Wikipiideɛ dgawiki https://dga.wikipedia.org/wiki/A_Gamp%C9%9Bl%C9%9B_zu MediaWiki 1.47.0-wmf.11 first-letter Duoro bimbu zie Be o yoŋ Yeli Toma daana Toma daana yeli Wikipedia Wikipedia yeli Duoro kɔre Duoro kɔre yeli MediaWiki MediaWiki yeli Tɛmpileti Tɛmpileti yeli Sombo Sombo yeli Gbuli Gbuli yeli TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Braaibroodjie 0 7284 62622 62490 2026-07-17T11:23:18Z Mary Loor 55 62622 wikitext text/x-wiki [[Duoro kɔre:Braai broodjies.jpg|thumb]] '''Braaibroodjie''' bee '''Kaapse broodjie''' e la South African bondirii. A maŋ la maale la Namibia poɔ. A bondirii e la bonseɛraa ba naŋ maŋ de dɔgele vūū zu. Braaibroodjie's maaloo e la boroboro, cheese, kommie, ane alebasa. A boroboro sēɛmo ane a cheese nyɛlebo wuli ka a bondirii be la a e siri ka a di.<ref>https://www.exploresouthafrica.net/braaibroodjie</ref> Braaibroodjies kyaare ne la South Africa's braai saaŋkonnoo, be ba naŋ maŋaale sēēmaa gyamaa poɔ vūū zuŋ yeŋeŋ.<ref>https://www.exploresouthafrica.net/braaibroodjie</ref> Kyage bondirii naŋ are ziyeŋ braais wagere, a na baŋ de la ka a e nɔmelemɛ bee bondirii meŋɛ bee a zaa.<ref>https://www.safarinow.com/destinations/south-africa/recipes/braaibroodjie.aspx</ref> == Bommaalboma == Yizie:<ref>https://www.southafricanfood.co.za/braaibroodjie</ref> * Boroboro ŋmaaraa * Cheese * Kombie * Alebasa == Maalebo == Cheese, kommie, ane alebasa maŋ de eŋ la a boroboro sogaŋ, ka o pãã de dɔgele a bonseɛraa zu naŋ tole. O maŋ be la a lambobo zaa a te moɔ, ka a cheese nyɛle a zaa.<ref>https://www.safarinow.com/destinations/south-africa/recipes/braaibroodjie.aspx</ref> Ziiri mine chili, garlic, butter ane a taaba mine maŋ baŋ poɔ la.<ref>https://www.southafricanfood.co.za/braaibroodjie</ref> == Yelpaaba == Afrikaner singer-songwriter Ziané Saayman yinee yieluŋ 2025 poɔ a kyaare neŋ bondirii, yelzu"Die Braaibroodjie Reël". == Meŋ nyɛ == * South African bondirii * Braai * Toast sandwich == References == <references responsive="1"></references> l9282vc09h2ozicjq7pi1ujy2a661y2 Dried and salted cod 0 7301 62616 2026-07-17T00:01:26Z Eric Gangman 92 Bompaala maaloo 62616 wikitext text/x-wiki Zoma kuoni ane zonnyɛnnoo, ana la ka wagere mine ka ba maŋ boɔle '''cod''' bee '''saltfish''' bee '''salt dolly,'''  cod ŋa la ka ba maŋ deɛle  ka a ko, ka banaŋ wa de nyɛnnoo a sɔsɔ ne.  cod la ka ba maŋ deɛle ka a ko ka baba de nyɛnnoo eŋ  stockfish poɔ. Zome nyɛnnoo la boma naŋ bebe kɔɔre ana la ka ba da maŋ de gɛrɛ ne North Atlantiɔ Irigiŋ poɔ kyɛ a e na bondimaale bomamine naŋ be a Atlantiɔ paaloŋ poɔ ane a Mediterranean poɔ. cod Zome kuoni ba deɛlle a eŋ nyɛnnoo, e laa boma banaŋ maala yuomo 500 naŋ pare a Newfoundland, Iceland ane a Fraroe Island, paaloŋ poɔ. A yi a tenne ama puoriŋ, a teŋɛ na kaŋa banaŋ la maala a bondirii ama ŋa  Norway, a be poɔ bee a paaloŋ na poɔ ba boɔlɔ o la ''Klippfisk, ka o pare bammo la cliff-fish.''  A saaŋkompare zome deɛle ama maŋ e la boma banaŋ maŋ deɛle bare yeŋ poɔ, ka ŋmenaa ane saseɛ ŋmeɛrɛɛ. Zenɛ, klippfish la ka ba maŋ deɛle ne fentedegili nansaala bommaala. Kyɛ a western irigiŋ paaloŋ  ane a northern Norway paaloŋ poɔ, ba maŋ deɛle la zome meŋ bare yempoɔ, kyɛ a kpoŋ zie zaa maŋ gaa lla a southern Europe paaloŋ dare poore. Saadayel Zome nyɛnnoo, maaloo taa yelsoŋ kpoŋkaŋa naŋ be tendaazaa, da piili la New World ane a Old, kyɛ piili gbɛ yeni, ka ba boɔlɔ,  triangular trade. A yaare viiri Atlantic kyɛ leɛ a saaŋkompare,  Northern European cuisine, kyɛ meŋ naŋ be  Mediterranean, West African, Caribbean, ane Brazilian cuisines. Bondikuoni e la tendaazaa bondikoro mine neɛzaa naŋ baŋ ka a e la sobiri kaŋa banaŋ maŋ tu kyɛ biŋ bondirii, ane zome deɛle taa la bimmo ziiri bee bimmo tɛɛtɛɛ yuomo yaga naŋ pare. Saaŋkonnoŋ poɔ, zome nyɛnnoo da maŋ deɛle la ka a ko,  a sobiri na ba naŋ da maŋ tu la ŋmenaa ane saseɛ poɔ deɛloo, yageloo a eŋ taa daa eŋ bee zu, bee a de deɛle piiri bee kubo naŋ veɛle zu naŋ peɛle a mane noɔre. Boma deɛloo taala tɔnɔ, bonso a maŋ ko nensaala faŋa, kyɛ bone naŋ so ka ka ba maŋ deɛle a zome a de eŋ nyɛnnoo, la ka ba e lɛ ka noɔ ta yi bee ka a noma. A 17<sup>th</sup>  century, a saŋa na poɔ nyɛnnoo da ba taa daaroŋ bee da ba e kpeɛŋaa a Southern Europe paaloŋ poɔ, a yi a saŋa puori la ka maritime nations of Northern Europe. A ŋaa eebo ba taa sane ŋmɛ, bonso a ŋaa eebo la e mɔlɔ, a ŋaa eebo gbɛɛ yaga maŋ e la a zome nyɔgerebo bee a yi deme. A ŋaa eebo meŋ maŋ soŋ la ka neɛ na toɔ de a gaa ne tateŋɛ ane laafeɛ, bee a mine a ŋaa eebo meŋ maŋ  soŋ la ka ba baŋ de a gaa ne daa mɔlɔ lɛ. A zoma ama e la a kristo biiri bondikpoŋ a ba puoruu poɔ a zuo a zaa a nɔleŋ wagere a Friday dare banaŋ maŋ yeli ka neɛ ta ɔɔ nɛne ana la maŋ e ba nɛne banaŋ maŋ dire bee a meŋ ɔɔrɔ. Newfoundland poɔ, ba ba taa a zie bee wagere kaŋa maŋ ta la ka zie e kuoŋaa naŋ na toɔ soŋ ka stockfish ane nyɛnnoo naŋ na maŋ soŋ ka Poutuguese dene naŋ maŋ waa. A zuiŋ ba da maale la kompiita kaŋa na maŋ soŋ deɛle zome nyɛnnoo na ka a ko  a yi ŋmenaa naŋ ba kyebe zuiŋ. A Norway poɔ, a zome na banaŋ daŋ de niŋe baŋ la  "terranova fisk" (Newfoundland fish) kyɛ wa tasoga kaŋ noba la baŋ ka o e klippfisk (rock fish) bee a piiri na zu onaŋ da be. A British poɔ, ba meŋ da maale la kompiita kaŋa naŋ maŋ soŋ deɛle a  Grand Banks of Newfoundland, a wagere ŋa poɔ la ka ba boɔlɔ  "habardine" bee "poor john" Name A Middle English paaloŋ poɔ, bone kouni ane zonnyɛnnoo la ka ba da boɔlɔ  ''haberdine.'' Cod kuoni, ane a bondirii maŋ maale la yi boma mine yaga poɔ ka a yoe naŋ be a tendaazaa poɔ, a yoe ama zaa yi la a nyege meŋa poore.  