title=苏丹尼罗河水位上升至70多年来最高记录_洪水_受灾_报告 |url=https://www.sohu.com/a/www.sohu.com/a/580787356_162758 |access-date=2022-10-30 |website=www.sohu.com }}{{Dead link|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Kom din be Nile nyɛla din na kuli pahira hali ka daa ti chii kpɛ [[Khartoum]]. Bin din gbaai Silimiin goli August biɛɣ'pishi ni ata dali, kom din be Nile nyɛla din daa pahi hali ni 16.42 mita ka di kom kpɛbu zaa nyɛ 16 mita.<ref>{{Cite web |title=(Updated) Sudan – Flood Death Toll Rises, Nile Climbs Above Alert Level in Khartoum – FloodList |url=https://floodlist.com/africa/sudan-floods-update-late-august-2022 |access-date=2022-10-30 |website=floodlist.com}}</ref> Lahabali wuhiya ni binkɔbiri ban kalinli yiɣisi 4,800 nyɛla ban daa barigi ko'kpɛɣu ŋɔ ni ka puzɔri kamani 5,100 yikanima nyɛ din daa saɣim. Din bɔŋɔ nyɛla di ni tooi tahi kum na tiŋgbani maa ni.<ref>{{Cite web |last=Refugees |first=United Nations High Commissioner for |title=Devastation in South Sudan following fourth year of historic floods |url=https://www.unhcr.org/news/briefing/2022/10/635251694/devastation-south-sudan-following-fourth-year-historic-floods.html |access-date=2022-10-30 |website=UNHCR |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sudan: Weekly Floods Round-up, No. 07 (19 September 2022) - Sudan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/sudan/sudan-weekly-floods-round-no-07-19-september-2022 |access-date=2022-10-30 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> Lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa lahi saɣim soya pam.<ref>{{cite web |last=AfricaNews |date=2022-09-15 |title=Sudan floods kill 134 people, destroy 16 900 homes |url=https://www.africanews.com/2022/09/15/sudan-floods-kill-134-people-destroy-16-900-homes/ |access-date=2022-10-30 |website=Africanews |language=en}}</ref><ref name="al-monitor.com">{{Cite web |title=Severe flooding kills scores in Sudan - Al-Monitor: Independent, trusted coverage of the Middle East |url=https://www.al-monitor.com/originals/2022/08/severe-flooding-kills-scores-sudan |access-date=2022-10-30 |website=www.al-monitor.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=苏丹暴雨引发洪水 全国近23万人受灾 {{!}} 早报 |url=https://www.zaobao.com.sg/realtime/world/story20220904-1309717 |access-date=2022-10-30 |website=www.zaobao.com.sg |language=zh-Hans}}</ref>
== Impact ==
{{multiple image
| direction = vertical
| width = 250
| image1=2022 floods in Gezira State, Sudan 5.jpg
| image2=2022 floods in Gezira State, Sudan 4.jpg
| footer = Impact in [[Gezira (state)|Gezira]] State, September 2022.
}}
Ko'kpɛɣu barinanima nyɛla din galisi pam, lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa niŋ tiŋgbani yaɣa pinaayobu yaɣa pishi ayi ka puuni ka di ni daa dam yaɣ'shɛŋa pam nyɛ South Darfur, Gedaref, Central Darfur, White Nile n-ti pahi Kassala.<ref name="Sudan">{{Cite web |title=Sudan – Weekly Floods Round-up, No. 09 (17 October 2022) |url=https://reports.unocha.org/en/country/sudan/card/2EhxM6wJ1a/ |access-date=2022-10-29 |publisher=OCHA}}</ref>
* Duu mira dambu, di nyɛla din daa dam yanima, shikuruti ka lala zuɣu daa chɛ ka bihi daa na chɛ shikuru chandi, ashibitinima ka di zuɣu chɛ ka alaafee bɔma soya daa na labi nyaaŋa n-ti pahi feera duri. <ref name=":3">https://assessments.hpc.tools/attachments/48b2fa61-69d7-4f17-b616-888ad41c57cd/20220824%20_Inter-Agency%20Flood%20Assessment%20Report_Central%20Darfur_%20Draft.pdf {{dead link|date=August 2024}}</ref><ref name=":6">https://assessments.hpc.tools/attachments/a2b11fa6-0cfe-4fcf-b0e4-1d38c774deb1/20220821_Inter-Agency%20Flood%20Assessment%20Report_Sennar%20State.pdf {{dead link|date=August 2024}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |title=Inter-Sectoral/ Agency Assessment: Impact Of Flooding In Gedaref State {{!}} Assessment & Analysis Knowledge Management Platform |url=https://assessments.hpc.tools/assessment/fb1b5374-d812-45e7-832c-f7a2fe711bc2 |access-date=2022-10-30 |website=assessments.hpc.tools}}</ref>
* Binkɔbiri gba nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa ku shɛba bee zaŋ chaŋ <ref name=":3" /><ref name=":6" />
* Puzɔri gba nyɛla kom ni daa di shɛli <ref name=":5" /><ref name=":6"/>
* Soya gba nyɛla binshɛŋa din daa saɣim ka dizuɣu chɛ ka kɔhima ni damma daa labi nyaaŋa n-ti luɣili kam nira yu daa bori ni a chaŋ.<ref name="dabangasudan.org">{{Cite web |title=Sudan floods: No sign of relief from torrential rains as 23 more people die |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-floods-no-sign-of-relief-from-torrential-rains-as-23-more-people-are-killed |access-date=2022-10-30 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref><ref name=":5"/><ref name=":6"/>
* Niriba pam binyɛra kamani bɛ kundinima nyɛla din daa barigi.<ref name=":5"/>
== Displacement ==
Ko'kpɛɣu din daa niŋ bin din gbaai Silimiin goli May zaŋ hali ni Silimiin goli October biɛɣ'pishi dali yuuni 2022 nyɛla din chɛ ka niriba kalinli din yiɣisi 97,227 taɣi biɛhisi shee (kɔbigi puuni bɛ vaabu pihinu ni anahi nyɛla ban daa nyɛ paɣaba) ka bɛ kalinli pam nyɛ din daa yina tiŋsi kamani Gedaref (35%), North Darfur (17%), South Darfur (13%) n-ti pahi River Nile (10%).<ref name="displacement.iom.int">{{Cite web |title=Sudan - Rainy Season Summary (May–October) (Update 009) {{!}} Displacement |url=https://displacement.iom.int/reports/sudan-rainy-season-summary-may-october-update-009 |access-date=2022-10-29 |publisher=IOM – UN Migration}}</ref>
{{multiple image
| width = 200
| image1=2022 floods in Gezira State, Sudan 1.jpg
| image2=2022 floods in Gezira State, Sudan 2.jpg
| footer = Turkish (left) and Saudi (right) aids in [[Gezira (state)|Gezira]] State.
}}
IDPs nyɛla ban be luɣ'shɛŋa dabam ka na labiri miri bɛ maŋmaŋsi biɛhisi shee, shɛba nyɛla ban chaŋ ti pahi ninvuɣ shɛba zuɣu be bɛ yanima ni, shɛba nyɛla ban zaŋ shikuruti leei bɛ biɛhisi shee ka shɛba gbihiri sambana ni.<ref name=":12">{{Cite web |title=Africa Today - Lesotho holds parliamentary elections - BBC Sounds |url=https://www.bbc.co.uk/sounds/play/p0d5hsjq |archive-url=https://web.archive.org/web/20221030134434/https://www.bbc.co.uk/sounds/play/p0d5hsjq |url-status=dead |archive-date=October 30, 2022 |access-date=2022-10-30 |website=www.bbc.co.uk |language=en-GB}}</ref><ref name="dabangasudan.org"/><ref name=":3"/><ref>{{Cite web |title=ACAPS Briefing Note - Sudan: Floods, 09 September 2022 - Sudan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/sudan/acaps-briefing-note-sudan-floods-09-september-2022 |access-date=2022-10-29 |website=reliefweb.int}}</ref><ref name=":5"/>
Sudan ninvuɣ shɛba ban be tiŋgbani shɛŋa ni (1.1M) mini ban nyɛ [[Internally displaced person|IDPs]] (3.7M) kalinli nyɛla din galisi pam.<ref>{{cite web |url=https://unh.cr/63505e3bdc |title=Overview of Refugees and IDPs in Sudan Dashboard as of 30 September 2022 |publisher=UNCHR |access-date=27 August 2024}}</ref> Bin din gbaai Silimiin goli January mini Silimiin goli September yuuni 2022, zaba din be tiŋgbani maa ni koŋko nyɛla din chɛ ka salo ban kalinli gari 211,000 nyɛla ban taɣi biɛhisi shɛhi.<ref>{{Cite news |title=Sudan Situation Report, 17 Oct 2022 - Sudan |work=ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/sudan/sudan-situation-report-17-oct-2022 |access-date=2022-10-30}}</ref> Dizuɣu, ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa chɛ ka shɛba taɣi biɛhisi shɛhi pirigili daa pun nyɛla.<ref name=":12"/>
[[South Darfur]] nyɛ tiŋ shɛli niriba pam ni bori sɔŋsim pam ka bɛ kalinli yiɣisi kamani 1,703,267 IDPs.<ref name=":2">{{Cite web |title=Sudan: South Darfur State Profile (Updated March 2022) - Sudan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/sudan/sudan-south-darfur-state-profile-updated-march-2022 |access-date=2022-10-29 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> Lala yaɣili maa nyɛla din mali 1.1M IDPs mini 30 IDPs camps.<ref name=":2" /> Ko'kpɛɣu din daa niŋ Kalma IDPs camp (bɛ kalinli nyɛla din daa yiɣisi126,200) nyɛla din daa chɛ ka mɔɣa kom ku tooi lahi nyu pirinla binyɛra pam nyɛla din daa kpɛ gabi kom ŋɔ ni zuɣu.<ref name=":0">{{Cite web |last=darfur |date=2022-08-12 |title=Dangerous Living Situations at Kalma Camp in South Darfur Nyala. |url=https://www.darfurmonitors.org/dangerous-living-situations-at-kalma-camp-in-south-darfur-nyala/ |access-date=2022-10-29 |website=Darfur Monitors |language=en-US}}</ref> Yanima, alaafee bɔma binyɛra mini shikuruti nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa saɣim shɛŋa.<ref name=":0" />
== See also ==
* [[List of Sudan floods]]
* [[Floods in South Sudan]]
== References ==
{{Reflist}}{{Floods in Africa}}{{2022 floods}}
{{authority control}}
[[Category:2022 in Sudan]]
[[Category:2022 floods in Africa|Sudan]]
[[Category:Floods in Sudan]]
[[Category:August 2022 in Africa]]
[[Category:2022 disasters in Africa]]
[[Category:21st-century disasters in Sudan]]
rvd0b2q3x9fbfz4bujmefzx837makoa
138447
138446
2026-05-31T17:35:58Z
Kalakpagh
2501
/* Description */ Updated Content
138447
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|Natural disaster in the Sudan in 2022}}
{{Infobox flood
| name = 2022 Sudan floods
| image = ECDM 20220801 FL Sudan Floods.pdf
| image_size = 300
| duration = May–December 2022
| damages =
| fatalities =
| affected = [[Sudan]]
}}
Yuuni '''2022 Sudan ko'kpɛɣu''' nyɛla ko'kpɛɣu din daa dam ninvuɣ shɛba ban kalinli gari din daa dam ninvuɣ shɛba yuuni 2021, din daa niŋ ka di pahi hali ni 314,500.<ref name="AutoA4-1">{{Cite web |title=Sudan: Humanitarian Update, September 2022 (No. 08) - Sudan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/sudan/sudan-humanitarian-update-september-2022-no-08 |access-date=2022-10-30 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> Bin din gbaai yuuni 2017 zaŋ hali ni yuuni 2021, ninvuɣ shɛba ko'kpɛɣu ni dam tiŋgbani ŋɔ ni kalinli nyɛla din yiɣisi 388,600.<ref name="AutoA4-1" />
== Buɣisibu ==
Tum Silimiin goli May yuuni 2022, [[Sudan]] nyɛla tiŋgbani shɛli ni saa ni daa mi pam. Saa nyɛla ŋun tooi piligiri mibu Sudan Silimiin goli June nyɛla din naari Silimiin goli September. Ko'kpɛɣu nyɛla din tooi niŋdi tiŋgbani ŋɔ ni bin din gbaai Silimiin goli August mini Silimiin goli September.<ref name="AutoA4-1"/> Kom din be mɔɣili yuli booni Nile nyɛla din pahi pam pirinla saa miri pampam tiŋgbani maa zuɣu.<ref>{{Cite web |title=苏丹尼罗河水位上升至70多年来最高记录_洪水_受灾_报告 |url=https://www.sohu.com/a/www.sohu.com/a/580787356_162758 |access-date=2022-10-30 |website=www.sohu.com }}{{Dead link|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Kom din be Nile nyɛla din na kuli pahira hali ka daa ti chii kpɛ [[Khartoum]]. Bin din gbaai Silimiin goli August biɛɣ'pishi ni ata dali, kom din be Nile nyɛla din daa pahi hali ni 16.42 mita ka di kom kpɛbu zaa nyɛ 16 mita.<ref>{{Cite web |title=(Updated) Sudan – Flood Death Toll Rises, Nile Climbs Above Alert Level in Khartoum – FloodList |url=https://floodlist.com/africa/sudan-floods-update-late-august-2022 |access-date=2022-10-30 |website=floodlist.com}}</ref> Lahabali wuhiya ni binkɔbiri ban kalinli yiɣisi 4,800 nyɛla ban daa barigi ko'kpɛɣu ŋɔ ni ka puzɔri kamani 5,100 yikanima nyɛ din daa saɣim. Din bɔŋɔ nyɛla di ni tooi tahi kum na tiŋgbani maa ni.<ref>{{Cite web |last=Refugees |first=United Nations High Commissioner for |title=Devastation in South Sudan following fourth year of historic floods |url=https://www.unhcr.org/news/briefing/2022/10/635251694/devastation-south-sudan-following-fourth-year-historic-floods.html |access-date=2022-10-30 |website=UNHCR |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sudan: Weekly Floods Round-up, No. 07 (19 September 2022) - Sudan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/sudan/sudan-weekly-floods-round-no-07-19-september-2022 |access-date=2022-10-30 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> Lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa lahi saɣim soya pam.<ref>{{cite web |last=AfricaNews |date=2022-09-15 |title=Sudan floods kill 134 people, destroy 16 900 homes |url=https://www.africanews.com/2022/09/15/sudan-floods-kill-134-people-destroy-16-900-homes/ |access-date=2022-10-30 |website=Africanews |language=en}}</ref><ref name="al-monitor.com">{{Cite web |title=Severe flooding kills scores in Sudan - Al-Monitor: Independent, trusted coverage of the Middle East |url=https://www.al-monitor.com/originals/2022/08/severe-flooding-kills-scores-sudan |access-date=2022-10-30 |website=www.al-monitor.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=苏丹暴雨引发洪水 全国近23万人受灾 {{!}} 早报 |url=https://www.zaobao.com.sg/realtime/world/story20220904-1309717 |access-date=2022-10-30 |website=www.zaobao.com.sg |language=zh-Hans}}</ref>
== Impact ==
{{multiple image
| direction = vertical
| width = 250
| image1=2022 floods in Gezira State, Sudan 5.jpg
| image2=2022 floods in Gezira State, Sudan 4.jpg
| footer = Impact in [[Gezira (state)|Gezira]] State, September 2022.
}}
Ko'kpɛɣu barinanima nyɛla din galisi pam, lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa niŋ tiŋgbani yaɣa pinaayobu yaɣa pishi ayi ka puuni ka di ni daa dam yaɣ'shɛŋa pam nyɛ South Darfur, Gedaref, Central Darfur, White Nile n-ti pahi Kassala.<ref name="Sudan">{{Cite web |title=Sudan – Weekly Floods Round-up, No. 09 (17 October 2022) |url=https://reports.unocha.org/en/country/sudan/card/2EhxM6wJ1a/ |access-date=2022-10-29 |publisher=OCHA}}</ref>
* Duu mira dambu, di nyɛla din daa dam yanima, shikuruti ka lala zuɣu daa chɛ ka bihi daa na chɛ shikuru chandi, ashibitinima ka di zuɣu chɛ ka alaafee bɔma soya daa na labi nyaaŋa n-ti pahi feera duri. <ref name=":3">https://assessments.hpc.tools/attachments/48b2fa61-69d7-4f17-b616-888ad41c57cd/20220824%20_Inter-Agency%20Flood%20Assessment%20Report_Central%20Darfur_%20Draft.pdf {{dead link|date=August 2024}}</ref><ref name=":6">https://assessments.hpc.tools/attachments/a2b11fa6-0cfe-4fcf-b0e4-1d38c774deb1/20220821_Inter-Agency%20Flood%20Assessment%20Report_Sennar%20State.pdf {{dead link|date=August 2024}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |title=Inter-Sectoral/ Agency Assessment: Impact Of Flooding In Gedaref State {{!}} Assessment & Analysis Knowledge Management Platform |url=https://assessments.hpc.tools/assessment/fb1b5374-d812-45e7-832c-f7a2fe711bc2 |access-date=2022-10-30 |website=assessments.hpc.tools}}</ref>
* Binkɔbiri gba nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa ku shɛba bee zaŋ chaŋ <ref name=":3" /><ref name=":6" />
* Puzɔri gba nyɛla kom ni daa di shɛli <ref name=":5" /><ref name=":6"/>
* Soya gba nyɛla binshɛŋa din daa saɣim ka dizuɣu chɛ ka kɔhima ni damma daa labi nyaaŋa n-ti luɣili kam nira yu daa bori ni a chaŋ.<ref name="dabangasudan.org">{{Cite web |title=Sudan floods: No sign of relief from torrential rains as 23 more people die |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-floods-no-sign-of-relief-from-torrential-rains-as-23-more-people-are-killed |access-date=2022-10-30 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref><ref name=":5"/><ref name=":6"/>
* Niriba pam binyɛra kamani bɛ kundinima nyɛla din daa barigi.<ref name=":5"/>
== Displacement ==
Ko'kpɛɣu din daa niŋ bin din gbaai Silimiin goli May zaŋ hali ni Silimiin goli October biɛɣ'pishi dali yuuni 2022 nyɛla din chɛ ka niriba kalinli din yiɣisi 97,227 taɣi biɛhisi shee (kɔbigi puuni bɛ vaabu pihinu ni anahi nyɛla ban daa nyɛ paɣaba) ka bɛ kalinli pam nyɛ din daa yina tiŋsi kamani Gedaref (35%), North Darfur (17%), South Darfur (13%) n-ti pahi River Nile (10%).<ref name="displacement.iom.int">{{Cite web |title=Sudan - Rainy Season Summary (May–October) (Update 009) {{!}} Displacement |url=https://displacement.iom.int/reports/sudan-rainy-season-summary-may-october-update-009 |access-date=2022-10-29 |publisher=IOM – UN Migration}}</ref>
{{multiple image
| width = 200
| image1=2022 floods in Gezira State, Sudan 1.jpg
| image2=2022 floods in Gezira State, Sudan 2.jpg
| footer = Turkish (left) and Saudi (right) aids in [[Gezira (state)|Gezira]] State.
}}
IDPs nyɛla ban be luɣ'shɛŋa dabam ka na labiri miri bɛ maŋmaŋsi biɛhisi shee, shɛba nyɛla ban chaŋ ti pahi ninvuɣ shɛba zuɣu be bɛ yanima ni, shɛba nyɛla ban zaŋ shikuruti leei bɛ biɛhisi shee ka shɛba gbihiri sambana ni.<ref name=":12">{{Cite web |title=Africa Today - Lesotho holds parliamentary elections - BBC Sounds |url=https://www.bbc.co.uk/sounds/play/p0d5hsjq |archive-url=https://web.archive.org/web/20221030134434/https://www.bbc.co.uk/sounds/play/p0d5hsjq |url-status=dead |archive-date=October 30, 2022 |access-date=2022-10-30 |website=www.bbc.co.uk |language=en-GB}}</ref><ref name="dabangasudan.org"/><ref name=":3"/><ref>{{Cite web |title=ACAPS Briefing Note - Sudan: Floods, 09 September 2022 - Sudan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/sudan/acaps-briefing-note-sudan-floods-09-september-2022 |access-date=2022-10-29 |website=reliefweb.int}}</ref><ref name=":5"/>
Sudan ninvuɣ shɛba ban be tiŋgbani shɛŋa ni (1.1M) mini ban nyɛ [[Internally displaced person|IDPs]] (3.7M) kalinli nyɛla din galisi pam.<ref>{{cite web |url=https://unh.cr/63505e3bdc |title=Overview of Refugees and IDPs in Sudan Dashboard as of 30 September 2022 |publisher=UNCHR |access-date=27 August 2024}}</ref> Bin din gbaai Silimiin goli January mini Silimiin goli September yuuni 2022, zaba din be tiŋgbani maa ni koŋko nyɛla din chɛ ka salo ban kalinli gari 211,000 nyɛla ban taɣi biɛhisi shɛhi.<ref>{{Cite news |title=Sudan Situation Report, 17 Oct 2022 - Sudan |work=ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/sudan/sudan-situation-report-17-oct-2022 |access-date=2022-10-30}}</ref> Dizuɣu, ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa chɛ ka shɛba taɣi biɛhisi shɛhi pirigili daa pun nyɛla.<ref name=":12"/>
[[South Darfur]] nyɛ tiŋ shɛli niriba pam ni bori sɔŋsim pam ka bɛ kalinli yiɣisi kamani 1,703,267 IDPs.<ref name=":2">{{Cite web |title=Sudan: South Darfur State Profile (Updated March 2022) - Sudan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/sudan/sudan-south-darfur-state-profile-updated-march-2022 |access-date=2022-10-29 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> Lala yaɣili maa nyɛla din mali 1.1M IDPs mini 30 IDPs camps.<ref name=":2" /> Ko'kpɛɣu din daa niŋ Kalma IDPs camp (bɛ kalinli nyɛla din daa yiɣisi126,200) nyɛla din daa chɛ ka mɔɣa kom ku tooi lahi nyu pirinla binyɛra pam nyɛla din daa kpɛ gabi kom ŋɔ ni zuɣu.<ref name=":0">{{Cite web |last=darfur |date=2022-08-12 |title=Dangerous Living Situations at Kalma Camp in South Darfur Nyala. |url=https://www.darfurmonitors.org/dangerous-living-situations-at-kalma-camp-in-south-darfur-nyala/ |access-date=2022-10-29 |website=Darfur Monitors |language=en-US}}</ref> Yanima, alaafee bɔma binyɛra mini shikuruti nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa saɣim shɛŋa.<ref name=":0" />
== See also ==
* [[List of Sudan floods]]
* [[Floods in South Sudan]]
== References ==
{{Reflist}}{{Floods in Africa}}{{2022 floods}}
{{authority control}}
[[Category:2022 in Sudan]]
[[Category:2022 floods in Africa|Sudan]]
[[Category:Floods in Sudan]]
[[Category:August 2022 in Africa]]
[[Category:2022 disasters in Africa]]
[[Category:21st-century disasters in Sudan]]
g49acy0s5fhqxf59opjph31kumozuw8
138448
138447
2026-05-31T17:36:40Z
Kalakpagh
2501
added databox
138448
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|Natural disaster in the Sudan in 2022}}
{{Infobox flood
| name = 2022 Sudan floods
| image = ECDM 20220801 FL Sudan Floods.pdf
| image_size = 300
| duration = May–December 2022
| damages =
| fatalities =
| affected = [[Sudan]]
}}
Yuuni '''2022 Sudan ko'kpɛɣu''' nyɛla ko'kpɛɣu din daa dam ninvuɣ shɛba ban kalinli gari din daa dam ninvuɣ shɛba yuuni 2021, din daa niŋ ka di pahi hali ni 314,500.<ref name="AutoA4-1">{{Cite web |title=Sudan: Humanitarian Update, September 2022 (No. 08) - Sudan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/sudan/sudan-humanitarian-update-september-2022-no-08 |access-date=2022-10-30 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> Bin din gbaai yuuni 2017 zaŋ hali ni yuuni 2021, ninvuɣ shɛba ko'kpɛɣu ni dam tiŋgbani ŋɔ ni kalinli nyɛla din yiɣisi 388,600.<ref name="AutoA4-1" />
== Buɣisibu ==
Tum Silimiin goli May yuuni 2022, [[Sudan]] nyɛla tiŋgbani shɛli ni saa ni daa mi pam. Saa nyɛla ŋun tooi piligiri mibu Sudan Silimiin goli June nyɛla din naari Silimiin goli September. Ko'kpɛɣu nyɛla din tooi niŋdi tiŋgbani ŋɔ ni bin din gbaai Silimiin goli August mini Silimiin goli September.<ref name="AutoA4-1"/> Kom din be mɔɣili yuli booni Nile nyɛla din pahi pam pirinla saa miri pampam tiŋgbani maa zuɣu.<ref>{{Cite web |title=苏丹尼罗河水位上升至70多年来最高记录_洪水_受灾_报告 |url=https://www.sohu.com/a/www.sohu.com/a/580787356_162758 |access-date=2022-10-30 |website=www.sohu.com }}{{Dead link|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Kom din be Nile nyɛla din na kuli pahira hali ka daa ti chii kpɛ [[Khartoum]]. Bin din gbaai Silimiin goli August biɛɣ'pishi ni ata dali, kom din be Nile nyɛla din daa pahi hali ni 16.42 mita ka di kom kpɛbu zaa nyɛ 16 mita.<ref>{{Cite web |title=(Updated) Sudan – Flood Death Toll Rises, Nile Climbs Above Alert Level in Khartoum – FloodList |url=https://floodlist.com/africa/sudan-floods-update-late-august-2022 |access-date=2022-10-30 |website=floodlist.com}}</ref> Lahabali wuhiya ni binkɔbiri ban kalinli yiɣisi 4,800 nyɛla ban daa barigi ko'kpɛɣu ŋɔ ni ka puzɔri kamani 5,100 yikanima nyɛ din daa saɣim. Din bɔŋɔ nyɛla di ni tooi tahi kum na tiŋgbani maa ni.<ref>{{Cite web |last=Refugees |first=United Nations High Commissioner for |title=Devastation in South Sudan following fourth year of historic floods |url=https://www.unhcr.org/news/briefing/2022/10/635251694/devastation-south-sudan-following-fourth-year-historic-floods.html |access-date=2022-10-30 |website=UNHCR |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sudan: Weekly Floods Round-up, No. 07 (19 September 2022) - Sudan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/sudan/sudan-weekly-floods-round-no-07-19-september-2022 |access-date=2022-10-30 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> Lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa lahi saɣim soya pam.<ref>{{cite web |last=AfricaNews |date=2022-09-15 |title=Sudan floods kill 134 people, destroy 16 900 homes |url=https://www.africanews.com/2022/09/15/sudan-floods-kill-134-people-destroy-16-900-homes/ |access-date=2022-10-30 |website=Africanews |language=en}}</ref><ref name="al-monitor.com">{{Cite web |title=Severe flooding kills scores in Sudan - Al-Monitor: Independent, trusted coverage of the Middle East |url=https://www.al-monitor.com/originals/2022/08/severe-flooding-kills-scores-sudan |access-date=2022-10-30 |website=www.al-monitor.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=苏丹暴雨引发洪水 全国近23万人受灾 {{!}} 早报 |url=https://www.zaobao.com.sg/realtime/world/story20220904-1309717 |access-date=2022-10-30 |website=www.zaobao.com.sg |language=zh-Hans}}</ref>
== Impact ==
{{multiple image
| direction = vertical
| width = 250
| image1=2022 floods in Gezira State, Sudan 5.jpg
| image2=2022 floods in Gezira State, Sudan 4.jpg
| footer = Impact in [[Gezira (state)|Gezira]] State, September 2022.
}}
Ko'kpɛɣu barinanima nyɛla din galisi pam, lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa niŋ tiŋgbani yaɣa pinaayobu yaɣa pishi ayi ka puuni ka di ni daa dam yaɣ'shɛŋa pam nyɛ South Darfur, Gedaref, Central Darfur, White Nile n-ti pahi Kassala.<ref name="Sudan">{{Cite web |title=Sudan – Weekly Floods Round-up, No. 09 (17 October 2022) |url=https://reports.unocha.org/en/country/sudan/card/2EhxM6wJ1a/ |access-date=2022-10-29 |publisher=OCHA}}</ref>
* Duu mira dambu, di nyɛla din daa dam yanima, shikuruti ka lala zuɣu daa chɛ ka bihi daa na chɛ shikuru chandi, ashibitinima ka di zuɣu chɛ ka alaafee bɔma soya daa na labi nyaaŋa n-ti pahi feera duri. <ref name=":3">https://assessments.hpc.tools/attachments/48b2fa61-69d7-4f17-b616-888ad41c57cd/20220824%20_Inter-Agency%20Flood%20Assessment%20Report_Central%20Darfur_%20Draft.pdf {{dead link|date=August 2024}}</ref><ref name=":6">https://assessments.hpc.tools/attachments/a2b11fa6-0cfe-4fcf-b0e4-1d38c774deb1/20220821_Inter-Agency%20Flood%20Assessment%20Report_Sennar%20State.pdf {{dead link|date=August 2024}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |title=Inter-Sectoral/ Agency Assessment: Impact Of Flooding In Gedaref State {{!}} Assessment & Analysis Knowledge Management Platform |url=https://assessments.hpc.tools/assessment/fb1b5374-d812-45e7-832c-f7a2fe711bc2 |access-date=2022-10-30 |website=assessments.hpc.tools}}</ref>
* Binkɔbiri gba nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa ku shɛba bee zaŋ chaŋ <ref name=":3" /><ref name=":6" />
* Puzɔri gba nyɛla kom ni daa di shɛli <ref name=":5" /><ref name=":6"/>
* Soya gba nyɛla binshɛŋa din daa saɣim ka dizuɣu chɛ ka kɔhima ni damma daa labi nyaaŋa n-ti luɣili kam nira yu daa bori ni a chaŋ.<ref name="dabangasudan.org">{{Cite web |title=Sudan floods: No sign of relief from torrential rains as 23 more people die |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-floods-no-sign-of-relief-from-torrential-rains-as-23-more-people-are-killed |access-date=2022-10-30 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref><ref name=":5"/><ref name=":6"/>
* Niriba pam binyɛra kamani bɛ kundinima nyɛla din daa barigi.<ref name=":5"/>
== Displacement ==
Ko'kpɛɣu din daa niŋ bin din gbaai Silimiin goli May zaŋ hali ni Silimiin goli October biɛɣ'pishi dali yuuni 2022 nyɛla din chɛ ka niriba kalinli din yiɣisi 97,227 taɣi biɛhisi shee (kɔbigi puuni bɛ vaabu pihinu ni anahi nyɛla ban daa nyɛ paɣaba) ka bɛ kalinli pam nyɛ din daa yina tiŋsi kamani Gedaref (35%), North Darfur (17%), South Darfur (13%) n-ti pahi River Nile (10%).<ref name="displacement.iom.int">{{Cite web |title=Sudan - Rainy Season Summary (May–October) (Update 009) {{!}} Displacement |url=https://displacement.iom.int/reports/sudan-rainy-season-summary-may-october-update-009 |access-date=2022-10-29 |publisher=IOM – UN Migration}}</ref>
{{multiple image
| width = 200
| image1=2022 floods in Gezira State, Sudan 1.jpg
| image2=2022 floods in Gezira State, Sudan 2.jpg
| footer = Turkish (left) and Saudi (right) aids in [[Gezira (state)|Gezira]] State.
}}
IDPs nyɛla ban be luɣ'shɛŋa dabam ka na labiri miri bɛ maŋmaŋsi biɛhisi shee, shɛba nyɛla ban chaŋ ti pahi ninvuɣ shɛba zuɣu be bɛ yanima ni, shɛba nyɛla ban zaŋ shikuruti leei bɛ biɛhisi shee ka shɛba gbihiri sambana ni.<ref name=":12">{{Cite web |title=Africa Today - Lesotho holds parliamentary elections - BBC Sounds |url=https://www.bbc.co.uk/sounds/play/p0d5hsjq |archive-url=https://web.archive.org/web/20221030134434/https://www.bbc.co.uk/sounds/play/p0d5hsjq |url-status=dead |archive-date=October 30, 2022 |access-date=2022-10-30 |website=www.bbc.co.uk |language=en-GB}}</ref><ref name="dabangasudan.org"/><ref name=":3"/><ref>{{Cite web |title=ACAPS Briefing Note - Sudan: Floods, 09 September 2022 - Sudan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/sudan/acaps-briefing-note-sudan-floods-09-september-2022 |access-date=2022-10-29 |website=reliefweb.int}}</ref><ref name=":5"/>
Sudan ninvuɣ shɛba ban be tiŋgbani shɛŋa ni (1.1M) mini ban nyɛ [[Internally displaced person|IDPs]] (3.7M) kalinli nyɛla din galisi pam.<ref>{{cite web |url=https://unh.cr/63505e3bdc |title=Overview of Refugees and IDPs in Sudan Dashboard as of 30 September 2022 |publisher=UNCHR |access-date=27 August 2024}}</ref> Bin din gbaai Silimiin goli January mini Silimiin goli September yuuni 2022, zaba din be tiŋgbani maa ni koŋko nyɛla din chɛ ka salo ban kalinli gari 211,000 nyɛla ban taɣi biɛhisi shɛhi.<ref>{{Cite news |title=Sudan Situation Report, 17 Oct 2022 - Sudan |work=ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/sudan/sudan-situation-report-17-oct-2022 |access-date=2022-10-30}}</ref> Dizuɣu, ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa chɛ ka shɛba taɣi biɛhisi shɛhi pirigili daa pun nyɛla.<ref name=":12"/>
[[South Darfur]] nyɛ tiŋ shɛli niriba pam ni bori sɔŋsim pam ka bɛ kalinli yiɣisi kamani 1,703,267 IDPs.<ref name=":2">{{Cite web |title=Sudan: South Darfur State Profile (Updated March 2022) - Sudan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/sudan/sudan-south-darfur-state-profile-updated-march-2022 |access-date=2022-10-29 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> Lala yaɣili maa nyɛla din mali 1.1M IDPs mini 30 IDPs camps.<ref name=":2" /> Ko'kpɛɣu din daa niŋ Kalma IDPs camp (bɛ kalinli nyɛla din daa yiɣisi126,200) nyɛla din daa chɛ ka mɔɣa kom ku tooi lahi nyu pirinla binyɛra pam nyɛla din daa kpɛ gabi kom ŋɔ ni zuɣu.<ref name=":0">{{Cite web |last=darfur |date=2022-08-12 |title=Dangerous Living Situations at Kalma Camp in South Darfur Nyala. |url=https://www.darfurmonitors.org/dangerous-living-situations-at-kalma-camp-in-south-darfur-nyala/ |access-date=2022-10-29 |website=Darfur Monitors |language=en-US}}</ref> Yanima, alaafee bɔma binyɛra mini shikuruti nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa saɣim shɛŋa.<ref name=":0" />
== See also ==
* [[List of Sudan floods]]
* [[Floods in South Sudan]]
== References ==
{{Reflist}}{{Floods in Africa}}{{2022 floods}}
{{authority control}}
[[Category:2022 in Sudan]]
[[Category:2022 floods in Africa|Sudan]]
[[Category:Floods in Sudan]]
[[Category:August 2022 in Africa]]
[[Category:2022 disasters in Africa]]
[[Category:21st-century disasters in Sudan]]
d8suj1sto14zgc4ghpi27wusaojtsq7
138449
138448
2026-05-31T17:37:13Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
138449
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|Natural disaster in the Sudan in 2022}}
{{Infobox flood
| name = 2022 Sudan floods
| image = ECDM 20220801 FL Sudan Floods.pdf
| image_size = 300
| duration = May–December 2022
| damages =
| fatalities =
| affected = [[Sudan]]
}}
Yuuni '''2022 Sudan ko'kpɛɣu''' nyɛla ko'kpɛɣu din daa dam ninvuɣ shɛba ban kalinli gari din daa dam ninvuɣ shɛba yuuni 2021, din daa niŋ ka di pahi hali ni 314,500.<ref name="AutoA4-1">{{Cite web |title=Sudan: Humanitarian Update, September 2022 (No. 08) - Sudan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/sudan/sudan-humanitarian-update-september-2022-no-08 |access-date=2022-10-30 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> Bin din gbaai yuuni 2017 zaŋ hali ni yuuni 2021, ninvuɣ shɛba ko'kpɛɣu ni dam tiŋgbani ŋɔ ni kalinli nyɛla din yiɣisi 388,600.<ref name="AutoA4-1" />
== Buɣisibu ==
Tum Silimiin goli May yuuni 2022, [[Sudan]] nyɛla tiŋgbani shɛli ni saa ni daa mi pam. Saa nyɛla ŋun tooi piligiri mibu Sudan Silimiin goli June nyɛla din naari Silimiin goli September. Ko'kpɛɣu nyɛla din tooi niŋdi tiŋgbani ŋɔ ni bin din gbaai Silimiin goli August mini Silimiin goli September.<ref name="AutoA4-1"/> Kom din be mɔɣili yuli booni Nile nyɛla din pahi pam pirinla saa miri pampam tiŋgbani maa zuɣu.<ref>{{Cite web |title=苏丹尼罗河水位上升至70多年来最高记录_洪水_受灾_报告 |url=https://www.sohu.com/a/www.sohu.com/a/580787356_162758 |access-date=2022-10-30 |website=www.sohu.com }}{{Dead link|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Kom din be Nile nyɛla din na kuli pahira hali ka daa ti chii kpɛ [[Khartoum]]. Bin din gbaai Silimiin goli August biɛɣ'pishi ni ata dali, kom din be Nile nyɛla din daa pahi hali ni 16.42 mita ka di kom kpɛbu zaa nyɛ 16 mita.<ref>{{Cite web |title=(Updated) Sudan – Flood Death Toll Rises, Nile Climbs Above Alert Level in Khartoum – FloodList |url=https://floodlist.com/africa/sudan-floods-update-late-august-2022 |access-date=2022-10-30 |website=floodlist.com}}</ref> Lahabali wuhiya ni binkɔbiri ban kalinli yiɣisi 4,800 nyɛla ban daa barigi ko'kpɛɣu ŋɔ ni ka puzɔri kamani 5,100 yikanima nyɛ din daa saɣim. Din bɔŋɔ nyɛla di ni tooi tahi kum na tiŋgbani maa ni.<ref>{{Cite web |last=Refugees |first=United Nations High Commissioner for |title=Devastation in South Sudan following fourth year of historic floods |url=https://www.unhcr.org/news/briefing/2022/10/635251694/devastation-south-sudan-following-fourth-year-historic-floods.html |access-date=2022-10-30 |website=UNHCR |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sudan: Weekly Floods Round-up, No. 07 (19 September 2022) - Sudan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/sudan/sudan-weekly-floods-round-no-07-19-september-2022 |access-date=2022-10-30 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> Lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa lahi saɣim soya pam.<ref>{{cite web |last=AfricaNews |date=2022-09-15 |title=Sudan floods kill 134 people, destroy 16 900 homes |url=https://www.africanews.com/2022/09/15/sudan-floods-kill-134-people-destroy-16-900-homes/ |access-date=2022-10-30 |website=Africanews |language=en}}</ref><ref name="al-monitor.com">{{Cite web |title=Severe flooding kills scores in Sudan - Al-Monitor: Independent, trusted coverage of the Middle East |url=https://www.al-monitor.com/originals/2022/08/severe-flooding-kills-scores-sudan |access-date=2022-10-30 |website=www.al-monitor.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=苏丹暴雨引发洪水 全国近23万人受灾 {{!}} 早报 |url=https://www.zaobao.com.sg/realtime/world/story20220904-1309717 |access-date=2022-10-30 |website=www.zaobao.com.sg |language=zh-Hans}}</ref>
== Impact ==
{{multiple image
| direction = vertical
| width = 250
| image1=2022 floods in Gezira State, Sudan 5.jpg
| image2=2022 floods in Gezira State, Sudan 4.jpg
| footer = Impact in [[Gezira (state)|Gezira]] State, September 2022.
}}
Ko'kpɛɣu barinanima nyɛla din galisi pam, lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa niŋ tiŋgbani yaɣa pinaayobu yaɣa pishi ayi ka puuni ka di ni daa dam yaɣ'shɛŋa pam nyɛ South Darfur, Gedaref, Central Darfur, White Nile n-ti pahi Kassala.<ref name="Sudan">{{Cite web |title=Sudan – Weekly Floods Round-up, No. 09 (17 October 2022) |url=https://reports.unocha.org/en/country/sudan/card/2EhxM6wJ1a/ |access-date=2022-10-29 |publisher=OCHA}}</ref>
* Duu mira dambu, di nyɛla din daa dam yanima, shikuruti ka lala zuɣu daa chɛ ka bihi daa na chɛ shikuru chandi, ashibitinima ka di zuɣu chɛ ka alaafee bɔma soya daa na labi nyaaŋa n-ti pahi feera duri. <ref name=":3">https://assessments.hpc.tools/attachments/48b2fa61-69d7-4f17-b616-888ad41c57cd/20220824%20_Inter-Agency%20Flood%20Assessment%20Report_Central%20Darfur_%20Draft.pdf {{dead link|date=August 2024}}</ref><ref name=":6">https://assessments.hpc.tools/attachments/a2b11fa6-0cfe-4fcf-b0e4-1d38c774deb1/20220821_Inter-Agency%20Flood%20Assessment%20Report_Sennar%20State.pdf {{dead link|date=August 2024}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |title=Inter-Sectoral/ Agency Assessment: Impact Of Flooding In Gedaref State {{!}} Assessment & Analysis Knowledge Management Platform |url=https://assessments.hpc.tools/assessment/fb1b5374-d812-45e7-832c-f7a2fe711bc2 |access-date=2022-10-30 |website=assessments.hpc.tools}}</ref>
* Binkɔbiri gba nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa ku shɛba bee zaŋ chaŋ <ref name=":3" /><ref name=":6" />
* Puzɔri gba nyɛla kom ni daa di shɛli <ref name=":5" /><ref name=":6"/>
* Soya gba nyɛla binshɛŋa din daa saɣim ka dizuɣu chɛ ka kɔhima ni damma daa labi nyaaŋa n-ti luɣili kam nira yu daa bori ni a chaŋ.<ref name="dabangasudan.org">{{Cite web |title=Sudan floods: No sign of relief from torrential rains as 23 more people die |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-floods-no-sign-of-relief-from-torrential-rains-as-23-more-people-are-killed |access-date=2022-10-30 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref><ref name=":5"/><ref name=":6"/>
* Niriba pam binyɛra kamani bɛ kundinima nyɛla din daa barigi.<ref name=":5"/>
== Displacement ==
Ko'kpɛɣu din daa niŋ bin din gbaai Silimiin goli May zaŋ hali ni Silimiin goli October biɛɣ'pishi dali yuuni 2022 nyɛla din chɛ ka niriba kalinli din yiɣisi 97,227 taɣi biɛhisi shee (kɔbigi puuni bɛ vaabu pihinu ni anahi nyɛla ban daa nyɛ paɣaba) ka bɛ kalinli pam nyɛ din daa yina tiŋsi kamani Gedaref (35%), North Darfur (17%), South Darfur (13%) n-ti pahi River Nile (10%).<ref name="displacement.iom.int">{{Cite web |title=Sudan - Rainy Season Summary (May–October) (Update 009) {{!}} Displacement |url=https://displacement.iom.int/reports/sudan-rainy-season-summary-may-october-update-009 |access-date=2022-10-29 |publisher=IOM – UN Migration}}</ref>
{{multiple image
| width = 200
| image1=2022 floods in Gezira State, Sudan 1.jpg
| image2=2022 floods in Gezira State, Sudan 2.jpg
| footer = Turkish (left) and Saudi (right) aids in [[Gezira (state)|Gezira]] State.
}}
IDPs nyɛla ban be luɣ'shɛŋa dabam ka na labiri miri bɛ maŋmaŋsi biɛhisi shee, shɛba nyɛla ban chaŋ ti pahi ninvuɣ shɛba zuɣu be bɛ yanima ni, shɛba nyɛla ban zaŋ shikuruti leei bɛ biɛhisi shee ka shɛba gbihiri sambana ni.<ref name=":12">{{Cite web |title=Africa Today - Lesotho holds parliamentary elections - BBC Sounds |url=https://www.bbc.co.uk/sounds/play/p0d5hsjq |archive-url=https://web.archive.org/web/20221030134434/https://www.bbc.co.uk/sounds/play/p0d5hsjq |url-status=dead |archive-date=October 30, 2022 |access-date=2022-10-30 |website=www.bbc.co.uk |language=en-GB}}</ref><ref name="dabangasudan.org"/><ref name=":3"/><ref>{{Cite web |title=ACAPS Briefing Note - Sudan: Floods, 09 September 2022 - Sudan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/sudan/acaps-briefing-note-sudan-floods-09-september-2022 |access-date=2022-10-29 |website=reliefweb.int}}</ref><ref name=":5"/>
Sudan ninvuɣ shɛba ban be tiŋgbani shɛŋa ni (1.1M) mini ban nyɛ [[Internally displaced person|IDPs]] (3.7M) kalinli nyɛla din galisi pam.<ref>{{cite web |url=https://unh.cr/63505e3bdc |title=Overview of Refugees and IDPs in Sudan Dashboard as of 30 September 2022 |publisher=UNCHR |access-date=27 August 2024}}</ref> Bin din gbaai Silimiin goli January mini Silimiin goli September yuuni 2022, zaba din be tiŋgbani maa ni koŋko nyɛla din chɛ ka salo ban kalinli gari 211,000 nyɛla ban taɣi biɛhisi shɛhi.<ref>{{Cite news |title=Sudan Situation Report, 17 Oct 2022 - Sudan |work=ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/sudan/sudan-situation-report-17-oct-2022 |access-date=2022-10-30}}</ref> Dizuɣu, ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa chɛ ka shɛba taɣi biɛhisi shɛhi pirigili daa pun nyɛla.<ref name=":12"/>
[[South Darfur]] nyɛ tiŋ shɛli niriba pam ni bori sɔŋsim pam ka bɛ kalinli yiɣisi kamani 1,703,267 IDPs.<ref name=":2">{{Cite web |title=Sudan: South Darfur State Profile (Updated March 2022) - Sudan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/sudan/sudan-south-darfur-state-profile-updated-march-2022 |access-date=2022-10-29 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> Lala yaɣili maa nyɛla din mali 1.1M IDPs mini 30 IDPs camps.<ref name=":2" /> Ko'kpɛɣu din daa niŋ Kalma IDPs camp (bɛ kalinli nyɛla din daa yiɣisi126,200) nyɛla din daa chɛ ka mɔɣa kom ku tooi lahi nyu pirinla binyɛra pam nyɛla din daa kpɛ gabi kom ŋɔ ni zuɣu.<ref name=":0">{{Cite web |last=darfur |date=2022-08-12 |title=Dangerous Living Situations at Kalma Camp in South Darfur Nyala. |url=https://www.darfurmonitors.org/dangerous-living-situations-at-kalma-camp-in-south-darfur-nyala/ |access-date=2022-10-29 |website=Darfur Monitors |language=en-US}}</ref> Yanima, alaafee bɔma binyɛra mini shikuruti nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa saɣim shɛŋa.<ref name=":0" />
== See also ==
* [[List of Sudan floods]]
* [[Floods in South Sudan]]
== References ==
{{Reflist}}
[[Category:2022 in Sudan]]
[[Category:2022 floods in Africa|Sudan]]
[[Category:Floods in Sudan]]
[[Category:August 2022 in Africa]]
[[Category:2022 disasters in Africa]]
[[Category:21st-century disasters in Sudan]]
n89c312xcrzy1p5v9mbvh7fjfpuu14m
138450
138449
2026-05-31T17:38:05Z
Kalakpagh
2501
/* Displacement */ Updated Content
138450
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|Natural disaster in the Sudan in 2022}}
{{Infobox flood
| name = 2022 Sudan floods
| image = ECDM 20220801 FL Sudan Floods.pdf
| image_size = 300
| duration = May–December 2022
| damages =
| fatalities =
| affected = [[Sudan]]
}}
Yuuni '''2022 Sudan ko'kpɛɣu''' nyɛla ko'kpɛɣu din daa dam ninvuɣ shɛba ban kalinli gari din daa dam ninvuɣ shɛba yuuni 2021, din daa niŋ ka di pahi hali ni 314,500.<ref name="AutoA4-1">{{Cite web |title=Sudan: Humanitarian Update, September 2022 (No. 08) - Sudan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/sudan/sudan-humanitarian-update-september-2022-no-08 |access-date=2022-10-30 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> Bin din gbaai yuuni 2017 zaŋ hali ni yuuni 2021, ninvuɣ shɛba ko'kpɛɣu ni dam tiŋgbani ŋɔ ni kalinli nyɛla din yiɣisi 388,600.<ref name="AutoA4-1" />
== Buɣisibu ==
Tum Silimiin goli May yuuni 2022, [[Sudan]] nyɛla tiŋgbani shɛli ni saa ni daa mi pam. Saa nyɛla ŋun tooi piligiri mibu Sudan Silimiin goli June nyɛla din naari Silimiin goli September. Ko'kpɛɣu nyɛla din tooi niŋdi tiŋgbani ŋɔ ni bin din gbaai Silimiin goli August mini Silimiin goli September.<ref name="AutoA4-1"/> Kom din be mɔɣili yuli booni Nile nyɛla din pahi pam pirinla saa miri pampam tiŋgbani maa zuɣu.<ref>{{Cite web |title=苏丹尼罗河水位上升至70多年来最高记录_洪水_受灾_报告 |url=https://www.sohu.com/a/www.sohu.com/a/580787356_162758 |access-date=2022-10-30 |website=www.sohu.com }}{{Dead link|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Kom din be Nile nyɛla din na kuli pahira hali ka daa ti chii kpɛ [[Khartoum]]. Bin din gbaai Silimiin goli August biɛɣ'pishi ni ata dali, kom din be Nile nyɛla din daa pahi hali ni 16.42 mita ka di kom kpɛbu zaa nyɛ 16 mita.<ref>{{Cite web |title=(Updated) Sudan – Flood Death Toll Rises, Nile Climbs Above Alert Level in Khartoum – FloodList |url=https://floodlist.com/africa/sudan-floods-update-late-august-2022 |access-date=2022-10-30 |website=floodlist.com}}</ref> Lahabali wuhiya ni binkɔbiri ban kalinli yiɣisi 4,800 nyɛla ban daa barigi ko'kpɛɣu ŋɔ ni ka puzɔri kamani 5,100 yikanima nyɛ din daa saɣim. Din bɔŋɔ nyɛla di ni tooi tahi kum na tiŋgbani maa ni.<ref>{{Cite web |last=Refugees |first=United Nations High Commissioner for |title=Devastation in South Sudan following fourth year of historic floods |url=https://www.unhcr.org/news/briefing/2022/10/635251694/devastation-south-sudan-following-fourth-year-historic-floods.html |access-date=2022-10-30 |website=UNHCR |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sudan: Weekly Floods Round-up, No. 07 (19 September 2022) - Sudan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/sudan/sudan-weekly-floods-round-no-07-19-september-2022 |access-date=2022-10-30 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> Lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa lahi saɣim soya pam.<ref>{{cite web |last=AfricaNews |date=2022-09-15 |title=Sudan floods kill 134 people, destroy 16 900 homes |url=https://www.africanews.com/2022/09/15/sudan-floods-kill-134-people-destroy-16-900-homes/ |access-date=2022-10-30 |website=Africanews |language=en}}</ref><ref name="al-monitor.com">{{Cite web |title=Severe flooding kills scores in Sudan - Al-Monitor: Independent, trusted coverage of the Middle East |url=https://www.al-monitor.com/originals/2022/08/severe-flooding-kills-scores-sudan |access-date=2022-10-30 |website=www.al-monitor.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=苏丹暴雨引发洪水 全国近23万人受灾 {{!}} 早报 |url=https://www.zaobao.com.sg/realtime/world/story20220904-1309717 |access-date=2022-10-30 |website=www.zaobao.com.sg |language=zh-Hans}}</ref>
== Impact ==
{{multiple image
| direction = vertical
| width = 250
| image1=2022 floods in Gezira State, Sudan 5.jpg
| image2=2022 floods in Gezira State, Sudan 4.jpg
| footer = Impact in [[Gezira (state)|Gezira]] State, September 2022.
}}
Ko'kpɛɣu barinanima nyɛla din galisi pam, lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa niŋ tiŋgbani yaɣa pinaayobu yaɣa pishi ayi ka puuni ka di ni daa dam yaɣ'shɛŋa pam nyɛ South Darfur, Gedaref, Central Darfur, White Nile n-ti pahi Kassala.<ref name="Sudan">{{Cite web |title=Sudan – Weekly Floods Round-up, No. 09 (17 October 2022) |url=https://reports.unocha.org/en/country/sudan/card/2EhxM6wJ1a/ |access-date=2022-10-29 |publisher=OCHA}}</ref>
* Duu mira dambu, di nyɛla din daa dam yanima, shikuruti ka lala zuɣu daa chɛ ka bihi daa na chɛ shikuru chandi, ashibitinima ka di zuɣu chɛ ka alaafee bɔma soya daa na labi nyaaŋa n-ti pahi feera duri. <ref name=":3">https://assessments.hpc.tools/attachments/48b2fa61-69d7-4f17-b616-888ad41c57cd/20220824%20_Inter-Agency%20Flood%20Assessment%20Report_Central%20Darfur_%20Draft.pdf {{dead link|date=August 2024}}</ref><ref name=":6">https://assessments.hpc.tools/attachments/a2b11fa6-0cfe-4fcf-b0e4-1d38c774deb1/20220821_Inter-Agency%20Flood%20Assessment%20Report_Sennar%20State.pdf {{dead link|date=August 2024}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |title=Inter-Sectoral/ Agency Assessment: Impact Of Flooding In Gedaref State {{!}} Assessment & Analysis Knowledge Management Platform |url=https://assessments.hpc.tools/assessment/fb1b5374-d812-45e7-832c-f7a2fe711bc2 |access-date=2022-10-30 |website=assessments.hpc.tools}}</ref>
* Binkɔbiri gba nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa ku shɛba bee zaŋ chaŋ <ref name=":3" /><ref name=":6" />
* Puzɔri gba nyɛla kom ni daa di shɛli <ref name=":5" /><ref name=":6"/>
* Soya gba nyɛla binshɛŋa din daa saɣim ka dizuɣu chɛ ka kɔhima ni damma daa labi nyaaŋa n-ti luɣili kam nira yu daa bori ni a chaŋ.<ref name="dabangasudan.org">{{Cite web |title=Sudan floods: No sign of relief from torrential rains as 23 more people die |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-floods-no-sign-of-relief-from-torrential-rains-as-23-more-people-are-killed |access-date=2022-10-30 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref><ref name=":5"/><ref name=":6"/>
* Niriba pam binyɛra kamani bɛ kundinima nyɛla din daa barigi.<ref name=":5"/>
== Biɛhisi shee taɣibu ==
Ko'kpɛɣu din daa niŋ bin din gbaai Silimiin goli May zaŋ hali ni Silimiin goli October biɛɣ'pishi dali yuuni 2022 nyɛla din chɛ ka niriba kalinli din yiɣisi 97,227 taɣi biɛhisi shee (kɔbigi puuni bɛ vaabu pihinu ni anahi nyɛla ban daa nyɛ paɣaba) ka bɛ kalinli pam nyɛ din daa yina tiŋsi kamani Gedaref (35%), North Darfur (17%), South Darfur (13%) n-ti pahi River Nile (10%).<ref name="displacement.iom.int">{{Cite web |title=Sudan - Rainy Season Summary (May–October) (Update 009) {{!}} Displacement |url=https://displacement.iom.int/reports/sudan-rainy-season-summary-may-october-update-009 |access-date=2022-10-29 |publisher=IOM – UN Migration}}</ref>
{{multiple image
| width = 200
| image1=2022 floods in Gezira State, Sudan 1.jpg
| image2=2022 floods in Gezira State, Sudan 2.jpg
| footer = Turkish (left) and Saudi (right) aids in [[Gezira (state)|Gezira]] State.
}}
IDPs nyɛla ban be luɣ'shɛŋa dabam ka na labiri miri bɛ maŋmaŋsi biɛhisi shee, shɛba nyɛla ban chaŋ ti pahi ninvuɣ shɛba zuɣu be bɛ yanima ni, shɛba nyɛla ban zaŋ shikuruti leei bɛ biɛhisi shee ka shɛba gbihiri sambana ni.<ref name=":12">{{Cite web |title=Africa Today - Lesotho holds parliamentary elections - BBC Sounds |url=https://www.bbc.co.uk/sounds/play/p0d5hsjq |archive-url=https://web.archive.org/web/20221030134434/https://www.bbc.co.uk/sounds/play/p0d5hsjq |url-status=dead |archive-date=October 30, 2022 |access-date=2022-10-30 |website=www.bbc.co.uk |language=en-GB}}</ref><ref name="dabangasudan.org"/><ref name=":3"/><ref>{{Cite web |title=ACAPS Briefing Note - Sudan: Floods, 09 September 2022 - Sudan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/sudan/acaps-briefing-note-sudan-floods-09-september-2022 |access-date=2022-10-29 |website=reliefweb.int}}</ref><ref name=":5"/>
Sudan ninvuɣ shɛba ban be tiŋgbani shɛŋa ni (1.1M) mini ban nyɛ [[Internally displaced person|IDPs]] (3.7M) kalinli nyɛla din galisi pam.<ref>{{cite web |url=https://unh.cr/63505e3bdc |title=Overview of Refugees and IDPs in Sudan Dashboard as of 30 September 2022 |publisher=UNCHR |access-date=27 August 2024}}</ref> Bin din gbaai Silimiin goli January mini Silimiin goli September yuuni 2022, zaba din be tiŋgbani maa ni koŋko nyɛla din chɛ ka salo ban kalinli gari 211,000 nyɛla ban taɣi biɛhisi shɛhi.<ref>{{Cite news |title=Sudan Situation Report, 17 Oct 2022 - Sudan |work=ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/sudan/sudan-situation-report-17-oct-2022 |access-date=2022-10-30}}</ref> Dizuɣu, ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa chɛ ka shɛba taɣi biɛhisi shɛhi pirigili daa pun nyɛla.<ref name=":12"/>
[[South Darfur]] nyɛ tiŋ shɛli niriba pam ni bori sɔŋsim pam ka bɛ kalinli yiɣisi kamani 1,703,267 IDPs.<ref name=":2">{{Cite web |title=Sudan: South Darfur State Profile (Updated March 2022) - Sudan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/sudan/sudan-south-darfur-state-profile-updated-march-2022 |access-date=2022-10-29 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> Lala yaɣili maa nyɛla din mali 1.1M IDPs mini 30 IDPs camps.<ref name=":2" /> Ko'kpɛɣu din daa niŋ Kalma IDPs camp (bɛ kalinli nyɛla din daa yiɣisi126,200) nyɛla din daa chɛ ka mɔɣa kom ku tooi lahi nyu pirinla binyɛra pam nyɛla din daa kpɛ gabi kom ŋɔ ni zuɣu.<ref name=":0">{{Cite web |last=darfur |date=2022-08-12 |title=Dangerous Living Situations at Kalma Camp in South Darfur Nyala. |url=https://www.darfurmonitors.org/dangerous-living-situations-at-kalma-camp-in-south-darfur-nyala/ |access-date=2022-10-29 |website=Darfur Monitors |language=en-US}}</ref> Yanima, alaafee bɔma binyɛra mini shikuruti nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa saɣim shɛŋa.<ref name=":0" />
== See also ==
* [[List of Sudan floods]]
* [[Floods in South Sudan]]
== References ==
{{Reflist}}
[[Category:2022 in Sudan]]
[[Category:2022 floods in Africa|Sudan]]
[[Category:Floods in Sudan]]
[[Category:August 2022 in Africa]]
[[Category:2022 disasters in Africa]]
[[Category:21st-century disasters in Sudan]]
9ci4h5c8xg1nvvcdaengk4coko9j83m
138451
138450
2026-05-31T17:38:40Z
Kalakpagh
2501
/* See also */ Updated Content
138451
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|Natural disaster in the Sudan in 2022}}
{{Infobox flood
| name = 2022 Sudan floods
| image = ECDM 20220801 FL Sudan Floods.pdf
| image_size = 300
| duration = May–December 2022
| damages =
| fatalities =
| affected = [[Sudan]]
}}
Yuuni '''2022 Sudan ko'kpɛɣu''' nyɛla ko'kpɛɣu din daa dam ninvuɣ shɛba ban kalinli gari din daa dam ninvuɣ shɛba yuuni 2021, din daa niŋ ka di pahi hali ni 314,500.<ref name="AutoA4-1">{{Cite web |title=Sudan: Humanitarian Update, September 2022 (No. 08) - Sudan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/sudan/sudan-humanitarian-update-september-2022-no-08 |access-date=2022-10-30 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> Bin din gbaai yuuni 2017 zaŋ hali ni yuuni 2021, ninvuɣ shɛba ko'kpɛɣu ni dam tiŋgbani ŋɔ ni kalinli nyɛla din yiɣisi 388,600.<ref name="AutoA4-1" />
== Buɣisibu ==
Tum Silimiin goli May yuuni 2022, [[Sudan]] nyɛla tiŋgbani shɛli ni saa ni daa mi pam. Saa nyɛla ŋun tooi piligiri mibu Sudan Silimiin goli June nyɛla din naari Silimiin goli September. Ko'kpɛɣu nyɛla din tooi niŋdi tiŋgbani ŋɔ ni bin din gbaai Silimiin goli August mini Silimiin goli September.<ref name="AutoA4-1"/> Kom din be mɔɣili yuli booni Nile nyɛla din pahi pam pirinla saa miri pampam tiŋgbani maa zuɣu.<ref>{{Cite web |title=苏丹尼罗河水位上升至70多年来最高记录_洪水_受灾_报告 |url=https://www.sohu.com/a/www.sohu.com/a/580787356_162758 |access-date=2022-10-30 |website=www.sohu.com }}{{Dead link|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Kom din be Nile nyɛla din na kuli pahira hali ka daa ti chii kpɛ [[Khartoum]]. Bin din gbaai Silimiin goli August biɛɣ'pishi ni ata dali, kom din be Nile nyɛla din daa pahi hali ni 16.42 mita ka di kom kpɛbu zaa nyɛ 16 mita.<ref>{{Cite web |title=(Updated) Sudan – Flood Death Toll Rises, Nile Climbs Above Alert Level in Khartoum – FloodList |url=https://floodlist.com/africa/sudan-floods-update-late-august-2022 |access-date=2022-10-30 |website=floodlist.com}}</ref> Lahabali wuhiya ni binkɔbiri ban kalinli yiɣisi 4,800 nyɛla ban daa barigi ko'kpɛɣu ŋɔ ni ka puzɔri kamani 5,100 yikanima nyɛ din daa saɣim. Din bɔŋɔ nyɛla di ni tooi tahi kum na tiŋgbani maa ni.<ref>{{Cite web |last=Refugees |first=United Nations High Commissioner for |title=Devastation in South Sudan following fourth year of historic floods |url=https://www.unhcr.org/news/briefing/2022/10/635251694/devastation-south-sudan-following-fourth-year-historic-floods.html |access-date=2022-10-30 |website=UNHCR |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sudan: Weekly Floods Round-up, No. 07 (19 September 2022) - Sudan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/sudan/sudan-weekly-floods-round-no-07-19-september-2022 |access-date=2022-10-30 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> Lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa lahi saɣim soya pam.<ref>{{cite web |last=AfricaNews |date=2022-09-15 |title=Sudan floods kill 134 people, destroy 16 900 homes |url=https://www.africanews.com/2022/09/15/sudan-floods-kill-134-people-destroy-16-900-homes/ |access-date=2022-10-30 |website=Africanews |language=en}}</ref><ref name="al-monitor.com">{{Cite web |title=Severe flooding kills scores in Sudan - Al-Monitor: Independent, trusted coverage of the Middle East |url=https://www.al-monitor.com/originals/2022/08/severe-flooding-kills-scores-sudan |access-date=2022-10-30 |website=www.al-monitor.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=苏丹暴雨引发洪水 全国近23万人受灾 {{!}} 早报 |url=https://www.zaobao.com.sg/realtime/world/story20220904-1309717 |access-date=2022-10-30 |website=www.zaobao.com.sg |language=zh-Hans}}</ref>
== Impact ==
{{multiple image
| direction = vertical
| width = 250
| image1=2022 floods in Gezira State, Sudan 5.jpg
| image2=2022 floods in Gezira State, Sudan 4.jpg
| footer = Impact in [[Gezira (state)|Gezira]] State, September 2022.
}}
Ko'kpɛɣu barinanima nyɛla din galisi pam, lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa niŋ tiŋgbani yaɣa pinaayobu yaɣa pishi ayi ka puuni ka di ni daa dam yaɣ'shɛŋa pam nyɛ South Darfur, Gedaref, Central Darfur, White Nile n-ti pahi Kassala.<ref name="Sudan">{{Cite web |title=Sudan – Weekly Floods Round-up, No. 09 (17 October 2022) |url=https://reports.unocha.org/en/country/sudan/card/2EhxM6wJ1a/ |access-date=2022-10-29 |publisher=OCHA}}</ref>
* Duu mira dambu, di nyɛla din daa dam yanima, shikuruti ka lala zuɣu daa chɛ ka bihi daa na chɛ shikuru chandi, ashibitinima ka di zuɣu chɛ ka alaafee bɔma soya daa na labi nyaaŋa n-ti pahi feera duri. <ref name=":3">https://assessments.hpc.tools/attachments/48b2fa61-69d7-4f17-b616-888ad41c57cd/20220824%20_Inter-Agency%20Flood%20Assessment%20Report_Central%20Darfur_%20Draft.pdf {{dead link|date=August 2024}}</ref><ref name=":6">https://assessments.hpc.tools/attachments/a2b11fa6-0cfe-4fcf-b0e4-1d38c774deb1/20220821_Inter-Agency%20Flood%20Assessment%20Report_Sennar%20State.pdf {{dead link|date=August 2024}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |title=Inter-Sectoral/ Agency Assessment: Impact Of Flooding In Gedaref State {{!}} Assessment & Analysis Knowledge Management Platform |url=https://assessments.hpc.tools/assessment/fb1b5374-d812-45e7-832c-f7a2fe711bc2 |access-date=2022-10-30 |website=assessments.hpc.tools}}</ref>
* Binkɔbiri gba nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa ku shɛba bee zaŋ chaŋ <ref name=":3" /><ref name=":6" />
* Puzɔri gba nyɛla kom ni daa di shɛli <ref name=":5" /><ref name=":6"/>
* Soya gba nyɛla binshɛŋa din daa saɣim ka dizuɣu chɛ ka kɔhima ni damma daa labi nyaaŋa n-ti luɣili kam nira yu daa bori ni a chaŋ.<ref name="dabangasudan.org">{{Cite web |title=Sudan floods: No sign of relief from torrential rains as 23 more people die |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-floods-no-sign-of-relief-from-torrential-rains-as-23-more-people-are-killed |access-date=2022-10-30 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref><ref name=":5"/><ref name=":6"/>
* Niriba pam binyɛra kamani bɛ kundinima nyɛla din daa barigi.<ref name=":5"/>
== Biɛhisi shee taɣibu ==
Ko'kpɛɣu din daa niŋ bin din gbaai Silimiin goli May zaŋ hali ni Silimiin goli October biɛɣ'pishi dali yuuni 2022 nyɛla din chɛ ka niriba kalinli din yiɣisi 97,227 taɣi biɛhisi shee (kɔbigi puuni bɛ vaabu pihinu ni anahi nyɛla ban daa nyɛ paɣaba) ka bɛ kalinli pam nyɛ din daa yina tiŋsi kamani Gedaref (35%), North Darfur (17%), South Darfur (13%) n-ti pahi River Nile (10%).<ref name="displacement.iom.int">{{Cite web |title=Sudan - Rainy Season Summary (May–October) (Update 009) {{!}} Displacement |url=https://displacement.iom.int/reports/sudan-rainy-season-summary-may-october-update-009 |access-date=2022-10-29 |publisher=IOM – UN Migration}}</ref>
{{multiple image
| width = 200
| image1=2022 floods in Gezira State, Sudan 1.jpg
| image2=2022 floods in Gezira State, Sudan 2.jpg
| footer = Turkish (left) and Saudi (right) aids in [[Gezira (state)|Gezira]] State.
}}
IDPs nyɛla ban be luɣ'shɛŋa dabam ka na labiri miri bɛ maŋmaŋsi biɛhisi shee, shɛba nyɛla ban chaŋ ti pahi ninvuɣ shɛba zuɣu be bɛ yanima ni, shɛba nyɛla ban zaŋ shikuruti leei bɛ biɛhisi shee ka shɛba gbihiri sambana ni.<ref name=":12">{{Cite web |title=Africa Today - Lesotho holds parliamentary elections - BBC Sounds |url=https://www.bbc.co.uk/sounds/play/p0d5hsjq |archive-url=https://web.archive.org/web/20221030134434/https://www.bbc.co.uk/sounds/play/p0d5hsjq |url-status=dead |archive-date=October 30, 2022 |access-date=2022-10-30 |website=www.bbc.co.uk |language=en-GB}}</ref><ref name="dabangasudan.org"/><ref name=":3"/><ref>{{Cite web |title=ACAPS Briefing Note - Sudan: Floods, 09 September 2022 - Sudan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/sudan/acaps-briefing-note-sudan-floods-09-september-2022 |access-date=2022-10-29 |website=reliefweb.int}}</ref><ref name=":5"/>
Sudan ninvuɣ shɛba ban be tiŋgbani shɛŋa ni (1.1M) mini ban nyɛ [[Internally displaced person|IDPs]] (3.7M) kalinli nyɛla din galisi pam.<ref>{{cite web |url=https://unh.cr/63505e3bdc |title=Overview of Refugees and IDPs in Sudan Dashboard as of 30 September 2022 |publisher=UNCHR |access-date=27 August 2024}}</ref> Bin din gbaai Silimiin goli January mini Silimiin goli September yuuni 2022, zaba din be tiŋgbani maa ni koŋko nyɛla din chɛ ka salo ban kalinli gari 211,000 nyɛla ban taɣi biɛhisi shɛhi.<ref>{{Cite news |title=Sudan Situation Report, 17 Oct 2022 - Sudan |work=ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/sudan/sudan-situation-report-17-oct-2022 |access-date=2022-10-30}}</ref> Dizuɣu, ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa chɛ ka shɛba taɣi biɛhisi shɛhi pirigili daa pun nyɛla.<ref name=":12"/>
[[South Darfur]] nyɛ tiŋ shɛli niriba pam ni bori sɔŋsim pam ka bɛ kalinli yiɣisi kamani 1,703,267 IDPs.<ref name=":2">{{Cite web |title=Sudan: South Darfur State Profile (Updated March 2022) - Sudan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/sudan/sudan-south-darfur-state-profile-updated-march-2022 |access-date=2022-10-29 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> Lala yaɣili maa nyɛla din mali 1.1M IDPs mini 30 IDPs camps.<ref name=":2" /> Ko'kpɛɣu din daa niŋ Kalma IDPs camp (bɛ kalinli nyɛla din daa yiɣisi126,200) nyɛla din daa chɛ ka mɔɣa kom ku tooi lahi nyu pirinla binyɛra pam nyɛla din daa kpɛ gabi kom ŋɔ ni zuɣu.<ref name=":0">{{Cite web |last=darfur |date=2022-08-12 |title=Dangerous Living Situations at Kalma Camp in South Darfur Nyala. |url=https://www.darfurmonitors.org/dangerous-living-situations-at-kalma-camp-in-south-darfur-nyala/ |access-date=2022-10-29 |website=Darfur Monitors |language=en-US}}</ref> Yanima, alaafee bɔma binyɛra mini shikuruti nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa saɣim shɛŋa.<ref name=":0" />
== Lihimi m pahi ==
* [[List of Sudan floods]]
* [[Floods in South Sudan]]
== References ==
{{Reflist}}
[[Category:2022 in Sudan]]
[[Category:2022 floods in Africa|Sudan]]
[[Category:Floods in Sudan]]
[[Category:August 2022 in Africa]]
[[Category:2022 disasters in Africa]]
[[Category:21st-century disasters in Sudan]]
nhrfe7z39zi0iv6rkdvdj3h5uvxxp9n
138452
138451
2026-05-31T17:39:06Z
Kalakpagh
2501
/* References */ Updated Content
138452
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|Natural disaster in the Sudan in 2022}}
{{Infobox flood
| name = 2022 Sudan floods
| image = ECDM 20220801 FL Sudan Floods.pdf
| image_size = 300
| duration = May–December 2022
| damages =
| fatalities =
| affected = [[Sudan]]
}}
Yuuni '''2022 Sudan ko'kpɛɣu''' nyɛla ko'kpɛɣu din daa dam ninvuɣ shɛba ban kalinli gari din daa dam ninvuɣ shɛba yuuni 2021, din daa niŋ ka di pahi hali ni 314,500.<ref name="AutoA4-1">{{Cite web |title=Sudan: Humanitarian Update, September 2022 (No. 08) - Sudan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/sudan/sudan-humanitarian-update-september-2022-no-08 |access-date=2022-10-30 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> Bin din gbaai yuuni 2017 zaŋ hali ni yuuni 2021, ninvuɣ shɛba ko'kpɛɣu ni dam tiŋgbani ŋɔ ni kalinli nyɛla din yiɣisi 388,600.<ref name="AutoA4-1" />
== Buɣisibu ==
Tum Silimiin goli May yuuni 2022, [[Sudan]] nyɛla tiŋgbani shɛli ni saa ni daa mi pam. Saa nyɛla ŋun tooi piligiri mibu Sudan Silimiin goli June nyɛla din naari Silimiin goli September. Ko'kpɛɣu nyɛla din tooi niŋdi tiŋgbani ŋɔ ni bin din gbaai Silimiin goli August mini Silimiin goli September.<ref name="AutoA4-1"/> Kom din be mɔɣili yuli booni Nile nyɛla din pahi pam pirinla saa miri pampam tiŋgbani maa zuɣu.<ref>{{Cite web |title=苏丹尼罗河水位上升至70多年来最高记录_洪水_受灾_报告 |url=https://www.sohu.com/a/www.sohu.com/a/580787356_162758 |access-date=2022-10-30 |website=www.sohu.com }}{{Dead link|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Kom din be Nile nyɛla din na kuli pahira hali ka daa ti chii kpɛ [[Khartoum]]. Bin din gbaai Silimiin goli August biɛɣ'pishi ni ata dali, kom din be Nile nyɛla din daa pahi hali ni 16.42 mita ka di kom kpɛbu zaa nyɛ 16 mita.<ref>{{Cite web |title=(Updated) Sudan – Flood Death Toll Rises, Nile Climbs Above Alert Level in Khartoum – FloodList |url=https://floodlist.com/africa/sudan-floods-update-late-august-2022 |access-date=2022-10-30 |website=floodlist.com}}</ref> Lahabali wuhiya ni binkɔbiri ban kalinli yiɣisi 4,800 nyɛla ban daa barigi ko'kpɛɣu ŋɔ ni ka puzɔri kamani 5,100 yikanima nyɛ din daa saɣim. Din bɔŋɔ nyɛla di ni tooi tahi kum na tiŋgbani maa ni.<ref>{{Cite web |last=Refugees |first=United Nations High Commissioner for |title=Devastation in South Sudan following fourth year of historic floods |url=https://www.unhcr.org/news/briefing/2022/10/635251694/devastation-south-sudan-following-fourth-year-historic-floods.html |access-date=2022-10-30 |website=UNHCR |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sudan: Weekly Floods Round-up, No. 07 (19 September 2022) - Sudan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/sudan/sudan-weekly-floods-round-no-07-19-september-2022 |access-date=2022-10-30 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> Lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa lahi saɣim soya pam.<ref>{{cite web |last=AfricaNews |date=2022-09-15 |title=Sudan floods kill 134 people, destroy 16 900 homes |url=https://www.africanews.com/2022/09/15/sudan-floods-kill-134-people-destroy-16-900-homes/ |access-date=2022-10-30 |website=Africanews |language=en}}</ref><ref name="al-monitor.com">{{Cite web |title=Severe flooding kills scores in Sudan - Al-Monitor: Independent, trusted coverage of the Middle East |url=https://www.al-monitor.com/originals/2022/08/severe-flooding-kills-scores-sudan |access-date=2022-10-30 |website=www.al-monitor.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=苏丹暴雨引发洪水 全国近23万人受灾 {{!}} 早报 |url=https://www.zaobao.com.sg/realtime/world/story20220904-1309717 |access-date=2022-10-30 |website=www.zaobao.com.sg |language=zh-Hans}}</ref>
== Impact ==
{{multiple image
| direction = vertical
| width = 250
| image1=2022 floods in Gezira State, Sudan 5.jpg
| image2=2022 floods in Gezira State, Sudan 4.jpg
| footer = Impact in [[Gezira (state)|Gezira]] State, September 2022.
}}
Ko'kpɛɣu barinanima nyɛla din galisi pam, lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa niŋ tiŋgbani yaɣa pinaayobu yaɣa pishi ayi ka puuni ka di ni daa dam yaɣ'shɛŋa pam nyɛ South Darfur, Gedaref, Central Darfur, White Nile n-ti pahi Kassala.<ref name="Sudan">{{Cite web |title=Sudan – Weekly Floods Round-up, No. 09 (17 October 2022) |url=https://reports.unocha.org/en/country/sudan/card/2EhxM6wJ1a/ |access-date=2022-10-29 |publisher=OCHA}}</ref>
* Duu mira dambu, di nyɛla din daa dam yanima, shikuruti ka lala zuɣu daa chɛ ka bihi daa na chɛ shikuru chandi, ashibitinima ka di zuɣu chɛ ka alaafee bɔma soya daa na labi nyaaŋa n-ti pahi feera duri. <ref name=":3">https://assessments.hpc.tools/attachments/48b2fa61-69d7-4f17-b616-888ad41c57cd/20220824%20_Inter-Agency%20Flood%20Assessment%20Report_Central%20Darfur_%20Draft.pdf {{dead link|date=August 2024}}</ref><ref name=":6">https://assessments.hpc.tools/attachments/a2b11fa6-0cfe-4fcf-b0e4-1d38c774deb1/20220821_Inter-Agency%20Flood%20Assessment%20Report_Sennar%20State.pdf {{dead link|date=August 2024}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |title=Inter-Sectoral/ Agency Assessment: Impact Of Flooding In Gedaref State {{!}} Assessment & Analysis Knowledge Management Platform |url=https://assessments.hpc.tools/assessment/fb1b5374-d812-45e7-832c-f7a2fe711bc2 |access-date=2022-10-30 |website=assessments.hpc.tools}}</ref>
* Binkɔbiri gba nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa ku shɛba bee zaŋ chaŋ <ref name=":3" /><ref name=":6" />
* Puzɔri gba nyɛla kom ni daa di shɛli <ref name=":5" /><ref name=":6"/>
* Soya gba nyɛla binshɛŋa din daa saɣim ka dizuɣu chɛ ka kɔhima ni damma daa labi nyaaŋa n-ti luɣili kam nira yu daa bori ni a chaŋ.<ref name="dabangasudan.org">{{Cite web |title=Sudan floods: No sign of relief from torrential rains as 23 more people die |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-floods-no-sign-of-relief-from-torrential-rains-as-23-more-people-are-killed |access-date=2022-10-30 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref><ref name=":5"/><ref name=":6"/>
* Niriba pam binyɛra kamani bɛ kundinima nyɛla din daa barigi.<ref name=":5"/>
== Biɛhisi shee taɣibu ==
Ko'kpɛɣu din daa niŋ bin din gbaai Silimiin goli May zaŋ hali ni Silimiin goli October biɛɣ'pishi dali yuuni 2022 nyɛla din chɛ ka niriba kalinli din yiɣisi 97,227 taɣi biɛhisi shee (kɔbigi puuni bɛ vaabu pihinu ni anahi nyɛla ban daa nyɛ paɣaba) ka bɛ kalinli pam nyɛ din daa yina tiŋsi kamani Gedaref (35%), North Darfur (17%), South Darfur (13%) n-ti pahi River Nile (10%).<ref name="displacement.iom.int">{{Cite web |title=Sudan - Rainy Season Summary (May–October) (Update 009) {{!}} Displacement |url=https://displacement.iom.int/reports/sudan-rainy-season-summary-may-october-update-009 |access-date=2022-10-29 |publisher=IOM – UN Migration}}</ref>
{{multiple image
| width = 200
| image1=2022 floods in Gezira State, Sudan 1.jpg
| image2=2022 floods in Gezira State, Sudan 2.jpg
| footer = Turkish (left) and Saudi (right) aids in [[Gezira (state)|Gezira]] State.
}}
IDPs nyɛla ban be luɣ'shɛŋa dabam ka na labiri miri bɛ maŋmaŋsi biɛhisi shee, shɛba nyɛla ban chaŋ ti pahi ninvuɣ shɛba zuɣu be bɛ yanima ni, shɛba nyɛla ban zaŋ shikuruti leei bɛ biɛhisi shee ka shɛba gbihiri sambana ni.<ref name=":12">{{Cite web |title=Africa Today - Lesotho holds parliamentary elections - BBC Sounds |url=https://www.bbc.co.uk/sounds/play/p0d5hsjq |archive-url=https://web.archive.org/web/20221030134434/https://www.bbc.co.uk/sounds/play/p0d5hsjq |url-status=dead |archive-date=October 30, 2022 |access-date=2022-10-30 |website=www.bbc.co.uk |language=en-GB}}</ref><ref name="dabangasudan.org"/><ref name=":3"/><ref>{{Cite web |title=ACAPS Briefing Note - Sudan: Floods, 09 September 2022 - Sudan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/sudan/acaps-briefing-note-sudan-floods-09-september-2022 |access-date=2022-10-29 |website=reliefweb.int}}</ref><ref name=":5"/>
Sudan ninvuɣ shɛba ban be tiŋgbani shɛŋa ni (1.1M) mini ban nyɛ [[Internally displaced person|IDPs]] (3.7M) kalinli nyɛla din galisi pam.<ref>{{cite web |url=https://unh.cr/63505e3bdc |title=Overview of Refugees and IDPs in Sudan Dashboard as of 30 September 2022 |publisher=UNCHR |access-date=27 August 2024}}</ref> Bin din gbaai Silimiin goli January mini Silimiin goli September yuuni 2022, zaba din be tiŋgbani maa ni koŋko nyɛla din chɛ ka salo ban kalinli gari 211,000 nyɛla ban taɣi biɛhisi shɛhi.<ref>{{Cite news |title=Sudan Situation Report, 17 Oct 2022 - Sudan |work=ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/sudan/sudan-situation-report-17-oct-2022 |access-date=2022-10-30}}</ref> Dizuɣu, ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa chɛ ka shɛba taɣi biɛhisi shɛhi pirigili daa pun nyɛla.<ref name=":12"/>
[[South Darfur]] nyɛ tiŋ shɛli niriba pam ni bori sɔŋsim pam ka bɛ kalinli yiɣisi kamani 1,703,267 IDPs.<ref name=":2">{{Cite web |title=Sudan: South Darfur State Profile (Updated March 2022) - Sudan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/sudan/sudan-south-darfur-state-profile-updated-march-2022 |access-date=2022-10-29 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> Lala yaɣili maa nyɛla din mali 1.1M IDPs mini 30 IDPs camps.<ref name=":2" /> Ko'kpɛɣu din daa niŋ Kalma IDPs camp (bɛ kalinli nyɛla din daa yiɣisi126,200) nyɛla din daa chɛ ka mɔɣa kom ku tooi lahi nyu pirinla binyɛra pam nyɛla din daa kpɛ gabi kom ŋɔ ni zuɣu.<ref name=":0">{{Cite web |last=darfur |date=2022-08-12 |title=Dangerous Living Situations at Kalma Camp in South Darfur Nyala. |url=https://www.darfurmonitors.org/dangerous-living-situations-at-kalma-camp-in-south-darfur-nyala/ |access-date=2022-10-29 |website=Darfur Monitors |language=en-US}}</ref> Yanima, alaafee bɔma binyɛra mini shikuruti nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa saɣim shɛŋa.<ref name=":0" />
== Lihimi m pahi ==
* [[List of Sudan floods]]
* [[Floods in South Sudan]]
== Kundivihira ==
{{Reflist}}
[[Category:2022 in Sudan]]
[[Category:2022 floods in Africa|Sudan]]
[[Category:Floods in Sudan]]
[[Category:August 2022 in Africa]]
[[Category:2022 disasters in Africa]]
[[Category:21st-century disasters in Sudan]]
fpd9fuln0vsmxls8fwv70578eyjx2zq
138453
138452
2026-05-31T17:39:39Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
138453
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|Natural disaster in the Sudan in 2022}}
Yuuni '''2022 Sudan ko'kpɛɣu''' nyɛla ko'kpɛɣu din daa dam ninvuɣ shɛba ban kalinli gari din daa dam ninvuɣ shɛba yuuni 2021, din daa niŋ ka di pahi hali ni 314,500.<ref name="AutoA4-1">{{Cite web |title=Sudan: Humanitarian Update, September 2022 (No. 08) - Sudan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/sudan/sudan-humanitarian-update-september-2022-no-08 |access-date=2022-10-30 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> Bin din gbaai yuuni 2017 zaŋ hali ni yuuni 2021, ninvuɣ shɛba ko'kpɛɣu ni dam tiŋgbani ŋɔ ni kalinli nyɛla din yiɣisi 388,600.<ref name="AutoA4-1" />
== Buɣisibu ==
Tum Silimiin goli May yuuni 2022, [[Sudan]] nyɛla tiŋgbani shɛli ni saa ni daa mi pam. Saa nyɛla ŋun tooi piligiri mibu Sudan Silimiin goli June nyɛla din naari Silimiin goli September. Ko'kpɛɣu nyɛla din tooi niŋdi tiŋgbani ŋɔ ni bin din gbaai Silimiin goli August mini Silimiin goli September.<ref name="AutoA4-1"/> Kom din be mɔɣili yuli booni Nile nyɛla din pahi pam pirinla saa miri pampam tiŋgbani maa zuɣu.<ref>{{Cite web |title=苏丹尼罗河水位上升至70多年来最高记录_洪水_受灾_报告 |url=https://www.sohu.com/a/www.sohu.com/a/580787356_162758 |access-date=2022-10-30 |website=www.sohu.com }}{{Dead link|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Kom din be Nile nyɛla din na kuli pahira hali ka daa ti chii kpɛ [[Khartoum]]. Bin din gbaai Silimiin goli August biɛɣ'pishi ni ata dali, kom din be Nile nyɛla din daa pahi hali ni 16.42 mita ka di kom kpɛbu zaa nyɛ 16 mita.<ref>{{Cite web |title=(Updated) Sudan – Flood Death Toll Rises, Nile Climbs Above Alert Level in Khartoum – FloodList |url=https://floodlist.com/africa/sudan-floods-update-late-august-2022 |access-date=2022-10-30 |website=floodlist.com}}</ref> Lahabali wuhiya ni binkɔbiri ban kalinli yiɣisi 4,800 nyɛla ban daa barigi ko'kpɛɣu ŋɔ ni ka puzɔri kamani 5,100 yikanima nyɛ din daa saɣim. Din bɔŋɔ nyɛla di ni tooi tahi kum na tiŋgbani maa ni.<ref>{{Cite web |last=Refugees |first=United Nations High Commissioner for |title=Devastation in South Sudan following fourth year of historic floods |url=https://www.unhcr.org/news/briefing/2022/10/635251694/devastation-south-sudan-following-fourth-year-historic-floods.html |access-date=2022-10-30 |website=UNHCR |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sudan: Weekly Floods Round-up, No. 07 (19 September 2022) - Sudan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/sudan/sudan-weekly-floods-round-no-07-19-september-2022 |access-date=2022-10-30 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> Lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa lahi saɣim soya pam.<ref>{{cite web |last=AfricaNews |date=2022-09-15 |title=Sudan floods kill 134 people, destroy 16 900 homes |url=https://www.africanews.com/2022/09/15/sudan-floods-kill-134-people-destroy-16-900-homes/ |access-date=2022-10-30 |website=Africanews |language=en}}</ref><ref name="al-monitor.com">{{Cite web |title=Severe flooding kills scores in Sudan - Al-Monitor: Independent, trusted coverage of the Middle East |url=https://www.al-monitor.com/originals/2022/08/severe-flooding-kills-scores-sudan |access-date=2022-10-30 |website=www.al-monitor.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=苏丹暴雨引发洪水 全国近23万人受灾 {{!}} 早报 |url=https://www.zaobao.com.sg/realtime/world/story20220904-1309717 |access-date=2022-10-30 |website=www.zaobao.com.sg |language=zh-Hans}}</ref>
== Impact ==
{{multiple image
| direction = vertical
| width = 250
| image1=2022 floods in Gezira State, Sudan 5.jpg
| image2=2022 floods in Gezira State, Sudan 4.jpg
| footer = Impact in [[Gezira (state)|Gezira]] State, September 2022.
}}
Ko'kpɛɣu barinanima nyɛla din galisi pam, lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa niŋ tiŋgbani yaɣa pinaayobu yaɣa pishi ayi ka puuni ka di ni daa dam yaɣ'shɛŋa pam nyɛ South Darfur, Gedaref, Central Darfur, White Nile n-ti pahi Kassala.<ref name="Sudan">{{Cite web |title=Sudan – Weekly Floods Round-up, No. 09 (17 October 2022) |url=https://reports.unocha.org/en/country/sudan/card/2EhxM6wJ1a/ |access-date=2022-10-29 |publisher=OCHA}}</ref>
* Duu mira dambu, di nyɛla din daa dam yanima, shikuruti ka lala zuɣu daa chɛ ka bihi daa na chɛ shikuru chandi, ashibitinima ka di zuɣu chɛ ka alaafee bɔma soya daa na labi nyaaŋa n-ti pahi feera duri. <ref name=":3">https://assessments.hpc.tools/attachments/48b2fa61-69d7-4f17-b616-888ad41c57cd/20220824%20_Inter-Agency%20Flood%20Assessment%20Report_Central%20Darfur_%20Draft.pdf {{dead link|date=August 2024}}</ref><ref name=":6">https://assessments.hpc.tools/attachments/a2b11fa6-0cfe-4fcf-b0e4-1d38c774deb1/20220821_Inter-Agency%20Flood%20Assessment%20Report_Sennar%20State.pdf {{dead link|date=August 2024}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |title=Inter-Sectoral/ Agency Assessment: Impact Of Flooding In Gedaref State {{!}} Assessment & Analysis Knowledge Management Platform |url=https://assessments.hpc.tools/assessment/fb1b5374-d812-45e7-832c-f7a2fe711bc2 |access-date=2022-10-30 |website=assessments.hpc.tools}}</ref>
* Binkɔbiri gba nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa ku shɛba bee zaŋ chaŋ <ref name=":3" /><ref name=":6" />
* Puzɔri gba nyɛla kom ni daa di shɛli <ref name=":5" /><ref name=":6"/>
* Soya gba nyɛla binshɛŋa din daa saɣim ka dizuɣu chɛ ka kɔhima ni damma daa labi nyaaŋa n-ti luɣili kam nira yu daa bori ni a chaŋ.<ref name="dabangasudan.org">{{Cite web |title=Sudan floods: No sign of relief from torrential rains as 23 more people die |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-floods-no-sign-of-relief-from-torrential-rains-as-23-more-people-are-killed |access-date=2022-10-30 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref><ref name=":5"/><ref name=":6"/>
* Niriba pam binyɛra kamani bɛ kundinima nyɛla din daa barigi.<ref name=":5"/>
== Biɛhisi shee taɣibu ==
Ko'kpɛɣu din daa niŋ bin din gbaai Silimiin goli May zaŋ hali ni Silimiin goli October biɛɣ'pishi dali yuuni 2022 nyɛla din chɛ ka niriba kalinli din yiɣisi 97,227 taɣi biɛhisi shee (kɔbigi puuni bɛ vaabu pihinu ni anahi nyɛla ban daa nyɛ paɣaba) ka bɛ kalinli pam nyɛ din daa yina tiŋsi kamani Gedaref (35%), North Darfur (17%), South Darfur (13%) n-ti pahi River Nile (10%).<ref name="displacement.iom.int">{{Cite web |title=Sudan - Rainy Season Summary (May–October) (Update 009) {{!}} Displacement |url=https://displacement.iom.int/reports/sudan-rainy-season-summary-may-october-update-009 |access-date=2022-10-29 |publisher=IOM – UN Migration}}</ref>
{{multiple image
| width = 200
| image1=2022 floods in Gezira State, Sudan 1.jpg
| image2=2022 floods in Gezira State, Sudan 2.jpg
| footer = Turkish (left) and Saudi (right) aids in [[Gezira (state)|Gezira]] State.
