Dagbani Wikipedia dagwiki https://dag.wikipedia.org/wiki/Sol%C9%94%C9%A3u MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter Miidiya Diŋ'gahim Yɛltɔɣa Ŋun su Ŋun su yɛltɔɣa Wikipedia Wikipedia yɛltɔɣa Lahabali kɔligu Lahabali kɔligu yɛltɔɣa MiidiyaWiki MiidiyaWiki yɛltɔɣa Tɛmplet Tɛmplet yɛltɔɣa Sɔŋsim Sɔŋsim yɛltɔɣa Pubu Pubu yɛltɔɣa Salima Salima yɛltɔɣa MOS MOS yɛltɔɣa TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Elmina Castle 0 10210 147662 147661 2026-10-01T09:47:43Z Alhaj Darajaati 22 Added a link 147662 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Elmina Castle''' nyɛla yili shɛli shiliminsi ban daa yi [[Portugal|Portuga]]<nowiki/>l n-kana Ghana yuuni 1482 la n-daa me li zali Elmina tiŋgbani ni. Silimin'so ŋun daa gari tooni ka Castle maa me yuli n-daa booni " Sao Jorge da Mina". Lala shiliminga maa yuli ka bɛ zaŋ ti Castle maa. Elmina Castle ŋɔ n-nyɛ tuuli daabilim yili din me "Gold coast " punpɔŋɔ Ghana tiŋgbani Africa zaa. Din lahi nyɛ daabilim yili siliminsi ni me ka di yuui gari daabilim yili kam din be Africa Yaɣili ŋɔ. Nia shɛli siliminsi maa ni daa mali ka me lala Castle maa nyɛla dahi dibu zuɣu, ka Castle maa ti leegi luɣ'shɛli bini kɔhiri ka lahi dari daba chani shilimintiŋa. Yuuni 1637 ka Holland shiliminsi daa tuhi deegi Castle maa Portugal shiliminsi maa sani dini daa niŋ ka bɛ buɣisi li deebu yuuni 1596, ka daa bi nyɛ nasara la, ka daa labina n ti fa Gold Coast ka chɛ Portuguese shiliminsi yuuni 1642. Daba daabilim maa daa diri mi hali ni yuuni 1814 ka di nyɛla Holland shiliminsi maa n-daa su li. Yuuni 1872 ka Britain shiliminsi daa kana ti ŋme n-kari Holland shiliminsi maa ka fa Castle maa n-ti pahi Gold Coast zaa daa leela Britain shiliminsi maa dini. == 3D documentation with terrestrial laser scanning == Yuuni 2006, the [[Zamani Project]] daa dokumenti Elmina Castle ni "[[3D laser scanning]]." <ref>{{Cite web|url=https://zamaniproject.org/site-ghana-elmina-elmina-castle.html|title=Site - Elmina Castle|website=zamaniproject.org|access-date=2019-10-07}}</ref> Bɛ nyɛ ban niŋdi vihigu ka di pala bɛ mali li mi m-bɔri liɣiri.<ref>{{Cite web|url=https://www.isprs.org/proceedings/xxxiv/6-w6/papers/ruther.pdf|title=An African heritage database, the virtual preservation of Africa's past|last=Rüther|first=Heinz|website=www.isprs.org}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Rajan|first1=Rahim S.|last2=Rüther|first2=Heinz|date=2007-05-30|title=Building a Digital Library of Scholarly Resources from the Developing World: An Introduction to Aluka|journal=African Arts|volume=40|issue=2|pages=1–7|doi=10.1162/afar.2007.40.2.1|s2cid=57558501|issn=0001-9933}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Rüther|first1=Heinz|last2=Rajan|first2=Rahim S.|date=December 2007|title=Documenting African Sites: The Aluka Project|url=https://jsah.ucpress.edu/content/66/4/437|journal=Journal of the Society of Architectural Historians|publisher=University of California Press|volume=66|issue=4|pages=437–443|doi=10.1525/jsah.2007.66.4.437|jstor=10.1525/jsah.2007.66.4.437|access-date=2019-10-07|archive-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924062926/https://jsah.ucpress.edu/content/66/4/437|url-status=dead|url-access=subscription}}</ref> == Anfooninima == <gallery mode="packed"> File:Ghana Elmina Castle Interior View of Church.JPG|Elmina Castle Interior View