John Cabot ŋmɛ la daworo ka a yoe ama maŋ yi la lɛ anaŋ waa bee a waaloŋ naŋ waa a Newfoundland paaloŋ poɔ aseŋ,  ''bacalhau (salgado)'' (Portuguese), ''bacalao salado'' (Spanish), ''bacallau salgado'' (Galician), ''bakailao'' (Basque), ''bacallà salat i assecat'' or ''bacallà salat'' (Catalan), μπακαλιάρος, ''bakaliáros'' (Greek), ''Klippfisch'' (German), ''morue salée'' (French), ''baccalà'' (Italian), ''bacałà'' (Venetian), ''bakalar'' (Croatian), ''bakkeljauw'' (Surinamese Dutch), ''bakaljaw'' (Maltese), ''makayabu'' (Central and East Africa), ''Okporoko'' (Igbo-Nigeria) and ''kapakala'' (Finnish). Other names include ''ráktoguolli/goikeguolli'' (Sami), ''klipfisk'' (Danish) klippfisk/kabeljo (Swedish), ''stokvis/klipvis'' (Netherlandish Dutch), ''saltfiskur'' {{IPA|is|ˈsal̥tˌfɪskʏr̥|}} (Icelandic), ''morue'' (French), ''bartolitius'' (Canadian), and ''saltfish'' (Anglophone I Caribbean). A Maaloo Sobie Zoma ama maŋ e la bomma banaŋ maŋ ŋma a zuri a bare, a nyɔge a wɛre a iri a poɔ boma zaa bare kyɛ de a lɛ a eŋ a gbori poɔ a yi ne a koɔ poɔ a wane a koŋkuoŋaa zu, a ŋaa poɔ fo maŋ naŋ nyɛ la lɛ a zommaara naŋ waa. a wagere ŋa poɔ a ba maŋ taa kaaŋ a poɔŋ, a ŋaa puoriŋ la ka ba paaŋ maŋ de a nyɛnnoo a sɔsɔ kyɛ de te deɛle ka ana ko rh4l2qn0vkddra8tktz3n2uep6nnp3w 62617 62616 2026-07-17T02:23:39Z Eric Gangman 92 maale embo 62617 wikitext text/x-wiki [[Duoro kɔre:Bacalhau (Porto).jpg|thumb]] Zoma kuoni ane zonnyɛnnoo, ana la ka wagere mine ka ba maŋ boɔle '''cod''' bee '''saltfish''' bee '''salt dolly,'''  cod ŋa la ka ba maŋ deɛle  ka a ko, ka banaŋ wa de nyɛnnoo a sɔsɔ ne.  cod la ka ba maŋ deɛle ka a ko ka baba de nyɛnnoo eŋ  stockfish poɔ. Zome nyɛnnoo la boma naŋ bebe kɔɔre ana la ka ba da maŋ de gɛrɛ ne North Atlantiɔ Irigiŋ poɔ kyɛ a e na bondimaale bomamine naŋ be a Atlantiɔ paaloŋ poɔ ane a Mediterranean poɔ. cod Zome kuoni ba deɛlle a eŋ nyɛnnoo, e laa boma banaŋ maala yuomo 500 naŋ pare a Newfoundland, Iceland ane a Fraroe Island, paaloŋ poɔ. A yi a tenne ama puoriŋ, a teŋɛ na kaŋa banaŋ la maala a bondirii ama ŋa  Norway, a be poɔ bee a paaloŋ na poɔ ba boɔlɔ o la ''Klippfisk, ka o pare bammo la cliff-fish.''  A saaŋkompare zome deɛle ama maŋ e la boma banaŋ maŋ deɛle bare yeŋ poɔ, ka ŋmenaa ane saseɛ ŋmeɛrɛɛ. Zenɛ, klippfish la ka ba maŋ deɛle ne fentedegili nansaala bommaala. Kyɛ a western irigiŋ paaloŋ  ane a northern Norway paaloŋ poɔ, ba maŋ deɛle la zome meŋ bare yempoɔ, kyɛ a kpoŋ zie zaa maŋ gaa lla a southern Europe paaloŋ dare poore. == Saadayel == Zome nyɛnnoo, maaloo taa yelsoŋ kpoŋkaŋa naŋ be tendaazaa, da piili la New World ane a Old, kyɛ piili gbɛ yeni, ka ba boɔlɔ,  triangular trade. A yaare viiri Atlantic kyɛ leɛ a saaŋkompare,  Northern European cuisine, kyɛ meŋ naŋ be  Mediterranean, West African, Caribbean, ane Brazilian cuisines. Bondikuoni e la tendaazaa bondikoro mine neɛzaa naŋ baŋ ka a e la sobiri kaŋa banaŋ maŋ tu kyɛ biŋ bondirii, ane zome deɛle taa la bimmo ziiri bee bimmo tɛɛtɛɛ yuomo yaga naŋ pare. Saaŋkonnoŋ poɔ, zome nyɛnnoo da maŋ deɛle la ka a ko,  a sobiri na ba naŋ da maŋ tu la ŋmenaa ane saseɛ poɔ deɛloo, yageloo a eŋ taa daa eŋ bee zu, bee a de deɛle piiri bee kubo naŋ veɛle zu naŋ peɛle a mane noɔre. Boma deɛloo taala tɔnɔ, bonso a maŋ ko nensaala faŋa, kyɛ bone naŋ so ka ka ba maŋ deɛle a zome a de eŋ nyɛnnoo, la ka ba e lɛ ka noɔ ta yi bee ka a noma. A 17<sup>th</sup>  century, a saŋa na poɔ nyɛnnoo da ba taa daaroŋ bee da ba e kpeɛŋaa a Southern Europe paaloŋ poɔ, a yi a saŋa puori la ka maritime nations of Northern Europe. A ŋaa eebo ba taa sane ŋmɛ, bonso a ŋaa eebo la e mɔlɔ, a ŋaa eebo gbɛɛ yaga maŋ e la a zome nyɔgerebo bee a yi deme. A ŋaa eebo meŋ maŋ soŋ la ka neɛ na toɔ de a gaa ne tateŋɛ ane laafeɛ, bee a mine a ŋaa eebo meŋ maŋ  soŋ la ka ba baŋ de a gaa ne daa mɔlɔ lɛ. A zoma ama e la a kristo biiri bondikpoŋ a ba puoruu poɔ a zuo a zaa a nɔleŋ wagere a Friday dare banaŋ maŋ yeli ka neɛ ta ɔɔ nɛne ana la maŋ e ba nɛne banaŋ maŋ dire bee a meŋ ɔɔrɔ. Newfoundland poɔ, ba ba taa a zie bee wagere kaŋa maŋ ta la ka zie e kuoŋaa naŋ na toɔ soŋ ka stockfish ane nyɛnnoo naŋ na maŋ soŋ ka Poutuguese dene naŋ maŋ waa. A zuiŋ ba da maale la kompiita kaŋa na maŋ soŋ deɛle zome nyɛnnoo na ka a ko  a yi ŋmenaa naŋ ba kyebe zuiŋ. A Norway poɔ, a zome na banaŋ daŋ de niŋe baŋ la  "terranova fisk" (Newfoundland fish) kyɛ wa tasoga kaŋ noba la baŋ ka o e klippfisk (rock fish) bee a piiri na zu onaŋ da be. A British poɔ, ba meŋ da maale la kompiita kaŋa naŋ maŋ soŋ deɛle a  Grand Banks of Newfoundland, a wagere ŋa poɔ la ka ba boɔlɔ  "habardine" bee "poor john" == Name == A Middle English paaloŋ poɔ, bone kouni ane zonnyɛnnoo la ka ba da boɔlɔ  ''haberdine.'' Cod kuoni, ane a bondirii maŋ maale la yi boma mine yaga poɔ ka a yoe naŋ be a tendaazaa poɔ, a yoe ama zaa yi la a nyege meŋa poore.  