}}
IDPs nyɛla ban be luɣ'shɛŋa dabam ka na labiri miri bɛ maŋmaŋsi biɛhisi shee, shɛba nyɛla ban chaŋ ti pahi ninvuɣ shɛba zuɣu be bɛ yanima ni, shɛba nyɛla ban zaŋ shikuruti leei bɛ biɛhisi shee ka shɛba gbihiri sambana ni.<ref name=":12">{{Cite web |title=Africa Today - Lesotho holds parliamentary elections - BBC Sounds |url=https://www.bbc.co.uk/sounds/play/p0d5hsjq |archive-url=https://web.archive.org/web/20221030134434/https://www.bbc.co.uk/sounds/play/p0d5hsjq |url-status=dead |archive-date=October 30, 2022 |access-date=2022-10-30 |website=www.bbc.co.uk |language=en-GB}}</ref><ref name="dabangasudan.org"/><ref name=":3"/><ref>{{Cite web |title=ACAPS Briefing Note - Sudan: Floods, 09 September 2022 - Sudan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/sudan/acaps-briefing-note-sudan-floods-09-september-2022 |access-date=2022-10-29 |website=reliefweb.int}}</ref><ref name=":5"/>
Sudan ninvuɣ shɛba ban be tiŋgbani shɛŋa ni (1.1M) mini ban nyɛ [[Internally displaced person|IDPs]] (3.7M) kalinli nyɛla din galisi pam.<ref>{{cite web |url=https://unh.cr/63505e3bdc |title=Overview of Refugees and IDPs in Sudan Dashboard as of 30 September 2022 |publisher=UNCHR |access-date=27 August 2024}}</ref> Bin din gbaai Silimiin goli January mini Silimiin goli September yuuni 2022, zaba din be tiŋgbani maa ni koŋko nyɛla din chɛ ka salo ban kalinli gari 211,000 nyɛla ban taɣi biɛhisi shɛhi.<ref>{{Cite news |title=Sudan Situation Report, 17 Oct 2022 - Sudan |work=ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/sudan/sudan-situation-report-17-oct-2022 |access-date=2022-10-30}}</ref> Dizuɣu, ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa chɛ ka shɛba taɣi biɛhisi shɛhi pirigili daa pun nyɛla.<ref name=":12"/>
[[South Darfur]] nyɛ tiŋ shɛli niriba pam ni bori sɔŋsim pam ka bɛ kalinli yiɣisi kamani 1,703,267 IDPs.<ref name=":2">{{Cite web |title=Sudan: South Darfur State Profile (Updated March 2022) - Sudan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/sudan/sudan-south-darfur-state-profile-updated-march-2022 |access-date=2022-10-29 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> Lala yaɣili maa nyɛla din mali 1.1M IDPs mini 30 IDPs camps.<ref name=":2" /> Ko'kpɛɣu din daa niŋ Kalma IDPs camp (bɛ kalinli nyɛla din daa yiɣisi126,200) nyɛla din daa chɛ ka mɔɣa kom ku tooi lahi nyu pirinla binyɛra pam nyɛla din daa kpɛ gabi kom ŋɔ ni zuɣu.<ref name=":0">{{Cite web |last=darfur |date=2022-08-12 |title=Dangerous Living Situations at Kalma Camp in South Darfur Nyala. |url=https://www.darfurmonitors.org/dangerous-living-situations-at-kalma-camp-in-south-darfur-nyala/ |access-date=2022-10-29 |website=Darfur Monitors |language=en-US}}</ref> Yanima, alaafee bɔma binyɛra mini shikuruti nyɛla ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa saɣim shɛŋa.<ref name=":0" />
== Lihimi m pahi ==
* [[List of Sudan floods]]
* [[Floods in South Sudan]]
== Kundivihira ==
{{Reflist}}
[[Category:2022 in Sudan]]
[[Category:2022 floods in Africa|Sudan]]
[[Category:Floods in Sudan]]
[[Category:August 2022 in Africa]]
[[Category:2022 disasters in Africa]]
[[Category:21st-century disasters in Sudan]]
jz9wcgzsj5wko5j954rm908dbymprar
2018 East Africa floods
0
33239
138455
2026-05-31T17:44:38Z
Kalakpagh
2501
Created article
138455
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|Floods in 7 east African countries in 2018}}
{{Infobox flood
| name = 2018 East Africa Floods
| image =
| image_size =
| alt = <!--(short description of image per [[WP:ALT]])-->
| caption = <!--(for image)-->
| duration = March–June 2018
| date =
| damages =
| fatalities = ~500
| affected = [[Rwanda]], [[Kenya]], [[Somalia]], [[Burundi]], [[Djibouti]], [[Ethiopia]], [[Uganda]]
}}
Yuuni '''2018 East Africa Floods''' nyɛla alomo din daa niŋ [[Kenya]], [[Ethiopia]], [[Uganda]], [[Rwanda]], [[Somalia]], [[Djibouti]], n-ti pahi [[Burundi]] ka nyɛ din daa dam niriba pam. Lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa piligi din daa niŋ ka sa'kara piligi mibu Silimiin goli March yuuni 2018 din daa niŋ ka sanzali zaani nyaaŋa.<ref name="Time1">{{cite news|last1=Quackenbush|first1=Casey|title=200 People Have Been Killed in Landslides Across Rwanda This Year|url=https://time.com/5268983/rwanda-landslides/|access-date=18 May 2018|publisher=[[Time (magazine)|Time]]|date=8 May 2018}}</ref><ref name="Reuters1">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-kenya-floods/kenyan-rose-farm-dam-bursts-sea-of-water-kills-47-idUSKBN1IB0JJ|title=Kenyan rose-farm dam bursts, 'sea of water' kills 47|last=Mukoya|first=Thomas|date=10 May 2018|publisher=[[Reuters]]|access-date=10 May 2018}}</ref> Saa maa nyɛla ŋun daa mi pam gari o ni pun miri shɛm yuuni 1950s mini [[1997–98 El Niño event]].<ref name="StandardK1">{{cite news|last1=Kwamboka|first1=Everlyne|title=Embu records highest rain as Narok and Makindu surpass 1997 El Nino levels|url=https://www.standardmedia.co.ke/article/2001280113/ongoing-heavy-rains-surpass-1997-el-nino-levels|accessdate=18 May 2018|publisher=[[The Standard (Kenya)|The Standard]]|date=12 May 2018}}</ref> Niriba kamani kɔbisinu nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya lala ko'kpɛɣu ŋɔ ni ka daa di shɛba biɛhis shɛhi ka bɛ daa taɣi luɣishɛŋa.<ref name="Bloomberg1">{{cite news |last1=Gebre |first1=Samuel |title=Fatal Floods in Eastern Africa May Mean Yet More Food Shortages |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-05-29/fatal-floods-in-eastern-africa-may-mean-yet-more-food-shortages |accessdate=13 June 2018 |work=[[Bloomberg News]] |date=29 May 2018}}</ref>
==Impact by country==
===Rwanda===
Ko'kpɛɣu din daa niŋ [[Rwanda]] tiŋgbani ŋɔ nyɛla din daa di salo ban kalinli yiɣisi kɔbishee nyɛvuya.<ref name="Time1"/> Yanima din kalinli yiɣisi kamani 10,000 nyɛla din daa di kom.<ref name="Guardian1">{{cite news|last1=Okiror|first1=Samuel|title=Lethal flash floods hit east African countries already in dire need|url=https://www.theguardian.com/global-development/2018/may/08/deadly-flash-floods-east-africa-dire-need-kenya-rwanda-somalia|accessdate=18 May 2018|work=[[The Guardian]]|date=8 May 2018}}</ref>
Silimiin goli May, Kigali-Gatuna soli din nyɛla kom ni daa fa shɛli ka dizuɣu chɛ ka daabilim daa labi nyaaŋa. Liɣiri din yiɣisi $28 Miliyɔŋ nyɛla bɛ ni di niŋ tiŋgbani maa so'shɛŋa ko'kpɛŋa ŋɔ ni daa saɣim ni .<ref name="EastAfrican1">{{cite news|last1=Kanamugire|first1=Johnson|title=Raging floods destroy costly infrastructure in East Africa|url=https://www.theeastafrican.co.ke/business/Raging-floods-destroy-costly-infrastructure-East-Africa/2560-4570392-jf9cpsz/index.html|accessdate=21 May 2018|publisher=[[The EastAfrican]]|date=19 May 2018}}</ref>
===Kenya===
Yuuni 2018, sa'kara nyɛla din daa mi Silimiin goli March zaŋ hali ni Silimiin goli May ka dizuɣu daa chɛ ka binyɛra pam daa saɣim tiŋgbani maa ni. Lala saha ŋɔ, niriba ban kalinli yiɣisi kamani kɔbigi ni pihinii ni ayobu nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Kenya]] pirinla ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu.<ref name="Xinhua2">{{cite news |title=Floods kill 186 across Kenya: UN agency |url=http://www.xinhuanet.com/english/2018-06/08/c_137238078.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613234142/http://www.xinhuanet.com/english/2018-06/08/c_137238078.htm |url-status=dead |archive-date=June 13, 2018 |accessdate=13 June 2018 |work=[[Xinhua News Agency]] |date=8 June 2018}}</ref> Yaha, salo ban kalinli yiɣisi 283,290 nyɛla ban daa koŋ biɛhisi shɛhi.<ref name="StandardK2">{{cite news|title=Floods death toll rises to 172|url=https://www.standardmedia.co.ke/article/2001280826/floods-death-toll-rises-to-172|accessdate=18 May 2018|date=18 May 2018}}</ref> Daliri shɛŋa din daa tahi ko'kpɛɣu ŋɔ na shɛli nyɛ din daa niŋ ka [[Patel Dam failure]] chii Silimiin goli May dabaa awɔi dali yuuni 2018 kpɛ [[Solai]], Kenya, din bɔŋɔ nyɛla din daa chɛ ka niriba pihinu ayi ka daa koŋ bɛ nyɛvuya Kenya.<ref name="Reuters1"/> Mɔɣa anahi din miri [[Lake Baringo]] gba nyɛla din daa chii Silimiin goli May biɛɣ'pishi ni ayobu dali ka gba daa di niriba anu nyɛvuya ka niriba ban kalinli yiɣisi 10,000 nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya.<ref name="Bloomberg1" /><ref name="StarK1">{{cite news |last1=Kangongo |first1=Joseph |title=Five die, 10,000 displaced after four dams in Baringo burst |url=https://www.the-star.co.ke/news/2018/05/27/five-die-10000-displaced-after-four-dams-in-baringo-burst_c1764331 |accessdate=13 June 2018 |work=[[The Star (Kenya)|The Star]] |date=27 May 2018}}</ref>
So'shɛŋa din daa saɣim labi mali Kenya nyɛla din daa di liɣiri din kalinli yiɣisi $187 Miliyɔŋ.<ref name="EastAfrican1" />
===Somalia===
Ko'kpɛɣu din daa niŋ Silimiin goli April mini Silimiin goli May tiŋgbani ŋɔ ni nyɛla din daa di niriba anu nyɛvuya ka salo ban kalinli yiɣisi 215,000 nyɛ ban daa koŋ bɛ biɛhisi shɛhi ka nyɛ din daa dam niriba ban kalinli daa yiɣisi 630,000 [[Somalia]]. Ko'kpɛɣu ŋɔ pam nyɛla din daa niŋ [[Jubba River|Jubba]] mini [[Shabelle River|Shabelle]], di shɛhirili nyɛ [[Somali Flash Floods|Somali Flash Flood]].<ref name="Guardian1" /><ref name="WU">{{cite web|last1=Henson|first1=Bob|title=Sagar Pounds Somalia; New Cyclone May Threaten Oman|url=https://www.wunderground.com/cat6/sagar-pounds-somalia-new-cyclone-may-threaten-oman|publisher=Weather Underground|accessdate=21 May 2018}}</ref>
Ko'kpɛɣu shɛŋa nyɛla din daa niŋ Silimiin goli May biɛɣ'pinaayopɔin dali zaŋ hali ni biɛɣ'pishi ni yini dali. Niriba pihita ni yini nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya lala ko'kpɛɣu ŋɔ ka bɛ binkɔbiri ban bɛ tiŋgbani maa ni kɔbigi puuni vaavu pihinii nyɛ ban daa kpi.<ref name="WU"/><ref name="TWN">{{cite web|title=Over 30 Killed As Cyclone Hits Horn of Africa|url=https://theworldnews.net/us-news/over-30-killed-as-cyclone-hits-horn-of-africa|website=The World News|publisher=Voice of America|accessdate=21 May 2018}}</ref>
===Ethiopia===
[[Ethiopia]] tiŋgbani puuni, salo ban kalinli yiɣisi 98,000 nyɛla ban daa koŋ bɛ biɛhisi shɛhi ka bɛ niriba 26,000 nyɛ ban daa yina [[Dolo Odo]]. Di nyɛla din daa dam salo ban kalinli yiɣisi 165,000 tiŋgbani maa ni.<ref name="RW1">{{cite news|title=East Africa hunger crisis Flash Alert: Floods in East Africa, 11 May 2018|url=https://reliefweb.int/report/ethiopia/east-africa-hunger-crisis-flash-alert-floods-east-africa-11-may-2018|accessdate=18 May 2018|publisher=[[ReliefWeb]]|date=12 May 2018}}</ref>
===Uganda===
[[Uganda]] tiŋgbani ni, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Kampala]], di nyɛla din daa saɣim tiŋgbani maa ni binyɛra pam ka nyɛ din daa lahi tahi dunsi na tiŋgbani maa ni. Di nyɛla din daa tahi tiri ka nyari na Silimiin goli February yuuni 2018 ka nyɛ din daa gbaai niriba kalinli yiɣisi 2000 ka di niriba pihinahi ni anu nyɛvuya.<ref name="Xinhua1">{{cite news|title=Uganda strives to contain raging cholera outbreaks|url=http://www.xinhuanet.com/english/2018-05/09/c_137164767.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20180508185915/http://www.xinhuanet.com/english/2018-05/09/c_137164767.htm|url-status=dead|archive-date=May 8, 2018|accessdate=18 May 2018|publisher=[[Xinhua News Agency]]|date=8 May 2018}}</ref>
==References==
{{reflist}}
[[Category:2010s floods in Africa]]
[[Category:2018 floods]]
[[Category:2018 in Kenya]]
[[Category:2018 in Ethiopia]]
[[Category:2018 in Somalia]]
[[Category:2018 in Rwanda]]
[[Category:2018 in Uganda]]
[[Category:2018 in Burundi]]
[[Category:2018 in Djibouti]]
[[Category:2018 in Africa]]
[[Category:History of East Africa]]
jdfryh4g473dcpcrtiebzgg8a1axyaf
138456
138455
2026-05-31T17:45:28Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
138456
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|Floods in 7 east African countries in 2018}}
{{Infobox flood
| name = 2018 East Africa Floods
| image =
| image_size =
| alt = <!--(short description of image per [[WP:ALT]])-->
| caption = <!--(for image)-->
| duration = March–June 2018
| date =
| damages =
| fatalities = ~500
| affected = [[Rwanda]], [[Kenya]], [[Somalia]], [[Burundi]], [[Djibouti]], [[Ethiopia]], [[Uganda]]
}}
Yuuni '''2018 East Africa ko'kpɛɣu''' nyɛla alomo din daa niŋ [[Kenya]], [[Ethiopia]], [[Uganda]], [[Rwanda]], [[Somalia]], [[Djibouti]], n-ti pahi [[Burundi]] ka nyɛ din daa dam niriba pam. Lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa piligi din daa niŋ ka sa'kara piligi mibu Silimiin goli March yuuni 2018 din daa niŋ ka sanzali zaani nyaaŋa.<ref name="Time1">{{cite news|last1=Quackenbush|first1=Casey|title=200 People Have Been Killed in Landslides Across Rwanda This Year|url=https://time.com/5268983/rwanda-landslides/|access-date=18 May 2018|publisher=[[Time (magazine)|Time]]|date=8 May 2018}}</ref><ref name="Reuters1">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-kenya-floods/kenyan-rose-farm-dam-bursts-sea-of-water-kills-47-idUSKBN1IB0JJ|title=Kenyan rose-farm dam bursts, 'sea of water' kills 47|last=Mukoya|first=Thomas|date=10 May 2018|publisher=[[Reuters]]|access-date=10 May 2018}}</ref> Saa maa nyɛla ŋun daa mi pam gari o ni pun miri shɛm yuuni 1950s mini [[1997–98 El Niño event]].<ref name="StandardK1">{{cite news|last1=Kwamboka|first1=Everlyne|title=Embu records highest rain as Narok and Makindu surpass 1997 El Nino levels|url=https://www.standardmedia.co.ke/article/2001280113/ongoing-heavy-rains-surpass-1997-el-nino-levels|accessdate=18 May 2018|publisher=[[The Standard (Kenya)|The Standard]]|date=12 May 2018}}</ref> Niriba kamani kɔbisinu nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya lala ko'kpɛɣu ŋɔ ni ka daa di shɛba biɛhis shɛhi ka bɛ daa taɣi luɣishɛŋa.<ref name="Bloomberg1">{{cite news |last1=Gebre |first1=Samuel |title=Fatal Floods in Eastern Africa May Mean Yet More Food Shortages |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-05-29/fatal-floods-in-eastern-africa-may-mean-yet-more-food-shortages |accessdate=13 June 2018 |work=[[Bloomberg News]] |date=29 May 2018}}</ref>
==Impact by country==
===Rwanda===
Ko'kpɛɣu din daa niŋ [[Rwanda]] tiŋgbani ŋɔ nyɛla din daa di salo ban kalinli yiɣisi kɔbishee nyɛvuya.<ref name="Time1"/> Yanima din kalinli yiɣisi kamani 10,000 nyɛla din daa di kom.<ref name="Guardian1">{{cite news|last1=Okiror|first1=Samuel|title=Lethal flash floods hit east African countries already in dire need|url=https://www.theguardian.com/global-development/2018/may/08/deadly-flash-floods-east-africa-dire-need-kenya-rwanda-somalia|accessdate=18 May 2018|work=[[The Guardian]]|date=8 May 2018}}</ref>
Silimiin goli May, Kigali-Gatuna soli din nyɛla kom ni daa fa shɛli ka dizuɣu chɛ ka daabilim daa labi nyaaŋa. Liɣiri din yiɣisi $28 Miliyɔŋ nyɛla bɛ ni di niŋ tiŋgbani maa so'shɛŋa ko'kpɛŋa ŋɔ ni daa saɣim ni .<ref name="EastAfrican1">{{cite news|last1=Kanamugire|first1=Johnson|title=Raging floods destroy costly infrastructure in East Africa|url=https://www.theeastafrican.co.ke/business/Raging-floods-destroy-costly-infrastructure-East-Africa/2560-4570392-jf9cpsz/index.html|accessdate=21 May 2018|publisher=[[The EastAfrican]]|date=19 May 2018}}</ref>
===Kenya===
Yuuni 2018, sa'kara nyɛla din daa mi Silimiin goli March zaŋ hali ni Silimiin goli May ka dizuɣu daa chɛ ka binyɛra pam daa saɣim tiŋgbani maa ni. Lala saha ŋɔ, niriba ban kalinli yiɣisi kamani kɔbigi ni pihinii ni ayobu nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Kenya]] pirinla ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu.<ref name="Xinhua2">{{cite news |title=Floods kill 186 across Kenya: UN agency |url=http://www.xinhuanet.com/english/2018-06/08/c_137238078.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613234142/http://www.xinhuanet.com/english/2018-06/08/c_137238078.htm |url-status=dead |archive-date=June 13, 2018 |accessdate=13 June 2018 |work=[[Xinhua News Agency]] |date=8 June 2018}}</ref> Yaha, salo ban kalinli yiɣisi 283,290 nyɛla ban daa koŋ biɛhisi shɛhi.<ref name="StandardK2">{{cite news|title=Floods death toll rises to 172|url=https://www.standardmedia.co.ke/article/2001280826/floods-death-toll-rises-to-172|accessdate=18 May 2018|date=18 May 2018}}</ref> Daliri shɛŋa din daa tahi ko'kpɛɣu ŋɔ na shɛli nyɛ din daa niŋ ka [[Patel Dam failure]] chii Silimiin goli May dabaa awɔi dali yuuni 2018 kpɛ [[Solai]], Kenya, din bɔŋɔ nyɛla din daa chɛ ka niriba pihinu ayi ka daa koŋ bɛ nyɛvuya Kenya.<ref name="Reuters1"/> Mɔɣa anahi din miri [[Lake Baringo]] gba nyɛla din daa chii Silimiin goli May biɛɣ'pishi ni ayobu dali ka gba daa di niriba anu nyɛvuya ka niriba ban kalinli yiɣisi 10,000 nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya.<ref name="Bloomberg1" /><ref name="StarK1">{{cite news |last1=Kangongo |first1=Joseph |title=Five die, 10,000 displaced after four dams in Baringo burst |url=https://www.the-star.co.ke/news/2018/05/27/five-die-10000-displaced-after-four-dams-in-baringo-burst_c1764331 |accessdate=13 June 2018 |work=[[The Star (Kenya)|The Star]] |date=27 May 2018}}</ref>
So'shɛŋa din daa saɣim labi mali Kenya nyɛla din daa di liɣiri din kalinli yiɣisi $187 Miliyɔŋ.<ref name="EastAfrican1" />
===Somalia===
Ko'kpɛɣu din daa niŋ Silimiin goli April mini Silimiin goli May tiŋgbani ŋɔ ni nyɛla din daa di niriba anu nyɛvuya ka salo ban kalinli yiɣisi 215,000 nyɛ ban daa koŋ bɛ biɛhisi shɛhi ka nyɛ din daa dam niriba ban kalinli daa yiɣisi 630,000 [[Somalia]]. Ko'kpɛɣu ŋɔ pam nyɛla din daa niŋ [[Jubba River|Jubba]] mini [[Shabelle River|Shabelle]], di shɛhirili nyɛ [[Somali Flash Floods|Somali Flash Flood]].<ref name="Guardian1" /><ref name="WU">{{cite web|last1=Henson|first1=Bob|title=Sagar Pounds Somalia; New Cyclone May Threaten Oman|url=https://www.wunderground.com/cat6/sagar-pounds-somalia-new-cyclone-may-threaten-oman|publisher=Weather Underground|accessdate=21 May 2018}}</ref>
Ko'kpɛɣu shɛŋa nyɛla din daa niŋ Silimiin goli May biɛɣ'pinaayopɔin dali zaŋ hali ni biɛɣ'pishi ni yini dali. Niriba pihita ni yini nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya lala ko'kpɛɣu ŋɔ ka bɛ binkɔbiri ban bɛ tiŋgbani maa ni kɔbigi puuni vaavu pihinii nyɛ ban daa kpi.<ref name="WU"/><ref name="TWN">{{cite web|title=Over 30 Killed As Cyclone Hits Horn of Africa|url=https://theworldnews.net/us-news/over-30-killed-as-cyclone-hits-horn-of-africa|website=The World News|publisher=Voice of America|accessdate=21 May 2018}}</ref>
===Ethiopia===
[[Ethiopia]] tiŋgbani puuni, salo ban kalinli yiɣisi 98,000 nyɛla ban daa koŋ bɛ biɛhisi shɛhi ka bɛ niriba 26,000 nyɛ ban daa yina [[Dolo Odo]]. Di nyɛla din daa dam salo ban kalinli yiɣisi 165,000 tiŋgbani maa ni.<ref name="RW1">{{cite news|title=East Africa hunger crisis Flash Alert: Floods in East Africa, 11 May 2018|url=https://reliefweb.int/report/ethiopia/east-africa-hunger-crisis-flash-alert-floods-east-africa-11-may-2018|accessdate=18 May 2018|publisher=[[ReliefWeb]]|date=12 May 2018}}</ref>
===Uganda===
[[Uganda]] tiŋgbani ni, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Kampala]], di nyɛla din daa saɣim tiŋgbani maa ni binyɛra pam ka nyɛ din daa lahi tahi dunsi na tiŋgbani maa ni. Di nyɛla din daa tahi tiri ka nyari na Silimiin goli February yuuni 2018 ka nyɛ din daa gbaai niriba kalinli yiɣisi 2000 ka di niriba pihinahi ni anu nyɛvuya.<ref name="Xinhua1">{{cite news|title=Uganda strives to contain raging cholera outbreaks|url=http://www.xinhuanet.com/english/2018-05/09/c_137164767.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20180508185915/http://www.xinhuanet.com/english/2018-05/09/c_137164767.htm|url-status=dead|archive-date=May 8, 2018|accessdate=18 May 2018|publisher=[[Xinhua News Agency]]|date=8 May 2018}}</ref>
==References==
{{reflist}}
[[Category:2010s floods in Africa]]
[[Category:2018 floods]]
[[Category:2018 in Kenya]]
[[Category:2018 in Ethiopia]]
[[Category:2018 in Somalia]]
[[Category:2018 in Rwanda]]
[[Category:2018 in Uganda]]
[[Category:2018 in Burundi]]
[[Category:2018 in Djibouti]]
[[Category:2018 in Africa]]
[[Category:History of East Africa]]
0hkt13hs8iufkvh2mchifalytha136i
138457
138456
2026-05-31T17:45:57Z
Kalakpagh
2501
added databox
138457
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|Floods in 7 east African countries in 2018}}
{{Infobox flood
| name = 2018 East Africa Floods
| image =
| image_size =
| alt = <!--(short description of image per [[WP:ALT]])-->
| caption = <!--(for image)-->
| duration = March–June 2018
| date =
| damages =
| fatalities = ~500
| affected = [[Rwanda]], [[Kenya]], [[Somalia]], [[Burundi]], [[Djibouti]], [[Ethiopia]], [[Uganda]]
}}
Yuuni '''2018 East Africa ko'kpɛɣu''' nyɛla alomo din daa niŋ [[Kenya]], [[Ethiopia]], [[Uganda]], [[Rwanda]], [[Somalia]], [[Djibouti]], n-ti pahi [[Burundi]] ka nyɛ din daa dam niriba pam. Lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa piligi din daa niŋ ka sa'kara piligi mibu Silimiin goli March yuuni 2018 din daa niŋ ka sanzali zaani nyaaŋa.<ref name="Time1">{{cite news|last1=Quackenbush|first1=Casey|title=200 People Have Been Killed in Landslides Across Rwanda This Year|url=https://time.com/5268983/rwanda-landslides/|access-date=18 May 2018|publisher=[[Time (magazine)|Time]]|date=8 May 2018}}</ref><ref name="Reuters1">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-kenya-floods/kenyan-rose-farm-dam-bursts-sea-of-water-kills-47-idUSKBN1IB0JJ|title=Kenyan rose-farm dam bursts, 'sea of water' kills 47|last=Mukoya|first=Thomas|date=10 May 2018|publisher=[[Reuters]]|access-date=10 May 2018}}</ref> Saa maa nyɛla ŋun daa mi pam gari o ni pun miri shɛm yuuni 1950s mini [[1997–98 El Niño event]].<ref name="StandardK1">{{cite news|last1=Kwamboka|first1=Everlyne|title=Embu records highest rain as Narok and Makindu surpass 1997 El Nino levels|url=https://www.standardmedia.co.ke/article/2001280113/ongoing-heavy-rains-surpass-1997-el-nino-levels|accessdate=18 May 2018|publisher=[[The Standard (Kenya)|The Standard]]|date=12 May 2018}}</ref> Niriba kamani kɔbisinu nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya lala ko'kpɛɣu ŋɔ ni ka daa di shɛba biɛhis shɛhi ka bɛ daa taɣi luɣishɛŋa.<ref name="Bloomberg1">{{cite news |last1=Gebre |first1=Samuel |title=Fatal Floods in Eastern Africa May Mean Yet More Food Shortages |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-05-29/fatal-floods-in-eastern-africa-may-mean-yet-more-food-shortages |accessdate=13 June 2018 |work=[[Bloomberg News]] |date=29 May 2018}}</ref>
==Impact by country==
===Rwanda===
Ko'kpɛɣu din daa niŋ [[Rwanda]] tiŋgbani ŋɔ nyɛla din daa di salo ban kalinli yiɣisi kɔbishee nyɛvuya.<ref name="Time1"/> Yanima din kalinli yiɣisi kamani 10,000 nyɛla din daa di kom.<ref name="Guardian1">{{cite news|last1=Okiror|first1=Samuel|title=Lethal flash floods hit east African countries already in dire need|url=https://www.theguardian.com/global-development/2018/may/08/deadly-flash-floods-east-africa-dire-need-kenya-rwanda-somalia|accessdate=18 May 2018|work=[[The Guardian]]|date=8 May 2018}}</ref>
Silimiin goli May, Kigali-Gatuna soli din nyɛla kom ni daa fa shɛli ka dizuɣu chɛ ka daabilim daa labi nyaaŋa. Liɣiri din yiɣisi $28 Miliyɔŋ nyɛla bɛ ni di niŋ tiŋgbani maa so'shɛŋa ko'kpɛŋa ŋɔ ni daa saɣim ni .<ref name="EastAfrican1">{{cite news|last1=Kanamugire|first1=Johnson|title=Raging floods destroy costly infrastructure in East Africa|url=https://www.theeastafrican.co.ke/business/Raging-floods-destroy-costly-infrastructure-East-Africa/2560-4570392-jf9cpsz/index.html|accessdate=21 May 2018|publisher=[[The EastAfrican]]|date=19 May 2018}}</ref>
===Kenya===
Yuuni 2018, sa'kara nyɛla din daa mi Silimiin goli March zaŋ hali ni Silimiin goli May ka dizuɣu daa chɛ ka binyɛra pam daa saɣim tiŋgbani maa ni. Lala saha ŋɔ, niriba ban kalinli yiɣisi kamani kɔbigi ni pihinii ni ayobu nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Kenya]] pirinla ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu.<ref name="Xinhua2">{{cite news |title=Floods kill 186 across Kenya: UN agency |url=http://www.xinhuanet.com/english/2018-06/08/c_137238078.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613234142/http://www.xinhuanet.com/english/2018-06/08/c_137238078.htm |url-status=dead |archive-date=June 13, 2018 |accessdate=13 June 2018 |work=[[Xinhua News Agency]] |date=8 June 2018}}</ref> Yaha, salo ban kalinli yiɣisi 283,290 nyɛla ban daa koŋ biɛhisi shɛhi.<ref name="StandardK2">{{cite news|title=Floods death toll rises to 172|url=https://www.standardmedia.co.ke/article/2001280826/floods-death-toll-rises-to-172|accessdate=18 May 2018|date=18 May 2018}}</ref> Daliri shɛŋa din daa tahi ko'kpɛɣu ŋɔ na shɛli nyɛ din daa niŋ ka [[Patel Dam failure]] chii Silimiin goli May dabaa awɔi dali yuuni 2018 kpɛ [[Solai]], Kenya, din bɔŋɔ nyɛla din daa chɛ ka niriba pihinu ayi ka daa koŋ bɛ nyɛvuya Kenya.<ref name="Reuters1"/> Mɔɣa anahi din miri [[Lake Baringo]] gba nyɛla din daa chii Silimiin goli May biɛɣ'pishi ni ayobu dali ka gba daa di niriba anu nyɛvuya ka niriba ban kalinli yiɣisi 10,000 nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya.<ref name="Bloomberg1" /><ref name="StarK1">{{cite news |last1=Kangongo |first1=Joseph |title=Five die, 10,000 displaced after four dams in Baringo burst |url=https://www.the-star.co.ke/news/2018/05/27/five-die-10000-displaced-after-four-dams-in-baringo-burst_c1764331 |accessdate=13 June 2018 |work=[[The Star (Kenya)|The Star]] |date=27 May 2018}}</ref>
So'shɛŋa din daa saɣim labi mali Kenya nyɛla din daa di liɣiri din kalinli yiɣisi $187 Miliyɔŋ.<ref name="EastAfrican1" />
===Somalia===
Ko'kpɛɣu din daa niŋ Silimiin goli April mini Silimiin goli May tiŋgbani ŋɔ ni nyɛla din daa di niriba anu nyɛvuya ka salo ban kalinli yiɣisi 215,000 nyɛ ban daa koŋ bɛ biɛhisi shɛhi ka nyɛ din daa dam niriba ban kalinli daa yiɣisi 630,000 [[Somalia]]. Ko'kpɛɣu ŋɔ pam nyɛla din daa niŋ [[Jubba River|Jubba]] mini [[Shabelle River|Shabelle]], di shɛhirili nyɛ [[Somali Flash Floods|Somali Flash Flood]].<ref name="Guardian1" /><ref name="WU">{{cite web|last1=Henson|first1=Bob|title=Sagar Pounds Somalia; New Cyclone May Threaten Oman|url=https://www.wunderground.com/cat6/sagar-pounds-somalia-new-cyclone-may-threaten-oman|publisher=Weather Underground|accessdate=21 May 2018}}</ref>
Ko'kpɛɣu shɛŋa nyɛla din daa niŋ Silimiin goli May biɛɣ'pinaayopɔin dali zaŋ hali ni biɛɣ'pishi ni yini dali. Niriba pihita ni yini nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya lala ko'kpɛɣu ŋɔ ka bɛ binkɔbiri ban bɛ tiŋgbani maa ni kɔbigi puuni vaavu pihinii nyɛ ban daa kpi.<ref name="WU"/><ref name="TWN">{{cite web|title=Over 30 Killed As Cyclone Hits Horn of Africa|url=https://theworldnews.net/us-news/over-30-killed-as-cyclone-hits-horn-of-africa|website=The World News|publisher=Voice of America|accessdate=21 May 2018}}</ref>
===Ethiopia===
[[Ethiopia]] tiŋgbani puuni, salo ban kalinli yiɣisi 98,000 nyɛla ban daa koŋ bɛ biɛhisi shɛhi ka bɛ niriba 26,000 nyɛ ban daa yina [[Dolo Odo]]. Di nyɛla din daa dam salo ban kalinli yiɣisi 165,000 tiŋgbani maa ni.<ref name="RW1">{{cite news|title=East Africa hunger crisis Flash Alert: Floods in East Africa, 11 May 2018|url=https://reliefweb.int/report/ethiopia/east-africa-hunger-crisis-flash-alert-floods-east-africa-11-may-2018|accessdate=18 May 2018|publisher=[[ReliefWeb]]|date=12 May 2018}}</ref>
===Uganda===
[[Uganda]] tiŋgbani ni, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Kampala]], di nyɛla din daa saɣim tiŋgbani maa ni binyɛra pam ka nyɛ din daa lahi tahi dunsi na tiŋgbani maa ni. Di nyɛla din daa tahi tiri ka nyari na Silimiin goli February yuuni 2018 ka nyɛ din daa gbaai niriba kalinli yiɣisi 2000 ka di niriba pihinahi ni anu nyɛvuya.<ref name="Xinhua1">{{cite news|title=Uganda strives to contain raging cholera outbreaks|url=http://www.xinhuanet.com/english/2018-05/09/c_137164767.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20180508185915/http://www.xinhuanet.com/english/2018-05/09/c_137164767.htm|url-status=dead|archive-date=May 8, 2018|accessdate=18 May 2018|publisher=[[Xinhua News Agency]]|date=8 May 2018}}</ref>
==References==
{{reflist}}
[[Category:2010s floods in Africa]]
[[Category:2018 floods]]
[[Category:2018 in Kenya]]
[[Category:2018 in Ethiopia]]
[[Category:2018 in Somalia]]
[[Category:2018 in Rwanda]]
[[Category:2018 in Uganda]]
[[Category:2018 in Burundi]]
[[Category:2018 in Djibouti]]
[[Category:2018 in Africa]]
[[Category:History of East Africa]]
1dd6mwy34enr18c9xc9y8v9wj7zu5or
138458
138457
2026-05-31T17:46:37Z
Kalakpagh
2501
/* References */ Updated Content
138458
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|Floods in 7 east African countries in 2018}}
{{Infobox flood
| name = 2018 East Africa Floods
| image =
| image_size =
| alt = <!--(short description of image per [[WP:ALT]])-->
| caption = <!--(for image)-->
| duration = March–June 2018
| date =
| damages =
| fatalities = ~500
| affected = [[Rwanda]], [[Kenya]], [[Somalia]], [[Burundi]], [[Djibouti]], [[Ethiopia]], [[Uganda]]
}}
Yuuni '''2018 East Africa ko'kpɛɣu''' nyɛla alomo din daa niŋ [[Kenya]], [[Ethiopia]], [[Uganda]], [[Rwanda]], [[Somalia]], [[Djibouti]], n-ti pahi [[Burundi]] ka nyɛ din daa dam niriba pam. Lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa piligi din daa niŋ ka sa'kara piligi mibu Silimiin goli March yuuni 2018 din daa niŋ ka sanzali zaani nyaaŋa.<ref name="Time1">{{cite news|last1=Quackenbush|first1=Casey|title=200 People Have Been Killed in Landslides Across Rwanda This Year|url=https://time.com/5268983/rwanda-landslides/|access-date=18 May 2018|publisher=[[Time (magazine)|Time]]|date=8 May 2018}}</ref><ref name="Reuters1">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-kenya-floods/kenyan-rose-farm-dam-bursts-sea-of-water-kills-47-idUSKBN1IB0JJ|title=Kenyan rose-farm dam bursts, 'sea of water' kills 47|last=Mukoya|first=Thomas|date=10 May 2018|publisher=[[Reuters]]|access-date=10 May 2018}}</ref> Saa maa nyɛla ŋun daa mi pam gari o ni pun miri shɛm yuuni 1950s mini [[1997–98 El Niño event]].<ref name="StandardK1">{{cite news|last1=Kwamboka|first1=Everlyne|title=Embu records highest rain as Narok and Makindu surpass 1997 El Nino levels|url=https://www.standardmedia.co.ke/article/2001280113/ongoing-heavy-rains-surpass-1997-el-nino-levels|accessdate=18 May 2018|publisher=[[The Standard (Kenya)|The Standard]]|date=12 May 2018}}</ref> Niriba kamani kɔbisinu nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya lala ko'kpɛɣu ŋɔ ni ka daa di shɛba biɛhis shɛhi ka bɛ daa taɣi luɣishɛŋa.<ref name="Bloomberg1">{{cite news |last1=Gebre |first1=Samuel |title=Fatal Floods in Eastern Africa May Mean Yet More Food Shortages |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-05-29/fatal-floods-in-eastern-africa-may-mean-yet-more-food-shortages |accessdate=13 June 2018 |work=[[Bloomberg News]] |date=29 May 2018}}</ref>
==Impact by country==
===Rwanda===
Ko'kpɛɣu din daa niŋ [[Rwanda]] tiŋgbani ŋɔ nyɛla din daa di salo ban kalinli yiɣisi kɔbishee nyɛvuya.<ref name="Time1"/> Yanima din kalinli yiɣisi kamani 10,000 nyɛla din daa di kom.<ref name="Guardian1">{{cite news|last1=Okiror|first1=Samuel|title=Lethal flash floods hit east African countries already in dire need|url=https://www.theguardian.com/global-development/2018/may/08/deadly-flash-floods-east-africa-dire-need-kenya-rwanda-somalia|accessdate=18 May 2018|work=[[The Guardian]]|date=8 May 2018}}</ref>
Silimiin goli May, Kigali-Gatuna soli din nyɛla kom ni daa fa shɛli ka dizuɣu chɛ ka daabilim daa labi nyaaŋa. Liɣiri din yiɣisi $28 Miliyɔŋ nyɛla bɛ ni di niŋ tiŋgbani maa so'shɛŋa ko'kpɛŋa ŋɔ ni daa saɣim ni .<ref name="EastAfrican1">{{cite news|last1=Kanamugire|first1=Johnson|title=Raging floods destroy costly infrastructure in East Africa|url=https://www.theeastafrican.co.ke/business/Raging-floods-destroy-costly-infrastructure-East-Africa/2560-4570392-jf9cpsz/index.html|accessdate=21 May 2018|publisher=[[The EastAfrican]]|date=19 May 2018}}</ref>
===Kenya===
Yuuni 2018, sa'kara nyɛla din daa mi Silimiin goli March zaŋ hali ni Silimiin goli May ka dizuɣu daa chɛ ka binyɛra pam daa saɣim tiŋgbani maa ni. Lala saha ŋɔ, niriba ban kalinli yiɣisi kamani kɔbigi ni pihinii ni ayobu nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Kenya]] pirinla ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu.<ref name="Xinhua2">{{cite news |title=Floods kill 186 across Kenya: UN agency |url=http://www.xinhuanet.com/english/2018-06/08/c_137238078.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613234142/http://www.xinhuanet.com/english/2018-06/08/c_137238078.htm |url-status=dead |archive-date=June 13, 2018 |accessdate=13 June 2018 |work=[[Xinhua News Agency]] |date=8 June 2018}}</ref> Yaha, salo ban kalinli yiɣisi 283,290 nyɛla ban daa koŋ biɛhisi shɛhi.<ref name="StandardK2">{{cite news|title=Floods death toll rises to 172|url=https://www.standardmedia.co.ke/article/2001280826/floods-death-toll-rises-to-172|accessdate=18 May 2018|date=18 May 2018}}</ref> Daliri shɛŋa din daa tahi ko'kpɛɣu ŋɔ na shɛli nyɛ din daa niŋ ka [[Patel Dam failure]] chii Silimiin goli May dabaa awɔi dali yuuni 2018 kpɛ [[Solai]], Kenya, din bɔŋɔ nyɛla din daa chɛ ka niriba pihinu ayi ka daa koŋ bɛ nyɛvuya Kenya.<ref name="Reuters1"/> Mɔɣa anahi din miri [[Lake Baringo]] gba nyɛla din daa chii Silimiin goli May biɛɣ'pishi ni ayobu dali ka gba daa di niriba anu nyɛvuya ka niriba ban kalinli yiɣisi 10,000 nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya.<ref name="Bloomberg1" /><ref name="StarK1">{{cite news |last1=Kangongo |first1=Joseph |title=Five die, 10,000 displaced after four dams in Baringo burst |url=https://www.the-star.co.ke/news/2018/05/27/five-die-10000-displaced-after-four-dams-in-baringo-burst_c1764331 |accessdate=13 June 2018 |work=[[The Star (Kenya)|The Star]] |date=27 May 2018}}</ref>
So'shɛŋa din daa saɣim labi mali Kenya nyɛla din daa di liɣiri din kalinli yiɣisi $187 Miliyɔŋ.<ref name="EastAfrican1" />
===Somalia===
Ko'kpɛɣu din daa niŋ Silimiin goli April mini Silimiin goli May tiŋgbani ŋɔ ni nyɛla din daa di niriba anu nyɛvuya ka salo ban kalinli yiɣisi 215,000 nyɛ ban daa koŋ bɛ biɛhisi shɛhi ka nyɛ din daa dam niriba ban kalinli daa yiɣisi 630,000 [[Somalia]]. Ko'kpɛɣu ŋɔ pam nyɛla din daa niŋ [[Jubba River|Jubba]] mini [[Shabelle River|Shabelle]], di shɛhirili nyɛ [[Somali Flash Floods|Somali Flash Flood]].<ref name="Guardian1" /><ref name="WU">{{cite web|last1=Henson|first1=Bob|title=Sagar Pounds Somalia; New Cyclone May Threaten Oman|url=https://www.wunderground.com/cat6/sagar-pounds-somalia-new-cyclone-may-threaten-oman|publisher=Weather Underground|accessdate=21 May 2018}}</ref>
Ko'kpɛɣu shɛŋa nyɛla din daa niŋ Silimiin goli May biɛɣ'pinaayopɔin dali zaŋ hali ni biɛɣ'pishi ni yini dali. Niriba pihita ni yini nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya lala ko'kpɛɣu ŋɔ ka bɛ binkɔbiri ban bɛ tiŋgbani maa ni kɔbigi puuni vaavu pihinii nyɛ ban daa kpi.<ref name="WU"/><ref name="TWN">{{cite web|title=Over 30 Killed As Cyclone Hits Horn of Africa|url=https://theworldnews.net/us-news/over-30-killed-as-cyclone-hits-horn-of-africa|website=The World News|publisher=Voice of America|accessdate=21 May 2018}}</ref>
===Ethiopia===
[[Ethiopia]] tiŋgbani puuni, salo ban kalinli yiɣisi 98,000 nyɛla ban daa koŋ bɛ biɛhisi shɛhi ka bɛ niriba 26,000 nyɛ ban daa yina [[Dolo Odo]]. Di nyɛla din daa dam salo ban kalinli yiɣisi 165,000 tiŋgbani maa ni.<ref name="RW1">{{cite news|title=East Africa hunger crisis Flash Alert: Floods in East Africa, 11 May 2018|url=https://reliefweb.int/report/ethiopia/east-africa-hunger-crisis-flash-alert-floods-east-africa-11-may-2018|accessdate=18 May 2018|publisher=[[ReliefWeb]]|date=12 May 2018}}</ref>
===Uganda===
[[Uganda]] tiŋgbani ni, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Kampala]], di nyɛla din daa saɣim tiŋgbani maa ni binyɛra pam ka nyɛ din daa lahi tahi dunsi na tiŋgbani maa ni. Di nyɛla din daa tahi tiri ka nyari na Silimiin goli February yuuni 2018 ka nyɛ din daa gbaai niriba kalinli yiɣisi 2000 ka di niriba pihinahi ni anu nyɛvuya.<ref name="Xinhua1">{{cite news|title=Uganda strives to contain raging cholera outbreaks|url=http://www.xinhuanet.com/english/2018-05/09/c_137164767.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20180508185915/http://www.xinhuanet.com/english/2018-05/09/c_137164767.htm|url-status=dead|archive-date=May 8, 2018|accessdate=18 May 2018|publisher=[[Xinhua News Agency]]|date=8 May 2018}}</ref>
==Kundivihira ==
{{reflist}}
[[Category:2010s floods in Africa]]
[[Category:2018 floods]]
[[Category:2018 in Kenya]]
[[Category:2018 in Ethiopia]]
[[Category:2018 in Somalia]]
[[Category:2018 in Rwanda]]
[[Category:2018 in Uganda]]
[[Category:2018 in Burundi]]
[[Category:2018 in Djibouti]]
[[Category:2018 in Africa]]
[[Category:History of East Africa]]
bb5k2lfhh3ktoqt0ys80npeg0xd7liz
138459
138458
2026-05-31T17:48:30Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
138459
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|Floods in 7 east African countries in 2018}}
Yuuni '''2018 East Africa ko'kpɛɣu''' nyɛla alomo din daa niŋ [[Kenya]], [[Ethiopia]], [[Uganda]], [[Rwanda]], [[Somalia]], [[Djibouti]], n-ti pahi [[Burundi]] ka nyɛ din daa dam niriba pam. Lala ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa piligi din daa niŋ ka sa'kara piligi mibu Silimiin goli March yuuni 2018 din daa niŋ ka sanzali zaani nyaaŋa.<ref name="Time1">{{cite news|last1=Quackenbush|first1=Casey|title=200 People Have Been Killed in Landslides Across Rwanda This Year|url=https://time.com/5268983/rwanda-landslides/|access-date=18 May 2018|publisher=[[Time (magazine)|Time]]|date=8 May 2018}}</ref><ref name="Reuters1">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-kenya-floods/kenyan-rose-farm-dam-bursts-sea-of-water-kills-47-idUSKBN1IB0JJ|title=Kenyan rose-farm dam bursts, 'sea of water' kills 47|last=Mukoya|first=Thomas|date=10 May 2018|publisher=[[Reuters]]|access-date=10 May 2018}}</ref> Saa maa nyɛla ŋun daa mi pam gari o ni pun miri shɛm yuuni 1950s mini [[1997–98 El Niño event]].<ref name="StandardK1">{{cite news|last1=Kwamboka|first1=Everlyne|title=Embu records highest rain as Narok and Makindu surpass 1997 El Nino levels|url=https://www.standardmedia.co.ke/article/2001280113/ongoing-heavy-rains-surpass-1997-el-nino-levels|accessdate=18 May 2018|publisher=[[The Standard (Kenya)|The Standard]]|date=12 May 2018}}</ref> Niriba kamani kɔbisinu nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya lala ko'kpɛɣu ŋɔ ni ka daa di shɛba biɛhis shɛhi ka bɛ daa taɣi luɣishɛŋa.<ref name="Bloomberg1">{{cite news |last1=Gebre |first1=Samuel |title=Fatal Floods in Eastern Africa May Mean Yet More Food Shortages |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-05-29/fatal-floods-in-eastern-africa-may-mean-yet-more-food-shortages |accessdate=13 June 2018 |work=[[Bloomberg News]] |date=29 May 2018}}</ref>
==Impact by country==
===Rwanda===
Ko'kpɛɣu din daa niŋ [[Rwanda]] tiŋgbani ŋɔ nyɛla din daa di salo ban kalinli yiɣisi kɔbishee nyɛvuya.<ref name="Time1"/> Yanima din kalinli yiɣisi kamani 10,000 nyɛla din daa di kom.<ref name="Guardian1">{{cite news|last1=Okiror|first1=Samuel|title=Lethal flash floods hit east African countries already in dire need|url=https://www.theguardian.com/global-development/2018/may/08/deadly-flash-floods-east-africa-dire-need-kenya-rwanda-somalia|accessdate=18 May 2018|work=[[The Guardian]]|date=8 May 2018}}</ref>
Silimiin goli May, Kigali-Gatuna soli din nyɛla kom ni daa fa shɛli ka dizuɣu chɛ ka daabilim daa labi nyaaŋa. Liɣiri din yiɣisi $28 Miliyɔŋ nyɛla bɛ ni di niŋ tiŋgbani maa so'shɛŋa ko'kpɛŋa ŋɔ ni daa saɣim ni .<ref name="EastAfrican1">{{cite news|last1=Kanamugire|first1=Johnson|title=Raging floods destroy costly infrastructure in East Africa|url=https://www.theeastafrican.co.ke/business/Raging-floods-destroy-costly-infrastructure-East-Africa/2560-4570392-jf9cpsz/index.html|accessdate=21 May 2018|publisher=[[The EastAfrican]]|date=19 May 2018}}</ref>
===Kenya===
Yuuni 2018, sa'kara nyɛla din daa mi Silimiin goli March zaŋ hali ni Silimiin goli May ka dizuɣu daa chɛ ka binyɛra pam daa saɣim tiŋgbani maa ni. Lala saha ŋɔ, niriba ban kalinli yiɣisi kamani kɔbigi ni pihinii ni ayobu nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya [[Kenya]] pirinla ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu.<ref name="Xinhua2">{{cite news |title=Floods kill 186 across Kenya: UN agency |url=http://www.xinhuanet.com/english/2018-06/08/c_137238078.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613234142/http://www.xinhuanet.com/english/2018-06/08/c_137238078.htm |url-status=dead |archive-date=June 13, 2018 |accessdate=13 June 2018 |work=[[Xinhua News Agency]] |date=8 June 2018}}</ref> Yaha, salo ban kalinli yiɣisi 283,290 nyɛla ban daa koŋ biɛhisi shɛhi.<ref name="StandardK2">{{cite news|title=Floods death toll rises to 172|url=https://www.standardmedia.co.ke/article/2001280826/floods-death-toll-rises-to-172|accessdate=18 May 2018|date=18 May 2018}}</ref> Daliri shɛŋa din daa tahi ko'kpɛɣu ŋɔ na shɛli nyɛ din daa niŋ ka [[Patel Dam failure]] chii Silimiin goli May dabaa awɔi dali yuuni 2018 kpɛ [[Solai]], Kenya, din bɔŋɔ nyɛla din daa chɛ ka niriba pihinu ayi ka daa koŋ bɛ nyɛvuya Kenya.<ref name="Reuters1"/> Mɔɣa anahi din miri [[Lake Baringo]] gba nyɛla din daa chii Silimiin goli May biɛɣ'pishi ni ayobu dali ka gba daa di niriba anu nyɛvuya ka niriba ban kalinli yiɣisi 10,000 nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya.<ref name="Bloomberg1" /><ref name="StarK1">{{cite news |last1=Kangongo |first1=Joseph |title=Five die, 10,000 displaced after four dams in Baringo burst |url=https://www.the-star.co.ke/news/2018/05/27/five-die-10000-displaced-after-four-dams-in-baringo-burst_c1764331 |accessdate=13 June 2018 |work=[[The Star (Kenya)|The Star]] |date=27 May 2018}}</ref>
So'shɛŋa din daa saɣim labi mali Kenya nyɛla din daa di liɣiri din kalinli yiɣisi $187 Miliyɔŋ.<ref name="EastAfrican1" />
===Somalia===
Ko'kpɛɣu din daa niŋ Silimiin goli April mini Silimiin goli May tiŋgbani ŋɔ ni nyɛla din daa di niriba anu nyɛvuya ka salo ban kalinli yiɣisi 215,000 nyɛ ban daa koŋ bɛ biɛhisi shɛhi ka nyɛ din daa dam niriba ban kalinli daa yiɣisi 630,000 [[Somalia]]. Ko'kpɛɣu ŋɔ pam nyɛla din daa niŋ [[Jubba River|Jubba]] mini [[Shabelle River|Shabelle]], di shɛhirili nyɛ [[Somali Flash Floods|Somali Flash Flood]].<ref name="Guardian1" /><ref name="WU">{{cite web|last1=Henson|first1=Bob|title=Sagar Pounds Somalia; New Cyclone May Threaten Oman|url=https://www.wunderground.com/cat6/sagar-pounds-somalia-new-cyclone-may-threaten-oman|publisher=Weather Underground|accessdate=21 May 2018}}</ref>
Ko'kpɛɣu shɛŋa nyɛla din daa niŋ Silimiin goli May biɛɣ'pinaayopɔin dali zaŋ hali ni biɛɣ'pishi ni yini dali. Niriba pihita ni yini nyɛla ban daa koŋ bɛ nyɛvuya lala ko'kpɛɣu ŋɔ ka bɛ binkɔbiri ban bɛ tiŋgbani maa ni kɔbigi puuni vaavu pihinii nyɛ ban daa kpi.<ref name="WU"/><ref name="TWN">{{cite web|title=Over 30 Killed As Cyclone Hits Horn of Africa|url=https://theworldnews.net/us-news/over-30-killed-as-cyclone-hits-horn-of-africa|website=The World News|publisher=Voice of America|accessdate=21 May 2018}}</ref>
===Ethiopia===
[[Ethiopia]] tiŋgbani puuni, salo ban kalinli yiɣisi 98,000 nyɛla ban daa koŋ bɛ biɛhisi shɛhi ka bɛ niriba 26,000 nyɛ ban daa yina [[Dolo Odo]]. Di nyɛla din daa dam salo ban kalinli yiɣisi 165,000 tiŋgbani maa ni.<ref name="RW1">{{cite news|title=East Africa hunger crisis Flash Alert: Floods in East Africa, 11 May 2018|url=https://reliefweb.int/report/ethiopia/east-africa-hunger-crisis-flash-alert-floods-east-africa-11-may-2018|accessdate=18 May 2018|publisher=[[ReliefWeb]]|date=12 May 2018}}</ref>
===Uganda===
[[Uganda]] tiŋgbani ni, ko'kpɛɣu nyɛla din daa niŋ [[Kampala]], di nyɛla din daa saɣim tiŋgbani maa ni binyɛra pam ka nyɛ din daa lahi tahi dunsi na tiŋgbani maa ni. Di nyɛla din daa tahi tiri ka nyari na Silimiin goli February yuuni 2018 ka nyɛ din daa gbaai niriba kalinli yiɣisi 2000 ka di niriba pihinahi ni anu nyɛvuya.<ref name="Xinhua1">{{cite news|title=Uganda strives to contain raging cholera outbreaks|url=http://www.xinhuanet.com/english/2018-05/09/c_137164767.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20180508185915/http://www.xinhuanet.com/english/2018-05/09/c_137164767.htm|url-status=dead|archive-date=May 8, 2018|accessdate=18 May 2018|publisher=[[Xinhua News Agency]]|date=8 May 2018}}</ref>
==Kundivihira ==
{{reflist}}
[[Category:2010s floods in Africa]]
[[Category:2018 floods]]
[[Category:2018 in Kenya]]
[[Category:2018 in Ethiopia]]
[[Category:2018 in Somalia]]
[[Category:2018 in Rwanda]]
[[Category:2018 in Uganda]]
[[Category:2018 in Burundi]]
[[Category:2018 in Djibouti]]
[[Category:2018 in Africa]]
[[Category:History of East Africa]]
crahpk2g3u9nm3i30yykp0ifiwwg0hl
2015 Southeast Africa floods
0
33240
138460
2026-05-31T17:49:54Z
Kalakpagh
2501
Created article
138460
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|Natural disaster in Africa}}
{{Infobox flood
| name = 2015 Southeast Africa Floods
| image location =
| image name =
| duration = January 9–20, 2015
| total damages (USD) = At least USD $300,000,000
| total fatalities = At least 225 killed<ref name="Reuters1" /><ref name="mag">[http://mg.co.za/article/2015-01-28-death-toll-rises-as-mozambique-weighs-up-flood-costs Death toll rises as Mozambique weighs up flood costs (Mail & Guardian News)]</ref> <br />At least 153 missing <br />400,000+ displaced
| areas affected = {{flagicon|Malawi}} [[Malawi]]<br />{{flagicon|Mozambique}} [[Mozambique]]<br />{{flagicon|Madagascar}} [[Madagascar]]<br />{{flagicon|Zimbabwe}} [[Zimbabwe]]
}}
Yuuni '''2015 Southeast Africa floods''', daliri daa nyɛla [[2014–15 South-West Indian Ocean cyclone season#Very Intense Tropical Cyclone Bansi|Cyclone Bansi]] mini [[Tropical Storm Chedza]] ka nyɛla din daa di niriba ban kalinli yiɣisi kɔbigi ni pisopɔin ni ayobu nyɛvuya Malawi,<ref name = "USAToday">{{cite web | url=https://www.usatoday.com/story/weather/2015/01/16/floods-malawi-mozambique/21881441/ | title=Floods kill scores in Malawi, Mozambique | work=USAToday | date=16 Jan 2015 | access-date=25 Jan 2015 | agency=Associated Press}}</ref> ka di pihinii ni ayobu nyɛvuya [[Mozambique]] ni pihinahi ni ayobu nyɛvuya [[Madagascar]] bakoyi sunsuun ka salo pam daa koŋ bɛ biɛhisi shɛhi.<ref name="Reuters1">{{cite web | url=http://www.trust.org/item/20150123160911-7f0c3 | title="Dire" needs of southern African flood survivors unmet two weeks on - TRFN | work=Reuters Foundation | date=23 January 2015 | access-date=23 January 2015 | agency=Reuters | archive-date=23 November 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151123150559/http://www.trust.org/item/20150123160911-7f0c3 | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.theguardian.com/world/2015/jan/17/malawi-floods-kill-176-people | title=Malawi floods kill 176 people | work=The Guardian | date=17 January 2015 | access-date=17 January 2015 | agency=Associated Press}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-30854140|title=BBC News - Malawi floods kill 170 and leave thousands homeless|work=BBC News|date=16 January 2015 }}</ref><ref>{{cite web|title=Flood death toll across Southern Africa reaches 260|url=http://www.chicagotribune.com/news/sns-wp-blm-news-bc-africa19-20150119-story.html|publisher=Chicago Tribune|access-date=21 January 2015}}</ref><ref>{{cite web|title=Madagascar tropical storm claims 46 lives|url=https://news.yahoo.com/madagascar-tropical-storm-claims-46-lives-111513840.html|publisher=Yahoo! News via AP|access-date=21 January 2015}}</ref> Tiŋgbani zuɣulan paa zaŋ n-ti Malawi Saulos Chilima nyɛla ŋun daa yɛlli ni Malawi niriba ban kalinli yiɣisi kamani 200,000 nyɛla ban daa koŋ bɛ biɛhisi shɛhi pirinla ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu. Kamani 400,000 gbaŋsabila niriba nyɛla ban daa koŋ bɛ biɛhis shɛhi ka niriba kɔbigi ni pihinu ni ata nyɛla ninvuɣ shɛba bɛ ni daa n bo jɛ.<ref>{{Cite news|title = Malawi floods devastation far worse than first thought|url = https://www.theguardian.com/global-development/2015/feb/10/malawi-floods-devastation-far-worse-than-first-thought|website = the Guardian|access-date = 2015-11-23|first = Clár Ní|last = Chonghaile| date=10 February 2015 }}</ref>
Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa piligi Silimiin goli January biɛɣ'pinaanahi dali yuuni 2015 ka daa kuli zaŋ hali ni goli maa naabu ni.<ref>{{Cite web|title = Madagascar : Saison cyclonique 2014-2015 : Inondation et tempête tropicale Chedza - Rapport de mise à jour n. 13, Jeudi, le 29 janvier 2015|url = http://reliefweb.int/report/madagascar/madagascar-saison-cyclonique-2014-2015-inondation-et-temp-te-tropicale-chedza|website = ReliefWeb| date=30 January 2015 |access-date = 2015-11-23|language = fr}}</ref> Pirinla ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu, kom nyɛla din daa ʒi tankpaɣu chaŋ ka buɣa dɔni ka di gba nyɛ din daa pahi chɛ ka niriba daa kpi.<ref>{{Cite web|title = Madagascar storm death toll climbs to 68|url = http://reliefweb.int/report/madagascar/madagascar-storm-death-toll-climbs-68|website = ReliefWeb|access-date = 2015-11-23}}</ref> Saa nyɛla din daa mi yaɣiyi kamani 150% din daa to ni o mi shɛm ka daa saɣim puzɔri din yikanima yiɣisi 63,000.<ref>{{Cite web|title = South East Africa - Floods Hit Zimbabwe, Malawi and Mozambique - FloodList|url = http://floodlist.com/africa/south-east-africa-floods-hit-zimbabwe-malawi-mozambique|website = FloodList|access-date = 2015-11-23}}</ref><ref>{{cite web|last1=Chikoko|first1=Rex|title=Flood-hit Malawi faces aid deficit|url=http://mg.co.za/article/2015-01-23-flood-hit-malawi-faces-aid-deficit/|website=Mail and Guardian|date=23 January 2015 |publisher=IAB|access-date=23 November 2015}}</ref> Vihigu wuhiya ni gbaŋsabila tiŋgbani nyɛla din din nyari saa pampam saha shɛŋa ka lahi nyari sanzali gba lala saha ŋɔ, lala dambu dambu ŋɔ pam din daa niŋ yuuni 2014 zaŋ hali ni yuuni 2015 saa mibu saha daliri nyɛla [[El Niño]].<ref>{{Cite journal|title = An Investigation of Interannual Rainfall Variability in Africa|last = Janowiak|first = John|date = 27 February 1987|journal = Journal of Climate|doi = 10.1175/1520-0442(1988)001<0240:aioirv>2.0.co;2|volume = 1|issue = 3|pages = 240–243|publisher = NMC/MWS/NOAA|doi-access = free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Winsor|first1=Morgan|title=El Niño In Africa 2015: Weather Phenomenon May Devastate East African Farmers, Herders With Drought, Floods|journal=Journal of Climate|volume=1|pages=240|publisher=IBT Media Inc|doi=10.1175/1520-0442(1988)001<0240:AIOIRV>2.0.CO;2|issn=1520-0442|year=1988|doi-access=free}}</ref>
==Effects by country==
[[File:Chedza Jan 16 2015 0700Z.jpg|thumb|Severe Tropical Storm Chedza on January 16, 2015]]
[[File:Flooding in Madagascar.jpg|thumb|Rivers were swollen and brown with sediment in the wake of Tropical Storm Chedza]]
{| class="wikitable" style="text-align:center"
|-
! Country
! Fatalities
! Missing
! Displaced
|-
| {{flag|Malawi}}
| 176
|
|230000
|-
| {{flag|Mozambique}}
| 86
|
|160000
|-
| {{flag|Madagascar}}
| 46
|
|20000
|-
| Total
|308
| 153
|410000
|}
{{div col|colwidth=18em}}
[[File:Location Madagascar AU Africa.svg|250px|thumbnail|Location of Madagascar in Africa]]
[[File:Location Malawi AU Africa.svg|250px|thumbnail|Location of Malawi in Africa]]
[[File:Location Mozambique AU Africa.svg|250px|thumbnail|Location of Mozambique in Africa]]
[[File:Location Zimbabwe AU Africa.svg|250px|thumbnail|Location of Zimbabwe in Africa]]
{{div col end}}
===Malawi===
Bakoyi dibaa ayi sa'kara mibu tiŋgbani ŋɔ nyɛla din daa chɛ ka niriba ban kalinli yiɣisi kɔbigi ni pisopɔin ni ayobu ka nyɛ din daa di tiŋgbani maa liɣiri din yiɣisi US$450 miliyɔŋ.<ref>{{cite web|author=Jeff Masters|title=Earth's 29 Billion-Dollar Weather Disasters of 2015: 4th Most on Record|date=January 19, 2016|access-date=January 19, 2016|publisher=Weather Underground|url=http://www.wunderground.com/blog/JeffMasters/earths-29-billiondollar-weather-disasters-of-2015-4th-most-on-recor|archive-date=May 3, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170503053939/https://www.wunderground.com/blog/JeffMasters/earths-29-billiondollar-weather-disasters-of-2015-4th-most-on-recor|url-status=dead}}</ref>
==References==
{{Reflist|30em}}
[[Category:2010s floods in Africa]]
[[Category:2015 floods]]
[[Category:2015 in Malawi|Southeast Africa floods]]
[[Category:Natural disasters in Malawi]]
[[Category:2015 in Mozambique|Southeast Africa floods]]
[[Category:2015 in Madagascar|Southeast Africa floods]]
[[Category:Floods in Mozambique]]
[[Category:Natural disasters in Madagascar]]
[[Category:2015 in Zimbabwe|Southeast Africa floods]]
[[Category:Natural disasters in Zimbabwe]]
[[Category:2015 in Africa|Southeast Africa floods]]
[[Category:January 2015 in Africa|Southeast Africa floods]]
{{Floods in Africa}}{{malawi-stub}}
{{flood-stub}}
sjvmvvfosryn6pfnefiihmj2tc862hv
138461
138460
2026-05-31T17:50:32Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
138461
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|Natural disaster in Africa}}
{{Infobox flood
| name = 2015 Southeast Africa Floods
| image location =
| image name =
| duration = January 9–20, 2015
| total damages (USD) = At least USD $300,000,000
| total fatalities = At least 225 killed<ref name="Reuters1" /><ref name="mag">[http://mg.co.za/article/2015-01-28-death-toll-rises-as-mozambique-weighs-up-flood-costs Death toll rises as Mozambique weighs up flood costs (Mail & Guardian News)]</ref> <br />At least 153 missing <br />400,000+ displaced
| areas affected = {{flagicon|Malawi}} [[Malawi]]<br />{{flagicon|Mozambique}} [[Mozambique]]<br />{{flagicon|Madagascar}} [[Madagascar]]<br />{{flagicon|Zimbabwe}} [[Zimbabwe]]
}}
Yuuni '''2015 Southeast Africa floods''', daliri daa nyɛla [[2014–15 South-West Indian Ocean cyclone season#Very Intense Tropical Cyclone Bansi|Cyclone Bansi]] mini [[Tropical Storm Chedza]] ka nyɛla din daa di niriba ban kalinli yiɣisi kɔbigi ni pisopɔin ni ayobu nyɛvuya Malawi,<ref name = "USAToday">{{cite web | url=https://www.usatoday.com/story/weather/2015/01/16/floods-malawi-mozambique/21881441/ | title=Floods kill scores in Malawi, Mozambique | work=USAToday | date=16 Jan 2015 | access-date=25 Jan 2015 | agency=Associated Press}}</ref> ka di pihinii ni ayobu nyɛvuya [[Mozambique]] ni pihinahi ni ayobu nyɛvuya [[Madagascar]] bakoyi sunsuun ka salo pam daa koŋ bɛ biɛhisi shɛhi.<ref name="Reuters1">{{cite web | url=http://www.trust.org/item/20150123160911-7f0c3 | title="Dire" needs of southern African flood survivors unmet two weeks on - TRFN | work=Reuters Foundation | date=23 January 2015 | access-date=23 January 2015 | agency=Reuters | archive-date=23 November 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151123150559/http://www.trust.org/item/20150123160911-7f0c3 | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.theguardian.com/world/2015/jan/17/malawi-floods-kill-176-people | title=Malawi floods kill 176 people | work=The Guardian | date=17 January 2015 | access-date=17 January 2015 | agency=Associated Press}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-30854140|title=BBC News - Malawi floods kill 170 and leave thousands homeless|work=BBC News|date=16 January 2015 }}</ref><ref>{{cite web|title=Flood death toll across Southern Africa reaches 260|url=http://www.chicagotribune.com/news/sns-wp-blm-news-bc-africa19-20150119-story.html|publisher=Chicago Tribune|access-date=21 January 2015}}</ref><ref>{{cite web|title=Madagascar tropical storm claims 46 lives|url=https://news.yahoo.com/madagascar-tropical-storm-claims-46-lives-111513840.html|publisher=Yahoo! News via AP|access-date=21 January 2015}}</ref> Tiŋgbani zuɣulan paa zaŋ n-ti Malawi Saulos Chilima nyɛla ŋun daa yɛlli ni Malawi niriba ban kalinli yiɣisi kamani 200,000 nyɛla ban daa koŋ bɛ biɛhisi shɛhi pirinla ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu. Kamani 400,000 gbaŋsabila niriba nyɛla ban daa koŋ bɛ biɛhis shɛhi ka niriba kɔbigi ni pihinu ni ata nyɛla ninvuɣ shɛba bɛ ni daa n bo jɛ.<ref>{{Cite news|title = Malawi floods devastation far worse than first thought|url = https://www.theguardian.com/global-development/2015/feb/10/malawi-floods-devastation-far-worse-than-first-thought|website = the Guardian|access-date = 2015-11-23|first = Clár Ní|last = Chonghaile| date=10 February 2015 }}</ref>
Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa piligi Silimiin goli January biɛɣ'pinaanahi dali yuuni 2015 ka daa kuli zaŋ hali ni goli maa naabu ni.<ref>{{Cite web|title = Madagascar : Saison cyclonique 2014-2015 : Inondation et tempête tropicale Chedza - Rapport de mise à jour n. 13, Jeudi, le 29 janvier 2015|url = http://reliefweb.int/report/madagascar/madagascar-saison-cyclonique-2014-2015-inondation-et-temp-te-tropicale-chedza|website = ReliefWeb| date=30 January 2015 |access-date = 2015-11-23|language = fr}}</ref> Pirinla ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu, kom nyɛla din daa ʒi tankpaɣu chaŋ ka buɣa dɔni ka di gba nyɛ din daa pahi chɛ ka niriba daa kpi.<ref>{{Cite web|title = Madagascar storm death toll climbs to 68|url = http://reliefweb.int/report/madagascar/madagascar-storm-death-toll-climbs-68|website = ReliefWeb|access-date = 2015-11-23}}</ref> Saa nyɛla din daa mi yaɣiyi kamani 150% din daa to ni o mi shɛm ka daa saɣim puzɔri din yikanima yiɣisi 63,000.<ref>{{Cite web|title = South East Africa - Floods Hit Zimbabwe, Malawi and Mozambique - FloodList|url = http://floodlist.com/africa/south-east-africa-floods-hit-zimbabwe-malawi-mozambique|website = FloodList|access-date = 2015-11-23}}</ref><ref>{{cite web|last1=Chikoko|first1=Rex|title=Flood-hit Malawi faces aid deficit|url=http://mg.co.za/article/2015-01-23-flood-hit-malawi-faces-aid-deficit/|website=Mail and Guardian|date=23 January 2015 |publisher=IAB|access-date=23 November 2015}}</ref> Vihigu wuhiya ni gbaŋsabila tiŋgbani nyɛla din din nyari saa pampam saha shɛŋa ka lahi nyari sanzali gba lala saha ŋɔ, lala dambu dambu ŋɔ pam din daa niŋ yuuni 2014 zaŋ hali ni yuuni 2015 saa mibu saha daliri nyɛla [[El Niño]].<ref>{{Cite journal|title = An Investigation of Interannual Rainfall Variability in Africa|last = Janowiak|first = John|date = 27 February 1987|journal = Journal of Climate|doi = 10.1175/1520-0442(1988)001<0240:aioirv>2.0.co;2|volume = 1|issue = 3|pages = 240–243|publisher = NMC/MWS/NOAA|doi-access = free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Winsor|first1=Morgan|title=El Niño In Africa 2015: Weather Phenomenon May Devastate East African Farmers, Herders With Drought, Floods|journal=Journal of Climate|volume=1|pages=240|publisher=IBT Media Inc|doi=10.1175/1520-0442(1988)001<0240:AIOIRV>2.0.CO;2|issn=1520-0442|year=1988|doi-access=free}}</ref>
==Effects by country==
[[File:Chedza Jan 16 2015 0700Z.jpg|thumb|Severe Tropical Storm Chedza on January 16, 2015]]
[[File:Flooding in Madagascar.jpg|thumb|Rivers were swollen and brown with sediment in the wake of Tropical Storm Chedza]]
{| class="wikitable" style="text-align:center"
|-
! Country
! Fatalities
! Missing
! Displaced
|-
| {{flag|Malawi}}
| 176
|
|230000
|-
| {{flag|Mozambique}}
| 86
|
|160000
|-
| {{flag|Madagascar}}
| 46
|
|20000
|-
| Total
|308
| 153
|410000
|}
{{div col|colwidth=18em}}
[[File:Location Madagascar AU Africa.svg|250px|thumbnail|Location of Madagascar in Africa]]
[[File:Location Malawi AU Africa.svg|250px|thumbnail|Location of Malawi in Africa]]
[[File:Location Mozambique AU Africa.svg|250px|thumbnail|Location of Mozambique in Africa]]
[[File:Location Zimbabwe AU Africa.svg|250px|thumbnail|Location of Zimbabwe in Africa]]
{{div col end}}
===Malawi===
Bakoyi dibaa ayi sa'kara mibu tiŋgbani ŋɔ nyɛla din daa chɛ ka niriba ban kalinli yiɣisi kɔbigi ni pisopɔin ni ayobu ka nyɛ din daa di tiŋgbani maa liɣiri din yiɣisi US$450 miliyɔŋ.<ref>{{cite web|author=Jeff Masters|title=Earth's 29 Billion-Dollar Weather Disasters of 2015: 4th Most on Record|date=January 19, 2016|access-date=January 19, 2016|publisher=Weather Underground|url=http://www.wunderground.com/blog/JeffMasters/earths-29-billiondollar-weather-disasters-of-2015-4th-most-on-recor|archive-date=May 3, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170503053939/https://www.wunderground.com/blog/JeffMasters/earths-29-billiondollar-weather-disasters-of-2015-4th-most-on-recor|url-status=dead}}</ref>
==References==
{{Reflist|30em}}
[[Category:2010s floods in Africa]]
[[Category:2015 floods]]
[[Category:2015 in Malawi|Southeast Africa floods]]
[[Category:Natural disasters in Malawi]]
[[Category:2015 in Mozambique|Southeast Africa floods]]
[[Category:2015 in Madagascar|Southeast Africa floods]]
[[Category:Floods in Mozambique]]
[[Category:Natural disasters in Madagascar]]
[[Category:2015 in Zimbabwe|Southeast Africa floods]]
[[Category:Natural disasters in Zimbabwe]]
[[Category:2015 in Africa|Southeast Africa floods]]
[[Category:January 2015 in Africa|Southeast Africa floods]]
{{Floods in Africa}}
qy65p2rl4mb515xk5r16f81pi3azr0d
138462
138461
2026-05-31T17:50:52Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
138462
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|Natural disaster in Africa}}
{{Infobox flood
| name = 2015 Southeast Africa Floods
| image location =
| image name =
| duration = January 9–20, 2015
| total damages (USD) = At least USD $300,000,000
| total fatalities = At least 225 killed<ref name="Reuters1" /><ref name="mag">[http://mg.co.za/article/2015-01-28-death-toll-rises-as-mozambique-weighs-up-flood-costs Death toll rises as Mozambique weighs up flood costs (Mail & Guardian News)]</ref> <br />At least 153 missing <br />400,000+ displaced
| areas affected = {{flagicon|Malawi}} [[Malawi]]<br />{{flagicon|Mozambique}} [[Mozambique]]<br />{{flagicon|Madagascar}} [[Madagascar]]<br />{{flagicon|Zimbabwe}} [[Zimbabwe]]
}}
Yuuni '''2015 Southeast Africa floods''', daliri daa nyɛla [[2014–15 South-West Indian Ocean cyclone season#Very Intense Tropical Cyclone Bansi|Cyclone Bansi]] mini [[Tropical Storm Chedza]] ka nyɛla din daa di niriba ban kalinli yiɣisi kɔbigi ni pisopɔin ni ayobu nyɛvuya Malawi,<ref name = "USAToday">{{cite web | url=https://www.usatoday.com/story/weather/2015/01/16/floods-malawi-mozambique/21881441/ | title=Floods kill scores in Malawi, Mozambique | work=USAToday | date=16 Jan 2015 | access-date=25 Jan 2015 | agency=Associated Press}}</ref> ka di pihinii ni ayobu nyɛvuya [[Mozambique]] ni pihinahi ni ayobu nyɛvuya [[Madagascar]] bakoyi sunsuun ka salo pam daa koŋ bɛ biɛhisi shɛhi.<ref name="Reuters1">{{cite web | url=http://www.trust.org/item/20150123160911-7f0c3 | title="Dire" needs of southern African flood survivors unmet two weeks on - TRFN | work=Reuters Foundation | date=23 January 2015 | access-date=23 January 2015 | agency=Reuters | archive-date=23 November 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151123150559/http://www.trust.org/item/20150123160911-7f0c3 | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.theguardian.com/world/2015/jan/17/malawi-floods-kill-176-people | title=Malawi floods kill 176 people | work=The Guardian | date=17 January 2015 | access-date=17 January 2015 | agency=Associated Press}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-30854140|title=BBC News - Malawi floods kill 170 and leave thousands homeless|work=BBC News|date=16 January 2015 }}</ref><ref>{{cite web|title=Flood death toll across Southern Africa reaches 260|url=http://www.chicagotribune.com/news/sns-wp-blm-news-bc-africa19-20150119-story.html|publisher=Chicago Tribune|access-date=21 January 2015}}</ref><ref>{{cite web|title=Madagascar tropical storm claims 46 lives|url=https://news.yahoo.com/madagascar-tropical-storm-claims-46-lives-111513840.html|publisher=Yahoo! News via AP|access-date=21 January 2015}}</ref> Tiŋgbani zuɣulan paa zaŋ n-ti Malawi Saulos Chilima nyɛla ŋun daa yɛlli ni Malawi niriba ban kalinli yiɣisi kamani 200,000 nyɛla ban daa koŋ bɛ biɛhisi shɛhi pirinla ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu. Kamani 400,000 gbaŋsabila niriba nyɛla ban daa koŋ bɛ biɛhis shɛhi ka niriba kɔbigi ni pihinu ni ata nyɛla ninvuɣ shɛba bɛ ni daa n bo jɛ.<ref>{{Cite news|title = Malawi floods devastation far worse than first thought|url = https://www.theguardian.com/global-development/2015/feb/10/malawi-floods-devastation-far-worse-than-first-thought|website = the Guardian|access-date = 2015-11-23|first = Clár Ní|last = Chonghaile| date=10 February 2015 }}</ref>
Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa piligi Silimiin goli January biɛɣ'pinaanahi dali yuuni 2015 ka daa kuli zaŋ hali ni goli maa naabu ni.<ref>{{Cite web|title = Madagascar : Saison cyclonique 2014-2015 : Inondation et tempête tropicale Chedza - Rapport de mise à jour n. 13, Jeudi, le 29 janvier 2015|url = http://reliefweb.int/report/madagascar/madagascar-saison-cyclonique-2014-2015-inondation-et-temp-te-tropicale-chedza|website = ReliefWeb| date=30 January 2015 |access-date = 2015-11-23|language = fr}}</ref> Pirinla ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu, kom nyɛla din daa ʒi tankpaɣu chaŋ ka buɣa dɔni ka di gba nyɛ din daa pahi chɛ ka niriba daa kpi.<ref>{{Cite web|title = Madagascar storm death toll climbs to 68|url = http://reliefweb.int/report/madagascar/madagascar-storm-death-toll-climbs-68|website = ReliefWeb|access-date = 2015-11-23}}</ref> Saa nyɛla din daa mi yaɣiyi kamani 150% din daa to ni o mi shɛm ka daa saɣim puzɔri din yikanima yiɣisi 63,000.<ref>{{Cite web|title = South East Africa - Floods Hit Zimbabwe, Malawi and Mozambique - FloodList|url = http://floodlist.com/africa/south-east-africa-floods-hit-zimbabwe-malawi-mozambique|website = FloodList|access-date = 2015-11-23}}</ref><ref>{{cite web|last1=Chikoko|first1=Rex|title=Flood-hit Malawi faces aid deficit|url=http://mg.co.za/article/2015-01-23-flood-hit-malawi-faces-aid-deficit/|website=Mail and Guardian|date=23 January 2015 |publisher=IAB|access-date=23 November 2015}}</ref> Vihigu wuhiya ni gbaŋsabila tiŋgbani nyɛla din din nyari saa pampam saha shɛŋa ka lahi nyari sanzali gba lala saha ŋɔ, lala dambu dambu ŋɔ pam din daa niŋ yuuni 2014 zaŋ hali ni yuuni 2015 saa mibu saha daliri nyɛla [[El Niño]].<ref>{{Cite journal|title = An Investigation of Interannual Rainfall Variability in Africa|last = Janowiak|first = John|date = 27 February 1987|journal = Journal of Climate|doi = 10.1175/1520-0442(1988)001<0240:aioirv>2.0.co;2|volume = 1|issue = 3|pages = 240–243|publisher = NMC/MWS/NOAA|doi-access = free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Winsor|first1=Morgan|title=El Niño In Africa 2015: Weather Phenomenon May Devastate East African Farmers, Herders With Drought, Floods|journal=Journal of Climate|volume=1|pages=240|publisher=IBT Media Inc|doi=10.1175/1520-0442(1988)001<0240:AIOIRV>2.0.CO;2|issn=1520-0442|year=1988|doi-access=free}}</ref>
==Effects by country==
[[File:Chedza Jan 16 2015 0700Z.jpg|thumb|Severe Tropical Storm Chedza on January 16, 2015]]
[[File:Flooding in Madagascar.jpg|thumb|Rivers were swollen and brown with sediment in the wake of Tropical Storm Chedza]]
{| class="wikitable" style="text-align:center"
|-
! Country
! Fatalities
! Missing
! Displaced
|-
| {{flag|Malawi}}
| 176
|
|230000
|-
| {{flag|Mozambique}}
| 86
|
|160000
|-
| {{flag|Madagascar}}
| 46
|
|20000
|-
| Total
|308
| 153
|410000
|}
{{div col|colwidth=18em}}
[[File:Location Madagascar AU Africa.svg|250px|thumbnail|Location of Madagascar in Africa]]
[[File:Location Malawi AU Africa.svg|250px|thumbnail|Location of Malawi in Africa]]
[[File:Location Mozambique AU Africa.svg|250px|thumbnail|Location of Mozambique in Africa]]
[[File:Location Zimbabwe AU Africa.svg|250px|thumbnail|Location of Zimbabwe in Africa]]
{{div col end}}
===Malawi===
Bakoyi dibaa ayi sa'kara mibu tiŋgbani ŋɔ nyɛla din daa chɛ ka niriba ban kalinli yiɣisi kɔbigi ni pisopɔin ni ayobu ka nyɛ din daa di tiŋgbani maa liɣiri din yiɣisi US$450 miliyɔŋ.<ref>{{cite web|author=Jeff Masters|title=Earth's 29 Billion-Dollar Weather Disasters of 2015: 4th Most on Record|date=January 19, 2016|access-date=January 19, 2016|publisher=Weather Underground|url=http://www.wunderground.com/blog/JeffMasters/earths-29-billiondollar-weather-disasters-of-2015-4th-most-on-recor|archive-date=May 3, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170503053939/https://www.wunderground.com/blog/JeffMasters/earths-29-billiondollar-weather-disasters-of-2015-4th-most-on-recor|url-status=dead}}</ref>
==References==
{{Reflist|30em}}
[[Category:2010s floods in Africa]]
[[Category:2015 floods]]
[[Category:2015 in Malawi|Southeast Africa floods]]
[[Category:Natural disasters in Malawi]]
[[Category:2015 in Mozambique|Southeast Africa floods]]
[[Category:2015 in Madagascar|Southeast Africa floods]]
[[Category:Floods in Mozambique]]
[[Category:Natural disasters in Madagascar]]
[[Category:2015 in Zimbabwe|Southeast Africa floods]]
[[Category:Natural disasters in Zimbabwe]]
[[Category:2015 in Africa|Southeast Africa floods]]
[[Category:January 2015 in Africa|Southeast Africa floods]]
eefgty4f1y16hxqperbnqusx0czcck3
138463
138462
2026-05-31T17:51:22Z
Kalakpagh
2501
/* References */ Updated Content
138463
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|Natural disaster in Africa}}
{{Infobox flood
| name = 2015 Southeast Africa Floods
| image location =
| image name =
| duration = January 9–20, 2015
| total damages (USD) = At least USD $300,000,000
| total fatalities = At least 225 killed<ref name="Reuters1" /><ref name="mag">[http://mg.co.za/article/2015-01-28-death-toll-rises-as-mozambique-weighs-up-flood-costs Death toll rises as Mozambique weighs up flood costs (Mail & Guardian News)]</ref> <br />At least 153 missing <br />400,000+ displaced
| areas affected = {{flagicon|Malawi}} [[Malawi]]<br />{{flagicon|Mozambique}} [[Mozambique]]<br />{{flagicon|Madagascar}} [[Madagascar]]<br />{{flagicon|Zimbabwe}} [[Zimbabwe]]
}}
Yuuni '''2015 Southeast Africa floods''', daliri daa nyɛla [[2014–15 South-West Indian Ocean cyclone season#Very Intense Tropical Cyclone Bansi|Cyclone Bansi]] mini [[Tropical Storm Chedza]] ka nyɛla din daa di niriba ban kalinli yiɣisi kɔbigi ni pisopɔin ni ayobu nyɛvuya Malawi,<ref name = "USAToday">{{cite web | url=https://www.usatoday.com/story/weather/2015/01/16/floods-malawi-mozambique/21881441/ | title=Floods kill scores in Malawi, Mozambique | work=USAToday | date=16 Jan 2015 | access-date=25 Jan 2015 | agency=Associated Press}}</ref> ka di pihinii ni ayobu nyɛvuya [[Mozambique]] ni pihinahi ni ayobu nyɛvuya [[Madagascar]] bakoyi sunsuun ka salo pam daa koŋ bɛ biɛhisi shɛhi.<ref name="Reuters1">{{cite web | url=http://www.trust.org/item/20150123160911-7f0c3 | title="Dire" needs of southern African flood survivors unmet two weeks on - TRFN | work=Reuters Foundation | date=23 January 2015 | access-date=23 January 2015 | agency=Reuters | archive-date=23 November 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151123150559/http://www.trust.org/item/20150123160911-7f0c3 | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.theguardian.com/world/2015/jan/17/malawi-floods-kill-176-people | title=Malawi floods kill 176 people | work=The Guardian | date=17 January 2015 | access-date=17 January 2015 | agency=Associated Press}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-30854140|title=BBC News - Malawi floods kill 170 and leave thousands homeless|work=BBC News|date=16 January 2015 }}</ref><ref>{{cite web|title=Flood death toll across Southern Africa reaches 260|url=http://www.chicagotribune.com/news/sns-wp-blm-news-bc-africa19-20150119-story.html|publisher=Chicago Tribune|access-date=21 January 2015}}</ref><ref>{{cite web|title=Madagascar tropical storm claims 46 lives|url=https://news.yahoo.com/madagascar-tropical-storm-claims-46-lives-111513840.html|publisher=Yahoo! News via AP|access-date=21 January 2015}}</ref> Tiŋgbani zuɣulan paa zaŋ n-ti Malawi Saulos Chilima nyɛla ŋun daa yɛlli ni Malawi niriba ban kalinli yiɣisi kamani 200,000 nyɛla ban daa koŋ bɛ biɛhisi shɛhi pirinla ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu. Kamani 400,000 gbaŋsabila niriba nyɛla ban daa koŋ bɛ biɛhis shɛhi ka niriba kɔbigi ni pihinu ni ata nyɛla ninvuɣ shɛba bɛ ni daa n bo jɛ.<ref>{{Cite news|title = Malawi floods devastation far worse than first thought|url = https://www.theguardian.com/global-development/2015/feb/10/malawi-floods-devastation-far-worse-than-first-thought|website = the Guardian|access-date = 2015-11-23|first = Clár Ní|last = Chonghaile| date=10 February 2015 }}</ref>
Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa piligi Silimiin goli January biɛɣ'pinaanahi dali yuuni 2015 ka daa kuli zaŋ hali ni goli maa naabu ni.<ref>{{Cite web|title = Madagascar : Saison cyclonique 2014-2015 : Inondation et tempête tropicale Chedza - Rapport de mise à jour n. 13, Jeudi, le 29 janvier 2015|url = http://reliefweb.int/report/madagascar/madagascar-saison-cyclonique-2014-2015-inondation-et-temp-te-tropicale-chedza|website = ReliefWeb| date=30 January 2015 |access-date = 2015-11-23|language = fr}}</ref> Pirinla ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu, kom nyɛla din daa ʒi tankpaɣu chaŋ ka buɣa dɔni ka di gba nyɛ din daa pahi chɛ ka niriba daa kpi.<ref>{{Cite web|title = Madagascar storm death toll climbs to 68|url = http://reliefweb.int/report/madagascar/madagascar-storm-death-toll-climbs-68|website = ReliefWeb|access-date = 2015-11-23}}</ref> Saa nyɛla din daa mi yaɣiyi kamani 150% din daa to ni o mi shɛm ka daa saɣim puzɔri din yikanima yiɣisi 63,000.<ref>{{Cite web|title = South East Africa - Floods Hit Zimbabwe, Malawi and Mozambique - FloodList|url = http://floodlist.com/africa/south-east-africa-floods-hit-zimbabwe-malawi-mozambique|website = FloodList|access-date = 2015-11-23}}</ref><ref>{{cite web|last1=Chikoko|first1=Rex|title=Flood-hit Malawi faces aid deficit|url=http://mg.co.za/article/2015-01-23-flood-hit-malawi-faces-aid-deficit/|website=Mail and Guardian|date=23 January 2015 |publisher=IAB|access-date=23 November 2015}}</ref> Vihigu wuhiya ni gbaŋsabila tiŋgbani nyɛla din din nyari saa pampam saha shɛŋa ka lahi nyari sanzali gba lala saha ŋɔ, lala dambu dambu ŋɔ pam din daa niŋ yuuni 2014 zaŋ hali ni yuuni 2015 saa mibu saha daliri nyɛla [[El Niño]].<ref>{{Cite journal|title = An Investigation of Interannual Rainfall Variability in Africa|last = Janowiak|first = John|date = 27 February 1987|journal = Journal of Climate|doi = 10.1175/1520-0442(1988)001<0240:aioirv>2.0.co;2|volume = 1|issue = 3|pages = 240–243|publisher = NMC/MWS/NOAA|doi-access = free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Winsor|first1=Morgan|title=El Niño In Africa 2015: Weather Phenomenon May Devastate East African Farmers, Herders With Drought, Floods|journal=Journal of Climate|volume=1|pages=240|publisher=IBT Media Inc|doi=10.1175/1520-0442(1988)001<0240:AIOIRV>2.0.CO;2|issn=1520-0442|year=1988|doi-access=free}}</ref>
==Effects by country==
[[File:Chedza Jan 16 2015 0700Z.jpg|thumb|Severe Tropical Storm Chedza on January 16, 2015]]
[[File:Flooding in Madagascar.jpg|thumb|Rivers were swollen and brown with sediment in the wake of Tropical Storm Chedza]]
{| class="wikitable" style="text-align:center"
|-
! Country
! Fatalities
! Missing
! Displaced
|-
| {{flag|Malawi}}
| 176
|
|230000
|-
| {{flag|Mozambique}}
| 86
|
|160000
|-
| {{flag|Madagascar}}
| 46
|
|20000
|-
| Total
|308
| 153
|410000
|}
{{div col|colwidth=18em}}
[[File:Location Madagascar AU Africa.svg|250px|thumbnail|Location of Madagascar in Africa]]
[[File:Location Malawi AU Africa.svg|250px|thumbnail|Location of Malawi in Africa]]
[[File:Location Mozambique AU Africa.svg|250px|thumbnail|Location of Mozambique in Africa]]
[[File:Location Zimbabwe AU Africa.svg|250px|thumbnail|Location of Zimbabwe in Africa]]
{{div col end}}
===Malawi===
Bakoyi dibaa ayi sa'kara mibu tiŋgbani ŋɔ nyɛla din daa chɛ ka niriba ban kalinli yiɣisi kɔbigi ni pisopɔin ni ayobu ka nyɛ din daa di tiŋgbani maa liɣiri din yiɣisi US$450 miliyɔŋ.<ref>{{cite web|author=Jeff Masters|title=Earth's 29 Billion-Dollar Weather Disasters of 2015: 4th Most on Record|date=January 19, 2016|access-date=January 19, 2016|publisher=Weather Underground|url=http://www.wunderground.com/blog/JeffMasters/earths-29-billiondollar-weather-disasters-of-2015-4th-most-on-recor|archive-date=May 3, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170503053939/https://www.wunderground.com/blog/JeffMasters/earths-29-billiondollar-weather-disasters-of-2015-4th-most-on-recor|url-status=dead}}</ref>
==Kundivihira ==
{{Reflist|30em}}
[[Category:2010s floods in Africa]]
[[Category:2015 floods]]
[[Category:2015 in Malawi|Southeast Africa floods]]
[[Category:Natural disasters in Malawi]]
[[Category:2015 in Mozambique|Southeast Africa floods]]
[[Category:2015 in Madagascar|Southeast Africa floods]]
[[Category:Floods in Mozambique]]
[[Category:Natural disasters in Madagascar]]
[[Category:2015 in Zimbabwe|Southeast Africa floods]]
[[Category:Natural disasters in Zimbabwe]]
[[Category:2015 in Africa|Southeast Africa floods]]
[[Category:January 2015 in Africa|Southeast Africa floods]]
ogke0ykzon4cv38p643um4azy57rgbt
138464
138463
2026-05-31T17:52:05Z
Kalakpagh
2501
added databox
138464
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|Natural disaster in Africa}}
{{Infobox flood
| name = 2015 Southeast Africa Floods
| image location =
| image name =
| duration = January 9–20, 2015
| total damages (USD) = At least USD $300,000,000
| total fatalities = At least 225 killed<ref name="Reuters1" /><ref name="mag">[http://mg.co.za/article/2015-01-28-death-toll-rises-as-mozambique-weighs-up-flood-costs Death toll rises as Mozambique weighs up flood costs (Mail & Guardian News)]</ref> <br />At least 153 missing <br />400,000+ displaced
| areas affected = {{flagicon|Malawi}} [[Malawi]]<br />{{flagicon|Mozambique}} [[Mozambique]]<br />{{flagicon|Madagascar}} [[Madagascar]]<br />{{flagicon|Zimbabwe}} [[Zimbabwe]]
}}
Yuuni '''2015 Southeast Africa floods''', daliri daa nyɛla [[2014–15 South-West Indian Ocean cyclone season#Very Intense Tropical Cyclone Bansi|Cyclone Bansi]] mini [[Tropical Storm Chedza]] ka nyɛla din daa di niriba ban kalinli yiɣisi kɔbigi ni pisopɔin ni ayobu nyɛvuya Malawi,<ref name = "USAToday">{{cite web | url=https://www.usatoday.com/story/weather/2015/01/16/floods-malawi-mozambique/21881441/ | title=Floods kill scores in Malawi, Mozambique | work=USAToday | date=16 Jan 2015 | access-date=25 Jan 2015 | agency=Associated Press}}</ref> ka di pihinii ni ayobu nyɛvuya [[Mozambique]] ni pihinahi ni ayobu nyɛvuya [[Madagascar]] bakoyi sunsuun ka salo pam daa koŋ bɛ biɛhisi shɛhi.<ref name="Reuters1">{{cite web | url=http://www.trust.org/item/20150123160911-7f0c3 | title="Dire" needs of southern African flood survivors unmet two weeks on - TRFN | work=Reuters Foundation | date=23 January 2015 | access-date=23 January 2015 | agency=Reuters | archive-date=23 November 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151123150559/http://www.trust.org/item/20150123160911-7f0c3 | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.theguardian.com/world/2015/jan/17/malawi-floods-kill-176-people | title=Malawi floods kill 176 people | work=The Guardian | date=17 January 2015 | access-date=17 January 2015 | agency=Associated Press}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-30854140|title=BBC News - Malawi floods kill 170 and leave thousands homeless|work=BBC News|date=16 January 2015 }}</ref><ref>{{cite web|title=Flood death toll across Southern Africa reaches 260|url=http://www.chicagotribune.com/news/sns-wp-blm-news-bc-africa19-20150119-story.html|publisher=Chicago Tribune|access-date=21 January 2015}}</ref><ref>{{cite web|title=Madagascar tropical storm claims 46 lives|url=https://news.yahoo.com/madagascar-tropical-storm-claims-46-lives-111513840.html|publisher=Yahoo! News via AP|access-date=21 January 2015}}</ref> Tiŋgbani zuɣulan paa zaŋ n-ti Malawi Saulos Chilima nyɛla ŋun daa yɛlli ni Malawi niriba ban kalinli yiɣisi kamani 200,000 nyɛla ban daa koŋ bɛ biɛhisi shɛhi pirinla ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu. Kamani 400,000 gbaŋsabila niriba nyɛla ban daa koŋ bɛ biɛhis shɛhi ka niriba kɔbigi ni pihinu ni ata nyɛla ninvuɣ shɛba bɛ ni daa n bo jɛ.<ref>{{Cite news|title = Malawi floods devastation far worse than first thought|url = https://www.theguardian.com/global-development/2015/feb/10/malawi-floods-devastation-far-worse-than-first-thought|website = the Guardian|access-date = 2015-11-23|first = Clár Ní|last = Chonghaile| date=10 February 2015 }}</ref>
Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa piligi Silimiin goli January biɛɣ'pinaanahi dali yuuni 2015 ka daa kuli zaŋ hali ni goli maa naabu ni.<ref>{{Cite web|title = Madagascar : Saison cyclonique 2014-2015 : Inondation et tempête tropicale Chedza - Rapport de mise à jour n. 13, Jeudi, le 29 janvier 2015|url = http://reliefweb.int/report/madagascar/madagascar-saison-cyclonique-2014-2015-inondation-et-temp-te-tropicale-chedza|website = ReliefWeb| date=30 January 2015 |access-date = 2015-11-23|language = fr}}</ref> Pirinla ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu, kom nyɛla din daa ʒi tankpaɣu chaŋ ka buɣa dɔni ka di gba nyɛ din daa pahi chɛ ka niriba daa kpi.<ref>{{Cite web|title = Madagascar storm death toll climbs to 68|url = http://reliefweb.int/report/madagascar/madagascar-storm-death-toll-climbs-68|website = ReliefWeb|access-date = 2015-11-23}}</ref> Saa nyɛla din daa mi yaɣiyi kamani 150% din daa to ni o mi shɛm ka daa saɣim puzɔri din yikanima yiɣisi 63,000.<ref>{{Cite web|title = South East Africa - Floods Hit Zimbabwe, Malawi and Mozambique - FloodList|url = http://floodlist.com/africa/south-east-africa-floods-hit-zimbabwe-malawi-mozambique|website = FloodList|access-date = 2015-11-23}}</ref><ref>{{cite web|last1=Chikoko|first1=Rex|title=Flood-hit Malawi faces aid deficit|url=http://mg.co.za/article/2015-01-23-flood-hit-malawi-faces-aid-deficit/|website=Mail and Guardian|date=23 January 2015 |publisher=IAB|access-date=23 November 2015}}</ref> Vihigu wuhiya ni gbaŋsabila tiŋgbani nyɛla din din nyari saa pampam saha shɛŋa ka lahi nyari sanzali gba lala saha ŋɔ, lala dambu dambu ŋɔ pam din daa niŋ yuuni 2014 zaŋ hali ni yuuni 2015 saa mibu saha daliri nyɛla [[El Niño]].<ref>{{Cite journal|title = An Investigation of Interannual Rainfall Variability in Africa|last = Janowiak|first = John|date = 27 February 1987|journal = Journal of Climate|doi = 10.1175/1520-0442(1988)001<0240:aioirv>2.0.co;2|volume = 1|issue = 3|pages = 240–243|publisher = NMC/MWS/NOAA|doi-access = free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Winsor|first1=Morgan|title=El Niño In Africa 2015: Weather Phenomenon May Devastate East African Farmers, Herders With Drought, Floods|journal=Journal of Climate|volume=1|pages=240|publisher=IBT Media Inc|doi=10.1175/1520-0442(1988)001<0240:AIOIRV>2.0.CO;2|issn=1520-0442|year=1988|doi-access=free}}</ref>
==Effects by country==
[[File:Chedza Jan 16 2015 0700Z.jpg|thumb|Severe Tropical Storm Chedza on January 16, 2015]]
[[File:Flooding in Madagascar.jpg|thumb|Rivers were swollen and brown with sediment in the wake of Tropical Storm Chedza]]
{| class="wikitable" style="text-align:center"
|-
! Country
! Fatalities
! Missing
! Displaced
|-
| {{flag|Malawi}}
| 176
|
|230000
|-
| {{flag|Mozambique}}
| 86
|
|160000
|-
| {{flag|Madagascar}}
| 46
|
|20000
|-
| Total
|308
| 153
|410000
|}
{{div col|colwidth=18em}}
[[File:Location Madagascar AU Africa.svg|250px|thumbnail|Location of Madagascar in Africa]]
[[File:Location Malawi AU Africa.svg|250px|thumbnail|Location of Malawi in Africa]]
[[File:Location Mozambique AU Africa.svg|250px|thumbnail|Location of Mozambique in Africa]]
[[File:Location Zimbabwe AU Africa.svg|250px|thumbnail|Location of Zimbabwe in Africa]]
{{div col end}}
===Malawi===
Bakoyi dibaa ayi sa'kara mibu tiŋgbani ŋɔ nyɛla din daa chɛ ka niriba ban kalinli yiɣisi kɔbigi ni pisopɔin ni ayobu ka nyɛ din daa di tiŋgbani maa liɣiri din yiɣisi US$450 miliyɔŋ.<ref>{{cite web|author=Jeff Masters|title=Earth's 29 Billion-Dollar Weather Disasters of 2015: 4th Most on Record|date=January 19, 2016|access-date=January 19, 2016|publisher=Weather Underground|url=http://www.wunderground.com/blog/JeffMasters/earths-29-billiondollar-weather-disasters-of-2015-4th-most-on-recor|archive-date=May 3, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170503053939/https://www.wunderground.com/blog/JeffMasters/earths-29-billiondollar-weather-disasters-of-2015-4th-most-on-recor|url-status=dead}}</ref>
==Kundivihira ==
{{Reflist|30em}}
[[Category:2010s floods in Africa]]
[[Category:2015 floods]]
[[Category:2015 in Malawi|Southeast Africa floods]]
[[Category:Natural disasters in Malawi]]
[[Category:2015 in Mozambique|Southeast Africa floods]]
[[Category:2015 in Madagascar|Southeast Africa floods]]
[[Category:Floods in Mozambique]]
[[Category:Natural disasters in Madagascar]]
[[Category:2015 in Zimbabwe|Southeast Africa floods]]
[[Category:Natural disasters in Zimbabwe]]
[[Category:2015 in Africa|Southeast Africa floods]]
[[Category:January 2015 in Africa|Southeast Africa floods]]
3gj8fyp7frkmq7lzvdef084oyzs3hvd
138465
138464
2026-05-31T17:52:37Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
138465
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|Natural disaster in Africa}}
{{Infobox flood
| name = 2015 Southeast Africa Floods
| image location =
| image name =
| duration = January 9–20, 2015
| total damages (USD) = At least USD $300,000,000
| total fatalities = At least 225 killed<ref name="Reuters1" /><ref name="mag">[http://mg.co.za/article/2015-01-28-death-toll-rises-as-mozambique-weighs-up-flood-costs Death toll rises as Mozambique weighs up flood costs (Mail & Guardian News)]</ref> <br />At least 153 missing <br />400,000+ displaced
| areas affected = {{flagicon|Malawi}} [[Malawi]]<br />{{flagicon|Mozambique}} [[Mozambique]]<br />{{flagicon|Madagascar}} [[Madagascar]]<br />{{flagicon|Zimbabwe}} [[Zimbabwe]]
}}
Yuuni '''2015 Southeast Africa ko'kpɛɣu''', daliri daa nyɛla [[2014–15 South-West Indian Ocean cyclone season#Very Intense Tropical Cyclone Bansi|Cyclone Bansi]] mini [[Tropical Storm Chedza]] ka nyɛla din daa di niriba ban kalinli yiɣisi kɔbigi ni pisopɔin ni ayobu nyɛvuya Malawi,<ref name = "USAToday">{{cite web | url=https://www.usatoday.com/story/weather/2015/01/16/floods-malawi-mozambique/21881441/ | title=Floods kill scores in Malawi, Mozambique | work=USAToday | date=16 Jan 2015 | access-date=25 Jan 2015 | agency=Associated Press}}</ref> ka di pihinii ni ayobu nyɛvuya [[Mozambique]] ni pihinahi ni ayobu nyɛvuya [[Madagascar]] bakoyi sunsuun ka salo pam daa koŋ bɛ biɛhisi shɛhi.<ref name="Reuters1">{{cite web | url=http://www.trust.org/item/20150123160911-7f0c3 | title="Dire" needs of southern African flood survivors unmet two weeks on - TRFN | work=Reuters Foundation | date=23 January 2015 | access-date=23 January 2015 | agency=Reuters | archive-date=23 November 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151123150559/http://www.trust.org/item/20150123160911-7f0c3 | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.theguardian.com/world/2015/jan/17/malawi-floods-kill-176-people | title=Malawi floods kill 176 people | work=The Guardian | date=17 January 2015 | access-date=17 January 2015 | agency=Associated Press}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-30854140|title=BBC News - Malawi floods kill 170 and leave thousands homeless|work=BBC News|date=16 January 2015 }}</ref><ref>{{cite web|title=Flood death toll across Southern Africa reaches 260|url=http://www.chicagotribune.com/news/sns-wp-blm-news-bc-africa19-20150119-story.html|publisher=Chicago Tribune|access-date=21 January 2015}}</ref><ref>{{cite web|title=Madagascar tropical storm claims 46 lives|url=https://news.yahoo.com/madagascar-tropical-storm-claims-46-lives-111513840.html|publisher=Yahoo! News via AP|access-date=21 January 2015}}</ref> Tiŋgbani zuɣulan paa zaŋ n-ti Malawi Saulos Chilima nyɛla ŋun daa yɛlli ni Malawi niriba ban kalinli yiɣisi kamani 200,000 nyɛla ban daa koŋ bɛ biɛhisi shɛhi pirinla ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu. Kamani 400,000 gbaŋsabila niriba nyɛla ban daa koŋ bɛ biɛhis shɛhi ka niriba kɔbigi ni pihinu ni ata nyɛla ninvuɣ shɛba bɛ ni daa n bo jɛ.<ref>{{Cite news|title = Malawi floods devastation far worse than first thought|url = https://www.theguardian.com/global-development/2015/feb/10/malawi-floods-devastation-far-worse-than-first-thought|website = the Guardian|access-date = 2015-11-23|first = Clár Ní|last = Chonghaile| date=10 February 2015 }}</ref>
Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa piligi Silimiin goli January biɛɣ'pinaanahi dali yuuni 2015 ka daa kuli zaŋ hali ni goli maa naabu ni.<ref>{{Cite web|title = Madagascar : Saison cyclonique 2014-2015 : Inondation et tempête tropicale Chedza - Rapport de mise à jour n. 13, Jeudi, le 29 janvier 2015|url = http://reliefweb.int/report/madagascar/madagascar-saison-cyclonique-2014-2015-inondation-et-temp-te-tropicale-chedza|website = ReliefWeb| date=30 January 2015 |access-date = 2015-11-23|language = fr}}</ref> Pirinla ko'kpɛɣu ŋɔ zuɣu, kom nyɛla din daa ʒi tankpaɣu chaŋ ka buɣa dɔni ka di gba nyɛ din daa pahi chɛ ka niriba daa kpi.<ref>{{Cite web|title = Madagascar storm death toll climbs to 68|url = http://reliefweb.int/report/madagascar/madagascar-storm-death-toll-climbs-68|website = ReliefWeb|access-date = 2015-11-23}}</ref> Saa nyɛla din daa mi yaɣiyi kamani 150% din daa to ni o mi shɛm ka daa saɣim puzɔri din yikanima yiɣisi 63,000.<ref>{{Cite web|title = South East Africa - Floods Hit Zimbabwe, Malawi and Mozambique - FloodList|url = http://floodlist.com/africa/south-east-africa-floods-hit-zimbabwe-malawi-mozambique|website = FloodList|access-date = 2015-11-23}}</ref><ref>{{cite web|last1=Chikoko|first1=Rex|title=Flood-hit Malawi faces aid deficit|url=http://mg.co.za/article/2015-01-23-flood-hit-malawi-faces-aid-deficit/|website=Mail and Guardian|date=23 January 2015 |publisher=IAB|access-date=23 November 2015}}</ref> Vihigu wuhiya ni gbaŋsabila tiŋgbani nyɛla din din nyari saa pampam saha shɛŋa ka lahi nyari sanzali gba lala saha ŋɔ, lala dambu dambu ŋɔ pam din daa niŋ yuuni 2014 zaŋ hali ni yuuni 2015 saa mibu saha daliri nyɛla [[El Niño]].<ref>{{Cite journal|title = An Investigation of Interannual Rainfall Variability in Africa|last = Janowiak|first = John|date = 27 February 1987|journal = Journal of Climate|doi = 10.1175/1520-0442(1988)001<0240:aioirv>2.0.co;2|volume = 1|issue = 3|pages = 240–243|publisher = NMC/MWS/NOAA|doi-access = free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Winsor|first1=Morgan|title=El Niño In Africa 2015: Weather Phenomenon May Devastate East African Farmers, Herders With Drought, Floods|journal=Journal of Climate|volume=1|pages=240|publisher=IBT Media Inc|doi=10.1175/1520-0442(1988)001<0240:AIOIRV>2.0.CO;2|issn=1520-0442|year=1988|doi-access=free}}</ref>
==Effects by country==
[[File:Chedza Jan 16 2015 0700Z.jpg|thumb|Severe Tropical Storm Chedza on January 16, 2015]]
[[File:Flooding in Madagascar.jpg|thumb|Rivers were swollen and brown with sediment in the wake of Tropical Storm Chedza]]
{| class="wikitable" style="text-align:center"
|-
! Country
! Fatalities
! Missing
! Displaced
|-
| {{flag|Malawi}}
| 176
|
|230000
|-
| {{flag|Mozambique}}
| 86
|
|160000
|-
| {{flag|Madagascar}}
| 46
|
|20000
|-
| Total
|308
| 153
|410000
|}
{{div col|colwidth=18em}}
[[File:Location Madagascar AU Africa.svg|250px|thumbnail|Location of Madagascar in Africa]]
[[File:Location Malawi AU Africa.svg|250px|thumbnail|Location of Malawi in Africa]]
[[File:Location Mozambique AU Africa.svg|250px|thumbnail|Location of Mozambique in Africa]]
[[File:Location Zimbabwe AU Africa.svg|250px|thumbnail|Location of Zimbabwe in Africa]]
{{div col end}}
===Malawi===
Bakoyi dibaa ayi sa'kara mibu tiŋgbani ŋɔ nyɛla din daa chɛ ka niriba ban kalinli yiɣisi kɔbigi ni pisopɔin ni ayobu ka nyɛ din daa di tiŋgbani maa liɣiri din yiɣisi US$450 miliyɔŋ.<ref>{{cite web|author=Jeff Masters|title=Earth's 29 Billion-Dollar Weather Disasters of 2015: 4th Most on Record|date=January 19, 2016|access-date=January 19, 2016|publisher=Weather Underground|url=http://www.wunderground.com/blog/JeffMasters/earths-29-billiondollar-weather-disasters-of-2015-4th-most-on-recor|archive-date=May 3, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170503053939/https://www.wunderground.com/blog/JeffMasters/earths-29-billiondollar-weather-disasters-of-2015-4th-most-on-recor|url-status=dead}}</ref>
==Kundivihira ==
{{Reflist|30em}}
[[Category:2010s floods in Africa]]
[[Category:2015 floods]]
[[Category:2015 in Malawi|Southeast Africa floods]]
[[Category:Natural disasters in Malawi]]
[[Category:2015 in Mozambique|Southeast Africa floods]]
[[Category:2015 in Madagascar|Southeast Africa floods]]
[[Category:Floods in Mozambique]]
[[Category:Natural disasters in Madagascar]]
[[Category:2015 in Zimbabwe|Southeast Africa floods]]
[[Category:Natural disasters in Zimbabwe]]
[[Category:2015 in Africa|Southeast Africa floods]]
[[Category:January 2015 in Africa|Southeast Africa floods]]
de77sfo1j3eiwaj2v6r2lh8u6pj3s3l
2009 West Africa floods
0
33241
138466
2026-05-31T17:56:44Z
Kalakpagh
2501
Created article
138466
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|2009 floods in 12 West African countries}}
{{Use dmy dates|date=June 2019}}
[[File:Flooding in Ghana 13.jpg|thumb|Some part of Accra was flooded during the rainy season]]
Yuuni '''2009 West Africa floods''' nyɛla alomo shɛli din daa piligi Silimiin goli June yuuni 2009 ka di daliri daa nyɛ sa'kara mibu [[West Africa]].<ref name="OCHA_1">{{Cite web|author=[[OCHA]] |title=West Africa - Flood Affected Population - June to September 2009 (as of 24 Sep 2009) |work= |publisher= |date=28 September 2009 |url=http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900sid/HHOO-7WEPSW?OpenDocument |format= |doi= |accessdate=14 October 2009 }}</ref><ref name="reliefweb_1">{{Cite web|author=Fominyen, George |title=West Africa's seasonal floods in 2009 |publisher=[[ReliefWeb]] |date=4 September 2009 |url=http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900SID/SNAA-7VLBLG?OpenDocument |accessdate=6 September 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090905160740/http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900SID/SNAA-7VLBLG?OpenDocument |archivedate=5 September 2009 |url-status=live}}</ref> Mɔɣa pam kamani [[Pendjari River|Pendjari]], [[Niger River|Niger]], [[Volta River|Volta]] n-ti pahi [[Senegal River|Senegal]] mɔɣili nyɛla din daa chii n daa di yanima, soya n-ti pahi bindira.<ref name="reliefweb_1" /> Lahabali wuhiya ni, ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din dam niriba ban kalinli yiɣisi 940,000 <ref name="OCHA_1" /> gbaŋsabila tiŋgbana pinaayi ni, di shɛŋa nyɛ [[Burkina Faso]], [[Benin]], [[Ghana]],<ref name="IRIN_2">{{Cite web|author=[[The New Humanitarian|IRIN]] |title=BURKINA FASO-GHANA: One country’s dam, another’s flood |date=4 September 2009 |url=http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=86015 |accessdate=5 September 2009 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20090929195351/http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=86015| archivedate= 29 September 2009 | url-status= live}}</ref> [[Niger]],<ref name="IRIN_3">{{Cite web|author=[[The New Humanitarian|IRIN]] |title=NIGER: Desert flooding wipes out electricity, homes, livestock |date=3 September 2009 |url=http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=85996 |accessdate=5 September 2009 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20090929195557/http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=85996| archivedate= 29 September 2009 | url-status= live}}</ref> [[Senegal]],<ref name="GDACS_1">{{Cite web |author=[[Global Disaster Alert and Coordination System]] |title=Green Flood Alert in Senegal |publisher=GDACS |date=24 August 2009 |url=http://www.gdacs.org/reports.asp?eventType=FL&ID=2009_100&country=Senegal&location=SEN&system=asgard&alertlevel=Green&glide_no=FL-2009-000164-SEN |accessdate=6 September 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110719020520/http://www.gdacs.org/reports.asp?eventType=FL&ID=2009_100&country=Senegal&location=SEN&system=asgard&alertlevel=Green&glide_no=FL-2009-000164-SEN |archivedate=19 July 2011 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|author=[[The New Humanitarian|IRIN]] |title=WEST AFRICA: Seasonal rains, seasonal misery |date=31 August 2009 |url=http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=85942 |accessdate=5 September 2009 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20090929192930/http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=85942| archivedate= 29 September 2009 | url-status= live}}</ref> [[Guinea]] ka niriba ban kalinli yiɣisi kamani kɔbigi ni pihiwɔi ni ata nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya .<ref name="reliefweb_2" /><ref name="BBC_1">{{Cite web|author=[[BBC News]] |title=UN warns on West Africa floods |date=5 September 2009 |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8239552.stm |access-date=5 September 2009 | archive-url= https://web.archive.org/web/20090905100515/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8239552.stm| archive-date= 5 September 2009 | url-status= live}}</ref> Burkina Faso nyɛla tiŋgbani shɛli ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam pam, niriba ban kalinli yiɣisi kamani 150,000 nyɛla ban daa koŋ bɛ yanima di gbaai bahindi [[Ouagadougou]] ni ka dahin yini saa mibu nyɛ din daa chaŋ ti maɣisi kɔbigi puuni vaabu pishi ni anu yuuni puuni saa mibu tiŋgbani ŋɔ ni.<ref name="reliefweb_2">{{Cite web|author= |title=Floods across Western Sahel (as of 08 Sep 2009) |work= |publisher=[[ReliefWeb]] |date=8 September 2009 |url=http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900SID/LPAA-7VQAVF?OpenDocument |accessdate=9 September 2009}}</ref><ref name="BBC_1" /><ref>{{Cite web |author=Schlein, Lisa |title=West Africa Hit by Devastating Floods |publisher=[[Voice of America]] |date=5 September 2009 |url=http://www.voanews.com/english/2009-09-05-voa15.cfm |accessdate=5 September 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090906140602/http://www.voanews.com/english/2009-09-05-voa15.cfm |archivedate=6 September 2009 |url-status=dead }}</ref>
==Seasonal rainfall==
Tiŋgbani shɛŋa din be [[West Africa]] nyɛla din tooi nyari saa pam bin din gbaai Silimiin goli June zaŋ hali ni Silimiin goli September.<ref name=AMMA_1>{{Cite web|author=[[African Monsoon Multidisciplinary Analyses]] (AMMA) |title=Characteristics of the West African Monsoon |url=http://www.amma-international.org/article.php3?id_article=10 |publisher=AMMA |accessdate=15 October 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070712202355/http://www.amma-international.org/article.php3?id_article=10 |archivedate=12 July 2007 }}</ref> Lala saha ŋɔ saa mibu nyɛla bɛ ni booni shɛli [[Monsoon#Africa|West African monsoon]].<ref name=AMMA_1 />
Daliri shɛŋa din daa chɛ ka West Africa daa nya saa pam yuuni 2009 nyɛ [[Pacific Ocean]] mini alomo yuli booni [[El Niño]].<ref name=ACMAD_1>{{Cite journal |author=[[African Center of Meteorological Applications for Development]] (ACMAD) |title=Outlook |journal=Climate Watch Africa Bulletin |issue=08 |publisher=ACMAD |date=August 2009 |url=http://www.acmad.ne/en/climat/bull_aug09_en.pdf |accessdate=15 October 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722235408/http://www.acmad.ne/en/climat/bull_aug09_en.pdf |archive-date=22 July 2011 |url-status=dead }}</ref>
==Damages and victims==
=== Benin ===
Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa dam niriba ban kalinli yiɣisi 220,000 <ref name="OCHA_1" /> ka nyɛ din daa di niriba ayopɔin nyɛvuya.<ref name="reliefweb_1" />
===Gambia===
[[Gambia]] tiŋgbani, ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa dam niriba ban kalinli yiɣisi 15,617.<ref name="OCHA_1" />
===Ghana===
Di daa dam la niriba ban kalinli yiɣisi 139,790 ka niriba pishi ni anahi nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya.<ref name="OCHA_1" /><ref name="reliefweb_1" />
===Guinea===
Di daa dam la niriba ban kalinli yiɣisi 40,000 tiŋzuɣu yuli booni [[Conakry]] mini tiŋsi kamani [[Kindia]] ni [[Siguiri]].<ref name="OCHA_1" /><ref name="reliefweb_1" />
===Ivory Coast===
Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di niriba pishi yini ka nyɛvuya Abidjan ka daa dam salo ban kalinli yiɣisi 2000.<ref name="OCHA_1" /><ref name="reliefweb_1" />
===Liberia===
Di daa dam la niriba ban kalinli yiɣisi 584 [[Liberia]] ka niriba ayi daa koŋ bɛ nyɛvuya.<ref name="OCHA_1" />
===Mali===
Di daa dam la niriba ban kalinli yiɣisi 18,902 [[Mali]] tiŋgbani ni.<ref name="OCHA_1" />
==See also==
*[[2007 African floods]]
*[[2010 Sahel famine]]
*[[2010 Nigerien floods]]
==References==
{{Reflist|2}}{{Floods in Africa}}{{Coord|12|21|N|1|32|W|display=title|type:landmark}}
{{DEFAULTSORT:2009 West Africa Floods}}
[[Category:2000s floods in Africa]]
[[Category:2009 floods]]
[[Category:2009 in Burkina Faso|Floods]]
[[Category:Natural disasters in Burkina Faso]]
[[Category:Natural disasters in Benin|2009]]
[[Category:Natural disasters in Niger]]
[[Category:Natural disasters in Senegal]]
[[Category:Floods in Ghana]]
n179959r5wicsv624ag6t6y3b3tst3t
138467
138466
2026-05-31T17:57:22Z
Kalakpagh
2501
added databox
138467
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|2009 floods in 12 West African countries}}
{{Use dmy dates|date=June 2019}}
[[File:Flooding in Ghana 13.jpg|thumb|Some part of Accra was flooded during the rainy season]]
Yuuni '''2009 West Africa floods''' nyɛla alomo shɛli din daa piligi Silimiin goli June yuuni 2009 ka di daliri daa nyɛ sa'kara mibu [[West Africa]].<ref name="OCHA_1">{{Cite web|author=[[OCHA]] |title=West Africa - Flood Affected Population - June to September 2009 (as of 24 Sep 2009) |work= |publisher= |date=28 September 2009 |url=http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900sid/HHOO-7WEPSW?OpenDocument |format= |doi= |accessdate=14 October 2009 }}</ref><ref name="reliefweb_1">{{Cite web|author=Fominyen, George |title=West Africa's seasonal floods in 2009 |publisher=[[ReliefWeb]] |date=4 September 2009 |url=http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900SID/SNAA-7VLBLG?OpenDocument |accessdate=6 September 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090905160740/http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900SID/SNAA-7VLBLG?OpenDocument |archivedate=5 September 2009 |url-status=live}}</ref> Mɔɣa pam kamani [[Pendjari River|Pendjari]], [[Niger River|Niger]], [[Volta River|Volta]] n-ti pahi [[Senegal River|Senegal]] mɔɣili nyɛla din daa chii n daa di yanima, soya n-ti pahi bindira.<ref name="reliefweb_1" /> Lahabali wuhiya ni, ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din dam niriba ban kalinli yiɣisi 940,000 <ref name="OCHA_1" /> gbaŋsabila tiŋgbana pinaayi ni, di shɛŋa nyɛ [[Burkina Faso]], [[Benin]], [[Ghana]],<ref name="IRIN_2">{{Cite web|author=[[The New Humanitarian|IRIN]] |title=BURKINA FASO-GHANA: One country’s dam, another’s flood |date=4 September 2009 |url=http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=86015 |accessdate=5 September 2009 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20090929195351/http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=86015| archivedate= 29 September 2009 | url-status= live}}</ref> [[Niger]],<ref name="IRIN_3">{{Cite web|author=[[The New Humanitarian|IRIN]] |title=NIGER: Desert flooding wipes out electricity, homes, livestock |date=3 September 2009 |url=http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=85996 |accessdate=5 September 2009 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20090929195557/http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=85996| archivedate= 29 September 2009 | url-status= live}}</ref> [[Senegal]],<ref name="GDACS_1">{{Cite web |author=[[Global Disaster Alert and Coordination System]] |title=Green Flood Alert in Senegal |publisher=GDACS |date=24 August 2009 |url=http://www.gdacs.org/reports.asp?eventType=FL&ID=2009_100&country=Senegal&location=SEN&system=asgard&alertlevel=Green&glide_no=FL-2009-000164-SEN |accessdate=6 September 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110719020520/http://www.gdacs.org/reports.asp?eventType=FL&ID=2009_100&country=Senegal&location=SEN&system=asgard&alertlevel=Green&glide_no=FL-2009-000164-SEN |archivedate=19 July 2011 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|author=[[The New Humanitarian|IRIN]] |title=WEST AFRICA: Seasonal rains, seasonal misery |date=31 August 2009 |url=http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=85942 |accessdate=5 September 2009 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20090929192930/http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=85942| archivedate= 29 September 2009 | url-status= live}}</ref> [[Guinea]] ka niriba ban kalinli yiɣisi kamani kɔbigi ni pihiwɔi ni ata nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya .<ref name="reliefweb_2" /><ref name="BBC_1">{{Cite web|author=[[BBC News]] |title=UN warns on West Africa floods |date=5 September 2009 |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8239552.stm |access-date=5 September 2009 | archive-url= https://web.archive.org/web/20090905100515/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8239552.stm| archive-date= 5 September 2009 | url-status= live}}</ref> Burkina Faso nyɛla tiŋgbani shɛli ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam pam, niriba ban kalinli yiɣisi kamani 150,000 nyɛla ban daa koŋ bɛ yanima di gbaai bahindi [[Ouagadougou]] ni ka dahin yini saa mibu nyɛ din daa chaŋ ti maɣisi kɔbigi puuni vaabu pishi ni anu yuuni puuni saa mibu tiŋgbani ŋɔ ni.<ref name="reliefweb_2">{{Cite web|author= |title=Floods across Western Sahel (as of 08 Sep 2009) |work= |publisher=[[ReliefWeb]] |date=8 September 2009 |url=http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900SID/LPAA-7VQAVF?OpenDocument |accessdate=9 September 2009}}</ref><ref name="BBC_1" /><ref>{{Cite web |author=Schlein, Lisa |title=West Africa Hit by Devastating Floods |publisher=[[Voice of America]] |date=5 September 2009 |url=http://www.voanews.com/english/2009-09-05-voa15.cfm |accessdate=5 September 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090906140602/http://www.voanews.com/english/2009-09-05-voa15.cfm |archivedate=6 September 2009 |url-status=dead }}</ref>
==Seasonal rainfall==
Tiŋgbani shɛŋa din be [[West Africa]] nyɛla din tooi nyari saa pam bin din gbaai Silimiin goli June zaŋ hali ni Silimiin goli September.<ref name=AMMA_1>{{Cite web|author=[[African Monsoon Multidisciplinary Analyses]] (AMMA) |title=Characteristics of the West African Monsoon |url=http://www.amma-international.org/article.php3?id_article=10 |publisher=AMMA |accessdate=15 October 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070712202355/http://www.amma-international.org/article.php3?id_article=10 |archivedate=12 July 2007 }}</ref> Lala saha ŋɔ saa mibu nyɛla bɛ ni booni shɛli [[Monsoon#Africa|West African monsoon]].<ref name=AMMA_1 />
Daliri shɛŋa din daa chɛ ka West Africa daa nya saa pam yuuni 2009 nyɛ [[Pacific Ocean]] mini alomo yuli booni [[El Niño]].<ref name=ACMAD_1>{{Cite journal |author=[[African Center of Meteorological Applications for Development]] (ACMAD) |title=Outlook |journal=Climate Watch Africa Bulletin |issue=08 |publisher=ACMAD |date=August 2009 |url=http://www.acmad.ne/en/climat/bull_aug09_en.pdf |accessdate=15 October 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722235408/http://www.acmad.ne/en/climat/bull_aug09_en.pdf |archive-date=22 July 2011 |url-status=dead }}</ref>
==Damages and victims==
=== Benin ===
Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa dam niriba ban kalinli yiɣisi 220,000 <ref name="OCHA_1" /> ka nyɛ din daa di niriba ayopɔin nyɛvuya.<ref name="reliefweb_1" />
===Gambia===
[[Gambia]] tiŋgbani, ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa dam niriba ban kalinli yiɣisi 15,617.<ref name="OCHA_1" />
===Ghana===
Di daa dam la niriba ban kalinli yiɣisi 139,790 ka niriba pishi ni anahi nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya.<ref name="OCHA_1" /><ref name="reliefweb_1" />
===Guinea===
Di daa dam la niriba ban kalinli yiɣisi 40,000 tiŋzuɣu yuli booni [[Conakry]] mini tiŋsi kamani [[Kindia]] ni [[Siguiri]].<ref name="OCHA_1" /><ref name="reliefweb_1" />
===Ivory Coast===
Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di niriba pishi yini ka nyɛvuya Abidjan ka daa dam salo ban kalinli yiɣisi 2000.<ref name="OCHA_1" /><ref name="reliefweb_1" />
===Liberia===
Di daa dam la niriba ban kalinli yiɣisi 584 [[Liberia]] ka niriba ayi daa koŋ bɛ nyɛvuya.<ref name="OCHA_1" />
===Mali===
Di daa dam la niriba ban kalinli yiɣisi 18,902 [[Mali]] tiŋgbani ni.<ref name="OCHA_1" />
==See also==
*[[2007 African floods]]
*[[2010 Sahel famine]]
*[[2010 Nigerien floods]]
==References==
{{Reflist|2}}{{Floods in Africa}}{{Coord|12|21|N|1|32|W|display=title|type:landmark}}
{{DEFAULTSORT:2009 West Africa Floods}}
[[Category:2000s floods in Africa]]
[[Category:2009 floods]]
[[Category:2009 in Burkina Faso|Floods]]
[[Category:Natural disasters in Burkina Faso]]
[[Category:Natural disasters in Benin|2009]]
[[Category:Natural disasters in Niger]]
[[Category:Natural disasters in Senegal]]
[[Category:Floods in Ghana]]
6gawn1fvunes37lcg0otyyc6ilzo6jw
138468
138467
2026-05-31T17:57:59Z
Kalakpagh
2501
/* Seasonal rainfall */ Updated Content
138468
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|2009 floods in 12 West African countries}}
{{Use dmy dates|date=June 2019}}
[[File:Flooding in Ghana 13.jpg|thumb|Some part of Accra was flooded during the rainy season]]
Yuuni '''2009 West Africa floods''' nyɛla alomo shɛli din daa piligi Silimiin goli June yuuni 2009 ka di daliri daa nyɛ sa'kara mibu [[West Africa]].<ref name="OCHA_1">{{Cite web|author=[[OCHA]] |title=West Africa - Flood Affected Population - June to September 2009 (as of 24 Sep 2009) |work= |publisher= |date=28 September 2009 |url=http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900sid/HHOO-7WEPSW?OpenDocument |format= |doi= |accessdate=14 October 2009 }}</ref><ref name="reliefweb_1">{{Cite web|author=Fominyen, George |title=West Africa's seasonal floods in 2009 |publisher=[[ReliefWeb]] |date=4 September 2009 |url=http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900SID/SNAA-7VLBLG?OpenDocument |accessdate=6 September 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090905160740/http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900SID/SNAA-7VLBLG?OpenDocument |archivedate=5 September 2009 |url-status=live}}</ref> Mɔɣa pam kamani [[Pendjari River|Pendjari]], [[Niger River|Niger]], [[Volta River|Volta]] n-ti pahi [[Senegal River|Senegal]] mɔɣili nyɛla din daa chii n daa di yanima, soya n-ti pahi bindira.<ref name="reliefweb_1" /> Lahabali wuhiya ni, ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din dam niriba ban kalinli yiɣisi 940,000 <ref name="OCHA_1" /> gbaŋsabila tiŋgbana pinaayi ni, di shɛŋa nyɛ [[Burkina Faso]], [[Benin]], [[Ghana]],<ref name="IRIN_2">{{Cite web|author=[[The New Humanitarian|IRIN]] |title=BURKINA FASO-GHANA: One country’s dam, another’s flood |date=4 September 2009 |url=http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=86015 |accessdate=5 September 2009 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20090929195351/http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=86015| archivedate= 29 September 2009 | url-status= live}}</ref> [[Niger]],<ref name="IRIN_3">{{Cite web|author=[[The New Humanitarian|IRIN]] |title=NIGER: Desert flooding wipes out electricity, homes, livestock |date=3 September 2009 |url=http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=85996 |accessdate=5 September 2009 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20090929195557/http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=85996| archivedate= 29 September 2009 | url-status= live}}</ref> [[Senegal]],<ref name="GDACS_1">{{Cite web |author=[[Global Disaster Alert and Coordination System]] |title=Green Flood Alert in Senegal |publisher=GDACS |date=24 August 2009 |url=http://www.gdacs.org/reports.asp?eventType=FL&ID=2009_100&country=Senegal&location=SEN&system=asgard&alertlevel=Green&glide_no=FL-2009-000164-SEN |accessdate=6 September 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110719020520/http://www.gdacs.org/reports.asp?eventType=FL&ID=2009_100&country=Senegal&location=SEN&system=asgard&alertlevel=Green&glide_no=FL-2009-000164-SEN |archivedate=19 July 2011 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|author=[[The New Humanitarian|IRIN]] |title=WEST AFRICA: Seasonal rains, seasonal misery |date=31 August 2009 |url=http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=85942 |accessdate=5 September 2009 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20090929192930/http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=85942| archivedate= 29 September 2009 | url-status= live}}</ref> [[Guinea]] ka niriba ban kalinli yiɣisi kamani kɔbigi ni pihiwɔi ni ata nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya .<ref name="reliefweb_2" /><ref name="BBC_1">{{Cite web|author=[[BBC News]] |title=UN warns on West Africa floods |date=5 September 2009 |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8239552.stm |access-date=5 September 2009 | archive-url= https://web.archive.org/web/20090905100515/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8239552.stm| archive-date= 5 September 2009 | url-status= live}}</ref> Burkina Faso nyɛla tiŋgbani shɛli ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam pam, niriba ban kalinli yiɣisi kamani 150,000 nyɛla ban daa koŋ bɛ yanima di gbaai bahindi [[Ouagadougou]] ni ka dahin yini saa mibu nyɛ din daa chaŋ ti maɣisi kɔbigi puuni vaabu pishi ni anu yuuni puuni saa mibu tiŋgbani ŋɔ ni.<ref name="reliefweb_2">{{Cite web|author= |title=Floods across Western Sahel (as of 08 Sep 2009) |work= |publisher=[[ReliefWeb]] |date=8 September 2009 |url=http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900SID/LPAA-7VQAVF?OpenDocument |accessdate=9 September 2009}}</ref><ref name="BBC_1" /><ref>{{Cite web |author=Schlein, Lisa |title=West Africa Hit by Devastating Floods |publisher=[[Voice of America]] |date=5 September 2009 |url=http://www.voanews.com/english/2009-09-05-voa15.cfm |accessdate=5 September 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090906140602/http://www.voanews.com/english/2009-09-05-voa15.cfm |archivedate=6 September 2009 |url-status=dead }}</ref>
==Yuuni kam saa mibu ==
Tiŋgbani shɛŋa din be [[West Africa]] nyɛla din tooi nyari saa pam bin din gbaai Silimiin goli June zaŋ hali ni Silimiin goli September.<ref name=AMMA_1>{{Cite web|author=[[African Monsoon Multidisciplinary Analyses]] (AMMA) |title=Characteristics of the West African Monsoon |url=http://www.amma-international.org/article.php3?id_article=10 |publisher=AMMA |accessdate=15 October 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070712202355/http://www.amma-international.org/article.php3?id_article=10 |archivedate=12 July 2007 }}</ref> Lala saha ŋɔ saa mibu nyɛla bɛ ni booni shɛli [[Monsoon#Africa|West African monsoon]].<ref name=AMMA_1 />
Daliri shɛŋa din daa chɛ ka West Africa daa nya saa pam yuuni 2009 nyɛ [[Pacific Ocean]] mini alomo yuli booni [[El Niño]].<ref name=ACMAD_1>{{Cite journal |author=[[African Center of Meteorological Applications for Development]] (ACMAD) |title=Outlook |journal=Climate Watch Africa Bulletin |issue=08 |publisher=ACMAD |date=August 2009 |url=http://www.acmad.ne/en/climat/bull_aug09_en.pdf |accessdate=15 October 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722235408/http://www.acmad.ne/en/climat/bull_aug09_en.pdf |archive-date=22 July 2011 |url-status=dead }}</ref>
==Damages and victims==
=== Benin ===
Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa dam niriba ban kalinli yiɣisi 220,000 <ref name="OCHA_1" /> ka nyɛ din daa di niriba ayopɔin nyɛvuya.<ref name="reliefweb_1" />
===Gambia===
[[Gambia]] tiŋgbani, ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa dam niriba ban kalinli yiɣisi 15,617.<ref name="OCHA_1" />
===Ghana===
Di daa dam la niriba ban kalinli yiɣisi 139,790 ka niriba pishi ni anahi nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya.<ref name="OCHA_1" /><ref name="reliefweb_1" />
===Guinea===
Di daa dam la niriba ban kalinli yiɣisi 40,000 tiŋzuɣu yuli booni [[Conakry]] mini tiŋsi kamani [[Kindia]] ni [[Siguiri]].<ref name="OCHA_1" /><ref name="reliefweb_1" />
===Ivory Coast===
Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di niriba pishi yini ka nyɛvuya Abidjan ka daa dam salo ban kalinli yiɣisi 2000.<ref name="OCHA_1" /><ref name="reliefweb_1" />
===Liberia===
Di daa dam la niriba ban kalinli yiɣisi 584 [[Liberia]] ka niriba ayi daa koŋ bɛ nyɛvuya.<ref name="OCHA_1" />
===Mali===
Di daa dam la niriba ban kalinli yiɣisi 18,902 [[Mali]] tiŋgbani ni.<ref name="OCHA_1" />
==See also==
*[[2007 African floods]]
*[[2010 Sahel famine]]
*[[2010 Nigerien floods]]
==References==
{{Reflist|2}}{{Floods in Africa}}{{Coord|12|21|N|1|32|W|display=title|type:landmark}}
{{DEFAULTSORT:2009 West Africa Floods}}
[[Category:2000s floods in Africa]]
[[Category:2009 floods]]
[[Category:2009 in Burkina Faso|Floods]]
[[Category:Natural disasters in Burkina Faso]]
[[Category:Natural disasters in Benin|2009]]
[[Category:Natural disasters in Niger]]
[[Category:Natural disasters in Senegal]]
[[Category:Floods in Ghana]]
k961b0pknoyfudrs4kl1anf96zq9m7w
138469
138468
2026-05-31T17:58:39Z
Kalakpagh
2501
/* Damages and victims */
138469
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|2009 floods in 12 West African countries}}
{{Use dmy dates|date=June 2019}}
[[File:Flooding in Ghana 13.jpg|thumb|Some part of Accra was flooded during the rainy season]]
Yuuni '''2009 West Africa floods''' nyɛla alomo shɛli din daa piligi Silimiin goli June yuuni 2009 ka di daliri daa nyɛ sa'kara mibu [[West Africa]].<ref name="OCHA_1">{{Cite web|author=[[OCHA]] |title=West Africa - Flood Affected Population - June to September 2009 (as of 24 Sep 2009) |work= |publisher= |date=28 September 2009 |url=http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900sid/HHOO-7WEPSW?OpenDocument |format= |doi= |accessdate=14 October 2009 }}</ref><ref name="reliefweb_1">{{Cite web|author=Fominyen, George |title=West Africa's seasonal floods in 2009 |publisher=[[ReliefWeb]] |date=4 September 2009 |url=http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900SID/SNAA-7VLBLG?OpenDocument |accessdate=6 September 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090905160740/http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900SID/SNAA-7VLBLG?OpenDocument |archivedate=5 September 2009 |url-status=live}}</ref> Mɔɣa pam kamani [[Pendjari River|Pendjari]], [[Niger River|Niger]], [[Volta River|Volta]] n-ti pahi [[Senegal River|Senegal]] mɔɣili nyɛla din daa chii n daa di yanima, soya n-ti pahi bindira.<ref name="reliefweb_1" /> Lahabali wuhiya ni, ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din dam niriba ban kalinli yiɣisi 940,000 <ref name="OCHA_1" /> gbaŋsabila tiŋgbana pinaayi ni, di shɛŋa nyɛ [[Burkina Faso]], [[Benin]], [[Ghana]],<ref name="IRIN_2">{{Cite web|author=[[The New Humanitarian|IRIN]] |title=BURKINA FASO-GHANA: One country’s dam, another’s flood |date=4 September 2009 |url=http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=86015 |accessdate=5 September 2009 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20090929195351/http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=86015| archivedate= 29 September 2009 | url-status= live}}</ref> [[Niger]],<ref name="IRIN_3">{{Cite web|author=[[The New Humanitarian|IRIN]] |title=NIGER: Desert flooding wipes out electricity, homes, livestock |date=3 September 2009 |url=http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=85996 |accessdate=5 September 2009 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20090929195557/http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=85996| archivedate= 29 September 2009 | url-status= live}}</ref> [[Senegal]],<ref name="GDACS_1">{{Cite web |author=[[Global Disaster Alert and Coordination System]] |title=Green Flood Alert in Senegal |publisher=GDACS |date=24 August 2009 |url=http://www.gdacs.org/reports.asp?eventType=FL&ID=2009_100&country=Senegal&location=SEN&system=asgard&alertlevel=Green&glide_no=FL-2009-000164-SEN |accessdate=6 September 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110719020520/http://www.gdacs.org/reports.asp?eventType=FL&ID=2009_100&country=Senegal&location=SEN&system=asgard&alertlevel=Green&glide_no=FL-2009-000164-SEN |archivedate=19 July 2011 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|author=[[The New Humanitarian|IRIN]] |title=WEST AFRICA: Seasonal rains, seasonal misery |date=31 August 2009 |url=http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=85942 |accessdate=5 September 2009 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20090929192930/http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=85942| archivedate= 29 September 2009 | url-status= live}}</ref> [[Guinea]] ka niriba ban kalinli yiɣisi kamani kɔbigi ni pihiwɔi ni ata nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya .<ref name="reliefweb_2" /><ref name="BBC_1">{{Cite web|author=[[BBC News]] |title=UN warns on West Africa floods |date=5 September 2009 |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8239552.stm |access-date=5 September 2009 | archive-url= https://web.archive.org/web/20090905100515/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8239552.stm| archive-date= 5 September 2009 | url-status= live}}</ref> Burkina Faso nyɛla tiŋgbani shɛli ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam pam, niriba ban kalinli yiɣisi kamani 150,000 nyɛla ban daa koŋ bɛ yanima di gbaai bahindi [[Ouagadougou]] ni ka dahin yini saa mibu nyɛ din daa chaŋ ti maɣisi kɔbigi puuni vaabu pishi ni anu yuuni puuni saa mibu tiŋgbani ŋɔ ni.<ref name="reliefweb_2">{{Cite web|author= |title=Floods across Western Sahel (as of 08 Sep 2009) |work= |publisher=[[ReliefWeb]] |date=8 September 2009 |url=http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900SID/LPAA-7VQAVF?OpenDocument |accessdate=9 September 2009}}</ref><ref name="BBC_1" /><ref>{{Cite web |author=Schlein, Lisa |title=West Africa Hit by Devastating Floods |publisher=[[Voice of America]] |date=5 September 2009 |url=http://www.voanews.com/english/2009-09-05-voa15.cfm |accessdate=5 September 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090906140602/http://www.voanews.com/english/2009-09-05-voa15.cfm |archivedate=6 September 2009 |url-status=dead }}</ref>
==Yuuni kam saa mibu ==
Tiŋgbani shɛŋa din be [[West Africa]] nyɛla din tooi nyari saa pam bin din gbaai Silimiin goli June zaŋ hali ni Silimiin goli September.<ref name=AMMA_1>{{Cite web|author=[[African Monsoon Multidisciplinary Analyses]] (AMMA) |title=Characteristics of the West African Monsoon |url=http://www.amma-international.org/article.php3?id_article=10 |publisher=AMMA |accessdate=15 October 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070712202355/http://www.amma-international.org/article.php3?id_article=10 |archivedate=12 July 2007 }}</ref> Lala saha ŋɔ saa mibu nyɛla bɛ ni booni shɛli [[Monsoon#Africa|West African monsoon]].<ref name=AMMA_1 />
Daliri shɛŋa din daa chɛ ka West Africa daa nya saa pam yuuni 2009 nyɛ [[Pacific Ocean]] mini alomo yuli booni [[El Niño]].<ref name=ACMAD_1>{{Cite journal |author=[[African Center of Meteorological Applications for Development]] (ACMAD) |title=Outlook |journal=Climate Watch Africa Bulletin |issue=08 |publisher=ACMAD |date=August 2009 |url=http://www.acmad.ne/en/climat/bull_aug09_en.pdf |accessdate=15 October 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722235408/http://www.acmad.ne/en/climat/bull_aug09_en.pdf |archive-date=22 July 2011 |url-status=dead }}</ref>
==Bin'saɣinda mini ninvuɣ din daa dam ==
=== Benin ===
Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa dam niriba ban kalinli yiɣisi 220,000 <ref name="OCHA_1" /> ka nyɛ din daa di niriba ayopɔin nyɛvuya.<ref name="reliefweb_1" />
===Gambia===
[[Gambia]] tiŋgbani, ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa dam niriba ban kalinli yiɣisi 15,617.<ref name="OCHA_1" />
===Ghana===
Di daa dam la niriba ban kalinli yiɣisi 139,790 ka niriba pishi ni anahi nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya.<ref name="OCHA_1" /><ref name="reliefweb_1" />
===Guinea===
Di daa dam la niriba ban kalinli yiɣisi 40,000 tiŋzuɣu yuli booni [[Conakry]] mini tiŋsi kamani [[Kindia]] ni [[Siguiri]].<ref name="OCHA_1" /><ref name="reliefweb_1" />
===Ivory Coast===
Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di niriba pishi yini ka nyɛvuya Abidjan ka daa dam salo ban kalinli yiɣisi 2000.<ref name="OCHA_1" /><ref name="reliefweb_1" />
===Liberia===
Di daa dam la niriba ban kalinli yiɣisi 584 [[Liberia]] ka niriba ayi daa koŋ bɛ nyɛvuya.<ref name="OCHA_1" />
===Mali===
Di daa dam la niriba ban kalinli yiɣisi 18,902 [[Mali]] tiŋgbani ni.<ref name="OCHA_1" />
==See also==
*[[2007 African floods]]
*[[2010 Sahel famine]]
*[[2010 Nigerien floods]]
==References==
{{Reflist|2}}{{Floods in Africa}}{{Coord|12|21|N|1|32|W|display=title|type:landmark}}
{{DEFAULTSORT:2009 West Africa Floods}}
[[Category:2000s floods in Africa]]
[[Category:2009 floods]]
[[Category:2009 in Burkina Faso|Floods]]
[[Category:Natural disasters in Burkina Faso]]
[[Category:Natural disasters in Benin|2009]]
[[Category:Natural disasters in Niger]]
[[Category:Natural disasters in Senegal]]
[[Category:Floods in Ghana]]
6u1xxqkib34mcn9hi9j8779srs0xdm6
138470
138469
2026-05-31T18:01:15Z
Kalakpagh
2501
/* See also */ Updated Content\
138470
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|2009 floods in 12 West African countries}}
{{Use dmy dates|date=June 2019}}
[[File:Flooding in Ghana 13.jpg|thumb|Some part of Accra was flooded during the rainy season]]
Yuuni '''2009 West Africa floods''' nyɛla alomo shɛli din daa piligi Silimiin goli June yuuni 2009 ka di daliri daa nyɛ sa'kara mibu [[West Africa]].<ref name="OCHA_1">{{Cite web|author=[[OCHA]] |title=West Africa - Flood Affected Population - June to September 2009 (as of 24 Sep 2009) |work= |publisher= |date=28 September 2009 |url=http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900sid/HHOO-7WEPSW?OpenDocument |format= |doi= |accessdate=14 October 2009 }}</ref><ref name="reliefweb_1">{{Cite web|author=Fominyen, George |title=West Africa's seasonal floods in 2009 |publisher=[[ReliefWeb]] |date=4 September 2009 |url=http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900SID/SNAA-7VLBLG?OpenDocument |accessdate=6 September 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090905160740/http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900SID/SNAA-7VLBLG?OpenDocument |archivedate=5 September 2009 |url-status=live}}</ref> Mɔɣa pam kamani [[Pendjari River|Pendjari]], [[Niger River|Niger]], [[Volta River|Volta]] n-ti pahi [[Senegal River|Senegal]] mɔɣili nyɛla din daa chii n daa di yanima, soya n-ti pahi bindira.<ref name="reliefweb_1" /> Lahabali wuhiya ni, ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din dam niriba ban kalinli yiɣisi 940,000 <ref name="OCHA_1" /> gbaŋsabila tiŋgbana pinaayi ni, di shɛŋa nyɛ [[Burkina Faso]], [[Benin]], [[Ghana]],<ref name="IRIN_2">{{Cite web|author=[[The New Humanitarian|IRIN]] |title=BURKINA FASO-GHANA: One country’s dam, another’s flood |date=4 September 2009 |url=http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=86015 |accessdate=5 September 2009 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20090929195351/http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=86015| archivedate= 29 September 2009 | url-status= live}}</ref> [[Niger]],<ref name="IRIN_3">{{Cite web|author=[[The New Humanitarian|IRIN]] |title=NIGER: Desert flooding wipes out electricity, homes, livestock |date=3 September 2009 |url=http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=85996 |accessdate=5 September 2009 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20090929195557/http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=85996| archivedate= 29 September 2009 | url-status= live}}</ref> [[Senegal]],<ref name="GDACS_1">{{Cite web |author=[[Global Disaster Alert and Coordination System]] |title=Green Flood Alert in Senegal |publisher=GDACS |date=24 August 2009 |url=http://www.gdacs.org/reports.asp?eventType=FL&ID=2009_100&country=Senegal&location=SEN&system=asgard&alertlevel=Green&glide_no=FL-2009-000164-SEN |accessdate=6 September 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110719020520/http://www.gdacs.org/reports.asp?eventType=FL&ID=2009_100&country=Senegal&location=SEN&system=asgard&alertlevel=Green&glide_no=FL-2009-000164-SEN |archivedate=19 July 2011 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|author=[[The New Humanitarian|IRIN]] |title=WEST AFRICA: Seasonal rains, seasonal misery |date=31 August 2009 |url=http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=85942 |accessdate=5 September 2009 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20090929192930/http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=85942| archivedate= 29 September 2009 | url-status= live}}</ref> [[Guinea]] ka niriba ban kalinli yiɣisi kamani kɔbigi ni pihiwɔi ni ata nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya .<ref name="reliefweb_2" /><ref name="BBC_1">{{Cite web|author=[[BBC News]] |title=UN warns on West Africa floods |date=5 September 2009 |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8239552.stm |access-date=5 September 2009 | archive-url= https://web.archive.org/web/20090905100515/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8239552.stm| archive-date= 5 September 2009 | url-status= live}}</ref> Burkina Faso nyɛla tiŋgbani shɛli ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam pam, niriba ban kalinli yiɣisi kamani 150,000 nyɛla ban daa koŋ bɛ yanima di gbaai bahindi [[Ouagadougou]] ni ka dahin yini saa mibu nyɛ din daa chaŋ ti maɣisi kɔbigi puuni vaabu pishi ni anu yuuni puuni saa mibu tiŋgbani ŋɔ ni.<ref name="reliefweb_2">{{Cite web|author= |title=Floods across Western Sahel (as of 08 Sep 2009) |work= |publisher=[[ReliefWeb]] |date=8 September 2009 |url=http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900SID/LPAA-7VQAVF?OpenDocument |accessdate=9 September 2009}}</ref><ref name="BBC_1" /><ref>{{Cite web |author=Schlein, Lisa |title=West Africa Hit by Devastating Floods |publisher=[[Voice of America]] |date=5 September 2009 |url=http://www.voanews.com/english/2009-09-05-voa15.cfm |accessdate=5 September 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090906140602/http://www.voanews.com/english/2009-09-05-voa15.cfm |archivedate=6 September 2009 |url-status=dead }}</ref>
==Yuuni kam saa mibu ==
Tiŋgbani shɛŋa din be [[West Africa]] nyɛla din tooi nyari saa pam bin din gbaai Silimiin goli June zaŋ hali ni Silimiin goli September.<ref name=AMMA_1>{{Cite web|author=[[African Monsoon Multidisciplinary Analyses]] (AMMA) |title=Characteristics of the West African Monsoon |url=http://www.amma-international.org/article.php3?id_article=10 |publisher=AMMA |accessdate=15 October 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070712202355/http://www.amma-international.org/article.php3?id_article=10 |archivedate=12 July 2007 }}</ref> Lala saha ŋɔ saa mibu nyɛla bɛ ni booni shɛli [[Monsoon#Africa|West African monsoon]].<ref name=AMMA_1 />
Daliri shɛŋa din daa chɛ ka West Africa daa nya saa pam yuuni 2009 nyɛ [[Pacific Ocean]] mini alomo yuli booni [[El Niño]].<ref name=ACMAD_1>{{Cite journal |author=[[African Center of Meteorological Applications for Development]] (ACMAD) |title=Outlook |journal=Climate Watch Africa Bulletin |issue=08 |publisher=ACMAD |date=August 2009 |url=http://www.acmad.ne/en/climat/bull_aug09_en.pdf |accessdate=15 October 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722235408/http://www.acmad.ne/en/climat/bull_aug09_en.pdf |archive-date=22 July 2011 |url-status=dead }}</ref>
==Bin'saɣinda mini ninvuɣ din daa dam ==
=== Benin ===
Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa dam niriba ban kalinli yiɣisi 220,000 <ref name="OCHA_1" /> ka nyɛ din daa di niriba ayopɔin nyɛvuya.<ref name="reliefweb_1" />
===Gambia===
[[Gambia]] tiŋgbani, ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa dam niriba ban kalinli yiɣisi 15,617.<ref name="OCHA_1" />
===Ghana===
Di daa dam la niriba ban kalinli yiɣisi 139,790 ka niriba pishi ni anahi nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya.<ref name="OCHA_1" /><ref name="reliefweb_1" />
===Guinea===
Di daa dam la niriba ban kalinli yiɣisi 40,000 tiŋzuɣu yuli booni [[Conakry]] mini tiŋsi kamani [[Kindia]] ni [[Siguiri]].<ref name="OCHA_1" /><ref name="reliefweb_1" />
===Ivory Coast===
Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di niriba pishi yini ka nyɛvuya Abidjan ka daa dam salo ban kalinli yiɣisi 2000.<ref name="OCHA_1" /><ref name="reliefweb_1" />
===Liberia===
Di daa dam la niriba ban kalinli yiɣisi 584 [[Liberia]] ka niriba ayi daa koŋ bɛ nyɛvuya.<ref name="OCHA_1" />
===Mali===
Di daa dam la niriba ban kalinli yiɣisi 18,902 [[Mali]] tiŋgbani ni.<ref name="OCHA_1" />
==Lihimi m pahi ==
*[[2007 African floods]]
*[[2010 Sahel famine]]
*[[2010 Nigerien floods]]
==References==
{{Reflist|2}}{{Floods in Africa}}{{Coord|12|21|N|1|32|W|display=title|type:landmark}}
{{DEFAULTSORT:2009 West Africa Floods}}
[[Category:2000s floods in Africa]]
[[Category:2009 floods]]
[[Category:2009 in Burkina Faso|Floods]]
[[Category:Natural disasters in Burkina Faso]]
[[Category:Natural disasters in Benin|2009]]
[[Category:Natural disasters in Niger]]
[[Category:Natural disasters in Senegal]]
[[Category:Floods in Ghana]]
idud7f3jaxjo8k121281xywtn0wkzbj
138471
138470
2026-05-31T18:03:07Z
Kalakpagh
2501
/* References */ Updated Content
138471
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|2009 floods in 12 West African countries}}
{{Use dmy dates|date=June 2019}}
[[File:Flooding in Ghana 13.jpg|thumb|Some part of Accra was flooded during the rainy season]]
Yuuni '''2009 West Africa floods''' nyɛla alomo shɛli din daa piligi Silimiin goli June yuuni 2009 ka di daliri daa nyɛ sa'kara mibu [[West Africa]].<ref name="OCHA_1">{{Cite web|author=[[OCHA]] |title=West Africa - Flood Affected Population - June to September 2009 (as of 24 Sep 2009) |work= |publisher= |date=28 September 2009 |url=http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900sid/HHOO-7WEPSW?OpenDocument |format= |doi= |accessdate=14 October 2009 }}</ref><ref name="reliefweb_1">{{Cite web|author=Fominyen, George |title=West Africa's seasonal floods in 2009 |publisher=[[ReliefWeb]] |date=4 September 2009 |url=http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900SID/SNAA-7VLBLG?OpenDocument |accessdate=6 September 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090905160740/http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900SID/SNAA-7VLBLG?OpenDocument |archivedate=5 September 2009 |url-status=live}}</ref> Mɔɣa pam kamani [[Pendjari River|Pendjari]], [[Niger River|Niger]], [[Volta River|Volta]] n-ti pahi [[Senegal River|Senegal]] mɔɣili nyɛla din daa chii n daa di yanima, soya n-ti pahi bindira.<ref name="reliefweb_1" /> Lahabali wuhiya ni, ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din dam niriba ban kalinli yiɣisi 940,000 <ref name="OCHA_1" /> gbaŋsabila tiŋgbana pinaayi ni, di shɛŋa nyɛ [[Burkina Faso]], [[Benin]], [[Ghana]],<ref name="IRIN_2">{{Cite web|author=[[The New Humanitarian|IRIN]] |title=BURKINA FASO-GHANA: One country’s dam, another’s flood |date=4 September 2009 |url=http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=86015 |accessdate=5 September 2009 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20090929195351/http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=86015| archivedate= 29 September 2009 | url-status= live}}</ref> [[Niger]],<ref name="IRIN_3">{{Cite web|author=[[The New Humanitarian|IRIN]] |title=NIGER: Desert flooding wipes out electricity, homes, livestock |date=3 September 2009 |url=http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=85996 |accessdate=5 September 2009 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20090929195557/http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=85996| archivedate= 29 September 2009 | url-status= live}}</ref> [[Senegal]],<ref name="GDACS_1">{{Cite web |author=[[Global Disaster Alert and Coordination System]] |title=Green Flood Alert in Senegal |publisher=GDACS |date=24 August 2009 |url=http://www.gdacs.org/reports.asp?eventType=FL&ID=2009_100&country=Senegal&location=SEN&system=asgard&alertlevel=Green&glide_no=FL-2009-000164-SEN |accessdate=6 September 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110719020520/http://www.gdacs.org/reports.asp?eventType=FL&ID=2009_100&country=Senegal&location=SEN&system=asgard&alertlevel=Green&glide_no=FL-2009-000164-SEN |archivedate=19 July 2011 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|author=[[The New Humanitarian|IRIN]] |title=WEST AFRICA: Seasonal rains, seasonal misery |date=31 August 2009 |url=http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=85942 |accessdate=5 September 2009 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20090929192930/http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=85942| archivedate= 29 September 2009 | url-status= live}}</ref> [[Guinea]] ka niriba ban kalinli yiɣisi kamani kɔbigi ni pihiwɔi ni ata nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya .<ref name="reliefweb_2" /><ref name="BBC_1">{{Cite web|author=[[BBC News]] |title=UN warns on West Africa floods |date=5 September 2009 |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8239552.stm |access-date=5 September 2009 | archive-url= https://web.archive.org/web/20090905100515/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8239552.stm| archive-date= 5 September 2009 | url-status= live}}</ref> Burkina Faso nyɛla tiŋgbani shɛli ko'kpɛɣu ŋɔ ni daa dam pam, niriba ban kalinli yiɣisi kamani 150,000 nyɛla ban daa koŋ bɛ yanima di gbaai bahindi [[Ouagadougou]] ni ka dahin yini saa mibu nyɛ din daa chaŋ ti maɣisi kɔbigi puuni vaabu pishi ni anu yuuni puuni saa mibu tiŋgbani ŋɔ ni.<ref name="reliefweb_2">{{Cite web|author= |title=Floods across Western Sahel (as of 08 Sep 2009) |work= |publisher=[[ReliefWeb]] |date=8 September 2009 |url=http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900SID/LPAA-7VQAVF?OpenDocument |accessdate=9 September 2009}}</ref><ref name="BBC_1" /><ref>{{Cite web |author=Schlein, Lisa |title=West Africa Hit by Devastating Floods |publisher=[[Voice of America]] |date=5 September 2009 |url=http://www.voanews.com/english/2009-09-05-voa15.cfm |accessdate=5 September 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090906140602/http://www.voanews.com/english/2009-09-05-voa15.cfm |archivedate=6 September 2009 |url-status=dead }}</ref>
==Yuuni kam saa mibu ==
Tiŋgbani shɛŋa din be [[West Africa]] nyɛla din tooi nyari saa pam bin din gbaai Silimiin goli June zaŋ hali ni Silimiin goli September.<ref name=AMMA_1>{{Cite web|author=[[African Monsoon Multidisciplinary Analyses]] (AMMA) |title=Characteristics of the West African Monsoon |url=http://www.amma-international.org/article.php3?id_article=10 |publisher=AMMA |accessdate=15 October 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070712202355/http://www.amma-international.org/article.php3?id_article=10 |archivedate=12 July 2007 }}</ref> Lala saha ŋɔ saa mibu nyɛla bɛ ni booni shɛli [[Monsoon#Africa|West African monsoon]].<ref name=AMMA_1 />
Daliri shɛŋa din daa chɛ ka West Africa daa nya saa pam yuuni 2009 nyɛ [[Pacific Ocean]] mini alomo yuli booni [[El Niño]].<ref name=ACMAD_1>{{Cite journal |author=[[African Center of Meteorological Applications for Development]] (ACMAD) |title=Outlook |journal=Climate Watch Africa Bulletin |issue=08 |publisher=ACMAD |date=August 2009 |url=http://www.acmad.ne/en/climat/bull_aug09_en.pdf |accessdate=15 October 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722235408/http://www.acmad.ne/en/climat/bull_aug09_en.pdf |archive-date=22 July 2011 |url-status=dead }}</ref>
==Bin'saɣinda mini ninvuɣ din daa dam ==
=== Benin ===
Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa dam niriba ban kalinli yiɣisi 220,000 <ref name="OCHA_1" /> ka nyɛ din daa di niriba ayopɔin nyɛvuya.<ref name="reliefweb_1" />
===Gambia===
[[Gambia]] tiŋgbani, ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa dam niriba ban kalinli yiɣisi 15,617.<ref name="OCHA_1" />
===Ghana===
Di daa dam la niriba ban kalinli yiɣisi 139,790 ka niriba pishi ni anahi nyɛ ban daa koŋ bɛ nyɛvuya.<ref name="OCHA_1" /><ref name="reliefweb_1" />
===Guinea===
Di daa dam la niriba ban kalinli yiɣisi 40,000 tiŋzuɣu yuli booni [[Conakry]] mini tiŋsi kamani [[Kindia]] ni [[Siguiri]].<ref name="OCHA_1" /><ref name="reliefweb_1" />
===Ivory Coast===
Ko'kpɛɣu ŋɔ nyɛla din daa di niriba pishi yini ka nyɛvuya Abidjan ka daa dam salo ban kalinli yiɣisi 2000.<ref name="OCHA_1" /><ref name="reliefweb_1" />
===Liberia===
Di daa dam la niriba ban kalinli yiɣisi 584 [[Liberia]] ka niriba ayi daa koŋ bɛ nyɛvuya.<ref name="OCHA_1" />
===Mali===
Di daa dam la niriba ban kalinli yiɣisi 18,902 [[Mali]] tiŋgbani ni.<ref name="OCHA_1" />
==Lihimi m pahi ==
*[[2007 African floods]]
*[[2010 Sahel famine]]
*[[2010 Nigerien floods]]
==Kundivihira ==
{{Reflist|2}}{{Floods in Africa}}{{Coord|12|21|N|1|32|W|display=title|type:landmark}}
{{DEFAULTSORT:2009 West Africa Floods}}
[[Category:2000s floods in Africa]]
[[Category:2009 floods]]
[[Category:2009 in Burkina Faso|Floods]]
[[Category:Natural disasters in Burkina Faso]]
[[Category:Natural disasters in Benin|2009]]
[[Category:Natural disasters in Niger]]
[[Category:Natural disasters in Senegal]]
[[Category:Floods in Ghana]]
99vtzja4nbq1n161jxjsq0hlsge1gxv
List of countries by access to clean water
0
33242
138472
2026-05-31T18:07:06Z
Kalakpagh
2501
Created article
138472
wikitext
text/x-wiki
{{short description|none}}
[[File:Share of the population without access to an improved water source, 2020.svg|thumb|Share of the population without access to an improved water source, 2020]]
Dunia zaa ko'viɛlli nyabu nyɛla din nyɛ yɛlimɔɣisirli dunia zaa ka nyɛ din damdi niriba alaafee n-ti pahi tiŋgbani lɛbingimsim. Saha ŋɔ taɣiri suma nyɛla din pa kana amaa niriba pam nyɛla ban na ku tooi nya ko'viɛlli nyu. Lahabali din yina [[World Health Organization]] (WHO) mini [[UNICEF]] yuuni 2020 wuhiya ni salo ban paai biliyona ayi nyɛla ban na ka ko'nyuri suŋ.<ref>{{Cite web |date=2023-03-22 |title=World Water Day: Two billion people still lack access to safely managed water |url=https://blogs.worldbank.org/opendata/world-water-day-two-billion-people-still-lack-access-safely-managed-water |access-date=2023-06-26 |website=blogs.worldbank.org |language=en}}</ref> Lala ko'nyuri suŋ kalinsi ŋɔ nyɛla din mali barinanima pam ka di shɛli kom ni duriti.
== Ranking by access to improved water source ==
Tiŋgbani shɛŋa din mali ko'nyuri suma nyɛ din be teebuli ŋɔ ni doli na ŋɔ.<ref>{{Cite web |title=Share of the population without access to an improved water source |url=https://ourworldindata.org/grapher/share-without-improved-water |access-date=2023-06-26 |website=Our World in Data}}</ref>
{{sticky header}}{{table alignment}}
{| class="sortable wikitable sticky-header"
! Rank
! Country / dependency
! {{abbr|%<br/>unimp.<br/>water|Share without access to an improved water source (in percent)}}
! Year
|-
| 1 || {{flag|Papua New Guinea}} || 47.40% || 2022
|-
| 2 || {{flag|Madagascar}} || 42.00% || 2022
|-
| 3 || {{flag|Democratic Republic of the Congo}} || 40.90% || 2022
|-
| 4 || {{flag|Central African Republic}} || 37.10% || 2022
|-
| 5 || {{flag|Chad}} || 35.50% || 2022
|-
| 6 || {{flag|Angola}} || 33.00% || 2022
|-
| 7 || {{flag|Equatorial Guinea}} || 32.38% || 2017
|-
| 8 || {{flag|Niger}} || 31.50% || 2022
|-
| 9 || {{flag|Eritrea}} || 30.55% || 2016
|-
| 10 || {{flag|Kenya}} || 28.50% || 2022
|-
| 11 || {{flag|Sierra Leone}} || 27.20% || 2022
|-
| 12 || {{flag|Mozambique}} || 27.00% || 2022
|-
| 13 || {{flag|Solomon Islands}} || 26.90% || 2020
|-
| 14 || {{flag|Zambia}} || 25.30% || 2022
|-
| 15 || {{flag|Benin}} || 24.60% || 2022
|-
| 16 || {{flag|Guinea-Bissau}} || 23.40% || 2022
|-
| 17 || {{flag|Zimbabwe}} || 23.20% || 2022
|-
| 18 || {{flag|Tanzania}} || 23.00% || 2022
|-
| 19 || {{flag|Haiti}} || 22.90% || 2022
|-
| 20 || {{flag|Togo}} || 22.80% || 2022
|-
| 21 || {{flag|South Sudan}} || 21.50% || 2022
|-
| 22 || {{flag|Burkina Faso}} || 21.00% || 2022
|-
| 23 || {{flag|Ethiopia}} || 20.50% || 2022
|-
| 24 || {{flag|Kiribati}} || 20.00% || 2022
|-
| 25 || {{flag|Côte d'Ivoire}} || 18.90% || 2022
|-
| 26 || {{flag|Burundi}} || 18.20% || 2022
|-
| 27 || {{flag|Myanmar}} || 16.90% || 2022
|-
| 28 || {{flag|Nicaragua}} || 16.78% || 2020
|-
|29
|{{flag|Afghanistan}}
|16.70%
|2022
|-
| 30 || {{flag|Eswatini}}|| 16.60% || 2022
|-
| 31 || {{flag|Guinea}} || 16.40% || 2022
|-
| 32 || {{flag|Cameroon}} || 16.20% || 2022
|-
| 33 || {{flag|Nigeria}} || 16.10% || 2022
|-
| 34 || {{flag|Uganda}} || 15.80% || 2022
|-
| 35 || {{flag|Republic of the Congo}} || 15.75% || 2020
|-
| 36 || {{flag|Rwanda}} || 15.60% || 2022
|-
| 37 || {{flag|Tajikistan}} || 15.50% || 2022
|-
| 38 || {{flag|Lesotho}} || 15.40% || 2022
|-
| 39 || {{flag|Liberia}} || 14.40% || 2022
|-
| rowspan="2" | 40 || {{flag|Somalia}} || 13.30% || 2022
|-
| {{flag|Mauritania}} || 13.30% || 2022
|-
| 42 || {{flag|Mali}} || 11.70% || 2022
|-
| 43 || {{flag|East Timor}} || 11.10% || 2022
|-
| rowspan="2" | 44 || {{flag|Laos}} || 11.00% || 2022
|-
| {{flag|Senegal}} || 11.00% || 2022
|-
|46
|{{flag|Morocco}}
|10.90%
|2022
|-
| 47 || {{flag|Cambodia}} || 10.50% || 2022
|-
|48
|{{flag|Poland}}
|9.60%
|2022
|-
| 49 || {{flag|Mongolia}} || 9.30% || 2022
|-
| 50 || {{flag|Djibouti}} || 9.10% || 2022
|-
| 51 || {{flag|Comoros}} || 8.93% || 2019
|-
| 52 || {{flag|Sri Lanka}} || 8.90% || 2022
|-
| 53 || {{flag|Yemen}} || 8.80% || 2022
|-
| 54 || {{flag|Gambia}} || 8.40% || 2022
|-
| 55 || {{flag|Vanuatu}} || 8.10% || 2022
|-
| 56 || {{flag|Malawi}} || 7.30% || 2022
|-
| 57 || {{flag|Namibia}} || 7.00% || 2022
|-
| 58 || {{flag|Republic of Moldova}} || 6.40% || 2022
|-
| 59 || {{flag|Kyrgyzstan}} || 6.30% || 2022
|-
| rowspan="2" | 60 || {{flag|Sudan}} || 6.20% || 2022
|-
| {{flag|Venezuela}} || 6.20% || 2022
|-
| rowspan="2" | 62 || {{flag|Bolivia}} || 5.70% || 2022
|-
| {{flag|Ghana}} || 5.70% || 2022
|-
| 64 || {{flag|French Guiana}} || 5.60% || 2022
|-
| 65 || {{flag|North Korea}} || 5.40% || 2022
|-
| 66 || {{flag|Gabon}} || 5.10% || 2022
|-
| 67 || {{flag|Indonesia}} || 5.00% || 2022
|-
| 68 || {{flag|Pakistan}} || 4.90% || 2022
|-
| 69 || {{flag|Saint Vincent and the Grenadines}} || 4.85% || 2018
|-
| 70 || {{flag|Falkland Islands}} || 4.69% || 2020
|-
| rowspan="2" | 71 || {{flag|Peru}} || 4.60% || 2022
|-
| {{flag|Nepal}} || 4.60% || 2022
|-
| 73 || {{flag|Dominica}} || 4.58% || 2017
|-
| 74 || {{flag|Cayman Islands}} || 4.50% || 2022
|-
| 75 || {{flag|Guatemala}} || 4.40% || 2022
|-
| 76 || {{flag|Ecuador}} || 4.30% || 2022
|-
|77
|{{flag|Ireland}}
|4.00%
|2022
|-
|78
|{{flag|Marshall Islands}}
|3.90%
|2022
|-
| 79 || {{flag|Fiji}} || 3.80% || 2022
|-
| rowspan="3" | 80 || {{flag|Mayotte}} || 3.60% || 2022
|-
| {{flag|Seychelles}} || 3.60% || 2022
|-
| {{flag|Jamaica}} || 3.60% || 2022
|-
| 83 || {{flag|Panama}} || 3.50% || 2022
|-
| 84 || {{flag|Grenada}} || 3.21% || 2017
|-
| 85 || {{flag|Honduras}} || 3.10% || 2022
|-
| rowspan="2" | 86 || {{flag|Albania}} || 3.00% || 2022
|-
|{{Flag|Niue}}
|3.00%
|2022
|-
| 88 || {{flag|Botswana}} || 2.90% || 2022
|-
| rowspan="2" | 89 || {{flag|Dominican Republic}} || 2.80% || 2022
|-
| {{flag|South Africa}} || 2.80% || 2022
|-
| 91 || {{flag|Cape Verde}} || 2.70% || 2022
|-
| 92 || {{flag|Kazakhstan}} || 2.62% || 2020
|-
| 93 || {{flag|Anguilla}} || 2.52% || 2017
|-
| rowspan="2" |94
|{{flag|India}}
|2.50%
|2022
|-
| {{flag|Malaysia}} || 2.50% || 2022
|-
|96
|{{flag|Cuba}}
|2.40%
|2022
|-
| rowspan="5" |97
|{{flag|Sao Tome and Principe}}
|2.30%
|2022
|-
| {{flag|Russia}} || 2.30% || 2022
|-
| {{flag|Philippines}} || 2.30% || 2022
|-
| {{flag|Georgia}} || 2.30% || 2022
|-
| {{flag|Colombia}} || 2.30% || 2022
|-
| 102 || {{flag|Aruba}} || 2.13% || 2016
|-
| rowspan="2" | 103 || {{flag|Vietnam}} || 2.00% || 2022
|-
| {{flag|Lithuania}} || 2.00% || 2022
|-
| rowspan="2" | 105 || {{flag|Montserrat}} || 1.90% || 2022
|-
|{{flag|China}}
|1.90%
|2022
|-
| 107 || {{flag|Guyana}} || 1.70% || 2022
|-
| rowspan="2" | 108 || {{flag|Antigua and Barbuda}} || 1.60% || 2022
|-
| {{flag|Uzbekistan}} || 1.60% || 2022
|-
| 110 || {{flag|Saint Kitts and Nevis}} || 1.39% || 2017
|-
| 111 || {{flag|Croatia}} || 1.32% || 2007
|-
| rowspan="2" | 112 || {{flag|Saint Lucia}} || 1.30% || 2022
|-
| {{flag|Azerbaijan}} || 1.30% || 2022
|-
| 114 || {{flag|United States Virgin Islands}} || 1.28% || 2020
|-
| rowspan="3" | 115 || {{flag|Barbados}} || 1.20% || 2022
|-
| {{flag|Tunisia}} || 1.20% || 2022
|-
| {{flag|El Salvador}} || 1.20% || 2022
|-
| 118 || {{flag|Bahamas}} || 1.11% || 2019
|-
| rowspan="2" |119
|{{flag|Egypt}}
|1.00%
|2022
|-
| {{flag|Turkey}} || 1.00% || 2022
|-
| 121 || {{flag|Argentina}} || 0.98% || 2016
|-
| rowspan="5" | 122 || {{flag|Suriname}} || 0.90% || 2022
|-
| {{flag|Bulgaria}} || 0.90% || 2022
|-
|{{Flag|Saint Helena}}
|0.90%
|2022
|-
| {{flag|Jordan}} || 0.90% || 2022
|-
| {{flag|Japan}} || 0.90% || 2022
|-
| 127 || {{flag|Canada}} || 0.80% || 2022
|-
| rowspan="7" |128
|{{Flag|Wallis and Futuna}}
|0.70%
|2022
|-
| {{flag|Ukraine}} || 0.70% || 2022
|-
|{{flag|Portugal}}
|0.70%
|2022
|-
| {{flag|Iraq}} || 0.70% || 2022
|-
| {{flag|Bangladesh}} || 0.70% || 2022
|-
| {{flag|Samoa}} || 0.70% || 2022
|-
|{{flag|Saudi Arabia}}
|0.70%
|2022
|-
| rowspan="2" | 135 || {{flag|Montenegro}} || 0.60% || 2022
|-
| {{flag|Macedonia}} || 0.60% || 2022
|-
| rowspan="5" |137
|{{flag|Belarus}}
|0.50%
|2022
|-
| {{flag|Slovenia}} || 0.50% || 2022
|-
| {{flag|New Caledonia}} || 0.50% || 2022
|-
| {{flag|Serbia}} || 0.50% || 2022
|-
|{{flag|Curacao}}
|0.50%
|2017
|-
| rowspan="6" |142
|{{flag|Palau}}
|0.40%
|2022
|-
| {{flag|Latvia}} || 0.40% || 2022
|-
| {{flag|Algeria}} || 0.40% || 2022
|-
| {{flag|Brazil}} || 0.40% || 2022
|-
| {{flag|Maldives}} || 0.40% || 2022
|-
| {{flag|Iran}} || 0.40% || 2022
|-
| rowspan="10" | 148 || {{flag|Belize}} || 0.30% || 2022
|-
|{{flag|Tuvalu}}
|0.30%
|2022
|-
| {{flag|Palestine}}|| 0.30% || 2022
|-
| {{flag|Tonga}} || 0.30% || 2022
|-
| {{flag|Guam}} || 0.30% || 2022
|-
| {{flag|Mexico}} || 0.30% || 2022
|-
|{{Flag|Tokelau}}
|0.30%
|2022
|-
| {{flag|Martinique}} || 0.30% || 2022
|-
| {{flag|Sweden}} || 0.30% || 2022
|-
| {{flag|Oman}} || 0.30% || 2022
|-
|158
|{{flag|American Samoa}}
|0.23%
|2020
|-
| rowspan="3" |159
| {{flag|Cyprus}} || 0.20% || 2022
|-
| {{flag|Bhutan}} || 0.20% || 2022
|-
|{{Flag|Turks and Caicos Islands}}
|0.20%
|2022
|-
| rowspan="15" |162|| {{flag|British Virgin Islands}} || 0.10% || 2022
|-
| {{flag|Czech Republic}} || 0.10% || 2022
|-
| {{flag|Isle of Man}} || 0.10% || 2022
|-
| {{flag|Luxembourg}} || 0.10% || 2022
|-
| {{flag|Guadeloupe}} || 0.10% || 2022
|-
| {{flag|Libya}} || 0.10% || 2022
|-
| {{flag|Brunei}} || 0.10% || 2022
|-
| {{flag|Bermuda}} || 0.10% || 2022
|-
|{{flag|Syria}}
|0.10%
|2022
|-
| {{flag|Italy}} || 0.10% || 2022
|-
|{{flag|Bahrain}}
|0.10%
|2022
|-
| {{flag|Spain}} || 0.10% || 2022
|-
|{{Flag|Saint Martin}}
|0.10%
|2022
|-
| {{flag|Bosnia and Herzegovina}} || 0.10% || 2022
|-
|{{flag|Reunion}}
|0.10%
|2022
|-
| rowspan="51" |177
| {{flag|United States}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Armenia}} || 0.00% || 2022
|-
|{{Flag|Australia}}
|0.00%
|2022
|-
| {{flag|Cook Islands}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Qatar}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|United Kingdom}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|France}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Belgium}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Netherlands}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Germany}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Switzerland}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Andorra}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Austria}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Uruguay}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Turkmenistan}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|United Arab Emirates}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Trinidad and Tobago}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Thailand}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Slovakia}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Singapore}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Romania}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Puerto Rico}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Paraguay}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Norway}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|New Zealand}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Lebanon}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Israel}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Hungary}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Hong Kong}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Greece}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Finland}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Estonia}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Denmark}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Costa Rica}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Chile}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|French Polynesia}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Greenland}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Iceland}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Kuwait}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Liechtenstein}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Malta}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Mauritius}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Monaco}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|San Marino}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Faroe Islands}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Gibraltar}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Macao}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Northern Mariana Islands}} || 0.00% || 2022
|-
|{{Flag|Saint Barthelemy}}
|0.00%
|2022
|-
| {{flag|South Korea}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Nauru}} || 0.00% || 2020
|}
== Ranking by access to safe drinking water ==
Tiŋgbani shɛŋa din mali ko'viɛlli nyuri ni di pa taba shɛm zuɣu nyɛ din doi na ŋɔ.<ref>[https://ourworldindata.org/explorers/water-and-sanitation?tab=table&Resource=Drinking+water&Level+of+Use%2FAccess=Safely+managed&Residence=Total&Relative+to+population=Share+of+population&country=IND~USA~KEN~OWID_WRL~BGD~ZAF~CHN Share of the population using safely managed drinking water sources] Our World in Data</ref>
{| class="wikitable sortable"
!Rank
!Country
!Share with access to safe <br> drinking water (%)
!Year
|-
| rowspan="10" |1
|{{Flag|Hungary}}
|100.00%
|2022
|-
|{{flag|Iceland}}
|100.00%
|2022
|-
|{{flag|Kuwait}}
|100.00%
|2022
|-
|{{flag|Liechtenstein}}
|100.00%
|2022
|-
|{{flag|Macau}}
|100.00%
|2022
|-
|{{flag|Monaco}}
|100.00%
|2022
|-
|{{flag|New Zealand}}
|100.00%
|2022
|-
|{{Flag|Saint Barthelemy}}
|100.00%
|2022
|-
|{{flag|San Marino}}
|100.00%
|2022
|-
|{{flag|Singapore}}
|100.00%
|2022
|-
|13
|{{flag|Netherlands}}
|99.97%
|2022
|-
| rowspan="2" |14
|{{Flag|Denmark}}
|99.92%
|2022
|-
|{{flag|Germany}}
|99.92%
|2022
|-
|16
|{{flag|Puerto Rico}}
|99.87%
|2022
|-
|17
|{{flag|United Kingdom}}
|99.80%
|2022
|-
| rowspan="2" |18
|{{flag|Malta}}
|99.77%
|2022
|-
|{{flag|Cyprus}}
|99.77%
|2022
|-
| rowspan="2" |20
|{{flag|Belgium}}
|99.74%
|2022
|-
|{{flag|Sweden}}
|99.74%
|2022
|-
|22
|{{Flag|Isle of Man}}
|99.71%
|2022
|-
|23
|{{flag|France}}
|99.70%
|2022
|-
|24
|{{flag|Finland}}
|99.64%
|2022
|-
|25
|{{flag|Spain}}
|99.57%
|2022
|-
|26
|{{flag|Luxembourg}}
|99.53%
|2022
|-
|27
|{{flag|Israel}}
|99.47%
|2022
|-
|28
|{{flag|South Korea}}
|99.28%
|2022
|-
|29
|{{flag|Slovakia}}
|99.18%
|2022
|-
|30
|{{flag|Guam}}
|99.06%
|2022
|-
|31
|{{flag|Canada}}
|99.04%
|2022
|-
| rowspan="2" |32
|{{flag|Bahrain}}
|98.90%
|2022
|-
|{{flag|Austria}}
|98.90%
|2022
|-
|34
|{{flag|Greece}}
|98.88%
|2022
|-
|35
|{{flag|Norway}}
|98.82%
|2022
|-
| rowspan="2" |36
|{{flag|Chile}}
|98.77%
|2022
|-
|{{flag|Martinique}}
|98.77%
|2022
|-
|38
|{{flag|Japan}}
|98.66%
|2022
|-
|39
|{{flag|American Samoa}}
|98.36%
|2020
|-
|40
|{{flag|Slovenia}}
|98.27%
|2022
|-
|41
|{{flag|United States Virgin Islands}}
|97.94%
|2020
|-
|42
|{{flag|Czech Republic}}
|97.88%
|2022
|-
|43
|{{flag|United States}}
|97.47%
|2022
|-
|44
|{{flag|Latvia}}
|97.11%
|2022
|-
|45
|{{flag|Estonia}}
|97.02%
|2022
|-
|46
|{{flag|New Caledonia}}
|96.87%
|2022
|-
|47
|{{flag|Greenland}}
|96.74%
|2020
|-
|48
|{{flag|Switzerland}}
|96.70%
|2022
|-
|49
|{{flag|Qatar}}
|96.65%
|2022
|-
|50
|{{Flag|Saint Martin}}
|96.63%
|2022
|-
|51
|{{flag|Ireland}}
|95.99%
|2022
|-
|52
|{{flag|Reunion}}
|95.75%
|2022
|-
|53
|{{flag|Guadeloupe}}
|95.71%
|2022
|-
|54
|{{flag|Bulgaria}}
|95.65%
|2022
|-
|55
|{{flag|Portugal}}
|95.16%
|2022
|-
|56
|{{flag|Lithuania}}
|94.98%
|2022
|-
|57
|{{flag|Turkmenistan}}
|94.88%
|2022
|-
|58
|{{flag|Iran}}
|94.22%
|2022
|-
|59
|{{flag|Malaysia}}
|93.94%
|2022
|-
|60
|{{Flag|Niue}}
|93.54%
|2022
|-
|61
|{{flag|Belarus}}
|93.10%
|2022
|-
|62
|{{flag|Italy}}
|92.71%
|2022
|-
|63
|{{flag|Mayotte}}
|92.46%
|2022
|-
|64
|{{flag|French Guiana}}
|91.49%
|2022
|-
|65
|{{flag|Oman}}
|90.85%
|2022
|-
|66
|{{flag|Andorra}}
|90.64%
|2022
|-
|67
|{{flag|Northern Mariana Islands}}
|90.64%
|2022
|-
|68
|{{flag|Palau}}
|90.44%
|2022
|-
|69
|{{flag|Kazakhstan}}
|89.33%
|2020
|-
|70
|{{Flag|Saint Helena}}
|89.23%
|2022
|-
|71
|{{flag|Poland}}
|88.91%
|2022
|-
|72
|{{flag|Ukraine}}
|87.62%
|2022
|-
|73
|{{flag|Brazil}}
|87.26%
|2022
|-
|74
|{{flag|Grenada}}
|87.12%
|2017
|-
|75
|{{flag|Bosnia and Herzegovina}}
|86.97%
|2022
|-
|76
|{{flag|Jordan}}
|85.71%
|2022
|-
|77
|{{flag|Montenegro}}
|85.12%
|2022
|-
|78
|{{flag|Armenia}}
|82.41%
|2022
|-
|79
|{{flag|Croatia}}
|82.14%
|2007
|-
|80
|{{flag|Romania}}
|82.07%
|2022
|-
|81
|{{flag|French Polynesia}}
|81.81%
|2022
|-
|82
|{{flag|Costa Rica}}
|80.51%
|2022
|-
|83
|{{flag|Macedonia}}
|80.45%
|2022
|-
|84
|{{flag|Palestine}}
|80.33%
|2022
|-
|85
|{{flag|Uzbekistan}}
|79.85%
|2022
|-
|86
|{{flag|Kyrgyzstan}}
|76.49%
|2022
|-
|87
|{{flag|Russia}}
|76.23%
|2022
|-
|88
|{{flag|Republic of Moldova}}
|75.22%
|2022
|-
|89
|{{flag|Serbia}}
|75.08%
|2022
|-
|90
|{{flag|Morocco}}
|74.82%
|2022
|-
|91
|{{flag|Tunisia}}
|74.30%
|2022
|-
|92
|{{flag|Colombia}}
|73.86%
|2022
|-
|93
|{{Flag|Bhutan}}
|73.34%
|2022
|-
|94
|{{flag|Azerbaijan}}
|71.61%
|2022
|-
|95
|{{flag|Albania}}
|70.74%
|2022
|-
|96
|{{flag|Algeria}}
|70.60%
|2022
|-
|97
|{{flag|Georgia}}
|69.14%
|2022
|-
|98
|{{Flag|Wallis and Futuna}}
|68.88%
|2022
|-
|99
|{{flag|Ecuador}}
|67.09%
|2022
|-
|100
|{{flag|North Korea}}
|66.53%
|2022
|-
|101
|{{Flag|Honduras}}
|65.21%
|2022
|-
|102
|{{flag|Paraguay}}
|64.22%
|2022
|-
|103
|{{flag|Samoa}}
|62.19%
|2022
|-
|104
|{{flag|Iraq}}
|59.74%
|2022
|-
|105
|{{flag|Bangladesh}}
|59.11%
|2022
|-
|106
|{{Flag|Vietnam}}
|57.78%
|2022
|-
|107
|{{flag|Myanmar}}
|57.40%
|2022
|-
|108
|{{flag|Guatemala}}
|56.29%
|2022
|-
|109
|{{flag|Suriname}}
|55.80%
|2022
|-
|110
|{{flag|Nicaragua}}
|55.52%
|2020
|-
|111
|{{flag|Tajikistan}}
|55.29%
|2022
|-
|112
|{{flag|Peru}}
|51.99%
|2022
|-
|113
|{{flag|Pakistan}}
|50.60%
|2022
|-
|114
|{{flag|Philippines}}
|47.90%
|2022
|-
|115
|{{flag|Lebanon}}
|47.70%
|2022
|-
|116
|{{flag|Gambia}}
|47.67%
|2022
|-
|117
|{{Flag|Sri Lanka}}
|47.13%
|2022
|-
|118
|{{Flag|Turks and Caicos Islands}}
|47.09%
|2022
|-
|119
|{{flag|Republic of the Congo}}
|45.90%
|2020
|-
|120
|{{Flag|Dominican Republic}}
|44.94%
|2022
|-
|121
|{{flag|Ghana}}
|44.47%
|2022
|-
|122
|{{flag|Côte d'Ivoire}}
|43.89%
|2022
|-
|123
|{{flag|Mexico}}
|43.04%
|2022
|-
|124
|{{Flag|Fiji}}
|41.86%
|2022
|-
|125
|{{flag|Mongolia}}
|39.28%
|2022
|-
|126
|{{flag|Sao Tome and Principe}}
|36.30%
|2022
|-
|127
|{{Flag|Indonesia}}
|30.27%
|2022
|-
|128
|{{flag|Afghanistan}}
|30.03%
|2022
|-
|129
|{{flag|Tonga}}
|29.53%
|2022
|-
|130
|{{flag|Cambodia}}
|29.13%
|2022
|-
|131
|{{flag|Nigeria}}
|28.98%
|2022
|-
|132
|{{flag|Lesotho}}
|28.22%
|2022
|-
|133
|{{Flag|Senegal}}
|26.69%
|2022
|-
|134
|{{flag|Zimbabwe}}
|26.52%
|2022
|-
|135
|{{flag|Guinea-Bissau}}
|23.87%
|2022
|-
|136
|{{flag|Madagascar}}
|22.24%
|2022
|-
|137
|{{flag|Togo}}
|19.42%
|2022
|-
|138
|{{flag|Uganda}}
|18.68%
|2022
|-
|139
|{{flag|Laos}}
|17.87%
|2022
|-
|140
|{{Flag|Malawi}}
|17.76%
|2022
|-
|141
|{{flag|Nepal}}
|16.12%
|2022
|-
|142
|{{flag|Kiribati}}
|14.41%
|2022
|-
|143
|{{flag|Ethiopia}}
|13.24%
|2022
|-
|144
|{{flag|Rwanda}}
|12.10%
|2020
|-
|145
|{{flag|Democratic Republic of the Congo}}
|11.58%
|2022
|-
|146
|{{Flag|Tanzania}}
|11.34%
|2022
|-
|147
|{{flag|Sierra Leone}}
|10.26%
|2022
|-
|148
|{{Flag|Tuvalu}}
|8.71%
|2022
|-
|149
|{{flag|Chad}}
|6.25%
|2022
|-
|150
|{{flag|Central African Republic}}
|6.13%
|2022
|}
==References==
{{reflist}}
[[Category:Water supply and sanitation by country]]
[[Category:Lists of countries|clean water]]
[[Category:Lists of countries by population-related issue|clean water]]
q25uk4o20uvnf5pnl157x8dmibni1o8
138473
138472
2026-05-31T18:08:03Z
Kalakpagh
2501
/* References */ Updated Content
138473
wikitext
text/x-wiki
{{short description|none}}
[[File:Share of the population without access to an improved water source, 2020.svg|thumb|Share of the population without access to an improved water source, 2020]]
Dunia zaa ko'viɛlli nyabu nyɛla din nyɛ yɛlimɔɣisirli dunia zaa ka nyɛ din damdi niriba alaafee n-ti pahi tiŋgbani lɛbingimsim. Saha ŋɔ taɣiri suma nyɛla din pa kana amaa niriba pam nyɛla ban na ku tooi nya ko'viɛlli nyu. Lahabali din yina [[World Health Organization]] (WHO) mini [[UNICEF]] yuuni 2020 wuhiya ni salo ban paai biliyona ayi nyɛla ban na ka ko'nyuri suŋ.<ref>{{Cite web |date=2023-03-22 |title=World Water Day: Two billion people still lack access to safely managed water |url=https://blogs.worldbank.org/opendata/world-water-day-two-billion-people-still-lack-access-safely-managed-water |access-date=2023-06-26 |website=blogs.worldbank.org |language=en}}</ref> Lala ko'nyuri suŋ kalinsi ŋɔ nyɛla din mali barinanima pam ka di shɛli kom ni duriti.