of Church File:Ghana Elmina Castle Interior.JPG|Elmina Castle Interior File:Ghana Elmina Castle Male and Female Slave Entrances.JPG|Elmina Castle Male and Female Slave Entrances File:Ghana Elmina Castle Memorial Plaque.JPG|Elmina Castle Memorial Plaque File:Ghana Elmina Castle Slave Export Gate.JPG|Elmina Castle Slave Export Gate File:Ghana Elmina Castle Slave Holding Cell (2).JPG|Elmina Castle Slave Holding Cell File:Ghana Elmina Castle Slave Holding Cell.JPG|Elmina Castle Slave Holding Cell File:Ghana Elmina Castle Gun Defences.JPG|Elmina Castle Gun Defences File:St. Georges Castle Elmina Cape Coast.jpg|Elmina Castle File:The Docks at Elmina Castle - July 1995.jpg|Remnants of the docks at Elmina Castle File:Rebellious slaves were punished here.jpg|Solitary Confinement Rooms at Elmina Castle File:Female Dungeon Entrance - Elmina Castle - 1995.jpg|"Female Dungeon" - Elmina Castle in 1995 File:Inside the dungeon - the line in the middle was considered adequate sewage.jpg|Dungeon - Elmina Castle, 1995 File:Elmina Castle 16.jpg|Elmina Castle File:Elmina Castle 15.jpg|Elmina Castle, Central region File:Elmina Castle 19.jpg|Elmina Castle </gallery>[[File:Castle, Elmina (P1100209).jpg|thumb|Elmina Castle |165x165px]] == Kundivihira == [[Pubu:Ghana]] [[Pubu:Silimiinsi]] [[Pubu:Lahabaya zaa]] p2nxaochg73wnlx0olipx8lgurk2o6o 147663 147662 2026-10-01T09:48:22Z Alhaj Darajaati 22 Added a link 147663 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Elmina Castle''' nyɛla yili shɛli shiliminsi ban daa yi [[Portugal|Portuga]]<nowiki/>l n-kana [[Ghana]] yuuni 1482 la n-daa me li zali Elmina tiŋgbani ni. Silimin'so ŋun daa gari tooni ka Castle maa me yuli n-daa booni " Sao Jorge da Mina". Lala shiliminga maa yuli ka bɛ zaŋ ti Castle maa. Elmina Castle ŋɔ n-nyɛ tuuli daabilim yili din me "Gold coast " punpɔŋɔ Ghana tiŋgbani Africa zaa. Din lahi nyɛ daabilim yili siliminsi ni me ka di yuui gari daabilim yili kam din be Africa Yaɣili ŋɔ. Nia shɛli siliminsi maa ni daa mali ka me lala Castle maa nyɛla dahi dibu zuɣu, ka Castle maa ti leegi luɣ'shɛli bini kɔhiri ka lahi dari daba chani shilimintiŋa. Yuuni 1637 ka Holland shiliminsi daa tuhi deegi Castle maa Portugal shiliminsi maa sani dini daa niŋ ka bɛ buɣisi li deebu yuuni 1596, ka daa bi nyɛ nasara la, ka daa labina n ti fa Gold Coast ka chɛ Portuguese shiliminsi yuuni 1642. Daba daabilim maa daa diri mi hali ni yuuni 1814 ka di nyɛla Holland shiliminsi maa n-daa su li. Yuuni 1872 ka Britain shiliminsi daa kana ti ŋme n-kari Holland shiliminsi maa ka fa Castle maa n-ti pahi Gold Coast zaa daa leela Britain shiliminsi maa dini. == 3D documentation with terrestrial laser scanning == Yuuni 2006, the [[Zamani Project]] daa dokumenti Elmina Castle ni "[[3D laser scanning]]." <ref>{{Cite web|url=https://zamaniproject.org/site-ghana-elmina-elmina-castle.html|title=Site - Elmina Castle|website=zamaniproject.org|access-date=2019-10-07}}</ref> Bɛ nyɛ ban niŋdi vihigu ka di pala bɛ mali li mi m-bɔri liɣiri.<ref>{{Cite web|url=https://www.isprs.org/proceedings/xxxiv/6-w6/papers/ruther.pdf|title=An African heritage database, the virtual preservation of Africa's past|last=Rüther|first=Heinz|website=www.isprs.org}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Rajan|first1=Rahim S.