John Cabot ŋmɛ la daworo ka a yoe ama maŋ yi la lɛ anaŋ waa bee a waaloŋ naŋ waa a Newfoundland paaloŋ poɔ aseŋ,  ''bacalhau (salgado)'' (Portuguese), ''bacalao salado'' (Spanish), ''bacallau salgado'' (Galician), ''bakailao'' (Basque), ''bacallà salat i assecat'' or ''bacallà salat'' (Catalan), μπακαλιάρος, ''bakaliáros'' (Greek), ''Klippfisch'' (German), ''morue salée'' (French), ''baccalà'' (Italian), ''bacałà'' (Venetian), ''bakalar'' (Croatian), ''bakkeljauw'' (Surinamese Dutch), ''bakaljaw'' (Maltese), ''makayabu'' (Central and East Africa), ''Okporoko'' (Igbo-Nigeria) and ''kapakala'' (Finnish). Other names include ''ráktoguolli/goikeguolli'' (Sami), ''klipfisk'' (Danish) klippfisk/kabeljo (Swedish), ''stokvis/klipvis'' (Netherlandish Dutch), ''saltfiskur'' (Icelandic), ''morue'' (French), ''bartolitius'' (Canadian), and ''saltfish'' (Anglophone I Caribbean). == A Maaloo Sobie == [[Duoro kɔre:Tørreplass for klippfisk, Alta (8579158849).jpg|thumb]] Zoma ama maŋ e la bomma banaŋ maŋ ŋma a zuri a bare, a nyɔge a wɛre a iri a poɔ boma zaa bare kyɛ de a lɛ a eŋ a gbori poɔ a yi ne a koɔ poɔ a wane a koŋkuoŋaa zu, a ŋaa poɔ fo maŋ naŋ nyɛ la lɛ a zommaara naŋ waa. a wagere ŋa poɔ a ba maŋ taa kaaŋ a poɔŋ, a ŋaa puoriŋ la ka ba paaŋ maŋ de a nyɛnnoo a sɔsɔ kyɛ de te deɛle ka ana ko. A saaŋkonnoŋ poɔ, zoma ama daa maŋ deɛle la ŋmenaa poɔ, piiri zu, bee daare ba naŋ maale biŋe zu, kyɛ pampana nansaala bommaala wa la ka a deɛloo ba beri yeŋ poɔ kyɛ ka a maŋ wuli ka a na deɛle dieŋ kyɛ naŋ ko lɛ banaŋ boɔrɔ, a yi a fentedigile ŋa a naŋ saala naŋ maale ka o maŋ terɛ toloŋ wagere zaa. ba maŋ koɔre la o zaa gbuli ka ba ba iri kɔɔre yeni zaa bare o poɔ. [[Duoro kɔre:PortugalOktober2019Peniche017 (49036656513).jpg|thumb]] === Zoma Parɛɛ === Wagere kaŋa da wa ta la a Grand Banks paaloŋ poɔ ane ziiri mine ka zoma ba la kyebe a yi banaŋ nyɔge a zoma zaa baare a koɔ poɔ, bee a mane poɔ bee a bare zaa poore, azuiŋ cod zoma zaa da zo la yi a Atlantiɔ cod poɔ. A paaŋ yi a wagere na a waana ka nyɛnnoo zonne zaa wa kɔɔre a yi ŋa zompeɛlaa, aseŋ pollock, haddock, blue whiting, ling ane tusk. A south Ameriɔa poɔ, zoma anaŋ ba naŋ boɔlɔ pɛpɛɛre naŋ e a Pseudoplatystoma lamboriŋ na poɔ, ana la ka ba maŋ de maale a nyɛnnoo zonkuoni ama, a maŋ de yɔ koɔrɔ viiri ne. == A zoma ama bondimaale (Culinary uses) == [[Duoro kɔre:Bacalao from cod fish.jpg|thumb]] Sɛre ka a na toɔ e bondirii ka noba di, a zone ŋa seŋ ka o e bone naŋ nyoore ka o koɔ zaaa yi o eŋɛ, a de o eŋ kommaaroŋ poɔ ka o buri a ta ŋa bebie ata, a ŋaa eebo poɔ a seŋ ka fo leɛre a koɔ na poɔ onaŋ lɔre a ta gbɛre boyi bee bota bebi yeni zaa poɔ. A Europe paaloŋ poɔ, zome e la bone ba naŋ maŋ de maale ne bondirii parɛɛ gyamaa a dɔgele bondirii mine zu aseŋ daŋgeli ane zama roquettes, bee as battered ane a taaba gyamaa poɔ ka ba kyeeŋ ka a bɛ soŋ. A France paaloŋ poɔ, brandade de morue e la bondiraa kaŋ neɛzaa naŋ baŋ ka ba maŋ de la daŋgeli ne zuma ama a lantaa a saaŋ a de kaaŋ ne garlic, olive zama lantaa a nyɔge kyeeŋ. A souther Franɔe poɔ, daŋgeli zeere na ba maŋ moɔ kyɛ anaŋ ka ba maŋ de a lantaa a ɛre a maale ne paste. a boma ama taaba gyamaa bebe a France paaloŋ poɔ, aseŋ, Grand aïoli, ''Raïto'' or ''Gratin de morue. A bondirii a ama maa''loo ane a Potuguese poɔ ba yitaa. A Greece paaloŋ poɔ, zome kyeene gbɛɛ yaga anaŋ ka ba maŋ de di ne skordalia. kyɛ a mine gyamaa meŋ naŋ bebe a maaloo meŋ naŋ e a toɔraa lɛ a north - eastern naŋ be a Italy paaloŋ poɔ. A south Italian region of Campania paaloŋ poɔ, nyɛnnoo zoŋkuoni yuori a yi la {{Lang|it|baccalà}} onaŋ meŋ e bone naŋ e zome naŋ pore dare poɔ, azuiŋ zie na koɔ naŋ be a be la ka a maŋ nɔŋ ka ana bebe. == Enfuomo == == Kaa Kyɛ nyɛ == * List of dried foods * Salted fish * Fish processing * Bacalhau – * Stockfish – * Ackee and saltfish Jamaica paaloŋ bondirii * Collapse of the Atlantic northwest cod fishery == Yelsɛgebinne == == Sommo Yizie == 5qjewarhmrw3hwer8211qwijkqlo0pn 62618 62617 2026-07-17T02:27:06Z Eric Gangman 92 62618 wikitext text/x-wiki [[Duoro kɔre:Bacalhau (Porto).jpg|thumb]] Zoma kuoni ane zonnyɛnnoo, ana la ka wagere mine ka ba maŋ boɔle '''cod''' bee '''saltfish''' bee '''salt dolly,'''  cod ŋa la ka ba maŋ deɛle  ka a ko, ka banaŋ wa de nyɛnnoo a sɔsɔ ne.  cod la ka ba maŋ deɛle ka a ko ka baba de nyɛnnoo eŋ  stockfish poɔ. Zome nyɛnnoo la boma naŋ bebe kɔɔre ana la ka ba da maŋ de gɛrɛ ne North Atlantiɔ Irigiŋ poɔ kyɛ a e na bondimaale bomamine naŋ be a Atlantiɔ paaloŋ poɔ ane a Mediterranean poɔ. cod Zome kuoni ba deɛlle a eŋ nyɛnnoo, e laa boma banaŋ maala yuomo 500 naŋ pare a Newfoundland, Iceland ane a Fraroe Island, paaloŋ poɔ. A yi a tenne ama puoriŋ, a teŋɛ na kaŋa banaŋ la maala a bondirii ama ŋa  Norway, a be poɔ bee a paaloŋ na poɔ ba boɔlɔ o la ''Klippfisk, ka o pare bammo la cliff-fish.''  