== Ranking by access to improved water source ==
Tiŋgbani shɛŋa din mali ko'nyuri suma nyɛ din be teebuli ŋɔ ni doli na ŋɔ.<ref>{{Cite web |title=Share of the population without access to an improved water source |url=https://ourworldindata.org/grapher/share-without-improved-water |access-date=2023-06-26 |website=Our World in Data}}</ref>
{{sticky header}}{{table alignment}}
{| class="sortable wikitable sticky-header"
! Rank
! Country / dependency
! {{abbr|%<br/>unimp.<br/>water|Share without access to an improved water source (in percent)}}
! Year
|-
| 1 || {{flag|Papua New Guinea}} || 47.40% || 2022
|-
| 2 || {{flag|Madagascar}} || 42.00% || 2022
|-
| 3 || {{flag|Democratic Republic of the Congo}} || 40.90% || 2022
|-
| 4 || {{flag|Central African Republic}} || 37.10% || 2022
|-
| 5 || {{flag|Chad}} || 35.50% || 2022
|-
| 6 || {{flag|Angola}} || 33.00% || 2022
|-
| 7 || {{flag|Equatorial Guinea}} || 32.38% || 2017
|-
| 8 || {{flag|Niger}} || 31.50% || 2022
|-
| 9 || {{flag|Eritrea}} || 30.55% || 2016
|-
| 10 || {{flag|Kenya}} || 28.50% || 2022
|-
| 11 || {{flag|Sierra Leone}} || 27.20% || 2022
|-
| 12 || {{flag|Mozambique}} || 27.00% || 2022
|-
| 13 || {{flag|Solomon Islands}} || 26.90% || 2020
|-
| 14 || {{flag|Zambia}} || 25.30% || 2022
|-
| 15 || {{flag|Benin}} || 24.60% || 2022
|-
| 16 || {{flag|Guinea-Bissau}} || 23.40% || 2022
|-
| 17 || {{flag|Zimbabwe}} || 23.20% || 2022
|-
| 18 || {{flag|Tanzania}} || 23.00% || 2022
|-
| 19 || {{flag|Haiti}} || 22.90% || 2022
|-
| 20 || {{flag|Togo}} || 22.80% || 2022
|-
| 21 || {{flag|South Sudan}} || 21.50% || 2022
|-
| 22 || {{flag|Burkina Faso}} || 21.00% || 2022
|-
| 23 || {{flag|Ethiopia}} || 20.50% || 2022
|-
| 24 || {{flag|Kiribati}} || 20.00% || 2022
|-
| 25 || {{flag|Côte d'Ivoire}} || 18.90% || 2022
|-
| 26 || {{flag|Burundi}} || 18.20% || 2022
|-
| 27 || {{flag|Myanmar}} || 16.90% || 2022
|-
| 28 || {{flag|Nicaragua}} || 16.78% || 2020
|-
|29
|{{flag|Afghanistan}}
|16.70%
|2022
|-
| 30 || {{flag|Eswatini}}|| 16.60% || 2022
|-
| 31 || {{flag|Guinea}} || 16.40% || 2022
|-
| 32 || {{flag|Cameroon}} || 16.20% || 2022
|-
| 33 || {{flag|Nigeria}} || 16.10% || 2022
|-
| 34 || {{flag|Uganda}} || 15.80% || 2022
|-
| 35 || {{flag|Republic of the Congo}} || 15.75% || 2020
|-
| 36 || {{flag|Rwanda}} || 15.60% || 2022
|-
| 37 || {{flag|Tajikistan}} || 15.50% || 2022
|-
| 38 || {{flag|Lesotho}} || 15.40% || 2022
|-
| 39 || {{flag|Liberia}} || 14.40% || 2022
|-
| rowspan="2" | 40 || {{flag|Somalia}} || 13.30% || 2022
|-
| {{flag|Mauritania}} || 13.30% || 2022
|-
| 42 || {{flag|Mali}} || 11.70% || 2022
|-
| 43 || {{flag|East Timor}} || 11.10% || 2022
|-
| rowspan="2" | 44 || {{flag|Laos}} || 11.00% || 2022
|-
| {{flag|Senegal}} || 11.00% || 2022
|-
|46
|{{flag|Morocco}}
|10.90%
|2022
|-
| 47 || {{flag|Cambodia}} || 10.50% || 2022
|-
|48
|{{flag|Poland}}
|9.60%
|2022
|-
| 49 || {{flag|Mongolia}} || 9.30% || 2022
|-
| 50 || {{flag|Djibouti}} || 9.10% || 2022
|-
| 51 || {{flag|Comoros}} || 8.93% || 2019
|-
| 52 || {{flag|Sri Lanka}} || 8.90% || 2022
|-
| 53 || {{flag|Yemen}} || 8.80% || 2022
|-
| 54 || {{flag|Gambia}} || 8.40% || 2022
|-
| 55 || {{flag|Vanuatu}} || 8.10% || 2022
|-
| 56 || {{flag|Malawi}} || 7.30% || 2022
|-
| 57 || {{flag|Namibia}} || 7.00% || 2022
|-
| 58 || {{flag|Republic of Moldova}} || 6.40% || 2022
|-
| 59 || {{flag|Kyrgyzstan}} || 6.30% || 2022
|-
| rowspan="2" | 60 || {{flag|Sudan}} || 6.20% || 2022
|-
| {{flag|Venezuela}} || 6.20% || 2022
|-
| rowspan="2" | 62 || {{flag|Bolivia}} || 5.70% || 2022
|-
| {{flag|Ghana}} || 5.70% || 2022
|-
| 64 || {{flag|French Guiana}} || 5.60% || 2022
|-
| 65 || {{flag|North Korea}} || 5.40% || 2022
|-
| 66 || {{flag|Gabon}} || 5.10% || 2022
|-
| 67 || {{flag|Indonesia}} || 5.00% || 2022
|-
| 68 || {{flag|Pakistan}} || 4.90% || 2022
|-
| 69 || {{flag|Saint Vincent and the Grenadines}} || 4.85% || 2018
|-
| 70 || {{flag|Falkland Islands}} || 4.69% || 2020
|-
| rowspan="2" | 71 || {{flag|Peru}} || 4.60% || 2022
|-
| {{flag|Nepal}} || 4.60% || 2022
|-
| 73 || {{flag|Dominica}} || 4.58% || 2017
|-
| 74 || {{flag|Cayman Islands}} || 4.50% || 2022
|-
| 75 || {{flag|Guatemala}} || 4.40% || 2022
|-
| 76 || {{flag|Ecuador}} || 4.30% || 2022
|-
|77
|{{flag|Ireland}}
|4.00%
|2022
|-
|78
|{{flag|Marshall Islands}}
|3.90%
|2022
|-
| 79 || {{flag|Fiji}} || 3.80% || 2022
|-
| rowspan="3" | 80 || {{flag|Mayotte}} || 3.60% || 2022
|-
| {{flag|Seychelles}} || 3.60% || 2022
|-
| {{flag|Jamaica}} || 3.60% || 2022
|-
| 83 || {{flag|Panama}} || 3.50% || 2022
|-
| 84 || {{flag|Grenada}} || 3.21% || 2017
|-
| 85 || {{flag|Honduras}} || 3.10% || 2022
|-
| rowspan="2" | 86 || {{flag|Albania}} || 3.00% || 2022
|-
|{{Flag|Niue}}
|3.00%
|2022
|-
| 88 || {{flag|Botswana}} || 2.90% || 2022
|-
| rowspan="2" | 89 || {{flag|Dominican Republic}} || 2.80% || 2022
|-
| {{flag|South Africa}} || 2.80% || 2022
|-
| 91 || {{flag|Cape Verde}} || 2.70% || 2022
|-
| 92 || {{flag|Kazakhstan}} || 2.62% || 2020
|-
| 93 || {{flag|Anguilla}} || 2.52% || 2017
|-
| rowspan="2" |94
|{{flag|India}}
|2.50%
|2022
|-
| {{flag|Malaysia}} || 2.50% || 2022
|-
|96
|{{flag|Cuba}}
|2.40%
|2022
|-
| rowspan="5" |97
|{{flag|Sao Tome and Principe}}
|2.30%
|2022
|-
| {{flag|Russia}} || 2.30% || 2022
|-
| {{flag|Philippines}} || 2.30% || 2022
|-
| {{flag|Georgia}} || 2.30% || 2022
|-
| {{flag|Colombia}} || 2.30% || 2022
|-
| 102 || {{flag|Aruba}} || 2.13% || 2016
|-
| rowspan="2" | 103 || {{flag|Vietnam}} || 2.00% || 2022
|-
| {{flag|Lithuania}} || 2.00% || 2022
|-
| rowspan="2" | 105 || {{flag|Montserrat}} || 1.90% || 2022
|-
|{{flag|China}}
|1.90%
|2022
|-
| 107 || {{flag|Guyana}} || 1.70% || 2022
|-
| rowspan="2" | 108 || {{flag|Antigua and Barbuda}} || 1.60% || 2022
|-
| {{flag|Uzbekistan}} || 1.60% || 2022
|-
| 110 || {{flag|Saint Kitts and Nevis}} || 1.39% || 2017
|-
| 111 || {{flag|Croatia}} || 1.32% || 2007
|-
| rowspan="2" | 112 || {{flag|Saint Lucia}} || 1.30% || 2022
|-
| {{flag|Azerbaijan}} || 1.30% || 2022
|-
| 114 || {{flag|United States Virgin Islands}} || 1.28% || 2020
|-
| rowspan="3" | 115 || {{flag|Barbados}} || 1.20% || 2022
|-
| {{flag|Tunisia}} || 1.20% || 2022
|-
| {{flag|El Salvador}} || 1.20% || 2022
|-
| 118 || {{flag|Bahamas}} || 1.11% || 2019
|-
| rowspan="2" |119
|{{flag|Egypt}}
|1.00%
|2022
|-
| {{flag|Turkey}} || 1.00% || 2022
|-
| 121 || {{flag|Argentina}} || 0.98% || 2016
|-
| rowspan="5" | 122 || {{flag|Suriname}} || 0.90% || 2022
|-
| {{flag|Bulgaria}} || 0.90% || 2022
|-
|{{Flag|Saint Helena}}
|0.90%
|2022
|-
| {{flag|Jordan}} || 0.90% || 2022
|-
| {{flag|Japan}} || 0.90% || 2022
|-
| 127 || {{flag|Canada}} || 0.80% || 2022
|-
| rowspan="7" |128
|{{Flag|Wallis and Futuna}}
|0.70%
|2022
|-
| {{flag|Ukraine}} || 0.70% || 2022
|-
|{{flag|Portugal}}
|0.70%
|2022
|-
| {{flag|Iraq}} || 0.70% || 2022
|-
| {{flag|Bangladesh}} || 0.70% || 2022
|-
| {{flag|Samoa}} || 0.70% || 2022
|-
|{{flag|Saudi Arabia}}
|0.70%
|2022
|-
| rowspan="2" | 135 || {{flag|Montenegro}} || 0.60% || 2022
|-
| {{flag|Macedonia}} || 0.60% || 2022
|-
| rowspan="5" |137
|{{flag|Belarus}}
|0.50%
|2022
|-
| {{flag|Slovenia}} || 0.50% || 2022
|-
| {{flag|New Caledonia}} || 0.50% || 2022
|-
| {{flag|Serbia}} || 0.50% || 2022
|-
|{{flag|Curacao}}
|0.50%
|2017
|-
| rowspan="6" |142
|{{flag|Palau}}
|0.40%
|2022
|-
| {{flag|Latvia}} || 0.40% || 2022
|-
| {{flag|Algeria}} || 0.40% || 2022
|-
| {{flag|Brazil}} || 0.40% || 2022
|-
| {{flag|Maldives}} || 0.40% || 2022
|-
| {{flag|Iran}} || 0.40% || 2022
|-
| rowspan="10" | 148 || {{flag|Belize}} || 0.30% || 2022
|-
|{{flag|Tuvalu}}
|0.30%
|2022
|-
| {{flag|Palestine}}|| 0.30% || 2022
|-
| {{flag|Tonga}} || 0.30% || 2022
|-
| {{flag|Guam}} || 0.30% || 2022
|-
| {{flag|Mexico}} || 0.30% || 2022
|-
|{{Flag|Tokelau}}
|0.30%
|2022
|-
| {{flag|Martinique}} || 0.30% || 2022
|-
| {{flag|Sweden}} || 0.30% || 2022
|-
| {{flag|Oman}} || 0.30% || 2022
|-
|158
|{{flag|American Samoa}}
|0.23%
|2020
|-
| rowspan="3" |159
| {{flag|Cyprus}} || 0.20% || 2022
|-
| {{flag|Bhutan}} || 0.20% || 2022
|-
|{{Flag|Turks and Caicos Islands}}
|0.20%
|2022
|-
| rowspan="15" |162|| {{flag|British Virgin Islands}} || 0.10% || 2022
|-
| {{flag|Czech Republic}} || 0.10% || 2022
|-
| {{flag|Isle of Man}} || 0.10% || 2022
|-
| {{flag|Luxembourg}} || 0.10% || 2022
|-
| {{flag|Guadeloupe}} || 0.10% || 2022
|-
| {{flag|Libya}} || 0.10% || 2022
|-
| {{flag|Brunei}} || 0.10% || 2022
|-
| {{flag|Bermuda}} || 0.10% || 2022
|-
|{{flag|Syria}}
|0.10%
|2022
|-
| {{flag|Italy}} || 0.10% || 2022
|-
|{{flag|Bahrain}}
|0.10%
|2022
|-
| {{flag|Spain}} || 0.10% || 2022
|-
|{{Flag|Saint Martin}}
|0.10%
|2022
|-
| {{flag|Bosnia and Herzegovina}} || 0.10% || 2022
|-
|{{flag|Reunion}}
|0.10%
|2022
|-
| rowspan="51" |177
| {{flag|United States}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Armenia}} || 0.00% || 2022
|-
|{{Flag|Australia}}
|0.00%
|2022
|-
| {{flag|Cook Islands}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Qatar}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|United Kingdom}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|France}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Belgium}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Netherlands}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Germany}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Switzerland}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Andorra}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Austria}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Uruguay}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Turkmenistan}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|United Arab Emirates}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Trinidad and Tobago}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Thailand}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Slovakia}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Singapore}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Romania}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Puerto Rico}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Paraguay}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Norway}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|New Zealand}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Lebanon}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Israel}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Hungary}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Hong Kong}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Greece}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Finland}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Estonia}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Denmark}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Costa Rica}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Chile}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|French Polynesia}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Greenland}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Iceland}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Kuwait}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Liechtenstein}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Malta}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Mauritius}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Monaco}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|San Marino}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Faroe Islands}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Gibraltar}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Macao}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Northern Mariana Islands}} || 0.00% || 2022
|-
|{{Flag|Saint Barthelemy}}
|0.00%
|2022
|-
| {{flag|South Korea}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Nauru}} || 0.00% || 2020
|}
== Ranking by access to safe drinking water ==
Tiŋgbani shɛŋa din mali ko'viɛlli nyuri ni di pa taba shɛm zuɣu nyɛ din doi na ŋɔ.<ref>[https://ourworldindata.org/explorers/water-and-sanitation?tab=table&Resource=Drinking+water&Level+of+Use%2FAccess=Safely+managed&Residence=Total&Relative+to+population=Share+of+population&country=IND~USA~KEN~OWID_WRL~BGD~ZAF~CHN Share of the population using safely managed drinking water sources] Our World in Data</ref>
{| class="wikitable sortable"
!Rank
!Country
!Share with access to safe <br> drinking water (%)
!Year
|-
| rowspan="10" |1
|{{Flag|Hungary}}
|100.00%
|2022
|-
|{{flag|Iceland}}
|100.00%
|2022
|-
|{{flag|Kuwait}}
|100.00%
|2022
|-
|{{flag|Liechtenstein}}
|100.00%
|2022
|-
|{{flag|Macau}}
|100.00%
|2022
|-
|{{flag|Monaco}}
|100.00%
|2022
|-
|{{flag|New Zealand}}
|100.00%
|2022
|-
|{{Flag|Saint Barthelemy}}
|100.00%
|2022
|-
|{{flag|San Marino}}
|100.00%
|2022
|-
|{{flag|Singapore}}
|100.00%
|2022
|-
|13
|{{flag|Netherlands}}
|99.97%
|2022
|-
| rowspan="2" |14
|{{Flag|Denmark}}
|99.92%
|2022
|-
|{{flag|Germany}}
|99.92%
|2022
|-
|16
|{{flag|Puerto Rico}}
|99.87%
|2022
|-
|17
|{{flag|United Kingdom}}
|99.80%
|2022
|-
| rowspan="2" |18
|{{flag|Malta}}
|99.77%
|2022
|-
|{{flag|Cyprus}}
|99.77%
|2022
|-
| rowspan="2" |20
|{{flag|Belgium}}
|99.74%
|2022
|-
|{{flag|Sweden}}
|99.74%
|2022
|-
|22
|{{Flag|Isle of Man}}
|99.71%
|2022
|-
|23
|{{flag|France}}
|99.70%
|2022
|-
|24
|{{flag|Finland}}
|99.64%
|2022
|-
|25
|{{flag|Spain}}
|99.57%
|2022
|-
|26
|{{flag|Luxembourg}}
|99.53%
|2022
|-
|27
|{{flag|Israel}}
|99.47%
|2022
|-
|28
|{{flag|South Korea}}
|99.28%
|2022
|-
|29
|{{flag|Slovakia}}
|99.18%
|2022
|-
|30
|{{flag|Guam}}
|99.06%
|2022
|-
|31
|{{flag|Canada}}
|99.04%
|2022
|-
| rowspan="2" |32
|{{flag|Bahrain}}
|98.90%
|2022
|-
|{{flag|Austria}}
|98.90%
|2022
|-
|34
|{{flag|Greece}}
|98.88%
|2022
|-
|35
|{{flag|Norway}}
|98.82%
|2022
|-
| rowspan="2" |36
|{{flag|Chile}}
|98.77%
|2022
|-
|{{flag|Martinique}}
|98.77%
|2022
|-
|38
|{{flag|Japan}}
|98.66%
|2022
|-
|39
|{{flag|American Samoa}}
|98.36%
|2020
|-
|40
|{{flag|Slovenia}}
|98.27%
|2022
|-
|41
|{{flag|United States Virgin Islands}}
|97.94%
|2020
|-
|42
|{{flag|Czech Republic}}
|97.88%
|2022
|-
|43
|{{flag|United States}}
|97.47%
|2022
|-
|44
|{{flag|Latvia}}
|97.11%
|2022
|-
|45
|{{flag|Estonia}}
|97.02%
|2022
|-
|46
|{{flag|New Caledonia}}
|96.87%
|2022
|-
|47
|{{flag|Greenland}}
|96.74%
|2020
|-
|48
|{{flag|Switzerland}}
|96.70%
|2022
|-
|49
|{{flag|Qatar}}
|96.65%
|2022
|-
|50
|{{Flag|Saint Martin}}
|96.63%
|2022
|-
|51
|{{flag|Ireland}}
|95.99%
|2022
|-
|52
|{{flag|Reunion}}
|95.75%
|2022
|-
|53
|{{flag|Guadeloupe}}
|95.71%
|2022
|-
|54
|{{flag|Bulgaria}}
|95.65%
|2022
|-
|55
|{{flag|Portugal}}
|95.16%
|2022
|-
|56
|{{flag|Lithuania}}
|94.98%
|2022
|-
|57
|{{flag|Turkmenistan}}
|94.88%
|2022
|-
|58
|{{flag|Iran}}
|94.22%
|2022
|-
|59
|{{flag|Malaysia}}
|93.94%
|2022
|-
|60
|{{Flag|Niue}}
|93.54%
|2022
|-
|61
|{{flag|Belarus}}
|93.10%
|2022
|-
|62
|{{flag|Italy}}
|92.71%
|2022
|-
|63
|{{flag|Mayotte}}
|92.46%
|2022
|-
|64
|{{flag|French Guiana}}
|91.49%
|2022
|-
|65
|{{flag|Oman}}
|90.85%
|2022
|-
|66
|{{flag|Andorra}}
|90.64%
|2022
|-
|67
|{{flag|Northern Mariana Islands}}
|90.64%
|2022
|-
|68
|{{flag|Palau}}
|90.44%
|2022
|-
|69
|{{flag|Kazakhstan}}
|89.33%
|2020
|-
|70
|{{Flag|Saint Helena}}
|89.23%
|2022
|-
|71
|{{flag|Poland}}
|88.91%
|2022
|-
|72
|{{flag|Ukraine}}
|87.62%
|2022
|-
|73
|{{flag|Brazil}}
|87.26%
|2022
|-
|74
|{{flag|Grenada}}
|87.12%
|2017
|-
|75
|{{flag|Bosnia and Herzegovina}}
|86.97%
|2022
|-
|76
|{{flag|Jordan}}
|85.71%
|2022
|-
|77
|{{flag|Montenegro}}
|85.12%
|2022
|-
|78
|{{flag|Armenia}}
|82.41%
|2022
|-
|79
|{{flag|Croatia}}
|82.14%
|2007
|-
|80
|{{flag|Romania}}
|82.07%
|2022
|-
|81
|{{flag|French Polynesia}}
|81.81%
|2022
|-
|82
|{{flag|Costa Rica}}
|80.51%
|2022
|-
|83
|{{flag|Macedonia}}
|80.45%
|2022
|-
|84
|{{flag|Palestine}}
|80.33%
|2022
|-
|85
|{{flag|Uzbekistan}}
|79.85%
|2022
|-
|86
|{{flag|Kyrgyzstan}}
|76.49%
|2022
|-
|87
|{{flag|Russia}}
|76.23%
|2022
|-
|88
|{{flag|Republic of Moldova}}
|75.22%
|2022
|-
|89
|{{flag|Serbia}}
|75.08%
|2022
|-
|90
|{{flag|Morocco}}
|74.82%
|2022
|-
|91
|{{flag|Tunisia}}
|74.30%
|2022
|-
|92
|{{flag|Colombia}}
|73.86%
|2022
|-
|93
|{{Flag|Bhutan}}
|73.34%
|2022
|-
|94
|{{flag|Azerbaijan}}
|71.61%
|2022
|-
|95
|{{flag|Albania}}
|70.74%
|2022
|-
|96
|{{flag|Algeria}}
|70.60%
|2022
|-
|97
|{{flag|Georgia}}
|69.14%
|2022
|-
|98
|{{Flag|Wallis and Futuna}}
|68.88%
|2022
|-
|99
|{{flag|Ecuador}}
|67.09%
|2022
|-
|100
|{{flag|North Korea}}
|66.53%
|2022
|-
|101
|{{Flag|Honduras}}
|65.21%
|2022
|-
|102
|{{flag|Paraguay}}
|64.22%
|2022
|-
|103
|{{flag|Samoa}}
|62.19%
|2022
|-
|104
|{{flag|Iraq}}
|59.74%
|2022
|-
|105
|{{flag|Bangladesh}}
|59.11%
|2022
|-
|106
|{{Flag|Vietnam}}
|57.78%
|2022
|-
|107
|{{flag|Myanmar}}
|57.40%
|2022
|-
|108
|{{flag|Guatemala}}
|56.29%
|2022
|-
|109
|{{flag|Suriname}}
|55.80%
|2022
|-
|110
|{{flag|Nicaragua}}
|55.52%
|2020
|-
|111
|{{flag|Tajikistan}}
|55.29%
|2022
|-
|112
|{{flag|Peru}}
|51.99%
|2022
|-
|113
|{{flag|Pakistan}}
|50.60%
|2022
|-
|114
|{{flag|Philippines}}
|47.90%
|2022
|-
|115
|{{flag|Lebanon}}
|47.70%
|2022
|-
|116
|{{flag|Gambia}}
|47.67%
|2022
|-
|117
|{{Flag|Sri Lanka}}
|47.13%
|2022
|-
|118
|{{Flag|Turks and Caicos Islands}}
|47.09%
|2022
|-
|119
|{{flag|Republic of the Congo}}
|45.90%
|2020
|-
|120
|{{Flag|Dominican Republic}}
|44.94%
|2022
|-
|121
|{{flag|Ghana}}
|44.47%
|2022
|-
|122
|{{flag|Côte d'Ivoire}}
|43.89%
|2022
|-
|123
|{{flag|Mexico}}
|43.04%
|2022
|-
|124
|{{Flag|Fiji}}
|41.86%
|2022
|-
|125
|{{flag|Mongolia}}
|39.28%
|2022
|-
|126
|{{flag|Sao Tome and Principe}}
|36.30%
|2022
|-
|127
|{{Flag|Indonesia}}
|30.27%
|2022
|-
|128
|{{flag|Afghanistan}}
|30.03%
|2022
|-
|129
|{{flag|Tonga}}
|29.53%
|2022
|-
|130
|{{flag|Cambodia}}
|29.13%
|2022
|-
|131
|{{flag|Nigeria}}
|28.98%
|2022
|-
|132
|{{flag|Lesotho}}
|28.22%
|2022
|-
|133
|{{Flag|Senegal}}
|26.69%
|2022
|-
|134
|{{flag|Zimbabwe}}
|26.52%
|2022
|-
|135
|{{flag|Guinea-Bissau}}
|23.87%
|2022
|-
|136
|{{flag|Madagascar}}
|22.24%
|2022
|-
|137
|{{flag|Togo}}
|19.42%
|2022
|-
|138
|{{flag|Uganda}}
|18.68%
|2022
|-
|139
|{{flag|Laos}}
|17.87%
|2022
|-
|140
|{{Flag|Malawi}}
|17.76%
|2022
|-
|141
|{{flag|Nepal}}
|16.12%
|2022
|-
|142
|{{flag|Kiribati}}
|14.41%
|2022
|-
|143
|{{flag|Ethiopia}}
|13.24%
|2022
|-
|144
|{{flag|Rwanda}}
|12.10%
|2020
|-
|145
|{{flag|Democratic Republic of the Congo}}
|11.58%
|2022
|-
|146
|{{Flag|Tanzania}}
|11.34%
|2022
|-
|147
|{{flag|Sierra Leone}}
|10.26%
|2022
|-
|148
|{{Flag|Tuvalu}}
|8.71%
|2022
|-
|149
|{{flag|Chad}}
|6.25%
|2022
|-
|150
|{{flag|Central African Republic}}
|6.13%
|2022
|}
==Kundivihira ==
{{reflist}}
[[Category:Water supply and sanitation by country]]
[[Category:Lists of countries|clean water]]
[[Category:Lists of countries by population-related issue|clean water]]
pfq551armpn72wot0a4u2h02nlz512l
138474
138473
2026-05-31T18:08:56Z
Kalakpagh
2501
added databox
138474
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{short description|none}}
[[File:Share of the population without access to an improved water source, 2020.svg|thumb|Share of the population without access to an improved water source, 2020]]
Dunia zaa ko'viɛlli nyabu nyɛla din nyɛ yɛlimɔɣisirli dunia zaa ka nyɛ din damdi niriba alaafee n-ti pahi tiŋgbani lɛbingimsim. Saha ŋɔ taɣiri suma nyɛla din pa kana amaa niriba pam nyɛla ban na ku tooi nya ko'viɛlli nyu. Lahabali din yina [[World Health Organization]] (WHO) mini [[UNICEF]] yuuni 2020 wuhiya ni salo ban paai biliyona ayi nyɛla ban na ka ko'nyuri suŋ.<ref>{{Cite web |date=2023-03-22 |title=World Water Day: Two billion people still lack access to safely managed water |url=https://blogs.worldbank.org/opendata/world-water-day-two-billion-people-still-lack-access-safely-managed-water |access-date=2023-06-26 |website=blogs.worldbank.org |language=en}}</ref> Lala ko'nyuri suŋ kalinsi ŋɔ nyɛla din mali barinanima pam ka di shɛli kom ni duriti.
== Ranking by access to improved water source ==
Tiŋgbani shɛŋa din mali ko'nyuri suma nyɛ din be teebuli ŋɔ ni doli na ŋɔ.<ref>{{Cite web |title=Share of the population without access to an improved water source |url=https://ourworldindata.org/grapher/share-without-improved-water |access-date=2023-06-26 |website=Our World in Data}}</ref>
{{sticky header}}{{table alignment}}
{| class="sortable wikitable sticky-header"
! Rank
! Country / dependency
! {{abbr|%<br/>unimp.<br/>water|Share without access to an improved water source (in percent)}}
! Year
|-
| 1 || {{flag|Papua New Guinea}} || 47.40% || 2022
|-
| 2 || {{flag|Madagascar}} || 42.00% || 2022
|-
| 3 || {{flag|Democratic Republic of the Congo}} || 40.90% || 2022
|-
| 4 || {{flag|Central African Republic}} || 37.10% || 2022
|-
| 5 || {{flag|Chad}} || 35.50% || 2022
|-
| 6 || {{flag|Angola}} || 33.00% || 2022
|-
| 7 || {{flag|Equatorial Guinea}} || 32.38% || 2017
|-
| 8 || {{flag|Niger}} || 31.50% || 2022
|-
| 9 || {{flag|Eritrea}} || 30.55% || 2016
|-
| 10 || {{flag|Kenya}} || 28.50% || 2022
|-
| 11 || {{flag|Sierra Leone}} || 27.20% || 2022
|-
| 12 || {{flag|Mozambique}} || 27.00% || 2022
|-
| 13 || {{flag|Solomon Islands}} || 26.90% || 2020
|-
| 14 || {{flag|Zambia}} || 25.30% || 2022
|-
| 15 || {{flag|Benin}} || 24.60% || 2022
|-
| 16 || {{flag|Guinea-Bissau}} || 23.40% || 2022
|-
| 17 || {{flag|Zimbabwe}} || 23.20% || 2022
|-
| 18 || {{flag|Tanzania}} || 23.00% || 2022
|-
| 19 || {{flag|Haiti}} || 22.90% || 2022
|-
| 20 || {{flag|Togo}} || 22.80% || 2022
|-
| 21 || {{flag|South Sudan}} || 21.50% || 2022
|-
| 22 || {{flag|Burkina Faso}} || 21.00% || 2022
|-
| 23 || {{flag|Ethiopia}} || 20.50% || 2022
|-
| 24 || {{flag|Kiribati}} || 20.00% || 2022
|-
| 25 || {{flag|Côte d'Ivoire}} || 18.90% || 2022
|-
| 26 || {{flag|Burundi}} || 18.20% || 2022
|-
| 27 || {{flag|Myanmar}} || 16.90% || 2022
|-
| 28 || {{flag|Nicaragua}} || 16.78% || 2020
|-
|29
|{{flag|Afghanistan}}
|16.70%
|2022
|-
| 30 || {{flag|Eswatini}}|| 16.60% || 2022
|-
| 31 || {{flag|Guinea}} || 16.40% || 2022
|-
| 32 || {{flag|Cameroon}} || 16.20% || 2022
|-
| 33 || {{flag|Nigeria}} || 16.10% || 2022
|-
| 34 || {{flag|Uganda}} || 15.80% || 2022
|-
| 35 || {{flag|Republic of the Congo}} || 15.75% || 2020
|-
| 36 || {{flag|Rwanda}} || 15.60% || 2022
|-
| 37 || {{flag|Tajikistan}} || 15.50% || 2022
|-
| 38 || {{flag|Lesotho}} || 15.40% || 2022
|-
| 39 || {{flag|Liberia}} || 14.40% || 2022
|-
| rowspan="2" | 40 || {{flag|Somalia}} || 13.30% || 2022
|-
| {{flag|Mauritania}} || 13.30% || 2022
|-
| 42 || {{flag|Mali}} || 11.70% || 2022
|-
| 43 || {{flag|East Timor}} || 11.10% || 2022
|-
| rowspan="2" | 44 || {{flag|Laos}} || 11.00% || 2022
|-
| {{flag|Senegal}} || 11.00% || 2022
|-
|46
|{{flag|Morocco}}
|10.90%
|2022
|-
| 47 || {{flag|Cambodia}} || 10.50% || 2022
|-
|48
|{{flag|Poland}}
|9.60%
|2022
|-
| 49 || {{flag|Mongolia}} || 9.30% || 2022
|-
| 50 || {{flag|Djibouti}} || 9.10% || 2022
|-
| 51 || {{flag|Comoros}} || 8.93% || 2019
|-
| 52 || {{flag|Sri Lanka}} || 8.90% || 2022
|-
| 53 || {{flag|Yemen}} || 8.80% || 2022
|-
| 54 || {{flag|Gambia}} || 8.40% || 2022
|-
| 55 || {{flag|Vanuatu}} || 8.10% || 2022
|-
| 56 || {{flag|Malawi}} || 7.30% || 2022
|-
| 57 || {{flag|Namibia}} || 7.00% || 2022
|-
| 58 || {{flag|Republic of Moldova}} || 6.40% || 2022
|-
| 59 || {{flag|Kyrgyzstan}} || 6.30% || 2022
|-
| rowspan="2" | 60 || {{flag|Sudan}} || 6.20% || 2022
|-
| {{flag|Venezuela}} || 6.20% || 2022
|-
| rowspan="2" | 62 || {{flag|Bolivia}} || 5.70% || 2022
|-
| {{flag|Ghana}} || 5.70% || 2022
|-
| 64 || {{flag|French Guiana}} || 5.60% || 2022
|-
| 65 || {{flag|North Korea}} || 5.40% || 2022
|-
| 66 || {{flag|Gabon}} || 5.10% || 2022
|-
| 67 || {{flag|Indonesia}} || 5.00% || 2022
|-
| 68 || {{flag|Pakistan}} || 4.90% || 2022
|-
| 69 || {{flag|Saint Vincent and the Grenadines}} || 4.85% || 2018
|-
| 70 || {{flag|Falkland Islands}} || 4.69% || 2020
|-
| rowspan="2" | 71 || {{flag|Peru}} || 4.60% || 2022
|-
| {{flag|Nepal}} || 4.60% || 2022
|-
| 73 || {{flag|Dominica}} || 4.58% || 2017
|-
| 74 || {{flag|Cayman Islands}} || 4.50% || 2022
|-
| 75 || {{flag|Guatemala}} || 4.40% || 2022
|-
| 76 || {{flag|Ecuador}} || 4.30% || 2022
|-
|77
|{{flag|Ireland}}
|4.00%
|2022
|-
|78
|{{flag|Marshall Islands}}
|3.90%
|2022
|-
| 79 || {{flag|Fiji}} || 3.80% || 2022
|-
| rowspan="3" | 80 || {{flag|Mayotte}} || 3.60% || 2022
|-
| {{flag|Seychelles}} || 3.60% || 2022
|-
| {{flag|Jamaica}} || 3.60% || 2022
|-
| 83 || {{flag|Panama}} || 3.50% || 2022
|-
| 84 || {{flag|Grenada}} || 3.21% || 2017
|-
| 85 || {{flag|Honduras}} || 3.10% || 2022
|-
| rowspan="2" | 86 || {{flag|Albania}} || 3.00% || 2022
|-
|{{Flag|Niue}}
|3.00%
|2022
|-
| 88 || {{flag|Botswana}} || 2.90% || 2022
|-
| rowspan="2" | 89 || {{flag|Dominican Republic}} || 2.80% || 2022
|-
| {{flag|South Africa}} || 2.80% || 2022
|-
| 91 || {{flag|Cape Verde}} || 2.70% || 2022
|-
| 92 || {{flag|Kazakhstan}} || 2.62% || 2020
|-
| 93 || {{flag|Anguilla}} || 2.52% || 2017
|-
| rowspan="2" |94
|{{flag|India}}
|2.50%
|2022
|-
| {{flag|Malaysia}} || 2.50% || 2022
|-
|96
|{{flag|Cuba}}
|2.40%
|2022
|-
| rowspan="5" |97
|{{flag|Sao Tome and Principe}}
|2.30%
|2022
|-
| {{flag|Russia}} || 2.30% || 2022
|-
| {{flag|Philippines}} || 2.30% || 2022
|-
| {{flag|Georgia}} || 2.30% || 2022
|-
| {{flag|Colombia}} || 2.30% || 2022
|-
| 102 || {{flag|Aruba}} || 2.13% || 2016
|-
| rowspan="2" | 103 || {{flag|Vietnam}} || 2.00% || 2022
|-
| {{flag|Lithuania}} || 2.00% || 2022
|-
| rowspan="2" | 105 || {{flag|Montserrat}} || 1.90% || 2022
|-
|{{flag|China}}
|1.90%
|2022
|-
| 107 || {{flag|Guyana}} || 1.70% || 2022
|-
| rowspan="2" | 108 || {{flag|Antigua and Barbuda}} || 1.60% || 2022
|-
| {{flag|Uzbekistan}} || 1.60% || 2022
|-
| 110 || {{flag|Saint Kitts and Nevis}} || 1.39% || 2017
|-
| 111 || {{flag|Croatia}} || 1.32% || 2007
|-
| rowspan="2" | 112 || {{flag|Saint Lucia}} || 1.30% || 2022
|-
| {{flag|Azerbaijan}} || 1.30% || 2022
|-
| 114 || {{flag|United States Virgin Islands}} || 1.28% || 2020
|-
| rowspan="3" | 115 || {{flag|Barbados}} || 1.20% || 2022
|-
| {{flag|Tunisia}} || 1.20% || 2022
|-
| {{flag|El Salvador}} || 1.20% || 2022
|-
| 118 || {{flag|Bahamas}} || 1.11% || 2019
|-
| rowspan="2" |119
|{{flag|Egypt}}
|1.00%
|2022
|-
| {{flag|Turkey}} || 1.00% || 2022
|-
| 121 || {{flag|Argentina}} || 0.98% || 2016
|-
| rowspan="5" | 122 || {{flag|Suriname}} || 0.90% || 2022
|-
| {{flag|Bulgaria}} || 0.90% || 2022
|-
|{{Flag|Saint Helena}}
|0.90%
|2022
|-
| {{flag|Jordan}} || 0.90% || 2022
|-
| {{flag|Japan}} || 0.90% || 2022
|-
| 127 || {{flag|Canada}} || 0.80% || 2022
|-
| rowspan="7" |128
|{{Flag|Wallis and Futuna}}
|0.70%
|2022
|-
| {{flag|Ukraine}} || 0.70% || 2022
|-
|{{flag|Portugal}}
|0.70%
|2022
|-
| {{flag|Iraq}} || 0.70% || 2022
|-
| {{flag|Bangladesh}} || 0.70% || 2022
|-
| {{flag|Samoa}} || 0.70% || 2022
|-
|{{flag|Saudi Arabia}}
|0.70%
|2022
|-
| rowspan="2" | 135 || {{flag|Montenegro}} || 0.60% || 2022
|-
| {{flag|Macedonia}} || 0.60% || 2022
|-
| rowspan="5" |137
|{{flag|Belarus}}
|0.50%
|2022
|-
| {{flag|Slovenia}} || 0.50% || 2022
|-
| {{flag|New Caledonia}} || 0.50% || 2022
|-
| {{flag|Serbia}} || 0.50% || 2022
|-
|{{flag|Curacao}}
|0.50%
|2017
|-
| rowspan="6" |142
|{{flag|Palau}}
|0.40%
|2022
|-
| {{flag|Latvia}} || 0.40% || 2022
|-
| {{flag|Algeria}} || 0.40% || 2022
|-
| {{flag|Brazil}} || 0.40% || 2022
|-
| {{flag|Maldives}} || 0.40% || 2022
|-
| {{flag|Iran}} || 0.40% || 2022
|-
| rowspan="10" | 148 || {{flag|Belize}} || 0.30% || 2022
|-
|{{flag|Tuvalu}}
|0.30%
|2022
|-
| {{flag|Palestine}}|| 0.30% || 2022
|-
| {{flag|Tonga}} || 0.30% || 2022
|-
| {{flag|Guam}} || 0.30% || 2022
|-
| {{flag|Mexico}} || 0.30% || 2022
|-
|{{Flag|Tokelau}}
|0.30%
|2022
|-
| {{flag|Martinique}} || 0.30% || 2022
|-
| {{flag|Sweden}} || 0.30% || 2022
|-
| {{flag|Oman}} || 0.30% || 2022
|-
|158
|{{flag|American Samoa}}
|0.23%
|2020
|-
| rowspan="3" |159
| {{flag|Cyprus}} || 0.20% || 2022
|-
| {{flag|Bhutan}} || 0.20% || 2022
|-
|{{Flag|Turks and Caicos Islands}}
|0.20%
|2022
|-
| rowspan="15" |162|| {{flag|British Virgin Islands}} || 0.10% || 2022
|-
| {{flag|Czech Republic}} || 0.10% || 2022
|-
| {{flag|Isle of Man}} || 0.10% || 2022
|-
| {{flag|Luxembourg}} || 0.10% || 2022
|-
| {{flag|Guadeloupe}} || 0.10% || 2022
|-
| {{flag|Libya}} || 0.10% || 2022
|-
| {{flag|Brunei}} || 0.10% || 2022
|-
| {{flag|Bermuda}} || 0.10% || 2022
|-
|{{flag|Syria}}
|0.10%
|2022
|-
| {{flag|Italy}} || 0.10% || 2022
|-
|{{flag|Bahrain}}
|0.10%
|2022
|-
| {{flag|Spain}} || 0.10% || 2022
|-
|{{Flag|Saint Martin}}
|0.10%
|2022
|-
| {{flag|Bosnia and Herzegovina}} || 0.10% || 2022
|-
|{{flag|Reunion}}
|0.10%
|2022
|-
| rowspan="51" |177
| {{flag|United States}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Armenia}} || 0.00% || 2022
|-
|{{Flag|Australia}}
|0.00%
|2022
|-
| {{flag|Cook Islands}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Qatar}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|United Kingdom}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|France}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Belgium}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Netherlands}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Germany}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Switzerland}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Andorra}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Austria}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Uruguay}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Turkmenistan}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|United Arab Emirates}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Trinidad and Tobago}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Thailand}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Slovakia}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Singapore}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Romania}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Puerto Rico}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Paraguay}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Norway}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|New Zealand}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Lebanon}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Israel}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Hungary}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Hong Kong}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Greece}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Finland}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Estonia}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Denmark}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Costa Rica}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Chile}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|French Polynesia}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Greenland}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Iceland}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Kuwait}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Liechtenstein}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Malta}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Mauritius}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Monaco}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|San Marino}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Faroe Islands}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Gibraltar}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Macao}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Northern Mariana Islands}} || 0.00% || 2022
|-
|{{Flag|Saint Barthelemy}}
|0.00%
|2022
|-
| {{flag|South Korea}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Nauru}} || 0.00% || 2020
|}
== Ranking by access to safe drinking water ==
Tiŋgbani shɛŋa din mali ko'viɛlli nyuri ni di pa taba shɛm zuɣu nyɛ din doi na ŋɔ.<ref>[https://ourworldindata.org/explorers/water-and-sanitation?tab=table&Resource=Drinking+water&Level+of+Use%2FAccess=Safely+managed&Residence=Total&Relative+to+population=Share+of+population&country=IND~USA~KEN~OWID_WRL~BGD~ZAF~CHN Share of the population using safely managed drinking water sources] Our World in Data</ref>
{| class="wikitable sortable"
!Rank
!Country
!Share with access to safe <br> drinking water (%)
!Year
|-
| rowspan="10" |1
|{{Flag|Hungary}}
|100.00%
|2022
|-
|{{flag|Iceland}}
|100.00%
|2022
|-
|{{flag|Kuwait}}
|100.00%
|2022
|-
|{{flag|Liechtenstein}}
|100.00%
|2022
|-
|{{flag|Macau}}
|100.00%
|2022
|-
|{{flag|Monaco}}
|100.00%
|2022
|-
|{{flag|New Zealand}}
|100.00%
|2022
|-
|{{Flag|Saint Barthelemy}}
|100.00%
|2022
|-
|{{flag|San Marino}}
|100.00%
|2022
|-
|{{flag|Singapore}}
|100.00%
|2022
|-
|13
|{{flag|Netherlands}}
|99.97%
|2022
|-
| rowspan="2" |14
|{{Flag|Denmark}}
|99.92%
|2022
|-
|{{flag|Germany}}
|99.92%
|2022
|-
|16
|{{flag|Puerto Rico}}
|99.87%
|2022
|-
|17
|{{flag|United Kingdom}}
|99.80%
|2022
|-
| rowspan="2" |18
|{{flag|Malta}}
|99.77%
|2022
|-
|{{flag|Cyprus}}
|99.77%
|2022
|-
| rowspan="2" |20
|{{flag|Belgium}}
|99.74%
|2022
|-
|{{flag|Sweden}}
|99.74%
|2022
|-
|22
|{{Flag|Isle of Man}}
|99.71%
|2022
|-
|23
|{{flag|France}}
|99.70%
|2022
|-
|24
|{{flag|Finland}}
|99.64%
|2022
|-
|25
|{{flag|Spain}}
|99.57%
|2022
|-
|26
|{{flag|Luxembourg}}
|99.53%
|2022
|-
|27
|{{flag|Israel}}
|99.47%
|2022
|-
|28
|{{flag|South Korea}}
|99.28%
|2022
|-
|29
|{{flag|Slovakia}}
|99.18%
|2022
|-
|30
|{{flag|Guam}}
|99.06%
|2022
|-
|31
|{{flag|Canada}}
|99.04%
|2022
|-
| rowspan="2" |32
|{{flag|Bahrain}}
|98.90%
|2022
|-
|{{flag|Austria}}
|98.90%
|2022
|-
|34
|{{flag|Greece}}
|98.88%
|2022
|-
|35
|{{flag|Norway}}
|98.82%
|2022
|-
| rowspan="2" |36
|{{flag|Chile}}
|98.77%
|2022
|-
|{{flag|Martinique}}
|98.77%
|2022
|-
|38
|{{flag|Japan}}
|98.66%
|2022
|-
|39
|{{flag|American Samoa}}
|98.36%
|2020
|-
|40
|{{flag|Slovenia}}
|98.27%
|2022
|-
|41
|{{flag|United States Virgin Islands}}
|97.94%
|2020
|-
|42
|{{flag|Czech Republic}}
|97.88%
|2022
|-
|43
|{{flag|United States}}
|97.47%
|2022
|-
|44
|{{flag|Latvia}}
|97.11%
|2022
|-
|45
|{{flag|Estonia}}
|97.02%
|2022
|-
|46
|{{flag|New Caledonia}}
|96.87%
|2022
|-
|47
|{{flag|Greenland}}
|96.74%
|2020
|-
|48
|{{flag|Switzerland}}
|96.70%
|2022
|-
|49
|{{flag|Qatar}}
|96.65%
|2022
|-
|50
|{{Flag|Saint Martin}}
|96.63%
|2022
|-
|51
|{{flag|Ireland}}
|95.99%
|2022
|-
|52
|{{flag|Reunion}}
|95.75%
|2022
|-
|53
|{{flag|Guadeloupe}}
|95.71%
|2022
|-
|54
|{{flag|Bulgaria}}
|95.65%
|2022
|-
|55
|{{flag|Portugal}}
|95.16%
|2022
|-
|56
|{{flag|Lithuania}}
|94.98%
|2022
|-
|57
|{{flag|Turkmenistan}}
|94.88%
|2022
|-
|58
|{{flag|Iran}}
|94.22%
|2022
|-
|59
|{{flag|Malaysia}}
|93.94%
|2022
|-
|60
|{{Flag|Niue}}
|93.54%
|2022
|-
|61
|{{flag|Belarus}}
|93.10%
|2022
|-
|62
|{{flag|Italy}}
|92.71%
|2022
|-
|63
|{{flag|Mayotte}}
|92.46%
|2022
|-
|64
|{{flag|French Guiana}}
|91.49%
|2022
|-
|65
|{{flag|Oman}}
|90.85%
|2022
|-
|66
|{{flag|Andorra}}
|90.64%
|2022
|-
|67
|{{flag|Northern Mariana Islands}}
|90.64%
|2022
|-
|68
|{{flag|Palau}}
|90.44%
|2022
|-
|69
|{{flag|Kazakhstan}}
|89.33%
|2020
|-
|70
|{{Flag|Saint Helena}}
|89.23%
|2022
|-
|71
|{{flag|Poland}}
|88.91%
|2022
|-
|72
|{{flag|Ukraine}}
|87.62%
|2022
|-
|73
|{{flag|Brazil}}
|87.26%
|2022
|-
|74
|{{flag|Grenada}}
|87.12%
|2017
|-
|75
|{{flag|Bosnia and Herzegovina}}
|86.97%
|2022
|-
|76
|{{flag|Jordan}}
|85.71%
|2022
|-
|77
|{{flag|Montenegro}}
|85.12%
|2022
|-
|78
|{{flag|Armenia}}
|82.41%
|2022
|-
|79
|{{flag|Croatia}}
|82.14%
|2007
|-
|80
|{{flag|Romania}}
|82.07%
|2022
|-
|81
|{{flag|French Polynesia}}
|81.81%
|2022
|-
|82
|{{flag|Costa Rica}}
|80.51%
|2022
|-
|83
|{{flag|Macedonia}}
|80.45%
|2022
|-
|84
|{{flag|Palestine}}
|80.33%
|2022
|-
|85
|{{flag|Uzbekistan}}
|79.85%
|2022
|-
|86
|{{flag|Kyrgyzstan}}
|76.49%
|2022
|-
|87
|{{flag|Russia}}
|76.23%
|2022
|-
|88
|{{flag|Republic of Moldova}}
|75.22%
|2022
|-
|89
|{{flag|Serbia}}
|75.08%
|2022
|-
|90
|{{flag|Morocco}}
|74.82%
|2022
|-
|91
|{{flag|Tunisia}}
|74.30%
|2022
|-
|92
|{{flag|Colombia}}
|73.86%
|2022
|-
|93
|{{Flag|Bhutan}}
|73.34%
|2022
|-
|94
|{{flag|Azerbaijan}}
|71.61%
|2022
|-
|95
|{{flag|Albania}}
|70.74%
|2022
|-
|96
|{{flag|Algeria}}
|70.60%
|2022
|-
|97
|{{flag|Georgia}}
|69.14%
|2022
|-
|98
|{{Flag|Wallis and Futuna}}
|68.88%
|2022
|-
|99
|{{flag|Ecuador}}
|67.09%
|2022
|-
|100
|{{flag|North Korea}}
|66.53%
|2022
|-
|101
|{{Flag|Honduras}}
|65.21%
|2022
|-
|102
|{{flag|Paraguay}}
|64.22%
|2022
|-
|103
|{{flag|Samoa}}
|62.19%
|2022
|-
|104
|{{flag|Iraq}}
|59.74%
|2022
|-
|105
|{{flag|Bangladesh}}
|59.11%
|2022
|-
|106
|{{Flag|Vietnam}}
|57.78%
|2022
|-
|107
|{{flag|Myanmar}}
|57.40%
|2022
|-
|108
|{{flag|Guatemala}}
|56.29%
|2022
|-
|109
|{{flag|Suriname}}
|55.80%
|2022
|-
|110
|{{flag|Nicaragua}}
|55.52%
|2020
|-
|111
|{{flag|Tajikistan}}
|55.29%
|2022
|-
|112
|{{flag|Peru}}
|51.99%
|2022
|-
|113
|{{flag|Pakistan}}
|50.60%
|2022
|-
|114
|{{flag|Philippines}}
|47.90%
|2022
|-
|115
|{{flag|Lebanon}}
|47.70%
|2022
|-
|116
|{{flag|Gambia}}
|47.67%
|2022
|-
|117
|{{Flag|Sri Lanka}}
|47.13%
|2022
|-
|118
|{{Flag|Turks and Caicos Islands}}
|47.09%
|2022
|-
|119
|{{flag|Republic of the Congo}}
|45.90%
|2020
|-
|120
|{{Flag|Dominican Republic}}
|44.94%
|2022
|-
|121
|{{flag|Ghana}}
|44.47%
|2022
|-
|122
|{{flag|Côte d'Ivoire}}
|43.89%
|2022
|-
|123
|{{flag|Mexico}}
|43.04%
|2022
|-
|124
|{{Flag|Fiji}}
|41.86%
|2022
|-
|125
|{{flag|Mongolia}}
|39.28%
|2022
|-
|126
|{{flag|Sao Tome and Principe}}
|36.30%
|2022
|-
|127
|{{Flag|Indonesia}}
|30.27%
|2022
|-
|128
|{{flag|Afghanistan}}
|30.03%
|2022
|-
|129
|{{flag|Tonga}}
|29.53%
|2022
|-
|130
|{{flag|Cambodia}}
|29.13%
|2022
|-
|131
|{{flag|Nigeria}}
|28.98%
|2022
|-
|132
|{{flag|Lesotho}}
|28.22%
|2022
|-
|133
|{{Flag|Senegal}}
|26.69%
|2022
|-
|134
|{{flag|Zimbabwe}}
|26.52%
|2022
|-
|135
|{{flag|Guinea-Bissau}}
|23.87%
|2022
|-
|136
|{{flag|Madagascar}}
|22.24%
|2022
|-
|137
|{{flag|Togo}}
|19.42%
|2022
|-
|138
|{{flag|Uganda}}
|18.68%
|2022
|-
|139
|{{flag|Laos}}
|17.87%
|2022
|-
|140
|{{Flag|Malawi}}
|17.76%
|2022
|-
|141
|{{flag|Nepal}}
|16.12%
|2022
|-
|142
|{{flag|Kiribati}}
|14.41%
|2022
|-
|143
|{{flag|Ethiopia}}
|13.24%
|2022
|-
|144
|{{flag|Rwanda}}
|12.10%
|2020
|-
|145
|{{flag|Democratic Republic of the Congo}}
|11.58%
|2022
|-
|146
|{{Flag|Tanzania}}
|11.34%
|2022
|-
|147
|{{flag|Sierra Leone}}
|10.26%
|2022
|-
|148
|{{Flag|Tuvalu}}
|8.71%
|2022
|-
|149
|{{flag|Chad}}
|6.25%
|2022
|-
|150
|{{flag|Central African Republic}}
|6.13%
|2022
|}
==Kundivihira ==
{{reflist}}
[[Category:Water supply and sanitation by country]]
[[Category:Lists of countries|clean water]]
[[Category:Lists of countries by population-related issue|clean water]]
2sak4aghuxga571i6nxccwbmi9ibvjs
138475
138474
2026-05-31T18:10:53Z
Kalakpagh
2501
/* Ranking by access to improved water source */ Updated Content
138475
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{short description|none}}
[[File:Share of the population without access to an improved water source, 2020.svg|thumb|Share of the population without access to an improved water source, 2020]]
Dunia zaa ko'viɛlli nyabu nyɛla din nyɛ yɛlimɔɣisirli dunia zaa ka nyɛ din damdi niriba alaafee n-ti pahi tiŋgbani lɛbingimsim. Saha ŋɔ taɣiri suma nyɛla din pa kana amaa niriba pam nyɛla ban na ku tooi nya ko'viɛlli nyu. Lahabali din yina [[World Health Organization]] (WHO) mini [[UNICEF]] yuuni 2020 wuhiya ni salo ban paai biliyona ayi nyɛla ban na ka ko'nyuri suŋ.<ref>{{Cite web |date=2023-03-22 |title=World Water Day: Two billion people still lack access to safely managed water |url=https://blogs.worldbank.org/opendata/world-water-day-two-billion-people-still-lack-access-safely-managed-water |access-date=2023-06-26 |website=blogs.worldbank.org |language=en}}</ref> Lala ko'nyuri suŋ kalinsi ŋɔ nyɛla din mali barinanima pam ka di shɛli kom ni duriti.
== Ranking by access to improved water source ==
Tiŋgbani shɛŋa din mali ko'nyuri suma nyɛ din be teebuli ŋɔ ni doli na ŋɔ.<ref>{{Cite web |title=Share of the population without access to an improved water source |url=https://ourworldindata.org/grapher/share-without-improved-water |access-date=2023-06-26 |website=Our World in Data}}</ref>
{| class="sortable wikitable sticky-header"
! Rank
! Country / dependency
! {{abbr|%<br/>unimp.<br/>water|Share without access to an improved water source (in percent)}}
! Year
|-
| 1 || {{flag|Papua New Guinea}} || 47.40% || 2022
|-
| 2 || {{flag|Madagascar}} || 42.00% || 2022
|-
| 3 || {{flag|Democratic Republic of the Congo}} || 40.90% || 2022
|-
| 4 || {{flag|Central African Republic}} || 37.10% || 2022
|-
| 5 || {{flag|Chad}} || 35.50% || 2022
|-
| 6 || {{flag|Angola}} || 33.00% || 2022
|-
| 7 || {{flag|Equatorial Guinea}} || 32.38% || 2017
|-
| 8 || {{flag|Niger}} || 31.50% || 2022
|-
| 9 || {{flag|Eritrea}} || 30.55% || 2016
|-
| 10 || {{flag|Kenya}} || 28.50% || 2022
|-
| 11 || {{flag|Sierra Leone}} || 27.20% || 2022
|-
| 12 || {{flag|Mozambique}} || 27.00% || 2022
|-
| 13 || {{flag|Solomon Islands}} || 26.90% || 2020
|-
| 14 || {{flag|Zambia}} || 25.30% || 2022
|-
| 15 || {{flag|Benin}} || 24.60% || 2022
|-
| 16 || {{flag|Guinea-Bissau}} || 23.40% || 2022
|-
| 17 || {{flag|Zimbabwe}} || 23.20% || 2022
|-
| 18 || {{flag|Tanzania}} || 23.00% || 2022
|-
| 19 || {{flag|Haiti}} || 22.90% || 2022
|-
| 20 || {{flag|Togo}} || 22.80% || 2022
|-
| 21 || {{flag|South Sudan}} || 21.50% || 2022
|-
| 22 || {{flag|Burkina Faso}} || 21.00% || 2022
|-
| 23 || {{flag|Ethiopia}} || 20.50% || 2022
|-
| 24 || {{flag|Kiribati}} || 20.00% || 2022
|-
| 25 || {{flag|Côte d'Ivoire}} || 18.90% || 2022
|-
| 26 || {{flag|Burundi}} || 18.20% || 2022
|-
| 27 || {{flag|Myanmar}} || 16.90% || 2022
|-
| 28 || {{flag|Nicaragua}} || 16.78% || 2020
|-
|29
|{{flag|Afghanistan}}
|16.70%
|2022
|-
| 30 || {{flag|Eswatini}}|| 16.60% || 2022
|-
| 31 || {{flag|Guinea}} || 16.40% || 2022
|-
| 32 || {{flag|Cameroon}} || 16.20% || 2022
|-
| 33 || {{flag|Nigeria}} || 16.10% || 2022
|-
| 34 || {{flag|Uganda}} || 15.80% || 2022
|-
| 35 || {{flag|Republic of the Congo}} || 15.75% || 2020
|-
| 36 || {{flag|Rwanda}} || 15.60% || 2022
|-
| 37 || {{flag|Tajikistan}} || 15.50% || 2022
|-
| 38 || {{flag|Lesotho}} || 15.40% || 2022
|-
| 39 || {{flag|Liberia}} || 14.40% || 2022
|-
| rowspan="2" | 40 || {{flag|Somalia}} || 13.30% || 2022
|-
| {{flag|Mauritania}} || 13.30% || 2022
|-
| 42 || {{flag|Mali}} || 11.70% || 2022
|-
| 43 || {{flag|East Timor}} || 11.10% || 2022
|-
| rowspan="2" | 44 || {{flag|Laos}} || 11.00% || 2022
|-
| {{flag|Senegal}} || 11.00% || 2022
|-
|46
|{{flag|Morocco}}
|10.90%
|2022
|-
| 47 || {{flag|Cambodia}} || 10.50% || 2022
|-
|48
|{{flag|Poland}}
|9.60%
|2022
|-
| 49 || {{flag|Mongolia}} || 9.30% || 2022
|-
| 50 || {{flag|Djibouti}} || 9.10% || 2022
|-
| 51 || {{flag|Comoros}} || 8.93% || 2019
|-
| 52 || {{flag|Sri Lanka}} || 8.90% || 2022
|-
| 53 || {{flag|Yemen}} || 8.80% || 2022
|-
| 54 || {{flag|Gambia}} || 8.40% || 2022
|-
| 55 || {{flag|Vanuatu}} || 8.10% || 2022
|-
| 56 || {{flag|Malawi}} || 7.30% || 2022
|-
| 57 || {{flag|Namibia}} || 7.00% || 2022
|-
| 58 || {{flag|Republic of Moldova}} || 6.40% || 2022
|-
| 59 || {{flag|Kyrgyzstan}} || 6.30% || 2022
|-
| rowspan="2" | 60 || {{flag|Sudan}} || 6.20% || 2022
|-
| {{flag|Venezuela}} || 6.20% || 2022
|-
| rowspan="2" | 62 || {{flag|Bolivia}} || 5.70% || 2022
|-
| {{flag|Ghana}} || 5.70% || 2022
|-
| 64 || {{flag|French Guiana}} || 5.60% || 2022
|-
| 65 || {{flag|North Korea}} || 5.40% || 2022
|-
| 66 || {{flag|Gabon}} || 5.10% || 2022
|-
| 67 || {{flag|Indonesia}} || 5.00% || 2022
|-
| 68 || {{flag|Pakistan}} || 4.90% || 2022
|-
| 69 || {{flag|Saint Vincent and the Grenadines}} || 4.85% || 2018
|-
| 70 || {{flag|Falkland Islands}} || 4.69% || 2020
|-
| rowspan="2" | 71 || {{flag|Peru}} || 4.60% || 2022
|-
| {{flag|Nepal}} || 4.60% || 2022
|-
| 73 || {{flag|Dominica}} || 4.58% || 2017
|-
| 74 || {{flag|Cayman Islands}} || 4.50% || 2022
|-
| 75 || {{flag|Guatemala}} || 4.40% || 2022
|-
| 76 || {{flag|Ecuador}} || 4.30% || 2022
|-
|77
|{{flag|Ireland}}
|4.00%
|2022
|-
|78
|{{flag|Marshall Islands}}
|3.90%
|2022
|-
| 79 || {{flag|Fiji}} || 3.80% || 2022
|-
| rowspan="3" | 80 || {{flag|Mayotte}} || 3.60% || 2022
|-
| {{flag|Seychelles}} || 3.60% || 2022
|-
| {{flag|Jamaica}} || 3.60% || 2022
|-
| 83 || {{flag|Panama}} || 3.50% || 2022
|-
| 84 || {{flag|Grenada}} || 3.21% || 2017
|-
| 85 || {{flag|Honduras}} || 3.10% || 2022
|-
| rowspan="2" | 86 || {{flag|Albania}} || 3.00% || 2022
|-
|{{Flag|Niue}}
|3.00%
|2022
|-
| 88 || {{flag|Botswana}} || 2.90% || 2022
|-
| rowspan="2" | 89 || {{flag|Dominican Republic}} || 2.80% || 2022
|-
| {{flag|South Africa}} || 2.80% || 2022
|-
| 91 || {{flag|Cape Verde}} || 2.70% || 2022
|-
| 92 || {{flag|Kazakhstan}} || 2.62% || 2020
|-
| 93 || {{flag|Anguilla}} || 2.52% || 2017
|-
| rowspan="2" |94
|{{flag|India}}
|2.50%
|2022
|-
| {{flag|Malaysia}} || 2.50% || 2022
|-
|96
|{{flag|Cuba}}
|2.40%
|2022
|-
| rowspan="5" |97
|{{flag|Sao Tome and Principe}}
|2.30%
|2022
|-
| {{flag|Russia}} || 2.30% || 2022
|-
| {{flag|Philippines}} || 2.30% || 2022
|-
| {{flag|Georgia}} || 2.30% || 2022
|-
| {{flag|Colombia}} || 2.30% || 2022
|-
| 102 || {{flag|Aruba}} || 2.13% || 2016
|-
| rowspan="2" | 103 || {{flag|Vietnam}} || 2.00% || 2022
|-
| {{flag|Lithuania}} || 2.00% || 2022
|-
| rowspan="2" | 105 || {{flag|Montserrat}} || 1.90% || 2022
|-
|{{flag|China}}
|1.90%
|2022
|-
| 107 || {{flag|Guyana}} || 1.70% || 2022
|-
| rowspan="2" | 108 || {{flag|Antigua and Barbuda}} || 1.60% || 2022
|-
| {{flag|Uzbekistan}} || 1.60% || 2022
|-
| 110 || {{flag|Saint Kitts and Nevis}} || 1.39% || 2017
|-
| 111 || {{flag|Croatia}} || 1.32% || 2007
|-
| rowspan="2" | 112 || {{flag|Saint Lucia}} || 1.30% || 2022
|-
| {{flag|Azerbaijan}} || 1.30% || 2022
|-
| 114 || {{flag|United States Virgin Islands}} || 1.28% || 2020
|-
| rowspan="3" | 115 || {{flag|Barbados}} || 1.20% || 2022
|-
| {{flag|Tunisia}} || 1.20% || 2022
|-
| {{flag|El Salvador}} || 1.20% || 2022
|-
| 118 || {{flag|Bahamas}} || 1.11% || 2019
|-
| rowspan="2" |119
|{{flag|Egypt}}
|1.00%
|2022
|-
| {{flag|Turkey}} || 1.00% || 2022
|-
| 121 || {{flag|Argentina}} || 0.98% || 2016
|-
| rowspan="5" | 122 || {{flag|Suriname}} || 0.90% || 2022
|-
| {{flag|Bulgaria}} || 0.90% || 2022
|-
|{{Flag|Saint Helena}}
|0.90%
|2022
|-
| {{flag|Jordan}} || 0.90% || 2022
|-
| {{flag|Japan}} || 0.90% || 2022
|-
| 127 || {{flag|Canada}} || 0.80% || 2022
|-
| rowspan="7" |128
|{{Flag|Wallis and Futuna}}
|0.70%
|2022
|-
| {{flag|Ukraine}} || 0.70% || 2022
|-
|{{flag|Portugal}}
|0.70%
|2022
|-
| {{flag|Iraq}} || 0.70% || 2022
|-
| {{flag|Bangladesh}} || 0.70% || 2022
|-
| {{flag|Samoa}} || 0.70% || 2022
|-
|{{flag|Saudi Arabia}}
|0.70%
|2022
|-
| rowspan="2" | 135 || {{flag|Montenegro}} || 0.60% || 2022
|-
| {{flag|Macedonia}} || 0.60% || 2022
|-
| rowspan="5" |137
|{{flag|Belarus}}
|0.50%
|2022
|-
| {{flag|Slovenia}} || 0.50% || 2022
|-
| {{flag|New Caledonia}} || 0.50% || 2022
|-
| {{flag|Serbia}} || 0.50% || 2022
|-
|{{flag|Curacao}}
|0.50%
|2017
|-
| rowspan="6" |142
|{{flag|Palau}}
|0.40%
|2022
|-
| {{flag|Latvia}} || 0.40% || 2022
|-
| {{flag|Algeria}} || 0.40% || 2022
|-
| {{flag|Brazil}} || 0.40% || 2022
|-
| {{flag|Maldives}} || 0.40% || 2022
|-
| {{flag|Iran}} || 0.40% || 2022
|-
| rowspan="10" | 148 || {{flag|Belize}} || 0.30% || 2022
|-
|{{flag|Tuvalu}}
|0.30%
|2022
|-
| {{flag|Palestine}}|| 0.30% || 2022
|-
| {{flag|Tonga}} || 0.30% || 2022
|-
| {{flag|Guam}} || 0.30% || 2022
|-
| {{flag|Mexico}} || 0.30% || 2022
|-
|{{Flag|Tokelau}}
|0.30%
|2022
|-
| {{flag|Martinique}} || 0.30% || 2022
|-
| {{flag|Sweden}} || 0.30% || 2022
|-
| {{flag|Oman}} || 0.30% || 2022
|-
|158
|{{flag|American Samoa}}
|0.23%
|2020
|-
| rowspan="3" |159
| {{flag|Cyprus}} || 0.20% || 2022
|-
| {{flag|Bhutan}} || 0.20% || 2022
|-
|{{Flag|Turks and Caicos Islands}}
|0.20%
|2022
|-
| rowspan="15" |162|| {{flag|British Virgin Islands}} || 0.10% || 2022
|-
| {{flag|Czech Republic}} || 0.10% || 2022
|-
| {{flag|Isle of Man}} || 0.10% || 2022
|-
| {{flag|Luxembourg}} || 0.10% || 2022
|-
| {{flag|Guadeloupe}} || 0.10% || 2022
|-
| {{flag|Libya}} || 0.10% || 2022
|-
| {{flag|Brunei}} || 0.10% || 2022
|-
| {{flag|Bermuda}} || 0.10% || 2022
|-
|{{flag|Syria}}
|0.10%
|2022
|-
| {{flag|Italy}} || 0.10% || 2022
|-
|{{flag|Bahrain}}
|0.10%
|2022
|-
| {{flag|Spain}} || 0.10% || 2022
|-
|{{Flag|Saint Martin}}
|0.10%
|2022
|-
| {{flag|Bosnia and Herzegovina}} || 0.10% || 2022
|-
|{{flag|Reunion}}
|0.10%
|2022
|-
| rowspan="51" |177
| {{flag|United States}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Armenia}} || 0.00% || 2022
|-
|{{Flag|Australia}}
|0.00%
|2022
|-
| {{flag|Cook Islands}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Qatar}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|United Kingdom}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|France}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Belgium}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Netherlands}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Germany}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Switzerland}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Andorra}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Austria}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Uruguay}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Turkmenistan}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|United Arab Emirates}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Trinidad and Tobago}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Thailand}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Slovakia}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Singapore}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Romania}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Puerto Rico}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Paraguay}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Norway}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|New Zealand}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Lebanon}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Israel}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Hungary}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Hong Kong}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Greece}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Finland}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Estonia}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Denmark}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Costa Rica}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Chile}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|French Polynesia}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Greenland}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Iceland}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Kuwait}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Liechtenstein}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Malta}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Mauritius}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Monaco}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|San Marino}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Faroe Islands}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Gibraltar}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Macao}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Northern Mariana Islands}} || 0.00% || 2022
|-
|{{Flag|Saint Barthelemy}}
|0.00%
|2022
|-
| {{flag|South Korea}} || 0.00% || 2022
|-
| {{flag|Nauru}} || 0.00% || 2020
|}
== Ranking by access to safe drinking water ==
Tiŋgbani shɛŋa din mali ko'viɛlli nyuri ni di pa taba shɛm zuɣu nyɛ din doi na ŋɔ.<ref>[https://ourworldindata.org/explorers/water-and-sanitation?tab=table&Resource=Drinking+water&Level+of+Use%2FAccess=Safely+managed&Residence=Total&Relative+to+population=Share+of+population&country=IND~USA~KEN~OWID_WRL~BGD~ZAF~CHN Share of the population using safely managed drinking water sources] Our World in Data</ref>
{| class="wikitable sortable"
!Rank
!Country
!Share with access to safe <br> drinking water (%)
!Year
|-
| rowspan="10" |1
|{{Flag|Hungary}}
|100.00%
|2022
|-
|{{flag|Iceland}}
|100.00%
|2022
|-
|{{flag|Kuwait}}
|100.00%
|2022
|-
|{{flag|Liechtenstein}}
|100.00%
|2022
|-
|{{flag|Macau}}
|100.00%
|2022
|-
|{{flag|Monaco}}
|100.00%
|2022
|-
|{{flag|New Zealand}}
|100.00%
|2022
|-
|{{Flag|Saint Barthelemy}}
|100.00%
|2022
|-
|{{flag|San Marino}}
|100.00%
|2022
|-
|{{flag|Singapore}}
|100.00%
|2022
|-
|13
|{{flag|Netherlands}}
|99.97%
|2022
|-
| rowspan="2" |14
|{{Flag|Denmark}}
|99.92%
|2022
|-
|{{flag|Germany}}
|99.92%
|2022
|-
|16
|{{flag|Puerto Rico}}
|99.87%
|2022
|-
|17
|{{flag|United Kingdom}}
|99.80%
|2022
|-
| rowspan="2" |18
|{{flag|Malta}}
|99.77%
|2022
|-
|{{flag|Cyprus}}
|99.77%
|2022
|-
| rowspan="2" |20
|{{flag|Belgium}}
|99.74%
|2022
|-
|{{flag|Sweden}}
|99.74%
|2022
|-
|22
|{{Flag|Isle of Man}}
|99.71%
|2022
|-
|23
|{{flag|France}}
|99.70%
|2022
|-
|24
|{{flag|Finland}}
|99.64%
|2022
|-
|25
|{{flag|Spain}}
|99.57%
|2022
|-
|26
|{{flag|Luxembourg}}
|99.53%
|2022
|-
|27
|{{flag|Israel}}
|99.47%
|2022
|-
|28
|{{flag|South Korea}}
|99.28%
|2022
|-
|29
|{{flag|Slovakia}}
|99.18%
|2022
|-
|30
|{{flag|Guam}}
|99.06%
|2022
|-
|31
|{{flag|Canada}}
|99.04%
|2022
|-
| rowspan="2" |32
|{{flag|Bahrain}}
|98.90%
|2022
|-
|{{flag|Austria}}
|98.90%
|2022
|-
|34
|{{flag|Greece}}
|98.88%
|2022
|-
|35
|{{flag|Norway}}
|98.82%
|2022
|-
| rowspan="2" |36
|{{flag|Chile}}
|98.77%
|2022
|-
|{{flag|Martinique}}
|98.77%
|2022
|-
|38
|{{flag|Japan}}
|98.66%
|2022
|-
|39
|{{flag|American Samoa}}
|98.36%
|2020
|-
|40
|{{flag|Slovenia}}
|98.27%
|2022
|-
|41
|{{flag|United States Virgin Islands}}
|97.94%
|2020
|-
|42
|{{flag|Czech Republic}}
|97.88%
|2022
|-
|43
|{{flag|United States}}
|97.47%
|2022
|-
|44
|{{flag|Latvia}}
|97.11%
|2022
|-
|45
|{{flag|Estonia}}
|97.02%
|2022
|-
|46
|{{flag|New Caledonia}}
|96.87%
|2022
|-
|47
|{{flag|Greenland}}
|96.74%
|2020
|-
|48
|{{flag|Switzerland}}
|96.70%
|2022
|-
|49
|{{flag|Qatar}}
|96.65%
|2022
|-
|50
|{{Flag|Saint Martin}}
|96.63%
|2022
|-
|51
|{{flag|Ireland}}
|95.99%
|2022
|-
|52
|{{flag|Reunion}}
|95.75%
|2022
|-
|53
|{{flag|Guadeloupe}}
|95.71%
|2022
|-
|54
|{{flag|Bulgaria}}
|95.65%
|2022
|-
|55
|{{flag|Portugal}}
|95.16%
|2022
|-
|56
|{{flag|Lithuania}}
|94.98%
|2022
|-
|57
|{{flag|Turkmenistan}}
|94.88%
|2022
|-
|58
|{{flag|Iran}}
|94.22%
|2022
|-
|59
|{{flag|Malaysia}}
|93.94%
|2022
|-
|60
|{{Flag|Niue}}
|93.54%
|2022
|-
|61
|{{flag|Belarus}}
|93.10%
|2022
|-
|62
|{{flag|Italy}}
|92.71%
|2022
|-
|63
|{{flag|Mayotte}}
|92.46%
|2022
|-
|64
|{{flag|French Guiana}}
|91.49%
|2022
|-
|65
|{{flag|Oman}}
|90.85%
|2022
|-
|66
|{{flag|Andorra}}
|90.64%
|2022
|-
|67
|{{flag|Northern Mariana Islands}}
|90.64%
|2022
|-
|68
|{{flag|Palau}}
|90.44%
|2022
|-
|69
|{{flag|Kazakhstan}}
|89.33%
|2020
|-
|70
|{{Flag|Saint Helena}}
|89.23%
|2022
|-
|71
|{{flag|Poland}}
|88.91%
|2022
|-
|72
|{{flag|Ukraine}}
|87.62%
|2022
|-
|73
|{{flag|Brazil}}
|87.26%
|2022
|-
|74
|{{flag|Grenada}}
|87.12%
|2017
|-
|75
|{{flag|Bosnia and Herzegovina}}
|86.97%
|2022
|-
|76
|{{flag|Jordan}}
|85.71%
|2022
|-
|77
|{{flag|Montenegro}}
|85.12%
|2022
|-
|78
|{{flag|Armenia}}
|82.41%
|2022
|-
|79
|{{flag|Croatia}}
|82.14%
|2007
|-
|80
|{{flag|Romania}}
|82.07%
|2022
|-
|81
|{{flag|French Polynesia}}
|81.81%
|2022
|-
|82
|{{flag|Costa Rica}}
|80.51%
|2022
|-
|83
|{{flag|Macedonia}}
|80.45%
|2022
|-
|84
|{{flag|Palestine}}
|80.33%
|2022
|-
|85
|{{flag|Uzbekistan}}
|79.85%
|2022
|-
|86
|{{flag|Kyrgyzstan}}
|76.49%
|2022
|-
|87
|{{flag|Russia}}
|76.23%
|2022
|-
|88
|{{flag|Republic of Moldova}}
|75.22%
|2022
|-
|89
|{{flag|Serbia}}
|75.08%
|2022
|-
|90
|{{flag|Morocco}}
|74.82%
|2022
|-
|91
|{{flag|Tunisia}}
|74.30%
|2022
|-
|92
|{{flag|Colombia}}
|73.86%
|2022
|-
|93
|{{Flag|Bhutan}}
|73.34%
|2022
|-
|94
|{{flag|Azerbaijan}}
|71.61%
|2022
|-
|95
|{{flag|Albania}}
|70.74%
|2022
|-
|96
|{{flag|Algeria}}
|70.60%
|2022
|-
|97
|{{flag|Georgia}}
|69.14%
|2022
|-
|98
|{{Flag|Wallis and Futuna}}
|68.88%
|2022
|-
|99
|{{flag|Ecuador}}
|67.09%
|2022
|-
|100
|{{flag|North Korea}}
|66.53%
|2022
|-
|101
|{{Flag|Honduras}}
|65.21%
|2022
|-
|102
|{{flag|Paraguay}}
|64.22%
|2022
|-
|103
|{{flag|Samoa}}
|62.19%
|2022
|-
|104
|{{flag|Iraq}}
|59.74%
|2022
|-
|105
|{{flag|Bangladesh}}
|59.11%
|2022
|-
|106
|{{Flag|Vietnam}}
|57.78%
|2022
|-
|107
|{{flag|Myanmar}}
|57.40%
|2022
|-
|108
|{{flag|Guatemala}}
|56.29%
|2022
|-
|109
|{{flag|Suriname}}
|55.80%
|2022
|-
|110
|{{flag|Nicaragua}}
|55.52%
|2020
|-
|111
|{{flag|Tajikistan}}
|55.29%
|2022
|-
|112
|{{flag|Peru}}
|51.99%
|2022
|-
|113
|{{flag|Pakistan}}
|50.60%
|2022
|-
|114
|{{flag|Philippines}}
|47.90%
|2022
|-
|115
|{{flag|Lebanon}}
|47.70%
|2022
|-
|116
|{{flag|Gambia}}
|47.67%
|2022
|-
|117
|{{Flag|Sri Lanka}}
|47.13%
|2022
|-
|118
|{{Flag|Turks and Caicos Islands}}
|47.09%
|2022
|-
|119
|{{flag|Republic of the Congo}}
|45.90%
|2020
|-
|120
|{{Flag|Dominican Republic}}
|44.94%
|2022
|-
|121
|{{flag|Ghana}}
|44.47%
|2022
|-
|122
|{{flag|Côte d'Ivoire}}
|43.89%
|2022
|-
|123
|{{flag|Mexico}}
|43.04%
|2022
|-
|124
|{{Flag|Fiji}}
|41.86%
|2022
|-
|125
|{{flag|Mongolia}}
|39.28%
|2022
|-
|126
|{{flag|Sao Tome and Principe}}
|36.30%
|2022
|-
|127
|{{Flag|Indonesia}}
|30.27%
|2022
|-
|128
|{{flag|Afghanistan}}
|30.03%
|2022
|-
|129
|{{flag|Tonga}}
|29.53%
|2022
|-
|130
|{{flag|Cambodia}}
|29.13%
|2022
|-
|131
|{{flag|Nigeria}}
|28.98%
|2022
|-
|132
|{{flag|Lesotho}}
|28.22%
|2022
|-
|133
|{{Flag|Senegal}}
|26.69%
|2022
|-
|134
|{{flag|Zimbabwe}}
|26.52%
|2022
|-
|135
|{{flag|Guinea-Bissau}}
|23.87%
|2022
|-
|136
|{{flag|Madagascar}}
|22.24%
|2022
|-
|137
|{{flag|Togo}}
|19.42%
|2022
|-
|138
|{{flag|Uganda}}
|18.68%
|2022
|-
|139
|{{flag|Laos}}
|17.87%
|2022
|-
|140
|{{Flag|Malawi}}
|17.76%
|2022
|-
|141
|{{flag|Nepal}}
|16.12%
|2022
|-
|142
|{{flag|Kiribati}}
|14.41%
|2022
|-
|143
|{{flag|Ethiopia}}
|13.24%
|2022
|-
|144
|{{flag|Rwanda}}
|12.10%
|2020
|-
|145
|{{flag|Democratic Republic of the Congo}}
|11.58%
|2022
|-
|146
|{{Flag|Tanzania}}
|11.34%
|2022
|-
|147
|{{flag|Sierra Leone}}
|10.26%
|2022
|-
|148
|{{Flag|Tuvalu}}
|8.71%
|2022
|-
|149
|{{flag|Chad}}
|6.25%
|2022
|-
|150
|{{flag|Central African Republic}}
|6.13%
|2022
|}
==Kundivihira ==
{{reflist}}
[[Category:Water supply and sanitation by country]]
[[Category:Lists of countries|clean water]]
[[Category:Lists of countries by population-related issue|clean water]]
0ih2lzexxx2hnndjxy8skj2a560b7bm
Ibrah River
0
33243
138506
2026-06-01T08:15:07Z
Kalakpagh
2501
Created article
138506
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|River in Sudan}}
'''Ibrah Mɔɣili''' bee '''Wadi Ibrah''' (shɛba nyɛla ban lahi sabiri Ibra) nyɛla mɔɣili din be Darfur din be [[Sudan]]. Di nyɛla din piligi [[Marrah Mountains]] ka nyɛ din zori chani n ti luri Lake Kundi.<ref>{{cite book|last=Hughes|first=R.H. & J.S.|title=A directory of African wetlands|year=1992|page=233|isbn=978-2-88032-949-5|publisher=IUCN
|url=https://books.google.com/books?id=VLjafeXa3gMC&pg=PA233}}</ref>
== References ==
{{Reflist}}
{{coord|10|36|N|24|58|E|display=title}}
[[Category:Rivers of Sudan]]
[[Category:Darfur]]
dtk5dwneopsu6ko3uzb5gnm6s2cvglq
138507
138506
2026-06-01T08:15:36Z
Kalakpagh
2501
/* References */ Updated Content
138507
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|River in Sudan}}
'''Ibrah Mɔɣili''' bee '''Wadi Ibrah''' (shɛba nyɛla ban lahi sabiri Ibra) nyɛla mɔɣili din be Darfur din be [[Sudan]]. Di nyɛla din piligi [[Marrah Mountains]] ka nyɛ din zori chani n ti luri Lake Kundi.<ref>{{cite book|last=Hughes|first=R.H. & J.S.|title=A directory of African wetlands|year=1992|page=233|isbn=978-2-88032-949-5|publisher=IUCN
|url=https://books.google.com/books?id=VLjafeXa3gMC&pg=PA233}}</ref>
== Kundivihira ==
{{Reflist}}
{{coord|10|36|N|24|58|E|display=title}}
[[Category:Rivers of Sudan]]
[[Category:Darfur]]
gpf4qf7uzuiujt0461h9ba6jjavvfsr
138508
138507
2026-06-01T08:16:31Z
Kalakpagh
2501
added databox
138508
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|River in Sudan}}
'''Ibrah Mɔɣili''' bee '''Wadi Ibrah''' (shɛba nyɛla ban lahi sabiri Ibra) nyɛla mɔɣili din be Darfur din be [[Sudan]]. Di nyɛla din piligi [[Marrah Mountains]] ka nyɛ din zori chani n ti luri Lake Kundi.<ref>{{cite book|last=Hughes|first=R.H. & J.S.|title=A directory of African wetlands|year=1992|page=233|isbn=978-2-88032-949-5|publisher=IUCN
|url=https://books.google.com/books?id=VLjafeXa3gMC&pg=PA233}}</ref>
== Kundivihira ==
{{Reflist}}
{{coord|10|36|N|24|58|E|display=title}}
[[Category:Rivers of Sudan]]
[[Category:Darfur]]
kvur3floqcb8cokkntm1ywtsrdv2zrl
Sine River
0
33244
138509
2026-06-01T08:23:09Z
Kalakpagh
2501
Created article
138509
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|River in Senegal}}
{{coord|14.16|-16.45|type:waterbody_region:SN-FK_source:dewiki|format=dms|display=title}}
[[File:Saloum OSM.png|right|thumb|330px]]
'''Sine Mɔɣili''' bee Sine Mɔɣili ('''Siin''' din nyɛ [[Serer language]]; ''La Rivière Sine'' din nyɛ [[French language]]) nyɛla mɔɣili din be [[Senegal]]. Di nyɛla din zori chani Atlantic Ocean ni Saloum mɔɣili din be delta zaŋ n-ti Sine- Saloum.
==See also==
*[[Saloum Delta National Park]], a [[UNESCO]] [[World Heritage]] site.
*[[Saloum River]]
*[[Sine-Saloum]]
==External links==
*{{in lang|fr}} [http://www.refer.sn/ethiopiques/article.php3?id_article=895&artsuite=10 « Le pacte primordial dans la vallée du Sine »] (articles [in] ''Éthiopiques'' n° 31)
{{Authority control}}
{{Serer topics|state=collapsed}}
{{DEFAULTSORT:Sine River}}
[[Category:Rivers of Senegal]]
[[Category:Serer holy places]]
[[Category:Serer country]]
{{Senegal-river-stub}}
bxv6urb1sgwiv8phvoyl7cr12h2fcsm
138510
138509
2026-06-01T08:23:48Z
Kalakpagh
2501
/* See also */ Updated Content
138510
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|River in Senegal}}
{{coord|14.16|-16.45|type:waterbody_region:SN-FK_source:dewiki|format=dms|display=title}}
[[File:Saloum OSM.png|right|thumb|330px]]
'''Sine Mɔɣili''' bee Sine Mɔɣili ('''Siin''' din nyɛ [[Serer language]]; ''La Rivière Sine'' din nyɛ [[French language]]) nyɛla mɔɣili din be [[Senegal]]. Di nyɛla din zori chani Atlantic Ocean ni Saloum mɔɣili din be delta zaŋ n-ti Sine- Saloum.
==Lihimi m pahi ==
*[[Saloum Delta National Park]], a [[UNESCO]] [[World Heritage]] site.
*[[Saloum River]]
*[[Sine-Saloum]]
==External links==
*{{in lang|fr}} [http://www.refer.sn/ethiopiques/article.php3?id_article=895&artsuite=10 « Le pacte primordial dans la vallée du Sine »] (articles [in] ''Éthiopiques'' n° 31)
{{Authority control}}
{{Serer topics|state=collapsed}}
{{DEFAULTSORT:Sine River}}
[[Category:Rivers of Senegal]]
[[Category:Serer holy places]]
[[Category:Serer country]]
{{Senegal-river-stub}}
id2xxiesxukzziy8mibvocuv85e9zk3
138511
138510
2026-06-01T08:24:11Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
138511
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|River in Senegal}}
{{coord|14.16|-16.45|type:waterbody_region:SN-FK_source:dewiki|format=dms|display=title}}
[[File:Saloum OSM.png|right|thumb|330px]]
'''Sine Mɔɣili''' bee Sine Mɔɣili ('''Siin''' din nyɛ [[Serer language]]; ''La Rivière Sine'' din nyɛ [[French language]]) nyɛla mɔɣili din be [[Senegal]]. Di nyɛla din zori chani Atlantic Ocean ni Saloum mɔɣili din be delta zaŋ n-ti Sine- Saloum.
==Lihimi m pahi ==
*[[Saloum Delta National Park]], a [[UNESCO]] [[World Heritage]] site.
*[[Saloum River]]
*[[Sine-Saloum]]
==External links==
*{{in lang|fr}} [http://www.refer.sn/ethiopiques/article.php3?id_article=895&artsuite=10 « Le pacte primordial dans la vallée du Sine »] (articles [in] ''Éthiopiques'' n° 31)
{{Authority control}}
{{Serer topics|state=collapsed}}
{{DEFAULTSORT:Sine River}}
[[Category:Rivers of Senegal]]
[[Category:Serer holy places]]
[[Category:Serer country]]
h9zyei4kbonn8o3wtlfvrl9qlwinmyw
138512
138511
2026-06-01T08:24:28Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
138512
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|River in Senegal}}
{{coord|14.16|-16.45|type:waterbody_region:SN-FK_source:dewiki|format=dms|display=title}}
[[File:Saloum OSM.png|right|thumb|330px]]
'''Sine Mɔɣili''' bee Sine Mɔɣili ('''Siin''' din nyɛ [[Serer language]]; ''La Rivière Sine'' din nyɛ [[French language]]) nyɛla mɔɣili din be [[Senegal]]. Di nyɛla din zori chani Atlantic Ocean ni Saloum mɔɣili din be delta zaŋ n-ti Sine- Saloum.
==Lihimi m pahi ==
*[[Saloum Delta National Park]], a [[UNESCO]] [[World Heritage]] site.
*[[Saloum River]]
*[[Sine-Saloum]]
==External links==
*{{in lang|fr}} [http://www.refer.sn/ethiopiques/article.php3?id_article=895&artsuite=10 « Le pacte primordial dans la vallée du Sine »] (articles [in] ''Éthiopiques'' n° 31)
{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT:Sine River}}
[[Category:Rivers of Senegal]]
[[Category:Serer holy places]]
[[Category:Serer country]]
bcx9bbylvhsxhbekzqdc1cfc806dgpb
138513
138512
2026-06-01T08:25:05Z
Kalakpagh
2501
added databox
138513
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|River in Senegal}}
{{coord|14.16|-16.45|type:waterbody_region:SN-FK_source:dewiki|format=dms|display=title}}
[[File:Saloum OSM.png|right|thumb|330px]]
'''Sine Mɔɣili''' bee Sine Mɔɣili ('''Siin''' din nyɛ [[Serer language]]; ''La Rivière Sine'' din nyɛ [[French language]]) nyɛla mɔɣili din be [[Senegal]]. Di nyɛla din zori chani Atlantic Ocean ni Saloum mɔɣili din be delta zaŋ n-ti Sine- Saloum.
==Lihimi m pahi ==
*[[Saloum Delta National Park]], a [[UNESCO]] [[World Heritage]] site.
*[[Saloum River]]
*[[Sine-Saloum]]
==External links==
*{{in lang|fr}} [http://www.refer.sn/ethiopiques/article.php3?id_article=895&artsuite=10 « Le pacte primordial dans la vallée du Sine »] (articles [in] ''Éthiopiques'' n° 31)
{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT:Sine River}}
[[Category:Rivers of Senegal]]
[[Category:Serer holy places]]
[[Category:Serer country]]
s3rvr2xgsqug2ionn94i6642uwbpmhu
138514
138513
2026-06-01T08:27:46Z
Kalakpagh
2501
/* Lihimi m pahi */ Updated Content
138514
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|River in Senegal}}
{{coord|14.16|-16.45|type:waterbody_region:SN-FK_source:dewiki|format=dms|display=title}}
[[File:Saloum OSM.png|right|thumb|330px]]
'''Sine Mɔɣili''' bee Sine Mɔɣili ('''Siin''' din nyɛ [[Serer language]]; ''La Rivière Sine'' din nyɛ [[French language]]) nyɛla mɔɣili din be [[Senegal]]. Di nyɛla din zori chani Atlantic Ocean ni Saloum mɔɣili din be delta zaŋ n-ti Sine- Saloum.
==Lihimi m pahi ==
*[[Saloum Delta National Park]], [[UNESCO]] [[World Heritage]].
*[[Saloum River]]
*[[Sine-Saloum]]
==External links==
*{{in lang|fr}} [http://www.refer.sn/ethiopiques/article.php3?id_article=895&artsuite=10 « Le pacte primordial dans la vallée du Sine »] (articles [in] ''Éthiopiques'' n° 31)
{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT:Sine River}}
[[Category:Rivers of Senegal]]
[[Category:Serer holy places]]
[[Category:Serer country]]
brw0ysst1hhjcqn2ph7wpfpscybktj9
Koulountou River
0
33245
138515
2026-06-01T08:30:52Z
Kalakpagh
2501
Created article
138515
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|River in West Africa}}
{{Infobox river
| name = Koulountou River
| name_native =
| name_native_lang =
| name_other =
| name_etymology =
<!---------------------- IMAGE & MAP -->
| image = Image_prise_sur_le_pont_de_Koulountou.jpg
| image_size =
| image_caption =
| map = Gambiarivermap.png
| map_size =
| map_caption = Map of the [[Gambia River]] drainage basin
| pushpin_map =
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption=
| mapframe = yes
| mapframe-zoom = 6
<!---------------------- LOCATION -->
| subdivision_type1 = Countries
| subdivision_name1 = {{hlist|[[Guinea]]|[[Senegal]]}}
| subdivision_type2 =
| subdivision_name2 =
| subdivision_type3 =
| subdivision_name3 =
| subdivision_type4 =
| subdivision_name4 =
| subdivision_type5 =
| subdivision_name5 =
<!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS -->
| length_km = 1120
| length_ref = <ref>{{cite encyclopedia |title=Gambia River |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://global.britannica.com/place/Gambia-River |access-date=30 October 2016}}</ref>
| width_min =
| width_avg =
| width_max =
| depth_min =
| depth_avg =
| depth_max =
| discharge1_location=
| discharge1_min =
| discharge1_avg =
| discharge1_max =
<!---------------------- BASIN FEATURES -->
| source1 = [[Fouta Djallon]]
| source1_location =
| source1_coordinates=
| source1_elevation =
| mouth = [[Atlantic Ocean]]
| mouth_location = [[Banjul]]
| mouth_coordinates = {{coord|13.25|N|13.61667|W}}
| mouth_elevation =
| progression =
| river_system =
| basin_size =
| tributaries_left =
| tributaries_right =
| custom_label =
| custom_data =
| extra =
}}
'''Koulountou Mɔɣili''' (French: ''Rivière Koulountou'') nyɛla mɔɣili zaŋ n-ti [[Senegal]] mini [[Guinea]]. Di nyɛla din zori chani n ti chirigiri Gambia Mɔɣili.<ref name="gn2249604">[{{Geonameslink|gnid=2249604|name=koulountou}} Koulountou] at [{{Geonamesabout}} Geonames.org (cc-by)]; post updated 2012-01-17; database downloaded on 2017-01-07</ref>
Mɔɣili maa nyɛla din nyari di kom Fouta Djallon plateau din be [[Guinea]] wulinpuhili. Mɔɣilli maa nyɛla din zori gindi [[Senegal]] wulinluhili.