|last2=Rüther|first2=Heinz|date=2007-05-30|title=Building a Digital Library of Scholarly Resources from the Developing World: An Introduction to Aluka|journal=African Arts|volume=40|issue=2|pages=1–7|doi=10.1162/afar.2007.40.2.1|s2cid=57558501|issn=0001-9933}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Rüther|first1=Heinz|last2=Rajan|first2=Rahim S.|date=December 2007|title=Documenting African Sites: The Aluka Project|url=https://jsah.ucpress.edu/content/66/4/437|journal=Journal of the Society of Architectural Historians|publisher=University of California Press|volume=66|issue=4|pages=437–443|doi=10.1525/jsah.2007.66.4.437|jstor=10.1525/jsah.2007.66.4.437|access-date=2019-10-07|archive-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924062926/https://jsah.ucpress.edu/content/66/4/437|url-status=dead|url-access=subscription}}</ref> == Anfooninima == <gallery mode="packed"> File:Ghana Elmina Castle Interior View of Church.JPG|Elmina Castle Interior View of Church File:Ghana Elmina Castle Interior.JPG|Elmina Castle Interior File:Ghana Elmina Castle Male and Female Slave Entrances.JPG|Elmina Castle Male and Female Slave Entrances File:Ghana Elmina Castle Memorial Plaque.JPG|Elmina Castle Memorial Plaque File:Ghana Elmina Castle Slave Export Gate.JPG|Elmina Castle Slave Export Gate File:Ghana Elmina Castle Slave Holding Cell (2).JPG|Elmina Castle Slave Holding Cell File:Ghana Elmina Castle Slave Holding Cell.JPG|Elmina Castle Slave Holding Cell File:Ghana Elmina Castle Gun Defences.JPG|Elmina Castle Gun Defences File:St. Georges Castle Elmina Cape Coast.jpg|Elmina Castle File:The Docks at Elmina Castle - July 1995.jpg|Remnants of the docks at Elmina Castle File:Rebellious slaves were punished here.jpg|Solitary Confinement Rooms at Elmina Castle File:Female Dungeon Entrance - Elmina Castle - 1995.jpg|"Female Dungeon" - Elmina Castle in 1995 File:Inside the dungeon - the line in the middle was considered adequate sewage.jpg|Dungeon - Elmina Castle, 1995 File:Elmina Castle 16.jpg|Elmina Castle File:Elmina Castle 15.jpg|Elmina Castle, Central region File:Elmina Castle 19.jpg|Elmina Castle </gallery>[[File:Castle, Elmina (P1100209).jpg|thumb|Elmina Castle |165x165px]] == Kundivihira == [[Pubu:Ghana]] [[Pubu:Silimiinsi]] [[Pubu:Lahabaya zaa]] 7hji7t4or54xu8zt5juf3esaybwicfp 147664 147663 2026-10-01T09:52:56Z Alhaj Darajaati 22 Added a link 147664 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Elmina Castle''' nyɛla yili shɛli shiliminsi ban daa yi [[Portugal|Portuga]]<nowiki/>l n-kana [[Ghana]] yuuni 1482 la n-daa me li zali Elmina tiŋgbani ni. Silimin'so ŋun daa gari tooni ka Castle maa me yuli n-daa booni " Sao Jorge da Mina". Lala shiliminga maa yuli ka bɛ zaŋ ti Castle maa. Elmina Castle ŋɔ n-nyɛ tuuli daabilim yili din me "[[Gold Coast (British colony)|Gold coast]] " punpɔŋɔ Ghana tiŋgbani Africa zaa. Din lahi nyɛ daabilim yili siliminsi ni me ka di yuui gari daabilim yili kam din be Africa Yaɣili ŋɔ. Nia shɛli siliminsi maa ni daa mali ka me lala Castle maa nyɛla dahi dibu zuɣu, ka Castle maa ti leegi luɣ'shɛli bini kɔhiri ka lahi dari daba chani shilimintiŋa. Yuuni 1637 ka Holland shiliminsi daa tuhi deegi Castle maa Portugal shiliminsi maa sani dini daa niŋ ka bɛ buɣisi li deebu yuuni 1596, ka daa bi nyɛ nasara la, ka daa labina n ti fa Gold Coast ka chɛ Portuguese shiliminsi yuuni 1642. Daba daabilim maa daa diri mi hali ni yuuni 1814 ka di nyɛla Holland shiliminsi maa n-daa su li. Yuuni 1872 ka Britain shiliminsi daa kana ti ŋme n-kari Holland shiliminsi maa ka fa Castle maa n-ti pahi Gold Coast zaa daa leela Britain shiliminsi maa dini. == 3D documentation with terrestrial laser scanning == Yuuni 2006, the [[Zamani Project]] daa dokumenti Elmina Castle ni "[[3D laser scanning]]." <ref>{{Cite web|url=https://zamaniproject.org/site-ghana-elmina-elmina-castle.html|title=Site - Elmina Castle|website=zamaniproject.org|access-date=2019-10-07}}</ref> Bɛ nyɛ ban niŋdi vihigu ka di pala bɛ mali li mi m-bɔri liɣiri.<ref>{{Cite web|url=https://www.isprs.org/proceedings/xxxiv/6-w6/papers/ruther.pdf|title=An African heritage database, the virtual preservation of Africa's past|last=Rüther|first=Heinz|website=www.isprs.org}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Rajan|first1=Rahim S.|last2=Rüther|first2=Heinz|date=2007-05-30|title=Building a Digital Library of Scholarly Resources from the Developing World: An Introduction to Aluka|journal=African Arts|volume=40|issue=2|pages=1–7|doi=10.1162/afar.2007.40.2.1|s2cid=57558501|issn=0001-9933}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Rüther|first1=Heinz|last2=Rajan|first2=Rahim S.|date=December 2007|title=Documenting African Sites: The Aluka Project|url=https://jsah.ucpress.edu/content/66/4/437|journal=Journal of the Society of Architectural Historians|publisher=University of California Press|volume=66|issue=4|pages=437–443|doi=10.1525/jsah.2007.66.4.437|jstor=10.1525/jsah.2007.66.4.437|access-date=2019-10-07|archive-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924062926/https://jsah.ucpress.edu/content/66/4/437|url-status=dead|url-access=subscription}}</ref> == Anfooninima == <gallery mode="packed"> File:Ghana Elmina Castle Interior View of Church.JPG|Elmina Castle Interior View of Church File:Ghana Elmina Castle Interior.JPG|Elmina Castle Interior File:Ghana Elmina Castle Male and Female Slave Entrances.JPG|Elmina Castle Male and Female Slave Entrances File:Ghana Elmina Castle Memorial Plaque.JPG|Elmina Castle Memorial Plaque File:Ghana Elmina Castle Slave Export Gate.JPG|Elmina Castle Slave Export Gate File:Ghana Elmina Castle Slave Holding Cell (2).JPG|Elmina Castle Slave Holding Cell File:Ghana Elmina Castle Slave Holding Cell.JPG|Elmina Castle Slave Holding Cell File:Ghana Elmina Castle Gun Defences.JPG|Elmina Castle Gun Defences File:St. Georges Castle Elmina Cape Coast.jpg|Elmina Castle File:The Docks at Elmina Castle - July 1995.jpg|Remnants of the docks at Elmina Castle File:Rebellious slaves were punished here.jpg|Solitary Confinement Rooms at Elmina Castle File:Female Dungeon Entrance - Elmina Castle - 1995.jpg|"Female Dungeon" - Elmina Castle in 1995 File:Inside the dungeon - the line in the middle was considered adequate sewage.jpg|Dungeon - Elmina Castle, 1995 File:Elmina Castle 16.jpg|Elmina Castle File:Elmina Castle 15.jpg|Elmina Castle, Central region File:Elmina Castle 19.jpg|Elmina Castle </gallery>[[File:Castle, Elmina (P1100209).jpg|thumb|Elmina Castle |165x165px]] == Kundivihira == [[Pubu:Ghana]] [[Pubu:Silimiinsi]] [[Pubu:Lahabaya zaa]] 5h2ndq2tlk1drqcd8s67wcst7yeqn76 147665 147664 2026-10-01T09:55:18Z Alhaj Darajaati 22 Added a link 147665 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Elmina Castle''' nyɛla yili shɛli shiliminsi ban daa yi [[Portugal|Portuga]]<nowiki/>l n-kana [[Ghana]] yuuni 