A saaŋkompare zome deɛle ama maŋ e la boma banaŋ maŋ deɛle bare yeŋ poɔ, ka ŋmenaa ane saseɛ ŋmeɛrɛɛ. Zenɛ, klippfish la ka ba maŋ deɛle ne fentedegili nansaala bommaala. Kyɛ a western irigiŋ paaloŋ  ane a northern Norway paaloŋ poɔ, ba maŋ deɛle la zome meŋ bare yempoɔ, kyɛ a kpoŋ zie zaa maŋ gaa lla a southern Europe paaloŋ dare poore. == Saadayel == Zome nyɛnnoo, maaloo taa yelsoŋ kpoŋkaŋa naŋ be tendaazaa, da piili la New World ane a Old, kyɛ piili gbɛ yeni, ka ba boɔlɔ,  triangular trade. A yaare viiri Atlantic kyɛ leɛ a saaŋkompare,  Northern European cuisine, kyɛ meŋ naŋ be  Mediterranean, West African, Caribbean, ane Brazilian cuisines. Bondikuoni e la tendaazaa bondikoro mine neɛzaa naŋ baŋ ka a e la sobiri kaŋa banaŋ maŋ tu kyɛ biŋ bondirii, ane zome deɛle taa la bimmo ziiri bee bimmo tɛɛtɛɛ yuomo yaga naŋ pare. Saaŋkonnoŋ poɔ, zome nyɛnnoo da maŋ deɛle la ka a ko,  a sobiri na ba naŋ da maŋ tu la ŋmenaa ane saseɛ poɔ deɛloo, yageloo a eŋ taa daa eŋ bee zu, bee a de deɛle piiri bee kubo naŋ veɛle zu naŋ peɛle a mane noɔre. Boma deɛloo taala tɔnɔ, bonso a maŋ ko nensaala faŋa, kyɛ bone naŋ so ka ka ba maŋ deɛle a zome a de eŋ nyɛnnoo, la ka ba e lɛ ka noɔ ta yi bee ka a noma. A 17<sup>th</sup>  century, a saŋa na poɔ nyɛnnoo da ba taa daaroŋ bee da ba e kpeɛŋaa a Southern Europe paaloŋ poɔ, a yi a saŋa puori la ka maritime nations of Northern Europe. A ŋaa eebo ba taa sane ŋmɛ, bonso a ŋaa eebo la e mɔlɔ, a ŋaa eebo gbɛɛ yaga maŋ e la a zome nyɔgerebo bee a yi deme. A ŋaa eebo meŋ maŋ soŋ la ka neɛ na toɔ de a gaa ne tateŋɛ ane laafeɛ, bee a mine a ŋaa eebo meŋ maŋ  soŋ la ka ba baŋ de a gaa ne daa mɔlɔ lɛ. A zoma ama e la a kristo biiri bondikpoŋ a ba puoruu poɔ a zuo a zaa a nɔleŋ wagere a Friday dare banaŋ maŋ yeli ka neɛ ta ɔɔ nɛne ana la maŋ e ba nɛne banaŋ maŋ dire bee a meŋ ɔɔrɔ. Newfoundland poɔ, ba ba taa a zie bee wagere kaŋa maŋ ta la ka zie e kuoŋaa naŋ na toɔ soŋ ka stockfish ane nyɛnnoo naŋ na maŋ soŋ ka Poutuguese dene naŋ maŋ waa. A zuiŋ ba da maale la kompiita kaŋa na maŋ soŋ deɛle zome nyɛnnoo na ka a ko  a yi ŋmenaa naŋ ba kyebe zuiŋ. A Norway poɔ, a zome na banaŋ daŋ de niŋe baŋ la  "terranova fisk" (Newfoundland fish) kyɛ wa tasoga kaŋ noba la baŋ ka o e klippfisk (rock fish) bee a piiri na zu onaŋ da be. A British poɔ, ba meŋ da maale la kompiita kaŋa naŋ maŋ soŋ deɛle a  Grand Banks of Newfoundland, a wagere ŋa poɔ la ka ba boɔlɔ  "habardine" bee "poor john" == Name == A Middle English paaloŋ poɔ, bone kouni ane zonnyɛnnoo la ka ba da boɔlɔ  ''haberdine.'' Cod kuoni, ane a bondirii maŋ maale la yi boma mine yaga poɔ ka a yoe naŋ be a tendaazaa poɔ, a yoe ama zaa yi la a nyege meŋa poore.  John Cabot ŋmɛ la daworo ka a yoe ama maŋ yi la lɛ anaŋ waa bee a waaloŋ naŋ waa a Newfoundland paaloŋ poɔ aseŋ,  ''bacalhau (salgado)'' (Portuguese), ''bacalao salado'' (Spanish), ''bacallau salgado'' (Galician), ''bakailao'' (Basque), ''bacallà salat i assecat'' or ''bacallà salat'' (Catalan), μπακαλιάρος, ''bakaliáros'' (Greek), ''Klippfisch'' (German), ''morue salée'' (French), ''baccalà'' (Italian), ''bacałà'' (Venetian), ''bakalar'' (Croatian), ''bakkeljauw'' (Surinamese Dutch), ''bakaljaw'' (Maltese), ''makayabu'' (Central and East Africa), ''Okporoko'' (Igbo-Nigeria) and ''kapakala'' (Finnish). Other names include ''ráktoguolli/goikeguolli'' (Sami), ''klipfisk'' (Danish) klippfisk/kabeljo (Swedish), ''stokvis/klipvis'' (Netherlandish Dutch), ''saltfiskur'' (Icelandic), ''morue'' (French), ''bartolitius'' (Canadian), and ''saltfish'' (Anglophone I Caribbean). == A Maaloo Sobie == [[Duoro kɔre:Tørreplass for klippfisk, Alta (8579158849).jpg|thumb]] Zoma ama maŋ e la bomma banaŋ maŋ ŋma a zuri a bare, a nyɔge a wɛre a iri a poɔ boma zaa bare kyɛ de a lɛ a eŋ a gbori poɔ a yi ne a koɔ poɔ a wane a koŋkuoŋaa zu, a ŋaa poɔ fo maŋ naŋ nyɛ la lɛ a zommaara naŋ waa. a wagere ŋa poɔ a ba maŋ taa kaaŋ a poɔŋ, a ŋaa puoriŋ la ka ba paaŋ maŋ de a nyɛnnoo a sɔsɔ kyɛ de te deɛle ka ana ko. A saaŋkonnoŋ poɔ, zoma ama daa maŋ deɛle la ŋmenaa poɔ, piiri zu, bee daare ba naŋ maale biŋe zu, kyɛ pampana nansaala bommaala wa la ka a deɛloo ba beri yeŋ poɔ kyɛ ka a maŋ wuli ka a na deɛle dieŋ kyɛ naŋ ko lɛ banaŋ boɔrɔ, a yi a fentedigile ŋa a naŋ saala naŋ maale ka o maŋ terɛ toloŋ wagere zaa. ba maŋ koɔre la o zaa gbuli ka ba ba iri kɔɔre yeni zaa bare o poɔ. [[Duoro kɔre:PortugalOktober2019Peniche017 (49036656513).jpg|thumb]] === Zoma Parɛɛ === Wagere kaŋa da wa ta la a Grand Banks paaloŋ poɔ ane ziiri mine ka zoma ba la kyebe a yi banaŋ nyɔge a zoma zaa baare a koɔ poɔ, bee a mane poɔ bee a bare zaa poore, azuiŋ cod zoma zaa da zo la yi a Atlantiɔ cod poɔ. A paaŋ yi a wagere na a waana ka nyɛnnoo zonne zaa wa kɔɔre a yi ŋa zompeɛlaa, aseŋ pollock, haddock, blue whiting, ling ane tusk. A south Ameriɔa poɔ, zoma anaŋ ba naŋ boɔlɔ pɛpɛɛre naŋ e a Pseudoplatystoma lamboriŋ na poɔ, ana la ka ba maŋ de maale a nyɛnnoo zonkuoni ama, a maŋ de yɔ koɔrɔ viiri ne. == A zoma ama bondimaale (Culinary uses) == [[Duoro kɔre:Bacalao from cod fish.jpg|thumb]] Sɛre ka a na toɔ e bondirii ka noba di, a zone ŋa seŋ ka o e bone naŋ nyoore ka o koɔ zaaa yi o eŋɛ, a de o eŋ kommaaroŋ poɔ ka o buri a ta ŋa bebie ata, a ŋaa eebo poɔ a seŋ ka fo leɛre a koɔ na poɔ onaŋ lɔre a ta gbɛre boyi bee bota bebi yeni zaa poɔ. A Europe paaloŋ poɔ, zome e la bone ba naŋ maŋ de maale ne bondirii parɛɛ gyamaa a dɔgele bondirii mine zu aseŋ daŋgeli ane zama roquettes, bee as battered ane a taaba gyamaa poɔ ka ba kyeeŋ ka a bɛ soŋ. A France paaloŋ poɔ, brandade de morue e la bondiraa kaŋ neɛzaa naŋ baŋ ka ba maŋ de la daŋgeli ne zuma ama a lantaa a saaŋ a de kaaŋ ne garlic, olive zama lantaa a nyɔge kyeeŋ. A souther Franɔe poɔ, daŋgeli zeere na ba maŋ moɔ kyɛ anaŋ ka ba maŋ de a lantaa a ɛre a maale ne paste. a boma ama taaba gyamaa bebe a France paaloŋ poɔ, aseŋ, Grand aïoli, ''Raïto'' or ''Gratin de morue. A bondirii a ama maa''loo ane a Potuguese poɔ ba yitaa. A Greece paaloŋ poɔ, zome kyeene gbɛɛ yaga anaŋ ka ba maŋ de di ne skordalia. kyɛ a mine gyamaa meŋ naŋ bebe a maaloo meŋ naŋ e a toɔraa lɛ a north - eastern naŋ be a Italy paaloŋ poɔ. A south Italian region of Campania paaloŋ poɔ, nyɛnnoo zoŋkuoni yuori a yi la {{Lang|it|baccalà}} onaŋ meŋ e bone naŋ e zome naŋ pore dare poɔ, azuiŋ zie na koɔ naŋ be a be la ka a maŋ nɔŋ ka ana bebe. == Enfuomo == Morue for sale Nice.jpg Bacalao valencia.jpg Tirade BacalaoSecoSalado-Ruso-P1060560.JPG Saltfiskur.jpg Cod preparation.jpg </galleery> == Kaa Kyɛ nyɛ == * List of dried foods * Salted fish * Fish processing * Bacalhau – * Stockfish – * Ackee and saltfish Jamaica paaloŋ bondirii * Collapse of the Atlantic northwest cod fishery == Yelsɛgebinne == == Sommo Yizie == 08yn5tyof41j71xhv9i6kdd9rtnnl9r 62619 62618 2026-07-17T02:28:39Z Eric Gangman 92 /* Enfuomo */ 62619 wikitext text/x-wiki [[Duoro kɔre:Bacalhau (Porto).jpg|thumb]] Zoma kuoni ane zonnyɛnnoo, ana la ka wagere mine ka ba maŋ boɔle '''cod''' bee '''saltfish''' bee '''salt dolly,'''  cod ŋa la ka ba maŋ deɛle  ka a ko, ka banaŋ wa de nyɛnnoo a sɔsɔ ne.  cod la ka ba maŋ deɛle ka a ko ka baba de nyɛnnoo eŋ  stockfish poɔ. Zome nyɛnnoo la boma naŋ bebe kɔɔre ana la ka ba da maŋ de gɛrɛ ne North Atlantiɔ Irigiŋ poɔ kyɛ a e na bondimaale bomamine naŋ be a Atlantiɔ paaloŋ poɔ ane a Mediterranean poɔ. cod Zome kuoni ba deɛlle a eŋ nyɛnnoo, e laa boma banaŋ maala yuomo 500 naŋ pare a Newfoundland, Iceland ane a Fraroe Island, paaloŋ poɔ. A yi a tenne ama puoriŋ, a teŋɛ na kaŋa banaŋ la maala a bondirii ama ŋa  Norway, a be poɔ bee a paaloŋ na poɔ ba boɔlɔ o la ''Klippfisk, ka o pare bammo la cliff-fish.''  A saaŋkompare zome deɛle ama maŋ e la boma banaŋ maŋ deɛle bare yeŋ poɔ, ka ŋmenaa ane saseɛ ŋmeɛrɛɛ. Zenɛ, klippfish la ka ba maŋ deɛle ne fentedegili nansaala bommaala. Kyɛ a western irigiŋ paaloŋ  ane a northern Norway paaloŋ poɔ, ba maŋ deɛle la zome meŋ bare yempoɔ, kyɛ a kpoŋ zie zaa maŋ gaa lla a southern Europe paaloŋ dare poore. == Saadayel == Zome nyɛnnoo, maaloo taa yelsoŋ kpoŋkaŋa naŋ be tendaazaa, da piili la New World ane a Old, kyɛ piili gbɛ yeni, ka ba boɔlɔ,  triangular trade. A yaare viiri Atlantic kyɛ leɛ a saaŋkompare,  Northern European cuisine, kyɛ meŋ naŋ be  Mediterranean, West African, Caribbean, ane Brazilian cuisines. Bondikuoni e la tendaazaa bondikoro mine neɛzaa naŋ baŋ ka a e la sobiri kaŋa banaŋ maŋ tu kyɛ biŋ bondirii, ane zome deɛle taa la bimmo ziiri bee bimmo tɛɛtɛɛ yuomo yaga naŋ pare. Saaŋkonnoŋ poɔ, zome nyɛnnoo da maŋ deɛle la ka a ko,  a sobiri na ba naŋ da maŋ tu la ŋmenaa ane saseɛ poɔ deɛloo, yageloo a eŋ taa daa eŋ bee zu, bee a de deɛle piiri bee kubo naŋ veɛle zu naŋ peɛle a mane noɔre. Boma deɛloo taala tɔnɔ, bonso a maŋ ko nensaala faŋa, kyɛ bone naŋ so ka ka ba maŋ deɛle a zome a de eŋ nyɛnnoo, la ka ba e lɛ ka noɔ ta yi bee ka a noma. A 17<sup>th</sup>  century, a saŋa na poɔ nyɛnnoo da ba taa daaroŋ bee da ba e kpeɛŋaa a Southern Europe paaloŋ poɔ, a yi a saŋa puori la ka maritime nations of Northern Europe. A ŋaa eebo ba taa sane ŋmɛ, bonso a ŋaa eebo la e mɔlɔ, a ŋaa eebo gbɛɛ yaga maŋ e la a zome nyɔgerebo bee a yi deme. A ŋaa eebo meŋ maŋ soŋ la ka neɛ na toɔ de a gaa ne tateŋɛ ane laafeɛ, bee a mine a ŋaa eebo meŋ maŋ  soŋ la ka ba baŋ de a gaa ne daa mɔlɔ lɛ. A zoma ama e la a kristo biiri bondikpoŋ a ba puoruu poɔ a zuo a zaa a nɔleŋ wagere a Friday dare banaŋ maŋ yeli ka neɛ ta ɔɔ nɛne ana la maŋ e ba nɛne banaŋ maŋ dire bee a meŋ ɔɔrɔ. Newfoundland poɔ, ba ba taa a zie bee wagere kaŋa maŋ ta la ka zie e kuoŋaa naŋ na toɔ soŋ ka stockfish ane nyɛnnoo naŋ na maŋ soŋ ka Poutuguese dene naŋ maŋ waa. A zuiŋ ba da maale la kompiita kaŋa na maŋ soŋ deɛle zome nyɛnnoo na ka a ko  a yi ŋmenaa naŋ ba kyebe zuiŋ. A Norway poɔ, a zome na banaŋ daŋ de niŋe baŋ la  "terranova fisk" (Newfoundland fish) kyɛ wa tasoga kaŋ noba la baŋ ka o e klippfisk (rock fish) bee a piiri na zu onaŋ da be. A British poɔ, ba meŋ da maale la kompiita kaŋa naŋ maŋ soŋ deɛle a  Grand Banks of Newfoundland, a wagere ŋa poɔ la ka ba boɔlɔ  "habardine" bee "poor john" == Name == A Middle English paaloŋ poɔ, bone kouni ane zonnyɛnnoo la ka ba da boɔlɔ  ''haberdine.'' Cod kuoni, ane a bondirii maŋ maale la yi boma mine yaga poɔ ka a yoe naŋ be a tendaazaa poɔ, a yoe ama zaa yi la a nyege meŋa poore.  