Tiŋ shɛŋa din tooi be mɔɣili ŋɔ yaɣili nyɛ [[Nadjaf Al Ashraf]] din be [[Vélingara Department]], Senegal.<ref>[http://www.shiafrica.com/archive/91/Le-chiisme-au-S%C3%A9n%C3%A9gal-Mozdahir Le chiisme au Sénégal Mozdahir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200223091617/http://www.shiafrica.com/archive/91/Le-chiisme-au-S%C3%A9n%C3%A9gal-Mozdahir |date=2020-02-23 }}. ''Shia Africa''.</ref>
== References ==
<references/>
{{Authority control}}
[[Category:Gambia River]]
[[Category:Rivers of Senegal]]
[[Category:Rivers of Guinea]]
{{Senegal-river-stub}}
{{Guinea-river-stub}}
31zzmzwjxb1m0d9mvirmj4xs6z35ukj
138516
138515
2026-06-01T08:31:29Z
Kalakpagh
2501
added databox
138516
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|River in West Africa}}
{{Infobox river
| name = Koulountou River
| name_native =
| name_native_lang =
| name_other =
| name_etymology =
<!---------------------- IMAGE & MAP -->
| image = Image_prise_sur_le_pont_de_Koulountou.jpg
| image_size =
| image_caption =
| map = Gambiarivermap.png
| map_size =
| map_caption = Map of the [[Gambia River]] drainage basin
| pushpin_map =
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption=
| mapframe = yes
| mapframe-zoom = 6
<!---------------------- LOCATION -->
| subdivision_type1 = Countries
| subdivision_name1 = {{hlist|[[Guinea]]|[[Senegal]]}}
| subdivision_type2 =
| subdivision_name2 =
| subdivision_type3 =
| subdivision_name3 =
| subdivision_type4 =
| subdivision_name4 =
| subdivision_type5 =
| subdivision_name5 =
<!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS -->
| length_km = 1120
| length_ref = <ref>{{cite encyclopedia |title=Gambia River |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://global.britannica.com/place/Gambia-River |access-date=30 October 2016}}</ref>
| width_min =
| width_avg =
| width_max =
| depth_min =
| depth_avg =
| depth_max =
| discharge1_location=
| discharge1_min =
| discharge1_avg =
| discharge1_max =
<!---------------------- BASIN FEATURES -->
| source1 = [[Fouta Djallon]]
| source1_location =
| source1_coordinates=
| source1_elevation =
| mouth = [[Atlantic Ocean]]
| mouth_location = [[Banjul]]
| mouth_coordinates = {{coord|13.25|N|13.61667|W}}
| mouth_elevation =
| progression =
| river_system =
| basin_size =
| tributaries_left =
| tributaries_right =
| custom_label =
| custom_data =
| extra =
}}
'''Koulountou Mɔɣili''' (French: ''Rivière Koulountou'') nyɛla mɔɣili zaŋ n-ti [[Senegal]] mini [[Guinea]]. Di nyɛla din zori chani n ti chirigiri Gambia Mɔɣili.<ref name="gn2249604">[{{Geonameslink|gnid=2249604|name=koulountou}} Koulountou] at [{{Geonamesabout}} Geonames.org (cc-by)]; post updated 2012-01-17; database downloaded on 2017-01-07</ref>
Mɔɣili maa nyɛla din nyari di kom Fouta Djallon plateau din be [[Guinea]] wulinpuhili. Mɔɣilli maa nyɛla din zori gindi [[Senegal]] wulinluhili.
Tiŋ shɛŋa din tooi be mɔɣili ŋɔ yaɣili nyɛ [[Nadjaf Al Ashraf]] din be [[Vélingara Department]], Senegal.<ref>[http://www.shiafrica.com/archive/91/Le-chiisme-au-S%C3%A9n%C3%A9gal-Mozdahir Le chiisme au Sénégal Mozdahir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200223091617/http://www.shiafrica.com/archive/91/Le-chiisme-au-S%C3%A9n%C3%A9gal-Mozdahir |date=2020-02-23 }}. ''Shia Africa''.</ref>
== References ==
<references/>
{{Authority control}}
[[Category:Gambia River]]
[[Category:Rivers of Senegal]]
[[Category:Rivers of Guinea]]
{{Senegal-river-stub}}
{{Guinea-river-stub}}
fk5xwsejdn3sc4k6mh6lw0sgrcarflv
138517
138516
2026-06-01T08:32:01Z
Kalakpagh
2501
/* References */ Updated Content
138517
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|River in West Africa}}
{{Infobox river
| name = Koulountou River
| name_native =
| name_native_lang =
| name_other =
| name_etymology =
<!---------------------- IMAGE & MAP -->
| image = Image_prise_sur_le_pont_de_Koulountou.jpg
| image_size =
| image_caption =
| map = Gambiarivermap.png
| map_size =
| map_caption = Map of the [[Gambia River]] drainage basin
| pushpin_map =
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption=
| mapframe = yes
| mapframe-zoom = 6
<!---------------------- LOCATION -->
| subdivision_type1 = Countries
| subdivision_name1 = {{hlist|[[Guinea]]|[[Senegal]]}}
| subdivision_type2 =
| subdivision_name2 =
| subdivision_type3 =
| subdivision_name3 =
| subdivision_type4 =
| subdivision_name4 =
| subdivision_type5 =
| subdivision_name5 =
<!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS -->
| length_km = 1120
| length_ref = <ref>{{cite encyclopedia |title=Gambia River |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://global.britannica.com/place/Gambia-River |access-date=30 October 2016}}</ref>
| width_min =
| width_avg =
| width_max =
| depth_min =
| depth_avg =
| depth_max =
| discharge1_location=
| discharge1_min =
| discharge1_avg =
| discharge1_max =
<!---------------------- BASIN FEATURES -->
| source1 = [[Fouta Djallon]]
| source1_location =
| source1_coordinates=
| source1_elevation =
| mouth = [[Atlantic Ocean]]
| mouth_location = [[Banjul]]
| mouth_coordinates = {{coord|13.25|N|13.61667|W}}
| mouth_elevation =
| progression =
| river_system =
| basin_size =
| tributaries_left =
| tributaries_right =
| custom_label =
| custom_data =
| extra =
}}
'''Koulountou Mɔɣili''' (French: ''Rivière Koulountou'') nyɛla mɔɣili zaŋ n-ti [[Senegal]] mini [[Guinea]]. Di nyɛla din zori chani n ti chirigiri Gambia Mɔɣili.<ref name="gn2249604">[{{Geonameslink|gnid=2249604|name=koulountou}} Koulountou] at [{{Geonamesabout}} Geonames.org (cc-by)]; post updated 2012-01-17; database downloaded on 2017-01-07</ref>
Mɔɣili maa nyɛla din nyari di kom Fouta Djallon plateau din be [[Guinea]] wulinpuhili. Mɔɣilli maa nyɛla din zori gindi [[Senegal]] wulinluhili.
Tiŋ shɛŋa din tooi be mɔɣili ŋɔ yaɣili nyɛ [[Nadjaf Al Ashraf]] din be [[Vélingara Department]], Senegal.<ref>[http://www.shiafrica.com/archive/91/Le-chiisme-au-S%C3%A9n%C3%A9gal-Mozdahir Le chiisme au Sénégal Mozdahir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200223091617/http://www.shiafrica.com/archive/91/Le-chiisme-au-S%C3%A9n%C3%A9gal-Mozdahir |date=2020-02-23 }}. ''Shia Africa''.</ref>
== Kundivihira ==
<references/>
{{Authority control}}
[[Category:Gambia River]]
[[Category:Rivers of Senegal]]
[[Category:Rivers of Guinea]]
{{Senegal-river-stub}}
{{Guinea-river-stub}}
qlhbefjsj5nlhfgvzom1ckr0s7jo4u8
138518
138517
2026-06-01T08:32:21Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
138518
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|River in West Africa}}
{{Infobox river
| name = Koulountou River
| name_native =
| name_native_lang =
| name_other =
| name_etymology =
<!---------------------- IMAGE & MAP -->
| image = Image_prise_sur_le_pont_de_Koulountou.jpg
| image_size =
| image_caption =
| map = Gambiarivermap.png
| map_size =
| map_caption = Map of the [[Gambia River]] drainage basin
| pushpin_map =
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption=
| mapframe = yes
| mapframe-zoom = 6
<!---------------------- LOCATION -->
| subdivision_type1 = Countries
| subdivision_name1 = {{hlist|[[Guinea]]|[[Senegal]]}}
| subdivision_type2 =
| subdivision_name2 =
| subdivision_type3 =
| subdivision_name3 =
| subdivision_type4 =
| subdivision_name4 =
| subdivision_type5 =
| subdivision_name5 =
<!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS -->
| length_km = 1120
| length_ref = <ref>{{cite encyclopedia |title=Gambia River |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://global.britannica.com/place/Gambia-River |access-date=30 October 2016}}</ref>
| width_min =
| width_avg =
| width_max =
| depth_min =
| depth_avg =
| depth_max =
| discharge1_location=
| discharge1_min =
| discharge1_avg =
| discharge1_max =
<!---------------------- BASIN FEATURES -->
| source1 = [[Fouta Djallon]]
| source1_location =
| source1_coordinates=
| source1_elevation =
| mouth = [[Atlantic Ocean]]
| mouth_location = [[Banjul]]
| mouth_coordinates = {{coord|13.25|N|13.61667|W}}
| mouth_elevation =
| progression =
| river_system =
| basin_size =
| tributaries_left =
| tributaries_right =
| custom_label =
| custom_data =
| extra =
}}
'''Koulountou Mɔɣili''' (French: ''Rivière Koulountou'') nyɛla mɔɣili zaŋ n-ti [[Senegal]] mini [[Guinea]]. Di nyɛla din zori chani n ti chirigiri Gambia Mɔɣili.<ref name="gn2249604">[{{Geonameslink|gnid=2249604|name=koulountou}} Koulountou] at [{{Geonamesabout}} Geonames.org (cc-by)]; post updated 2012-01-17; database downloaded on 2017-01-07</ref>
Mɔɣili maa nyɛla din nyari di kom Fouta Djallon plateau din be [[Guinea]] wulinpuhili. Mɔɣilli maa nyɛla din zori gindi [[Senegal]] wulinluhili.
Tiŋ shɛŋa din tooi be mɔɣili ŋɔ yaɣili nyɛ [[Nadjaf Al Ashraf]] din be [[Vélingara Department]], Senegal.<ref>[http://www.shiafrica.com/archive/91/Le-chiisme-au-S%C3%A9n%C3%A9gal-Mozdahir Le chiisme au Sénégal Mozdahir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200223091617/http://www.shiafrica.com/archive/91/Le-chiisme-au-S%C3%A9n%C3%A9gal-Mozdahir |date=2020-02-23 }}. ''Shia Africa''.</ref>
== Kundivihira ==
<references/>
{{Authority control}}
[[Category:Gambia River]]
[[Category:Rivers of Senegal]]
[[Category:Rivers of Guinea]]
{{Senegal-river-stub}}
afjnt89wnsz9ixihp2s2ko3b9t58jfb
138519
138518
2026-06-01T08:32:46Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
138519
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|River in West Africa}}
{{Infobox river
| name = Koulountou River
| name_native =
| name_native_lang =
| name_other =
| name_etymology =
<!---------------------- IMAGE & MAP -->
| image = Image_prise_sur_le_pont_de_Koulountou.jpg
| image_size =
| image_caption =
| map = Gambiarivermap.png
| map_size =
| map_caption = Map of the [[Gambia River]] drainage basin
| pushpin_map =
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption=
| mapframe = yes
| mapframe-zoom = 6
<!---------------------- LOCATION -->
| subdivision_type1 = Countries
| subdivision_name1 = {{hlist|[[Guinea]]|[[Senegal]]}}
| subdivision_type2 =
| subdivision_name2 =
| subdivision_type3 =
| subdivision_name3 =
| subdivision_type4 =
| subdivision_name4 =
| subdivision_type5 =
| subdivision_name5 =
<!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS -->
| length_km = 1120
| length_ref = <ref>{{cite encyclopedia |title=Gambia River |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://global.britannica.com/place/Gambia-River |access-date=30 October 2016}}</ref>
| width_min =
| width_avg =
| width_max =
| depth_min =
| depth_avg =
| depth_max =
| discharge1_location=
| discharge1_min =
| discharge1_avg =
| discharge1_max =
<!---------------------- BASIN FEATURES -->
| source1 = [[Fouta Djallon]]
| source1_location =
| source1_coordinates=
| source1_elevation =
| mouth = [[Atlantic Ocean]]
| mouth_location = [[Banjul]]
| mouth_coordinates = {{coord|13.25|N|13.61667|W}}
| mouth_elevation =
| progression =
| river_system =
| basin_size =
| tributaries_left =
| tributaries_right =
| custom_label =
| custom_data =
| extra =
}}
'''Koulountou Mɔɣili''' (French: ''Rivière Koulountou'') nyɛla mɔɣili zaŋ n-ti [[Senegal]] mini [[Guinea]]. Di nyɛla din zori chani n ti chirigiri Gambia Mɔɣili.<ref name="gn2249604">[{{Geonameslink|gnid=2249604|name=koulountou}} Koulountou] at [{{Geonamesabout}} Geonames.org (cc-by)]; post updated 2012-01-17; database downloaded on 2017-01-07</ref>
Mɔɣili maa nyɛla din nyari di kom Fouta Djallon plateau din be [[Guinea]] wulinpuhili. Mɔɣilli maa nyɛla din zori gindi [[Senegal]] wulinluhili.
Tiŋ shɛŋa din tooi be mɔɣili ŋɔ yaɣili nyɛ [[Nadjaf Al Ashraf]] din be [[Vélingara Department]], Senegal.<ref>[http://www.shiafrica.com/archive/91/Le-chiisme-au-S%C3%A9n%C3%A9gal-Mozdahir Le chiisme au Sénégal Mozdahir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200223091617/http://www.shiafrica.com/archive/91/Le-chiisme-au-S%C3%A9n%C3%A9gal-Mozdahir |date=2020-02-23 }}. ''Shia Africa''.</ref>
== Kundivihira ==
<references/>
{{Authority control}}
[[Category:Gambia River]]
[[Category:Rivers of Senegal]]
[[Category:Rivers of Guinea]]
gfjc92c4l4ysycfvn8i7drwnwto6kd3
Niokolo Koba
0
33246
138520
2026-06-01T08:36:52Z
Kalakpagh
2501
Created article
138520
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|River in Senegal}}
[[File:River gambia Niokolokoba National Park.gif|thumb|200px|right|The Gambia River flowing through the Niokolo-Koba National Park]]
'''Niokolo Koba''' nyɛla mɔɣili din be [[Senegal]]. Mɔɣili ŋɔ nyɛla din zori chani n ti chirigiri Gambia Mɔɣili ka nyɛ din lahi zori kpari [[Niokolo-Koba National Park]].<ref>{{Cite web|url=http://loc.alize.us/#/geo:13.071056,-12.724843,16,/|title=Loc.alize.us - Explore your world through everyone's eyes}}</ref>
==References==
{{Reflist}}
{{coord|13|01|N|13|14|W|display=title|region:SN_type:river_source:GNS-enwiki}}
[[Category:Rivers of Senegal]]
{{Senegal-river-stub}}
7lzcajq60qoowq4z9dulpr1jtxwubi8
138521
138520
2026-06-01T08:37:12Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
138521
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|River in Senegal}}
[[File:River gambia Niokolokoba National Park.gif|thumb|200px|right|The Gambia River flowing through the Niokolo-Koba National Park]]
'''Niokolo Koba''' nyɛla mɔɣili din be [[Senegal]]. Mɔɣili ŋɔ nyɛla din zori chani n ti chirigiri Gambia Mɔɣili ka nyɛ din lahi zori kpari [[Niokolo-Koba National Park]].<ref>{{Cite web|url=http://loc.alize.us/#/geo:13.071056,-12.724843,16,/|title=Loc.alize.us - Explore your world through everyone's eyes}}</ref>
==References==
{{Reflist}}
{{coord|13|01|N|13|14|W|display=title|region:SN_type:river_source:GNS-enwiki}}
[[Category:Rivers of Senegal]]
rpqcytn4zdm9v7bjgpw7utdh2au1xb0
138522
138521
2026-06-01T08:37:54Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
138522
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|River in Senegal}}
[[File:River gambia Niokolokoba National Park.gif|thumb|200px|right|The Gambia River flowing through the Niokolo-Koba National Park]]
'''Niokolo Koba''' nyɛla mɔɣili din be [[Senegal]]. Mɔɣili ŋɔ nyɛla din zori chani n ti chirigiri Gambia Mɔɣili ka nyɛ din lahi zori kpari [[Niokolo-Koba National Park]].<ref>{{Cite web|url=http://loc.alize.us/#/geo:13.071056,-12.724843,16,/|title=Loc.alize.us - Explore your world through everyone's eyes}}</ref>
==References==
{{Reflist}}
{{coord|13|01|N|13|14|W|display=title|region:SN_type:river_source:GNS-enwiki}}
[[Category:Rivers of Senegal]]
1mgxx3240gb0zhb4ik6i0o4kuwbgr9n
138523
138522
2026-06-01T08:38:18Z
Kalakpagh
2501
/* References */ Updated Content
138523
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|River in Senegal}}
[[File:River gambia Niokolokoba National Park.gif|thumb|200px|right|The Gambia River flowing through the Niokolo-Koba National Park]]
'''Niokolo Koba''' nyɛla mɔɣili din be [[Senegal]]. Mɔɣili ŋɔ nyɛla din zori chani n ti chirigiri Gambia Mɔɣili ka nyɛ din lahi zori kpari [[Niokolo-Koba National Park]].<ref>{{Cite web|url=http://loc.alize.us/#/geo:13.071056,-12.724843,16,/|title=Loc.alize.us - Explore your world through everyone's eyes}}</ref>
==Kundivihira ==
{{Reflist}}
{{coord|13|01|N|13|14|W|display=title|region:SN_type:river_source:GNS-enwiki}}
[[Category:Rivers of Senegal]]
ait5x9yhs8msy632du1hewmaiy6ul4g
Rurubu River
0
33247
138524
2026-06-01T08:42:07Z
Kalakpagh
2501
Created article
138524
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|River in Africa}}
{{Infobox river
| name = Ruvubu River
| image_caption = The Ruvubu at its confluence with Kagera as seen from Rwanda. The Ruvubu comes from the left of the image.
| map = Kagera catchment OSM.svg
| mouth_coordinates = {{coord|2|23|23|S|30|46|52|E|display=it}}
| mouth_elevation = {{cvt|1322|m}}
| other_name = Rurubu, Ruvuvu
| subdivision_type1 = Countries
| length = {{cvt|313.8|km}}<ref name="HydroATLAS">{{Cite journal |last=Linke |first=Simon |last2=Lehner |first2=Bernhard |last3=Ouellet Dallaire |first3=Camille |last4=Ariwi |first4=Joseph |last5=Grill |first5=Günther |last6=Anand |first6=Mira |last7=Beames |first7=Penny |last8=Burchard-Levine |first8=Vicente |last9=Maxwell |first9=Sally |last10=Moidu |first10=Hana |last11=Tan |first11=Florence |last12=Thieme |first12=Michele |date=2019-12-09 |title=Global hydro-environmental sub-basin and river reach characteristics at high spatial resolution |url=https://www.nature.com/articles/s41597-019-0300-6 |journal=Scientific Data |language=en |volume=6 |issue=1 |doi=10.1038/s41597-019-0300-6 |issn=2052-4463 |pmc=6901482 |pmid=31819059}}</ref>
| mouth = [[Kagera River]]
| discharge1_max = {{cvt|239.876|m3|adj=ri1|sigfig=4}}
| discharge1_avg = {{cvt|100.707|m3|adj=ri1|sigfig=4}}
| discharge1_min = {{cvt|23.799|m3|adj=ri2|sigfig=4}}
| discharge1_location = Mouth<ref name="HydroATLAS" />
| progression = [[Kagera River|Kagerai]] → [[Lake Victoria]] → [[White Nile]] → [[Nile]] → [[Mediterranean Sea]]
| basin_size = {{cvt|12230.3|km2|adj=ri0|sigfig=4}}<ref name="HydroATLAS" />
| tributaries_left = [[Kinyankuru River|Kinyankuru]], [[Ndurumu River (Ruvubu)|Ndurumu]], [[Kavuruga River|Kavurugu]], [[Cizanye River|Cizanye]]
| tributaries_right = [[Mubarazi River|Mubarazi]], [[Ruvyironza River|Ruvyironza]], [[Nyabaha River|Nyabaha]], [[Kayongozi River|Kayongozi]]
| subdivision_name1 = [[Burundi]], [[Tanzania]]
| source1 = Nyagasumira River
| source1_location = [[Gitega Province|Gitega]], Burundi
| source1_elevation = {{cvt|2030|m}}
| source1_coordinates = {{coord|-3.684350|29.808489}}
| mouth_location = [[Kagera Region]], Tanzania
| basin_population = 4,055,031 (2016)<ref>{{Citation |last=Center For International Earth Science Information Network-CIESIN-Columbia University |title=Gridded Population of the World, Version 4 (GPWv4): Population Count |date=2016 |url=https://beta.sedac.ciesin.columbia.edu/data/set/gpw-v4-population-count |access-date=2025-06-20 |publisher=Palisades, NY: NASA Socioeconomic Data and Applications Center (SEDAC) |doi=10.7927/H4X63JVC}}</ref>
}}
'''Ruvubu River''' (shɛba gba nyɛla ban sabiri li '''Rurubu''' mini '''Ruvuvu''') nyɛla mɔɣili din be Africa ka di kom nyɛ din laɣindi Nile mɔɣili. Di galisim nyɛla kilomita kɔbisinahi ni pinaayobu ka di kom nyɛ din yiri kamani {{convert|14,000|km2|abbr=on}}. Di nyɛla din piligi [[Burundi]] ka nyɛ din miri tiŋ yuli booni Kayanza ka nyɛ din zori kpari Burundi chani n-ti chirigiri Ruvyironza mɔɣili din miri Gitega. Bin din gbaai ni di nyɛla din zori chani [[Ruvubu National Park]] hali ni [[Tanzania]]n tarisi. Ruvubu nyɛla din zori chani Tanzania, pɔi ka naayi chaŋ n-ti laɣim ni Kagera mɔɣili din be Tanzania–[[Rwanda]] tarisi kamani {{convert|2|km|mi|abbr=on}} .<ref>{{cite encyclopedia|author=((The Editors of Encyclopaedia Britannica))|title=Ruvubu River|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|date=5 April 2025|access-date=3 July 2025|url=https://www.britannica.com/place/Ruvubu-River}}</ref><ref>{{cite thesis|last=Nzeyimana|first=Lazare|title=Rusumo Dam-Social Challenge in Kagera River Basin: Participation of Affected People|date=August 2003|institution=Linköping University|degree=MSc|id=diva2 22853|url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A22853&dswid=932|access-date=3 July 2025|via=Digitala Vetenskapliga Arkivet|location=Linköping, Sweden}}</ref>
7uzrux9jpohkthtyoq8dryfxtosjawm
138525
138524
2026-06-01T08:43:54Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
138525
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|River in Africa}}
{{Infobox river
| name = Ruvubu River
| image_caption = The Ruvubu at its confluence with Kagera as seen from Rwanda. The Ruvubu comes from the left of the image.
| map = Kagera catchment OSM.svg
| mouth_coordinates = {{coord|2|23|23|S|30|46|52|E|display=it}}
| mouth_elevation = {{cvt|1322|m}}
| other_name = Rurubu, Ruvuvu
| subdivision_type1 = Countries
| length = {{cvt|313.8|km}}<ref name="HydroATLAS">{{Cite journal |last=Linke |first=Simon |last2=Lehner |first2=Bernhard |last3=Ouellet Dallaire |first3=Camille |last4=Ariwi |first4=Joseph |last5=Grill |first5=Günther |last6=Anand |first6=Mira |last7=Beames |first7=Penny |last8=Burchard-Levine |first8=Vicente |last9=Maxwell |first9=Sally |last10=Moidu |first10=Hana |last11=Tan |first11=Florence |last12=Thieme |first12=Michele |date=2019-12-09 |title=Global hydro-environmental sub-basin and river reach characteristics at high spatial resolution |url=https://www.nature.com/articles/s41597-019-0300-6 |journal=Scientific Data |language=en |volume=6 |issue=1 |doi=10.1038/s41597-019-0300-6 |issn=2052-4463 |pmc=6901482 |pmid=31819059}}</ref>
| mouth = [[Kagera River]]
| discharge1_max = {{cvt|239.876|m3|adj=ri1|sigfig=4}}
| discharge1_avg = {{cvt|100.707|m3|adj=ri1|sigfig=4}}
| discharge1_min = {{cvt|23.799|m3|adj=ri2|sigfig=4}}
| discharge1_location = Mouth<ref name="HydroATLAS" />
| progression = [[Kagera River|Kagerai]] → [[Lake Victoria]] → [[White Nile]] → [[Nile]] → [[Mediterranean Sea]]
| basin_size = {{cvt|12230.3|km2|adj=ri0|sigfig=4}}<ref name="HydroATLAS" />
| tributaries_left = [[Kinyankuru River|Kinyankuru]], [[Ndurumu River (Ruvubu)|Ndurumu]], [[Kavuruga River|Kavurugu]], [[Cizanye River|Cizanye]]
| tributaries_right = [[Mubarazi River|Mubarazi]], [[Ruvyironza River|Ruvyironza]], [[Nyabaha River|Nyabaha]], [[Kayongozi River|Kayongozi]]
| subdivision_name1 = [[Burundi]], [[Tanzania]]
| source1 = Nyagasumira River
| source1_location = [[Gitega Province|Gitega]], Burundi
| source1_elevation = {{cvt|2030|m}}
| source1_coordinates = {{coord|-3.684350|29.808489}}
| mouth_location = [[Kagera Region]], Tanzania
| basin_population = 4,055,031 (2016)<ref>{{Citation |last=Center For International Earth Science Information Network-CIESIN-Columbia University |title=Gridded Population of the World, Version 4 (GPWv4): Population Count |date=2016 |url=https://beta.sedac.ciesin.columbia.edu/data/set/gpw-v4-population-count |access-date=2025-06-20 |publisher=Palisades, NY: NASA Socioeconomic Data and Applications Center (SEDAC) |doi=10.7927/H4X63JVC}}</ref>
}}
'''Ruvubu River''' (shɛba gba nyɛla ban sabiri li '''Rurubu''' mini '''Ruvuvu''') nyɛla mɔɣili din be Africa ka di kom nyɛ din laɣindi Nile mɔɣili. Di galisim nyɛla kilomita kɔbisinahi ni pinaayobu ka di kom nyɛ din yiri kamani {{convert|14,000|km2|abbr=on}}. Di nyɛla din piligi [[Burundi]] ka nyɛ din miri tiŋ yuli booni Kayanza ka nyɛ din zori kpari Burundi chani n-ti chirigiri Ruvyironza mɔɣili din miri Gitega. Bin din gbaai ni di nyɛla din zori chani [[Ruvubu National Park]] hali ni [[Tanzania]]n tarisi. Ruvubu nyɛla din zori chani Tanzania, pɔi ka naayi chaŋ n-ti laɣim ni Kagera mɔɣili din be Tanzania–[[Rwanda]] tarisi kamani {{convert|2|km|mi|abbr=on}} .<ref>{{cite encyclopedia|author=((The Editors of Encyclopaedia Britannica))|title=Ruvubu River|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|date=5 April 2025|access-date=3 July 2025|url=https://www.britannica.com/place/Ruvubu-River}}</ref><ref>{{cite thesis|last=Nzeyimana|first=Lazare|title=Rusumo Dam-Social Challenge in Kagera River Basin: Participation of Affected People|date=August 2003|institution=Linköping University|degree=MSc|id=diva2 22853|url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A22853&dswid=932|access-date=3 July 2025|via=Digitala Vetenskapliga Arkivet|location=Linköping, Sweden}}</ref>
Ruvubu nyɛla din nya di yuli Kirundi dunia zaŋ n-ti [[hippopatamus]], imvubu dama lala mɔɣili ŋɔ ni be shɛli.<ref>{{cite book |author=INECN |year=1990 |title=La Preservation de Notre Patrimoine Naturel |publisher=Les Presses Lavigerie, Bujumbura}}</ref>
adnq2395tuqc8f8rt1cziz5xgr17zmh
138526
138525
2026-06-01T08:45:19Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
138526
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|River in Africa}}
{{Infobox river
| name = Ruvubu River
| image_caption = The Ruvubu at its confluence with Kagera as seen from Rwanda. The Ruvubu comes from the left of the image.
| map = Kagera catchment OSM.svg
| mouth_coordinates = {{coord|2|23|23|S|30|46|52|E|display=it}}
| mouth_elevation = {{cvt|1322|m}}
| other_name = Rurubu, Ruvuvu
| subdivision_type1 = Countries
| length = {{cvt|313.8|km}}<ref name="HydroATLAS">{{Cite journal |last=Linke |first=Simon |last2=Lehner |first2=Bernhard |last3=Ouellet Dallaire |first3=Camille |last4=Ariwi |first4=Joseph |last5=Grill |first5=Günther |last6=Anand |first6=Mira |last7=Beames |first7=Penny |last8=Burchard-Levine |first8=Vicente |last9=Maxwell |first9=Sally |last10=Moidu |first10=Hana |last11=Tan |first11=Florence |last12=Thieme |first12=Michele |date=2019-12-09 |title=Global hydro-environmental sub-basin and river reach characteristics at high spatial resolution |url=https://www.nature.com/articles/s41597-019-0300-6 |journal=Scientific Data |language=en |volume=6 |issue=1 |doi=10.1038/s41597-019-0300-6 |issn=2052-4463 |pmc=6901482 |pmid=31819059}}</ref>
| mouth = [[Kagera River]]
| discharge1_max = {{cvt|239.876|m3|adj=ri1|sigfig=4}}
| discharge1_avg = {{cvt|100.707|m3|adj=ri1|sigfig=4}}
| discharge1_min = {{cvt|23.799|m3|adj=ri2|sigfig=4}}
| discharge1_location = Mouth<ref name="HydroATLAS" />
| progression = [[Kagera River|Kagerai]] → [[Lake Victoria]] → [[White Nile]] → [[Nile]] → [[Mediterranean Sea]]
| basin_size = {{cvt|12230.3|km2|adj=ri0|sigfig=4}}<ref name="HydroATLAS" />
| tributaries_left = [[Kinyankuru River|Kinyankuru]], [[Ndurumu River (Ruvubu)|Ndurumu]], [[Kavuruga River|Kavurugu]], [[Cizanye River|Cizanye]]
| tributaries_right = [[Mubarazi River|Mubarazi]], [[Ruvyironza River|Ruvyironza]], [[Nyabaha River|Nyabaha]], [[Kayongozi River|Kayongozi]]
| subdivision_name1 = [[Burundi]], [[Tanzania]]
| source1 = Nyagasumira River
| source1_location = [[Gitega Province|Gitega]], Burundi
| source1_elevation = {{cvt|2030|m}}
| source1_coordinates = {{coord|-3.684350|29.808489}}
| mouth_location = [[Kagera Region]], Tanzania
| basin_population = 4,055,031 (2016)<ref>{{Citation |last=Center For International Earth Science Information Network-CIESIN-Columbia University |title=Gridded Population of the World, Version 4 (GPWv4): Population Count |date=2016 |url=https://beta.sedac.ciesin.columbia.edu/data/set/gpw-v4-population-count |access-date=2025-06-20 |publisher=Palisades, NY: NASA Socioeconomic Data and Applications Center (SEDAC) |doi=10.7927/H4X63JVC}}</ref>
}}
'''Ruvubu River''' (shɛba gba nyɛla ban sabiri li '''Rurubu''' mini '''Ruvuvu''') nyɛla mɔɣili din be Africa ka di kom nyɛ din laɣindi Nile mɔɣili. Di galisim nyɛla kilomita kɔbisinahi ni pinaayobu ka di kom nyɛ din yiri kamani {{convert|14,000|km2|abbr=on}}. Di nyɛla din piligi [[Burundi]] ka nyɛ din miri tiŋ yuli booni Kayanza ka nyɛ din zori kpari Burundi chani n-ti chirigiri Ruvyironza mɔɣili din miri Gitega. Bin din gbaai ni di nyɛla din zori chani [[Ruvubu National Park]] hali ni [[Tanzania]]n tarisi. Ruvubu nyɛla din zori chani Tanzania, pɔi ka naayi chaŋ n-ti laɣim ni Kagera mɔɣili din be Tanzania–[[Rwanda]] tarisi kamani {{convert|2|km|mi|abbr=on}} .<ref>{{cite encyclopedia|author=((The Editors of Encyclopaedia Britannica))|title=Ruvubu River|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|date=5 April 2025|access-date=3 July 2025|url=https://www.britannica.com/place/Ruvubu-River}}</ref><ref>{{cite thesis|last=Nzeyimana|first=Lazare|title=Rusumo Dam-Social Challenge in Kagera River Basin: Participation of Affected People|date=August 2003|institution=Linköping University|degree=MSc|id=diva2 22853|url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A22853&dswid=932|access-date=3 July 2025|via=Digitala Vetenskapliga Arkivet|location=Linköping, Sweden}}</ref>
Ruvubu nyɛla din nya di yuli Kirundi dunia zaŋ n-ti [[hippopatamus]], imvubu dama lala mɔɣili ŋɔ ni be shɛli.<ref>{{cite book |author=INECN |year=1990 |title=La Preservation de Notre Patrimoine Naturel |publisher=Les Presses Lavigerie, Bujumbura}}</ref>
==Course==
Ruvubu mɔɣili nyɛla din piligi Congo-Nile din be Ngoga ka di galism nyɛ kamani {{convert|2,300|m}}. Di nyɛla din zori yiri wulinpuhili chani wulinluhili Mugera. Di nyɛla din zori kamani kilomita kɔbishi ni pihinii ni anu chani Burundi. Di nyɛla din deegi polo kamani {{convert|10,200|km2}}ka nyɛ din be Burundi sunsuun.{{sfn|Projet de developpement local pour l’emploi|pp=25–26}}
Mɔɣa shɛŋa din gba be lala mɔɣili ŋɔ nyɛ [[Kinyankuru River]], [[Ndurumu River (Ruvubu)|Ndurumu River]], [[Nyakigezi River]], [[Nkoma River]], [[Mubarazi River]], [[Ruvyironza River]], [[Nyabaha River]] n-ti pahi [[Kayongozi River]].{{sfn|Projet de developpement local pour l’emploi|pp=25–26}} Lala mɔɣili pirigili nyɛla din nyari di kom Congo Nile ridge. Ruvubu mɔɣili ŋɔ nyɛla din zori doli Buyenzi, Kirimiro n ti pahi Bweru.{{sfn|Igirukwishaka|Bararunyeretse|Habonayo|Bangirinama|2023|p=48}}
==References==
{{reflist}}
k97y1wvwad2qj7iijk257bg6basbn9y
138527
138526
2026-06-01T08:46:19Z
Kalakpagh
2501
added databox
138527
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|River in Africa}}
{{Infobox river
| name = Ruvubu River
| image_caption = The Ruvubu at its confluence with Kagera as seen from Rwanda. The Ruvubu comes from the left of the image.
| map = Kagera catchment OSM.svg
| mouth_coordinates = {{coord|2|23|23|S|30|46|52|E|display=it}}
| mouth_elevation = {{cvt|1322|m}}
| other_name = Rurubu, Ruvuvu
| subdivision_type1 = Countries
| length = {{cvt|313.8|km}}<ref name="HydroATLAS">{{Cite journal |last=Linke |first=Simon |last2=Lehner |first2=Bernhard |last3=Ouellet Dallaire |first3=Camille |last4=Ariwi |first4=Joseph |last5=Grill |first5=Günther |last6=Anand |first6=Mira |last7=Beames |first7=Penny |last8=Burchard-Levine |first8=Vicente |last9=Maxwell |first9=Sally |last10=Moidu |first10=Hana |last11=Tan |first11=Florence |last12=Thieme |first12=Michele |date=2019-12-09 |title=Global hydro-environmental sub-basin and river reach characteristics at high spatial resolution |url=https://www.nature.com/articles/s41597-019-0300-6 |journal=Scientific Data |language=en |volume=6 |issue=1 |doi=10.1038/s41597-019-0300-6 |issn=2052-4463 |pmc=6901482 |pmid=31819059}}</ref>
| mouth = [[Kagera River]]
| discharge1_max = {{cvt|239.876|m3|adj=ri1|sigfig=4}}
| discharge1_avg = {{cvt|100.707|m3|adj=ri1|sigfig=4}}
| discharge1_min = {{cvt|23.799|m3|adj=ri2|sigfig=4}}
| discharge1_location = Mouth<ref name="HydroATLAS" />
| progression = [[Kagera River|Kagerai]] → [[Lake Victoria]] → [[White Nile]] → [[Nile]] → [[Mediterranean Sea]]
| basin_size = {{cvt|12230.3|km2|adj=ri0|sigfig=4}}<ref name="HydroATLAS" />
| tributaries_left = [[Kinyankuru River|Kinyankuru]], [[Ndurumu River (Ruvubu)|Ndurumu]], [[Kavuruga River|Kavurugu]], [[Cizanye River|Cizanye]]
| tributaries_right = [[Mubarazi River|Mubarazi]], [[Ruvyironza River|Ruvyironza]], [[Nyabaha River|Nyabaha]], [[Kayongozi River|Kayongozi]]
| subdivision_name1 = [[Burundi]], [[Tanzania]]
| source1 = Nyagasumira River
| source1_location = [[Gitega Province|Gitega]], Burundi
| source1_elevation = {{cvt|2030|m}}
| source1_coordinates = {{coord|-3.684350|29.808489}}
| mouth_location = [[Kagera Region]], Tanzania
| basin_population = 4,055,031 (2016)<ref>{{Citation |last=Center For International Earth Science Information Network-CIESIN-Columbia University |title=Gridded Population of the World, Version 4 (GPWv4): Population Count |date=2016 |url=https://beta.sedac.ciesin.columbia.edu/data/set/gpw-v4-population-count |access-date=2025-06-20 |publisher=Palisades, NY: NASA Socioeconomic Data and Applications Center (SEDAC) |doi=10.7927/H4X63JVC}}</ref>
}}
'''Ruvubu River''' (shɛba gba nyɛla ban sabiri li '''Rurubu''' mini '''Ruvuvu''') nyɛla mɔɣili din be Africa ka di kom nyɛ din laɣindi Nile mɔɣili. Di galisim nyɛla kilomita kɔbisinahi ni pinaayobu ka di kom nyɛ din yiri kamani {{convert|14,000|km2|abbr=on}}. Di nyɛla din piligi [[Burundi]] ka nyɛ din miri tiŋ yuli booni Kayanza ka nyɛ din zori kpari Burundi chani n-ti chirigiri Ruvyironza mɔɣili din miri Gitega. Bin din gbaai ni di nyɛla din zori chani [[Ruvubu National Park]] hali ni [[Tanzania]]n tarisi. Ruvubu nyɛla din zori chani Tanzania, pɔi ka naayi chaŋ n-ti laɣim ni Kagera mɔɣili din be Tanzania–[[Rwanda]] tarisi kamani {{convert|2|km|mi|abbr=on}} .<ref>{{cite encyclopedia|author=((The Editors of Encyclopaedia Britannica))|title=Ruvubu River|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|date=5 April 2025|access-date=3 July 2025|url=https://www.britannica.com/place/Ruvubu-River}}</ref><ref>{{cite thesis|last=Nzeyimana|first=Lazare|title=Rusumo Dam-Social Challenge in Kagera River Basin: Participation of Affected People|date=August 2003|institution=Linköping University|degree=MSc|id=diva2 22853|url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A22853&dswid=932|access-date=3 July 2025|via=Digitala Vetenskapliga Arkivet|location=Linköping, Sweden}}</ref>
Ruvubu nyɛla din nya di yuli Kirundi dunia zaŋ n-ti [[hippopatamus]], imvubu dama lala mɔɣili ŋɔ ni be shɛli.<ref>{{cite book |author=INECN |year=1990 |title=La Preservation de Notre Patrimoine Naturel |publisher=Les Presses Lavigerie, Bujumbura}}</ref>
==Course==
Ruvubu mɔɣili nyɛla din piligi Congo-Nile din be Ngoga ka di galism nyɛ kamani {{convert|2,300|m}}. Di nyɛla din zori yiri wulinpuhili chani wulinluhili Mugera. Di nyɛla din zori kamani kilomita kɔbishi ni pihinii ni anu chani Burundi. Di nyɛla din deegi polo kamani {{convert|10,200|km2}}ka nyɛ din be Burundi sunsuun.{{sfn|Projet de developpement local pour l’emploi|pp=25–26}}
Mɔɣa shɛŋa din gba be lala mɔɣili ŋɔ nyɛ [[Kinyankuru River]], [[Ndurumu River (Ruvubu)|Ndurumu River]], [[Nyakigezi River]], [[Nkoma River]], [[Mubarazi River]], [[Ruvyironza River]], [[Nyabaha River]] n-ti pahi [[Kayongozi River]].{{sfn|Projet de developpement local pour l’emploi|pp=25–26}} Lala mɔɣili pirigili nyɛla din nyari di kom Congo Nile ridge. Ruvubu mɔɣili ŋɔ nyɛla din zori doli Buyenzi, Kirimiro n ti pahi Bweru.{{sfn|Igirukwishaka|Bararunyeretse|Habonayo|Bangirinama|2023|p=48}}
==References==
{{reflist}}
ovlm847vlrtr07ku7ewi0rwlroneile
138528
138527
2026-06-01T08:46:58Z
Kalakpagh
2501
/* References */ Updated Content
138528
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|River in Africa}}
{{Infobox river
| name = Ruvubu River
| image_caption = The Ruvubu at its confluence with Kagera as seen from Rwanda. The Ruvubu comes from the left of the image.
| map = Kagera catchment OSM.svg
| mouth_coordinates = {{coord|2|23|23|S|30|46|52|E|display=it}}
| mouth_elevation = {{cvt|1322|m}}
| other_name = Rurubu, Ruvuvu
| subdivision_type1 = Countries
| length = {{cvt|313.8|km}}<ref name="HydroATLAS">{{Cite journal |last=Linke |first=Simon |last2=Lehner |first2=Bernhard |last3=Ouellet Dallaire |first3=Camille |last4=Ariwi |first4=Joseph |last5=Grill |first5=Günther |last6=Anand |first6=Mira |last7=Beames |first7=Penny |last8=Burchard-Levine |first8=Vicente |last9=Maxwell |first9=Sally |last10=Moidu |first10=Hana |last11=Tan |first11=Florence |last12=Thieme |first12=Michele |date=2019-12-09 |title=Global hydro-environmental sub-basin and river reach characteristics at high spatial resolution |url=https://www.nature.com/articles/s41597-019-0300-6 |journal=Scientific Data |language=en |volume=6 |issue=1 |doi=10.1038/s41597-019-0300-6 |issn=2052-4463 |pmc=6901482 |pmid=31819059}}</ref>
| mouth = [[Kagera River]]
| discharge1_max = {{cvt|239.876|m3|adj=ri1|sigfig=4}}
| discharge1_avg = {{cvt|100.707|m3|adj=ri1|sigfig=4}}
| discharge1_min = {{cvt|23.799|m3|adj=ri2|sigfig=4}}
| discharge1_location = Mouth<ref name="HydroATLAS" />
| progression = [[Kagera River|Kagerai]] → [[Lake Victoria]] → [[White Nile]] → [[Nile]] → [[Mediterranean Sea]]
| basin_size = {{cvt|12230.3|km2|adj=ri0|sigfig=4}}<ref name="HydroATLAS" />
| tributaries_left = [[Kinyankuru River|Kinyankuru]], [[Ndurumu River (Ruvubu)|Ndurumu]], [[Kavuruga River|Kavurugu]], [[Cizanye River|Cizanye]]
| tributaries_right = [[Mubarazi River|Mubarazi]], [[Ruvyironza River|Ruvyironza]], [[Nyabaha River|Nyabaha]], [[Kayongozi River|Kayongozi]]
| subdivision_name1 = [[Burundi]], [[Tanzania]]
| source1 = Nyagasumira River
| source1_location = [[Gitega Province|Gitega]], Burundi
| source1_elevation = {{cvt|2030|m}}
| source1_coordinates = {{coord|-3.684350|29.808489}}
| mouth_location = [[Kagera Region]], Tanzania
| basin_population = 4,055,031 (2016)<ref>{{Citation |last=Center For International Earth Science Information Network-CIESIN-Columbia University |title=Gridded Population of the World, Version 4 (GPWv4): Population Count |date=2016 |url=https://beta.sedac.ciesin.columbia.edu/data/set/gpw-v4-population-count |access-date=2025-06-20 |publisher=Palisades, NY: NASA Socioeconomic Data and Applications Center (SEDAC) |doi=10.7927/H4X63JVC}}</ref>
}}
'''Ruvubu River''' (shɛba gba nyɛla ban sabiri li '''Rurubu''' mini '''Ruvuvu''') nyɛla mɔɣili din be Africa ka di kom nyɛ din laɣindi Nile mɔɣili. Di galisim nyɛla kilomita kɔbisinahi ni pinaayobu ka di kom nyɛ din yiri kamani {{convert|14,000|km2|abbr=on}}. Di nyɛla din piligi [[Burundi]] ka nyɛ din miri tiŋ yuli booni Kayanza ka nyɛ din zori kpari Burundi chani n-ti chirigiri Ruvyironza mɔɣili din miri Gitega. Bin din gbaai ni di nyɛla din zori chani [[Ruvubu National Park]] hali ni [[Tanzania]]n tarisi. Ruvubu nyɛla din zori chani Tanzania, pɔi ka naayi chaŋ n-ti laɣim ni Kagera mɔɣili din be Tanzania–[[Rwanda]] tarisi kamani {{convert|2|km|mi|abbr=on}} .<ref>{{cite encyclopedia|author=((The Editors of Encyclopaedia Britannica))|title=Ruvubu River|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|date=5 April 2025|access-date=3 July 2025|url=https://www.britannica.com/place/Ruvubu-River}}</ref><ref>{{cite thesis|last=Nzeyimana|first=Lazare|title=Rusumo Dam-Social Challenge in Kagera River Basin: Participation of Affected People|date=August 2003|institution=Linköping University|degree=MSc|id=diva2 22853|url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A22853&dswid=932|access-date=3 July 2025|via=Digitala Vetenskapliga Arkivet|location=Linköping, Sweden}}</ref>
Ruvubu nyɛla din nya di yuli Kirundi dunia zaŋ n-ti [[hippopatamus]], imvubu dama lala mɔɣili ŋɔ ni be shɛli.<ref>{{cite book |author=INECN |year=1990 |title=La Preservation de Notre Patrimoine Naturel |publisher=Les Presses Lavigerie, Bujumbura}}</ref>
==Course==
Ruvubu mɔɣili nyɛla din piligi Congo-Nile din be Ngoga ka di galism nyɛ kamani {{convert|2,300|m}}. Di nyɛla din zori yiri wulinpuhili chani wulinluhili Mugera. Di nyɛla din zori kamani kilomita kɔbishi ni pihinii ni anu chani Burundi. Di nyɛla din deegi polo kamani {{convert|10,200|km2}}ka nyɛ din be Burundi sunsuun.{{sfn|Projet de developpement local pour l’emploi|pp=25–26}}
Mɔɣa shɛŋa din gba be lala mɔɣili ŋɔ nyɛ [[Kinyankuru River]], [[Ndurumu River (Ruvubu)|Ndurumu River]], [[Nyakigezi River]], [[Nkoma River]], [[Mubarazi River]], [[Ruvyironza River]], [[Nyabaha River]] n-ti pahi [[Kayongozi River]].{{sfn|Projet de developpement local pour l’emploi|pp=25–26}} Lala mɔɣili pirigili nyɛla din nyari di kom Congo Nile ridge. Ruvubu mɔɣili ŋɔ nyɛla din zori doli Buyenzi, Kirimiro n ti pahi Bweru.{{sfn|Igirukwishaka|Bararunyeretse|Habonayo|Bangirinama|2023|p=48}}
==Kundivihira ==
{{reflist}}
lkcw3selgvs6ba8abzmoo7uv9e19jcp
138529
138528
2026-06-01T08:48:11Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
138529
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|River in Africa}}
{{Infobox river
| name = Ruvubu River
| image_caption = The Ruvubu at its confluence with Kagera as seen from Rwanda. The Ruvubu comes from the left of the image.
| map = Kagera catchment OSM.svg
| mouth_coordinates = {{coord|2|23|23|S|30|46|52|E|display=it}}
| mouth_elevation = {{cvt|1322|m}}
| other_name = Rurubu, Ruvuvu
| subdivision_type1 = Countries
| length = {{cvt|313.8|km}}<ref name="HydroATLAS">{{Cite journal |last=Linke |first=Simon |last2=Lehner |first2=Bernhard |last3=Ouellet Dallaire |first3=Camille |last4=Ariwi |first4=Joseph |last5=Grill |first5=Günther |last6=Anand |first6=Mira |last7=Beames |first7=Penny |last8=Burchard-Levine |first8=Vicente |last9=Maxwell |first9=Sally |last10=Moidu |first10=Hana |last11=Tan |first11=Florence |last12=Thieme |first12=Michele |date=2019-12-09 |title=Global hydro-environmental sub-basin and river reach characteristics at high spatial resolution |url=https://www.nature.com/articles/s41597-019-0300-6 |journal=Scientific Data |language=en |volume=6 |issue=1 |doi=10.1038/s41597-019-0300-6 |issn=2052-4463 |pmc=6901482 |pmid=31819059}}</ref>
| mouth = [[Kagera River]]
| discharge1_max = {{cvt|239.876|m3|adj=ri1|sigfig=4}}
| discharge1_avg = {{cvt|100.707|m3|adj=ri1|sigfig=4}}
| discharge1_min = {{cvt|23.799|m3|adj=ri2|sigfig=4}}
| discharge1_location = Mouth<ref name="HydroATLAS" />
| progression = [[Kagera River|Kagerai]] → [[Lake Victoria]] → [[White Nile]] → [[Nile]] → [[Mediterranean Sea]]
| basin_size = {{cvt|12230.3|km2|adj=ri0|sigfig=4}}<ref name="HydroATLAS" />
| tributaries_left = [[Kinyankuru River|Kinyankuru]], [[Ndurumu River (Ruvubu)|Ndurumu]], [[Kavuruga River|Kavurugu]], [[Cizanye River|Cizanye]]
| tributaries_right = [[Mubarazi River|Mubarazi]], [[Ruvyironza River|Ruvyironza]], [[Nyabaha River|Nyabaha]], [[Kayongozi River|Kayongozi]]
| subdivision_name1 = [[Burundi]], [[Tanzania]]
| source1 = Nyagasumira River
| source1_location = [[Gitega Province|Gitega]], Burundi
| source1_elevation = {{cvt|2030|m}}
| source1_coordinates = {{coord|-3.684350|29.808489}}
| mouth_location = [[Kagera Region]], Tanzania
| basin_population = 4,055,031 (2016)<ref>{{Citation |last=Center For International Earth Science Information Network-CIESIN-Columbia University |title=Gridded Population of the World, Version 4 (GPWv4): Population Count |date=2016 |url=https://beta.sedac.ciesin.columbia.edu/data/set/gpw-v4-population-count |access-date=2025-06-20 |publisher=Palisades, NY: NASA Socioeconomic Data and Applications Center (SEDAC) |doi=10.7927/H4X63JVC}}</ref>
}}
'''Ruvubu River''' (shɛba gba nyɛla ban sabiri li '''Rurubu''' mini '''Ruvuvu''') nyɛla mɔɣili din be Africa ka di kom nyɛ din laɣindi Nile mɔɣili. Di galisim nyɛla kilomita kɔbisinahi ni pinaayobu ka di kom nyɛ din yiri kamani {{convert|14,000|km2|abbr=on}}. Di nyɛla din piligi [[Burundi]] ka nyɛ din miri tiŋ yuli booni Kayanza ka nyɛ din zori kpari Burundi chani n-ti chirigiri Ruvyironza mɔɣili din miri Gitega. Bin din gbaai ni di nyɛla din zori chani [[Ruvubu National Park]] hali ni [[Tanzania]]n tarisi. Ruvubu nyɛla din zori chani Tanzania, pɔi ka naayi chaŋ n-ti laɣim ni Kagera mɔɣili din be Tanzania–[[Rwanda]] tarisi kamani {{convert|2|km|mi|abbr=on}} .<ref>{{cite encyclopedia|author=((The Editors of Encyclopaedia Britannica))|title=Ruvubu River|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|date=5 April 2025|access-date=3 July 2025|url=https://www.britannica.com/place/Ruvubu-River}}</ref><ref>{{cite thesis|last=Nzeyimana|first=Lazare|title=Rusumo Dam-Social Challenge in Kagera River Basin: Participation of Affected People|date=August 2003|institution=Linköping University|degree=MSc|id=diva2 22853|url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A22853&dswid=932|access-date=3 July 2025|via=Digitala Vetenskapliga Arkivet|location=Linköping, Sweden}}</ref>
Ruvubu nyɛla din nya di yuli Kirundi dunia zaŋ n-ti [[hippopatamus]], imvubu dama lala mɔɣili ŋɔ ni be shɛli.<ref>{{cite book |author=INECN |year=1990 |title=La Preservation de Notre Patrimoine Naturel |publisher=Les Presses Lavigerie, Bujumbura}}</ref>
==Course==
Ruvubu mɔɣili nyɛla din piligi Congo-Nile din be Ngoga ka di galism nyɛ kamani {{convert|2,300|m}}. Di nyɛla din zori yiri wulinpuhili chani wulinluhili Mugera. Di nyɛla din zori kamani kilomita kɔbishi ni pihinii ni anu chani Burundi. Di nyɛla din deegi polo kamani {{convert|10,200|km2}}ka nyɛ din be Burundi sunsuun.{{sfn|Projet de developpement local pour l’emploi|pp=25–26}}
Mɔɣa shɛŋa din gba be lala mɔɣili ŋɔ nyɛ [[Kinyankuru River]], [[Ndurumu River (Ruvubu)|Ndurumu River]], [[Nyakigezi River]], [[Nkoma River]], [[Mubarazi River]], [[Ruvyironza River]], [[Nyabaha River]] n-ti pahi [[Kayongozi River]].{{sfn|Projet de developpement local pour l’emploi|pp=25–26}} Lala mɔɣili pirigili nyɛla din nyari di kom Congo Nile ridge. Ruvubu mɔɣili ŋɔ nyɛla din zori doli Buyenzi, Kirimiro n ti pahi Bweru.{{sfn|Igirukwishaka|Bararunyeretse|Habonayo|Bangirinama|2023|p=48}}
==Sources==
{{refbegin}}
*{{citation |url=https://bi.chm-cbd.net/sites/bi/files/2023-09/plantes-envahissantes%20-Ruvubu-Jean%20Bosco-et-al-2023.pdf |accessdate=2024-08-30 |last1=Igirukwishaka |first1=J.B. |last2=Bararunyeretse |first2=P. |last3=Habonayo |first3=R. |last4=Bangirinama |first4=F. |title=Contribution à la caractérisation des plantes envahissantes des marais de la rivière Ruvubu |language=fr |journal=Bulletin Scientifique sur l'Environnement et la Biodiversité |date=6 September 2023 |archive-date=2024-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240715025434/https://bi.chm-cbd.net/sites/bi/files/2023-09/plantes-envahissantes%20-Ruvubu-Jean%20Bosco-et-al-2023.pdf |url-status=live }}
*{{citation |location=Bujumbura |date=November 2019 |ref={{harvid|Projet de developpement local pour l’emploi}} |title=Projet de developpement local pour l'emploi |publisher=Agence Burundaise pour la realisation des travaux d’interet public |url=https://documents1.worldbank.org/curated/pt/164831576045405829/pdf/Evaluation-de-lImpact-Environnemental-et-Social-pour-la-Construction-du-Centre-de-Sante-de-Nyakeru-dans-la-Province-de-Gitega-du-Centre-de-Sante-de-Nyamabuye-dans-la-Province-de-Kirundo-et-du-Centre-de-Sante-de-Cagizo-dans-la-Province-de-Muyinga.pdf |accessdate=2024-08-30 |language=fr }}
{{refend}}
{{Rivers of Burundi}}
{{Rivers of Tanzania}}
[[Category:Rivers of Burundi]]
[[Category:Rivers of Tanzania]]
[[Category:Kagera River]]
[[Category:International rivers of Africa]]
[[Category:Burundi–Tanzania border]]
[[Category:Border rivers]]
{{Burundi-river-stub}}
{{Tanzania-river-stub}}
==Kundivihira ==
{{reflist}}
j5evrc39at1p2skt6h9ppgza4v81d09
Kinyankuru River
0
33248
138530
2026-06-01T08:55:19Z
Kalakpagh
2501
Created article
138530
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox river
| name = Kinyankuru River
| native_name = {{native name|fr|Rivière Kinyankuru}}
| name_other =
| name_etymology =
| nickname =
| image =
| image_size =
| image_caption =
| image_alt =
| map =
| map_size =
| map_caption =
| map_alt =
| pushpin_map = Burundi
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption=
| pushpin_map_alt =
<!---------------------- LOCATION -->
| subdivision_type1 = Country
| subdivision_name1 = [[Burundi]]
| subdivision_type2 = [[Provinces of Burundi|Provinces]]
| subdivision_name2 = [[Ngozi Province|Ngozi]], [[Karuzi Province|Karuzi]], [[Muyinga Province|Muyinga]], [[Kayanza Province|Kayanza]]
| subdivision_type3 =
| subdivision_name3 =
| subdivision_type4 =
| subdivision_name4 =
| subdivision_type5 =
| subdivision_name5 =
<!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS -->
| length = {{cvt|66.7|km}}{{sfn|Linke|Lehner|Ouellet Dallaire|Ariwi|2019}}
| width_min =
| width_avg =
| width_max =
| depth_min =
| depth_avg =
| depth_max =
| discharge1_location= Mouth{{sfn|Linke|Lehner|Ouellet Dallaire|Ariwi|2019}}
| discharge1_min = {{cvt|2.564|m3|adj=ri2|sigfig=4}}
| discharge1_avg = {{cvt|8.637|m3|adj=ri2|sigfig=4}}
| discharge1_max = {{cvt|19.756|m3|adj=ri2|sigfig=4}}
<!---------------------- BASIN FEATURES -->
| source1 = [[Nyamuswaga River]]
| source1_location = Muyinga Province
| source1_coordinates= {{coord|2|44|6|S|30|11|32|E}}
| source1_elevation = {{cvt|1711|m}}
| mouth = [[Rurubu River]]
| mouth_location = Between [[Gitega Province|Gitega]], Ngozi, and Karuzi provinces
| mouth_coordinates = {{Coord|-3.08583|29.92639|format=dms|display=inline,title}}
| mouth_elevation = {{cvt|1509|m}}
| progression = [[Ruvubu River|Rurubu]] → [[Kagera River|Kagera]] → [[Lake Victoria]] → [[White Nile]] → [[Nile]]
| river_system =
| basin_size = {{cvt|1043.1|km2}}{{sfn|Linke|Lehner|Ouellet Dallaire|Ariwi|2019}}
| basin_landmarks =
| basin_population = 752,000{{sfn|Liu|Cao|Li|Jie|2024}}
| tributaries_left = Nyamuswaga, [[Nyabusyo River|Nyabusyo]]
| tributaries_right = [[Nyacijima River|Nyacijima]], [[Nyakagezi River|Nyakagezi]]
| waterbodies =
| waterfalls =
| bridges =
| ports =
| custom_label =
| custom_data =
| extra =
}}
'''Kinyankuru Mɔɣili''' ({{langx|fr|Rivière Kinyankuru}}) nyɛla mɔɣili din be Burundi, mɔɣ'bila zaŋ [[Rurubu River]].
==Course==
Kinyankuru mɔɣili ŋɔ nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Rurubu River]].{{sfn|Igirukwishaka|Bararunyeretse|Habonayo|Bangirinama|2023|p=48}}Di nyɛla din deeri saɣiri tiŋsi kamani Ngozi Province: Gashikanwa, Kiremba, Ngozi, Ruhororo n-ti Tangara.{{sfn|Schéma Provincial d'Aménagement du Territoire de Ngozi|pp=11–12}}
Kinyankuru nyɛla din be Ngozi wulinluhili, ni ka [[Nyacijima River]] mini [[Nyamuswaga River]] be. Wulinpuhili polo yaha, di nyɛla din chaŋ n ti chirigi Nyakagezi mɔɣili.{{sfn|Ngozi DMA}} Mɔɣili maa nyɛla din zori Kimerejana mini Rimiro din be tiŋ zaŋ n-ti Ruhororo sunsuun Ngozi Province.{{sfn|Rapport sur la situation des déplacés|p=4}}
[[Nyabusyo River]] myɛla din chirigi li di nuzaa zuɣu.{{sfn|Investment opportunities in renewable energy}} Di nyɛla din zori kpari Ruvubu din be wulinluhili polo zaŋ n ti Ngozi province.{{sfn|Schéma Provincial d'Aménagement du Territoire de Ngozi|pp=11–12}}
h89qhuj0xvly178frgw8okqpsmh63yu
138531
138530
2026-06-01T08:56:30Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
138531
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox river
| name = Kinyankuru River
| native_name = {{native name|fr|Rivière Kinyankuru}}
| name_other =
| name_etymology =
| nickname =
| image =
| image_size =
| image_caption =
| image_alt =
| map =
| map_size =
| map_caption =
| map_alt =
| pushpin_map = Burundi
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption=
| pushpin_map_alt =
<!---------------------- LOCATION -->
| subdivision_type1 = Country
| subdivision_name1 = [[Burundi]]
| subdivision_type2 = [[Provinces of Burundi|Provinces]]
| subdivision_name2 = [[Ngozi Province|Ngozi]], [[Karuzi Province|Karuzi]], [[Muyinga Province|Muyinga]], [[Kayanza Province|Kayanza]]
| subdivision_type3 =
| subdivision_name3 =
| subdivision_type4 =
| subdivision_name4 =
| subdivision_type5 =
| subdivision_name5 =
<!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS -->
| length = {{cvt|66.7|km}}{{sfn|Linke|Lehner|Ouellet Dallaire|Ariwi|2019}}
| width_min =
| width_avg =
| width_max =
| depth_min =
| depth_avg =
| depth_max =
| discharge1_location= Mouth{{sfn|Linke|Lehner|Ouellet Dallaire|Ariwi|2019}}
| discharge1_min = {{cvt|2.564|m3|adj=ri2|sigfig=4}}
| discharge1_avg = {{cvt|8.637|m3|adj=ri2|sigfig=4}}
| discharge1_max = {{cvt|19.756|m3|adj=ri2|sigfig=4}}
<!---------------------- BASIN FEATURES -->
| source1 = [[Nyamuswaga River]]
| source1_location = Muyinga Province
| source1_coordinates= {{coord|2|44|6|S|30|11|32|E}}
| source1_elevation = {{cvt|1711|m}}
| mouth = [[Rurubu River]]
| mouth_location = Between [[Gitega Province|Gitega]], Ngozi, and Karuzi provinces
| mouth_coordinates = {{Coord|-3.08583|29.92639|format=dms|display=inline,title}}
| mouth_elevation = {{cvt|1509|m}}
| progression = [[Ruvubu River|Rurubu]] → [[Kagera River|Kagera]] → [[Lake Victoria]] → [[White Nile]] → [[Nile]]
| river_system =
| basin_size = {{cvt|1043.1|km2}}{{sfn|Linke|Lehner|Ouellet Dallaire|Ariwi|2019}}
| basin_landmarks =
| basin_population = 752,000{{sfn|Liu|Cao|Li|Jie|2024}}
| tributaries_left = Nyamuswaga, [[Nyabusyo River|Nyabusyo]]
| tributaries_right = [[Nyacijima River|Nyacijima]], [[Nyakagezi River|Nyakagezi]]
| waterbodies =
| waterfalls =
| bridges =
| ports =
| custom_label =
| custom_data =
| extra =
}}
'''Kinyankuru Mɔɣili''' ({{langx|fr|Rivière Kinyankuru}}) nyɛla mɔɣili din be Burundi, mɔɣ'bila zaŋ [[Rurubu River]].
==Course==
Kinyankuru mɔɣili ŋɔ nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Rurubu River]].{{sfn|Igirukwishaka|Bararunyeretse|Habonayo|Bangirinama|2023|p=48}}Di nyɛla din deeri saɣiri tiŋsi kamani Ngozi Province: Gashikanwa, Kiremba, Ngozi, Ruhororo n-ti Tangara.{{sfn|Schéma Provincial d'Aménagement du Territoire de Ngozi|pp=11–12}}
Kinyankuru nyɛla din be Ngozi wulinluhili, ni ka [[Nyacijima River]] mini [[Nyamuswaga River]] be. Wulinpuhili polo yaha, di nyɛla din chaŋ n ti chirigi Nyakagezi mɔɣili.{{sfn|Ngozi DMA}} Mɔɣili maa nyɛla din zori Kimerejana mini Rimiro din be tiŋ zaŋ n-ti Ruhororo sunsuun Ngozi Province.{{sfn|Rapport sur la situation des déplacés|p=4}}
[[Nyabusyo River]] myɛla din chirigi li di nuzaa zuɣu.{{sfn|Investment opportunities in renewable energy}} Di nyɛla din zori kpari Ruvubu din be wulinluhili polo zaŋ n ti Ngozi province.{{sfn|Schéma Provincial d'Aménagement du Territoire de Ngozi|pp=11–12}}
==Environment==
Kinyankuru mɔɣili ŋɔ shee nyɛla pukparilim ni niŋdi shɛli.{{sfn|nasalandcover}} Zaŋ chaŋ Kinyankuru, mɔɣili ŋɔ nyɛla din ka salo pam, di nyɛla din mali salo kamani kɔbisita ni pihita ni yini bin din gbaai yuuni 2016.{{sfn|nasapop}} Lala yaɣili ŋɔ tulim nyɛla {{convert|20|C}}. Goli shɛli din tooi mali tulim pam nyɛ Silimiin goli September, lala saha ŋɔ ka lala yaɣili maa tulim nyɛ {{convert|22|C}}, goli shɛli ni maasim ni beni pam nyɛ Silimiin goli April ni maasim kamani {{convert|18|C}}.{{sfn|nasa}} Lala yaɣili maa nyɛla di nyari sa'kom kamani {{convert|1,149|mm}} yuuni puuni. Goli shɛli ni saa ni tooi miri nyɛ Silimiin goli December ni sa'kom kamani {{convert|175|mm}} ka sa'kom ŋɔ nyɛ din tooi boora Siimiin goli July ni {{convert|1|mm}}.{{sfn|nasarain}}
svre9m2g7lqeobzrnub1xiq0csarmlp
138532
138531
2026-06-01T08:57:08Z
Kalakpagh
2501
added databox
138532
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Infobox river
| name = Kinyankuru River
| native_name = {{native name|fr|Rivière Kinyankuru}}
| name_other =
| name_etymology =
| nickname =
| image =
| image_size =
| image_caption =
| image_alt =
| map =
| map_size =
| map_caption =
| map_alt =
| pushpin_map = Burundi
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption=
| pushpin_map_alt =
<!---------------------- LOCATION -->
| subdivision_type1 = Country
| subdivision_name1 = [[Burundi]]
| subdivision_type2 = [[Provinces of Burundi|Provinces]]
| subdivision_name2 = [[Ngozi Province|Ngozi]], [[Karuzi Province|Karuzi]], [[Muyinga Province|Muyinga]], [[Kayanza Province|Kayanza]]
| subdivision_type3 =
| subdivision_name3 =
| subdivision_type4 =
| subdivision_name4 =
| subdivision_type5 =
| subdivision_name5 =
<!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS -->
| length = {{cvt|66.7|km}}{{sfn|Linke|Lehner|Ouellet Dallaire|Ariwi|2019}}
| width_min =
| width_avg =
| width_max =
| depth_min =
| depth_avg =
| depth_max =
| discharge1_location= Mouth{{sfn|Linke|Lehner|Ouellet Dallaire|Ariwi|2019}}
| discharge1_min = {{cvt|2.564|m3|adj=ri2|sigfig=4}}
| discharge1_avg = {{cvt|8.637|m3|adj=ri2|sigfig=4}}
| discharge1_max = {{cvt|19.756|m3|adj=ri2|sigfig=4}}
<!---------------------- BASIN FEATURES -->
| source1 = [[Nyamuswaga River]]
| source1_location = Muyinga Province
| source1_coordinates= {{coord|2|44|6|S|30|11|32|E}}
| source1_elevation = {{cvt|1711|m}}
| mouth = [[Rurubu River]]
| mouth_location = Between [[Gitega Province|Gitega]], Ngozi, and Karuzi provinces
| mouth_coordinates = {{Coord|-3.08583|29.92639|format=dms|display=inline,title}}
| mouth_elevation = {{cvt|1509|m}}
| progression = [[Ruvubu River|Rurubu]] → [[Kagera River|Kagera]] → [[Lake Victoria]] → [[White Nile]] → [[Nile]]
| river_system =
| basin_size = {{cvt|1043.1|km2}}{{sfn|Linke|Lehner|Ouellet Dallaire|Ariwi|2019}}
| basin_landmarks =
| basin_population = 752,000{{sfn|Liu|Cao|Li|Jie|2024}}
| tributaries_left = Nyamuswaga, [[Nyabusyo River|Nyabusyo]]
| tributaries_right = [[Nyacijima River|Nyacijima]], [[Nyakagezi River|Nyakagezi]]
| waterbodies =
| waterfalls =
| bridges =
| ports =
| custom_label =
| custom_data =
| extra =
}}
'''Kinyankuru Mɔɣili''' ({{langx|fr|Rivière Kinyankuru}}) nyɛla mɔɣili din be Burundi, mɔɣ'bila zaŋ [[Rurubu River]].
==Course==
Kinyankuru mɔɣili ŋɔ nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Rurubu River]].{{sfn|Igirukwishaka|Bararunyeretse|Habonayo|Bangirinama|2023|p=48}}Di nyɛla din deeri saɣiri tiŋsi kamani Ngozi Province: Gashikanwa, Kiremba, Ngozi, Ruhororo n-ti Tangara.{{sfn|Schéma Provincial d'Aménagement du Territoire de Ngozi|pp=11–12}}
Kinyankuru nyɛla din be Ngozi wulinluhili, ni ka [[Nyacijima River]] mini [[Nyamuswaga River]] be. Wulinpuhili polo yaha, di nyɛla din chaŋ n ti chirigi Nyakagezi mɔɣili.{{sfn|Ngozi DMA}} Mɔɣili maa nyɛla din zori Kimerejana mini Rimiro din be tiŋ zaŋ n-ti Ruhororo sunsuun Ngozi Province.{{sfn|Rapport sur la situation des déplacés|p=4}}
[[Nyabusyo River]] myɛla din chirigi li di nuzaa zuɣu.{{sfn|Investment opportunities in renewable energy}} Di nyɛla din zori kpari Ruvubu din be wulinluhili polo zaŋ n ti Ngozi province.{{sfn|Schéma Provincial d'Aménagement du Territoire de Ngozi|pp=11–12}}
==Environment==
Kinyankuru mɔɣili ŋɔ shee nyɛla pukparilim ni niŋdi shɛli.{{sfn|nasalandcover}} Zaŋ chaŋ Kinyankuru, mɔɣili ŋɔ nyɛla din ka salo pam, di nyɛla din mali salo kamani kɔbisita ni pihita ni yini bin din gbaai yuuni 2016.{{sfn|nasapop}} Lala yaɣili ŋɔ tulim nyɛla {{convert|20|C}}. Goli shɛli din tooi mali tulim pam nyɛ Silimiin goli September, lala saha ŋɔ ka lala yaɣili maa tulim nyɛ {{convert|22|C}}, goli shɛli ni maasim ni beni pam nyɛ Silimiin goli April ni maasim kamani {{convert|18|C}}.{{sfn|nasa}} Lala yaɣili maa nyɛla di nyari sa'kom kamani {{convert|1,149|mm}} yuuni puuni. Goli shɛli ni saa ni tooi miri nyɛ Silimiin goli December ni sa'kom kamani {{convert|175|mm}} ka sa'kom ŋɔ nyɛ din tooi boora Siimiin goli July ni {{convert|1|mm}}.{{sfn|nasarain}}
hva8ssocami2je6kex6poesn8mu4ip9
138533
138532
2026-06-01T08:58:08Z
Kalakpagh
2501
/* Environment */ Updated Content
138533
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Infobox river
| name = Kinyankuru River
| native_name = {{native name|fr|Rivière Kinyankuru}}
| name_other =
| name_etymology =
| nickname =
| image =
| image_size =
| image_caption =
| image_alt =
| map =
| map_size =
| map_caption =
| map_alt =
| pushpin_map = Burundi
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption=
| pushpin_map_alt =
<!---------------------- LOCATION -->
| subdivision_type1 = Country
| subdivision_name1 = [[Burundi]]
| subdivision_type2 = [[Provinces of Burundi|Provinces]]
| subdivision_name2 = [[Ngozi Province|Ngozi]], [[Karuzi Province|Karuzi]], [[Muyinga Province|Muyinga]], [[Kayanza Province|Kayanza]]
| subdivision_type3 =
| subdivision_name3 =
| subdivision_type4 =
| subdivision_name4 =
| subdivision_type5 =
| subdivision_name5 =
<!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS -->
| length = {{cvt|66.7|km}}{{sfn|Linke|Lehner|Ouellet Dallaire|Ariwi|2019}}
| width_min =
| width_avg =
| width_max =
| depth_min =
| depth_avg =
| depth_max =
| discharge1_location= Mouth{{sfn|Linke|Lehner|Ouellet Dallaire|Ariwi|2019}}
| discharge1_min = {{cvt|2.564|m3|adj=ri2|sigfig=4}}
| discharge1_avg = {{cvt|8.637|m3|adj=ri2|sigfig=4}}
| discharge1_max = {{cvt|19.756|m3|adj=ri2|sigfig=4}}
<!---------------------- BASIN FEATURES -->
| source1 = [[Nyamuswaga River]]
| source1_location = Muyinga Province
| source1_coordinates= {{coord|2|44|6|S|30|11|32|E}}
| source1_elevation = {{cvt|1711|m}}
| mouth = [[Rurubu River]]
| mouth_location = Between [[Gitega Province|Gitega]], Ngozi, and Karuzi provinces
| mouth_coordinates = {{Coord|-3.08583|29.92639|format=dms|display=inline,title}}
| mouth_elevation = {{cvt|1509|m}}
| progression = [[Ruvubu River|Rurubu]] → [[Kagera River|Kagera]] → [[Lake Victoria]] → [[White Nile]] → [[Nile]]
| river_system =
| basin_size = {{cvt|1043.1|km2}}{{sfn|Linke|Lehner|Ouellet Dallaire|Ariwi|2019}}
| basin_landmarks =
| basin_population = 752,000{{sfn|Liu|Cao|Li|Jie|2024}}
| tributaries_left = Nyamuswaga, [[Nyabusyo River|Nyabusyo]]
| tributaries_right = [[Nyacijima River|Nyacijima]], [[Nyakagezi River|Nyakagezi]]
| waterbodies =
| waterfalls =
| bridges =
| ports =
| custom_label =
| custom_data =
| extra =
}}
'''Kinyankuru Mɔɣili''' ({{langx|fr|Rivière Kinyankuru}}) nyɛla mɔɣili din be Burundi, mɔɣ'bila zaŋ [[Rurubu River]].
==Course==
Kinyankuru mɔɣili ŋɔ nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Rurubu River]].{{sfn|Igirukwishaka|Bararunyeretse|Habonayo|Bangirinama|2023|p=48}}Di nyɛla din deeri saɣiri tiŋsi kamani Ngozi Province: Gashikanwa, Kiremba, Ngozi, Ruhororo n-ti Tangara.{{sfn|Schéma Provincial d'Aménagement du Territoire de Ngozi|pp=11–12}}
Kinyankuru nyɛla din be Ngozi wulinluhili, ni ka [[Nyacijima River]] mini [[Nyamuswaga River]] be. Wulinpuhili polo yaha, di nyɛla din chaŋ n ti chirigi Nyakagezi mɔɣili.{{sfn|Ngozi DMA}} Mɔɣili maa nyɛla din zori Kimerejana mini Rimiro din be tiŋ zaŋ n-ti Ruhororo sunsuun Ngozi Province.{{sfn|Rapport sur la situation des déplacés|p=4}}
[[Nyabusyo River]] myɛla din chirigi li di nuzaa zuɣu.{{sfn|Investment opportunities in renewable energy}} Di nyɛla din zori kpari Ruvubu din be wulinluhili polo zaŋ n ti Ngozi province.{{sfn|Schéma Provincial d'Aménagement du Territoire de Ngozi|pp=11–12}}
==Environment==
Kinyankuru mɔɣili ŋɔ shee nyɛla pukparilim ni niŋdi shɛli.{{sfn|nasalandcover}} Zaŋ chaŋ Kinyankuru, mɔɣili ŋɔ nyɛla din ka salo pam, di nyɛla din mali salo kamani kɔbisita ni pihita ni yini bin din gbaai yuuni 2016.{{sfn|nasapop}} Lala yaɣili ŋɔ tulim nyɛla {{convert|20|C}}. Goli shɛli din tooi mali tulim pam nyɛ Silimiin goli September, lala saha ŋɔ ka lala yaɣili maa tulim nyɛ {{convert|22|C}}, goli shɛli ni maasim ni beni pam nyɛ Silimiin goli April ni maasim kamani {{convert|18|C}}.{{sfn|nasa}} Lala yaɣili maa nyɛla di nyari sa'kom kamani {{convert|1,149|mm}} yuuni puuni. Goli shɛli ni saa ni tooi miri nyɛ Silimiin goli December ni sa'kom kamani {{convert|175|mm}} ka sa'kom ŋɔ nyɛ din tooi boora Siimiin goli July ni {{convert|1|mm}}.{{sfn|nasarain}}
==Marshes==
Bin din gbaai yuuni 2009, mɔɣili ŋɔ yaɣ'shɛŋa din bi tooi deeri kom pam nyɛla bɛ ni daa zaŋ shɛli kɔra.{{sfn|Schéma Provincial d'Aménagement du Territoire de Ngozi|p=45}} Lala yaɣa ŋɔ nyɛla dibaa ayi Kinyankuru din be Ngozi Province bin din gbaai yuuni 2014: yikanima kamani kɔbishi ni pishi nyɛla din be tiŋ zaŋ n-ti Gashikanwa ka yikanima kɔbisinu nyɛ din be tiŋ zaŋ n-ti Ruhororo.{{sfn|Strategie nationale de developpement|pp=66–67}} Luɣ'shɛli niriba pam ni di ka zaɣa nyɛla din be Kinyankuru din be Karuzi Province gba nyɛla din mali yikanima pihinahi ayi ka be tiŋ zaŋ n-ti Gihogazi.{{sfn|Strategie nationale de developpement|p=75}}
achkqsw09wx0nckeo7iy288tfesfiqp
138534
138533
2026-06-01T08:59:14Z
Kalakpagh
2501
/* Marshes */ Updated Content
138534
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Infobox river
| name = Kinyankuru River
| native_name = {{native name|fr|Rivière Kinyankuru}}
| name_other =
| name_etymology =
| nickname =
| image =
| image_size =
| image_caption =
| image_alt =
| map =
| map_size =
| map_caption =
| map_alt =
| pushpin_map = Burundi
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption=
| pushpin_map_alt =
<!---------------------- LOCATION -->
| subdivision_type1 = Country
| subdivision_name1 = [[Burundi]]
| subdivision_type2 = [[Provinces of Burundi|Provinces]]
| subdivision_name2 = [[Ngozi Province|Ngozi]], [[Karuzi Province|Karuzi]], [[Muyinga Province|Muyinga]], [[Kayanza Province|Kayanza]]
| subdivision_type3 =
| subdivision_name3 =
| subdivision_type4 =
| subdivision_name4 =
| subdivision_type5 =
| subdivision_name5 =
<!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS -->
| length = {{cvt|66.7|km}}{{sfn|Linke|Lehner|Ouellet Dallaire|Ariwi|2019}}
| width_min =
| width_avg =
| width_max =
| depth_min =
| depth_avg =
| depth_max =
| discharge1_location= Mouth{{sfn|Linke|Lehner|Ouellet Dallaire|Ariwi|2019}}
| discharge1_min = {{cvt|2.564|m3|adj=ri2|sigfig=4}}
| discharge1_avg = {{cvt|8.637|m3|adj=ri2|sigfig=4}}
| discharge1_max = {{cvt|19.756|m3|adj=ri2|sigfig=4}}
<!---------------------- BASIN FEATURES -->
| source1 = [[Nyamuswaga River]]
| source1_location = Muyinga Province
| source1_coordinates= {{coord|2|44|6|S|30|11|32|E}}
| source1_elevation = {{cvt|1711|m}}
| mouth = [[Rurubu River]]
| mouth_location = Between [[Gitega Province|Gitega]], Ngozi, and Karuzi provinces
| mouth_coordinates = {{Coord|-3.08583|29.92639|format=dms|display=inline,title}}
| mouth_elevation = {{cvt|1509|m}}
| progression = [[Ruvubu River|Rurubu]] → [[Kagera River|Kagera]] → [[Lake Victoria]] → [[White Nile]] → [[Nile]]
| river_system =
| basin_size = {{cvt|1043.1|km2}}{{sfn|Linke|Lehner|Ouellet Dallaire|Ariwi|2019}}
| basin_landmarks =
| basin_population = 752,000{{sfn|Liu|Cao|Li|Jie|2024}}
| tributaries_left = Nyamuswaga, [[Nyabusyo River|Nyabusyo]]
| tributaries_right = [[Nyacijima River|Nyacijima]], [[Nyakagezi River|Nyakagezi]]
| waterbodies =
| waterfalls =
| bridges =
| ports =
| custom_label =
| custom_data =
| extra =
}}
'''Kinyankuru Mɔɣili''' ({{langx|fr|Rivière Kinyankuru}}) nyɛla mɔɣili din be Burundi, mɔɣ'bila zaŋ [[Rurubu River]].
==Course==
Kinyankuru mɔɣili ŋɔ nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Rurubu River]].{{sfn|Igirukwishaka|Bararunyeretse|Habonayo|Bangirinama|2023|p=48}}Di nyɛla din deeri saɣiri tiŋsi kamani Ngozi Province: Gashikanwa, Kiremba, Ngozi, Ruhororo n-ti Tangara.{{sfn|Schéma Provincial d'Aménagement du Territoire de Ngozi|pp=11–12}}
Kinyankuru nyɛla din be Ngozi wulinluhili, ni ka [[Nyacijima River]] mini [[Nyamuswaga River]] be. Wulinpuhili polo yaha, di nyɛla din chaŋ n ti chirigi Nyakagezi mɔɣili.{{sfn|Ngozi DMA}} Mɔɣili maa nyɛla din zori Kimerejana mini Rimiro din be tiŋ zaŋ n-ti Ruhororo sunsuun Ngozi Province.{{sfn|Rapport sur la situation des déplacés|p=4}}
[[Nyabusyo River]] myɛla din chirigi li di nuzaa zuɣu.{{sfn|Investment opportunities in renewable energy}} Di nyɛla din zori kpari Ruvubu din be wulinluhili polo zaŋ n ti Ngozi province.{{sfn|Schéma Provincial d'Aménagement du Territoire de Ngozi|pp=11–12}}
==Environment==
Kinyankuru mɔɣili ŋɔ shee nyɛla pukparilim ni niŋdi shɛli.{{sfn|nasalandcover}} Zaŋ chaŋ Kinyankuru, mɔɣili ŋɔ nyɛla din ka salo pam, di nyɛla din mali salo kamani kɔbisita ni pihita ni yini bin din gbaai yuuni 2016.{{sfn|nasapop}} Lala yaɣili ŋɔ tulim nyɛla {{convert|20|C}}. Goli shɛli din tooi mali tulim pam nyɛ Silimiin goli September, lala saha ŋɔ ka lala yaɣili maa tulim nyɛ {{convert|22|C}}, goli shɛli ni maasim ni beni pam nyɛ Silimiin goli April ni maasim kamani {{convert|18|C}}.{{sfn|nasa}} Lala yaɣili maa nyɛla di nyari sa'kom kamani {{convert|1,149|mm}} yuuni puuni. Goli shɛli ni saa ni tooi miri nyɛ Silimiin goli December ni sa'kom kamani {{convert|175|mm}} ka sa'kom ŋɔ nyɛ din tooi boora Siimiin goli July ni {{convert|1|mm}}.{{sfn|nasarain}}
==Marshes==
Bin din gbaai yuuni 2009, mɔɣili ŋɔ yaɣ'shɛŋa din bi tooi deeri kom pam nyɛla bɛ ni daa zaŋ shɛli kɔra.{{sfn|Schéma Provincial d'Aménagement du Territoire de Ngozi|p=45}} Lala yaɣa ŋɔ nyɛla dibaa ayi Kinyankuru din be Ngozi Province bin din gbaai yuuni 2014: yikanima kamani kɔbishi ni pishi nyɛla din be tiŋ zaŋ n-ti Gashikanwa ka yikanima kɔbisinu nyɛ din be tiŋ zaŋ n-ti Ruhororo.{{sfn|Strategie nationale de developpement|pp=66–67}} Luɣ'shɛli niriba pam ni di ka zaɣa nyɛla din be Kinyankuru din be Karuzi Province gba nyɛla din mali yikanima pihinahi ayi ka be tiŋ zaŋ n-ti Gihogazi.{{sfn|Strategie nationale de developpement|p=75}}
==See also==
*[[List of rivers of Burundi]]
==References==
{{reflist|25em}}
==Sources==
{{refbegin}}
*{{citation |url=https://bi.chm-cbd.net/sites/bi/files/2023-09/plantes-envahissantes%20-Ruvubu-Jean%20Bosco-et-al-2023.pdf |accessdate=2024-08-30
|last1=Igirukwishaka |first1=J.B. |last2=Bararunyeretse |first2=P. |last3=Habonayo |first3=R. |last4=Bangirinama |first4=F.
|title=Contribution à la caractérisation des plantes envahissantes des marais de la rivière Ruvubu |language=fr
|journal=Bulletin Scientifique sur l'Environnement et la Biodiversité |date=6 September 2023}}
*{{citation |url=https://proreds.eu/wp-content/uploads/2014/02/Investment-opportunities-in-renewable-energy-Burundi.pdf |accessdate=2024-08-31|page=14
|title=Investment opportunities in renewable energy Burundi |publisher=Minister for Energy and Mines |date=October 2012
|ref={{harvid|Investment opportunities in renewable energy}} }}
*{{citation |last1=Linke |first1=Simon |last2=Lehner |first2=Bernhard |last3=Ouellet Dallaire |first3=Camille |last4=Ariwi |first4=Joseph |last5=Grill |first5=Günther |last6=Anand |first6=Mira |last7=Beames |first7=Penny |last8=Burchard-Levine |first8=Vicente |last9=Maxwell |first9=Sally |last10=Moidu |first10=Hana |last11=Tan |first11=Florence |last12=Thieme |first12=Michele |date=2019-12-09 |title=Global hydro-environmental sub-basin and river reach characteristics at high spatial resolution |url=https://www.nature.com/articles/s41597-019-0300-6 |journal=Scientific Data |language=en |volume=6 |issue=1 |doi=10.1038/s41597-019-0300-6 |issn=2052-4463 |pmc=6901482 |pmid=31819059}}
*{{Citation |last=Liu |first=Luling |title=A 31-year (1990–2020) global gridded population dataset generated by cluster analysis and statistical learning |date=2024-01-24 |volume=11 |issue=1 |doi=10.1038/s41597-024-02913-0 |issn=2052-4463 |pmc=10808219 |pmid=38267476 |last2=Cao |first2=Xin |last3=Li |first3=Shijie |last4=Jie |first4=Na}}
*{{citation|url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=SEDAC_POP |title=NASA Earth Observations: Population Density |accessdate=30 January 2016
|ref={{harvid|nasapop}} |publisher=NASA/SEDAC
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160209064446/http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=SEDAC_POP |archivedate=9 February 2016}}
*{{citation|url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/dataset_index.php |title=NASA Earth Observations Data Set Index |accessdate=30 January 2016
|ref={{harvid|nasa}} |publisher=NASA
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200511075542/https://neo.sci.gsfc.nasa.gov/dataset_index.php |archivedate=11 May 2020}} Temperature data from satellite measurements of the earth's surface temperature within a box that is 0.1×0.1 degrees.
*{{citation|url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=TRMM_3B43M&year=2014 |title=NASA Earth Observations: Rainfall (1 month - TRMM)
|ref={{harvid|nasarain}} |publisher=NASA/Tropical Rainfall Monitoring Mission|accessdate=30 January 2016
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200511075534/https://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=TRMM_3B43M |archivedate=11 May 2020}} Average value for the years 2012–2014 within a box that is 0.1×0.1 degrees.
*{{citation|url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=MCD12C1_T1 |title=NASA Earth Observations: Land Cover Classification
|ref={{harvid|nasalandcover}} |publisher=NASA/MODIS |accessdate=30 January 2016
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160228161657/http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=MCD12C1_T1 |archivedate=28 February 2016}}
*{{citation |url=https://maps.lib.utexas.edu/maps/topo/burundi/ngozi-burundi-50k-4775ii-1981.pdf |accessdate=2024-09-01
|title=Ngozi |publisher=United States Government Defense Mapping Agency |year=1994 |ref={{harvid|Ngozi DMA}} }}
*{{citation |ref={{harvid|Rapport sur la situation des déplacés}}
|title=Rapport sur la situation des déplacés de guerre internes au Burundi |date=May 2017 |publisher=FORSC
|url=https://forscburundi.org/wp-content/uploads/2020/02/RAPPORT-SUR-LA-LA-SITUATION-DES-DEPLACES-INTERNES-DE-GUERRE-AU-BURUNDI-VFD.pdf |accessdate=2024-08-30 |language=fr }}
*{{citation |ref={{harvid|Schéma Provincial d'Aménagement du Territoire de Ngozi }}
|title=Schéma Provincial d'Aménagement du Territoire de Ngozi |publisher=URAM |year=2009
|url=https://www.observatoire-comifac.net/file/eyJtb2RlbCI6IkFwcFxcTW9kZWxzXFxDYXRhbG9ndWVcXE1vZHVsZXNcXEZpbGUiLCJmaWVsZCI6ImRvY3VtZW50X2ZpbGUiLCJpZCI6NDUwfQ |accessdate=2024-08-30 |language=fr}}
*{{citation |url=https://faolex.fao.org/docs/pdf/Bur182110.pdf |accessdate=2024-08-30 |language=fr |publisher=Ministere de l’agriculture et de l’elevage
|title=Strategie nationale de developpement de la filiere riz au Burundi |location=Bujumbura |year=2014
|ref={{harvid|Strategie nationale de developpement}} }}
{{refend}}
[[Category:Rivers of Burundi]]
[[Category:Ngozi Province]]
s8yfyr5g0hjsk50ef52g95nu1cxgzn7
138535
138534
2026-06-01T08:59:47Z
Kalakpagh
2501
/* See also */ Updated Content
138535
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Infobox river
| name = Kinyankuru River
| native_name = {{native name|fr|Rivière Kinyankuru}}
| name_other =
| name_etymology =
| nickname =
| image =
| image_size =
| image_caption =
| image_alt =
| map =
| map_size =
| map_caption =
| map_alt =
| pushpin_map = Burundi
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption=
| pushpin_map_alt =
<!---------------------- LOCATION -->
| subdivision_type1 = Country
| subdivision_name1 = [[Burundi]]
| subdivision_type2 = [[Provinces of Burundi|Provinces]]
| subdivision_name2 = [[Ngozi Province|Ngozi]], [[Karuzi Province|Karuzi]], [[Muyinga Province|Muyinga]], [[Kayanza Province|Kayanza]]
| subdivision_type3 =
| subdivision_name3 =
| subdivision_type4 =
| subdivision_name4 =
| subdivision_type5 =
| subdivision_name5 =
<!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS -->
| length = {{cvt|66.7|km}}{{sfn|Linke|Lehner|Ouellet Dallaire|Ariwi|2019}}
| width_min =
| width_avg =
| width_max =
| depth_min =
| depth_avg =
| depth_max =
| discharge1_location= Mouth{{sfn|Linke|Lehner|Ouellet Dallaire|Ariwi|2019}}
| discharge1_min = {{cvt|2.564|m3|adj=ri2|sigfig=4}}
| discharge1_avg = {{cvt|8.637|m3|adj=ri2|sigfig=4}}
| discharge1_max = {{cvt|19.756|m3|adj=ri2|sigfig=4}}
<!---------------------- BASIN FEATURES -->
| source1 = [[Nyamuswaga River]]
| source1_location = Muyinga Province
| source1_coordinates= {{coord|2|44|6|S|30|11|32|E}}
| source1_elevation = {{cvt|1711|m}}
| mouth = [[Rurubu River]]
| mouth_location = Between [[Gitega Province|Gitega]], Ngozi, and Karuzi provinces
| mouth_coordinates = {{Coord|-3.08583|29.92639|format=dms|display=inline,title}}
| mouth_elevation = {{cvt|1509|m}}
| progression = [[Ruvubu River|Rurubu]] → [[Kagera River|Kagera]] → [[Lake Victoria]] → [[White Nile]] → [[Nile]]
| river_system =
| basin_size = {{cvt|1043.1|km2}}{{sfn|Linke|Lehner|Ouellet Dallaire|Ariwi|2019}}
| basin_landmarks =
| basin_population = 752,000{{sfn|Liu|Cao|Li|Jie|2024}}
| tributaries_left = Nyamuswaga, [[Nyabusyo River|Nyabusyo]]
| tributaries_right = [[Nyacijima River|Nyacijima]], [[Nyakagezi River|Nyakagezi]]
| waterbodies =
| waterfalls =
| bridges =
| ports =
| custom_label =
| custom_data =
| extra =
}}
'''Kinyankuru Mɔɣili''' ({{langx|fr|Rivière Kinyankuru}}) nyɛla mɔɣili din be Burundi, mɔɣ'bila zaŋ [[Rurubu River]].