1482 la n-daa me li zali Elmina tiŋgbani ni. Silimin'so ŋun daa gari tooni ka Castle maa me yuli n-daa booni " Sao Jorge da Mina". Lala shiliminga maa yuli ka bɛ zaŋ ti Castle maa. Elmina Castle ŋɔ n-nyɛ tuuli daabilim yili din me "[[Gold Coast (British colony)|Gold coast]] " punpɔŋɔ Ghana tiŋgbani Africa zaa. Din lahi nyɛ daabilim yili siliminsi ni me ka di yuui gari daabilim yili kam din be [[Afrika|Africa]] Yaɣili ŋɔ. Nia shɛli siliminsi maa ni daa mali ka me lala Castle maa nyɛla dahi dibu zuɣu, ka Castle maa ti leegi luɣ'shɛli bini kɔhiri ka lahi dari daba chani shilimintiŋa. Yuuni 1637 ka Holland shiliminsi daa tuhi deegi Castle maa Portugal shiliminsi maa sani dini daa niŋ ka bɛ buɣisi li deebu yuuni 1596, ka daa bi nyɛ nasara la, ka daa labina n ti fa Gold Coast ka chɛ Portuguese shiliminsi yuuni 1642. Daba daabilim maa daa diri mi hali ni yuuni 1814 ka di nyɛla Holland shiliminsi maa n-daa su li. Yuuni 1872 ka Britain shiliminsi daa kana ti ŋme n-kari Holland shiliminsi maa ka fa Castle maa n-ti pahi Gold Coast zaa daa leela Britain shiliminsi maa dini. == 3D documentation with terrestrial laser scanning == Yuuni 2006, the [[Zamani Project]] daa dokumenti Elmina Castle ni "[[3D laser scanning]]." <ref>{{Cite web|url=https://zamaniproject.org/site-ghana-elmina-elmina-castle.html|title=Site - Elmina Castle|website=zamaniproject.org|access-date=2019-10-07}}</ref> Bɛ nyɛ ban niŋdi vihigu ka di pala bɛ mali li mi m-bɔri liɣiri.<ref>{{Cite web|url=https://www.isprs.org/proceedings/xxxiv/6-w6/papers/ruther.pdf|title=An African heritage database, the virtual preservation of Africa's past|last=Rüther|first=Heinz|website=www.isprs.org}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Rajan|first1=Rahim S.|last2=Rüther|first2=Heinz|date=2007-05-30|title=Building a Digital Library of Scholarly Resources from the Developing World: An Introduction to Aluka|journal=African Arts|volume=40|issue=2|pages=1–7|doi=10.1162/afar.2007.40.2.1|s2cid=57558501|issn=0001-9933}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Rüther|first1=Heinz|last2=Rajan|first2=Rahim S.|date=December 2007|title=Documenting African Sites: The Aluka Project|url=https://jsah.ucpress.edu/content/66/4/437|journal=Journal of the Society of Architectural Historians|publisher=University of California Press|volume=66|issue=4|pages=437–443|doi=10.1525/jsah.2007.66.4.437|jstor=10.1525/jsah.2007.66.4.437|access-date=2019-10-07|archive-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924062926/https://jsah.ucpress.edu/content/66/4/437|url-status=dead|url-access=subscription}}</ref> == Anfooninima == <gallery mode="packed"> File:Ghana Elmina Castle Interior View of Church.JPG|Elmina Castle Interior View of Church File:Ghana Elmina Castle Interior.JPG|Elmina Castle Interior File:Ghana Elmina Castle Male and Female Slave Entrances.JPG|Elmina Castle Male and Female Slave Entrances File:Ghana Elmina Castle Memorial Plaque.JPG|Elmina Castle Memorial Plaque File:Ghana Elmina Castle Slave Export Gate.JPG|Elmina Castle Slave Export Gate File:Ghana Elmina Castle Slave Holding Cell (2).JPG|Elmina Castle Slave Holding Cell File:Ghana Elmina Castle Slave Holding Cell.JPG|Elmina Castle Slave Holding Cell File:Ghana Elmina Castle Gun Defences.JPG|Elmina Castle Gun Defences File:St. Georges Castle Elmina Cape Coast.jpg|Elmina Castle File:The Docks