John Cabot ŋmɛ la daworo ka a yoe ama maŋ yi la lɛ anaŋ waa bee a waaloŋ naŋ waa a Newfoundland paaloŋ poɔ aseŋ,  ''bacalhau (salgado)'' (Portuguese), ''bacalao salado'' (Spanish), ''bacallau salgado'' (Galician), ''bakailao'' (Basque), ''bacallà salat i assecat'' or ''bacallà salat'' (Catalan), μπακαλιάρος, ''bakaliáros'' (Greek), ''Klippfisch'' (German), ''morue salée'' (French), ''baccalà'' (Italian), ''bacałà'' (Venetian), ''bakalar'' (Croatian), ''bakkeljauw'' (Surinamese Dutch), ''bakaljaw'' (Maltese), ''makayabu'' (Central and East Africa), ''Okporoko'' (Igbo-Nigeria) and ''kapakala'' (Finnish). Other names include ''ráktoguolli/goikeguolli'' (Sami), ''klipfisk'' (Danish) klippfisk/kabeljo (Swedish), ''stokvis/klipvis'' (Netherlandish Dutch), ''saltfiskur'' (Icelandic), ''morue'' (French), ''bartolitius'' (Canadian), and ''saltfish'' (Anglophone I Caribbean). == A Maaloo Sobie == [[Duoro kɔre:Tørreplass for klippfisk, Alta (8579158849).jpg|thumb]] Zoma ama maŋ e la bomma banaŋ maŋ ŋma a zuri a bare, a nyɔge a wɛre a iri a poɔ boma zaa bare kyɛ de a lɛ a eŋ a gbori poɔ a yi ne a koɔ poɔ a wane a koŋkuoŋaa zu, a ŋaa poɔ fo maŋ naŋ nyɛ la lɛ a zommaara naŋ waa. a wagere ŋa poɔ a ba maŋ taa kaaŋ a poɔŋ, a ŋaa puoriŋ la ka ba paaŋ maŋ de a nyɛnnoo a sɔsɔ kyɛ de te deɛle ka ana ko. A saaŋkonnoŋ poɔ, zoma ama daa maŋ deɛle la ŋmenaa poɔ, piiri zu, bee daare ba naŋ maale biŋe zu, kyɛ pampana nansaala bommaala wa la ka a deɛloo ba beri yeŋ poɔ kyɛ ka a maŋ wuli ka a na deɛle dieŋ kyɛ naŋ ko lɛ banaŋ boɔrɔ, a yi a fentedigile ŋa a naŋ saala naŋ maale ka o maŋ terɛ toloŋ wagere zaa. ba maŋ koɔre la o zaa gbuli ka ba ba iri kɔɔre yeni zaa bare o poɔ. [[Duoro kɔre:PortugalOktober2019Peniche017 (49036656513).jpg|thumb]] === Zoma Parɛɛ === Wagere kaŋa da wa ta la a Grand Banks paaloŋ poɔ ane ziiri mine ka zoma ba la kyebe a yi banaŋ nyɔge a zoma zaa baare a koɔ poɔ, bee a mane poɔ bee a bare zaa poore, azuiŋ cod zoma zaa da zo la yi a Atlantiɔ cod poɔ. A paaŋ yi a wagere na a waana ka nyɛnnoo zonne zaa wa kɔɔre a yi ŋa zompeɛlaa, aseŋ pollock, haddock, blue whiting, ling ane tusk. A south Ameriɔa poɔ, zoma anaŋ ba naŋ boɔlɔ pɛpɛɛre naŋ e a Pseudoplatystoma lamboriŋ na poɔ, ana la ka ba maŋ de maale a nyɛnnoo zonkuoni ama, a maŋ de yɔ koɔrɔ viiri ne. == A zoma ama bondimaale (Culinary uses) == [[Duoro kɔre:Bacalao from cod fish.jpg|thumb]] Sɛre ka a na toɔ e bondirii ka noba di, a zone ŋa seŋ ka o e bone naŋ nyoore ka o koɔ zaaa yi o eŋɛ, a de o eŋ kommaaroŋ poɔ ka o buri a ta ŋa bebie ata, a ŋaa eebo poɔ a seŋ ka fo leɛre a koɔ na poɔ onaŋ lɔre a ta gbɛre boyi bee bota bebi yeni zaa poɔ. A Europe paaloŋ poɔ, zome e la bone ba naŋ maŋ de maale ne bondirii parɛɛ gyamaa a dɔgele bondirii mine zu aseŋ daŋgeli ane zama roquettes, bee as battered ane a taaba gyamaa poɔ ka ba kyeeŋ ka a bɛ soŋ. A France paaloŋ poɔ, brandade de morue e la bondiraa kaŋ neɛzaa naŋ baŋ ka ba maŋ de la daŋgeli ne zuma ama a lantaa a saaŋ a de kaaŋ ne garlic, olive zama lantaa a nyɔge kyeeŋ. A souther Franɔe poɔ, daŋgeli zeere na ba maŋ moɔ kyɛ anaŋ ka ba maŋ de a lantaa a ɛre a maale ne paste. a boma ama taaba gyamaa bebe a France paaloŋ poɔ, aseŋ, Grand aïoli, ''Raïto'' or ''Gratin de morue. A bondirii a ama maa''loo ane a Potuguese poɔ ba yitaa. A Greece paaloŋ poɔ, zome kyeene gbɛɛ yaga anaŋ ka ba maŋ de di ne skordalia. kyɛ a mine gyamaa meŋ naŋ bebe a maaloo meŋ naŋ e a toɔraa lɛ a north - eastern naŋ be a Italy paaloŋ poɔ. A south Italian region of Campania paaloŋ poɔ, nyɛnnoo zoŋkuoni yuori a yi la {{Lang|it|baccalà}} onaŋ meŋ e bone naŋ e zome naŋ pore dare poɔ, azuiŋ zie na koɔ naŋ be a be la ka a maŋ nɔŋ ka ana bebe. == Enfuomo == Morue for sale Nice. Bacalao valencia. Tirade BacalaoSecoSalado-Ruso-P1060560 Saltfiskur Cod preparation </galleery> == Kaa Kyɛ nyɛ == * List of dried foods * Salted fish * Fish processing * Bacalhau – * Stockfish – * Ackee and saltfish Jamaica paaloŋ bondirii * Collapse of the Atlantic northwest cod fishery == Yelsɛgebinne == == Sommo Yizie == 13zk8ix3g7lny85flm32bj3nyihi0vh 62620 62619 2026-07-17T08:23:20Z Eric Gangman 92 62620 wikitext text/x-wiki [[Duoro kɔre:Bacalhau (Porto).jpg|thumb]] Zoma kuoni ane zonnyɛnnoo, ana la ka wagere mine ka ba maŋ boɔle '''cod''' bee '''saltfish''' bee '''salt dolly,'''  cod ŋa la ka ba maŋ deɛle  ka a ko, ka banaŋ wa de nyɛnnoo a sɔsɔ ne.  cod la ka ba maŋ deɛle ka a ko ka baba de nyɛnnoo eŋ  stockfish poɔ. Zome nyɛnnoo la boma naŋ bebe kɔɔre ana la ka ba da maŋ de gɛrɛ ne North Atlantiɔ Irigiŋ poɔ kyɛ a e na bondimaale bomamine naŋ be a Atlantiɔ paaloŋ poɔ ane a Mediterranean poɔ. cod Zome kuoni ba deɛlle a eŋ nyɛnnoo, e laa boma banaŋ maala yuomo 500 naŋ pare a Newfoundland, Iceland ane a Fraroe Island, paaloŋ poɔ. A yi a tenne ama puoriŋ, a teŋɛ na kaŋa banaŋ la maala a bondirii ama ŋa  Norway, a be poɔ bee a paaloŋ na poɔ ba boɔlɔ o la ''Klippfisk, ka o pare bammo la cliff-fish.''  A saaŋkompare zome deɛle ama maŋ e la boma banaŋ maŋ deɛle bare yeŋ poɔ, ka ŋmenaa ane saseɛ ŋmeɛrɛɛ. Zenɛ, klippfish la ka ba maŋ deɛle ne fentedegili nansaala bommaala. Kyɛ a western irigiŋ paaloŋ  ane a northern Norway paaloŋ poɔ, ba maŋ deɛle la zome meŋ bare yempoɔ, kyɛ a kpoŋ zie zaa maŋ gaa lla a southern Europe paaloŋ dare poore. == Saadayel == Zome nyɛnnoo, maaloo taa yelsoŋ kpoŋkaŋa naŋ be tendaazaa, da piili la New World ane a Old, kyɛ piili gbɛ yeni, ka ba boɔlɔ,  triangular trade. A yaare viiri Atlantic kyɛ leɛ a saaŋkompare,  Northern European cuisine, kyɛ meŋ naŋ be  Mediterranean, West African, Caribbean, ane Brazilian cuisines. Bondikuoni e la tendaazaa bondikoro mine neɛzaa naŋ baŋ ka a e la sobiri kaŋa banaŋ maŋ tu kyɛ biŋ bondirii, ane zome deɛle taa la bimmo ziiri bee bimmo tɛɛtɛɛ yuomo yaga naŋ pare.<ref>Ruhlman, Michael; Polcyn, Brian. ''Charcuterie: The Craft of Salting, Smoking, and Curing''. New York: W. W. Norton & Company.