==Course==
Kinyankuru mɔɣili ŋɔ nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Rurubu River]].{{sfn|Igirukwishaka|Bararunyeretse|Habonayo|Bangirinama|2023|p=48}}Di nyɛla din deeri saɣiri tiŋsi kamani Ngozi Province: Gashikanwa, Kiremba, Ngozi, Ruhororo n-ti Tangara.{{sfn|Schéma Provincial d'Aménagement du Territoire de Ngozi|pp=11–12}}
Kinyankuru nyɛla din be Ngozi wulinluhili, ni ka [[Nyacijima River]] mini [[Nyamuswaga River]] be. Wulinpuhili polo yaha, di nyɛla din chaŋ n ti chirigi Nyakagezi mɔɣili.{{sfn|Ngozi DMA}} Mɔɣili maa nyɛla din zori Kimerejana mini Rimiro din be tiŋ zaŋ n-ti Ruhororo sunsuun Ngozi Province.{{sfn|Rapport sur la situation des déplacés|p=4}}
[[Nyabusyo River]] myɛla din chirigi li di nuzaa zuɣu.{{sfn|Investment opportunities in renewable energy}} Di nyɛla din zori kpari Ruvubu din be wulinluhili polo zaŋ n ti Ngozi province.{{sfn|Schéma Provincial d'Aménagement du Territoire de Ngozi|pp=11–12}}
==Environment==
Kinyankuru mɔɣili ŋɔ shee nyɛla pukparilim ni niŋdi shɛli.{{sfn|nasalandcover}} Zaŋ chaŋ Kinyankuru, mɔɣili ŋɔ nyɛla din ka salo pam, di nyɛla din mali salo kamani kɔbisita ni pihita ni yini bin din gbaai yuuni 2016.{{sfn|nasapop}} Lala yaɣili ŋɔ tulim nyɛla {{convert|20|C}}. Goli shɛli din tooi mali tulim pam nyɛ Silimiin goli September, lala saha ŋɔ ka lala yaɣili maa tulim nyɛ {{convert|22|C}}, goli shɛli ni maasim ni beni pam nyɛ Silimiin goli April ni maasim kamani {{convert|18|C}}.{{sfn|nasa}} Lala yaɣili maa nyɛla di nyari sa'kom kamani {{convert|1,149|mm}} yuuni puuni. Goli shɛli ni saa ni tooi miri nyɛ Silimiin goli December ni sa'kom kamani {{convert|175|mm}} ka sa'kom ŋɔ nyɛ din tooi boora Siimiin goli July ni {{convert|1|mm}}.{{sfn|nasarain}}
==Marshes==
Bin din gbaai yuuni 2009, mɔɣili ŋɔ yaɣ'shɛŋa din bi tooi deeri kom pam nyɛla bɛ ni daa zaŋ shɛli kɔra.{{sfn|Schéma Provincial d'Aménagement du Territoire de Ngozi|p=45}} Lala yaɣa ŋɔ nyɛla dibaa ayi Kinyankuru din be Ngozi Province bin din gbaai yuuni 2014: yikanima kamani kɔbishi ni pishi nyɛla din be tiŋ zaŋ n-ti Gashikanwa ka yikanima kɔbisinu nyɛ din be tiŋ zaŋ n-ti Ruhororo.{{sfn|Strategie nationale de developpement|pp=66–67}} Luɣ'shɛli niriba pam ni di ka zaɣa nyɛla din be Kinyankuru din be Karuzi Province gba nyɛla din mali yikanima pihinahi ayi ka be tiŋ zaŋ n-ti Gihogazi.{{sfn|Strategie nationale de developpement|p=75}}
==Lihimi m pahi ==
*[[List of rivers of Burundi]]
==References==
{{reflist|25em}}
==Sources==
{{refbegin}}
*{{citation |url=https://bi.chm-cbd.net/sites/bi/files/2023-09/plantes-envahissantes%20-Ruvubu-Jean%20Bosco-et-al-2023.pdf |accessdate=2024-08-30
|last1=Igirukwishaka |first1=J.B. |last2=Bararunyeretse |first2=P. |last3=Habonayo |first3=R. |last4=Bangirinama |first4=F.
|title=Contribution à la caractérisation des plantes envahissantes des marais de la rivière Ruvubu |language=fr
|journal=Bulletin Scientifique sur l'Environnement et la Biodiversité |date=6 September 2023}}
*{{citation |url=https://proreds.eu/wp-content/uploads/2014/02/Investment-opportunities-in-renewable-energy-Burundi.pdf |accessdate=2024-08-31|page=14
|title=Investment opportunities in renewable energy Burundi |publisher=Minister for Energy and Mines |date=October 2012
|ref={{harvid|Investment opportunities in renewable energy}} }}
*{{citation |last1=Linke |first1=Simon |last2=Lehner |first2=Bernhard |last3=Ouellet Dallaire |first3=Camille |last4=Ariwi |first4=Joseph |last5=Grill |first5=Günther |last6=Anand |first6=Mira |last7=Beames |first7=Penny |last8=Burchard-Levine |first8=Vicente |last9=Maxwell |first9=Sally |last10=Moidu |first10=Hana |last11=Tan |first11=Florence |last12=Thieme |first12=Michele |date=2019-12-09 |title=Global hydro-environmental sub-basin and river reach characteristics at high spatial resolution |url=https://www.nature.com/articles/s41597-019-0300-6 |journal=Scientific Data |language=en |volume=6 |issue=1 |doi=10.1038/s41597-019-0300-6 |issn=2052-4463 |pmc=6901482 |pmid=31819059}}
*{{Citation |last=Liu |first=Luling |title=A 31-year (1990–2020) global gridded population dataset generated by cluster analysis and statistical learning |date=2024-01-24 |volume=11 |issue=1 |doi=10.1038/s41597-024-02913-0 |issn=2052-4463 |pmc=10808219 |pmid=38267476 |last2=Cao |first2=Xin |last3=Li |first3=Shijie |last4=Jie |first4=Na}}
*{{citation|url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=SEDAC_POP |title=NASA Earth Observations: Population Density |accessdate=30 January 2016
|ref={{harvid|nasapop}} |publisher=NASA/SEDAC
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160209064446/http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=SEDAC_POP |archivedate=9 February 2016}}
*{{citation|url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/dataset_index.php |title=NASA Earth Observations Data Set Index |accessdate=30 January 2016
|ref={{harvid|nasa}} |publisher=NASA
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200511075542/https://neo.sci.gsfc.nasa.gov/dataset_index.php |archivedate=11 May 2020}} Temperature data from satellite measurements of the earth's surface temperature within a box that is 0.1×0.1 degrees.
*{{citation|url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=TRMM_3B43M&year=2014 |title=NASA Earth Observations: Rainfall (1 month - TRMM)
|ref={{harvid|nasarain}} |publisher=NASA/Tropical Rainfall Monitoring Mission|accessdate=30 January 2016
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200511075534/https://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=TRMM_3B43M |archivedate=11 May 2020}} Average value for the years 2012–2014 within a box that is 0.1×0.1 degrees.
*{{citation|url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=MCD12C1_T1 |title=NASA Earth Observations: Land Cover Classification
|ref={{harvid|nasalandcover}} |publisher=NASA/MODIS |accessdate=30 January 2016
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160228161657/http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=MCD12C1_T1 |archivedate=28 February 2016}}
*{{citation |url=https://maps.lib.utexas.edu/maps/topo/burundi/ngozi-burundi-50k-4775ii-1981.pdf |accessdate=2024-09-01
|title=Ngozi |publisher=United States Government Defense Mapping Agency |year=1994 |ref={{harvid|Ngozi DMA}} }}
*{{citation |ref={{harvid|Rapport sur la situation des déplacés}}
|title=Rapport sur la situation des déplacés de guerre internes au Burundi |date=May 2017 |publisher=FORSC
|url=https://forscburundi.org/wp-content/uploads/2020/02/RAPPORT-SUR-LA-LA-SITUATION-DES-DEPLACES-INTERNES-DE-GUERRE-AU-BURUNDI-VFD.pdf |accessdate=2024-08-30 |language=fr }}
*{{citation |ref={{harvid|Schéma Provincial d'Aménagement du Territoire de Ngozi }}
|title=Schéma Provincial d'Aménagement du Territoire de Ngozi |publisher=URAM |year=2009
|url=https://www.observatoire-comifac.net/file/eyJtb2RlbCI6IkFwcFxcTW9kZWxzXFxDYXRhbG9ndWVcXE1vZHVsZXNcXEZpbGUiLCJmaWVsZCI6ImRvY3VtZW50X2ZpbGUiLCJpZCI6NDUwfQ |accessdate=2024-08-30 |language=fr}}
*{{citation |url=https://faolex.fao.org/docs/pdf/Bur182110.pdf |accessdate=2024-08-30 |language=fr |publisher=Ministere de l’agriculture et de l’elevage
|title=Strategie nationale de developpement de la filiere riz au Burundi |location=Bujumbura |year=2014
|ref={{harvid|Strategie nationale de developpement}} }}
{{refend}}
[[Category:Rivers of Burundi]]
[[Category:Ngozi Province]]
h0y964oa6994lzz8x1k6c8oq4npsopm
138536
138535
2026-06-01T09:00:20Z
Kalakpagh
2501
/* References */ Updated Content
138536
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Infobox river
| name = Kinyankuru River
| native_name = {{native name|fr|Rivière Kinyankuru}}
| name_other =
| name_etymology =
| nickname =
| image =
| image_size =
| image_caption =
| image_alt =
| map =
| map_size =
| map_caption =
| map_alt =
| pushpin_map = Burundi
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption=
| pushpin_map_alt =
<!---------------------- LOCATION -->
| subdivision_type1 = Country
| subdivision_name1 = [[Burundi]]
| subdivision_type2 = [[Provinces of Burundi|Provinces]]
| subdivision_name2 = [[Ngozi Province|Ngozi]], [[Karuzi Province|Karuzi]], [[Muyinga Province|Muyinga]], [[Kayanza Province|Kayanza]]
| subdivision_type3 =
| subdivision_name3 =
| subdivision_type4 =
| subdivision_name4 =
| subdivision_type5 =
| subdivision_name5 =
<!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS -->
| length = {{cvt|66.7|km}}{{sfn|Linke|Lehner|Ouellet Dallaire|Ariwi|2019}}
| width_min =
| width_avg =
| width_max =
| depth_min =
| depth_avg =
| depth_max =
| discharge1_location= Mouth{{sfn|Linke|Lehner|Ouellet Dallaire|Ariwi|2019}}
| discharge1_min = {{cvt|2.564|m3|adj=ri2|sigfig=4}}
| discharge1_avg = {{cvt|8.637|m3|adj=ri2|sigfig=4}}
| discharge1_max = {{cvt|19.756|m3|adj=ri2|sigfig=4}}
<!---------------------- BASIN FEATURES -->
| source1 = [[Nyamuswaga River]]
| source1_location = Muyinga Province
| source1_coordinates= {{coord|2|44|6|S|30|11|32|E}}
| source1_elevation = {{cvt|1711|m}}
| mouth = [[Rurubu River]]
| mouth_location = Between [[Gitega Province|Gitega]], Ngozi, and Karuzi provinces
| mouth_coordinates = {{Coord|-3.08583|29.92639|format=dms|display=inline,title}}
| mouth_elevation = {{cvt|1509|m}}
| progression = [[Ruvubu River|Rurubu]] → [[Kagera River|Kagera]] → [[Lake Victoria]] → [[White Nile]] → [[Nile]]
| river_system =
| basin_size = {{cvt|1043.1|km2}}{{sfn|Linke|Lehner|Ouellet Dallaire|Ariwi|2019}}
| basin_landmarks =
| basin_population = 752,000{{sfn|Liu|Cao|Li|Jie|2024}}
| tributaries_left = Nyamuswaga, [[Nyabusyo River|Nyabusyo]]
| tributaries_right = [[Nyacijima River|Nyacijima]], [[Nyakagezi River|Nyakagezi]]
| waterbodies =
| waterfalls =
| bridges =
| ports =
| custom_label =
| custom_data =
| extra =
}}
'''Kinyankuru Mɔɣili''' ({{langx|fr|Rivière Kinyankuru}}) nyɛla mɔɣili din be Burundi, mɔɣ'bila zaŋ [[Rurubu River]].
==Course==
Kinyankuru mɔɣili ŋɔ nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Rurubu River]].{{sfn|Igirukwishaka|Bararunyeretse|Habonayo|Bangirinama|2023|p=48}}Di nyɛla din deeri saɣiri tiŋsi kamani Ngozi Province: Gashikanwa, Kiremba, Ngozi, Ruhororo n-ti Tangara.{{sfn|Schéma Provincial d'Aménagement du Territoire de Ngozi|pp=11–12}}
Kinyankuru nyɛla din be Ngozi wulinluhili, ni ka [[Nyacijima River]] mini [[Nyamuswaga River]] be. Wulinpuhili polo yaha, di nyɛla din chaŋ n ti chirigi Nyakagezi mɔɣili.{{sfn|Ngozi DMA}} Mɔɣili maa nyɛla din zori Kimerejana mini Rimiro din be tiŋ zaŋ n-ti Ruhororo sunsuun Ngozi Province.{{sfn|Rapport sur la situation des déplacés|p=4}}
[[Nyabusyo River]] myɛla din chirigi li di nuzaa zuɣu.{{sfn|Investment opportunities in renewable energy}} Di nyɛla din zori kpari Ruvubu din be wulinluhili polo zaŋ n ti Ngozi province.{{sfn|Schéma Provincial d'Aménagement du Territoire de Ngozi|pp=11–12}}
==Environment==
Kinyankuru mɔɣili ŋɔ shee nyɛla pukparilim ni niŋdi shɛli.{{sfn|nasalandcover}} Zaŋ chaŋ Kinyankuru, mɔɣili ŋɔ nyɛla din ka salo pam, di nyɛla din mali salo kamani kɔbisita ni pihita ni yini bin din gbaai yuuni 2016.{{sfn|nasapop}} Lala yaɣili ŋɔ tulim nyɛla {{convert|20|C}}. Goli shɛli din tooi mali tulim pam nyɛ Silimiin goli September, lala saha ŋɔ ka lala yaɣili maa tulim nyɛ {{convert|22|C}}, goli shɛli ni maasim ni beni pam nyɛ Silimiin goli April ni maasim kamani {{convert|18|C}}.{{sfn|nasa}} Lala yaɣili maa nyɛla di nyari sa'kom kamani {{convert|1,149|mm}} yuuni puuni. Goli shɛli ni saa ni tooi miri nyɛ Silimiin goli December ni sa'kom kamani {{convert|175|mm}} ka sa'kom ŋɔ nyɛ din tooi boora Siimiin goli July ni {{convert|1|mm}}.{{sfn|nasarain}}
==Marshes==
Bin din gbaai yuuni 2009, mɔɣili ŋɔ yaɣ'shɛŋa din bi tooi deeri kom pam nyɛla bɛ ni daa zaŋ shɛli kɔra.{{sfn|Schéma Provincial d'Aménagement du Territoire de Ngozi|p=45}} Lala yaɣa ŋɔ nyɛla dibaa ayi Kinyankuru din be Ngozi Province bin din gbaai yuuni 2014: yikanima kamani kɔbishi ni pishi nyɛla din be tiŋ zaŋ n-ti Gashikanwa ka yikanima kɔbisinu nyɛ din be tiŋ zaŋ n-ti Ruhororo.{{sfn|Strategie nationale de developpement|pp=66–67}} Luɣ'shɛli niriba pam ni di ka zaɣa nyɛla din be Kinyankuru din be Karuzi Province gba nyɛla din mali yikanima pihinahi ayi ka be tiŋ zaŋ n-ti Gihogazi.{{sfn|Strategie nationale de developpement|p=75}}
==Lihimi m pahi ==
*[[List of rivers of Burundi]]
==Kundivihira ==
{{reflist|25em}}
==Sources==
{{refbegin}}
*{{citation |url=https://bi.chm-cbd.net/sites/bi/files/2023-09/plantes-envahissantes%20-Ruvubu-Jean%20Bosco-et-al-2023.pdf |accessdate=2024-08-30
|last1=Igirukwishaka |first1=J.B. |last2=Bararunyeretse |first2=P. |last3=Habonayo |first3=R. |last4=Bangirinama |first4=F.
|title=Contribution à la caractérisation des plantes envahissantes des marais de la rivière Ruvubu |language=fr
|journal=Bulletin Scientifique sur l'Environnement et la Biodiversité |date=6 September 2023}}
*{{citation |url=https://proreds.eu/wp-content/uploads/2014/02/Investment-opportunities-in-renewable-energy-Burundi.pdf |accessdate=2024-08-31|page=14
|title=Investment opportunities in renewable energy Burundi |publisher=Minister for Energy and Mines |date=October 2012
|ref={{harvid|Investment opportunities in renewable energy}} }}
*{{citation |last1=Linke |first1=Simon |last2=Lehner |first2=Bernhard |last3=Ouellet Dallaire |first3=Camille |last4=Ariwi |first4=Joseph |last5=Grill |first5=Günther |last6=Anand |first6=Mira |last7=Beames |first7=Penny |last8=Burchard-Levine |first8=Vicente |last9=Maxwell |first9=Sally |last10=Moidu |first10=Hana |last11=Tan |first11=Florence |last12=Thieme |first12=Michele |date=2019-12-09 |title=Global hydro-environmental sub-basin and river reach characteristics at high spatial resolution |url=https://www.nature.com/articles/s41597-019-0300-6 |journal=Scientific Data |language=en |volume=6 |issue=1 |doi=10.1038/s41597-019-0300-6 |issn=2052-4463 |pmc=6901482 |pmid=31819059}}
*{{Citation |last=Liu |first=Luling |title=A 31-year (1990–2020) global gridded population dataset generated by cluster analysis and statistical learning |date=2024-01-24 |volume=11 |issue=1 |doi=10.1038/s41597-024-02913-0 |issn=2052-4463 |pmc=10808219 |pmid=38267476 |last2=Cao |first2=Xin |last3=Li |first3=Shijie |last4=Jie |first4=Na}}
*{{citation|url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=SEDAC_POP |title=NASA Earth Observations: Population Density |accessdate=30 January 2016
|ref={{harvid|nasapop}} |publisher=NASA/SEDAC
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160209064446/http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=SEDAC_POP |archivedate=9 February 2016}}
*{{citation|url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/dataset_index.php |title=NASA Earth Observations Data Set Index |accessdate=30 January 2016
|ref={{harvid|nasa}} |publisher=NASA
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200511075542/https://neo.sci.gsfc.nasa.gov/dataset_index.php |archivedate=11 May 2020}} Temperature data from satellite measurements of the earth's surface temperature within a box that is 0.1×0.1 degrees.
*{{citation|url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=TRMM_3B43M&year=2014 |title=NASA Earth Observations: Rainfall (1 month - TRMM)
|ref={{harvid|nasarain}} |publisher=NASA/Tropical Rainfall Monitoring Mission|accessdate=30 January 2016
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200511075534/https://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=TRMM_3B43M |archivedate=11 May 2020}} Average value for the years 2012–2014 within a box that is 0.1×0.1 degrees.
*{{citation|url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=MCD12C1_T1 |title=NASA Earth Observations: Land Cover Classification
|ref={{harvid|nasalandcover}} |publisher=NASA/MODIS |accessdate=30 January 2016
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160228161657/http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=MCD12C1_T1 |archivedate=28 February 2016}}
*{{citation |url=https://maps.lib.utexas.edu/maps/topo/burundi/ngozi-burundi-50k-4775ii-1981.pdf |accessdate=2024-09-01
|title=Ngozi |publisher=United States Government Defense Mapping Agency |year=1994 |ref={{harvid|Ngozi DMA}} }}
*{{citation |ref={{harvid|Rapport sur la situation des déplacés}}
|title=Rapport sur la situation des déplacés de guerre internes au Burundi |date=May 2017 |publisher=FORSC
|url=https://forscburundi.org/wp-content/uploads/2020/02/RAPPORT-SUR-LA-LA-SITUATION-DES-DEPLACES-INTERNES-DE-GUERRE-AU-BURUNDI-VFD.pdf |accessdate=2024-08-30 |language=fr }}
*{{citation |ref={{harvid|Schéma Provincial d'Aménagement du Territoire de Ngozi }}
|title=Schéma Provincial d'Aménagement du Territoire de Ngozi |publisher=URAM |year=2009
|url=https://www.observatoire-comifac.net/file/eyJtb2RlbCI6IkFwcFxcTW9kZWxzXFxDYXRhbG9ndWVcXE1vZHVsZXNcXEZpbGUiLCJmaWVsZCI6ImRvY3VtZW50X2ZpbGUiLCJpZCI6NDUwfQ |accessdate=2024-08-30 |language=fr}}
*{{citation |url=https://faolex.fao.org/docs/pdf/Bur182110.pdf |accessdate=2024-08-30 |language=fr |publisher=Ministere de l’agriculture et de l’elevage
|title=Strategie nationale de developpement de la filiere riz au Burundi |location=Bujumbura |year=2014
|ref={{harvid|Strategie nationale de developpement}} }}
{{refend}}
[[Category:Rivers of Burundi]]
[[Category:Ngozi Province]]
bgviv0qzgoglyoq931wdlccnvz7eeus
Mwogere River
0
33249
138537
2026-06-01T09:04:39Z
Kalakpagh
2501
Created article
138537
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox river
| name = Mwogere River
| native_name = {{native name|fr|Rivière Mwogere}}
| name_other = Umwogere
| name_etymology =
| nickname =
| image =
| image_size =
| image_caption =
| image_alt =
| map =
| map_size =
| map_caption =
| map_alt =
| pushpin_map = Burundi
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption =
| pushpin_map_alt =
| subdivision_type1 = Country
| subdivision_name1 = [[Burundi]]
| subdivision_type2 = [[Provinces of Burundi|Province]]
| subdivision_name2 = [[Kayanza Province|Kayanza]]
| subdivision_type3 =
| subdivision_name3 =
| subdivision_type4 =
| subdivision_name4 =
| subdivision_type5 =
| subdivision_name5 =
| length = {{cvt|23.1|km}}<ref name="HydroATLAS">{{Cite journal |last=Linke |first=Simon |last2=Lehner |first2=Bernhard |last3=Ouellet Dallaire |first3=Camille |last4=Ariwi |first4=Joseph |last5=Grill |first5=Günther |last6=Anand |first6=Mira |last7=Beames |first7=Penny |last8=Burchard-Levine |first8=Vicente |last9=Maxwell |first9=Sally |last10=Moidu |first10=Hana |last11=Tan |first11=Florence |last12=Thieme |first12=Michele |date=2019-12-09 |title=Global hydro-environmental sub-basin and river reach characteristics at high spatial resolution |url=https://www.nature.com/articles/s41597-019-0300-6 |journal=Scientific Data |language=en |volume=6 |issue=1 |doi=10.1038/s41597-019-0300-6 |issn=2052-4463 |pmc=6901482 |pmid=31819059}}</ref>
| width_min =
| width_avg =
| width_max =
| depth_min =
| depth_avg =
| depth_max =
| discharge1_location = Mouth<ref name="HydroATLAS" />
| discharge1_min = {{cvt|0.261|m3}}
| discharge1_avg = {{cvt|0.791|m3}}
| discharge1_max = {{cvt|1.640|m3}}
| source1 =
| source1_location =
| source1_coordinates = {{coord|2|51|55|S|29|29|08|E}}
| source1_elevation = {{cvt|2408|m}}
| mouth = [[Akanyaru River]]
| mouth_location =
| mouth_coordinates = {{Coord|-2.807382|29.606196|display=inline,title}}
| mouth_elevation = {{cvt|1632|m}}
| progression = [[Akanyaru River|Akanyaru]] → [[Nyabarongo River|Nyabarongo]] → [[Kagera River|Kagera]] → [[Lake Victoria]] → [[White Nile]] → [[Nile]] → [[Mediterranean Sea]]
| river_system =
| basin_size = {{cvt|93.5|km2}}<ref name="HydroATLAS" />
| basin_landmarks =
| basin_population = 55,800<ref>{{Cite journal |last=Liu |first=Luling |last2=Cao |first2=Xin |last3=Li |first3=Shijie |last4=Jie |first4=Na |date=2024-01-24 |title=A 31-year (1990–2020) global gridded population dataset generated by cluster analysis and statistical learning |url=https://www.nature.com/articles/s41597-024-02913-0 |journal=Scientific Data |language=en |volume=11 |issue=1 |doi=10.1038/s41597-024-02913-0 |issn=2052-4463 |pmc=10808219 |pmid=38267476}}</ref>
| tributaries_left =
| tributaries_right =
| waterbodies =
| waterfalls =
| bridges =
| ports =
| custom_label =
| custom_data =
| extra =
}}
'''Mwogere Mɔɣili''' ({{langx|fr|Rivière Mwogere}}) nyɛla din be Kayanza Province, Burundi, di nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti Akanyaru mɔɣili.
2289kcdi79g24lsxkjtqpkyrer03zlg
138538
138537
2026-06-01T09:05:45Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
138538
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox river
| name = Mwogere River
| native_name = {{native name|fr|Rivière Mwogere}}
| name_other = Umwogere
| name_etymology =
| nickname =
| image =
| image_size =
| image_caption =
| image_alt =
| map =
| map_size =
| map_caption =
| map_alt =
| pushpin_map = Burundi
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption =
| pushpin_map_alt =
| subdivision_type1 = Country
| subdivision_name1 = [[Burundi]]
| subdivision_type2 = [[Provinces of Burundi|Province]]
| subdivision_name2 = [[Kayanza Province|Kayanza]]
| subdivision_type3 =
| subdivision_name3 =
| subdivision_type4 =
| subdivision_name4 =
| subdivision_type5 =
| subdivision_name5 =
| length = {{cvt|23.1|km}}<ref name="HydroATLAS">{{Cite journal |last=Linke |first=Simon |last2=Lehner |first2=Bernhard |last3=Ouellet Dallaire |first3=Camille |last4=Ariwi |first4=Joseph |last5=Grill |first5=Günther |last6=Anand |first6=Mira |last7=Beames |first7=Penny |last8=Burchard-Levine |first8=Vicente |last9=Maxwell |first9=Sally |last10=Moidu |first10=Hana |last11=Tan |first11=Florence |last12=Thieme |first12=Michele |date=2019-12-09 |title=Global hydro-environmental sub-basin and river reach characteristics at high spatial resolution |url=https://www.nature.com/articles/s41597-019-0300-6 |journal=Scientific Data |language=en |volume=6 |issue=1 |doi=10.1038/s41597-019-0300-6 |issn=2052-4463 |pmc=6901482 |pmid=31819059}}</ref>
| width_min =
| width_avg =
| width_max =
| depth_min =
| depth_avg =
| depth_max =
| discharge1_location = Mouth<ref name="HydroATLAS" />
| discharge1_min = {{cvt|0.261|m3}}
| discharge1_avg = {{cvt|0.791|m3}}
| discharge1_max = {{cvt|1.640|m3}}
| source1 =
| source1_location =
| source1_coordinates = {{coord|2|51|55|S|29|29|08|E}}
| source1_elevation = {{cvt|2408|m}}
| mouth = [[Akanyaru River]]
| mouth_location =
| mouth_coordinates = {{Coord|-2.807382|29.606196|display=inline,title}}
| mouth_elevation = {{cvt|1632|m}}
| progression = [[Akanyaru River|Akanyaru]] → [[Nyabarongo River|Nyabarongo]] → [[Kagera River|Kagera]] → [[Lake Victoria]] → [[White Nile]] → [[Nile]] → [[Mediterranean Sea]]
| river_system =
| basin_size = {{cvt|93.5|km2}}<ref name="HydroATLAS" />
| basin_landmarks =
| basin_population = 55,800<ref>{{Cite journal |last=Liu |first=Luling |last2=Cao |first2=Xin |last3=Li |first3=Shijie |last4=Jie |first4=Na |date=2024-01-24 |title=A 31-year (1990–2020) global gridded population dataset generated by cluster analysis and statistical learning |url=https://www.nature.com/articles/s41597-024-02913-0 |journal=Scientific Data |language=en |volume=11 |issue=1 |doi=10.1038/s41597-024-02913-0 |issn=2052-4463 |pmc=10808219 |pmid=38267476}}</ref>
| tributaries_left =
| tributaries_right =
| waterbodies =
| waterfalls =
| bridges =
| ports =
| custom_label =
| custom_data =
| extra =
}}
'''Mwogere Mɔɣili''' ({{langx|fr|Rivière Mwogere}}) nyɛla din be Kayanza Province, Burundi, di nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti Akanyaru mɔɣili.
==Course==
Mwogere Mɔɣili ŋɔ nyɛla din zori chani tiŋ yuli booni Kabarore din be [[Kayanza Province]] wulunpuhili zaŋ n-ti Burundi.{{sfn|Niyonzima|Hendrick|2020|p=112}}
Mwogere bee Umwogere,nyɛla din piligi Rwanda zaŋ chaŋ Remera ka nyɛ din be NR9 soli wulinluhili.{{sfn|Way: Mwogere (389048351)}} Di nyɛla din kpɛ Burundi wulinpuhili zaŋ labi Buvumo colline ka nyɛ din zori kpari tiŋgbani maa tarisi polo.{{sfn|Ndora USDMA}}{{efn|To the west of the Mwogere the Buyumpu River flows west along the border.{{sfn|Ndora USDMA}} It is a tributary of the [[Kaburantwa River]] in the [[Lake Tanganyika]] watershed.{{sfn|Investment opportunities in renewable energy}} }}Di nyɛla din zori doli tarisi zaŋ n-ti Rusagara mini Kidunduri collines ka nyɛ din chɛ tarisi ŋɔ {{convert|1912|m}} ka lɛbigi wulinluhili chani Munege colline.{{sfn|Kayanza USDMA}}
Mwogere nyɛla din chaŋ n-ti chirigi Nyakavuvu nuzaa zuɣu {{convert|1785|m}}. Di nyɛla din lɛbigi wulinpuhili zori kpari Ryamukona colline mini Runyinya colline n ti chirigiri Kanyaru mita kamani 1,619.{{sfn|Kayanza USDMA}}
<references />
nyo4ieaa191dd3hhar55599d9000bf3
138539
138538
2026-06-01T09:06:59Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
138539
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox river
| name = Mwogere River
| native_name = {{native name|fr|Rivière Mwogere}}
| name_other = Umwogere
| name_etymology =
| nickname =
| image =
| image_size =
| image_caption =
| image_alt =
| map =
| map_size =
| map_caption =
| map_alt =
| pushpin_map = Burundi
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption =
| pushpin_map_alt =
| subdivision_type1 = Country
| subdivision_name1 = [[Burundi]]
| subdivision_type2 = [[Provinces of Burundi|Province]]
| subdivision_name2 = [[Kayanza Province|Kayanza]]
| subdivision_type3 =
| subdivision_name3 =
| subdivision_type4 =
| subdivision_name4 =
| subdivision_type5 =
| subdivision_name5 =
| length = {{cvt|23.1|km}}<ref name="HydroATLAS">{{Cite journal |last=Linke |first=Simon |last2=Lehner |first2=Bernhard |last3=Ouellet Dallaire |first3=Camille |last4=Ariwi |first4=Joseph |last5=Grill |first5=Günther |last6=Anand |first6=Mira |last7=Beames |first7=Penny |last8=Burchard-Levine |first8=Vicente |last9=Maxwell |first9=Sally |last10=Moidu |first10=Hana |last11=Tan |first11=Florence |last12=Thieme |first12=Michele |date=2019-12-09 |title=Global hydro-environmental sub-basin and river reach characteristics at high spatial resolution |url=https://www.nature.com/articles/s41597-019-0300-6 |journal=Scientific Data |language=en |volume=6 |issue=1 |doi=10.1038/s41597-019-0300-6 |issn=2052-4463 |pmc=6901482 |pmid=31819059}}</ref>
| width_min =
| width_avg =
| width_max =
| depth_min =
| depth_avg =
| depth_max =
| discharge1_location = Mouth<ref name="HydroATLAS" />
| discharge1_min = {{cvt|0.261|m3}}
| discharge1_avg = {{cvt|0.791|m3}}
| discharge1_max = {{cvt|1.640|m3}}
| source1 =
| source1_location =
| source1_coordinates = {{coord|2|51|55|S|29|29|08|E}}
| source1_elevation = {{cvt|2408|m}}
| mouth = [[Akanyaru River]]
| mouth_location =
| mouth_coordinates = {{Coord|-2.807382|29.606196|display=inline,title}}
| mouth_elevation = {{cvt|1632|m}}
| progression = [[Akanyaru River|Akanyaru]] → [[Nyabarongo River|Nyabarongo]] → [[Kagera River|Kagera]] → [[Lake Victoria]] → [[White Nile]] → [[Nile]] → [[Mediterranean Sea]]
| river_system =
| basin_size = {{cvt|93.5|km2}}<ref name="HydroATLAS" />
| basin_landmarks =
| basin_population = 55,800<ref>{{Cite journal |last=Liu |first=Luling |last2=Cao |first2=Xin |last3=Li |first3=Shijie |last4=Jie |first4=Na |date=2024-01-24 |title=A 31-year (1990–2020) global gridded population dataset generated by cluster analysis and statistical learning |url=https://www.nature.com/articles/s41597-024-02913-0 |journal=Scientific Data |language=en |volume=11 |issue=1 |doi=10.1038/s41597-024-02913-0 |issn=2052-4463 |pmc=10808219 |pmid=38267476}}</ref>
| tributaries_left =
| tributaries_right =
| waterbodies =
| waterfalls =
| bridges =
| ports =
| custom_label =
| custom_data =
| extra =
}}
'''Mwogere Mɔɣili''' ({{langx|fr|Rivière Mwogere}}) nyɛla din be Kayanza Province, Burundi, di nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti Akanyaru mɔɣili.
==Course==
Mwogere Mɔɣili ŋɔ nyɛla din zori chani tiŋ yuli booni Kabarore din be [[Kayanza Province]] wulunpuhili zaŋ n-ti Burundi.{{sfn|Niyonzima|Hendrick|2020|p=112}}
Mwogere bee Umwogere,nyɛla din piligi Rwanda zaŋ chaŋ Remera ka nyɛ din be NR9 soli wulinluhili.{{sfn|Way: Mwogere (389048351)}} Di nyɛla din kpɛ Burundi wulinpuhili zaŋ labi Buvumo colline ka nyɛ din zori kpari tiŋgbani maa tarisi polo.{{sfn|Ndora USDMA}}{{efn|To the west of the Mwogere the Buyumpu River flows west along the border.{{sfn|Ndora USDMA}} It is a tributary of the [[Kaburantwa River]] in the [[Lake Tanganyika]] watershed.{{sfn|Investment opportunities in renewable energy}} }}Di nyɛla din zori doli tarisi zaŋ n-ti Rusagara mini Kidunduri collines ka nyɛ din chɛ tarisi ŋɔ {{convert|1912|m}} ka lɛbigi wulinluhili chani Munege colline.{{sfn|Kayanza USDMA}}
Mwogere nyɛla din chaŋ n-ti chirigi Nyakavuvu nuzaa zuɣu {{convert|1785|m}}. Di nyɛla din lɛbigi wulinpuhili zori kpari Ryamukona colline mini Runyinya colline n ti chirigiri Kanyaru mita kamani 1,619.{{sfn|Kayanza USDMA}}
==Environment==
Mɔɣili ŋɔ shee nyɛla polo nyɛla bɛ ni mali niŋdi pukparilim.{{sfn|nasalandcover}} Lala yaɣili ŋɔ nyɛla din mali salo pam kamani "476 inhabitants per square kilometer".{{sfn|nasapop}} Lala yaɣili maa yuuni puuni tulim nyɛla {{convert|19|C}}. Goli shɛli din mali tulim lala yaɣili ŋɔ nyɛ Silimiin goli August, lala saha ŋɔ ka di mali tulim kamani {{convert|22|C}}, goli shɛli din mali maasim pam nyɛ Silimiin goli April ni maasim kamani {{convert|16|C}}.{{sfn|nasa}} Lala yaɣili maa nyɛla din nyari sa'kom kamani {{convert|1,163|mm}} yuuni puuni. Goli shɛli lala yaɣili ŋɔ tiŋgbani ni tooi deeri kom nyɛ Silimiin goli March ni kom kamani {{convert|191|mm}} ka goli shɛli din bi tooi deeri sa'kom nyɛ Silimiin goli July ni {{convert|2|mm}}.{{sfn|nasarain}}
<references />
oj6rrt83ves1r7hd6mol4h2giteehke
138540
138539
2026-06-01T09:08:06Z
Kalakpagh
2501
/* Environment */ Updated Content
138540
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox river
| name = Mwogere River
| native_name = {{native name|fr|Rivière Mwogere}}
| name_other = Umwogere
| name_etymology =
| nickname =
| image =
| image_size =
| image_caption =
| image_alt =
| map =
| map_size =
| map_caption =
| map_alt =
| pushpin_map = Burundi
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption =
| pushpin_map_alt =
| subdivision_type1 = Country
| subdivision_name1 = [[Burundi]]
| subdivision_type2 = [[Provinces of Burundi|Province]]
| subdivision_name2 = [[Kayanza Province|Kayanza]]
| subdivision_type3 =
| subdivision_name3 =
| subdivision_type4 =
| subdivision_name4 =
| subdivision_type5 =
| subdivision_name5 =
| length = {{cvt|23.1|km}}<ref name="HydroATLAS">{{Cite journal |last=Linke |first=Simon |last2=Lehner |first2=Bernhard |last3=Ouellet Dallaire |first3=Camille |last4=Ariwi |first4=Joseph |last5=Grill |first5=Günther |last6=Anand |first6=Mira |last7=Beames |first7=Penny |last8=Burchard-Levine |first8=Vicente |last9=Maxwell |first9=Sally |last10=Moidu |first10=Hana |last11=Tan |first11=Florence |last12=Thieme |first12=Michele |date=2019-12-09 |title=Global hydro-environmental sub-basin and river reach characteristics at high spatial resolution |url=https://www.nature.com/articles/s41597-019-0300-6 |journal=Scientific Data |language=en |volume=6 |issue=1 |doi=10.1038/s41597-019-0300-6 |issn=2052-4463 |pmc=6901482 |pmid=31819059}}</ref>
| width_min =
| width_avg =
| width_max =
| depth_min =
| depth_avg =
| depth_max =
| discharge1_location = Mouth<ref name="HydroATLAS" />
| discharge1_min = {{cvt|0.261|m3}}
| discharge1_avg = {{cvt|0.791|m3}}
| discharge1_max = {{cvt|1.640|m3}}
| source1 =
| source1_location =
| source1_coordinates = {{coord|2|51|55|S|29|29|08|E}}
| source1_elevation = {{cvt|2408|m}}
| mouth = [[Akanyaru River]]
| mouth_location =
| mouth_coordinates = {{Coord|-2.807382|29.606196|display=inline,title}}
| mouth_elevation = {{cvt|1632|m}}
| progression = [[Akanyaru River|Akanyaru]] → [[Nyabarongo River|Nyabarongo]] → [[Kagera River|Kagera]] → [[Lake Victoria]] → [[White Nile]] → [[Nile]] → [[Mediterranean Sea]]
| river_system =
| basin_size = {{cvt|93.5|km2}}<ref name="HydroATLAS" />
| basin_landmarks =
| basin_population = 55,800<ref>{{Cite journal |last=Liu |first=Luling |last2=Cao |first2=Xin |last3=Li |first3=Shijie |last4=Jie |first4=Na |date=2024-01-24 |title=A 31-year (1990–2020) global gridded population dataset generated by cluster analysis and statistical learning |url=https://www.nature.com/articles/s41597-024-02913-0 |journal=Scientific Data |language=en |volume=11 |issue=1 |doi=10.1038/s41597-024-02913-0 |issn=2052-4463 |pmc=10808219 |pmid=38267476}}</ref>
| tributaries_left =
| tributaries_right =
| waterbodies =
| waterfalls =
| bridges =
| ports =
| custom_label =
| custom_data =
| extra =
}}
'''Mwogere Mɔɣili''' ({{langx|fr|Rivière Mwogere}}) nyɛla din be Kayanza Province, Burundi, di nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti Akanyaru mɔɣili.
==Course==
Mwogere Mɔɣili ŋɔ nyɛla din zori chani tiŋ yuli booni Kabarore din be [[Kayanza Province]] wulunpuhili zaŋ n-ti Burundi.{{sfn|Niyonzima|Hendrick|2020|p=112}}
Mwogere bee Umwogere,nyɛla din piligi Rwanda zaŋ chaŋ Remera ka nyɛ din be NR9 soli wulinluhili.{{sfn|Way: Mwogere (389048351)}} Di nyɛla din kpɛ Burundi wulinpuhili zaŋ labi Buvumo colline ka nyɛ din zori kpari tiŋgbani maa tarisi polo.{{sfn|Ndora USDMA}}{{efn|To the west of the Mwogere the Buyumpu River flows west along the border.{{sfn|Ndora USDMA}} It is a tributary of the [[Kaburantwa River]] in the [[Lake Tanganyika]] watershed.{{sfn|Investment opportunities in renewable energy}} }}Di nyɛla din zori doli tarisi zaŋ n-ti Rusagara mini Kidunduri collines ka nyɛ din chɛ tarisi ŋɔ {{convert|1912|m}} ka lɛbigi wulinluhili chani Munege colline.{{sfn|Kayanza USDMA}}
Mwogere nyɛla din chaŋ n-ti chirigi Nyakavuvu nuzaa zuɣu {{convert|1785|m}}. Di nyɛla din lɛbigi wulinpuhili zori kpari Ryamukona colline mini Runyinya colline n ti chirigiri Kanyaru mita kamani 1,619.{{sfn|Kayanza USDMA}}
==Environment==
Mɔɣili ŋɔ shee nyɛla polo nyɛla bɛ ni mali niŋdi pukparilim.{{sfn|nasalandcover}} Lala yaɣili ŋɔ nyɛla din mali salo pam kamani "476 inhabitants per square kilometer".{{sfn|nasapop}} Lala yaɣili maa yuuni puuni tulim nyɛla {{convert|19|C}}. Goli shɛli din mali tulim lala yaɣili ŋɔ nyɛ Silimiin goli August, lala saha ŋɔ ka di mali tulim kamani {{convert|22|C}}, goli shɛli din mali maasim pam nyɛ Silimiin goli April ni maasim kamani {{convert|16|C}}.{{sfn|nasa}} Lala yaɣili maa nyɛla din nyari sa'kom kamani {{convert|1,163|mm}} yuuni puuni. Goli shɛli lala yaɣili ŋɔ tiŋgbani ni tooi deeri kom nyɛ Silimiin goli March ni kom kamani {{convert|191|mm}} ka goli shɛli din bi tooi deeri sa'kom nyɛ Silimiin goli July ni {{convert|2|mm}}.{{sfn|nasarain}}
==Mining==
Silimiin tim din yuli booni "coltan"{{efn|Tantalum from coltan is used to manufacture [[tantalum capacitor]]s which are used for mobile phones, personal computers, automotive electronics, and cameras.{{sfn|Commodity Report 2008: Tantalum}} }} nyɛla din be Ryamukona colline ka nyɛ din miri mɔɣili ŋɔ ka bɛ gbiri salima ni.{{sfn|Niyonzima|Hendrick|2020|p=112}} K'biɛɣu din yirina "coltan" salima gibbu ni zaa nyɛla din zori chani mɔɣili ŋɔ ni.{{sfn|Niyonzima|Hendrick|2020|p=113}} Silimiin goli January yuuni 2017 {{convert|1077.4|kg}} zaŋ n-ti "coltan" nyɛla bɛ ni daa gbaai shɛli Kiziba, Kabarore commune. Burundia ninvuɣ yino mini Rwanda niriba pin'yini nyɛla bɛ ni daa gbah shɛba din daa niŋ ka bɛ yɛn baai yaɣiyi Mwogere mɔɣili chaŋ [[Gisenyi]], [[Nyaruguru district]] din be Rwanda.{{sfn|Nkurunziza|2017}}
<references />
s3gul2332512apb43s80zevp9tmm1p9
138542
138540
2026-06-01T09:09:43Z
Kalakpagh
2501
/* Mining */ Updated Content
138542
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox river
| name = Mwogere River
| native_name = {{native name|fr|Rivière Mwogere}}
| name_other = Umwogere
| name_etymology =
| nickname =
| image =
| image_size =
| image_caption =
| image_alt =
| map =
| map_size =
| map_caption =
| map_alt =
| pushpin_map = Burundi
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption =
| pushpin_map_alt =
| subdivision_type1 = Country
| subdivision_name1 = [[Burundi]]
| subdivision_type2 = [[Provinces of Burundi|Province]]
| subdivision_name2 = [[Kayanza Province|Kayanza]]
| subdivision_type3 =
| subdivision_name3 =
| subdivision_type4 =
| subdivision_name4 =
| subdivision_type5 =
| subdivision_name5 =
| length = {{cvt|23.1|km}}<ref name="HydroATLAS">{{Cite journal |last=Linke |first=Simon |last2=Lehner |first2=Bernhard |last3=Ouellet Dallaire |first3=Camille |last4=Ariwi |first4=Joseph |last5=Grill |first5=Günther |last6=Anand |first6=Mira |last7=Beames |first7=Penny |last8=Burchard-Levine |first8=Vicente |last9=Maxwell |first9=Sally |last10=Moidu |first10=Hana |last11=Tan |first11=Florence |last12=Thieme |first12=Michele |date=2019-12-09 |title=Global hydro-environmental sub-basin and river reach characteristics at high spatial resolution |url=https://www.nature.com/articles/s41597-019-0300-6 |journal=Scientific Data |language=en |volume=6 |issue=1 |doi=10.1038/s41597-019-0300-6 |issn=2052-4463 |pmc=6901482 |pmid=31819059}}</ref>
| width_min =
| width_avg =
| width_max =
| depth_min =
| depth_avg =
| depth_max =
| discharge1_location = Mouth<ref name="HydroATLAS" />
| discharge1_min = {{cvt|0.261|m3}}
| discharge1_avg = {{cvt|0.791|m3}}
| discharge1_max = {{cvt|1.640|m3}}
| source1 =
| source1_location =
| source1_coordinates = {{coord|2|51|55|S|29|29|08|E}}
| source1_elevation = {{cvt|2408|m}}
| mouth = [[Akanyaru River]]
| mouth_location =
| mouth_coordinates = {{Coord|-2.807382|29.606196|display=inline,title}}
| mouth_elevation = {{cvt|1632|m}}
| progression = [[Akanyaru River|Akanyaru]] → [[Nyabarongo River|Nyabarongo]] → [[Kagera River|Kagera]] → [[Lake Victoria]] → [[White Nile]] → [[Nile]] → [[Mediterranean Sea]]
| river_system =
| basin_size = {{cvt|93.5|km2}}<ref name="HydroATLAS" />
| basin_landmarks =
| basin_population = 55,800<ref>{{Cite journal |last=Liu |first=Luling |last2=Cao |first2=Xin |last3=Li |first3=Shijie |last4=Jie |first4=Na |date=2024-01-24 |title=A 31-year (1990–2020) global gridded population dataset generated by cluster analysis and statistical learning |url=https://www.nature.com/articles/s41597-024-02913-0 |journal=Scientific Data |language=en |volume=11 |issue=1 |doi=10.1038/s41597-024-02913-0 |issn=2052-4463 |pmc=10808219 |pmid=38267476}}</ref>
| tributaries_left =
| tributaries_right =
| waterbodies =
| waterfalls =
| bridges =
| ports =
| custom_label =
| custom_data =
| extra =
}}
'''Mwogere Mɔɣili''' ({{langx|fr|Rivière Mwogere}}) nyɛla din be Kayanza Province, Burundi, di nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti Akanyaru mɔɣili.
==Course==
Mwogere Mɔɣili ŋɔ nyɛla din zori chani tiŋ yuli booni Kabarore din be [[Kayanza Province]] wulunpuhili zaŋ n-ti Burundi.{{sfn|Niyonzima|Hendrick|2020|p=112}}
Mwogere bee Umwogere,nyɛla din piligi Rwanda zaŋ chaŋ Remera ka nyɛ din be NR9 soli wulinluhili.{{sfn|Way: Mwogere (389048351)}} Di nyɛla din kpɛ Burundi wulinpuhili zaŋ labi Buvumo colline ka nyɛ din zori kpari tiŋgbani maa tarisi polo.{{sfn|Ndora USDMA}}{{efn|To the west of the Mwogere the Buyumpu River flows west along the border.{{sfn|Ndora USDMA}} It is a tributary of the [[Kaburantwa River]] in the [[Lake Tanganyika]] watershed.{{sfn|Investment opportunities in renewable energy}} }}Di nyɛla din zori doli tarisi zaŋ n-ti Rusagara mini Kidunduri collines ka nyɛ din chɛ tarisi ŋɔ {{convert|1912|m}} ka lɛbigi wulinluhili chani Munege colline.{{sfn|Kayanza USDMA}}
Mwogere nyɛla din chaŋ n-ti chirigi Nyakavuvu nuzaa zuɣu {{convert|1785|m}}. Di nyɛla din lɛbigi wulinpuhili zori kpari Ryamukona colline mini Runyinya colline n ti chirigiri Kanyaru mita kamani 1,619.{{sfn|Kayanza USDMA}}
==Environment==
Mɔɣili ŋɔ shee nyɛla polo nyɛla bɛ ni mali niŋdi pukparilim.{{sfn|nasalandcover}} Lala yaɣili ŋɔ nyɛla din mali salo pam kamani "476 inhabitants per square kilometer".{{sfn|nasapop}} Lala yaɣili maa yuuni puuni tulim nyɛla {{convert|19|C}}. Goli shɛli din mali tulim lala yaɣili ŋɔ nyɛ Silimiin goli August, lala saha ŋɔ ka di mali tulim kamani {{convert|22|C}}, goli shɛli din mali maasim pam nyɛ Silimiin goli April ni maasim kamani {{convert|16|C}}.{{sfn|nasa}} Lala yaɣili maa nyɛla din nyari sa'kom kamani {{convert|1,163|mm}} yuuni puuni. Goli shɛli lala yaɣili ŋɔ tiŋgbani ni tooi deeri kom nyɛ Silimiin goli March ni kom kamani {{convert|191|mm}} ka goli shɛli din bi tooi deeri sa'kom nyɛ Silimiin goli July ni {{convert|2|mm}}.{{sfn|nasarain}}
==Mining==
Silimiin tim din yuli booni "coltan"{{efn|Tantalum from coltan is used to manufacture [[tantalum capacitor]]s which are used for mobile phones, personal computers, automotive electronics, and cameras.{{sfn|Commodity Report 2008: Tantalum}} }} nyɛla din be Ryamukona colline ka nyɛ din miri mɔɣili ŋɔ ka bɛ gbiri salima ni.{{sfn|Niyonzima|Hendrick|2020|p=112}} K'biɛɣu din yirina "coltan" salima gibbu ni zaa nyɛla din zori chani mɔɣili ŋɔ ni.{{sfn|Niyonzima|Hendrick|2020|p=113}} Silimiin goli January yuuni 2017 {{convert|1077.4|kg}} zaŋ n-ti "coltan" nyɛla bɛ ni daa gbaai shɛli Kiziba, Kabarore commune. Burundia ninvuɣ yino mini Rwanda niriba pin'yini nyɛla bɛ ni daa gbah shɛba din daa niŋ ka bɛ yɛn baai yaɣiyi Mwogere mɔɣili chaŋ [[Gisenyi]], [[Nyaruguru district]] din be Rwanda.{{sfn|Nkurunziza|2017}}
==Hydroelectricity==
Mɔɣili ŋɔ niɣilim buɣim pahibu kpaŋsibu nyɛla bɛ ni daa niŋ shɛli yuuni 2017 tiŋ yuli booni Ryamukona colline.{{sfn|Niyonzima|Hendrick|2020|p=112}} Bɛ nyɛla ban daa bori niɣilim buɣim bela ni bɛ zaŋ n-ti salin'gbiriba mini tuma duri shɛŋa kamani shikuruti mini ashibitinima din be lala yaɣili ŋɔ.{{sfn|Niyonzima|Hendrick|2020|pp=112–113}} Mɔɣili ŋɔ kom zobu yaa daa nyɛla {{convert|1,18|m3/s}} ka di niɣilim buɣim yaa nyɛ kamani 82kW.{{sfn|Niyonzima|Hendrick|2020|p=109}} Silimiin goli July yuuni 2018, tiŋgbani maa duzuɣu din lihiri niɣilim buɣim zuɣu nyɛla ban daa yɛlli ni bɛ nyɛla ban yɛn pahi di yaa paai 700kW Mwogere.{{sfn|Programmes d’actions prioritaires|p=13}} Yuuni 2021, Kayanza Province nyɛla ban daa niŋ nia ni bɛ niŋ niɣilim buɣim bila Mwogere mɔɣili din be Kabarore commune.{{sfn|Barangenza|2021}}
<references />
euftfmcdydlsl1nxp8ppce7gma6wjhe
138543
138542
2026-06-01T09:11:35Z
Kalakpagh
2501
/* Hydroelectricity */ Updated Content
138543
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox river
| name = Mwogere River
| native_name = {{native name|fr|Rivière Mwogere}}
| name_other = Umwogere
| name_etymology =
| nickname =
| image =
| image_size =
| image_caption =
| image_alt =
| map =
| map_size =
| map_caption =
| map_alt =
| pushpin_map = Burundi
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption =
| pushpin_map_alt =
| subdivision_type1 = Country
| subdivision_name1 = [[Burundi]]
| subdivision_type2 = [[Provinces of Burundi|Province]]
| subdivision_name2 = [[Kayanza Province|Kayanza]]
| subdivision_type3 =
| subdivision_name3 =
| subdivision_type4 =
| subdivision_name4 =
| subdivision_type5 =
| subdivision_name5 =
| length = {{cvt|23.1|km}}<ref name="HydroATLAS">{{Cite journal |last=Linke |first=Simon |last2=Lehner |first2=Bernhard |last3=Ouellet Dallaire |first3=Camille |last4=Ariwi |first4=Joseph |last5=Grill |first5=Günther |last6=Anand |first6=Mira |last7=Beames |first7=Penny |last8=Burchard-Levine |first8=Vicente |last9=Maxwell |first9=Sally |last10=Moidu |first10=Hana |last11=Tan |first11=Florence |last12=Thieme |first12=Michele |date=2019-12-09 |title=Global hydro-environmental sub-basin and river reach characteristics at high spatial resolution |url=https://www.nature.com/articles/s41597-019-0300-6 |journal=Scientific Data |language=en |volume=6 |issue=1 |doi=10.1038/s41597-019-0300-6 |issn=2052-4463 |pmc=6901482 |pmid=31819059}}</ref>
| width_min =
| width_avg =
| width_max =
| depth_min =
| depth_avg =
| depth_max =
| discharge1_location = Mouth<ref name="HydroATLAS" />
| discharge1_min = {{cvt|0.261|m3}}
| discharge1_avg = {{cvt|0.791|m3}}
| discharge1_max = {{cvt|1.640|m3}}
| source1 =
| source1_location =
| source1_coordinates = {{coord|2|51|55|S|29|29|08|E}}
| source1_elevation = {{cvt|2408|m}}
| mouth = [[Akanyaru River]]
| mouth_location =
| mouth_coordinates = {{Coord|-2.807382|29.606196|display=inline,title}}
| mouth_elevation = {{cvt|1632|m}}
| progression = [[Akanyaru River|Akanyaru]] → [[Nyabarongo River|Nyabarongo]] → [[Kagera River|Kagera]] → [[Lake Victoria]] → [[White Nile]] → [[Nile]] → [[Mediterranean Sea]]
| river_system =
| basin_size = {{cvt|93.5|km2}}<ref name="HydroATLAS" />
| basin_landmarks =
| basin_population = 55,800<ref>{{Cite journal |last=Liu |first=Luling |last2=Cao |first2=Xin |last3=Li |first3=Shijie |last4=Jie |first4=Na |date=2024-01-24 |title=A 31-year (1990–2020) global gridded population dataset generated by cluster analysis and statistical learning |url=https://www.nature.com/articles/s41597-024-02913-0 |journal=Scientific Data |language=en |volume=11 |issue=1 |doi=10.1038/s41597-024-02913-0 |issn=2052-4463 |pmc=10808219 |pmid=38267476}}</ref>
| tributaries_left =
| tributaries_right =
| waterbodies =
| waterfalls =
| bridges =
| ports =
| custom_label =
| custom_data =
| extra =
}}
'''Mwogere Mɔɣili''' ({{langx|fr|Rivière Mwogere}}) nyɛla din be Kayanza Province, Burundi, di nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti Akanyaru mɔɣili.
==Course==
Mwogere Mɔɣili ŋɔ nyɛla din zori chani tiŋ yuli booni Kabarore din be [[Kayanza Province]] wulunpuhili zaŋ n-ti Burundi.{{sfn|Niyonzima|Hendrick|2020|p=112}}
Mwogere bee Umwogere,nyɛla din piligi Rwanda zaŋ chaŋ Remera ka nyɛ din be NR9 soli wulinluhili.{{sfn|Way: Mwogere (389048351)}} Di nyɛla din kpɛ Burundi wulinpuhili zaŋ labi Buvumo colline ka nyɛ din zori kpari tiŋgbani maa tarisi polo.{{sfn|Ndora USDMA}}{{efn|To the west of the Mwogere the Buyumpu River flows west along the border.{{sfn|Ndora USDMA}} It is a tributary of the [[Kaburantwa River]] in the [[Lake Tanganyika]] watershed.{{sfn|Investment opportunities in renewable energy}} }}Di nyɛla din zori doli tarisi zaŋ n-ti Rusagara mini Kidunduri collines ka nyɛ din chɛ tarisi ŋɔ {{convert|1912|m}} ka lɛbigi wulinluhili chani Munege colline.{{sfn|Kayanza USDMA}}
Mwogere nyɛla din chaŋ n-ti chirigi Nyakavuvu nuzaa zuɣu {{convert|1785|m}}. Di nyɛla din lɛbigi wulinpuhili zori kpari Ryamukona colline mini Runyinya colline n ti chirigiri Kanyaru mita kamani 1,619.{{sfn|Kayanza USDMA}}
==Environment==
Mɔɣili ŋɔ shee nyɛla polo nyɛla bɛ ni mali niŋdi pukparilim.{{sfn|nasalandcover}} Lala yaɣili ŋɔ nyɛla din mali salo pam kamani "476 inhabitants per square kilometer".{{sfn|nasapop}} Lala yaɣili maa yuuni puuni tulim nyɛla {{convert|19|C}}. Goli shɛli din mali tulim lala yaɣili ŋɔ nyɛ Silimiin goli August, lala saha ŋɔ ka di mali tulim kamani {{convert|22|C}}, goli shɛli din mali maasim pam nyɛ Silimiin goli April ni maasim kamani {{convert|16|C}}.{{sfn|nasa}} Lala yaɣili maa nyɛla din nyari sa'kom kamani {{convert|1,163|mm}} yuuni puuni. Goli shɛli lala yaɣili ŋɔ tiŋgbani ni tooi deeri kom nyɛ Silimiin goli March ni kom kamani {{convert|191|mm}} ka goli shɛli din bi tooi deeri sa'kom nyɛ Silimiin goli July ni {{convert|2|mm}}.{{sfn|nasarain}}
==Mining==
Silimiin tim din yuli booni "coltan"{{efn|Tantalum from coltan is used to manufacture [[tantalum capacitor]]s which are used for mobile phones, personal computers, automotive electronics, and cameras.{{sfn|Commodity Report 2008: Tantalum}} }} nyɛla din be Ryamukona colline ka nyɛ din miri mɔɣili ŋɔ ka bɛ gbiri salima ni.{{sfn|Niyonzima|Hendrick|2020|p=112}} K'biɛɣu din yirina "coltan" salima gibbu ni zaa nyɛla din zori chani mɔɣili ŋɔ ni.{{sfn|Niyonzima|Hendrick|2020|p=113}} Silimiin goli January yuuni 2017 {{convert|1077.4|kg}} zaŋ n-ti "coltan" nyɛla bɛ ni daa gbaai shɛli Kiziba, Kabarore commune. Burundia ninvuɣ yino mini Rwanda niriba pin'yini nyɛla bɛ ni daa gbah shɛba din daa niŋ ka bɛ yɛn baai yaɣiyi Mwogere mɔɣili chaŋ [[Gisenyi]], [[Nyaruguru district]] din be Rwanda.{{sfn|Nkurunziza|2017}}
==Hydroelectricity==
Mɔɣili ŋɔ niɣilim buɣim pahibu kpaŋsibu nyɛla bɛ ni daa niŋ shɛli yuuni 2017 tiŋ yuli booni Ryamukona colline.{{sfn|Niyonzima|Hendrick|2020|p=112}} Bɛ nyɛla ban daa bori niɣilim buɣim bela ni bɛ zaŋ n-ti salin'gbiriba mini tuma duri shɛŋa kamani shikuruti mini ashibitinima din be lala yaɣili ŋɔ.{{sfn|Niyonzima|Hendrick|2020|pp=112–113}} Mɔɣili ŋɔ kom zobu yaa daa nyɛla {{convert|1,18|m3/s}} ka di niɣilim buɣim yaa nyɛ kamani 82kW.{{sfn|Niyonzima|Hendrick|2020|p=109}} Silimiin goli July yuuni 2018, tiŋgbani maa duzuɣu din lihiri niɣilim buɣim zuɣu nyɛla ban daa yɛlli ni bɛ nyɛla ban yɛn pahi di yaa paai 700kW Mwogere.{{sfn|Programmes d’actions prioritaires|p=13}} Yuuni 2021, Kayanza Province nyɛla ban daa niŋ nia ni bɛ niŋ niɣilim buɣim bila Mwogere mɔɣili din be Kabarore commune.{{sfn|Barangenza|2021}}
==See also==
*[[List of rivers of Burundi]]
==Notes==
{{notes}}
==References==
{{reflist|25em}}
==Sources==
{{refbegin}}
*{{citation |url=https://rtnb.bi/fr/art.php?idapi=5/2/217 |accessdate=2024-09-05 |language=fr |work=Radio Télévision Nationale du Burundi
|last=Barangenza |first=Laurent |date=2 October 2021 |title=La province Kayanza s'engage sur la voie du développement}}
*{{citation |url=http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/niobium/mcs-2008-tanta.pdf|ref={{harvid|Commodity Report 2008: Tantalum}}
|title = Commodity Report 2008: Tantalum|publisher = United States Geological Survey|access-date=2008-10-24}}
*{{citation |url=https://proreds.eu/wp-content/uploads/2014/02/Investment-opportunities-in-renewable-energy-Burundi.pdf |accessdate=2024-08-31|page=14
|title=Investment opportunities in renewable energy Burundi |publisher=Minister for Energy and Mines |date=October 2012
|ref={{harvid|Investment opportunities in renewable energy}} }}
*{{citation|url=http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=SEDAC_POP|title=NASA Earth Observations: Population Density|accessdate=30 January 2016
|ref={{harvid|nasapop}}
|publisher=NASA/SEDAC|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160209064446/http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=SEDAC_POP|archivedate=9 February 2016}}
*{{citation|url=http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/dataset_index.php|title=NASA Earth Observations Data Set Index|accessdate=30 January 2016
|ref={{harvid|nasa}}
|publisher=NASA|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200510015442/https://neo.sci.gsfc.nasa.gov/dataset_index.php|archivedate=10 May 2020}}
*{{citation|url=http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=TRMM_3B43M&year=2014|title=NASA Earth Observations: Rainfall (1 month - TRMM)|accessdate=30 January 2016
|ref={{harvid|nasarain}}
|publisher=NASA/Tropical Rainfall Monitoring Mission
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190419091014/https://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=TRMM_3B43M&year=2014|archivedate=19 April 2019}}
*{{citation|url=http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=MCD12C1_T1|title=NASA Earth Observations: Land Cover Classification|accessdate=30 January 2016
|ref={{harvid|nasalandcover}}
|publisher=NASA/MODIS|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160228161657/http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=MCD12C1_T1|archivedate=28 February 2016}}
*{{citation |work=Journal of Renewable Energies |volume=23 |year=2020 |pages=109–132 |doi=10.54966/jreen.v23i1.36 |language=fr
|last1=Niyonzima |first1=Jean Bosco |first2=Patrick |last2=Hendrick
|title=Mesures du débit de la rivière Mwogere au moulinet hydrométrique par la méthode des points de vitesse|doi-access=free }}
*{{citation |url=https://rtnb.bi/fr/art.php?idapi=1/0/61 |accessdate=2024-09-05 |language=fr |work=Radio Télévision Nationale du Burundi
|last=Nkurunziza |first=Dieudonné |date=13 January 2017 |title=1077,4 kg de coltan et cassitérite saisis à la frontière Rwando-burundaise}}
*{{citation |url=https://bi.chm-cbd.net/sites/bi/files/2020-05/pap-pnd-bi.pdf |accessdate=2024-09-05 |language=fr
|title=Programmes d’actions prioritaires |publisher=Comite technique d’elaboration du plan national de developpement
|location=Bujumbura |date=July 2018 |ref={{harvid|Programmes d’actions prioritaires}} }}
*{{citation |url=https://maps.lib.utexas.edu/maps/topo/burundi/kayanza-burundi-50k-4775iii-1981.pdf |accessdate=2024-09-04
|author=U.S. Defense Mapping Agency |title=Kayanza |publisher=University of Texas at Austin |year=1994 |ref={{harvid|Kayanza USDMA}} }}
*{{citation |url=https://maps.lib.utexas.edu/maps/topo/burundi/ndora-burundi-50k-4675ii-1981.pdf |accessdate=2024-09-05
|author=U.S. Defense Mapping Agency |title=Ndora |publisher=University of Texas at Austin |year=1994 |ref={{harvid|Ndora USDMA}} }}
*{{citation |url=https://www.openstreetmap.org/way/389048351#map=13/-2.81345/29.54721 |accessdate=2024-09-05
|title=Way: Mwogere (389048351) |work=OpenStreetMap |ref={{harvid|Way: Mwogere (389048351)}} }}
{{refend}}
[[Category:Rivers of Burundi]]
[[Category:Kayanza Province]]
<references />
mgp7avxggf20aag1mpxyvb1pamh1dmg
138544
138543
2026-06-01T09:13:10Z
Kalakpagh
2501
/* See also */ Updated Content
138544
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox river
| name = Mwogere River
| native_name = {{native name|fr|Rivière Mwogere}}
| name_other = Umwogere
| name_etymology =
| nickname =
| image =
| image_size =
| image_caption =
| image_alt =
| map =
| map_size =
| map_caption =
| map_alt =
| pushpin_map = Burundi
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption =
| pushpin_map_alt =
| subdivision_type1 = Country
| subdivision_name1 = [[Burundi]]
| subdivision_type2 = [[Provinces of Burundi|Province]]
| subdivision_name2 = [[Kayanza Province|Kayanza]]
| subdivision_type3 =
| subdivision_name3 =
| subdivision_type4 =
| subdivision_name4 =
| subdivision_type5 =
| subdivision_name5 =
| length = {{cvt|23.1|km}}<ref name="HydroATLAS">{{Cite journal |last=Linke |first=Simon |last2=Lehner |first2=Bernhard |last3=Ouellet Dallaire |first3=Camille |last4=Ariwi |first4=Joseph |last5=Grill |first5=Günther |last6=Anand |first6=Mira |last7=Beames |first7=Penny |last8=Burchard-Levine |first8=Vicente |last9=Maxwell |first9=Sally |last10=Moidu |first10=Hana |last11=Tan |first11=Florence |last12=Thieme |first12=Michele |date=2019-12-09 |title=Global hydro-environmental sub-basin and river reach characteristics at high spatial resolution |url=https://www.nature.com/articles/s41597-019-0300-6 |journal=Scientific Data |language=en |volume=6 |issue=1 |doi=10.1038/s41597-019-0300-6 |issn=2052-4463 |pmc=6901482 |pmid=31819059}}</ref>
| width_min =
| width_avg =
| width_max =
| depth_min =
| depth_avg =
| depth_max =
| discharge1_location = Mouth<ref name="HydroATLAS" />
| discharge1_min = {{cvt|0.261|m3}}
| discharge1_avg = {{cvt|0.791|m3}}
| discharge1_max = {{cvt|1.640|m3}}
| source1 =
| source1_location =
| source1_coordinates = {{coord|2|51|55|S|29|29|08|E}}
| source1_elevation = {{cvt|2408|m}}
| mouth = [[Akanyaru River]]
| mouth_location =
| mouth_coordinates = {{Coord|-2.807382|29.606196|display=inline,title}}
| mouth_elevation = {{cvt|1632|m}}
| progression = [[Akanyaru River|Akanyaru]] → [[Nyabarongo River|Nyabarongo]] → [[Kagera River|Kagera]] → [[Lake Victoria]] → [[White Nile]] → [[Nile]] → [[Mediterranean Sea]]
| river_system =
| basin_size = {{cvt|93.5|km2}}<ref name="HydroATLAS" />
| basin_landmarks =
| basin_population = 55,800<ref>{{Cite journal |last=Liu |first=Luling |last2=Cao |first2=Xin |last3=Li |first3=Shijie |last4=Jie |first4=Na |date=2024-01-24 |title=A 31-year (1990–2020) global gridded population dataset generated by cluster analysis and statistical learning |url=https://www.nature.com/articles/s41597-024-02913-0 |journal=Scientific Data |language=en |volume=11 |issue=1 |doi=10.1038/s41597-024-02913-0 |issn=2052-4463 |pmc=10808219 |pmid=38267476}}</ref>
| tributaries_left =
| tributaries_right =
| waterbodies =
| waterfalls =
| bridges =
| ports =
| custom_label =
| custom_data =
| extra =
}}
'''Mwogere Mɔɣili''' ({{langx|fr|Rivière Mwogere}}) nyɛla din be Kayanza Province, Burundi, di nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti Akanyaru mɔɣili.
==Course==
Mwogere Mɔɣili ŋɔ nyɛla din zori chani tiŋ yuli booni Kabarore din be [[Kayanza Province]] wulunpuhili zaŋ n-ti Burundi.{{sfn|Niyonzima|Hendrick|2020|p=112}}
Mwogere bee Umwogere,nyɛla din piligi Rwanda zaŋ chaŋ Remera ka nyɛ din be NR9 soli wulinluhili.{{sfn|Way: Mwogere (389048351)}} Di nyɛla din kpɛ Burundi wulinpuhili zaŋ labi Buvumo colline ka nyɛ din zori kpari tiŋgbani maa tarisi polo.{{sfn|Ndora USDMA}}{{efn|To the west of the Mwogere the Buyumpu River flows west along the border.{{sfn|Ndora USDMA}} It is a tributary of the [[Kaburantwa River]] in the [[Lake Tanganyika]] watershed.{{sfn|Investment opportunities in renewable energy}} }}Di nyɛla din zori doli tarisi zaŋ n-ti Rusagara mini Kidunduri collines ka nyɛ din chɛ tarisi ŋɔ {{convert|1912|m}} ka lɛbigi wulinluhili chani Munege colline.{{sfn|Kayanza USDMA}}
Mwogere nyɛla din chaŋ n-ti chirigi Nyakavuvu nuzaa zuɣu {{convert|1785|m}}. Di nyɛla din lɛbigi wulinpuhili zori kpari Ryamukona colline mini Runyinya colline n ti chirigiri Kanyaru mita kamani 1,619.{{sfn|Kayanza USDMA}}
==Environment==
Mɔɣili ŋɔ shee nyɛla polo nyɛla bɛ ni mali niŋdi pukparilim.{{sfn|nasalandcover}} Lala yaɣili ŋɔ nyɛla din mali salo pam kamani "476 inhabitants per square kilometer".{{sfn|nasapop}} Lala yaɣili maa yuuni puuni tulim nyɛla {{convert|19|C}}. Goli shɛli din mali tulim lala yaɣili ŋɔ nyɛ Silimiin goli August, lala saha ŋɔ ka di mali tulim kamani {{convert|22|C}}, goli shɛli din mali maasim pam nyɛ Silimiin goli April ni maasim kamani {{convert|16|C}}.{{sfn|nasa}} Lala yaɣili maa nyɛla din nyari sa'kom kamani {{convert|1,163|mm}} yuuni puuni. Goli shɛli lala yaɣili ŋɔ tiŋgbani ni tooi deeri kom nyɛ Silimiin goli March ni kom kamani {{convert|191|mm}} ka goli shɛli din bi tooi deeri sa'kom nyɛ Silimiin goli July ni {{convert|2|mm}}.{{sfn|nasarain}}
==Mining==
Silimiin tim din yuli booni "coltan"{{efn|Tantalum from coltan is used to manufacture [[tantalum capacitor]]s which are used for mobile phones, personal computers, automotive electronics, and cameras.{{sfn|Commodity Report 2008: Tantalum}} }} nyɛla din be Ryamukona colline ka nyɛ din miri mɔɣili ŋɔ ka bɛ gbiri salima ni.{{sfn|Niyonzima|Hendrick|2020|p=112}} K'biɛɣu din yirina "coltan" salima gibbu ni zaa nyɛla din zori chani mɔɣili ŋɔ ni.{{sfn|Niyonzima|Hendrick|2020|p=113}} Silimiin goli January yuuni 2017 {{convert|1077.4|kg}} zaŋ n-ti "coltan" nyɛla bɛ ni daa gbaai shɛli Kiziba, Kabarore commune. Burundia ninvuɣ yino mini Rwanda niriba pin'yini nyɛla bɛ ni daa gbah shɛba din daa niŋ ka bɛ yɛn baai yaɣiyi Mwogere mɔɣili chaŋ [[Gisenyi]], [[Nyaruguru district]] din be Rwanda.{{sfn|Nkurunziza|2017}}
==Hydroelectricity==
Mɔɣili ŋɔ niɣilim buɣim pahibu kpaŋsibu nyɛla bɛ ni daa niŋ shɛli yuuni 2017 tiŋ yuli booni Ryamukona colline.{{sfn|Niyonzima|Hendrick|2020|p=112}} Bɛ nyɛla ban daa bori niɣilim buɣim bela ni bɛ zaŋ n-ti salin'gbiriba mini tuma duri shɛŋa kamani shikuruti mini ashibitinima din be lala yaɣili ŋɔ.{{sfn|Niyonzima|Hendrick|2020|pp=112–113}} Mɔɣili ŋɔ kom zobu yaa daa nyɛla {{convert|1,18|m3/s}} ka di niɣilim buɣim yaa nyɛ kamani 82kW.{{sfn|Niyonzima|Hendrick|2020|p=109}} Silimiin goli July yuuni 2018, tiŋgbani maa duzuɣu din lihiri niɣilim buɣim zuɣu nyɛla ban daa yɛlli ni bɛ nyɛla ban yɛn pahi di yaa paai 700kW Mwogere.{{sfn|Programmes d’actions prioritaires|p=13}} Yuuni 2021, Kayanza Province nyɛla ban daa niŋ nia ni bɛ niŋ niɣilim buɣim bila Mwogere mɔɣili din be Kabarore commune.{{sfn|Barangenza|2021}}
==Lihimi m pahi ==
*[[List of rivers of Burundi]]
==Notes==
{{notes}}
==References==
{{reflist|25em}}
==Sources==
{{refbegin}}
*{{citation |url=https://rtnb.bi/fr/art.php?idapi=5/2/217 |accessdate=2024-09-05 |language=fr |work=Radio Télévision Nationale du Burundi
|last=Barangenza |first=Laurent |date=2 October 2021 |title=La province Kayanza s'engage sur la voie du développement}}
*{{citation |url=http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/niobium/mcs-2008-tanta.pdf|ref={{harvid|Commodity Report 2008: Tantalum}}
|title = Commodity Report 2008: Tantalum|publisher = United States Geological Survey|access-date=2008-10-24}}
*{{citation |url=https://proreds.eu/wp-content/uploads/2014/02/Investment-opportunities-in-renewable-energy-Burundi.pdf |accessdate=2024-08-31|page=14
|title=Investment opportunities in renewable energy Burundi |publisher=Minister for Energy and Mines |date=October 2012
|ref={{harvid|Investment opportunities in renewable energy}} }}
*{{citation|url=http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=SEDAC_POP|title=NASA Earth Observations: Population Density|accessdate=30 January 2016
|ref={{harvid|nasapop}}
|publisher=NASA/SEDAC|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160209064446/http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=SEDAC_POP|archivedate=9 February 2016}}
*{{citation|url=http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/dataset_index.php|title=NASA Earth Observations Data Set Index|accessdate=30 January 2016
|ref={{harvid|nasa}}
|publisher=NASA|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200510015442/https://neo.sci.gsfc.nasa.gov/dataset_index.php|archivedate=10 May 2020}}
*{{citation|url=http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=TRMM_3B43M&year=2014|title=NASA Earth Observations: Rainfall (1 month - TRMM)|accessdate=30 January 2016
|ref={{harvid|nasarain}}
|publisher=NASA/Tropical Rainfall Monitoring Mission
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190419091014/https://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=TRMM_3B43M&year=2014|archivedate=19 April 2019}}
*{{citation|url=http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=MCD12C1_T1|title=NASA Earth Observations: Land Cover Classification|accessdate=30 January 2016
|ref={{harvid|nasalandcover}}
|publisher=NASA/MODIS|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160228161657/http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=MCD12C1_T1|archivedate=28 February 2016}}
*{{citation |work=Journal of Renewable Energies |volume=23 |year=2020 |pages=109–132 |doi=10.54966/jreen.v23i1.36 |language=fr
|last1=Niyonzima |first1=Jean Bosco |first2=Patrick |last2=Hendrick
|title=Mesures du débit de la rivière Mwogere au moulinet hydrométrique par la méthode des points de vitesse|doi-access=free }}
*{{citation |url=https://rtnb.bi/fr/art.php?idapi=1/0/61 |accessdate=2024-09-05 |language=fr |work=Radio Télévision Nationale du Burundi
|last=Nkurunziza |first=Dieudonné |date=13 January 2017 |title=1077,4 kg de coltan et cassitérite saisis à la frontière Rwando-burundaise}}
*{{citation |url=https://bi.chm-cbd.net/sites/bi/files/2020-05/pap-pnd-bi.pdf |accessdate=2024-09-05 |language=fr
|title=Programmes d’actions prioritaires |publisher=Comite technique d’elaboration du plan national de developpement
|location=Bujumbura |date=July 2018 |ref={{harvid|Programmes d’actions prioritaires}} }}
*{{citation |url=https://maps.lib.utexas.edu/maps/topo/burundi/kayanza-burundi-50k-4775iii-1981.pdf |accessdate=2024-09-04
|author=U.S. Defense Mapping Agency |title=Kayanza |publisher=University of Texas at Austin |year=1994 |ref={{harvid|Kayanza USDMA}} }}
*{{citation |url=https://maps.lib.utexas.edu/maps/topo/burundi/ndora-burundi-50k-4675ii-1981.pdf |accessdate=2024-09-05
|author=U.S. Defense Mapping Agency |title=Ndora |publisher=University of Texas at Austin |year=1994 |ref={{harvid|Ndora USDMA}} }}
*{{citation |url=https://www.openstreetmap.org/way/389048351#map=13/-2.81345/29.54721 |accessdate=2024-09-05
|title=Way: Mwogere (389048351) |work=OpenStreetMap |ref={{harvid|Way: Mwogere (389048351)}} }}
{{refend}}
[[Category:Rivers of Burundi]]
[[Category:Kayanza Province]]
<references />
5v8wgk76ehhi4bwxxi3885vjqkykyl1
138545
138544
2026-06-01T09:13:44Z
Kalakpagh
2501
/* References */ Updated Content
138545
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox river
| name = Mwogere River
| native_name = {{native name|fr|Rivière Mwogere}}
| name_other = Umwogere
| name_etymology =
| nickname =
| image =
| image_size =
| image_caption =
| image_alt =
| map =
| map_size =
| map_caption =
| map_alt =
| pushpin_map = Burundi
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption =
| pushpin_map_alt =
| subdivision_type1 = Country
| subdivision_name1 = [[Burundi]]
| subdivision_type2 = [[Provinces of Burundi|Province]]
| subdivision_name2 = [[Kayanza Province|Kayanza]]
| subdivision_type3 =
| subdivision_name3 =
| subdivision_type4 =
| subdivision_name4 =
| subdivision_type5 =
| subdivision_name5 =
| length = {{cvt|23.1|km}}<ref name="HydroATLAS">{{Cite journal |last=Linke |first=Simon |last2=Lehner |first2=Bernhard |last3=Ouellet Dallaire |first3=Camille |last4=Ariwi |first4=Joseph |last5=Grill |first5=Günther |last6=Anand |first6=Mira |last7=Beames |first7=Penny |last8=Burchard-Levine |first8=Vicente |last9=Maxwell |first9=Sally |last10=Moidu |first10=Hana |last11=Tan |first11=Florence |last12=Thieme |first12=Michele |date=2019-12-09 |title=Global hydro-environmental sub-basin and river reach characteristics at high spatial resolution |url=https://www.nature.com/articles/s41597-019-0300-6 |journal=Scientific Data |language=en |volume=6 |issue=1 |doi=10.1038/s41597-019-0300-6 |issn=2052-4463 |pmc=6901482 |pmid=31819059}}</ref>
| width_min =
| width_avg =
| width_max =
| depth_min =
| depth_avg =
| depth_max =
| discharge1_location = Mouth<ref name="HydroATLAS" />
| discharge1_min = {{cvt|0.261|m3}}
| discharge1_avg = {{cvt|0.791|m3}}
| discharge1_max = {{cvt|1.640|m3}}
| source1 =
| source1_location =
| source1_coordinates = {{coord|2|51|55|S|29|29|08|E}}
| source1_elevation = {{cvt|2408|m}}
| mouth = [[Akanyaru River]]
| mouth_location =
| mouth_coordinates = {{Coord|-2.807382|29.606196|display=inline,title}}
| mouth_elevation = {{cvt|1632|m}}
| progression = [[Akanyaru River|Akanyaru]] → [[Nyabarongo River|Nyabarongo]] → [[Kagera River|Kagera]] → [[Lake Victoria]] → [[White Nile]] → [[Nile]] → [[Mediterranean Sea]]
| river_system =
| basin_size = {{cvt|93.5|km2}}<ref name="HydroATLAS" />
| basin_landmarks =
| basin_population = 55,800<ref>{{Cite journal |last=Liu |first=Luling |last2=Cao |first2=Xin |last3=Li |first3=Shijie |last4=Jie |first4=Na |date=2024-01-24 |title=A 31-year (1990–2020) global gridded population dataset generated by cluster analysis and statistical learning |url=https://www.nature.com/articles/s41597-024-02913-0 |journal=Scientific Data |language=en |volume=11 |issue=1 |doi=10.1038/s41597-024-02913-0 |issn=2052-4463 |pmc=10808219 |pmid=38267476}}</ref>
| tributaries_left =
| tributaries_right =
| waterbodies =
| waterfalls =
| bridges =
| ports =
| custom_label =
| custom_data =
| extra =
}}
'''Mwogere Mɔɣili''' ({{langx|fr|Rivière Mwogere}}) nyɛla din be Kayanza Province, Burundi, di nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti Akanyaru mɔɣili.
==Course==
Mwogere Mɔɣili ŋɔ nyɛla din zori chani tiŋ yuli booni Kabarore din be [[Kayanza Province]] wulunpuhili zaŋ n-ti Burundi.{{sfn|Niyonzima|Hendrick|2020|p=112}}
Mwogere bee Umwogere,nyɛla din piligi Rwanda zaŋ chaŋ Remera ka nyɛ din be NR9 soli wulinluhili.{{sfn|Way: Mwogere (389048351)}} Di nyɛla din kpɛ Burundi wulinpuhili zaŋ labi Buvumo colline ka nyɛ din zori kpari tiŋgbani maa tarisi polo.{{sfn|Ndora USDMA}}{{efn|To the west of the Mwogere the Buyumpu River flows west along the border.{{sfn|Ndora USDMA}} It is a tributary of the [[Kaburantwa River]] in the [[Lake Tanganyika]] watershed.{{sfn|Investment opportunities in renewable energy}} }}Di nyɛla din zori doli tarisi zaŋ n-ti Rusagara mini Kidunduri collines ka nyɛ din chɛ tarisi ŋɔ {{convert|1912|m}} ka lɛbigi wulinluhili chani Munege colline.{{sfn|Kayanza USDMA}}
Mwogere nyɛla din chaŋ n-ti chirigi Nyakavuvu nuzaa zuɣu {{convert|1785|m}}. Di nyɛla din lɛbigi wulinpuhili zori kpari Ryamukona colline mini Runyinya colline n ti chirigiri Kanyaru mita kamani 1,619.{{sfn|Kayanza USDMA}}
==Environment==
Mɔɣili ŋɔ shee nyɛla polo nyɛla bɛ ni mali niŋdi pukparilim.{{sfn|nasalandcover}} Lala yaɣili ŋɔ nyɛla din mali salo pam kamani "476 inhabitants per square kilometer".{{sfn|nasapop}} Lala yaɣili maa yuuni puuni tulim nyɛla {{convert|19|C}}. Goli shɛli din mali tulim lala yaɣili ŋɔ nyɛ Silimiin goli August, lala saha ŋɔ ka di mali tulim kamani {{convert|22|C}}, goli shɛli din mali maasim pam nyɛ Silimiin goli April ni maasim kamani {{convert|16|C}}.{{sfn|nasa}} Lala yaɣili maa nyɛla din nyari sa'kom kamani {{convert|1,163|mm}} yuuni puuni. Goli shɛli lala yaɣili ŋɔ tiŋgbani ni tooi deeri kom nyɛ Silimiin goli March ni kom kamani {{convert|191|mm}} ka goli shɛli din bi tooi deeri sa'kom nyɛ Silimiin goli July ni {{convert|2|mm}}.{{sfn|nasarain}}
==Mining==
Silimiin tim din yuli booni "coltan"{{efn|Tantalum from coltan is used to manufacture [[tantalum capacitor]]s which are used for mobile phones, personal computers, automotive electronics, and cameras.{{sfn|Commodity Report 2008: Tantalum}} }} nyɛla din be Ryamukona colline ka nyɛ din miri mɔɣili ŋɔ ka bɛ gbiri salima ni.{{sfn|Niyonzima|Hendrick|2020|p=112}} K'biɛɣu din yirina "coltan" salima gibbu ni zaa nyɛla din zori chani mɔɣili ŋɔ ni.{{sfn|Niyonzima|Hendrick|2020|p=113}} Silimiin goli January yuuni 2017 {{convert|1077.4|kg}} zaŋ n-ti "coltan" nyɛla bɛ ni daa gbaai shɛli Kiziba, Kabarore commune. Burundia ninvuɣ yino mini Rwanda niriba pin'yini nyɛla bɛ ni daa gbah shɛba din daa niŋ ka bɛ yɛn baai yaɣiyi Mwogere mɔɣili chaŋ [[Gisenyi]], [[Nyaruguru district]] din be Rwanda.{{sfn|Nkurunziza|2017}}
==Hydroelectricity==
Mɔɣili ŋɔ niɣilim buɣim pahibu kpaŋsibu nyɛla bɛ ni daa niŋ shɛli yuuni 2017 tiŋ yuli booni Ryamukona colline.{{sfn|Niyonzima|Hendrick|2020|p=112}} Bɛ nyɛla ban daa bori niɣilim buɣim bela ni bɛ zaŋ n-ti salin'gbiriba mini tuma duri shɛŋa kamani shikuruti mini ashibitinima din be lala yaɣili ŋɔ.{{sfn|Niyonzima|Hendrick|2020|pp=112–113}} Mɔɣili ŋɔ kom zobu yaa daa nyɛla {{convert|1,18|m3/s}} ka di niɣilim buɣim yaa nyɛ kamani 82kW.{{sfn|Niyonzima|Hendrick|2020|p=109}} Silimiin goli July yuuni 2018, tiŋgbani maa duzuɣu din lihiri niɣilim buɣim zuɣu nyɛla ban daa yɛlli ni bɛ nyɛla ban yɛn pahi di yaa paai 700kW Mwogere.{{sfn|Programmes d’actions prioritaires|p=13}} Yuuni 2021, Kayanza Province nyɛla ban daa niŋ nia ni bɛ niŋ niɣilim buɣim bila Mwogere mɔɣili din be Kabarore commune.{{sfn|Barangenza|2021}}
==Lihimi m pahi ==
*[[List of rivers of Burundi]]
==Notes==
{{notes}}
==Kundivihira ==
{{reflist|25em}}
==Sources==
{{refbegin}}
*{{citation |url=https://rtnb.bi/fr/art.php?idapi=5/2/217 |accessdate=2024-09-05 |language=fr |work=Radio Télévision Nationale du Burundi
|last=Barangenza |first=Laurent |date=2 October 2021 |title=La province Kayanza s'engage sur la voie du développement}}
*{{citation |url=http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/niobium/mcs-2008-tanta.pdf|ref={{harvid|Commodity Report 2008: Tantalum}}
|title = Commodity Report 2008: Tantalum|publisher = United States Geological Survey|access-date=2008-10-24}}
*{{citation |url=https://proreds.eu/wp-content/uploads/2014/02/Investment-opportunities-in-renewable-energy-Burundi.pdf |accessdate=2024-08-31|page=14
|title=Investment opportunities in renewable energy Burundi |publisher=Minister for Energy and Mines |date=October 2012
|ref={{harvid|Investment opportunities in renewable energy}} }}
*{{citation|url=http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=SEDAC_POP|title=NASA Earth Observations: Population Density|accessdate=30 January 2016
|ref={{harvid|nasapop}}
|publisher=NASA/SEDAC|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160209064446/http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=SEDAC_POP|archivedate=9 February 2016}}
*{{citation|url=http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/dataset_index.php|title=NASA Earth Observations Data Set Index|accessdate=30 January 2016
|ref={{harvid|nasa}}
|publisher=NASA|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200510015442/https://neo.sci.gsfc.nasa.gov/dataset_index.php|archivedate=10 May 2020}}
*{{citation|url=http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=TRMM_3B43M&year=2014|title=NASA Earth Observations: Rainfall (1 month - TRMM)|accessdate=30 January 2016
|ref={{harvid|nasarain}}
|publisher=NASA/Tropical Rainfall Monitoring Mission
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190419091014/https://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=TRMM_3B43M&year=2014|archivedate=19 April 2019}}
*{{citation|url=http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=MCD12C1_T1|title=NASA Earth Observations: Land Cover Classification|accessdate=30 January 2016
|ref={{harvid|nasalandcover}}
|publisher=NASA/MODIS|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160228161657/http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=MCD12C1_T1|archivedate=28 February 2016}}
*{{citation |work=Journal of Renewable Energies |volume=23 |year=2020 |pages=109–132 |doi=10.54966/jreen.v23i1.36 |language=fr
|last1=Niyonzima |first1=Jean Bosco |first2=Patrick |last2=Hendrick
|title=Mesures du débit de la rivière Mwogere au moulinet hydrométrique par la méthode des points de vitesse|doi-access=free }}
*{{citation |url=https://rtnb.bi/fr/art.php?idapi=1/0/61 |accessdate=2024-09-05 |language=fr |work=Radio Télévision Nationale du Burundi
|last=Nkurunziza |first=Dieudonné |date=13 January 2017 |title=1077,4 kg de coltan et cassitérite saisis à la frontière Rwando-burundaise}}
*{{citation |url=https://bi.chm-cbd.net/sites/bi/files/2020-05/pap-pnd-bi.pdf |accessdate=2024-09-05 |language=fr
|title=Programmes d’actions prioritaires |publisher=Comite technique d’elaboration du plan national de developpement
|location=Bujumbura |date=July 2018 |ref={{harvid|Programmes d’actions prioritaires}} }}
*{{citation |url=https://maps.lib.utexas.edu/maps/topo/burundi/kayanza-burundi-50k-4775iii-1981.pdf |accessdate=2024-09-04
|author=U.S. Defense Mapping Agency |title=Kayanza |publisher=University of Texas at Austin |year=1994 |ref={{harvid|Kayanza USDMA}} }}
*{{citation |url=https://maps.lib.utexas.edu/maps/topo/burundi/ndora-burundi-50k-4675ii-1981.pdf |accessdate=2024-09-05
|author=U.S. Defense Mapping Agency |title=Ndora |publisher=University of Texas at Austin |year=1994 |ref={{harvid|Ndora USDMA}} }}
*{{citation |url=https://www.openstreetmap.org/way/389048351#map=13/-2.81345/29.54721 |accessdate=2024-09-05
|title=Way: Mwogere (389048351) |work=OpenStreetMap |ref={{harvid|Way: Mwogere (389048351)}} }}
{{refend}}
[[Category:Rivers of Burundi]]
[[Category:Kayanza Province]]
<references />
8z2kw5c53yxn082jjvo29rkdkw7xbtk
138546
138545
2026-06-01T09:16:35Z
Kalakpagh
2501
added databox
138546
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Infobox river
| name = Mwogere River
| native_name = {{native name|fr|Rivière Mwogere}}
| name_other = Umwogere
| name_etymology =
| nickname =
| image =
| image_size =
| image_caption =
| image_alt =
| map =
| map_size =
| map_caption =
| map_alt =
| pushpin_map = Burundi
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption =
| pushpin_map_alt =
| subdivision_type1 = Country
| subdivision_name1 = [[Burundi]]
| subdivision_type2 = [[Provinces of Burundi|Province]]
| subdivision_name2 = [[Kayanza Province|Kayanza]]
| subdivision_type3 =
| subdivision_name3 =
| subdivision_type4 =
| subdivision_name4 =
| subdivision_type5 =
| subdivision_name5 =
| length = {{cvt|23.1|km}}<ref name="HydroATLAS">{{Cite journal |last=Linke |first=Simon |last2=Lehner |first2=Bernhard |last3=Ouellet Dallaire |first3=Camille |last4=Ariwi |first4=Joseph |last5=Grill |first5=Günther |last6=Anand |first6=Mira |last7=Beames |first7=Penny |last8=Burchard-Levine |first8=Vicente |last9=Maxwell |first9=Sally |last10=Moidu |first10=Hana |last11=Tan |first11=Florence |last12=Thieme |first12=Michele |date=2019-12-09 |title=Global hydro-environmental sub-basin and river reach characteristics at high spatial resolution |url=https://www.nature.com/articles/s41597-019-0300-6 |journal=Scientific Data |language=en |volume=6 |issue=1 |doi=10.1038/s41597-019-0300-6 |issn=2052-4463 |pmc=6901482 |pmid=31819059}}</ref>
| width_min =
| width_avg =
| width_max =
| depth_min =
| depth_avg =
| depth_max =
| discharge1_location = Mouth<ref name="HydroATLAS" />
| discharge1_min = {{cvt|0.261|m3}}
| discharge1_avg = {{cvt|0.791|m3}}
| discharge1_max = {{cvt|1.640|m3}}
| source1 =
| source1_location =
| source1_coordinates = {{coord|2|51|55|S|29|29|08|E}}
| source1_elevation = {{cvt|2408|m}}
| mouth = [[Akanyaru River]]
| mouth_location =
| mouth_coordinates = {{Coord|-2.807382|29.606196|display=inline,title}}
| mouth_elevation = {{cvt|1632|m}}
| progression = [[Akanyaru River|Akanyaru]] → [[Nyabarongo River|Nyabarongo]] → [[Kagera River|Kagera]] → [[Lake Victoria]] → [[White Nile]] → [[Nile]] → [[Mediterranean Sea]]
| river_system =
| basin_size = {{cvt|93.5|km2}}<ref name="HydroATLAS" />
| basin_landmarks =
| basin_population = 55,800<ref>{{Cite journal |last=Liu |first=Luling |last2=Cao |first2=Xin |last3=Li |first3=Shijie |last4=Jie |first4=Na |date=2024-01-24 |title=A 31-year (1990–2020) global gridded population dataset generated by cluster analysis and statistical learning |url=https://www.nature.com/articles/s41597-024-02913-0 |journal=Scientific Data |language=en |volume=11 |issue=1 |doi=10.1038/s41597-024-02913-0 |issn=2052-4463 |pmc=10808219 |pmid=38267476}}</ref>
| tributaries_left =
| tributaries_right =
| waterbodies =
| waterfalls =
| bridges =
| ports =
| custom_label =
| custom_data =
| extra =
}}
'''Mwogere Mɔɣili''' ({{langx|fr|Rivière Mwogere}}) nyɛla din be Kayanza Province, Burundi, di nyɛla mɔɣ'bila zaŋ n-ti Akanyaru mɔɣili.