at Elmina Castle - July 1995.jpg|Remnants of the docks at Elmina Castle File:Rebellious slaves were punished here.jpg|Solitary Confinement Rooms at Elmina Castle File:Female Dungeon Entrance - Elmina Castle - 1995.jpg|"Female Dungeon" - Elmina Castle in 1995 File:Inside the dungeon - the line in the middle was considered adequate sewage.jpg|Dungeon - Elmina Castle, 1995 File:Elmina Castle 16.jpg|Elmina Castle File:Elmina Castle 15.jpg|Elmina Castle, Central region File:Elmina Castle 19.jpg|Elmina Castle </gallery>[[File:Castle, Elmina (P1100209).jpg|thumb|Elmina Castle |165x165px]] == Kundivihira == [[Pubu:Ghana]] [[Pubu:Silimiinsi]] [[Pubu:Lahabaya zaa]] 7mr1i90wmp34i7qi8ahd44owne0na2g Equador 0 12649 147666 147568 2026-10-01T10:08:55Z Alhaj Darajaati 22 Added sections 147666 wikitext text/x-wiki {{Databox}} {{E-Class}} '''Equador''' nyɛla tiŋgban'shɛli din be [[Caribbean]] yaɣili polo. Di nyɛla gbanpiɛla tiŋa. == Taarihi == '''Ecuador''' yu'upalli ni nyɛ '''Republic of Ecuador''', nyɛla tiŋgbani shɛli din be South America nuzaa polo western yaɣili. O tarisi mini Colombia north polo, Peru east mini south polo, ka Pacific Ocean be o west polo. O lahi mali Galápagos Islands din be Pacific Ocean ni, kamani 1,000 kilometers west of mainland. Di tiŋzuɣu nyɛ '''Quito''', ka tiŋ'karili din galisi n-nyɛ '''Guayaquil'''. [[Lahabali kɔligu:Quito as from panecillo Basilica.jpg|thumb|Ecuador city ]] Dagbamba ni daa be luɣ'shɛli din nyɛ Ecuador zuŋɔ, bɛ daa nyɛla indigenous nim ban daa ti kpɛ Inca Empire ni 15th century. Spanish Empire daa fami li 16th century, ka di daa deei maŋsulinsi yuuni 1820 as part of Gran Colombia, ka ti lebi tiŋgbani shɛli din za di gama yuuni 1830. Di niriba paai 17.8 million, ka pam nyɛ mestizos, din pahi nyɛ Europeans, Native American, Africans, mini Asians. Spanish n-nyɛ bɛ balli shɛli bɛ ni zandi, amaa bali pinaata natives bali gba beni - shɛŋa n-nyɛ Quechua mini Shuar. Ecuador nyɛla democratic presidential republic. Di ariziki yi polarila bɛ ni kɔhiri binyara shɛŋa - petroleum mini pukparigu binyara. Di nyɛla United Nations, OAS, Mercosur ni din pahi laɣingu piligu. Ecuador nyɛla tiŋgbani shɛli din mali binniɛma balibu pam dunia puuni - '''17 megadiverse countries''' puuni yini. Di constitution yuuni 2008 n-daa nyɛ tuuli constitution dunia puuni din ti rights n-ti nature. == Yu'upalli maa yila luɣ'shɛli == Di yu'upalli "Ecuador" gbunni nyɛ '''Equator''' Spanish balli ni, di yila República del Ecuador puuni - bɛ booni li lala domin Quito be la equator zuɣu. == Di Taarihi == Pɔi ka Incas nan naan yi kana, Valdivia Culture mini Machalilla Culture daa beniya. Ninvuɣu shɛba ban be coastal daa laɣim pukparigu ni zahim gbahibu, ban be zoya zuɣu daa nyɛla pukpariba. Incas daa ti fami highland Ecuador yuuni 1463. Amaa Amazon jungle mini coastal nim daa ku tooi fami ba - bɛ daa tɔri guerilla war. Spanish daa kana yuuni 1532 - Francisco Pizarro daa gbaai Atahualpa Cajamarca. Doro shɛŋa kamani smallpox daa ku Amerindian pam domin bɛ daa ka di tima. Yuuni 1563, Quito daa lebi Real Audiencia n-be Spain sulinsi ni. 10 August 1809, Quito criollos daa boli maŋsulinsi Spain sani - tuuli Latin America puuni. Di zuɣu bɛ booni Quito "Luz de América" (Light of America). 9 October 1820, Guayaquil daa tuui deei maŋsulinsi. 24 May 1822 Battle of Pichincha nyaaŋa, Ecuador daa pahi Simón Bolívar Republic of Gran Colombia. 