</ref> Saaŋkonnoŋ poɔ, zome nyɛnnoo da maŋ deɛle la ka a ko,  a sobiri na ba naŋ da maŋ tu la ŋmenaa ane saseɛ poɔ deɛloo, yageloo a eŋ taa daa eŋ bee zu, bee a de deɛle piiri bee kubo naŋ veɛle zu naŋ peɛle a mane noɔre. Boma deɛloo taala tɔnɔ, bonso a maŋ ko nensaala faŋa, kyɛ bone naŋ so ka ka ba maŋ deɛle a zome a de eŋ nyɛnnoo, la ka ba e lɛ ka noɔ ta yi bee ka a noma. A 17<sup>th</sup>  century, a saŋa na poɔ nyɛnnoo da ba taa daaroŋ bee da ba e kpeɛŋaa a Southern Europe paaloŋ poɔ, a yi a saŋa puori la ka maritime nations of Northern Europe. A ŋaa eebo ba taa sane ŋmɛ, bonso a ŋaa eebo la e mɔlɔ, a ŋaa eebo gbɛɛ yaga maŋ e la a zome nyɔgerebo bee a yi deme. A ŋaa eebo meŋ maŋ soŋ la ka neɛ na toɔ de a gaa ne tateŋɛ ane laafeɛ, bee a mine a ŋaa eebo meŋ maŋ  soŋ la ka ba baŋ de a gaa ne daa mɔlɔ lɛ. A zoma ama e la a kristo biiri bondikpoŋ a ba puoruu poɔ a zuo a zaa a nɔleŋ wagere a Friday dare banaŋ maŋ yeli ka neɛ ta ɔɔ nɛne ana la maŋ e ba nɛne banaŋ maŋ dire bee a meŋ ɔɔrɔ. Newfoundland poɔ, ba ba taa a zie bee wagere kaŋa maŋ ta la ka zie e kuoŋaa naŋ na toɔ soŋ ka stockfish ane nyɛnnoo naŋ na maŋ soŋ ka Poutuguese dene naŋ maŋ waa. A zuiŋ ba da maale la kompiita kaŋa na maŋ soŋ deɛle zome nyɛnnoo na ka a ko  a yi ŋmenaa naŋ ba kyebe zuiŋ. A Norway poɔ, a zome na banaŋ daŋ de niŋe baŋ la  "terranova fisk" (Newfoundland fish) kyɛ wa tasoga kaŋ noba la baŋ ka o e klippfisk (rock fish) bee a piiri na zu onaŋ da be.<ref>Kurlansky, Mark (28 February 2011). ''Cod''. Random House. p.&#x20;55. ISBN&#x20;<bdi>978-1-4464-5041-3</bdi>.</ref> A British poɔ, ba meŋ da maale la kompiita kaŋa naŋ maŋ soŋ deɛle a  Grand Banks of Newfoundland, a wagere ŋa poɔ la ka ba boɔlɔ  "habardine" bee "poor john" == Name == A Middle English paaloŋ poɔ, bone kouni ane zonnyɛnnoo la ka ba da boɔlɔ  ''haberdine.''<ref>Tanner J. R. (2013) ''Samuel Pepys and the Royal Navy'' {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170827213017/https://books.google.co.nz/books?id=MeAaAgAAQBAJ&pg=PA61&lpg=PA61&dq=%27%27poor+john%27%27+%22dried+cod%22&source=bl&ots=aWHsm1MZ1G&sig=K6PX7Ia8hAh5DV7qJIPxaYfEaeA&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjglt-g1ffVAhVBl5QKHQwoCrIQ6AEIRTAJ#v=onepage&q=%27%27poor%20john%27%27%20%22dried%20cod%22&f=false|date=2017-08-27}} page 61, Cambridge University Press. ISBN</ref><ref>Sutton, David C. (2011) "The Stories of ''Bacalao'': Myth, legend and History" {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170827212106/https://books.google.co.nz/books?id=OTxvBQAAQBAJ&pg=PT311&lpg=PT311&dq=haberdine+etymology&source=bl&ots=-DyznX0V40&sig=Ls9E42m9EARvOia1Zk_Ic_S993Q&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjjt8Ke3PfVAhXCG5QKHcLPAXAQ6AEIUTAJ#v=onepage&q=haberdine%20etymology&f=false|date=2017-08-27}} In: Helen Saberi (Ed) ''Cured, Smoked, and Fermented'', Proceedings of the Oxford Symposium on Food and Cooking, page 312. ISBN</ref> Cod kuoni, ane a bondirii maŋ maale la yi boma mine yaga poɔ ka a yoe naŋ be a tendaazaa poɔ, a yoe ama zaa yi la a nyege meŋa poore.  John Cabot ŋmɛ la daworo ka a yoe ama maŋ yi la lɛ anaŋ waa bee a waaloŋ naŋ waa a Newfoundland paaloŋ poɔ aseŋ,  ''bacalhau (salgado)'' (Portuguese), ''bacalao salado'' (Spanish), ''bacallau salgado'' (Galician), ''bakailao'' (Basque), ''bacallà salat i assecat'' or ''bacallà salat'' (Catalan), μπακαλιάρος, ''bakaliáros'' (Greek), ''Klippfisch'' (German), ''morue salée'' (French), ''baccalà'' (Italian), ''bacałà'' (Venetian), ''bakalar'' (Croatian), ''bakkeljauw'' (Surinamese Dutch), ''bakaljaw'' (Maltese), ''makayabu'' (Central and East Africa), ''Okporoko'' (Igbo-Nigeria) and ''kapakala'' (Finnish). Other names include ''ráktoguolli/goikeguolli'' (Sami), ''klipfisk'' (Danish) klippfisk/kabeljo (Swedish), ''stokvis/klipvis'' (Netherlandish Dutch), ''saltfiskur'' (Icelandic), ''morue'' (French), ''bartolitius'' (Canadian), and ''saltfish'' (Anglophone I Caribbean). == A Maaloo Sobie == [[Duoro kɔre:Tørreplass for klippfisk, Alta (8579158849).jpg|thumb]] Zoma ama maŋ e la bomma banaŋ maŋ ŋma a zuri a bare, a nyɔge a wɛre a iri a poɔ boma zaa bare kyɛ de a lɛ a eŋ a gbori poɔ a yi ne a koɔ poɔ a wane a koŋkuoŋaa zu, a ŋaa poɔ fo maŋ naŋ nyɛ la lɛ a zommaara naŋ waa. a wagere ŋa poɔ a ba maŋ taa kaaŋ a poɔŋ, a ŋaa puoriŋ la ka ba paaŋ maŋ de a nyɛnnoo a sɔsɔ kyɛ de te deɛle ka ana ko. A saaŋkonnoŋ poɔ, zoma ama daa maŋ deɛle la ŋmenaa poɔ, piiri zu, bee daare ba naŋ maale biŋe zu, kyɛ pampana nansaala bommaala wa la ka a deɛloo ba beri yeŋ poɔ kyɛ ka a maŋ wuli ka a na deɛle dieŋ kyɛ naŋ ko lɛ banaŋ boɔrɔ, a yi a fentedigile ŋa a naŋ saala naŋ maale ka o maŋ terɛ toloŋ wagere zaa. ba maŋ koɔre la o zaa gbuli ka ba ba iri kɔɔre yeni zaa bare o poɔ. [[Duoro kɔre:PortugalOktober2019Peniche017 (49036656513).jpg|thumb]] === Zoma Parɛɛ === Wagere kaŋa da wa ta la a Grand Banks paaloŋ poɔ ane ziiri mine ka zoma ba la kyebe a yi banaŋ nyɔge a zoma zaa baare a koɔ poɔ, bee a mane poɔ bee a bare zaa poore, azuiŋ cod zoma zaa da zo la yi a Atlantiɔ cod poɔ. A paaŋ yi a wagere na a waana ka nyɛnnoo zonne zaa wa kɔɔre a yi ŋa zompeɛlaa, aseŋ pollock, haddock, blue whiting, ling ane tusk. A south Ameriɔa poɔ, zoma anaŋ ba naŋ boɔlɔ pɛpɛɛre naŋ e a Pseudoplatystoma lamboriŋ na poɔ, ana la ka ba maŋ de maale a nyɛnnoo zonkuoni ama, a maŋ de yɔ koɔrɔ viiri ne. == A zoma ama bondimaale (Culinary uses) == [[Duoro kɔre:Bacalao from cod fish.jpg|thumb]] Sɛre ka a na toɔ e bondirii ka noba di, a zone ŋa seŋ ka o e bone naŋ nyoore ka o koɔ zaaa yi o eŋɛ, a de o eŋ kommaaroŋ poɔ ka o buri a ta ŋa bebie ata, a ŋaa eebo poɔ a seŋ ka fo leɛre a koɔ na poɔ onaŋ lɔre a ta gbɛre boyi bee bota bebi yeni zaa poɔ. A Europe paaloŋ poɔ, zome e la bone ba naŋ maŋ de maale ne bondirii parɛɛ gyamaa a dɔgele bondirii mine zu aseŋ daŋgeli ane zama roquettes,<ref>"Nîmes brandade". Everything2. 