==Course==
Mwogere Mɔɣili ŋɔ nyɛla din zori chani tiŋ yuli booni Kabarore din be [[Kayanza Province]] wulunpuhili zaŋ n-ti Burundi.{{sfn|Niyonzima|Hendrick|2020|p=112}}
Mwogere bee Umwogere,nyɛla din piligi Rwanda zaŋ chaŋ Remera ka nyɛ din be NR9 soli wulinluhili.{{sfn|Way: Mwogere (389048351)}} Di nyɛla din kpɛ Burundi wulinpuhili zaŋ labi Buvumo colline ka nyɛ din zori kpari tiŋgbani maa tarisi polo.{{sfn|Ndora USDMA}}{{efn|To the west of the Mwogere the Buyumpu River flows west along the border.{{sfn|Ndora USDMA}} It is a tributary of the [[Kaburantwa River]] in the [[Lake Tanganyika]] watershed.{{sfn|Investment opportunities in renewable energy}} }}Di nyɛla din zori doli tarisi zaŋ n-ti Rusagara mini Kidunduri collines ka nyɛ din chɛ tarisi ŋɔ {{convert|1912|m}} ka lɛbigi wulinluhili chani Munege colline.{{sfn|Kayanza USDMA}}
Mwogere nyɛla din chaŋ n-ti chirigi Nyakavuvu nuzaa zuɣu {{convert|1785|m}}. Di nyɛla din lɛbigi wulinpuhili zori kpari Ryamukona colline mini Runyinya colline n ti chirigiri Kanyaru mita kamani 1,619.{{sfn|Kayanza USDMA}}
==Environment==
Mɔɣili ŋɔ shee nyɛla polo nyɛla bɛ ni mali niŋdi pukparilim.{{sfn|nasalandcover}} Lala yaɣili ŋɔ nyɛla din mali salo pam kamani "476 inhabitants per square kilometer".{{sfn|nasapop}} Lala yaɣili maa yuuni puuni tulim nyɛla {{convert|19|C}}. Goli shɛli din mali tulim lala yaɣili ŋɔ nyɛ Silimiin goli August, lala saha ŋɔ ka di mali tulim kamani {{convert|22|C}}, goli shɛli din mali maasim pam nyɛ Silimiin goli April ni maasim kamani {{convert|16|C}}.{{sfn|nasa}} Lala yaɣili maa nyɛla din nyari sa'kom kamani {{convert|1,163|mm}} yuuni puuni. Goli shɛli lala yaɣili ŋɔ tiŋgbani ni tooi deeri kom nyɛ Silimiin goli March ni kom kamani {{convert|191|mm}} ka goli shɛli din bi tooi deeri sa'kom nyɛ Silimiin goli July ni {{convert|2|mm}}.{{sfn|nasarain}}
==Mining==
Silimiin tim din yuli booni "coltan"{{efn|Tantalum from coltan is used to manufacture [[tantalum capacitor]]s which are used for mobile phones, personal computers, automotive electronics, and cameras.{{sfn|Commodity Report 2008: Tantalum}} }} nyɛla din be Ryamukona colline ka nyɛ din miri mɔɣili ŋɔ ka bɛ gbiri salima ni.{{sfn|Niyonzima|Hendrick|2020|p=112}} K'biɛɣu din yirina "coltan" salima gibbu ni zaa nyɛla din zori chani mɔɣili ŋɔ ni.{{sfn|Niyonzima|Hendrick|2020|p=113}} Silimiin goli January yuuni 2017 {{convert|1077.4|kg}} zaŋ n-ti "coltan" nyɛla bɛ ni daa gbaai shɛli Kiziba, Kabarore commune. Burundia ninvuɣ yino mini Rwanda niriba pin'yini nyɛla bɛ ni daa gbah shɛba din daa niŋ ka bɛ yɛn baai yaɣiyi Mwogere mɔɣili chaŋ [[Gisenyi]], [[Nyaruguru district]] din be Rwanda.{{sfn|Nkurunziza|2017}}
==Hydroelectricity==
Mɔɣili ŋɔ niɣilim buɣim pahibu kpaŋsibu nyɛla bɛ ni daa niŋ shɛli yuuni 2017 tiŋ yuli booni Ryamukona colline.{{sfn|Niyonzima|Hendrick|2020|p=112}} Bɛ nyɛla ban daa bori niɣilim buɣim bela ni bɛ zaŋ n-ti salin'gbiriba mini tuma duri shɛŋa kamani shikuruti mini ashibitinima din be lala yaɣili ŋɔ.{{sfn|Niyonzima|Hendrick|2020|pp=112–113}} Mɔɣili ŋɔ kom zobu yaa daa nyɛla {{convert|1,18|m3/s}} ka di niɣilim buɣim yaa nyɛ kamani 82kW.{{sfn|Niyonzima|Hendrick|2020|p=109}} Silimiin goli July yuuni 2018, tiŋgbani maa duzuɣu din lihiri niɣilim buɣim zuɣu nyɛla ban daa yɛlli ni bɛ nyɛla ban yɛn pahi di yaa paai 700kW Mwogere.{{sfn|Programmes d’actions prioritaires|p=13}} Yuuni 2021, Kayanza Province nyɛla ban daa niŋ nia ni bɛ niŋ niɣilim buɣim bila Mwogere mɔɣili din be Kabarore commune.{{sfn|Barangenza|2021}}
==Lihimi m pahi ==
*[[List of rivers of Burundi]]
==Notes==
{{notes}}
==Kundivihira ==
{{reflist|25em}}
==Sources==
{{refbegin}}
*{{citation |url=https://rtnb.bi/fr/art.php?idapi=5/2/217 |accessdate=2024-09-05 |language=fr |work=Radio Télévision Nationale du Burundi
|last=Barangenza |first=Laurent |date=2 October 2021 |title=La province Kayanza s'engage sur la voie du développement}}
*{{citation |url=http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/niobium/mcs-2008-tanta.pdf|ref={{harvid|Commodity Report 2008: Tantalum}}
|title = Commodity Report 2008: Tantalum|publisher = United States Geological Survey|access-date=2008-10-24}}
*{{citation |url=https://proreds.eu/wp-content/uploads/2014/02/Investment-opportunities-in-renewable-energy-Burundi.pdf |accessdate=2024-08-31|page=14
|title=Investment opportunities in renewable energy Burundi |publisher=Minister for Energy and Mines |date=October 2012
|ref={{harvid|Investment opportunities in renewable energy}} }}
*{{citation|url=http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=SEDAC_POP|title=NASA Earth Observations: Population Density|accessdate=30 January 2016
|ref={{harvid|nasapop}}
|publisher=NASA/SEDAC|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160209064446/http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=SEDAC_POP|archivedate=9 February 2016}}
*{{citation|url=http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/dataset_index.php|title=NASA Earth Observations Data Set Index|accessdate=30 January 2016
|ref={{harvid|nasa}}
|publisher=NASA|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200510015442/https://neo.sci.gsfc.nasa.gov/dataset_index.php|archivedate=10 May 2020}}
*{{citation|url=http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=TRMM_3B43M&year=2014|title=NASA Earth Observations: Rainfall (1 month - TRMM)|accessdate=30 January 2016
|ref={{harvid|nasarain}}
|publisher=NASA/Tropical Rainfall Monitoring Mission
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190419091014/https://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=TRMM_3B43M&year=2014|archivedate=19 April 2019}}
*{{citation|url=http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=MCD12C1_T1|title=NASA Earth Observations: Land Cover Classification|accessdate=30 January 2016
|ref={{harvid|nasalandcover}}
|publisher=NASA/MODIS|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160228161657/http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=MCD12C1_T1|archivedate=28 February 2016}}
*{{citation |work=Journal of Renewable Energies |volume=23 |year=2020 |pages=109–132 |doi=10.54966/jreen.v23i1.36 |language=fr
|last1=Niyonzima |first1=Jean Bosco |first2=Patrick |last2=Hendrick
|title=Mesures du débit de la rivière Mwogere au moulinet hydrométrique par la méthode des points de vitesse|doi-access=free }}
*{{citation |url=https://rtnb.bi/fr/art.php?idapi=1/0/61 |accessdate=2024-09-05 |language=fr |work=Radio Télévision Nationale du Burundi
|last=Nkurunziza |first=Dieudonné |date=13 January 2017 |title=1077,4 kg de coltan et cassitérite saisis à la frontière Rwando-burundaise}}
*{{citation |url=https://bi.chm-cbd.net/sites/bi/files/2020-05/pap-pnd-bi.pdf |accessdate=2024-09-05 |language=fr
|title=Programmes d’actions prioritaires |publisher=Comite technique d’elaboration du plan national de developpement
|location=Bujumbura |date=July 2018 |ref={{harvid|Programmes d’actions prioritaires}} }}
*{{citation |url=https://maps.lib.utexas.edu/maps/topo/burundi/kayanza-burundi-50k-4775iii-1981.pdf |accessdate=2024-09-04
|author=U.S. Defense Mapping Agency |title=Kayanza |publisher=University of Texas at Austin |year=1994 |ref={{harvid|Kayanza USDMA}} }}
*{{citation |url=https://maps.lib.utexas.edu/maps/topo/burundi/ndora-burundi-50k-4675ii-1981.pdf |accessdate=2024-09-05
|author=U.S. Defense Mapping Agency |title=Ndora |publisher=University of Texas at Austin |year=1994 |ref={{harvid|Ndora USDMA}} }}
*{{citation |url=https://www.openstreetmap.org/way/389048351#map=13/-2.81345/29.54721 |accessdate=2024-09-05
|title=Way: Mwogere (389048351) |work=OpenStreetMap |ref={{harvid|Way: Mwogere (389048351)}} }}
{{refend}}
[[Category:Rivers of Burundi]]
[[Category:Kayanza Province]]
<references />
k8apurgwp1nry9yij1em1v5bkipo8cp
Kayava River
0
33250
138548
2026-06-01T10:33:23Z
Kalakpagh
2501
Created article
138548
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox river
| name = Kayave River
| native_name = {{native name|fr|Rivière Kayave}}
| name_other = Kayava
| name_etymology =
| nickname =
| image =
| image_size =
| image_caption =
| image_alt =
| map =
| map_size =
| map_caption =
| map_alt =
| pushpin_map = Burundi
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption =
| pushpin_map_alt =
| subdivision_type1 = Country
| subdivision_name1 = [[Burundi]]
| subdivision_type2 = [[Provinces of Burundi|Provinces]]
| subdivision_name2 = [[Ngozi Province|Ngozi]], [[Kayanza Province|Kayanza]]
| length = {{cvt|36.8|km}}<ref name="HydroATLAS">{{Cite journal |last=Linke |first=Simon |last2=Lehner |first2=Bernhard |last3=Ouellet Dallaire |first3=Camille |last4=Ariwi |first4=Joseph |last5=Grill |first5=Günther |last6=Anand |first6=Mira |last7=Beames |first7=Penny |last8=Burchard-Levine |first8=Vicente |last9=Maxwell |first9=Sally |last10=Moidu |first10=Hana |last11=Tan |first11=Florence |last12=Thieme |first12=Michele |date=2019-12-09 |title=Global hydro-environmental sub-basin and river reach characteristics at high spatial resolution |url=https://www.nature.com/articles/s41597-019-0300-6 |journal=Scientific Data |language=en |volume=6 |issue=1 |doi=10.1038/s41597-019-0300-6 |issn=2052-4463 |pmc=6901482 |pmid=31819059}}</ref>
| width_min =
| width_avg =
| width_max =
| depth_min =
| depth_avg =
| depth_max =
| discharge1_location = Mouth <ref name="HydroATLAS" />
| discharge1_min = {{cvt|0.491|m3}}
| discharge1_avg = {{cvt|1.51|m3}}
| discharge1_max = {{cvt|3.22|m3}}
| source1 =
| source1_location = [[Kayanza Province]], Burundi
| source1_coordinates = {{coord|2|52|24|S|29|29|53|E}}
| source1_elevation = {{cvt|2489|m}}
| mouth = [[Akanyaru River]]
| mouth_location = [[Ngozi Province]], Burundi
| mouth_coordinates = {{Coord|-2.818840|29.719262|display=inline,title}}
| mouth_elevation = {{cvt|1492|m}}
| progression = [[Akanyaru River|Akanyaru]] → [[Nyabarongo River|Nyabarongo]] → [[Kagera River|Kagera]] → [[Lake Victoria]] → [[White Nile]] → [[Nile]] → [[Mediterranean Sea]]
| river_system =
| basin_size = {{cvt|178|km2}}<ref name="HydroATLAS" />
| basin_landmarks =
| basin_population = 132,000<ref>{{Cite journal |last=Liu |first=Luling |last2=Cao |first2=Xin |last3=Li |first3=Shijie |last4=Jie |first4=Na |date=2024-01-24 |title=A 31-year (1990–2020) global gridded population dataset generated by cluster analysis and statistical learning |url=https://www.nature.com/articles/s41597-024-02913-0 |journal=Scientific Data |language=en |volume=11 |issue=1 |doi=10.1038/s41597-024-02913-0 |issn=2052-4463 |pmc=10808219 |pmid=38267476}}</ref>
| tributaries_left =
| tributaries_right =
| waterbodies =
| waterfalls =
| bridges =
| ports =
| custom_label =
| custom_data =
| extra =
}}
'''Kayave Mɔɣili''' ({{langx|fr|Rivière Kayave}}) nyɛla mɔɣili din be Burundi, mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Akanyaru River]].
==Course==
Kayave Mɔɣili ŋɔ nyɛla din piligi Kayanza Province wulinluhili ka di nyɛdin bin waɣa ni [[Ruvubu River]], di nyɛla din nyari kom mɔɣ'bihi din yirina [[Kibira National Park]]. Di nyɛla din zori nuzaa zuɣu kpari Ngozi Province ka nyɛ din zori doli tiŋgbani maa tarisi pɔi ka naayi lɛbigi zori kpari Ngozi Province wulinpuhili chaŋ n ti chirigi Akanyaru mɔɣili.{{sfn|Way: Kayave (300510256)}}
jgv97q0ulabncweq9qnwsfqk3dt1gas
138549
138548
2026-06-01T10:36:13Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
138549
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox river
| name = Kayave River
| native_name = {{native name|fr|Rivière Kayave}}
| name_other = Kayava
| name_etymology =
| nickname =
| image =
| image_size =
| image_caption =
| image_alt =
| map =
| map_size =
| map_caption =
| map_alt =
| pushpin_map = Burundi
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption =
| pushpin_map_alt =
| subdivision_type1 = Country
| subdivision_name1 = [[Burundi]]
| subdivision_type2 = [[Provinces of Burundi|Provinces]]
| subdivision_name2 = [[Ngozi Province|Ngozi]], [[Kayanza Province|Kayanza]]
| length = {{cvt|36.8|km}}<ref name="HydroATLAS">{{Cite journal |last=Linke |first=Simon |last2=Lehner |first2=Bernhard |last3=Ouellet Dallaire |first3=Camille |last4=Ariwi |first4=Joseph |last5=Grill |first5=Günther |last6=Anand |first6=Mira |last7=Beames |first7=Penny |last8=Burchard-Levine |first8=Vicente |last9=Maxwell |first9=Sally |last10=Moidu |first10=Hana |last11=Tan |first11=Florence |last12=Thieme |first12=Michele |date=2019-12-09 |title=Global hydro-environmental sub-basin and river reach characteristics at high spatial resolution |url=https://www.nature.com/articles/s41597-019-0300-6 |journal=Scientific Data |language=en |volume=6 |issue=1 |doi=10.1038/s41597-019-0300-6 |issn=2052-4463 |pmc=6901482 |pmid=31819059}}</ref>
| width_min =
| width_avg =
| width_max =
| depth_min =
| depth_avg =
| depth_max =
| discharge1_location = Mouth <ref name="HydroATLAS" />
| discharge1_min = {{cvt|0.491|m3}}
| discharge1_avg = {{cvt|1.51|m3}}
| discharge1_max = {{cvt|3.22|m3}}
| source1 =
| source1_location = [[Kayanza Province]], Burundi
| source1_coordinates = {{coord|2|52|24|S|29|29|53|E}}
| source1_elevation = {{cvt|2489|m}}
| mouth = [[Akanyaru River]]
| mouth_location = [[Ngozi Province]], Burundi
| mouth_coordinates = {{Coord|-2.818840|29.719262|display=inline,title}}
| mouth_elevation = {{cvt|1492|m}}
| progression = [[Akanyaru River|Akanyaru]] → [[Nyabarongo River|Nyabarongo]] → [[Kagera River|Kagera]] → [[Lake Victoria]] → [[White Nile]] → [[Nile]] → [[Mediterranean Sea]]
| river_system =
| basin_size = {{cvt|178|km2}}<ref name="HydroATLAS" />
| basin_landmarks =
| basin_population = 132,000<ref>{{Cite journal |last=Liu |first=Luling |last2=Cao |first2=Xin |last3=Li |first3=Shijie |last4=Jie |first4=Na |date=2024-01-24 |title=A 31-year (1990–2020) global gridded population dataset generated by cluster analysis and statistical learning |url=https://www.nature.com/articles/s41597-024-02913-0 |journal=Scientific Data |language=en |volume=11 |issue=1 |doi=10.1038/s41597-024-02913-0 |issn=2052-4463 |pmc=10808219 |pmid=38267476}}</ref>
| tributaries_left =
| tributaries_right =
| waterbodies =
| waterfalls =
| bridges =
| ports =
| custom_label =
| custom_data =
| extra =
}}
'''Kayave Mɔɣili''' ({{langx|fr|Rivière Kayave}}) nyɛla mɔɣili din be Burundi, mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Akanyaru River]].
==Course==
Kayave Mɔɣili ŋɔ nyɛla din piligi Kayanza Province wulinluhili ka di nyɛdin bin waɣa ni [[Ruvubu River]], di nyɛla din nyari kom mɔɣ'bihi din yirina [[Kibira National Park]]. Di nyɛla din zori nuzaa zuɣu kpari Ngozi Province ka nyɛ din zori doli tiŋgbani maa tarisi pɔi ka naayi lɛbigi zori kpari Ngozi Province wulinpuhili chaŋ n ti chirigi Akanyaru mɔɣili.{{sfn|Way: Kayave (300510256)}}
==Tributaries==
Kayave Mɔɣili ŋɔ nyɛla din piligi luɣ'shɛli Ngute ni laɣim Nyakimonyi ka nyɛ din zori nuzaa chani Nyabikenke, Jembegeti, Kironge. Di nyɛla din lɛbigi zori kpari wulinpuhili chani Gitabo mini Rushahuriro nudirigu, Nkamwa mini Kirimwe nuzaa pɔi ka naayi kpɛ Kanyaru.{{sfn|Kayanza USDMA}}
bagk9fqffnp0q1nsrec6fq2pajqqyuk
138550
138549
2026-06-01T10:37:40Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
138550
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox river
| name = Kayave River
| native_name = {{native name|fr|Rivière Kayave}}
| name_other = Kayava
| name_etymology =
| nickname =
| image =
| image_size =
| image_caption =
| image_alt =
| map =
| map_size =
| map_caption =
| map_alt =
| pushpin_map = Burundi
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption =
| pushpin_map_alt =
| subdivision_type1 = Country
| subdivision_name1 = [[Burundi]]
| subdivision_type2 = [[Provinces of Burundi|Provinces]]
| subdivision_name2 = [[Ngozi Province|Ngozi]], [[Kayanza Province|Kayanza]]
| length = {{cvt|36.8|km}}<ref name="HydroATLAS">{{Cite journal |last=Linke |first=Simon |last2=Lehner |first2=Bernhard |last3=Ouellet Dallaire |first3=Camille |last4=Ariwi |first4=Joseph |last5=Grill |first5=Günther |last6=Anand |first6=Mira |last7=Beames |first7=Penny |last8=Burchard-Levine |first8=Vicente |last9=Maxwell |first9=Sally |last10=Moidu |first10=Hana |last11=Tan |first11=Florence |last12=Thieme |first12=Michele |date=2019-12-09 |title=Global hydro-environmental sub-basin and river reach characteristics at high spatial resolution |url=https://www.nature.com/articles/s41597-019-0300-6 |journal=Scientific Data |language=en |volume=6 |issue=1 |doi=10.1038/s41597-019-0300-6 |issn=2052-4463 |pmc=6901482 |pmid=31819059}}</ref>
| width_min =
| width_avg =
| width_max =
| depth_min =
| depth_avg =
| depth_max =
| discharge1_location = Mouth <ref name="HydroATLAS" />
| discharge1_min = {{cvt|0.491|m3}}
| discharge1_avg = {{cvt|1.51|m3}}
| discharge1_max = {{cvt|3.22|m3}}
| source1 =
| source1_location = [[Kayanza Province]], Burundi
| source1_coordinates = {{coord|2|52|24|S|29|29|53|E}}
| source1_elevation = {{cvt|2489|m}}
| mouth = [[Akanyaru River]]
| mouth_location = [[Ngozi Province]], Burundi
| mouth_coordinates = {{Coord|-2.818840|29.719262|display=inline,title}}
| mouth_elevation = {{cvt|1492|m}}
| progression = [[Akanyaru River|Akanyaru]] → [[Nyabarongo River|Nyabarongo]] → [[Kagera River|Kagera]] → [[Lake Victoria]] → [[White Nile]] → [[Nile]] → [[Mediterranean Sea]]
| river_system =
| basin_size = {{cvt|178|km2}}<ref name="HydroATLAS" />
| basin_landmarks =
| basin_population = 132,000<ref>{{Cite journal |last=Liu |first=Luling |last2=Cao |first2=Xin |last3=Li |first3=Shijie |last4=Jie |first4=Na |date=2024-01-24 |title=A 31-year (1990–2020) global gridded population dataset generated by cluster analysis and statistical learning |url=https://www.nature.com/articles/s41597-024-02913-0 |journal=Scientific Data |language=en |volume=11 |issue=1 |doi=10.1038/s41597-024-02913-0 |issn=2052-4463 |pmc=10808219 |pmid=38267476}}</ref>
| tributaries_left =
| tributaries_right =
| waterbodies =
| waterfalls =
| bridges =
| ports =
| custom_label =
| custom_data =
| extra =
}}
'''Kayave Mɔɣili''' ({{langx|fr|Rivière Kayave}}) nyɛla mɔɣili din be Burundi, mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Akanyaru River]].
==Course==
Kayave Mɔɣili ŋɔ nyɛla din piligi Kayanza Province wulinluhili ka di nyɛdin bin waɣa ni [[Ruvubu River]], di nyɛla din nyari kom mɔɣ'bihi din yirina [[Kibira National Park]]. Di nyɛla din zori nuzaa zuɣu kpari Ngozi Province ka nyɛ din zori doli tiŋgbani maa tarisi pɔi ka naayi lɛbigi zori kpari Ngozi Province wulinpuhili chaŋ n ti chirigi Akanyaru mɔɣili.{{sfn|Way: Kayave (300510256)}}
==Tributaries==
Kayave Mɔɣili ŋɔ nyɛla din piligi luɣ'shɛli Ngute ni laɣim Nyakimonyi ka nyɛ din zori nuzaa chani Nyabikenke, Jembegeti, Kironge. Di nyɛla din lɛbigi zori kpari wulinpuhili chani Gitabo mini Rushahuriro nudirigu, Nkamwa mini Kirimwe nuzaa pɔi ka naayi kpɛ Kanyaru.{{sfn|Kayanza USDMA}}
==Environment==
Kayave Mɔɣili tiŋgbani polo nyɛla bɛ ni mali shɛli niŋdi pukparilim.{{sfn|nasalandcover}} Lala yaɣili maa nyɛla din mali salo pam kamani "591 inhabitants per square kilometer".{{sfn|nasapop}} Yaɣili maa yuuni tulim nyɛla {{convert|19|C}}. Goli shɛli lala yaɣili ŋɔ n mali tulim pam nyɛ Silimiin goli September, lala saha ŋɔ ka di tulim nyɛ {{convert|22|C}}, goli shɛli ni lala yaɣili ŋɔ ni mali maasim pam nyɛ Silimiin goli April ni {{convert|18|C}}.{{sfn|nasa}} Lala yaɣili ŋɔ nyɛla din nyari sa'kom kamani {{convert|1,163|mm}} yuuni puuni. Goli shɛli ni tiŋgbani maa ni tooi deeri sa'kom nyɛ Silimiin goli March ni {{convert|191|mm}} ka goli shɛli ni tiŋgbani maa ni bi tooi nyari sa'kom nyɛ Silimiin goli July ni {{convert|2|mm}}.{{sfn|nasarain}}
tsjkk53wa6oshyeu3nu04t7z3x6742p
138551
138550
2026-06-01T10:38:47Z
Kalakpagh
2501
/* Environment */ added information
138551
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox river
| name = Kayave River
| native_name = {{native name|fr|Rivière Kayave}}
| name_other = Kayava
| name_etymology =
| nickname =
| image =
| image_size =
| image_caption =
| image_alt =
| map =
| map_size =
| map_caption =
| map_alt =
| pushpin_map = Burundi
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption =
| pushpin_map_alt =
| subdivision_type1 = Country
| subdivision_name1 = [[Burundi]]
| subdivision_type2 = [[Provinces of Burundi|Provinces]]
| subdivision_name2 = [[Ngozi Province|Ngozi]], [[Kayanza Province|Kayanza]]
| length = {{cvt|36.8|km}}<ref name="HydroATLAS">{{Cite journal |last=Linke |first=Simon |last2=Lehner |first2=Bernhard |last3=Ouellet Dallaire |first3=Camille |last4=Ariwi |first4=Joseph |last5=Grill |first5=Günther |last6=Anand |first6=Mira |last7=Beames |first7=Penny |last8=Burchard-Levine |first8=Vicente |last9=Maxwell |first9=Sally |last10=Moidu |first10=Hana |last11=Tan |first11=Florence |last12=Thieme |first12=Michele |date=2019-12-09 |title=Global hydro-environmental sub-basin and river reach characteristics at high spatial resolution |url=https://www.nature.com/articles/s41597-019-0300-6 |journal=Scientific Data |language=en |volume=6 |issue=1 |doi=10.1038/s41597-019-0300-6 |issn=2052-4463 |pmc=6901482 |pmid=31819059}}</ref>
| width_min =
| width_avg =
| width_max =
| depth_min =
| depth_avg =
| depth_max =
| discharge1_location = Mouth <ref name="HydroATLAS" />
| discharge1_min = {{cvt|0.491|m3}}
| discharge1_avg = {{cvt|1.51|m3}}
| discharge1_max = {{cvt|3.22|m3}}
| source1 =
| source1_location = [[Kayanza Province]], Burundi
| source1_coordinates = {{coord|2|52|24|S|29|29|53|E}}
| source1_elevation = {{cvt|2489|m}}
| mouth = [[Akanyaru River]]
| mouth_location = [[Ngozi Province]], Burundi
| mouth_coordinates = {{Coord|-2.818840|29.719262|display=inline,title}}
| mouth_elevation = {{cvt|1492|m}}
| progression = [[Akanyaru River|Akanyaru]] → [[Nyabarongo River|Nyabarongo]] → [[Kagera River|Kagera]] → [[Lake Victoria]] → [[White Nile]] → [[Nile]] → [[Mediterranean Sea]]
| river_system =
| basin_size = {{cvt|178|km2}}<ref name="HydroATLAS" />
| basin_landmarks =
| basin_population = 132,000<ref>{{Cite journal |last=Liu |first=Luling |last2=Cao |first2=Xin |last3=Li |first3=Shijie |last4=Jie |first4=Na |date=2024-01-24 |title=A 31-year (1990–2020) global gridded population dataset generated by cluster analysis and statistical learning |url=https://www.nature.com/articles/s41597-024-02913-0 |journal=Scientific Data |language=en |volume=11 |issue=1 |doi=10.1038/s41597-024-02913-0 |issn=2052-4463 |pmc=10808219 |pmid=38267476}}</ref>
| tributaries_left =
| tributaries_right =
| waterbodies =
| waterfalls =
| bridges =
| ports =
| custom_label =
| custom_data =
| extra =
}}
'''Kayave Mɔɣili''' ({{langx|fr|Rivière Kayave}}) nyɛla mɔɣili din be Burundi, mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Akanyaru River]].
==Course==
Kayave Mɔɣili ŋɔ nyɛla din piligi Kayanza Province wulinluhili ka di nyɛdin bin waɣa ni [[Ruvubu River]], di nyɛla din nyari kom mɔɣ'bihi din yirina [[Kibira National Park]]. Di nyɛla din zori nuzaa zuɣu kpari Ngozi Province ka nyɛ din zori doli tiŋgbani maa tarisi pɔi ka naayi lɛbigi zori kpari Ngozi Province wulinpuhili chaŋ n ti chirigi Akanyaru mɔɣili.{{sfn|Way: Kayave (300510256)}}
==Tributaries==
Kayave Mɔɣili ŋɔ nyɛla din piligi luɣ'shɛli Ngute ni laɣim Nyakimonyi ka nyɛ din zori nuzaa chani Nyabikenke, Jembegeti, Kironge. Di nyɛla din lɛbigi zori kpari wulinpuhili chani Gitabo mini Rushahuriro nudirigu, Nkamwa mini Kirimwe nuzaa pɔi ka naayi kpɛ Kanyaru.{{sfn|Kayanza USDMA}}
==Environment==
Kayave Mɔɣili tiŋgbani polo nyɛla bɛ ni mali shɛli niŋdi pukparilim.{{sfn|nasalandcover}} Lala yaɣili maa nyɛla din mali salo pam kamani "591 inhabitants per square kilometer".{{sfn|nasapop}} Yaɣili maa yuuni tulim nyɛla {{convert|19|C}}. Goli shɛli lala yaɣili ŋɔ n mali tulim pam nyɛ Silimiin goli September, lala saha ŋɔ ka di tulim nyɛ {{convert|22|C}}, goli shɛli ni lala yaɣili ŋɔ ni mali maasim pam nyɛ Silimiin goli April ni {{convert|18|C}}.{{sfn|nasa}} Lala yaɣili ŋɔ nyɛla din nyari sa'kom kamani {{convert|1,163|mm}} yuuni puuni. Goli shɛli ni tiŋgbani maa ni tooi deeri sa'kom nyɛ Silimiin goli March ni {{convert|191|mm}} ka goli shɛli ni tiŋgbani maa ni bi tooi nyari sa'kom nyɛ Silimiin goli July ni {{convert|2|mm}}.{{sfn|nasarain}}
==Agriculture==
Kayave Mɔɣili nyɛla din zori chani tiŋ zaŋ n-ti Busiga din be Ngozi Province. Lala tiŋgbani ŋɔ yaɣ'shɛli din mali tam pam nyɛla bɛ ni mali shɛli kɔri bindira kamani banchi, wulijo, tuya, kɔdu n-ti pahi shinkaafa.{{sfn|Manirakiza|2021|p=67}}
2isfbfllxn94u56qceu55950a07p1cq
138552
138551
2026-06-01T10:40:29Z
Kalakpagh
2501
/* Agriculture */ Updated Content
138552
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox river
| name = Kayave River
| native_name = {{native name|fr|Rivière Kayave}}
| name_other = Kayava
| name_etymology =
| nickname =
| image =
| image_size =
| image_caption =
| image_alt =
| map =
| map_size =
| map_caption =
| map_alt =
| pushpin_map = Burundi
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption =
| pushpin_map_alt =
| subdivision_type1 = Country
| subdivision_name1 = [[Burundi]]
| subdivision_type2 = [[Provinces of Burundi|Provinces]]
| subdivision_name2 = [[Ngozi Province|Ngozi]], [[Kayanza Province|Kayanza]]
| length = {{cvt|36.8|km}}<ref name="HydroATLAS">{{Cite journal |last=Linke |first=Simon |last2=Lehner |first2=Bernhard |last3=Ouellet Dallaire |first3=Camille |last4=Ariwi |first4=Joseph |last5=Grill |first5=Günther |last6=Anand |first6=Mira |last7=Beames |first7=Penny |last8=Burchard-Levine |first8=Vicente |last9=Maxwell |first9=Sally |last10=Moidu |first10=Hana |last11=Tan |first11=Florence |last12=Thieme |first12=Michele |date=2019-12-09 |title=Global hydro-environmental sub-basin and river reach characteristics at high spatial resolution |url=https://www.nature.com/articles/s41597-019-0300-6 |journal=Scientific Data |language=en |volume=6 |issue=1 |doi=10.1038/s41597-019-0300-6 |issn=2052-4463 |pmc=6901482 |pmid=31819059}}</ref>
| width_min =
| width_avg =
| width_max =
| depth_min =
| depth_avg =
| depth_max =
| discharge1_location = Mouth <ref name="HydroATLAS" />
| discharge1_min = {{cvt|0.491|m3}}
| discharge1_avg = {{cvt|1.51|m3}}
| discharge1_max = {{cvt|3.22|m3}}
| source1 =
| source1_location = [[Kayanza Province]], Burundi
| source1_coordinates = {{coord|2|52|24|S|29|29|53|E}}
| source1_elevation = {{cvt|2489|m}}
| mouth = [[Akanyaru River]]
| mouth_location = [[Ngozi Province]], Burundi
| mouth_coordinates = {{Coord|-2.818840|29.719262|display=inline,title}}
| mouth_elevation = {{cvt|1492|m}}
| progression = [[Akanyaru River|Akanyaru]] → [[Nyabarongo River|Nyabarongo]] → [[Kagera River|Kagera]] → [[Lake Victoria]] → [[White Nile]] → [[Nile]] → [[Mediterranean Sea]]
| river_system =
| basin_size = {{cvt|178|km2}}<ref name="HydroATLAS" />
| basin_landmarks =
| basin_population = 132,000<ref>{{Cite journal |last=Liu |first=Luling |last2=Cao |first2=Xin |last3=Li |first3=Shijie |last4=Jie |first4=Na |date=2024-01-24 |title=A 31-year (1990–2020) global gridded population dataset generated by cluster analysis and statistical learning |url=https://www.nature.com/articles/s41597-024-02913-0 |journal=Scientific Data |language=en |volume=11 |issue=1 |doi=10.1038/s41597-024-02913-0 |issn=2052-4463 |pmc=10808219 |pmid=38267476}}</ref>
| tributaries_left =
| tributaries_right =
| waterbodies =
| waterfalls =
| bridges =
| ports =
| custom_label =
| custom_data =
| extra =
}}
'''Kayave Mɔɣili''' ({{langx|fr|Rivière Kayave}}) nyɛla mɔɣili din be Burundi, mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Akanyaru River]].
==Course==
Kayave Mɔɣili ŋɔ nyɛla din piligi Kayanza Province wulinluhili ka di nyɛdin bin waɣa ni [[Ruvubu River]], di nyɛla din nyari kom mɔɣ'bihi din yirina [[Kibira National Park]]. Di nyɛla din zori nuzaa zuɣu kpari Ngozi Province ka nyɛ din zori doli tiŋgbani maa tarisi pɔi ka naayi lɛbigi zori kpari Ngozi Province wulinpuhili chaŋ n ti chirigi Akanyaru mɔɣili.{{sfn|Way: Kayave (300510256)}}
==Tributaries==
Kayave Mɔɣili ŋɔ nyɛla din piligi luɣ'shɛli Ngute ni laɣim Nyakimonyi ka nyɛ din zori nuzaa chani Nyabikenke, Jembegeti, Kironge. Di nyɛla din lɛbigi zori kpari wulinpuhili chani Gitabo mini Rushahuriro nudirigu, Nkamwa mini Kirimwe nuzaa pɔi ka naayi kpɛ Kanyaru.{{sfn|Kayanza USDMA}}
==Environment==
Kayave Mɔɣili tiŋgbani polo nyɛla bɛ ni mali shɛli niŋdi pukparilim.{{sfn|nasalandcover}} Lala yaɣili maa nyɛla din mali salo pam kamani "591 inhabitants per square kilometer".{{sfn|nasapop}} Yaɣili maa yuuni tulim nyɛla {{convert|19|C}}. Goli shɛli lala yaɣili ŋɔ n mali tulim pam nyɛ Silimiin goli September, lala saha ŋɔ ka di tulim nyɛ {{convert|22|C}}, goli shɛli ni lala yaɣili ŋɔ ni mali maasim pam nyɛ Silimiin goli April ni {{convert|18|C}}.{{sfn|nasa}} Lala yaɣili ŋɔ nyɛla din nyari sa'kom kamani {{convert|1,163|mm}} yuuni puuni. Goli shɛli ni tiŋgbani maa ni tooi deeri sa'kom nyɛ Silimiin goli March ni {{convert|191|mm}} ka goli shɛli ni tiŋgbani maa ni bi tooi nyari sa'kom nyɛ Silimiin goli July ni {{convert|2|mm}}.{{sfn|nasarain}}
==Agriculture==
Kayave Mɔɣili nyɛla din zori chani tiŋ zaŋ n-ti Busiga din be Ngozi Province. Lala tiŋgbani ŋɔ yaɣ'shɛli din mali tam pam nyɛla bɛ ni mali shɛli kɔri bindira kamani banchi, wulijo, tuya, kɔdu n-ti pahi shinkaafa.{{sfn|Manirakiza|2021|p=67}}
==Events==
Silimiin goli March yuuni 2021, kɔdɔruko zaŋ n-ti Kayave mɔɣili din chani RN1 soli din yina Kayanza chani Kanyaru-Haut tarisi nyɛla din daa saɣim ka di mali yaa. Din bɔŋɔ nyɛla kɔdɔruko kara din be Burundi mini Rwanda sunsuun. Bin din gbaai Silimiin goli November yuuni 2021 bɛ daa na bɛ piligi lala kɔdɔruko ŋɔ malibu.{{sfn|Le Burundi reste coupé du Rwanda}}
==See also==
*[[List of rivers of Burundi]]
==References==
{{reflist|25em}}
==Sources==
{{refbegin}}
*{{citation |url=https://maps.lib.utexas.edu/maps/topo/burundi/kayanza-burundi-50k-4775iii-1981.pdf |accessdate=2024-09-04
|author=U.S. Defense Mapping Agency |title=Kayanza |publisher=University of Texas at Austin |year=1994 |ref={{harvid|Kayanza USDMA}} }}
*{{citation |url=https://www.rpa.bi/index.php/actualites/6environnement/le-burundi-reste-coupe-du-rwanda-par-ses-routes-impraticables |accessdate=2024-08-31
|title=Le Burundi reste coupé du Rwanda par ses routes impraticables |date=10 November 2021 |work=Radio Publique Africaine
|ref={{harvid|Le Burundi reste coupé du Rwanda}} }}
*{{citation |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/258396/1/THESE%20MANIRAKIZA%20Dismas%202021.pdf |accessdate=2024-08-31 |language=fr
|last=Manirakiza |first=Dismas |publisher=University of Liege |year=2021 |type=thesis
|title=Impact des coopératives agricoles des cultures vivrières sur les conditions de vie des ménages ruraux au Burundi : Cas des coopératives de la province de Ngozi}}
*{{citation|url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=SEDAC_POP |title=NASA Earth Observations: Population Density |accessdate=30 January 2016
|ref={{harvid|nasapop}} |publisher=NASA/SEDAC
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160209064446/http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=SEDAC_POP |archivedate=9 February 2016}}
*{{citation|url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/dataset_index.php |title=NASA Earth Observations Data Set Index |accessdate=30 January 2016
|ref={{harvid|nasa}} |publisher=NASA
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171128214629/https://neo.sci.gsfc.nasa.gov/dataset_index.php |archivedate=28 November 2017}} Temperature data from satellite measurements of the earth's surface temperature within a box that is 0.1×0.1 degrees.
*{{citation|url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=TRMM_3B43M&year=2014 |title=NASA Earth Observations: Rainfall (1 month - TRMM) |accessdate=30 January 2016
|ref={{harvid|nasarain}} |publisher=NASA/Tropical Rainfall Monitoring Mission
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190419091014/https://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=TRMM_3B43M&year=2014 |archivedate=19 April 2019}} Average value for the years 2012–2014 within a box that is 0.1×0.1 degrees.
*{{citation|url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=MCD12C1_T1 |title=NASA Earth Observations: Land Cover Classification |accessdate=30 January 2016
|ref={{harvid|nasalandcover}} |publisher=NASA/MODIS
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160228161657/http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=MCD12C1_T1 |archivedate=28 February 2016}}
*{{citation |url=https://www.openstreetmap.org/way/300510256#map=12/-2.8817/29.6075 |accessdate=2024-08-31
|title=Way: Kayave (300510256) |work=OpenStreetMap |ref={{harvid|Way: Kayave (300510256)}} }}
{{refend}}
[[Category:Rivers of Burundi]]
[[Category:Kayanza Province]]
[[Category:Ngozi Province]]
97nn6945iwmcnjthdw3k9whadel4gp6
138553
138552
2026-06-01T10:41:05Z
Kalakpagh
2501
added databox
138553
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Infobox river
| name = Kayave River
| native_name = {{native name|fr|Rivière Kayave}}
| name_other = Kayava
| name_etymology =
| nickname =
| image =
| image_size =
| image_caption =
| image_alt =
| map =
| map_size =
| map_caption =
| map_alt =
| pushpin_map = Burundi
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption =
| pushpin_map_alt =
| subdivision_type1 = Country
| subdivision_name1 = [[Burundi]]
| subdivision_type2 = [[Provinces of Burundi|Provinces]]
| subdivision_name2 = [[Ngozi Province|Ngozi]], [[Kayanza Province|Kayanza]]
| length = {{cvt|36.8|km}}<ref name="HydroATLAS">{{Cite journal |last=Linke |first=Simon |last2=Lehner |first2=Bernhard |last3=Ouellet Dallaire |first3=Camille |last4=Ariwi |first4=Joseph |last5=Grill |first5=Günther |last6=Anand |first6=Mira |last7=Beames |first7=Penny |last8=Burchard-Levine |first8=Vicente |last9=Maxwell |first9=Sally |last10=Moidu |first10=Hana |last11=Tan |first11=Florence |last12=Thieme |first12=Michele |date=2019-12-09 |title=Global hydro-environmental sub-basin and river reach characteristics at high spatial resolution |url=https://www.nature.com/articles/s41597-019-0300-6 |journal=Scientific Data |language=en |volume=6 |issue=1 |doi=10.1038/s41597-019-0300-6 |issn=2052-4463 |pmc=6901482 |pmid=31819059}}</ref>
| width_min =
| width_avg =
| width_max =
| depth_min =
| depth_avg =
| depth_max =
| discharge1_location = Mouth <ref name="HydroATLAS" />
| discharge1_min = {{cvt|0.491|m3}}
| discharge1_avg = {{cvt|1.51|m3}}
| discharge1_max = {{cvt|3.22|m3}}
| source1 =
| source1_location = [[Kayanza Province]], Burundi
| source1_coordinates = {{coord|2|52|24|S|29|29|53|E}}
| source1_elevation = {{cvt|2489|m}}
| mouth = [[Akanyaru River]]
| mouth_location = [[Ngozi Province]], Burundi
| mouth_coordinates = {{Coord|-2.818840|29.719262|display=inline,title}}
| mouth_elevation = {{cvt|1492|m}}
| progression = [[Akanyaru River|Akanyaru]] → [[Nyabarongo River|Nyabarongo]] → [[Kagera River|Kagera]] → [[Lake Victoria]] → [[White Nile]] → [[Nile]] → [[Mediterranean Sea]]
| river_system =
| basin_size = {{cvt|178|km2}}<ref name="HydroATLAS" />
| basin_landmarks =
| basin_population = 132,000<ref>{{Cite journal |last=Liu |first=Luling |last2=Cao |first2=Xin |last3=Li |first3=Shijie |last4=Jie |first4=Na |date=2024-01-24 |title=A 31-year (1990–2020) global gridded population dataset generated by cluster analysis and statistical learning |url=https://www.nature.com/articles/s41597-024-02913-0 |journal=Scientific Data |language=en |volume=11 |issue=1 |doi=10.1038/s41597-024-02913-0 |issn=2052-4463 |pmc=10808219 |pmid=38267476}}</ref>
| tributaries_left =
| tributaries_right =
| waterbodies =
| waterfalls =
| bridges =
| ports =
| custom_label =
| custom_data =
| extra =
}}
'''Kayave Mɔɣili''' ({{langx|fr|Rivière Kayave}}) nyɛla mɔɣili din be Burundi, mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Akanyaru River]].
==Course==
Kayave Mɔɣili ŋɔ nyɛla din piligi Kayanza Province wulinluhili ka di nyɛdin bin waɣa ni [[Ruvubu River]], di nyɛla din nyari kom mɔɣ'bihi din yirina [[Kibira National Park]]. Di nyɛla din zori nuzaa zuɣu kpari Ngozi Province ka nyɛ din zori doli tiŋgbani maa tarisi pɔi ka naayi lɛbigi zori kpari Ngozi Province wulinpuhili chaŋ n ti chirigi Akanyaru mɔɣili.{{sfn|Way: Kayave (300510256)}}
==Tributaries==
Kayave Mɔɣili ŋɔ nyɛla din piligi luɣ'shɛli Ngute ni laɣim Nyakimonyi ka nyɛ din zori nuzaa chani Nyabikenke, Jembegeti, Kironge. Di nyɛla din lɛbigi zori kpari wulinpuhili chani Gitabo mini Rushahuriro nudirigu, Nkamwa mini Kirimwe nuzaa pɔi ka naayi kpɛ Kanyaru.{{sfn|Kayanza USDMA}}
==Environment==
Kayave Mɔɣili tiŋgbani polo nyɛla bɛ ni mali shɛli niŋdi pukparilim.{{sfn|nasalandcover}} Lala yaɣili maa nyɛla din mali salo pam kamani "591 inhabitants per square kilometer".{{sfn|nasapop}} Yaɣili maa yuuni tulim nyɛla {{convert|19|C}}. Goli shɛli lala yaɣili ŋɔ n mali tulim pam nyɛ Silimiin goli September, lala saha ŋɔ ka di tulim nyɛ {{convert|22|C}}, goli shɛli ni lala yaɣili ŋɔ ni mali maasim pam nyɛ Silimiin goli April ni {{convert|18|C}}.{{sfn|nasa}} Lala yaɣili ŋɔ nyɛla din nyari sa'kom kamani {{convert|1,163|mm}} yuuni puuni. Goli shɛli ni tiŋgbani maa ni tooi deeri sa'kom nyɛ Silimiin goli March ni {{convert|191|mm}} ka goli shɛli ni tiŋgbani maa ni bi tooi nyari sa'kom nyɛ Silimiin goli July ni {{convert|2|mm}}.{{sfn|nasarain}}
==Agriculture==
Kayave Mɔɣili nyɛla din zori chani tiŋ zaŋ n-ti Busiga din be Ngozi Province. Lala tiŋgbani ŋɔ yaɣ'shɛli din mali tam pam nyɛla bɛ ni mali shɛli kɔri bindira kamani banchi, wulijo, tuya, kɔdu n-ti pahi shinkaafa.{{sfn|Manirakiza|2021|p=67}}
==Events==
Silimiin goli March yuuni 2021, kɔdɔruko zaŋ n-ti Kayave mɔɣili din chani RN1 soli din yina Kayanza chani Kanyaru-Haut tarisi nyɛla din daa saɣim ka di mali yaa. Din bɔŋɔ nyɛla kɔdɔruko kara din be Burundi mini Rwanda sunsuun. Bin din gbaai Silimiin goli November yuuni 2021 bɛ daa na bɛ piligi lala kɔdɔruko ŋɔ malibu.{{sfn|Le Burundi reste coupé du Rwanda}}
==See also==
*[[List of rivers of Burundi]]
==References==
{{reflist|25em}}
==Sources==
{{refbegin}}
*{{citation |url=https://maps.lib.utexas.edu/maps/topo/burundi/kayanza-burundi-50k-4775iii-1981.pdf |accessdate=2024-09-04
|author=U.S. Defense Mapping Agency |title=Kayanza |publisher=University of Texas at Austin |year=1994 |ref={{harvid|Kayanza USDMA}} }}
*{{citation |url=https://www.rpa.bi/index.php/actualites/6environnement/le-burundi-reste-coupe-du-rwanda-par-ses-routes-impraticables |accessdate=2024-08-31
|title=Le Burundi reste coupé du Rwanda par ses routes impraticables |date=10 November 2021 |work=Radio Publique Africaine
|ref={{harvid|Le Burundi reste coupé du Rwanda}} }}
*{{citation |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/258396/1/THESE%20MANIRAKIZA%20Dismas%202021.pdf |accessdate=2024-08-31 |language=fr
|last=Manirakiza |first=Dismas |publisher=University of Liege |year=2021 |type=thesis
|title=Impact des coopératives agricoles des cultures vivrières sur les conditions de vie des ménages ruraux au Burundi : Cas des coopératives de la province de Ngozi}}
*{{citation|url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=SEDAC_POP |title=NASA Earth Observations: Population Density |accessdate=30 January 2016
|ref={{harvid|nasapop}} |publisher=NASA/SEDAC
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160209064446/http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=SEDAC_POP |archivedate=9 February 2016}}
*{{citation|url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/dataset_index.php |title=NASA Earth Observations Data Set Index |accessdate=30 January 2016
|ref={{harvid|nasa}} |publisher=NASA
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171128214629/https://neo.sci.gsfc.nasa.gov/dataset_index.php |archivedate=28 November 2017}} Temperature data from satellite measurements of the earth's surface temperature within a box that is 0.1×0.1 degrees.
*{{citation|url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=TRMM_3B43M&year=2014 |title=NASA Earth Observations: Rainfall (1 month - TRMM) |accessdate=30 January 2016
|ref={{harvid|nasarain}} |publisher=NASA/Tropical Rainfall Monitoring Mission
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190419091014/https://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=TRMM_3B43M&year=2014 |archivedate=19 April 2019}} Average value for the years 2012–2014 within a box that is 0.1×0.1 degrees.
*{{citation|url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=MCD12C1_T1 |title=NASA Earth Observations: Land Cover Classification |accessdate=30 January 2016
|ref={{harvid|nasalandcover}} |publisher=NASA/MODIS
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160228161657/http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=MCD12C1_T1 |archivedate=28 February 2016}}
*{{citation |url=https://www.openstreetmap.org/way/300510256#map=12/-2.8817/29.6075 |accessdate=2024-08-31
|title=Way: Kayave (300510256) |work=OpenStreetMap |ref={{harvid|Way: Kayave (300510256)}} }}
{{refend}}
[[Category:Rivers of Burundi]]
[[Category:Kayanza Province]]
[[Category:Ngozi Province]]
b28lv7zu6h33rdkuylfoy6hz5ak0vfk
138554
138553
2026-06-01T10:41:38Z
Kalakpagh
2501
/* See also */ Updated Content
138554
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Infobox river
| name = Kayave River
| native_name = {{native name|fr|Rivière Kayave}}
| name_other = Kayava
| name_etymology =
| nickname =
| image =
| image_size =
| image_caption =
| image_alt =
| map =
| map_size =
| map_caption =
| map_alt =
| pushpin_map = Burundi
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption =
| pushpin_map_alt =
| subdivision_type1 = Country
| subdivision_name1 = [[Burundi]]
| subdivision_type2 = [[Provinces of Burundi|Provinces]]
| subdivision_name2 = [[Ngozi Province|Ngozi]], [[Kayanza Province|Kayanza]]
| length = {{cvt|36.8|km}}<ref name="HydroATLAS">{{Cite journal |last=Linke |first=Simon |last2=Lehner |first2=Bernhard |last3=Ouellet Dallaire |first3=Camille |last4=Ariwi |first4=Joseph |last5=Grill |first5=Günther |last6=Anand |first6=Mira |last7=Beames |first7=Penny |last8=Burchard-Levine |first8=Vicente |last9=Maxwell |first9=Sally |last10=Moidu |first10=Hana |last11=Tan |first11=Florence |last12=Thieme |first12=Michele |date=2019-12-09 |title=Global hydro-environmental sub-basin and river reach characteristics at high spatial resolution |url=https://www.nature.com/articles/s41597-019-0300-6 |journal=Scientific Data |language=en |volume=6 |issue=1 |doi=10.1038/s41597-019-0300-6 |issn=2052-4463 |pmc=6901482 |pmid=31819059}}</ref>
| width_min =
| width_avg =
| width_max =
| depth_min =
| depth_avg =
| depth_max =
| discharge1_location = Mouth <ref name="HydroATLAS" />
| discharge1_min = {{cvt|0.491|m3}}
| discharge1_avg = {{cvt|1.51|m3}}
| discharge1_max = {{cvt|3.22|m3}}
| source1 =
| source1_location = [[Kayanza Province]], Burundi
| source1_coordinates = {{coord|2|52|24|S|29|29|53|E}}
| source1_elevation = {{cvt|2489|m}}
| mouth = [[Akanyaru River]]
| mouth_location = [[Ngozi Province]], Burundi
| mouth_coordinates = {{Coord|-2.818840|29.719262|display=inline,title}}
| mouth_elevation = {{cvt|1492|m}}
| progression = [[Akanyaru River|Akanyaru]] → [[Nyabarongo River|Nyabarongo]] → [[Kagera River|Kagera]] → [[Lake Victoria]] → [[White Nile]] → [[Nile]] → [[Mediterranean Sea]]
| river_system =
| basin_size = {{cvt|178|km2}}<ref name="HydroATLAS" />
| basin_landmarks =
| basin_population = 132,000<ref>{{Cite journal |last=Liu |first=Luling |last2=Cao |first2=Xin |last3=Li |first3=Shijie |last4=Jie |first4=Na |date=2024-01-24 |title=A 31-year (1990–2020) global gridded population dataset generated by cluster analysis and statistical learning |url=https://www.nature.com/articles/s41597-024-02913-0 |journal=Scientific Data |language=en |volume=11 |issue=1 |doi=10.1038/s41597-024-02913-0 |issn=2052-4463 |pmc=10808219 |pmid=38267476}}</ref>
| tributaries_left =
| tributaries_right =
| waterbodies =
| waterfalls =
| bridges =
| ports =
| custom_label =
| custom_data =
| extra =
}}
'''Kayave Mɔɣili''' ({{langx|fr|Rivière Kayave}}) nyɛla mɔɣili din be Burundi, mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Akanyaru River]].
==Course==
Kayave Mɔɣili ŋɔ nyɛla din piligi Kayanza Province wulinluhili ka di nyɛdin bin waɣa ni [[Ruvubu River]], di nyɛla din nyari kom mɔɣ'bihi din yirina [[Kibira National Park]]. Di nyɛla din zori nuzaa zuɣu kpari Ngozi Province ka nyɛ din zori doli tiŋgbani maa tarisi pɔi ka naayi lɛbigi zori kpari Ngozi Province wulinpuhili chaŋ n ti chirigi Akanyaru mɔɣili.{{sfn|Way: Kayave (300510256)}}
==Tributaries==
Kayave Mɔɣili ŋɔ nyɛla din piligi luɣ'shɛli Ngute ni laɣim Nyakimonyi ka nyɛ din zori nuzaa chani Nyabikenke, Jembegeti, Kironge. Di nyɛla din lɛbigi zori kpari wulinpuhili chani Gitabo mini Rushahuriro nudirigu, Nkamwa mini Kirimwe nuzaa pɔi ka naayi kpɛ Kanyaru.{{sfn|Kayanza USDMA}}
==Environment==
Kayave Mɔɣili tiŋgbani polo nyɛla bɛ ni mali shɛli niŋdi pukparilim.{{sfn|nasalandcover}} Lala yaɣili maa nyɛla din mali salo pam kamani "591 inhabitants per square kilometer".{{sfn|nasapop}} Yaɣili maa yuuni tulim nyɛla {{convert|19|C}}. Goli shɛli lala yaɣili ŋɔ n mali tulim pam nyɛ Silimiin goli September, lala saha ŋɔ ka di tulim nyɛ {{convert|22|C}}, goli shɛli ni lala yaɣili ŋɔ ni mali maasim pam nyɛ Silimiin goli April ni {{convert|18|C}}.{{sfn|nasa}} Lala yaɣili ŋɔ nyɛla din nyari sa'kom kamani {{convert|1,163|mm}} yuuni puuni. Goli shɛli ni tiŋgbani maa ni tooi deeri sa'kom nyɛ Silimiin goli March ni {{convert|191|mm}} ka goli shɛli ni tiŋgbani maa ni bi tooi nyari sa'kom nyɛ Silimiin goli July ni {{convert|2|mm}}.{{sfn|nasarain}}
==Agriculture==
Kayave Mɔɣili nyɛla din zori chani tiŋ zaŋ n-ti Busiga din be Ngozi Province. Lala tiŋgbani ŋɔ yaɣ'shɛli din mali tam pam nyɛla bɛ ni mali shɛli kɔri bindira kamani banchi, wulijo, tuya, kɔdu n-ti pahi shinkaafa.{{sfn|Manirakiza|2021|p=67}}
==Events==
Silimiin goli March yuuni 2021, kɔdɔruko zaŋ n-ti Kayave mɔɣili din chani RN1 soli din yina Kayanza chani Kanyaru-Haut tarisi nyɛla din daa saɣim ka di mali yaa. Din bɔŋɔ nyɛla kɔdɔruko kara din be Burundi mini Rwanda sunsuun. Bin din gbaai Silimiin goli November yuuni 2021 bɛ daa na bɛ piligi lala kɔdɔruko ŋɔ malibu.{{sfn|Le Burundi reste coupé du Rwanda}}
==Lihimi m pahi ==
*[[List of rivers of Burundi]]
==References==
{{reflist|25em}}
==Sources==
{{refbegin}}
*{{citation |url=https://maps.lib.utexas.edu/maps/topo/burundi/kayanza-burundi-50k-4775iii-1981.pdf |accessdate=2024-09-04
|author=U.S. Defense Mapping Agency |title=Kayanza |publisher=University of Texas at Austin |year=1994 |ref={{harvid|Kayanza USDMA}} }}
*{{citation |url=https://www.rpa.bi/index.php/actualites/6environnement/le-burundi-reste-coupe-du-rwanda-par-ses-routes-impraticables |accessdate=2024-08-31
|title=Le Burundi reste coupé du Rwanda par ses routes impraticables |date=10 November 2021 |work=Radio Publique Africaine
|ref={{harvid|Le Burundi reste coupé du Rwanda}} }}
*{{citation |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/258396/1/THESE%20MANIRAKIZA%20Dismas%202021.pdf |accessdate=2024-08-31 |language=fr
|last=Manirakiza |first=Dismas |publisher=University of Liege |year=2021 |type=thesis
|title=Impact des coopératives agricoles des cultures vivrières sur les conditions de vie des ménages ruraux au Burundi : Cas des coopératives de la province de Ngozi}}
*{{citation|url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=SEDAC_POP |title=NASA Earth Observations: Population Density |accessdate=30 January 2016
|ref={{harvid|nasapop}} |publisher=NASA/SEDAC
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160209064446/http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=SEDAC_POP |archivedate=9 February 2016}}
*{{citation|url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/dataset_index.php |title=NASA Earth Observations Data Set Index |accessdate=30 January 2016
|ref={{harvid|nasa}} |publisher=NASA
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171128214629/https://neo.sci.gsfc.nasa.gov/dataset_index.php |archivedate=28 November 2017}} Temperature data from satellite measurements of the earth's surface temperature within a box that is 0.1×0.1 degrees.
*{{citation|url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=TRMM_3B43M&year=2014 |title=NASA Earth Observations: Rainfall (1 month - TRMM) |accessdate=30 January 2016
|ref={{harvid|nasarain}} |publisher=NASA/Tropical Rainfall Monitoring Mission
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190419091014/https://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=TRMM_3B43M&year=2014 |archivedate=19 April 2019}} Average value for the years 2012–2014 within a box that is 0.1×0.1 degrees.
*{{citation|url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=MCD12C1_T1 |title=NASA Earth Observations: Land Cover Classification |accessdate=30 January 2016
|ref={{harvid|nasalandcover}} |publisher=NASA/MODIS
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160228161657/http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=MCD12C1_T1 |archivedate=28 February 2016}}
*{{citation |url=https://www.openstreetmap.org/way/300510256#map=12/-2.8817/29.6075 |accessdate=2024-08-31
|title=Way: Kayave (300510256) |work=OpenStreetMap |ref={{harvid|Way: Kayave (300510256)}} }}
{{refend}}
[[Category:Rivers of Burundi]]
[[Category:Kayanza Province]]
[[Category:Ngozi Province]]
6b6cof71s54uvn9dikgzz9nj9hfwto1
138555
138554
2026-06-01T10:42:04Z
Kalakpagh
2501
/* References */ Updated Content
138555
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Infobox river
| name = Kayave River
| native_name = {{native name|fr|Rivière Kayave}}
| name_other = Kayava
| name_etymology =
| nickname =
| image =
| image_size =
| image_caption =
| image_alt =
| map =
| map_size =
| map_caption =
| map_alt =
| pushpin_map = Burundi
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption =
| pushpin_map_alt =
| subdivision_type1 = Country
| subdivision_name1 = [[Burundi]]
| subdivision_type2 = [[Provinces of Burundi|Provinces]]
| subdivision_name2 = [[Ngozi Province|Ngozi]], [[Kayanza Province|Kayanza]]
| length = {{cvt|36.8|km}}<ref name="HydroATLAS">{{Cite journal |last=Linke |first=Simon |last2=Lehner |first2=Bernhard |last3=Ouellet Dallaire |first3=Camille |last4=Ariwi |first4=Joseph |last5=Grill |first5=Günther |last6=Anand |first6=Mira |last7=Beames |first7=Penny |last8=Burchard-Levine |first8=Vicente |last9=Maxwell |first9=Sally |last10=Moidu |first10=Hana |last11=Tan |first11=Florence |last12=Thieme |first12=Michele |date=2019-12-09 |title=Global hydro-environmental sub-basin and river reach characteristics at high spatial resolution |url=https://www.nature.com/articles/s41597-019-0300-6 |journal=Scientific Data |language=en |volume=6 |issue=1 |doi=10.1038/s41597-019-0300-6 |issn=2052-4463 |pmc=6901482 |pmid=31819059}}</ref>
| width_min =
| width_avg =
| width_max =
| depth_min =
| depth_avg =
| depth_max =
| discharge1_location = Mouth <ref name="HydroATLAS" />
| discharge1_min = {{cvt|0.491|m3}}
| discharge1_avg = {{cvt|1.51|m3}}
| discharge1_max = {{cvt|3.22|m3}}
| source1 =
| source1_location = [[Kayanza Province]], Burundi
| source1_coordinates = {{coord|2|52|24|S|29|29|53|E}}
| source1_elevation = {{cvt|2489|m}}
| mouth = [[Akanyaru River]]
| mouth_location = [[Ngozi Province]], Burundi
| mouth_coordinates = {{Coord|-2.818840|29.719262|display=inline,title}}
| mouth_elevation = {{cvt|1492|m}}
| progression = [[Akanyaru River|Akanyaru]] → [[Nyabarongo River|Nyabarongo]] → [[Kagera River|Kagera]] → [[Lake Victoria]] → [[White Nile]] → [[Nile]] → [[Mediterranean Sea]]
| river_system =
| basin_size = {{cvt|178|km2}}<ref name="HydroATLAS" />
| basin_landmarks =
| basin_population = 132,000<ref>{{Cite journal |last=Liu |first=Luling |last2=Cao |first2=Xin |last3=Li |first3=Shijie |last4=Jie |first4=Na |date=2024-01-24 |title=A 31-year (1990–2020) global gridded population dataset generated by cluster analysis and statistical learning |url=https://www.nature.com/articles/s41597-024-02913-0 |journal=Scientific Data |language=en |volume=11 |issue=1 |doi=10.1038/s41597-024-02913-0 |issn=2052-4463 |pmc=10808219 |pmid=38267476}}</ref>
| tributaries_left =
| tributaries_right =
| waterbodies =
| waterfalls =
| bridges =
| ports =
| custom_label =
| custom_data =
| extra =
}}
'''Kayave Mɔɣili''' ({{langx|fr|Rivière Kayave}}) nyɛla mɔɣili din be Burundi, mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Akanyaru River]].
==Course==
Kayave Mɔɣili ŋɔ nyɛla din piligi Kayanza Province wulinluhili ka di nyɛdin bin waɣa ni [[Ruvubu River]], di nyɛla din nyari kom mɔɣ'bihi din yirina [[Kibira National Park]]. Di nyɛla din zori nuzaa zuɣu kpari Ngozi Province ka nyɛ din zori doli tiŋgbani maa tarisi pɔi ka naayi lɛbigi zori kpari Ngozi Province wulinpuhili chaŋ n ti chirigi Akanyaru mɔɣili.{{sfn|Way: Kayave (300510256)}}
==Tributaries==
Kayave Mɔɣili ŋɔ nyɛla din piligi luɣ'shɛli Ngute ni laɣim Nyakimonyi ka nyɛ din zori nuzaa chani Nyabikenke, Jembegeti, Kironge. Di nyɛla din lɛbigi zori kpari wulinpuhili chani Gitabo mini Rushahuriro nudirigu, Nkamwa mini Kirimwe nuzaa pɔi ka naayi kpɛ Kanyaru.{{sfn|Kayanza USDMA}}
==Environment==
Kayave Mɔɣili tiŋgbani polo nyɛla bɛ ni mali shɛli niŋdi pukparilim.{{sfn|nasalandcover}} Lala yaɣili maa nyɛla din mali salo pam kamani "591 inhabitants per square kilometer".{{sfn|nasapop}} Yaɣili maa yuuni tulim nyɛla {{convert|19|C}}. Goli shɛli lala yaɣili ŋɔ n mali tulim pam nyɛ Silimiin goli September, lala saha ŋɔ ka di tulim nyɛ {{convert|22|C}}, goli shɛli ni lala yaɣili ŋɔ ni mali maasim pam nyɛ Silimiin goli April ni {{convert|18|C}}.{{sfn|nasa}} Lala yaɣili ŋɔ nyɛla din nyari sa'kom kamani {{convert|1,163|mm}} yuuni puuni. Goli shɛli ni tiŋgbani maa ni tooi deeri sa'kom nyɛ Silimiin goli March ni {{convert|191|mm}} ka goli shɛli ni tiŋgbani maa ni bi tooi nyari sa'kom nyɛ Silimiin goli July ni {{convert|2|mm}}.{{sfn|nasarain}}
==Agriculture==
Kayave Mɔɣili nyɛla din zori chani tiŋ zaŋ n-ti Busiga din be Ngozi Province. Lala tiŋgbani ŋɔ yaɣ'shɛli din mali tam pam nyɛla bɛ ni mali shɛli kɔri bindira kamani banchi, wulijo, tuya, kɔdu n-ti pahi shinkaafa.{{sfn|Manirakiza|2021|p=67}}
==Events==
Silimiin goli March yuuni 2021, kɔdɔruko zaŋ n-ti Kayave mɔɣili din chani RN1 soli din yina Kayanza chani Kanyaru-Haut tarisi nyɛla din daa saɣim ka di mali yaa. Din bɔŋɔ nyɛla kɔdɔruko kara din be Burundi mini Rwanda sunsuun. Bin din gbaai Silimiin goli November yuuni 2021 bɛ daa na bɛ piligi lala kɔdɔruko ŋɔ malibu.{{sfn|Le Burundi reste coupé du Rwanda}}
==Lihimi m pahi ==
*[[List of rivers of Burundi]]
==Kundivihira ==
{{reflist|25em}}
==Sources==
{{refbegin}}
*{{citation |url=https://maps.lib.utexas.edu/maps/topo/burundi/kayanza-burundi-50k-4775iii-1981.pdf |accessdate=2024-09-04
|author=U.S. Defense Mapping Agency |title=Kayanza |publisher=University of Texas at Austin |year=1994 |ref={{harvid|Kayanza USDMA}} }}
*{{citation |url=https://www.rpa.bi/index.php/actualites/6environnement/le-burundi-reste-coupe-du-rwanda-par-ses-routes-impraticables |accessdate=2024-08-31
|title=Le Burundi reste coupé du Rwanda par ses routes impraticables |date=10 November 2021 |work=Radio Publique Africaine
|ref={{harvid|Le Burundi reste coupé du Rwanda}} }}
*{{citation |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/258396/1/THESE%20MANIRAKIZA%20Dismas%202021.pdf |accessdate=2024-08-31 |language=fr
|last=Manirakiza |first=Dismas |publisher=University of Liege |year=2021 |type=thesis
|title=Impact des coopératives agricoles des cultures vivrières sur les conditions de vie des ménages ruraux au Burundi : Cas des coopératives de la province de Ngozi}}
*{{citation|url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=SEDAC_POP |title=NASA Earth Observations: Population Density |accessdate=30 January 2016
|ref={{harvid|nasapop}} |publisher=NASA/SEDAC
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160209064446/http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=SEDAC_POP |archivedate=9 February 2016}}
*{{citation|url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/dataset_index.php |title=NASA Earth Observations Data Set Index |accessdate=30 January 2016
|ref={{harvid|nasa}} |publisher=NASA
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171128214629/https://neo.sci.gsfc.nasa.gov/dataset_index.php |archivedate=28 November 2017}} Temperature data from satellite measurements of the earth's surface temperature within a box that is 0.1×0.1 degrees.
*{{citation|url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=TRMM_3B43M&year=2014 |title=NASA Earth Observations: Rainfall (1 month - TRMM) |accessdate=30 January 2016
|ref={{harvid|nasarain}} |publisher=NASA/Tropical Rainfall Monitoring Mission
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190419091014/https://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=TRMM_3B43M&year=2014 |archivedate=19 April 2019}} Average value for the years 2012–2014 within a box that is 0.1×0.1 degrees.
*{{citation|url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=MCD12C1_T1 |title=NASA Earth Observations: Land Cover Classification |accessdate=30 January 2016
|ref={{harvid|nasalandcover}} |publisher=NASA/MODIS
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160228161657/http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=MCD12C1_T1 |archivedate=28 February 2016}}
*{{citation |url=https://www.openstreetmap.org/way/300510256#map=12/-2.8817/29.6075 |accessdate=2024-08-31
|title=Way: Kayave (300510256) |work=OpenStreetMap |ref={{harvid|Way: Kayave (300510256)}} }}
{{refend}}
[[Category:Rivers of Burundi]]
[[Category:Kayanza Province]]
[[Category:Ngozi Province]]
qdmqit9fpjnn0nory9axkpedlml5c2p
138559
138555
2026-06-01T10:44:52Z
Kalakpagh
2501
/* Sources */ Updated Content
138559
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Infobox river
| name = Kayave River
| native_name = {{native name|fr|Rivière Kayave}}
| name_other = Kayava
| name_etymology =
| nickname =
| image =
| image_size =
| image_caption =
| image_alt =
| map =
| map_size =
| map_caption =
| map_alt =
| pushpin_map = Burundi
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption =
| pushpin_map_alt =
| subdivision_type1 = Country
| subdivision_name1 = [[Burundi]]
| subdivision_type2 = [[Provinces of Burundi|Provinces]]
| subdivision_name2 = [[Ngozi Province|Ngozi]], [[Kayanza Province|Kayanza]]
| length = {{cvt|36.8|km}}<ref name="HydroATLAS">{{Cite journal |last=Linke |first=Simon |last2=Lehner |first2=Bernhard |last3=Ouellet Dallaire |first3=Camille |last4=Ariwi |first4=Joseph |last5=Grill |first5=Günther |last6=Anand |first6=Mira |last7=Beames |first7=Penny |last8=Burchard-Levine |first8=Vicente |last9=Maxwell |first9=Sally |last10=Moidu |first10=Hana |last11=Tan |first11=Florence |last12=Thieme |first12=Michele |date=2019-12-09 |title=Global hydro-environmental sub-basin and river reach characteristics at high spatial resolution |url=https://www.nature.com/articles/s41597-019-0300-6 |journal=Scientific Data |language=en |volume=6 |issue=1 |doi=10.1038/s41597-019-0300-6 |issn=2052-4463 |pmc=6901482 |pmid=31819059}}</ref>
| width_min =
| width_avg =
| width_max =
| depth_min =
| depth_avg =
| depth_max =
| discharge1_location = Mouth <ref name="HydroATLAS" />
| discharge1_min = {{cvt|0.491|m3}}
| discharge1_avg = {{cvt|1.51|m3}}
| discharge1_max = {{cvt|3.22|m3}}
| source1 =
| source1_location = [[Kayanza Province]], Burundi
| source1_coordinates = {{coord|2|52|24|S|29|29|53|E}}
| source1_elevation = {{cvt|2489|m}}
| mouth = [[Akanyaru River]]
| mouth_location = [[Ngozi Province]], Burundi
| mouth_coordinates = {{Coord|-2.818840|29.719262|display=inline,title}}
| mouth_elevation = {{cvt|1492|m}}
| progression = [[Akanyaru River|Akanyaru]] → [[Nyabarongo River|Nyabarongo]] → [[Kagera River|Kagera]] → [[Lake Victoria]] → [[White Nile]] → [[Nile]] → [[Mediterranean Sea]]
| river_system =
| basin_size = {{cvt|178|km2}}<ref name="HydroATLAS" />
| basin_landmarks =
| basin_population = 132,000<ref>{{Cite journal |last=Liu |first=Luling |last2=Cao |first2=Xin |last3=Li |first3=Shijie |last4=Jie |first4=Na |date=2024-01-24 |title=A 31-year (1990–2020) global gridded population dataset generated by cluster analysis and statistical learning |url=https://www.nature.com/articles/s41597-024-02913-0 |journal=Scientific Data |language=en |volume=11 |issue=1 |doi=10.1038/s41597-024-02913-0 |issn=2052-4463 |pmc=10808219 |pmid=38267476}}</ref>
| tributaries_left =
| tributaries_right =
| waterbodies =
| waterfalls =
| bridges =
| ports =
| custom_label =
| custom_data =
| extra =
}}
'''Kayave Mɔɣili''' ({{langx|fr|Rivière Kayave}}) nyɛla mɔɣili din be Burundi, mɔɣ'bila zaŋ n-ti [[Akanyaru River]].
==Course==
Kayave Mɔɣili ŋɔ nyɛla din piligi Kayanza Province wulinluhili ka di nyɛdin bin waɣa ni [[Ruvubu River]], di nyɛla din nyari kom mɔɣ'bihi din yirina [[Kibira National Park]]. Di nyɛla din zori nuzaa zuɣu kpari Ngozi Province ka nyɛ din zori doli tiŋgbani maa tarisi pɔi ka naayi lɛbigi zori kpari Ngozi Province wulinpuhili chaŋ n ti chirigi Akanyaru mɔɣili.{{sfn|Way: Kayave (300510256)}}
==Tributaries==
Kayave Mɔɣili ŋɔ nyɛla din piligi luɣ'shɛli Ngute ni laɣim Nyakimonyi ka nyɛ din zori nuzaa chani Nyabikenke, Jembegeti, Kironge. Di nyɛla din lɛbigi zori kpari wulinpuhili chani Gitabo mini Rushahuriro nudirigu, Nkamwa mini Kirimwe nuzaa pɔi ka naayi kpɛ Kanyaru.{{sfn|Kayanza USDMA}}
==Environment==
Kayave Mɔɣili tiŋgbani polo nyɛla bɛ ni mali shɛli niŋdi pukparilim.{{sfn|nasalandcover}} Lala yaɣili maa nyɛla din mali salo pam kamani "591 inhabitants per square kilometer".{{sfn|nasapop}} Yaɣili maa yuuni tulim nyɛla {{convert|19|C}}. Goli shɛli lala yaɣili ŋɔ n mali tulim pam nyɛ Silimiin goli September, lala saha ŋɔ ka di tulim nyɛ {{convert|22|C}}, goli shɛli ni lala yaɣili ŋɔ ni mali maasim pam nyɛ Silimiin goli April ni {{convert|18|C}}.{{sfn|nasa}} Lala yaɣili ŋɔ nyɛla din nyari sa'kom kamani {{convert|1,163|mm}} yuuni puuni. Goli shɛli ni tiŋgbani maa ni tooi deeri sa'kom nyɛ Silimiin goli March ni {{convert|191|mm}} ka goli shɛli ni tiŋgbani maa ni bi tooi nyari sa'kom nyɛ Silimiin goli July ni {{convert|2|mm}}.{{sfn|nasarain}}
==Agriculture==
Kayave Mɔɣili nyɛla din zori chani tiŋ zaŋ n-ti Busiga din be Ngozi Province. Lala tiŋgbani ŋɔ yaɣ'shɛli din mali tam pam nyɛla bɛ ni mali shɛli kɔri bindira kamani banchi, wulijo, tuya, kɔdu n-ti pahi shinkaafa.{{sfn|Manirakiza|2021|p=67}}
==Events==
Silimiin goli March yuuni 2021, kɔdɔruko zaŋ n-ti Kayave mɔɣili din chani RN1 soli din yina Kayanza chani Kanyaru-Haut tarisi nyɛla din daa saɣim ka di mali yaa. Din bɔŋɔ nyɛla kɔdɔruko kara din be Burundi mini Rwanda sunsuun. Bin din gbaai Silimiin goli November yuuni 2021 bɛ daa na bɛ piligi lala kɔdɔruko ŋɔ malibu.{{sfn|Le Burundi reste coupé du Rwanda}}
==Lihimi m pahi ==
*[[List of rivers of Burundi]]
==Kundivihira ==
{{reflist|25em}}
==Din yi shɛli na==
{{refbegin}}
*{{citation |url=https://maps.lib.utexas.edu/maps/topo/burundi/kayanza-burundi-50k-4775iii-1981.pdf |accessdate=2024-09-04
|author=U.S. Defense Mapping Agency |title=Kayanza |publisher=University of Texas at Austin |year=1994 |ref={{harvid|Kayanza USDMA}} }}
*{{citation |url=https://www.rpa.bi/index.php/actualites/6environnement/le-burundi-reste-coupe-du-rwanda-par-ses-routes-impraticables |accessdate=2024-08-31
|title=Le Burundi reste coupé du Rwanda par ses routes impraticables |date=10 November 2021 |work=Radio Publique Africaine
|ref={{harvid|Le Burundi reste coupé du Rwanda}} }}
*{{citation |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/258396/1/THESE%20MANIRAKIZA%20Dismas%202021.pdf |accessdate=2024-08-31 |language=fr
|last=Manirakiza |first=Dismas |publisher=University of Liege |year=2021 |type=thesis
|title=Impact des coopératives agricoles des cultures vivrières sur les conditions de vie des ménages ruraux au Burundi : Cas des coopératives de la province de Ngozi}}
*{{citation|url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=SEDAC_POP |title=NASA Earth Observations: Population Density |accessdate=30 January 2016
|ref={{harvid|nasapop}} |publisher=NASA/SEDAC
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160209064446/http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=SEDAC_POP |archivedate=9 February 2016}}
*{{citation|url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/dataset_index.php |title=NASA Earth Observations Data Set Index |accessdate=30 January 2016
|ref={{harvid|nasa}} |publisher=NASA
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171128214629/https://neo.sci.gsfc.nasa.gov/dataset_index.php |archivedate=28 November 2017}} Temperature data from satellite measurements of the earth's surface temperature within a box that is 0.1×0.1 degrees.
*{{citation|url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=TRMM_3B43M&year=2014 |title=NASA Earth Observations: Rainfall (1 month - TRMM) |accessdate=30 January 2016
|ref={{harvid|nasarain}} |publisher=NASA/Tropical Rainfall Monitoring Mission
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190419091014/https://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=TRMM_3B43M&year=2014 |archivedate=19 April 2019}} Average value for the years 2012–2014 within a box that is 0.1×0.1 degrees.
*{{citation|url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=MCD12C1_T1 |title=NASA Earth Observations: Land Cover Classification |accessdate=30 January 2016
|ref={{harvid|nasalandcover}} |publisher=NASA/MODIS
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160228161657/http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=MCD12C1_T1 |archivedate=28 February 2016}}
*{{citation |url=https://www.openstreetmap.org/way/300510256#map=12/-2.8817/29.6075 |accessdate=2024-08-31
|title=Way: Kayave (300510256) |work=OpenStreetMap |ref={{harvid|Way: Kayave (300510256)}} }}
{{refend}}
[[Category:Rivers of Burundi]]
[[Category:Kayanza Province]]
[[Category:Ngozi Province]]
60meagk2ttzxpqame00sktjjw0fts1d
Rahad River
0
33251
138563
2026-06-01T10:51:29Z
Kalakpagh
2501
Created article
138563
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|River in Ethiopia and Sudan}}{{Infobox river
| name = Rahad River
| map = Abbay OSM.png
| map_caption = Map showing the Abbay basin, with the Rahad River (Center left).
| mouth_coordinates = {{coord|14|28|0|N|33|31|0|E}}
| other_name = Shinfa
| country = [[Ethiopia]], [[Sudan]]
| length = {{cvt|665|km|mi}}
| mouth = [[Blue Nile]]
| mouth_location = [[Wad Madani]]
| progression = [[Blue Nile]]→ [[Nile]]→ [[Mediterranean Sea]]
| river_system = [[Nile|Nile Basin]]
| basin_size = {{cvt|42400|km2}}
}}
'''Rahad''' Mɔɣili ŋɔ nyɛla mɔɣ'shɛli din zori kpɛri [[Ethiopia]] mini [[Sudan]]. Mɔɣili maa pili shee nyɛ Ethiopia ka bɛ booni li '''Shinfa''', di nyɛla din zori chani n ti luri Blue Nile di nudirigu zuɣu.<ref name="Rahad">{{cite web|title=Rahad River|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/489633/Rahad-River|publisher=Britannica Encyclopaedia|accessdate=16 January 2013}}</ref> Mɔɣili ŋɔ yaɣ'shɛli nyɛla din piligi [[Ethiopian Highlands]] ( [[Lake Tana]]), ni ka di zori kamani kilomita kɔbisinahi ni pihinii ka di yɛliŋ nyɛ kamani {{cvt|665|km}}) zaŋ chaŋ Sudan.<ref name="Rahad" /> Sudan tiŋgbani puuni, di nyɛla din chaŋ n ti chirigi Blue Nile.<ref name="Rahad" />
ihsykg8fd99or2xu095e6sv79xoi37s
138564
138563
2026-06-01T10:52:11Z
Kalakpagh
2501
added databox
138564
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|River in Ethiopia and Sudan}}
{{Infobox river
| name = Rahad River
| map = Abbay OSM.png
| map_caption = Map showing the Abbay basin, with the Rahad River (Center left).
| mouth_coordinates = {{coord|14|28|0|N|33|31|0|E}}
| other_name = Shinfa
| country = [[Ethiopia]], [[Sudan]]
| length = {{cvt|665|km|mi}}
| mouth = [[Blue Nile]]
| mouth_location = [[Wad Madani]]
| progression = [[Blue Nile]]→ [[Nile]]→ [[Mediterranean Sea]]
| river_system = [[Nile|Nile Basin]]
| basin_size = {{cvt|42400|km2}}
}}
'''Rahad''' Mɔɣili ŋɔ nyɛla mɔɣ'shɛli din zori kpɛri [[Ethiopia]] mini [[Sudan]]. Mɔɣili maa pili shee nyɛ Ethiopia ka bɛ booni li '''Shinfa''', di nyɛla din zori chani n ti luri Blue Nile di nudirigu zuɣu.<ref name="Rahad">{{cite web|title=Rahad River|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/489633/Rahad-River|publisher=Britannica Encyclopaedia|accessdate=16 January 2013}}</ref> Mɔɣili ŋɔ yaɣ'shɛli nyɛla din piligi [[Ethiopian Highlands]] ( [[Lake Tana]]), ni ka di zori kamani kilomita kɔbisinahi ni pihinii ka di yɛliŋ nyɛ kamani {{cvt|665|km}}) zaŋ chaŋ Sudan.<ref name="Rahad" /> Sudan tiŋgbani puuni, di nyɛla din chaŋ n ti chirigi Blue Nile.<ref name="Rahad" />
lyf14z5lfxl07777n1e25y67z3a15no
138565
138564
2026-06-01T10:53:14Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
138565
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|River in Ethiopia and Sudan}}
{{Infobox river
| name = Rahad River
| map = Abbay OSM.png
| map_caption = Map showing the Abbay basin, with the Rahad River (Center left).
| mouth_coordinates = {{coord|14|28|0|N|33|31|0|E}}
| other_name = Shinfa
| country = [[Ethiopia]], [[Sudan]]
| length = {{cvt|665|km|mi}}
| mouth = [[Blue Nile]]
| mouth_location = [[Wad Madani]]
| progression = [[Blue Nile]]→ [[Nile]]→ [[Mediterranean Sea]]
| river_system = [[Nile|Nile Basin]]
| basin_size = {{cvt|42400|km2}}
}}
'''Rahad''' Mɔɣili ŋɔ nyɛla mɔɣ'shɛli din zori kpɛri [[Ethiopia]] mini [[Sudan]]. Mɔɣili maa pili shee nyɛ Ethiopia ka bɛ booni li '''Shinfa''', di nyɛla din zori chani n ti luri Blue Nile di nudirigu zuɣu.<ref name="Rahad">{{cite web|title=Rahad River|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/489633/Rahad-River|publisher=Britannica Encyclopaedia|accessdate=16 January 2013}}</ref> Mɔɣili ŋɔ yaɣ'shɛli nyɛla din piligi [[Ethiopian Highlands]] ( [[Lake Tana]]), ni ka di zori kamani kilomita kɔbisinahi ni pihinii ka di yɛliŋ nyɛ kamani {{cvt|665|km}}) zaŋ chaŋ Sudan.<ref name="Rahad" /> Sudan tiŋgbani puuni, di nyɛla din chaŋ n ti chirigi Blue Nile.<ref name="Rahad" />
Yuli din nyɛ "A black-maned Sudan lion" nyɛla bɛ ni daa zaŋ shɛli buɣisi mɔɣili ŋɔ.<ref name="Pease1909">{{cite book |last=Pease |first=A. E. |author-link=Alfred Edward Pease |title=The Book of the Lion |publisher=Ravenio Books |url=https://books.google.com/books?id=XHyIDQAAQBAJ&q=sudan+lions |date=1909-10-16}}</ref>
==See also==
* [[Er Rahad]]
* [[List of rivers of Ethiopia]]
==References==
{{Reflist}}
{{Authority control}}
{{Coord|14|46|N|33|51|E|source:kolossus-arwiki|display=title}}
[[Category:Rivers of Ethiopia]]
[[Category:Tributaries of the Blue Nile]]
[[Category:Ethiopian Highlands]]
[[Category:Rivers of Sudan]]
[[Category:International rivers of Africa]]
jtb58knee24mrs9kmcqg3njvcxbt60k
138566
138565
2026-06-01T10:53:41Z
Kalakpagh
2501
/* See also */ Updated Content
138566
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|River in Ethiopia and Sudan}}
{{Infobox river
| name = Rahad River
| map = Abbay OSM.png
| map_caption = Map showing the Abbay basin, with the Rahad River (Center left).
| mouth_coordinates = {{coord|14|28|0|N|33|31|0|E}}
| other_name = Shinfa
| country = [[Ethiopia]], [[Sudan]]
| length = {{cvt|665|km|mi}}
| mouth = [[Blue Nile]]
| mouth_location = [[Wad Madani]]
| progression = [[Blue Nile]]→ [[Nile]]→ [[Mediterranean Sea]]
| river_system = [[Nile|Nile Basin]]
| basin_size = {{cvt|42400|km2}}
}}
'''Rahad''' Mɔɣili ŋɔ nyɛla mɔɣ'shɛli din zori kpɛri [[Ethiopia]] mini [[Sudan]]. Mɔɣili maa pili shee nyɛ Ethiopia ka bɛ booni li '''Shinfa''', di nyɛla din zori chani n ti luri Blue Nile di nudirigu zuɣu.<ref name="Rahad">{{cite web|title=Rahad River|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/489633/Rahad-River|publisher=Britannica Encyclopaedia|accessdate=16 January 2013}}</ref> Mɔɣili ŋɔ yaɣ'shɛli nyɛla din piligi [[Ethiopian Highlands]] ( [[Lake Tana]]), ni ka di zori kamani kilomita kɔbisinahi ni pihinii ka di yɛliŋ nyɛ kamani {{cvt|665|km}}) zaŋ chaŋ Sudan.<ref name="Rahad" /> Sudan tiŋgbani puuni, di nyɛla din chaŋ n ti chirigi Blue Nile.<ref name="Rahad" />
Yuli din nyɛ "A black-maned Sudan lion" nyɛla bɛ ni daa zaŋ shɛli buɣisi mɔɣili ŋɔ.<ref name="Pease1909">{{cite book |last=Pease |first=A. E. |author-link=Alfred Edward Pease |title=The Book of the Lion |publisher=Ravenio Books |url=https://books.google.com/books?id=XHyIDQAAQBAJ&q=sudan+lions |date=1909-10-16}}</ref>
==Kundivihira ==
* [[Er Rahad]]
* [[List of rivers of Ethiopia]]
==References==
{{Reflist}}
{{Authority control}}
{{Coord|14|46|N|33|51|E|source:kolossus-arwiki|display=title}}
[[Category:Rivers of Ethiopia]]
[[Category:Tributaries of the Blue Nile]]
[[Category:Ethiopian Highlands]]
[[Category:Rivers of Sudan]]
[[Category:International rivers of Africa]]
ebaz6c6xiufj70m1md142bjjlmerk8u
138567
138566
2026-06-01T10:54:11Z
Kalakpagh
2501
/* Kundivihira */ Updated Content
138567
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Short description|River in Ethiopia and Sudan}}
{{Infobox river
| name = Rahad River
| map = Abbay OSM.png
| map_caption = Map showing the Abbay basin, with the Rahad River (Center left).
| mouth_coordinates = {{coord|14|28|0|N|33|31|0|E}}
| other_name = Shinfa
| country = [[Ethiopia]], [[Sudan]]
| length = {{cvt|665|km|mi}}
| mouth = [[Blue Nile]]
| mouth_location = [[Wad Madani]]
| progression = [[Blue Nile]]→ [[Nile]]→ [[Mediterranean Sea]]
| river_system = [[Nile|Nile Basin]]
| basin_size = {{cvt|42400|km2}}
}}
'''Rahad''' Mɔɣili ŋɔ nyɛla mɔɣ'shɛli din zori kpɛri [[Ethiopia]] mini [[Sudan]]. Mɔɣili maa pili shee nyɛ Ethiopia ka bɛ booni li '''Shinfa''', di nyɛla din zori chani n ti luri Blue Nile di nudirigu zuɣu.<ref name="Rahad">{{cite web|title=Rahad River|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/489633/Rahad-River|publisher=Britannica Encyclopaedia|accessdate=16 January 2013}}</ref> Mɔɣili ŋɔ yaɣ'shɛli nyɛla din piligi [[Ethiopian Highlands]] ( [[Lake Tana]]), ni ka di zori kamani kilomita kɔbisinahi ni pihinii ka di yɛliŋ nyɛ kamani {{cvt|665|km}}) zaŋ chaŋ Sudan.<ref name="Rahad" /> Sudan tiŋgbani puuni, di nyɛla din chaŋ n ti chirigi Blue Nile.<ref name="Rahad" />
Yuli din nyɛ "A black-maned Sudan lion" nyɛla bɛ ni daa zaŋ shɛli buɣisi mɔɣili ŋɔ.<ref name="Pease1909">{{cite book |last=Pease |first=A. E. |author-link=Alfred Edward Pease |title=The Book of the Lion |publisher=Ravenio Books |url=https://books.google.com/books?id=XHyIDQAAQBAJ&q=sudan+lions |date=1909-10-16}}</ref>
==Lihimi m pahi ==
* [[Er Rahad]]
* [[List of rivers of Ethiopia]]
== Kundivihira ==
{{Reflist}}
{{Authority control}}
{{Coord|14|46|N|33|51|E|source:kolossus-arwiki|display=title}}
[[Category:Rivers of Ethiopia]]
[[Category:Tributaries of the Blue Nile]]
[[Category:Ethiopian Highlands]]
[[Category:Rivers of Sudan]]
[[Category:International rivers of Africa]]
6gkix6oukt0ukbpxa9xif4m0tm5xgsv
Adar River
0
33252
138568
2026-06-01T11:04:30Z
Kalakpagh
2501
Created article
138568
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox river
| name = Adar River
| name_native =
| name_native_lang =
| name_other =
| name_etymology =
| nickname =
<!---------------------- IMAGE-->
| image =
| image_size =
| image_caption =
| image_alt =
<!---------------------- MAPS -->
| map =
| map_size =
| map_caption =
| map_alt =
| pushpin_map = South Sudan
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption= Location of mouth in South Sudan
| pushpin_map_alt =
<!---------------------- LOCATION -->
| subdivision_type1 = Country
| subdivision_name1 = [[South Sudan]]
| subdivision_type2 =
| subdivision_name2 =
| subdivision_type3 =
| subdivision_name3 =
| subdivision_type4 =
| subdivision_name4 =
| subdivision_type5 =
| subdivision_name5 =
<!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS -->
| length =
| width_min =
| width_avg =
| width_max =
| depth_min =
| depth_avg =
| depth_max =
| discharge1_location=
| discharge1_min =
| discharge1_avg =
| discharge1_max =
<!---------------------- BASIN FEATURES -->
| source1 =
| source1_location =
| source1_coordinates= <!-- {{Coord|...}} -->
| source1_elevation =
| mouth =
| mouth_location =
| mouth_coordinates = {{coord|10|23|N|32|15|E|display=it|type:river}}
| mouth_elevation =
| progression =
| river_system = [[White Nile]]
| basin_size =
| basin_landmarks =
| basin_population =
| tributaries_left =
| tributaries_right =
| waterbodies =
| waterfalls =
| bridges =
| ports =
| custom_label =
| custom_data =
| extra =
}}
'''Adar Mɔɣili''' (bee '''Khor Adar'''), Dinka nima nyɛla ban booni li '''Yal''',<ref>{{cite web|author=P.P. Howell and Mahmoud Eff. Abu Sineina|title=Game in the Machar Marshes|year=c. 1951|url=http://www.sudanarchive.net/cgi-bin/pagessoa?a=pdf&d=Dunepd77&dl=1|accessdate=2011-07-22|archive-date=2019-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20191215030713/https://www.sudanarchive.net/cgi-bin/pagessoa?a=pdf&d=Dunepd77&dl=1|url-status=dead}}</ref> Di nyɛla mɔɣili din chaŋ n ti chirigi White Nile din be Upper Nile, Sudan. Di nyɛla din zori yiri di nudirigu [[Machar Marshes]]<ref>{{cite book|last=Sutcliffe |first=J.V. |last2=Parks |first2=Y.P. |title=The Hydrology of the Nile |year=1999 |chapter=The Sobat Basin and the Machar Marshes |url=http://iahs.info/bluebooks/SP005/BB_005_0103.pdf |accessdate=2011-07-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110705132235/http://iahs.info/bluebooks/SP005/BB_005_0103.pdf |archivedate=5 July 2011 |url-status=dead }} page 108</ref> chani n ti chirigiri White Nile.