1830, di daa wɔligi ka lebi maŋa. 19th century daa nyɛla yɛlimuɣisira - tiŋgbani zuɣulana daa yirila ka kpɛra. Juan José Flores daa nyɛ tuuli president. Gabriel García Moreno daa laɣim tiŋgbani maa 1860s ni Catholic Church sɔŋsim. Cocoa daa ti du dunia nyaaŋa, ariziki daa yi di puuni na. Bɛ daa naai dabba yuuni 1851. '''Amazon Tarisi Zaba''' Ecuador mini Peru, Colombia daa zaba tarisi zuɣu yuug. Peru daa yɛli ni King of Spain daa ti ba Amazon yaɣili 1802 Cedula puuni. Ecuador daa yɛli ni di pala political border. 1941, Peru mini Ecuador daa zaba - Peru daa mali 11,681 soojanima, Ecuador daa mali 2,300 ko. Peru daa fami El Oro province. Rio Protocol yuuni 1942 daa ti Peru nasara. 1944 Glorious May Revolution daa vuui Carlos Arroyo del Río. 1972, oil pipeline daa me, Ecuador daa lebi South America oil exporter din pahiri ayi. 1970s-1990s, zaba daa na beni. 1981 Paquisha Incident, 1995 Cenepa War - Ecuador sooja daa ŋmɛ Peru plane nim. Tiŋ'kara ayi daa dihi nuu gbana 26 October 1998 Brasilia Presidential Act, ka wɔligi tarisi maa. '''Di Biɛhigu Zuŋɔ''' Elections daa labina 29 April 1979. Jaime Roldós Aguilera daa di. 1984, León Febres Cordero daa di. 1988, Rodrigo Borja. 2000, bɛ daa taɣi Ecuadorian sucre labisi US Dollar - hali zuŋɔ bɛ zaŋdila dollar ko. 2006, Rafael Correa daa di president. O daa baligi fara mini tom ni. 2017, Lenín Moreno daa di, o daa taɣi economically liberal. 2019, bɛ daa niŋ demonstration fuel subsidies zuɣu - bɛ daa fa Quito. 11 April 2021, Guillermo Lasso (conservative banker) daa di 52.4%. O daa yɛli ni o ni tooi yihi crime. 15 October 2023, Daniel Noboa daa di. 23 November 2023, o daa pɔ pɔ. January 2024, o daa yɛli "internal armed conflict" organized crime zuɣu Los Choneros cartel zuɣu. April 2025, o daa lahi di, o ni tooi tum 4-year term. '''Geography''' Ecuador galisim nyɛ 283,571 km2. Di mali yaɣa anahi: '''La Costa''' (coast): Esmeraldas, Guayas, Los Ríos, Manabí, El Oro. Bɛ ni kɔri banana pam. Tiŋ'karili nyɛ Guayaquil. '''La Sierra''' (zoya): Azuay, Cañar, Carchi, Chimborazo, Imbabura, Loja, Pichincha. Zoya mini volcanoes pam be ni - Cotopaxi, Chimborazo (6,268m - di nyɛla dunia zuɣusaa din waɣi pam). Quito be ni, 2,850m zuɣusaa. '''La Amazonía / Oriente''': Morona Santiago, Napo, Orellana, Pastaza, Sucumbíos. Amazon jungle, oil pam be ni. Shuar, Waorani, Kichua nim be ni. '''Galápagos''': Islands 1,000 km west. '''Weather''' Weather maa boya - coast nyɛla tulim ni maasim, zoya nyɛla maasim biɛla, Amazon nyɛla rainforest. Equator zuɣu, yuŋ mini wuntaŋa waɣilim yim. '''Binniɛma Balibu''' Ecuador mali noombihi balibu 1,600 (15% of dunia noombihi), ti'shɛŋa 16,000, reptiles 106, amphibians 138, butterflies 6,000. Galápagos nyɛ Darwin theory of evolution ni daa pili shee, UNESCO World Heritage Site. 19% of di tiŋgbani nyɛ protected. Oil company Texaco-Chevron daa saɣim Amazon yuuni 1964-1992. '''Government''' Ecuador State mali yaɣa anu: Executive, Legislative, Judicial, Electoral, Transparency. President tumdi 4 years. Voting nyɛla talahi n-ti ban mali yuun 18-65 ban karim. Provincial governors piibiri ba directly. --- == Di Tiŋgbani biɛhigu == == Gɔmnanti mini siyaasa tali == == Kaya ni taɣada == == Di Shikuruti == == Bɛ ni mali aʒia shɛŋa duri tiŋduya (Exports) == == Passport == == Kundivihira == {{Reflist}} [[Pubu:Lahabaya zaa]] 1wiuxj5o7237yzpvgtdz135etg771c3