8 June 2004. Archived from the original on 14 July 2014. Retrieved 14 June 2014.</ref> bee as battered ane a taaba gyamaa poɔ ka ba kyeeŋ ka a bɛ soŋ. A France paaloŋ poɔ, brandade de morue e la bondiraa kaŋ neɛzaa naŋ baŋ ka ba maŋ de la daŋgeli ne zuma ama a lantaa a saaŋ a de kaaŋ ne garlic, olive zama lantaa a nyɔge kyeeŋ. A souther Franɔe poɔ, daŋgeli zeere na ba maŋ moɔ kyɛ anaŋ ka ba maŋ de a lantaa a ɛre a maale ne paste. a boma ama taaba gyamaa bebe a France paaloŋ poɔ, aseŋ, Grand aïoli, ''Raïto'' or ''Gratin de morue. A bondirii a ama maa''loo ane a Potuguese poɔ ba yitaa<ref>Robuchon, Joël (2007). ''Le grand Larousse gastronomique'' (in French). Larousse. ISBN&#x20;<bdi>978-2-03-582360-1</bdi>.</ref>. A Greece paaloŋ poɔ, zome kyeene gbɛɛ yaga anaŋ ka ba maŋ de di ne skordalia. kyɛ a mine gyamaa meŋ naŋ bebe a maaloo meŋ naŋ e a toɔraa lɛ a north - eastern naŋ be a Italy paaloŋ poɔ. A south Italian region of Campania paaloŋ poɔ, nyɛnnoo zoŋkuoni yuori a yi la {{Lang|it|baccalà}} onaŋ meŋ e bone naŋ e zome naŋ pore dare poɔ, azuiŋ zie na koɔ naŋ be a be la ka a maŋ nɔŋ ka ana bebe.<ref>Schwartz, Arthur (1998). ''Naples at Table: Cooking in Campania''. New York: HarperCollins. pp.&#x20;258, 260, 263. ISBN&#x20;<bdi>0-06-018261-X</bdi>.</ref> == Enfuomo == [[Duoro kɔre:Cod preparation.jpg|left|thumb]] [[Duoro kɔre:Saltfiskur.jpg|center|thumb]] [[Duoro kɔre:Tirade BacalaoSecoSalado-Ruso-P1060560.JPG|left|thumb]] [[Duoro kɔre:Morue for sale Nice.jpg|center|thumb]] [[Duoro kɔre:Bacalao valencia.jpg|center|thumb]] == Kaa Kyɛ nyɛ == * List of dried foods * Salted fish * Fish processing * Bacalhau – * Stockfish – * Ackee and saltfish Jamaica paaloŋ bondirii * Collapse of the Atlantic northwest cod fishery == Yelsɛgebinne == == Sommo Yizie == d38ncbkzhfrynuixk066q4lb25tzmre Peasant foods 0 7302 62621 2026-07-17T10:05:20Z Eric Gangman 92 Bompaala maaloo 62621 wikitext text/x-wiki [[Duoro kɔre:Acquacotta soup.jpg|thumb]] '''Peasant food''' a nansaala kɔkɔre poɔ tɛgɛ la saaŋkomppare kɔreba banŋ na baanaŋ na ba taa a eebo a maŋ kɔ a ba bonoɔre a leɛ di dire anaŋ yoŋ. A bondirii ama maŋ e boma banaŋ kɔ nyɛ ka sane ŋmɛ zaa ba kye a poɔ. Peɛroo ane zannoo wuli ka dasaŋa na kori poɔ bondirii a Sweden paaloŋ poɔ la da maŋ noma gaŋ a taaba zaa, a wagere ŋa poɔ ka a nandaa kɔreba bama bondikoɔre da baare a Sweden paaloŋ poɔ. A yi a ŋaa puoriŋ, bondi-da-diree la ka a Swedish paaloŋ noba kɔreba a maŋ leɛ ba niŋe eŋ ka lɛ naane ba nyɔvore koŋ baŋ voore gaa toɔre. Saadayel gyamaa bebe a wuli ka nandaa saaŋkompare kɔreba taa la kpimaroo ane ba koɔbo yeltuuri ka a taa nimiri. == A Bondirii Parɛɛ Mine == [[Duoro kɔre:Plate of scrapple.jpg|thumb]] === Nɛne ane sausages bee mushes bondimaale boma mine === === Nɛne ɛre bee vaɛ ane bombie mne naŋ ɛre pulli taa ne nɛne zaa maŋ gɛrɛ ka a te e yeni, a zaa la maŋ lantaa a maale  loaf, sliced, bee boŋkyeene aseŋ; === ·        Balkenbrij ·        Black pudding ·        Boudin ·        Daing, a lɛ banaŋ maŋ deɛle zoma a Philippines paaloŋ poɔ ·        Goetta, a doba nɛen-ane-nanɛne ane pinhead oats sausage ·        Groaty pudding ·        Haggis, a e la bondirii naŋ maŋ taa penɛne (sukyiri, sɔgere, ane fulanfuuri), minced naŋ laŋ ne zama, oatmeal, suet, spices, ane nyɛnnoo, naŋ pulli ne stock, ane a bondirii ama maŋ maale la ne pepuori ·        Knipp ·        Livermush ·        Lorne sausage ·        Meatloaf ·        Scrapple, a doba nɛne ama la ka ba maŋ de maale ne zɔŋ ane boma mine a koɔrɔ ·        Slatur === Pasta === Pasta con i peperoni cruschi, e la Italian pasta bondirii kaŋa naŋ yi a Basiliɔata paaloŋ poɔ, a bondiraa ŋa sereŋ wuli bee are ko la  ''{{langnf|it|cucina povera|cuisine of the poor}}'' (Italian nandaama bondimaaleba naŋ ba taa a eebo) Pasta e fagioli, e laItalian paaloŋ poɔ saaŋkompare pasta zeɛre, Pasta mollicata, e la Italian pasta bondirii naŋ yi a southern Italy paaloŋ poɔ, a zuo a zaa a Basilicata paaloŋ poɔ banaŋ boɔlɔ bee neɛzaa naŋ baŋ ka ana la e dɔɔ nansoba bondirii. Testaroli === '''Sauces''' === [[Duoro kɔre:Fried cauliflower with agliata.jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:Pot-au-feu2.jpg|thumb]] '''Agliata-''' a e la  garlic sauce naŋ yi a Italian paaloŋ bondimaale poɔ, naŋ e nandaana bondirii, kyɛ naŋ e bondirii kaŋa bale a taraa bee libidaama naŋ dire. === Zeɛre ane a parɛɛ ('''Soups and stews)''' === Acquacotta, a zeɛre ama e la Italian poɔ zeɛre bondimaale boma naŋ taa saadayel yɛlkoro. A bondimaale boma mine la zama, toose, ane Olive kaaŋ, a paaŋ pale n zɛvaare parɛɛ gyamaa ane boma anaŋ zaa naŋ bebe a e bondirii a be be ko nensaala diibu. Batchoy (Tagalog) 1wgv1kagemvwd1jo3r39h0irwr4ah3x