== References ==
{{Reflist}}
{{Rivers of South Sudan}}
[[Category:Rivers of South Sudan]]
[[Category:Tributaries of the Nile]]
[[Category:Upper Nile (state)]]
2vd3pe2nhumr5a5ux4w8upjiizsg512
138569
138568
2026-06-01T11:04:58Z
Kalakpagh
2501
/* References */ Updated Content
138569
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox river
| name = Adar River
| name_native =
| name_native_lang =
| name_other =
| name_etymology =
| nickname =
<!---------------------- IMAGE-->
| image =
| image_size =
| image_caption =
| image_alt =
<!---------------------- MAPS -->
| map =
| map_size =
| map_caption =
| map_alt =
| pushpin_map = South Sudan
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption= Location of mouth in South Sudan
| pushpin_map_alt =
<!---------------------- LOCATION -->
| subdivision_type1 = Country
| subdivision_name1 = [[South Sudan]]
| subdivision_type2 =
| subdivision_name2 =
| subdivision_type3 =
| subdivision_name3 =
| subdivision_type4 =
| subdivision_name4 =
| subdivision_type5 =
| subdivision_name5 =
<!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS -->
| length =
| width_min =
| width_avg =
| width_max =
| depth_min =
| depth_avg =
| depth_max =
| discharge1_location=
| discharge1_min =
| discharge1_avg =
| discharge1_max =
<!---------------------- BASIN FEATURES -->
| source1 =
| source1_location =
| source1_coordinates= <!-- {{Coord|...}} -->
| source1_elevation =
| mouth =
| mouth_location =
| mouth_coordinates = {{coord|10|23|N|32|15|E|display=it|type:river}}
| mouth_elevation =
| progression =
| river_system = [[White Nile]]
| basin_size =
| basin_landmarks =
| basin_population =
| tributaries_left =
| tributaries_right =
| waterbodies =
| waterfalls =
| bridges =
| ports =
| custom_label =
| custom_data =
| extra =
}}
'''Adar Mɔɣili''' (bee '''Khor Adar'''), Dinka nima nyɛla ban booni li '''Yal''',<ref>{{cite web|author=P.P. Howell and Mahmoud Eff. Abu Sineina|title=Game in the Machar Marshes|year=c. 1951|url=http://www.sudanarchive.net/cgi-bin/pagessoa?a=pdf&d=Dunepd77&dl=1|accessdate=2011-07-22|archive-date=2019-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20191215030713/https://www.sudanarchive.net/cgi-bin/pagessoa?a=pdf&d=Dunepd77&dl=1|url-status=dead}}</ref> Di nyɛla mɔɣili din chaŋ n ti chirigi White Nile din be Upper Nile, Sudan. Di nyɛla din zori yiri di nudirigu [[Machar Marshes]]<ref>{{cite book|last=Sutcliffe |first=J.V. |last2=Parks |first2=Y.P. |title=The Hydrology of the Nile |year=1999 |chapter=The Sobat Basin and the Machar Marshes |url=http://iahs.info/bluebooks/SP005/BB_005_0103.pdf |accessdate=2011-07-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110705132235/http://iahs.info/bluebooks/SP005/BB_005_0103.pdf |archivedate=5 July 2011 |url-status=dead }} page 108</ref> chani n ti chirigiri White Nile.
== Kundivihira ==
{{Reflist}}
{{Rivers of South Sudan}}
[[Category:Rivers of South Sudan]]
[[Category:Tributaries of the Nile]]
[[Category:Upper Nile (state)]]
49hddau542nqqa8ksuhah32vqekgmfj
138570
138569
2026-06-01T11:05:20Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
138570
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox river
| name = Adar River
| name_native =
| name_native_lang =
| name_other =
| name_etymology =
| nickname =
<!---------------------- IMAGE-->
| image =
| image_size =
| image_caption =
| image_alt =
<!---------------------- MAPS -->
| map =
| map_size =
| map_caption =
| map_alt =
| pushpin_map = South Sudan
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption= Location of mouth in South Sudan
| pushpin_map_alt =
<!---------------------- LOCATION -->
| subdivision_type1 = Country
| subdivision_name1 = [[South Sudan]]
| subdivision_type2 =
| subdivision_name2 =
| subdivision_type3 =
| subdivision_name3 =
| subdivision_type4 =
| subdivision_name4 =
| subdivision_type5 =
| subdivision_name5 =
<!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS -->
| length =
| width_min =
| width_avg =
| width_max =
| depth_min =
| depth_avg =
| depth_max =
| discharge1_location=
| discharge1_min =
| discharge1_avg =
| discharge1_max =
<!---------------------- BASIN FEATURES -->
| source1 =
| source1_location =
| source1_coordinates= <!-- {{Coord|...}} -->
| source1_elevation =
| mouth =
| mouth_location =
| mouth_coordinates = {{coord|10|23|N|32|15|E|display=it|type:river}}
| mouth_elevation =
| progression =
| river_system = [[White Nile]]
| basin_size =
| basin_landmarks =
| basin_population =
| tributaries_left =
| tributaries_right =
| waterbodies =
| waterfalls =
| bridges =
| ports =
| custom_label =
| custom_data =
| extra =
}}
'''Adar Mɔɣili''' (bee '''Khor Adar'''), Dinka nima nyɛla ban booni li '''Yal''',<ref>{{cite web|author=P.P. Howell and Mahmoud Eff. Abu Sineina|title=Game in the Machar Marshes|year=c. 1951|url=http://www.sudanarchive.net/cgi-bin/pagessoa?a=pdf&d=Dunepd77&dl=1|accessdate=2011-07-22|archive-date=2019-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20191215030713/https://www.sudanarchive.net/cgi-bin/pagessoa?a=pdf&d=Dunepd77&dl=1|url-status=dead}}</ref> Di nyɛla mɔɣili din chaŋ n ti chirigi White Nile din be Upper Nile, Sudan. Di nyɛla din zori yiri di nudirigu [[Machar Marshes]]<ref>{{cite book|last=Sutcliffe |first=J.V. |last2=Parks |first2=Y.P. |title=The Hydrology of the Nile |year=1999 |chapter=The Sobat Basin and the Machar Marshes |url=http://iahs.info/bluebooks/SP005/BB_005_0103.pdf |accessdate=2011-07-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110705132235/http://iahs.info/bluebooks/SP005/BB_005_0103.pdf |archivedate=5 July 2011 |url-status=dead }} page 108</ref> chani n ti chirigiri White Nile.
== Kundivihira ==
{{Reflist}}
[[Category:Rivers of South Sudan]]
[[Category:Tributaries of the Nile]]
[[Category:Upper Nile (state)]]
d9goburh00drhr1gv42tosdehgyoxqr
138571
138570
2026-06-01T11:05:57Z
Kalakpagh
2501
added databox
138571
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Infobox river
| name = Adar River
| name_native =
| name_native_lang =
| name_other =
| name_etymology =
| nickname =
<!---------------------- IMAGE-->
| image =
| image_size =
| image_caption =
| image_alt =
<!---------------------- MAPS -->
| map =
| map_size =
| map_caption =
| map_alt =
| pushpin_map = South Sudan
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption= Location of mouth in South Sudan
| pushpin_map_alt =
<!---------------------- LOCATION -->
| subdivision_type1 = Country
| subdivision_name1 = [[South Sudan]]
| subdivision_type2 =
| subdivision_name2 =
| subdivision_type3 =
| subdivision_name3 =
| subdivision_type4 =
| subdivision_name4 =
| subdivision_type5 =
| subdivision_name5 =
<!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS -->
| length =
| width_min =
| width_avg =
| width_max =
| depth_min =
| depth_avg =
| depth_max =
| discharge1_location=
| discharge1_min =
| discharge1_avg =
| discharge1_max =
<!---------------------- BASIN FEATURES -->
| source1 =
| source1_location =
| source1_coordinates= <!-- {{Coord|...}} -->
| source1_elevation =
| mouth =
| mouth_location =
| mouth_coordinates = {{coord|10|23|N|32|15|E|display=it|type:river}}
| mouth_elevation =
| progression =
| river_system = [[White Nile]]
| basin_size =
| basin_landmarks =
| basin_population =
| tributaries_left =
| tributaries_right =
| waterbodies =
| waterfalls =
| bridges =
| ports =
| custom_label =
| custom_data =
| extra =
}}
'''Adar Mɔɣili''' (bee '''Khor Adar'''), Dinka nima nyɛla ban booni li '''Yal''',<ref>{{cite web|author=P.P. Howell and Mahmoud Eff. Abu Sineina|title=Game in the Machar Marshes|year=c. 1951|url=http://www.sudanarchive.net/cgi-bin/pagessoa?a=pdf&d=Dunepd77&dl=1|accessdate=2011-07-22|archive-date=2019-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20191215030713/https://www.sudanarchive.net/cgi-bin/pagessoa?a=pdf&d=Dunepd77&dl=1|url-status=dead}}</ref> Di nyɛla mɔɣili din chaŋ n ti chirigi White Nile din be Upper Nile, Sudan. Di nyɛla din zori yiri di nudirigu [[Machar Marshes]]<ref>{{cite book|last=Sutcliffe |first=J.V. |last2=Parks |first2=Y.P. |title=The Hydrology of the Nile |year=1999 |chapter=The Sobat Basin and the Machar Marshes |url=http://iahs.info/bluebooks/SP005/BB_005_0103.pdf |accessdate=2011-07-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110705132235/http://iahs.info/bluebooks/SP005/BB_005_0103.pdf |archivedate=5 July 2011 |url-status=dead }} page 108</ref> chani n ti chirigiri White Nile.
== Kundivihira ==
{{Reflist}}
[[Category:Rivers of South Sudan]]
[[Category:Tributaries of the Nile]]
[[Category:Upper Nile (state)]]
livkd7jzo8usqhhqyqmhwsman7iyntz
Yabus River
0
33253
138572
2026-06-01T11:36:31Z
Kalakpagh
2501
Created article
138572
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox river
| name = Yabus River
| name_native =
| name_native_lang =
| name_other = Khor Yabus
| name_etymology =
| nickname = <!---------------------- IMAGE-->
| image =
| image_size =
| image_caption =
| image_alt = <!---------------------- MAPS -->
| map =
| map_size =
| map_caption =
| map_alt =
| pushpin_map = South Sudan
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption = Location of mouth in South Sudan
| pushpin_map_alt = <!---------------------- LOCATION -->
| length = {{cvt|192|km}}
| width_min =
| width_avg =
| width_max =
| depth_min =
| depth_avg =
| depth_max =
| discharge1_location = Mouth (estimate) <ref>{{Cite journal |last1=Müller Schmied |first1=Hannes |last2=Cáceres |first2=Denise |last3=Eisner |first3=Stephanie |last4=Flörke |first4=Martina |last5=Herbert |first5=Claudia |last6=Niemann |first6=Christoph |last7=Peiris |first7=Thedini Asali |last8=Popat |first8=Eklavyya |last9=Portmann |first9=Felix Theodor |last10=Reinecke |first10=Robert |last11=Schumacher |first11=Maike |last12=Shadkam |first12=Somayeh |last13=Telteu |first13=Camelia-Eliza |last14=Trautmann |first14=Tim |last15=Döll |first15=Petra |date=2021-02-23 |title=The global water resources and use model WaterGAP v2.2d: model description and evaluation |url=https://gmd.copernicus.org/articles/14/1037/2021/ |journal=Geoscientific Model Development |language=English |volume=14 |issue=2 |pages=1037–1079 |doi=10.5194/gmd-14-1037-2021 |doi-access=free |bibcode=2021GMD....14.1037M |issn=1991-959X|hdl=11250/2984567 |hdl-access=free }}</ref>
| discharge1_min = {{cvt|3.61|m3/s}}
| discharge1_avg = {{cvt|34.57|m3/s}}
| discharge1_max = {{cvt|103.82|m3/s}}
| source1 =
| source1_location =
| source1_coordinates = {{coord|9.480521|N|34.462993|E}}
| source1_elevation = {{cvt|1346|m}}
| mouth = [[Machar Marshes]]
| mouth_location =
| mouth_coordinates = {{coord|9|52|N|33|35|E|display=it}}
| mouth_elevation = {{cvt|432|m}}
| progression = [[Machar Marshes]] → [[Adar River|Adar]] → [[White Nile]] → [[Nile]] → [[Mediterranean Sea]]
| river_system = [[Nile|Nile Basin]]
| basin_size = {{cvt|6080|km2}}
| basin_landmarks =
| basin_population = 227,000
| tributaries_left =
| tributaries_right =
| waterbodies =
| waterfalls =
| bridges =
| ports =
| custom_label =
| custom_data =
| extra =
| country = [[South Sudan]], [[Sudan]], [[Ethiopia]]
| city = Bunj
}}
'''Yabus Mɔɣili''' (bee '''Khor Yabus''') nyɛla din piligi [[Ethiopia]] yaɣili beni ka bɛ booni li Asosa Zone, di nyɛla din zori nudirigu zuɣu kpari [[Sudan]] yaɣ'shɛŋa kamani Yabus.<ref>{{cite web|title=Voluntary Repatriation of Sudanese Refugees from Gambella, Ethiopia to Blue Nile State, Sudan: Mission Report|date=October 2005|publisher=UNMCR|url=http://www.unhcr.org/43aa76614.pdf|access-date=2011-07-22}} Annex: Map of Water Availability in Southern Blue Nile</ref> Tiŋ yuli booni Bunj, di yi ti niŋ ka mɔɣili ŋɔ kom zo n paai ni, di nyɛla din zori chani n ti luri [[Machar Marshes]],<ref>{{cite book|last=Sutcliffe|first=J.V.|last2=Parls|first2=Y.P.|title=The Hydrology of the Nile|year=1999|chapter=The Sobat Basin and the Machar Marshes|url=http://iahs.info/bluebooks/SP005/BB_005_0103.pdf|access-date=2011-07-22|archive-date=2011-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20110705132235/http://iahs.info/bluebooks/SP005/BB_005_0103.pdf|url-status=dead}} page 112</ref> ni ka di zobu kpalinda.
Mɔɣili ŋɔ nyɛla shɛba ni tooi mali shɛli gabiri n tiri Debus mɔɣili, lala mɔɣili maa nyɛ Blue Nile mɔɣ'bihi la yini ka shɛba nyɛ ban booni li Yabus Mɔɣili. Lala mɔɣa ayi ŋɔ zaa ni nyari kom luɣ'shɛli nyɛla din miri taba.
== See also ==
* [[List of rivers of South Sudan]]
* [[List of rivers of Sudan]]
* [[List of rivers of Ethiopia]]
==References==
{{Reflist}}
{{Rivers of South Sudan}}
[[Category:Rivers of Ethiopia]]
[[Category:Rivers of Sudan]]
[[Category:Rivers of South Sudan]]
[[Category:International rivers of Africa]]
{{Ethiopia-river-stub}}
{{Sudan-river-stub}}
fx8bsromm93eh34wxlxgcxjok0qi9a9
138573
138572
2026-06-01T11:37:05Z
Kalakpagh
2501
/* See also */ Updated Content
138573
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox river
| name = Yabus River
| name_native =
| name_native_lang =
| name_other = Khor Yabus
| name_etymology =
| nickname = <!---------------------- IMAGE-->
| image =
| image_size =
| image_caption =
| image_alt = <!---------------------- MAPS -->
| map =
| map_size =
| map_caption =
| map_alt =
| pushpin_map = South Sudan
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption = Location of mouth in South Sudan
| pushpin_map_alt = <!---------------------- LOCATION -->
| length = {{cvt|192|km}}
| width_min =
| width_avg =
| width_max =
| depth_min =
| depth_avg =
| depth_max =
| discharge1_location = Mouth (estimate) <ref>{{Cite journal |last1=Müller Schmied |first1=Hannes |last2=Cáceres |first2=Denise |last3=Eisner |first3=Stephanie |last4=Flörke |first4=Martina |last5=Herbert |first5=Claudia |last6=Niemann |first6=Christoph |last7=Peiris |first7=Thedini Asali |last8=Popat |first8=Eklavyya |last9=Portmann |first9=Felix Theodor |last10=Reinecke |first10=Robert |last11=Schumacher |first11=Maike |last12=Shadkam |first12=Somayeh |last13=Telteu |first13=Camelia-Eliza |last14=Trautmann |first14=Tim |last15=Döll |first15=Petra |date=2021-02-23 |title=The global water resources and use model WaterGAP v2.2d: model description and evaluation |url=https://gmd.copernicus.org/articles/14/1037/2021/ |journal=Geoscientific Model Development |language=English |volume=14 |issue=2 |pages=1037–1079 |doi=10.5194/gmd-14-1037-2021 |doi-access=free |bibcode=2021GMD....14.1037M |issn=1991-959X|hdl=11250/2984567 |hdl-access=free }}</ref>
| discharge1_min = {{cvt|3.61|m3/s}}
| discharge1_avg = {{cvt|34.57|m3/s}}
| discharge1_max = {{cvt|103.82|m3/s}}
| source1 =
| source1_location =
| source1_coordinates = {{coord|9.480521|N|34.462993|E}}
| source1_elevation = {{cvt|1346|m}}
| mouth = [[Machar Marshes]]
| mouth_location =
| mouth_coordinates = {{coord|9|52|N|33|35|E|display=it}}
| mouth_elevation = {{cvt|432|m}}
| progression = [[Machar Marshes]] → [[Adar River|Adar]] → [[White Nile]] → [[Nile]] → [[Mediterranean Sea]]
| river_system = [[Nile|Nile Basin]]
| basin_size = {{cvt|6080|km2}}
| basin_landmarks =
| basin_population = 227,000
| tributaries_left =
| tributaries_right =
| waterbodies =
| waterfalls =
| bridges =
| ports =
| custom_label =
| custom_data =
| extra =
| country = [[South Sudan]], [[Sudan]], [[Ethiopia]]
| city = Bunj
}}
'''Yabus Mɔɣili''' (bee '''Khor Yabus''') nyɛla din piligi [[Ethiopia]] yaɣili beni ka bɛ booni li Asosa Zone, di nyɛla din zori nudirigu zuɣu kpari [[Sudan]] yaɣ'shɛŋa kamani Yabus.<ref>{{cite web|title=Voluntary Repatriation of Sudanese Refugees from Gambella, Ethiopia to Blue Nile State, Sudan: Mission Report|date=October 2005|publisher=UNMCR|url=http://www.unhcr.org/43aa76614.pdf|access-date=2011-07-22}} Annex: Map of Water Availability in Southern Blue Nile</ref> Tiŋ yuli booni Bunj, di yi ti niŋ ka mɔɣili ŋɔ kom zo n paai ni, di nyɛla din zori chani n ti luri [[Machar Marshes]],<ref>{{cite book|last=Sutcliffe|first=J.V.|last2=Parls|first2=Y.P.|title=The Hydrology of the Nile|year=1999|chapter=The Sobat Basin and the Machar Marshes|url=http://iahs.info/bluebooks/SP005/BB_005_0103.pdf|access-date=2011-07-22|archive-date=2011-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20110705132235/http://iahs.info/bluebooks/SP005/BB_005_0103.pdf|url-status=dead}} page 112</ref> ni ka di zobu kpalinda.
Mɔɣili ŋɔ nyɛla shɛba ni tooi mali shɛli gabiri n tiri Debus mɔɣili, lala mɔɣili maa nyɛ Blue Nile mɔɣ'bihi la yini ka shɛba nyɛ ban booni li Yabus Mɔɣili. Lala mɔɣa ayi ŋɔ zaa ni nyari kom luɣ'shɛli nyɛla din miri taba.
== Lihimi m pahi ==
* [[List of rivers of South Sudan]]
* [[List of rivers of Sudan]]
* [[List of rivers of Ethiopia]]
==References==
{{Reflist}}
{{Rivers of South Sudan}}
[[Category:Rivers of Ethiopia]]
[[Category:Rivers of Sudan]]
[[Category:Rivers of South Sudan]]
[[Category:International rivers of Africa]]
{{Ethiopia-river-stub}}
{{Sudan-river-stub}}
pd5034lmeignp0z617jnp5f4c37ljwf
138574
138573
2026-06-01T11:37:33Z
Kalakpagh
2501
/* References */ Updated Content
138574
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox river
| name = Yabus River
| name_native =
| name_native_lang =
| name_other = Khor Yabus
| name_etymology =
| nickname = <!---------------------- IMAGE-->
| image =
| image_size =
| image_caption =
| image_alt = <!---------------------- MAPS -->
| map =
| map_size =
| map_caption =
| map_alt =
| pushpin_map = South Sudan
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption = Location of mouth in South Sudan
| pushpin_map_alt = <!---------------------- LOCATION -->
| length = {{cvt|192|km}}
| width_min =
| width_avg =
| width_max =
| depth_min =
| depth_avg =
| depth_max =
| discharge1_location = Mouth (estimate) <ref>{{Cite journal |last1=Müller Schmied |first1=Hannes |last2=Cáceres |first2=Denise |last3=Eisner |first3=Stephanie |last4=Flörke |first4=Martina |last5=Herbert |first5=Claudia |last6=Niemann |first6=Christoph |last7=Peiris |first7=Thedini Asali |last8=Popat |first8=Eklavyya |last9=Portmann |first9=Felix Theodor |last10=Reinecke |first10=Robert |last11=Schumacher |first11=Maike |last12=Shadkam |first12=Somayeh |last13=Telteu |first13=Camelia-Eliza |last14=Trautmann |first14=Tim |last15=Döll |first15=Petra |date=2021-02-23 |title=The global water resources and use model WaterGAP v2.2d: model description and evaluation |url=https://gmd.copernicus.org/articles/14/1037/2021/ |journal=Geoscientific Model Development |language=English |volume=14 |issue=2 |pages=1037–1079 |doi=10.5194/gmd-14-1037-2021 |doi-access=free |bibcode=2021GMD....14.1037M |issn=1991-959X|hdl=11250/2984567 |hdl-access=free }}</ref>
| discharge1_min = {{cvt|3.61|m3/s}}
| discharge1_avg = {{cvt|34.57|m3/s}}
| discharge1_max = {{cvt|103.82|m3/s}}
| source1 =
| source1_location =
| source1_coordinates = {{coord|9.480521|N|34.462993|E}}
| source1_elevation = {{cvt|1346|m}}
| mouth = [[Machar Marshes]]
| mouth_location =
| mouth_coordinates = {{coord|9|52|N|33|35|E|display=it}}
| mouth_elevation = {{cvt|432|m}}
| progression = [[Machar Marshes]] → [[Adar River|Adar]] → [[White Nile]] → [[Nile]] → [[Mediterranean Sea]]
| river_system = [[Nile|Nile Basin]]
| basin_size = {{cvt|6080|km2}}
| basin_landmarks =
| basin_population = 227,000
| tributaries_left =
| tributaries_right =
| waterbodies =
| waterfalls =
| bridges =
| ports =
| custom_label =
| custom_data =
| extra =
| country = [[South Sudan]], [[Sudan]], [[Ethiopia]]
| city = Bunj
}}
'''Yabus Mɔɣili''' (bee '''Khor Yabus''') nyɛla din piligi [[Ethiopia]] yaɣili beni ka bɛ booni li Asosa Zone, di nyɛla din zori nudirigu zuɣu kpari [[Sudan]] yaɣ'shɛŋa kamani Yabus.<ref>{{cite web|title=Voluntary Repatriation of Sudanese Refugees from Gambella, Ethiopia to Blue Nile State, Sudan: Mission Report|date=October 2005|publisher=UNMCR|url=http://www.unhcr.org/43aa76614.pdf|access-date=2011-07-22}} Annex: Map of Water Availability in Southern Blue Nile</ref> Tiŋ yuli booni Bunj, di yi ti niŋ ka mɔɣili ŋɔ kom zo n paai ni, di nyɛla din zori chani n ti luri [[Machar Marshes]],<ref>{{cite book|last=Sutcliffe|first=J.V.|last2=Parls|first2=Y.P.|title=The Hydrology of the Nile|year=1999|chapter=The Sobat Basin and the Machar Marshes|url=http://iahs.info/bluebooks/SP005/BB_005_0103.pdf|access-date=2011-07-22|archive-date=2011-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20110705132235/http://iahs.info/bluebooks/SP005/BB_005_0103.pdf|url-status=dead}} page 112</ref> ni ka di zobu kpalinda.
Mɔɣili ŋɔ nyɛla shɛba ni tooi mali shɛli gabiri n tiri Debus mɔɣili, lala mɔɣili maa nyɛ Blue Nile mɔɣ'bihi la yini ka shɛba nyɛ ban booni li Yabus Mɔɣili. Lala mɔɣa ayi ŋɔ zaa ni nyari kom luɣ'shɛli nyɛla din miri taba.
== Lihimi m pahi ==
* [[List of rivers of South Sudan]]
* [[List of rivers of Sudan]]
* [[List of rivers of Ethiopia]]
==Kundivihira ==
{{Reflist}}
{{Rivers of South Sudan}}
[[Category:Rivers of Ethiopia]]
[[Category:Rivers of Sudan]]
[[Category:Rivers of South Sudan]]
[[Category:International rivers of Africa]]
{{Ethiopia-river-stub}}
{{Sudan-river-stub}}
diogj9n3j3puncoouy6ehuucodygoat
138575
138574
2026-06-01T11:37:54Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
138575
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox river
| name = Yabus River
| name_native =
| name_native_lang =
| name_other = Khor Yabus
| name_etymology =
| nickname = <!---------------------- IMAGE-->
| image =
| image_size =
| image_caption =
| image_alt = <!---------------------- MAPS -->
| map =
| map_size =
| map_caption =
| map_alt =
| pushpin_map = South Sudan
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption = Location of mouth in South Sudan
| pushpin_map_alt = <!---------------------- LOCATION -->
| length = {{cvt|192|km}}
| width_min =
| width_avg =
| width_max =
| depth_min =
| depth_avg =
| depth_max =
| discharge1_location = Mouth (estimate) <ref>{{Cite journal |last1=Müller Schmied |first1=Hannes |last2=Cáceres |first2=Denise |last3=Eisner |first3=Stephanie |last4=Flörke |first4=Martina |last5=Herbert |first5=Claudia |last6=Niemann |first6=Christoph |last7=Peiris |first7=Thedini Asali |last8=Popat |first8=Eklavyya |last9=Portmann |first9=Felix Theodor |last10=Reinecke |first10=Robert |last11=Schumacher |first11=Maike |last12=Shadkam |first12=Somayeh |last13=Telteu |first13=Camelia-Eliza |last14=Trautmann |first14=Tim |last15=Döll |first15=Petra |date=2021-02-23 |title=The global water resources and use model WaterGAP v2.2d: model description and evaluation |url=https://gmd.copernicus.org/articles/14/1037/2021/ |journal=Geoscientific Model Development |language=English |volume=14 |issue=2 |pages=1037–1079 |doi=10.5194/gmd-14-1037-2021 |doi-access=free |bibcode=2021GMD....14.1037M |issn=1991-959X|hdl=11250/2984567 |hdl-access=free }}</ref>
| discharge1_min = {{cvt|3.61|m3/s}}
| discharge1_avg = {{cvt|34.57|m3/s}}
| discharge1_max = {{cvt|103.82|m3/s}}
| source1 =
| source1_location =
| source1_coordinates = {{coord|9.480521|N|34.462993|E}}
| source1_elevation = {{cvt|1346|m}}
| mouth = [[Machar Marshes]]
| mouth_location =
| mouth_coordinates = {{coord|9|52|N|33|35|E|display=it}}
| mouth_elevation = {{cvt|432|m}}
| progression = [[Machar Marshes]] → [[Adar River|Adar]] → [[White Nile]] → [[Nile]] → [[Mediterranean Sea]]
| river_system = [[Nile|Nile Basin]]
| basin_size = {{cvt|6080|km2}}
| basin_landmarks =
| basin_population = 227,000
| tributaries_left =
| tributaries_right =
| waterbodies =
| waterfalls =
| bridges =
| ports =
| custom_label =
| custom_data =
| extra =
| country = [[South Sudan]], [[Sudan]], [[Ethiopia]]
| city = Bunj
}}
'''Yabus Mɔɣili''' (bee '''Khor Yabus''') nyɛla din piligi [[Ethiopia]] yaɣili beni ka bɛ booni li Asosa Zone, di nyɛla din zori nudirigu zuɣu kpari [[Sudan]] yaɣ'shɛŋa kamani Yabus.<ref>{{cite web|title=Voluntary Repatriation of Sudanese Refugees from Gambella, Ethiopia to Blue Nile State, Sudan: Mission Report|date=October 2005|publisher=UNMCR|url=http://www.unhcr.org/43aa76614.pdf|access-date=2011-07-22}} Annex: Map of Water Availability in Southern Blue Nile</ref> Tiŋ yuli booni Bunj, di yi ti niŋ ka mɔɣili ŋɔ kom zo n paai ni, di nyɛla din zori chani n ti luri [[Machar Marshes]],<ref>{{cite book|last=Sutcliffe|first=J.V.|last2=Parls|first2=Y.P.|title=The Hydrology of the Nile|year=1999|chapter=The Sobat Basin and the Machar Marshes|url=http://iahs.info/bluebooks/SP005/BB_005_0103.pdf|access-date=2011-07-22|archive-date=2011-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20110705132235/http://iahs.info/bluebooks/SP005/BB_005_0103.pdf|url-status=dead}} page 112</ref> ni ka di zobu kpalinda.
Mɔɣili ŋɔ nyɛla shɛba ni tooi mali shɛli gabiri n tiri Debus mɔɣili, lala mɔɣili maa nyɛ Blue Nile mɔɣ'bihi la yini ka shɛba nyɛ ban booni li Yabus Mɔɣili. Lala mɔɣa ayi ŋɔ zaa ni nyari kom luɣ'shɛli nyɛla din miri taba.
== Lihimi m pahi ==
* [[List of rivers of South Sudan]]
* [[List of rivers of Sudan]]
* [[List of rivers of Ethiopia]]
==Kundivihira ==
{{Reflist}}
[[Category:Rivers of Ethiopia]]
[[Category:Rivers of Sudan]]
[[Category:Rivers of South Sudan]]
[[Category:International rivers of Africa]]
{{Ethiopia-river-stub}}
{{Sudan-river-stub}}
66s740y1tf53cuj0lupimdy9yaxjun3
138576
138575
2026-06-01T11:38:17Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
138576
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox river
| name = Yabus River
| name_native =
| name_native_lang =
| name_other = Khor Yabus
| name_etymology =
| nickname = <!---------------------- IMAGE-->
| image =
| image_size =
| image_caption =
| image_alt = <!---------------------- MAPS -->
| map =
| map_size =
| map_caption =
| map_alt =
| pushpin_map = South Sudan
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption = Location of mouth in South Sudan
| pushpin_map_alt = <!---------------------- LOCATION -->
| length = {{cvt|192|km}}
| width_min =
| width_avg =
| width_max =
| depth_min =
| depth_avg =
| depth_max =
| discharge1_location = Mouth (estimate) <ref>{{Cite journal |last1=Müller Schmied |first1=Hannes |last2=Cáceres |first2=Denise |last3=Eisner |first3=Stephanie |last4=Flörke |first4=Martina |last5=Herbert |first5=Claudia |last6=Niemann |first6=Christoph |last7=Peiris |first7=Thedini Asali |last8=Popat |first8=Eklavyya |last9=Portmann |first9=Felix Theodor |last10=Reinecke |first10=Robert |last11=Schumacher |first11=Maike |last12=Shadkam |first12=Somayeh |last13=Telteu |first13=Camelia-Eliza |last14=Trautmann |first14=Tim |last15=Döll |first15=Petra |date=2021-02-23 |title=The global water resources and use model WaterGAP v2.2d: model description and evaluation |url=https://gmd.copernicus.org/articles/14/1037/2021/ |journal=Geoscientific Model Development |language=English |volume=14 |issue=2 |pages=1037–1079 |doi=10.5194/gmd-14-1037-2021 |doi-access=free |bibcode=2021GMD....14.1037M |issn=1991-959X|hdl=11250/2984567 |hdl-access=free }}</ref>
| discharge1_min = {{cvt|3.61|m3/s}}
| discharge1_avg = {{cvt|34.57|m3/s}}
| discharge1_max = {{cvt|103.82|m3/s}}
| source1 =
| source1_location =
| source1_coordinates = {{coord|9.480521|N|34.462993|E}}
| source1_elevation = {{cvt|1346|m}}
| mouth = [[Machar Marshes]]
| mouth_location =
| mouth_coordinates = {{coord|9|52|N|33|35|E|display=it}}
| mouth_elevation = {{cvt|432|m}}
| progression = [[Machar Marshes]] → [[Adar River|Adar]] → [[White Nile]] → [[Nile]] → [[Mediterranean Sea]]
| river_system = [[Nile|Nile Basin]]
| basin_size = {{cvt|6080|km2}}
| basin_landmarks =
| basin_population = 227,000
| tributaries_left =
| tributaries_right =
| waterbodies =
| waterfalls =
| bridges =
| ports =
| custom_label =
| custom_data =
| extra =
| country = [[South Sudan]], [[Sudan]], [[Ethiopia]]
| city = Bunj
}}
'''Yabus Mɔɣili''' (bee '''Khor Yabus''') nyɛla din piligi [[Ethiopia]] yaɣili beni ka bɛ booni li Asosa Zone, di nyɛla din zori nudirigu zuɣu kpari [[Sudan]] yaɣ'shɛŋa kamani Yabus.<ref>{{cite web|title=Voluntary Repatriation of Sudanese Refugees from Gambella, Ethiopia to Blue Nile State, Sudan: Mission Report|date=October 2005|publisher=UNMCR|url=http://www.unhcr.org/43aa76614.pdf|access-date=2011-07-22}} Annex: Map of Water Availability in Southern Blue Nile</ref> Tiŋ yuli booni Bunj, di yi ti niŋ ka mɔɣili ŋɔ kom zo n paai ni, di nyɛla din zori chani n ti luri [[Machar Marshes]],<ref>{{cite book|last=Sutcliffe|first=J.V.|last2=Parls|first2=Y.P.|title=The Hydrology of the Nile|year=1999|chapter=The Sobat Basin and the Machar Marshes|url=http://iahs.info/bluebooks/SP005/BB_005_0103.pdf|access-date=2011-07-22|archive-date=2011-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20110705132235/http://iahs.info/bluebooks/SP005/BB_005_0103.pdf|url-status=dead}} page 112</ref> ni ka di zobu kpalinda.
Mɔɣili ŋɔ nyɛla shɛba ni tooi mali shɛli gabiri n tiri Debus mɔɣili, lala mɔɣili maa nyɛ Blue Nile mɔɣ'bihi la yini ka shɛba nyɛ ban booni li Yabus Mɔɣili. Lala mɔɣa ayi ŋɔ zaa ni nyari kom luɣ'shɛli nyɛla din miri taba.
== Lihimi m pahi ==
* [[List of rivers of South Sudan]]
* [[List of rivers of Sudan]]
* [[List of rivers of Ethiopia]]
==Kundivihira ==
{{Reflist}}
[[Category:Rivers of Ethiopia]]
[[Category:Rivers of Sudan]]
[[Category:Rivers of South Sudan]]
[[Category:International rivers of Africa]]
ktg5yoeo7aq1fc2msmo4sxzbkigdnqh
138577
138576
2026-06-01T11:39:15Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
138577
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Infobox river
| name = Yabus River
| name_native =
| name_native_lang =
| name_other = Khor Yabus
| name_etymology =
| nickname = <!---------------------- IMAGE-->
| image =
| image_size =
| image_caption =
| image_alt = <!---------------------- MAPS -->
| map =
| map_size =
| map_caption =
| map_alt =
| pushpin_map = South Sudan
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption = Location of mouth in South Sudan
| pushpin_map_alt = <!---------------------- LOCATION -->
| length = {{cvt|192|km}}
| width_min =
| width_avg =
| width_max =
| depth_min =
| depth_avg =
| depth_max =
| discharge1_location = Mouth (estimate) <ref>{{Cite journal |last1=Müller Schmied |first1=Hannes |last2=Cáceres |first2=Denise |last3=Eisner |first3=Stephanie |last4=Flörke |first4=Martina |last5=Herbert |first5=Claudia |last6=Niemann |first6=Christoph |last7=Peiris |first7=Thedini Asali |last8=Popat |first8=Eklavyya |last9=Portmann |first9=Felix Theodor |last10=Reinecke |first10=Robert |last11=Schumacher |first11=Maike |last12=Shadkam |first12=Somayeh |last13=Telteu |first13=Camelia-Eliza |last14=Trautmann |first14=Tim |last15=Döll |first15=Petra |date=2021-02-23 |title=The global water resources and use model WaterGAP v2.2d: model description and evaluation |url=https://gmd.copernicus.org/articles/14/1037/2021/ |journal=Geoscientific Model Development |language=English |volume=14 |issue=2 |pages=1037–1079 |doi=10.5194/gmd-14-1037-2021 |doi-access=free |bibcode=2021GMD....14.1037M |issn=1991-959X|hdl=11250/2984567 |hdl-access=free }}</ref>
| discharge1_min = {{cvt|3.61|m3/s}}
| discharge1_avg = {{cvt|34.57|m3/s}}
| discharge1_max = {{cvt|103.82|m3/s}}
| source1 =
| source1_location =
| source1_coordinates = {{coord|9.480521|N|34.462993|E}}
| source1_elevation = {{cvt|1346|m}}
| mouth = [[Machar Marshes]]
| mouth_location =
| mouth_coordinates = {{coord|9|52|N|33|35|E|display=it}}
| mouth_elevation = {{cvt|432|m}}
| progression = [[Machar Marshes]] → [[Adar River|Adar]] → [[White Nile]] → [[Nile]] → [[Mediterranean Sea]]
| river_system = [[Nile|Nile Basin]]
| basin_size = {{cvt|6080|km2}}
| basin_landmarks =
| basin_population = 227,000
| tributaries_left =
| tributaries_right =
| waterbodies =
| waterfalls =
| bridges =
| ports =
| custom_label =
| custom_data =
| extra =
| country = [[South Sudan]], [[Sudan]], [[Ethiopia]]
| city = Bunj
}}
'''Yabus Mɔɣili''' (bee '''Khor Yabus''') nyɛla din piligi [[Ethiopia]] yaɣili beni ka bɛ booni li Asosa Zone, di nyɛla din zori nudirigu zuɣu kpari [[Sudan]] yaɣ'shɛŋa kamani Yabus.<ref>{{cite web|title=Voluntary Repatriation of Sudanese Refugees from Gambella, Ethiopia to Blue Nile State, Sudan: Mission Report|date=October 2005|publisher=UNMCR|url=http://www.unhcr.org/43aa76614.pdf|access-date=2011-07-22}} Annex: Map of Water Availability in Southern Blue Nile</ref> Tiŋ yuli booni Bunj, di yi ti niŋ ka mɔɣili ŋɔ kom zo n paai ni, di nyɛla din zori chani n ti luri [[Machar Marshes]],<ref>{{cite book|last=Sutcliffe|first=J.V.|last2=Parls|first2=Y.P.|title=The Hydrology of the Nile|year=1999|chapter=The Sobat Basin and the Machar Marshes|url=http://iahs.info/bluebooks/SP005/BB_005_0103.pdf|access-date=2011-07-22|archive-date=2011-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20110705132235/http://iahs.info/bluebooks/SP005/BB_005_0103.pdf|url-status=dead}} page 112</ref> ni ka di zobu kpalinda.
Mɔɣili ŋɔ nyɛla shɛba ni tooi mali shɛli gabiri n tiri Debus mɔɣili, lala mɔɣili maa nyɛ Blue Nile mɔɣ'bihi la yini ka shɛba nyɛ ban booni li Yabus Mɔɣili. Lala mɔɣa ayi ŋɔ zaa ni nyari kom luɣ'shɛli nyɛla din miri taba.
== Lihimi m pahi ==
* [[List of rivers of South Sudan]]
* [[List of rivers of Sudan]]
* [[List of rivers of Ethiopia]]
==Kundivihira ==
{{Reflist}}
[[Category:Rivers of Ethiopia]]
[[Category:Rivers of Sudan]]
[[Category:Rivers of South Sudan]]
[[Category:International rivers of Africa]]
ddaoppglck0dlzw72fgif00ddky49hc
Jur River
0
33254
138578
2026-06-01T11:47:09Z
Kalakpagh
2501
Created article
138578
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox river
| name = Luo
| image =
| image_caption =
| source1 = Jur River
| source1_location = [[Ibba County|Ibba]], [[Western Equatoria]]
| source1_coordinates = {{Coord|4.370|29.257|format=dms|display=i}}
| source1_elevation = c. {{convert|428|m|abbr=on}} above sea level
| mouth = [[Bahr el Ghazal River]]
| mouth_location = [[Tonj North County|Tonj North]], [[Warrap (state)|Warrap]]
| mouth_coordinates = {{coord|8|39|0|N|29|18|0|E|display=it}}
| mouth_elevation = {{convert|392|m|abbr=on}}
<!---------------------- MAPS -->
| map =
| map_size =
| map_caption =
| map_alt =
| pushpin_map = South Sudan
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption= Location of mouth in South Sudan
| pushpin_map_alt =
| subdivision_type1 = Country
| subdivision_name1 = [[South Sudan]]
| length = {{convert|485|km|abbr=on}}
| discharge1_avg = maximum {{convert|14300|cuft/s}} in September
| basin_size = {{convert|61000|km2|abbr=on}}
}}
''' Jur Mɔɣili''' ( bee Luo MƆɣili ) nyɛla mɔɣili din be South Sudan ka nyɛ din zori gindi Bahr el Ghazal mini Equatorial yaɣa. Di nyɛla kamani kilomita kɔbisinahi ni pihinii ni anu waɣilim zaŋ chaŋ wulinpuhili polo mɔɣili yuli booni Bahr el Ghazal mɔɣili. Jur Mɔɣili ŋɔ (Luo River) nyɛla din be Nile basin ka Bahr al-Ghazal mɔɣili mi nyɛ din zori chani [[White Nile]].
szjcq5sq26r7ow987bc534pnvs0vhr2
138579
138578
2026-06-01T11:48:02Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
138579
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox river
| name = Luo
| image =
| image_caption =
| source1 = Jur River
| source1_location = [[Ibba County|Ibba]], [[Western Equatoria]]
| source1_coordinates = {{Coord|4.370|29.257|format=dms|display=i}}
| source1_elevation = c. {{convert|428|m|abbr=on}} above sea level
| mouth = [[Bahr el Ghazal River]]
| mouth_location = [[Tonj North County|Tonj North]], [[Warrap (state)|Warrap]]
| mouth_coordinates = {{coord|8|39|0|N|29|18|0|E|display=it}}
| mouth_elevation = {{convert|392|m|abbr=on}}
<!---------------------- MAPS -->
| map =
| map_size =
| map_caption =
| map_alt =
| pushpin_map = South Sudan
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption= Location of mouth in South Sudan
| pushpin_map_alt =
| subdivision_type1 = Country
| subdivision_name1 = [[South Sudan]]
| length = {{convert|485|km|abbr=on}}
| discharge1_avg = maximum {{convert|14300|cuft/s}} in September
| basin_size = {{convert|61000|km2|abbr=on}}
}}
''' Jur Mɔɣili''' ( bee Luo MƆɣili ) nyɛla mɔɣili din be South Sudan ka nyɛ din zori gindi Bahr el Ghazal mini Equatorial yaɣa. Di nyɛla kamani kilomita kɔbisinahi ni pihinii ni anu waɣilim zaŋ chaŋ wulinpuhili polo mɔɣili yuli booni Bahr el Ghazal mɔɣili. Jur Mɔɣili ŋɔ (Luo River) nyɛla din be Nile basin ka Bahr al-Ghazal mɔɣili mi nyɛ din zori chani [[White Nile]].
Luo mɔɣili ŋɔ nyɛla din tooi mali kom viɛnyɛla shiɣuni, ko'shɛli din yiri di ni nyɛla di ni tooi paai kamani {{convert|14300|cuft/s|disp=flip|abbr=on}} Silimiin goli September.<ref>{{cite book |last= Hughes |first= R.H. |author2=J.S. Hughes |title= A Directory of African Wetlands |year= 1992 |publisher= The World Conservation Union (IUCN) |isbn= 2-88032-949-3 |pages= 233}}; online at [https://books.google.com/books?id=VLjafeXa3gMC Google Books]</ref>
Mɔɣili maa zuɣusaa nyɛ bɛ ni booni shɛli "Sue".<ref name="EB1911">{{cite EB1911|wstitle= Bahr-el-Ghazal |volume= 03 |last1= Garstin |first1= William Edmund |last2= Cana |first2= Frank Richardson| pages = 212–213 |quote= }}</ref>
h30dbuui3oniqn1q0nwafq9d50etvj1
138580
138579
2026-06-01T11:49:05Z
Kalakpagh
2501
Updated Content
138580
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox river
| name = Luo
| image =
| image_caption =
| source1 = Jur River
| source1_location = [[Ibba County|Ibba]], [[Western Equatoria]]
| source1_coordinates = {{Coord|4.370|29.257|format=dms|display=i}}
| source1_elevation = c. {{convert|428|m|abbr=on}} above sea level
| mouth = [[Bahr el Ghazal River]]
| mouth_location = [[Tonj North County|Tonj North]], [[Warrap (state)|Warrap]]
| mouth_coordinates = {{coord|8|39|0|N|29|18|0|E|display=it}}
| mouth_elevation = {{convert|392|m|abbr=on}}
<!---------------------- MAPS -->
| map =
| map_size =
| map_caption =
| map_alt =
| pushpin_map = South Sudan
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption= Location of mouth in South Sudan
| pushpin_map_alt =
| subdivision_type1 = Country
| subdivision_name1 = [[South Sudan]]
| length = {{convert|485|km|abbr=on}}
| discharge1_avg = maximum {{convert|14300|cuft/s}} in September
| basin_size = {{convert|61000|km2|abbr=on}}
}}
''' Jur Mɔɣili''' ( bee Luo MƆɣili ) nyɛla mɔɣili din be South Sudan ka nyɛ din zori gindi Bahr el Ghazal mini Equatorial yaɣa. Di nyɛla kamani kilomita kɔbisinahi ni pihinii ni anu waɣilim zaŋ chaŋ wulinpuhili polo mɔɣili yuli booni Bahr el Ghazal mɔɣili. Jur Mɔɣili ŋɔ (Luo River) nyɛla din be Nile basin ka Bahr al-Ghazal mɔɣili mi nyɛ din zori chani [[White Nile]].
Luo mɔɣili ŋɔ nyɛla din tooi mali kom viɛnyɛla shiɣuni, ko'shɛli din yiri di ni nyɛla di ni tooi paai kamani {{convert|14300|cuft/s|disp=flip|abbr=on}} Silimiin goli September.<ref>{{cite book |last= Hughes |first= R.H. |author2=J.S. Hughes |title= A Directory of African Wetlands |year= 1992 |publisher= The World Conservation Union (IUCN) |isbn= 2-88032-949-3 |pages= 233}}; online at [https://books.google.com/books?id=VLjafeXa3gMC Google Books]</ref>
Mɔɣili maa zuɣusaa nyɛ bɛ ni booni shɛli "Sue".<ref name="EB1911">{{cite EB1911|wstitle= Bahr-el-Ghazal |volume= 03 |last1= Garstin |first1= William Edmund |last2= Cana |first2= Frank Richardson| pages = 212–213 |quote= }}</ref>
==Course==
[[File:Under an African Sky - panoramio.jpg|left|thumb|[[Wetland]]s of the Jur River in [[Western Bahr el Ghazal]] ]]
Jur Mɔɣili maa ko'zuɣu nyɛla din be [[Congo-Nile Divide]], di ni nyɛ din waligi Nile ka chɛ Congo mɔɣili din be South Sudan's tiŋgbani tarisi ni [[Democratic Republic of the Congo]] mini [[Central African Republic]]. Mɔɣa shɛŋa din miri lala mɔɣili ŋɔ nyɛ Sue Mɔɣili (shɛba nyɛla ban tooi booni li Jur), Busseri Mɔɣili, Wau Mɔɣili n-ti pahi Numatinna Mɔɣili. Di sabbu mini di gbunni nyɛla din be koŋkoba. Lala mɔɣa ŋɔ zaa nyɛla din laɣim taba Wau, tiŋzuɣu zaŋ n-ti [[Western Bahr el Ghazal]].
57xvj45fknuraqtrf9rfgjpcotucomu
138581
138580
2026-06-01T11:50:01Z
Kalakpagh
2501
/* Course */ Updated Content
138581
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox river
| name = Luo
| image =
| image_caption =
| source1 = Jur River
| source1_location = [[Ibba County|Ibba]], [[Western Equatoria]]
| source1_coordinates = {{Coord|4.370|29.257|format=dms|display=i}}
| source1_elevation = c. {{convert|428|m|abbr=on}} above sea level
| mouth = [[Bahr el Ghazal River]]
| mouth_location = [[Tonj North County|Tonj North]], [[Warrap (state)|Warrap]]
| mouth_coordinates = {{coord|8|39|0|N|29|18|0|E|display=it}}
| mouth_elevation = {{convert|392|m|abbr=on}}
<!---------------------- MAPS -->
| map =
| map_size =
| map_caption =
| map_alt =
| pushpin_map = South Sudan
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption= Location of mouth in South Sudan
| pushpin_map_alt =
| subdivision_type1 = Country
| subdivision_name1 = [[South Sudan]]
| length = {{convert|485|km|abbr=on}}
| discharge1_avg = maximum {{convert|14300|cuft/s}} in September
| basin_size = {{convert|61000|km2|abbr=on}}
}}
''' Jur Mɔɣili''' ( bee Luo MƆɣili ) nyɛla mɔɣili din be South Sudan ka nyɛ din zori gindi Bahr el Ghazal mini Equatorial yaɣa. Di nyɛla kamani kilomita kɔbisinahi ni pihinii ni anu waɣilim zaŋ chaŋ wulinpuhili polo mɔɣili yuli booni Bahr el Ghazal mɔɣili. Jur Mɔɣili ŋɔ (Luo River) nyɛla din be Nile basin ka Bahr al-Ghazal mɔɣili mi nyɛ din zori chani [[White Nile]].
Luo mɔɣili ŋɔ nyɛla din tooi mali kom viɛnyɛla shiɣuni, ko'shɛli din yiri di ni nyɛla di ni tooi paai kamani {{convert|14300|cuft/s|disp=flip|abbr=on}} Silimiin goli September.<ref>{{cite book |last= Hughes |first= R.H. |author2=J.S. Hughes |title= A Directory of African Wetlands |year= 1992 |publisher= The World Conservation Union (IUCN) |isbn= 2-88032-949-3 |pages= 233}}; online at [https://books.google.com/books?id=VLjafeXa3gMC Google Books]</ref>
Mɔɣili maa zuɣusaa nyɛ bɛ ni booni shɛli "Sue".<ref name="EB1911">{{cite EB1911|wstitle= Bahr-el-Ghazal |volume= 03 |last1= Garstin |first1= William Edmund |last2= Cana |first2= Frank Richardson| pages = 212–213 |quote= }}</ref>
==Course==
[[File:Under an African Sky - panoramio.jpg|left|thumb|[[Wetland]]s of the Jur River in [[Western Bahr el Ghazal]] ]]
Jur Mɔɣili maa ko'zuɣu nyɛla din be [[Congo-Nile Divide]], di ni nyɛ din waligi Nile ka chɛ Congo mɔɣili din be South Sudan's tiŋgbani tarisi ni [[Democratic Republic of the Congo]] mini [[Central African Republic]]. Mɔɣa shɛŋa din miri lala mɔɣili ŋɔ nyɛ Sue Mɔɣili (shɛba nyɛla ban tooi booni li Jur), Busseri Mɔɣili, Wau Mɔɣili n-ti pahi Numatinna Mɔɣili. Di sabbu mini di gbunni nyɛla din be koŋkoba. Lala mɔɣa ŋɔ zaa nyɛla din laɣim taba Wau, tiŋzuɣu zaŋ n-ti [[Western Bahr el Ghazal]].
Lahabali din yina Mamdouh Shahin wuhiya ni, Lol, Jur, Tonj, Bahr al-Arab zaa nyɛla mɔɣibihi zaŋ n-ti Bahr el Ghazal.<ref>Course info from: {{cite book |last= Collins |first= Robert O. |title= The Nile |year= 2002 |publisher= Yale University Press |isbn= 0-300-09764-6 |pages= [https://archive.org/details/nile00robe/page/58 58] |url= https://archive.org/details/nile00robe/page/58 }}; online at [https://archive.org/details/nile00robe Internet Archive]; and {{cite book |last= Shahin |first= Mamdouh |title= Hydrology and Water Resources of Africa |year= 2002 |publisher= Springer |isbn= 1-4020-0866-X |pages= 276}}; online at [https://books.google.com/books?id=ZmdYFTlcSgEC Google Books]</ref><ref name="EB1911"/>
33gry5gqokdftw36uzcwe9dfb9hgb2j
138582
138581
2026-06-01T11:51:28Z
Kalakpagh
2501
/* Course */ Updated Content
138582
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox river
| name = Luo
| image =
| image_caption =
| source1 = Jur River
| source1_location = [[Ibba County|Ibba]], [[Western Equatoria]]
| source1_coordinates = {{Coord|4.370|29.257|format=dms|display=i}}
| source1_elevation = c. {{convert|428|m|abbr=on}} above sea level
| mouth = [[Bahr el Ghazal River]]
| mouth_location = [[Tonj North County|Tonj North]], [[Warrap (state)|Warrap]]
| mouth_coordinates = {{coord|8|39|0|N|29|18|0|E|display=it}}
| mouth_elevation = {{convert|392|m|abbr=on}}
<!---------------------- MAPS -->
| map =
| map_size =
| map_caption =
| map_alt =
| pushpin_map = South Sudan
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption= Location of mouth in South Sudan
| pushpin_map_alt =
| subdivision_type1 = Country
| subdivision_name1 = [[South Sudan]]
| length = {{convert|485|km|abbr=on}}
| discharge1_avg = maximum {{convert|14300|cuft/s}} in September
| basin_size = {{convert|61000|km2|abbr=on}}
}}
''' Jur Mɔɣili''' ( bee Luo MƆɣili ) nyɛla mɔɣili din be South Sudan ka nyɛ din zori gindi Bahr el Ghazal mini Equatorial yaɣa. Di nyɛla kamani kilomita kɔbisinahi ni pihinii ni anu waɣilim zaŋ chaŋ wulinpuhili polo mɔɣili yuli booni Bahr el Ghazal mɔɣili. Jur Mɔɣili ŋɔ (Luo River) nyɛla din be Nile basin ka Bahr al-Ghazal mɔɣili mi nyɛ din zori chani [[White Nile]].
Luo mɔɣili ŋɔ nyɛla din tooi mali kom viɛnyɛla shiɣuni, ko'shɛli din yiri di ni nyɛla di ni tooi paai kamani {{convert|14300|cuft/s|disp=flip|abbr=on}} Silimiin goli September.<ref>{{cite book |last= Hughes |first= R.H. |author2=J.S. Hughes |title= A Directory of African Wetlands |year= 1992 |publisher= The World Conservation Union (IUCN) |isbn= 2-88032-949-3 |pages= 233}}; online at [https://books.google.com/books?id=VLjafeXa3gMC Google Books]</ref>
Mɔɣili maa zuɣusaa nyɛ bɛ ni booni shɛli "Sue".<ref name="EB1911">{{cite EB1911|wstitle= Bahr-el-Ghazal |volume= 03 |last1= Garstin |first1= William Edmund |last2= Cana |first2= Frank Richardson| pages = 212–213 |quote= }}</ref>
==Course==
[[File:Under an African Sky - panoramio.jpg|left|thumb|[[Wetland]]s of the Jur River in [[Western Bahr el Ghazal]] ]]
Jur Mɔɣili maa ko'zuɣu nyɛla din be [[Congo-Nile Divide]], di ni nyɛ din waligi Nile ka chɛ Congo mɔɣili din be South Sudan's tiŋgbani tarisi ni [[Democratic Republic of the Congo]] mini [[Central African Republic]]. Mɔɣa shɛŋa din miri lala mɔɣili ŋɔ nyɛ Sue Mɔɣili (shɛba nyɛla ban tooi booni li Jur), Busseri Mɔɣili, Wau Mɔɣili n-ti pahi Numatinna Mɔɣili. Di sabbu mini di gbunni nyɛla din be koŋkoba. Lala mɔɣa ŋɔ zaa nyɛla din laɣim taba Wau, tiŋzuɣu zaŋ n-ti [[Western Bahr el Ghazal]].
Lahabali din yina Mamdouh Shahin wuhiya ni, Lol, Jur, Tonj, Bahr al-Arab zaa nyɛla mɔɣibihi zaŋ n-ti Bahr el Ghazal.<ref>Course info from: {{cite book |last= Collins |first= Robert O. |title= The Nile |year= 2002 |publisher= Yale University Press |isbn= 0-300-09764-6 |pages= [https://archive.org/details/nile00robe/page/58 58] |url= https://archive.org/details/nile00robe/page/58 }}; online at [https://archive.org/details/nile00robe Internet Archive]; and {{cite book |last= Shahin |first= Mamdouh |title= Hydrology and Water Resources of Africa |year= 2002 |publisher= Springer |isbn= 1-4020-0866-X |pages= 276}}; online at [https://books.google.com/books?id=ZmdYFTlcSgEC Google Books]</ref><ref name="EB1911"/>
==History==
Balli shɛŋa din be Jur basin, Dinka n-ti pahi Luo zaa nyɛla ban booni bɛ maŋ [[Jurchol|Jo-luo]]. "Jur" nyɛla Dinka bachi zaŋ n-ti "alien" bee "non-Dinka".<ref>{{cite book |last= Beswick |first= Stephanie |title= Sudan's Blood Memory: The Legacy of War, Ethnicity, and Slavery in South Sudan |year= 2004 |publisher= Boydell & Brewer |isbn= 1-58046-151-4 |page= 245}}; online at [https://books.google.com/books?id=r61i6BD0Vw0C Google Books]</ref>
3d0tmer9qd0z4uv1uuyp9uvgnlngmu2
138583
138582
2026-06-01T11:51:55Z
Kalakpagh
2501
/* History */ Updated Content
138583
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox river
| name = Luo
| image =
| image_caption =
| source1 = Jur River
| source1_location = [[Ibba County|Ibba]], [[Western Equatoria]]
| source1_coordinates = {{Coord|4.370|29.257|format=dms|display=i}}
| source1_elevation = c. {{convert|428|m|abbr=on}} above sea level
| mouth = [[Bahr el Ghazal River]]
| mouth_location = [[Tonj North County|Tonj North]], [[Warrap (state)|Warrap]]
| mouth_coordinates = {{coord|8|39|0|N|29|18|0|E|display=it}}
| mouth_elevation = {{convert|392|m|abbr=on}}
<!---------------------- MAPS -->
| map =
| map_size =
| map_caption =
| map_alt =
| pushpin_map = South Sudan
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption= Location of mouth in South Sudan
| pushpin_map_alt =
| subdivision_type1 = Country
| subdivision_name1 = [[South Sudan]]
| length = {{convert|485|km|abbr=on}}
| discharge1_avg = maximum {{convert|14300|cuft/s}} in September
| basin_size = {{convert|61000|km2|abbr=on}}
}}
''' Jur Mɔɣili''' ( bee Luo MƆɣili ) nyɛla mɔɣili din be South Sudan ka nyɛ din zori gindi Bahr el Ghazal mini Equatorial yaɣa. Di nyɛla kamani kilomita kɔbisinahi ni pihinii ni anu waɣilim zaŋ chaŋ wulinpuhili polo mɔɣili yuli booni Bahr el Ghazal mɔɣili. Jur Mɔɣili ŋɔ (Luo River) nyɛla din be Nile basin ka Bahr al-Ghazal mɔɣili mi nyɛ din zori chani [[White Nile]].
Luo mɔɣili ŋɔ nyɛla din tooi mali kom viɛnyɛla shiɣuni, ko'shɛli din yiri di ni nyɛla di ni tooi paai kamani {{convert|14300|cuft/s|disp=flip|abbr=on}} Silimiin goli September.<ref>{{cite book |last= Hughes |first= R.H. |author2=J.S. Hughes |title= A Directory of African Wetlands |year= 1992 |publisher= The World Conservation Union (IUCN) |isbn= 2-88032-949-3 |pages= 233}}; online at [https://books.google.com/books?id=VLjafeXa3gMC Google Books]</ref>
Mɔɣili maa zuɣusaa nyɛ bɛ ni booni shɛli "Sue".<ref name="EB1911">{{cite EB1911|wstitle= Bahr-el-Ghazal |volume= 03 |last1= Garstin |first1= William Edmund |last2= Cana |first2= Frank Richardson| pages = 212–213 |quote= }}</ref>
==Course==
[[File:Under an African Sky - panoramio.jpg|left|thumb|[[Wetland]]s of the Jur River in [[Western Bahr el Ghazal]] ]]
Jur Mɔɣili maa ko'zuɣu nyɛla din be [[Congo-Nile Divide]], di ni nyɛ din waligi Nile ka chɛ Congo mɔɣili din be South Sudan's tiŋgbani tarisi ni [[Democratic Republic of the Congo]] mini [[Central African Republic]]. Mɔɣa shɛŋa din miri lala mɔɣili ŋɔ nyɛ Sue Mɔɣili (shɛba nyɛla ban tooi booni li Jur), Busseri Mɔɣili, Wau Mɔɣili n-ti pahi Numatinna Mɔɣili. Di sabbu mini di gbunni nyɛla din be koŋkoba. Lala mɔɣa ŋɔ zaa nyɛla din laɣim taba Wau, tiŋzuɣu zaŋ n-ti [[Western Bahr el Ghazal]].
Lahabali din yina Mamdouh Shahin wuhiya ni, Lol, Jur, Tonj, Bahr al-Arab zaa nyɛla mɔɣibihi zaŋ n-ti Bahr el Ghazal.<ref>Course info from: {{cite book |last= Collins |first= Robert O. |title= The Nile |year= 2002 |publisher= Yale University Press |isbn= 0-300-09764-6 |pages= [https://archive.org/details/nile00robe/page/58 58] |url= https://archive.org/details/nile00robe/page/58 }}; online at [https://archive.org/details/nile00robe Internet Archive]; and {{cite book |last= Shahin |first= Mamdouh |title= Hydrology and Water Resources of Africa |year= 2002 |publisher= Springer |isbn= 1-4020-0866-X |pages= 276}}; online at [https://books.google.com/books?id=ZmdYFTlcSgEC Google Books]</ref><ref name="EB1911"/>
==Taarihi ==
Balli shɛŋa din be Jur basin, Dinka n-ti pahi Luo zaa nyɛla ban booni bɛ maŋ [[Jurchol|Jo-luo]]. "Jur" nyɛla Dinka bachi zaŋ n-ti "alien" bee "non-Dinka".<ref>{{cite book |last= Beswick |first= Stephanie |title= Sudan's Blood Memory: The Legacy of War, Ethnicity, and Slavery in South Sudan |year= 2004 |publisher= Boydell & Brewer |isbn= 1-58046-151-4 |page= 245}}; online at [https://books.google.com/books?id=r61i6BD0Vw0C Google Books]</ref>
pk50xjyi4sp4hzysik46xztpe34j690
138584
138583
2026-06-01T11:52:53Z
Kalakpagh
2501
/* Taarihi */ Updated Content
138584
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox river
| name = Luo
| image =
| image_caption =
| source1 = Jur River
| source1_location = [[Ibba County|Ibba]], [[Western Equatoria]]
| source1_coordinates = {{Coord|4.370|29.257|format=dms|display=i}}
| source1_elevation = c. {{convert|428|m|abbr=on}} above sea level
| mouth = [[Bahr el Ghazal River]]
| mouth_location = [[Tonj North County|Tonj North]], [[Warrap (state)|Warrap]]
| mouth_coordinates = {{coord|8|39|0|N|29|18|0|E|display=it}}
| mouth_elevation = {{convert|392|m|abbr=on}}
<!---------------------- MAPS -->
| map =
| map_size =
| map_caption =
| map_alt =
| pushpin_map = South Sudan
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption= Location of mouth in South Sudan
| pushpin_map_alt =
| subdivision_type1 = Country
| subdivision_name1 = [[South Sudan]]
| length = {{convert|485|km|abbr=on}}
| discharge1_avg = maximum {{convert|14300|cuft/s}} in September
| basin_size = {{convert|61000|km2|abbr=on}}
}}
''' Jur Mɔɣili''' ( bee Luo MƆɣili ) nyɛla mɔɣili din be South Sudan ka nyɛ din zori gindi Bahr el Ghazal mini Equatorial yaɣa. Di nyɛla kamani kilomita kɔbisinahi ni pihinii ni anu waɣilim zaŋ chaŋ wulinpuhili polo mɔɣili yuli booni Bahr el Ghazal mɔɣili. Jur Mɔɣili ŋɔ (Luo River) nyɛla din be Nile basin ka Bahr al-Ghazal mɔɣili mi nyɛ din zori chani [[White Nile]].
Luo mɔɣili ŋɔ nyɛla din tooi mali kom viɛnyɛla shiɣuni, ko'shɛli din yiri di ni nyɛla di ni tooi paai kamani {{convert|14300|cuft/s|disp=flip|abbr=on}} Silimiin goli September.<ref>{{cite book |last= Hughes |first= R.H. |author2=J.S. Hughes |title= A Directory of African Wetlands |year= 1992 |publisher= The World Conservation Union (IUCN) |isbn= 2-88032-949-3 |pages= 233}}; online at [https://books.google.com/books?id=VLjafeXa3gMC Google Books]</ref>
Mɔɣili maa zuɣusaa nyɛ bɛ ni booni shɛli "Sue".<ref name="EB1911">{{cite EB1911|wstitle= Bahr-el-Ghazal |volume= 03 |last1= Garstin |first1= William Edmund |last2= Cana |first2= Frank Richardson| pages = 212–213 |quote= }}</ref>
==Course==
[[File:Under an African Sky - panoramio.jpg|left|thumb|[[Wetland]]s of the Jur River in [[Western Bahr el Ghazal]] ]]
Jur Mɔɣili maa ko'zuɣu nyɛla din be [[Congo-Nile Divide]], di ni nyɛ din waligi Nile ka chɛ Congo mɔɣili din be South Sudan's tiŋgbani tarisi ni [[Democratic Republic of the Congo]] mini [[Central African Republic]]. Mɔɣa shɛŋa din miri lala mɔɣili ŋɔ nyɛ Sue Mɔɣili (shɛba nyɛla ban tooi booni li Jur), Busseri Mɔɣili, Wau Mɔɣili n-ti pahi Numatinna Mɔɣili. Di sabbu mini di gbunni nyɛla din be koŋkoba. Lala mɔɣa ŋɔ zaa nyɛla din laɣim taba Wau, tiŋzuɣu zaŋ n-ti [[Western Bahr el Ghazal]].
Lahabali din yina Mamdouh Shahin wuhiya ni, Lol, Jur, Tonj, Bahr al-Arab zaa nyɛla mɔɣibihi zaŋ n-ti Bahr el Ghazal.<ref>Course info from: {{cite book |last= Collins |first= Robert O. |title= The Nile |year= 2002 |publisher= Yale University Press |isbn= 0-300-09764-6 |pages= [https://archive.org/details/nile00robe/page/58 58] |url= https://archive.org/details/nile00robe/page/58 }}; online at [https://archive.org/details/nile00robe Internet Archive]; and {{cite book |last= Shahin |first= Mamdouh |title= Hydrology and Water Resources of Africa |year= 2002 |publisher= Springer |isbn= 1-4020-0866-X |pages= 276}}; online at [https://books.google.com/books?id=ZmdYFTlcSgEC Google Books]</ref><ref name="EB1911"/>
==Taarihi ==
Balli shɛŋa din be Jur basin, Dinka n-ti pahi Luo zaa nyɛla ban booni bɛ maŋ [[Jurchol|Jo-luo]]. "Jur" nyɛla Dinka bachi zaŋ n-ti "alien" bee "non-Dinka".<ref>{{cite book |last= Beswick |first= Stephanie |title= Sudan's Blood Memory: The Legacy of War, Ethnicity, and Slavery in South Sudan |year= 2004 |publisher= Boydell & Brewer |isbn= 1-58046-151-4 |page= 245}}; online at [https://books.google.com/books?id=r61i6BD0Vw0C Google Books]</ref>
Jur Mɔɣili nyɛla John Patherick ni daa gbi shɛli bin din gbaai yuuni 1853 mini 1865 sunsuun. Yuuni 1897–98, Jur mɔɣili ŋɔ nyɛla mɔɣ'shɛli Lieutenant A.H. Dyé mini French ninvuɣ shɛba ban daa be Jean-Baptiste Marchand ni daa vihi [[Scramble for Africa]] saha.<ref name="EB1911"/><ref>{{cite book |last= Collins |first= Robert O. |title= The Nile |year= 2002 |publisher= Yale University Press |isbn= 0-300-09764-6 |pages= [https://archive.org/details/nile00robe/page/58 58] |url= https://archive.org/details/nile00robe/page/58 }}; online at [https://archive.org/details/nile00robe Internet Archive]</ref>
==See also==
*[[List of rivers of South Sudan]]
==References==
{{reflist}}
{{Rivers of South Sudan}}
[[Category:Rivers of South Sudan]]
[[Category:Nile basin]]
[[Category:Bahr el Ghazal (region of South Sudan)]]
[[Category:Equatoria]]
mqa0lidmgaumxg89rt4d4m7uyygvn8p
138585
138584
2026-06-01T11:54:46Z
Kalakpagh
2501
added databox
138585
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Infobox river
| name = Luo
| image =
| image_caption =
| source1 = Jur River
| source1_location = [[Ibba County|Ibba]], [[Western Equatoria]]
| source1_coordinates = {{Coord|4.370|29.257|format=dms|display=i}}
| source1_elevation = c. {{convert|428|m|abbr=on}} above sea level
| mouth = [[Bahr el Ghazal River]]
| mouth_location = [[Tonj North County|Tonj North]], [[Warrap (state)|Warrap]]
| mouth_coordinates = {{coord|8|39|0|N|29|18|0|E|display=it}}
| mouth_elevation = {{convert|392|m|abbr=on}}
<!---------------------- MAPS -->
| map =
| map_size =
| map_caption =
| map_alt =
| pushpin_map = South Sudan
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption= Location of mouth in South Sudan
| pushpin_map_alt =
| subdivision_type1 = Country
| subdivision_name1 = [[South Sudan]]
| length = {{convert|485|km|abbr=on}}
| discharge1_avg = maximum {{convert|14300|cuft/s}} in September
| basin_size = {{convert|61000|km2|abbr=on}}
}}
''' Jur Mɔɣili''' ( bee Luo MƆɣili ) nyɛla mɔɣili din be South Sudan ka nyɛ din zori gindi Bahr el Ghazal mini Equatorial yaɣa. Di nyɛla kamani kilomita kɔbisinahi ni pihinii ni anu waɣilim zaŋ chaŋ wulinpuhili polo mɔɣili yuli booni Bahr el Ghazal mɔɣili. Jur Mɔɣili ŋɔ (Luo River) nyɛla din be Nile basin ka Bahr al-Ghazal mɔɣili mi nyɛ din zori chani [[White Nile]].
Luo mɔɣili ŋɔ nyɛla din tooi mali kom viɛnyɛla shiɣuni, ko'shɛli din yiri di ni nyɛla di ni tooi paai kamani {{convert|14300|cuft/s|disp=flip|abbr=on}} Silimiin goli September.<ref>{{cite book |last= Hughes |first= R.H. |author2=J.S. Hughes |title= A Directory of African Wetlands |year= 1992 |publisher= The World Conservation Union (IUCN) |isbn= 2-88032-949-3 |pages= 233}}; online at [https://books.google.com/books?id=VLjafeXa3gMC Google Books]</ref>
Mɔɣili maa zuɣusaa nyɛ bɛ ni booni shɛli "Sue".<ref name="EB1911">{{cite EB1911|wstitle= Bahr-el-Ghazal |volume= 03 |last1= Garstin |first1= William Edmund |last2= Cana |first2= Frank Richardson| pages = 212–213 |quote= }}</ref>
==Course==
[[File:Under an African Sky - panoramio.jpg|left|thumb|[[Wetland]]s of the Jur River in [[Western Bahr el Ghazal]] ]]
Jur Mɔɣili maa ko'zuɣu nyɛla din be [[Congo-Nile Divide]], di ni nyɛ din waligi Nile ka chɛ Congo mɔɣili din be South Sudan's tiŋgbani tarisi ni [[Democratic Republic of the Congo]] mini [[Central African Republic]]. Mɔɣa shɛŋa din miri lala mɔɣili ŋɔ nyɛ Sue Mɔɣili (shɛba nyɛla ban tooi booni li Jur), Busseri Mɔɣili, Wau Mɔɣili n-ti pahi Numatinna Mɔɣili. Di sabbu mini di gbunni nyɛla din be koŋkoba. Lala mɔɣa ŋɔ zaa nyɛla din laɣim taba Wau, tiŋzuɣu zaŋ n-ti [[Western Bahr el Ghazal]].
Lahabali din yina Mamdouh Shahin wuhiya ni, Lol, Jur, Tonj, Bahr al-Arab zaa nyɛla mɔɣibihi zaŋ n-ti Bahr el Ghazal.<ref>Course info from: {{cite book |last= Collins |first= Robert O. |title= The Nile |year= 2002 |publisher= Yale University Press |isbn= 0-300-09764-6 |pages= [https://archive.org/details/nile00robe/page/58 58] |url= https://archive.org/details/nile00robe/page/58 }}; online at [https://archive.org/details/nile00robe Internet Archive]; and {{cite book |last= Shahin |first= Mamdouh |title= Hydrology and Water Resources of Africa |year= 2002 |publisher= Springer |isbn= 1-4020-0866-X |pages= 276}}; online at [https://books.google.com/books?id=ZmdYFTlcSgEC Google Books]</ref><ref name="EB1911"/>
==Taarihi ==
Balli shɛŋa din be Jur basin, Dinka n-ti pahi Luo zaa nyɛla ban booni bɛ maŋ [[Jurchol|Jo-luo]]. "Jur" nyɛla Dinka bachi zaŋ n-ti "alien" bee "non-Dinka".<ref>{{cite book |last= Beswick |first= Stephanie |title= Sudan's Blood Memory: The Legacy of War, Ethnicity, and Slavery in South Sudan |year= 2004 |publisher= Boydell & Brewer |isbn= 1-58046-151-4 |page= 245}}; online at [https://books.google.com/books?id=r61i6BD0Vw0C Google Books]</ref>
Jur Mɔɣili nyɛla John Patherick ni daa gbi shɛli bin din gbaai yuuni 1853 mini 1865 sunsuun. Yuuni 1897–98, Jur mɔɣili ŋɔ nyɛla mɔɣ'shɛli Lieutenant A.H. Dyé mini French ninvuɣ shɛba ban daa be Jean-Baptiste Marchand ni daa vihi [[Scramble for Africa]] saha.<ref name="EB1911"/><ref>{{cite book |last= Collins |first= Robert O. |title= The Nile |year= 2002 |publisher= Yale University Press |isbn= 0-300-09764-6 |pages= [https://archive.org/details/nile00robe/page/58 58] |url= https://archive.org/details/nile00robe/page/58 }}; online at [https://archive.org/details/nile00robe Internet Archive]</ref>
==See also==
*[[List of rivers of South Sudan]]
==References==
{{reflist}}
{{Rivers of South Sudan}}
[[Category:Rivers of South Sudan]]
[[Category:Nile basin]]
[[Category:Bahr el Ghazal (region of South Sudan)]]
[[Category:Equatoria]]
ahu0y86l74ud78x24r9evnf5s383sku
138586
138585
2026-06-01T11:55:09Z
Kalakpagh
2501
/* See also */ Updated Content
138586
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Infobox river
| name = Luo
| image =
| image_caption =
| source1 = Jur River
| source1_location = [[Ibba County|Ibba]], [[Western Equatoria]]
| source1_coordinates = {{Coord|4.370|29.257|format=dms|display=i}}
| source1_elevation = c. {{convert|428|m|abbr=on}} above sea level
| mouth = [[Bahr el Ghazal River]]
| mouth_location = [[Tonj North County|Tonj North]], [[Warrap (state)|Warrap]]
| mouth_coordinates = {{coord|8|39|0|N|29|18|0|E|display=it}}
| mouth_elevation = {{convert|392|m|abbr=on}}
<!---------------------- MAPS -->
| map =
| map_size =
| map_caption =
| map_alt =
| pushpin_map = South Sudan
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption= Location of mouth in South Sudan
| pushpin_map_alt =
| subdivision_type1 = Country
| subdivision_name1 = [[South Sudan]]
| length = {{convert|485|km|abbr=on}}
| discharge1_avg = maximum {{convert|14300|cuft/s}} in September
| basin_size = {{convert|61000|km2|abbr=on}}
}}
''' Jur Mɔɣili''' ( bee Luo MƆɣili ) nyɛla mɔɣili din be South Sudan ka nyɛ din zori gindi Bahr el Ghazal mini Equatorial yaɣa. Di nyɛla kamani kilomita kɔbisinahi ni pihinii ni anu waɣilim zaŋ chaŋ wulinpuhili polo mɔɣili yuli booni Bahr el Ghazal mɔɣili. Jur Mɔɣili ŋɔ (Luo River) nyɛla din be Nile basin ka Bahr al-Ghazal mɔɣili mi nyɛ din zori chani [[White Nile]].
Luo mɔɣili ŋɔ nyɛla din tooi mali kom viɛnyɛla shiɣuni, ko'shɛli din yiri di ni nyɛla di ni tooi paai kamani {{convert|14300|cuft/s|disp=flip|abbr=on}} Silimiin goli September.<ref>{{cite book |last= Hughes |first= R.H. |author2=J.S. Hughes |title= A Directory of African Wetlands |year= 1992 |publisher= The World Conservation Union (IUCN) |isbn= 2-88032-949-3 |pages= 233}}; online at [https://books.google.com/books?id=VLjafeXa3gMC Google Books]</ref>
Mɔɣili maa zuɣusaa nyɛ bɛ ni booni shɛli "Sue".<ref name="EB1911">{{cite EB1911|wstitle= Bahr-el-Ghazal |volume= 03 |last1= Garstin |first1= William Edmund |last2= Cana |first2= Frank Richardson| pages = 212–213 |quote= }}</ref>
==Course==
[[File:Under an African Sky - panoramio.jpg|left|thumb|[[Wetland]]s of the Jur River in [[Western Bahr el Ghazal]] ]]
Jur Mɔɣili maa ko'zuɣu nyɛla din be [[Congo-Nile Divide]], di ni nyɛ din waligi Nile ka chɛ Congo mɔɣili din be South Sudan's tiŋgbani tarisi ni [[Democratic Republic of the Congo]] mini [[Central African Republic]]. Mɔɣa shɛŋa din miri lala mɔɣili ŋɔ nyɛ Sue Mɔɣili (shɛba nyɛla ban tooi booni li Jur), Busseri Mɔɣili, Wau Mɔɣili n-ti pahi Numatinna Mɔɣili. Di sabbu mini di gbunni nyɛla din be koŋkoba. Lala mɔɣa ŋɔ zaa nyɛla din laɣim taba Wau, tiŋzuɣu zaŋ n-ti [[Western Bahr el Ghazal]].
Lahabali din yina Mamdouh Shahin wuhiya ni, Lol, Jur, Tonj, Bahr al-Arab zaa nyɛla mɔɣibihi zaŋ n-ti Bahr el Ghazal.<ref>Course info from: {{cite book |last= Collins |first= Robert O. |title= The Nile |year= 2002 |publisher= Yale University Press |isbn= 0-300-09764-6 |pages= [https://archive.org/details/nile00robe/page/58 58] |url= https://archive.org/details/nile00robe/page/58 }}; online at [https://archive.org/details/nile00robe Internet Archive]; and {{cite book |last= Shahin |first= Mamdouh |title= Hydrology and Water Resources of Africa |year= 2002 |publisher= Springer |isbn= 1-4020-0866-X |pages= 276}}; online at [https://books.google.com/books?id=ZmdYFTlcSgEC Google Books]</ref><ref name="EB1911"/>
==Taarihi ==
Balli shɛŋa din be Jur basin, Dinka n-ti pahi Luo zaa nyɛla ban booni bɛ maŋ [[Jurchol|Jo-luo]]. "Jur" nyɛla Dinka bachi zaŋ n-ti "alien" bee "non-Dinka".<ref>{{cite book |last= Beswick |first= Stephanie |title= Sudan's Blood Memory: The Legacy of War, Ethnicity, and Slavery in South Sudan |year= 2004 |publisher= Boydell & Brewer |isbn= 1-58046-151-4 |page= 245}}; online at [https://books.google.com/books?id=r61i6BD0Vw0C Google Books]</ref>
Jur Mɔɣili nyɛla John Patherick ni daa gbi shɛli bin din gbaai yuuni 1853 mini 1865 sunsuun. Yuuni 1897–98, Jur mɔɣili ŋɔ nyɛla mɔɣ'shɛli Lieutenant A.H. Dyé mini French ninvuɣ shɛba ban daa be Jean-Baptiste Marchand ni daa vihi [[Scramble for Africa]] saha.<ref name="EB1911"/><ref>{{cite book |last= Collins |first= Robert O. |title= The Nile |year= 2002 |publisher= Yale University Press |isbn= 0-300-09764-6 |pages= [https://archive.org/details/nile00robe/page/58 58] |url= https://archive.org/details/nile00robe/page/58 }}; online at [https://archive.org/details/nile00robe Internet Archive]</ref>
==See also==
*[[List of rivers of South Sudan]]
==References==
{{reflist}}
[[Category:Rivers of South Sudan]]
[[Category:Nile basin]]
[[Category:Bahr el Ghazal (region of South Sudan)]]
[[Category:Equatoria]]
a7shm5m00f4k1p1e50mpmx46nmbenvw
138587
138586
2026-06-01T11:55:35Z
Kalakpagh
2501
/* See also */ Updated Content
138587
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Infobox river
| name = Luo
| image =
| image_caption =
| source1 = Jur River
| source1_location = [[Ibba County|Ibba]], [[Western Equatoria]]
| source1_coordinates = {{Coord|4.370|29.257|format=dms|display=i}}
| source1_elevation = c. {{convert|428|m|abbr=on}} above sea level
| mouth = [[Bahr el Ghazal River]]
| mouth_location = [[Tonj North County|Tonj North]], [[Warrap (state)|Warrap]]
| mouth_coordinates = {{coord|8|39|0|N|29|18|0|E|display=it}}
| mouth_elevation = {{convert|392|m|abbr=on}}
<!---------------------- MAPS -->
| map =
| map_size =
| map_caption =
| map_alt =
| pushpin_map = South Sudan
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption= Location of mouth in South Sudan
| pushpin_map_alt =
| subdivision_type1 = Country
| subdivision_name1 = [[South Sudan]]
| length = {{convert|485|km|abbr=on}}
| discharge1_avg = maximum {{convert|14300|cuft/s}} in September
| basin_size = {{convert|61000|km2|abbr=on}}
}}
''' Jur Mɔɣili''' ( bee Luo MƆɣili ) nyɛla mɔɣili din be South Sudan ka nyɛ din zori gindi Bahr el Ghazal mini Equatorial yaɣa. Di nyɛla kamani kilomita kɔbisinahi ni pihinii ni anu waɣilim zaŋ chaŋ wulinpuhili polo mɔɣili yuli booni Bahr el Ghazal mɔɣili. Jur Mɔɣili ŋɔ (Luo River) nyɛla din be Nile basin ka Bahr al-Ghazal mɔɣili mi nyɛ din zori chani [[White Nile]].
Luo mɔɣili ŋɔ nyɛla din tooi mali kom viɛnyɛla shiɣuni, ko'shɛli din yiri di ni nyɛla di ni tooi paai kamani {{convert|14300|cuft/s|disp=flip|abbr=on}} Silimiin goli September.<ref>{{cite book |last= Hughes |first= R.H. |author2=J.S. Hughes |title= A Directory of African Wetlands |year= 1992 |publisher= The World Conservation Union (IUCN) |isbn= 2-88032-949-3 |pages= 233}}; online at [https://books.google.com/books?id=VLjafeXa3gMC Google Books]</ref>
Mɔɣili maa zuɣusaa nyɛ bɛ ni booni shɛli "Sue".<ref name="EB1911">{{cite EB1911|wstitle= Bahr-el-Ghazal |volume= 03 |last1= Garstin |first1= William Edmund |last2= Cana |first2= Frank Richardson| pages = 212–213 |quote= }}</ref>
==Course==
[[File:Under an African Sky - panoramio.jpg|left|thumb|[[Wetland]]s of the Jur River in [[Western Bahr el Ghazal]] ]]
Jur Mɔɣili maa ko'zuɣu nyɛla din be [[Congo-Nile Divide]], di ni nyɛ din waligi Nile ka chɛ Congo mɔɣili din be South Sudan's tiŋgbani tarisi ni [[Democratic Republic of the Congo]] mini [[Central African Republic]]. Mɔɣa shɛŋa din miri lala mɔɣili ŋɔ nyɛ Sue Mɔɣili (shɛba nyɛla ban tooi booni li Jur), Busseri Mɔɣili, Wau Mɔɣili n-ti pahi Numatinna Mɔɣili. Di sabbu mini di gbunni nyɛla din be koŋkoba. Lala mɔɣa ŋɔ zaa nyɛla din laɣim taba Wau, tiŋzuɣu zaŋ n-ti [[Western Bahr el Ghazal]].
Lahabali din yina Mamdouh Shahin wuhiya ni, Lol, Jur, Tonj, Bahr al-Arab zaa nyɛla mɔɣibihi zaŋ n-ti Bahr el Ghazal.<ref>Course info from: {{cite book |last= Collins |first= Robert O. |title= The Nile |year= 2002 |publisher= Yale University Press |isbn= 0-300-09764-6 |pages= [https://archive.org/details/nile00robe/page/58 58] |url= https://archive.org/details/nile00robe/page/58 }}; online at [https://archive.org/details/nile00robe Internet Archive]; and {{cite book |last= Shahin |first= Mamdouh |title= Hydrology and Water Resources of Africa |year= 2002 |publisher= Springer |isbn= 1-4020-0866-X |pages= 276}}; online at [https://books.google.com/books?id=ZmdYFTlcSgEC Google Books]</ref><ref name="EB1911"/>
==Taarihi ==
Balli shɛŋa din be Jur basin, Dinka n-ti pahi Luo zaa nyɛla ban booni bɛ maŋ [[Jurchol|Jo-luo]]. "Jur" nyɛla Dinka bachi zaŋ n-ti "alien" bee "non-Dinka".<ref>{{cite book |last= Beswick |first= Stephanie |title= Sudan's Blood Memory: The Legacy of War, Ethnicity, and Slavery in South Sudan |year= 2004 |publisher= Boydell & Brewer |isbn= 1-58046-151-4 |page= 245}}; online at [https://books.google.com/books?id=r61i6BD0Vw0C Google Books]</ref>
Jur Mɔɣili nyɛla John Patherick ni daa gbi shɛli bin din gbaai yuuni 1853 mini 1865 sunsuun. Yuuni 1897–98, Jur mɔɣili ŋɔ nyɛla mɔɣ'shɛli Lieutenant A.H. Dyé mini French ninvuɣ shɛba ban daa be Jean-Baptiste Marchand ni daa vihi [[Scramble for Africa]] saha.<ref name="EB1911"/><ref>{{cite book |last= Collins |first= Robert O. |title= The Nile |year= 2002 |publisher= Yale University Press |isbn= 0-300-09764-6 |pages= [https://archive.org/details/nile00robe/page/58 58] |url= https://archive.org/details/nile00robe/page/58 }}; online at [https://archive.org/details/nile00robe Internet Archive]</ref>
==Lihimi m pahi ==
*[[List of rivers of South Sudan]]
==References==
{{reflist}}
[[Category:Rivers of South Sudan]]
[[Category:Nile basin]]
[[Category:Bahr el Ghazal (region of South Sudan)]]
[[Category:Equatoria]]
ao0ig4z3kqfqiiero4yz3wfr5ak7zh6
138588
138587
2026-06-01T11:55:57Z
Kalakpagh
2501
/* References */ Updated Content
138588
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{{Infobox river
| name = Luo
| image =
| image_caption =
| source1 = Jur River
| source1_location = [[Ibba County|Ibba]], [[Western Equatoria]]
| source1_coordinates = {{Coord|4.370|29.257|format=dms|display=i}}
| source1_elevation = c. {{convert|428|m|abbr=on}} above sea level
| mouth = [[Bahr el Ghazal River]]
| mouth_location = [[Tonj North County|Tonj North]], [[Warrap (state)|Warrap]]
| mouth_coordinates = {{coord|8|39|0|N|29|18|0|E|display=it}}
| mouth_elevation = {{convert|392|m|abbr=on}}
<!---------------------- MAPS -->
| map =
| map_size =
| map_caption =
| map_alt =
| pushpin_map = South Sudan
| pushpin_map_size =
| pushpin_map_caption= Location of mouth in South Sudan
| pushpin_map_alt =
| subdivision_type1 = Country
| subdivision_name1 = [[South Sudan]]
| length = {{convert|485|km|abbr=on}}
| discharge1_avg = maximum {{convert|14300|cuft/s}} in September
| basin_size = {{convert|61000|km2|abbr=on}}
}}
''' Jur Mɔɣili''' ( bee Luo MƆɣili ) nyɛla mɔɣili din be South Sudan ka nyɛ din zori gindi Bahr el Ghazal mini Equatorial yaɣa. Di nyɛla kamani kilomita kɔbisinahi ni pihinii ni anu waɣilim zaŋ chaŋ wulinpuhili polo mɔɣili yuli booni Bahr el Ghazal mɔɣili. Jur Mɔɣili ŋɔ (Luo River) nyɛla din be Nile basin ka Bahr al-Ghazal mɔɣili mi nyɛ din zori chani [[White Nile]].
Luo mɔɣili ŋɔ nyɛla din tooi mali kom viɛnyɛla shiɣuni, ko'shɛli din yiri di ni nyɛla di ni tooi paai kamani {{convert|14300|cuft/s|disp=flip|abbr=on}} Silimiin goli September.<ref>{{cite book |last= Hughes |first= R.H. |author2=J.S. Hughes |title= A Directory of African Wetlands |year= 1992 |publisher= The World Conservation Union (IUCN) |isbn= 2-88032-949-3 |pages= 233}}; online at [https://books.google.com/books?id=VLjafeXa3gMC Google Books]</ref>
Mɔɣili maa zuɣusaa nyɛ bɛ ni booni shɛli "Sue".<ref name="EB1911">{{cite EB1911|wstitle= Bahr-el-Ghazal |volume= 03 |last1= Garstin |first1= William Edmund |last2= Cana |first2= Frank Richardson| pages = 212–213 |quote= }}</ref>
==Course==
[[File:Under an African Sky - panoramio.jpg|left|thumb|[[Wetland]]s of the Jur River in [[Western Bahr el Ghazal]] ]]
Jur Mɔɣili maa ko'zuɣu nyɛla din be [[Congo-Nile Divide]], di ni nyɛ din waligi Nile ka chɛ Congo mɔɣili din be South Sudan's tiŋgbani tarisi ni [[Democratic Republic of the Congo]] mini [[Central African Republic]]. Mɔɣa shɛŋa din miri lala mɔɣili ŋɔ nyɛ Sue Mɔɣili (shɛba nyɛla ban tooi booni li Jur), Busseri Mɔɣili, Wau Mɔɣili n-ti pahi Numatinna Mɔɣili. Di sabbu mini di gbunni nyɛla din be koŋkoba. Lala mɔɣa ŋɔ zaa nyɛla din laɣim taba Wau, tiŋzuɣu zaŋ n-ti [[Western Bahr el Ghazal]].
Lahabali din yina Mamdouh Shahin wuhiya ni, Lol, Jur, Tonj, Bahr al-Arab zaa nyɛla mɔɣibihi zaŋ n-ti Bahr el Ghazal.<ref>Course info from: {{cite book |last= Collins |first= Robert O. |title= The Nile |year= 2002 |publisher= Yale University Press |isbn= 0-300-09764-6 |pages= [https://archive.org/details/nile00robe/page/58 58] |url= https://archive.org/details/nile00robe/page/58 }}; online at [https://archive.org/details/nile00robe Internet Archive]; and {{cite book |last= Shahin |first= Mamdouh |title= Hydrology and Water Resources of Africa |year= 2002 |publisher= Springer |isbn= 1-4020-0866-X |pages= 276}}; online at [https://books.google.com/books?id=ZmdYFTlcSgEC Google Books]</ref><ref name="EB1911"/>
==Taarihi ==
Balli shɛŋa din be Jur basin, Dinka n-ti pahi Luo zaa nyɛla ban booni bɛ maŋ [[Jurchol|Jo-luo]]. "Jur" nyɛla Dinka bachi zaŋ n-ti "alien" bee "non-Dinka".<ref>{{cite book |last= Beswick |first= Stephanie |title= Sudan's Blood Memory: The Legacy of War, Ethnicity, and Slavery in South Sudan |year= 2004 |publisher= Boydell & Brewer |isbn= 1-58046-151-4 |page= 245}}; online at [https://books.google.com/books?id=r61i6BD0Vw0C Google Books]</ref>
Jur Mɔɣili nyɛla John Patherick ni daa gbi shɛli bin din gbaai yuuni 1853 mini 1865 sunsuun. Yuuni 1897–98, Jur mɔɣili ŋɔ nyɛla mɔɣ'shɛli Lieutenant A.H. Dyé mini French ninvuɣ shɛba ban daa be Jean-Baptiste Marchand ni daa vihi [[Scramble for Africa]] saha.<ref name="EB1911"/><ref>{{cite book |last= Collins |first= Robert O. |title= The Nile |year= 2002 |publisher= Yale University Press |isbn= 0-300-09764-6 |pages= [https://archive.org/details/nile00robe/page/58 58] |url= https://archive.org/details/nile00robe/page/58 }}; online at [https://archive.org/details/nile00robe Internet Archive]</ref>
==Lihimi m pahi ==
*[[List of rivers of South Sudan]]
==Kundivihira ==
{{reflist}}
[[Category:Rivers of South Sudan]]
[[Category:Nile basin]]
[[Category:Bahr el Ghazal (region of South Sudan)]]
[[Category:Equatoria]]
cqkuvaq0yf0g48zl25r46e2g9pjcmty