Wikipiideɛ
dgawiki
https://dga.wikipedia.org/wiki/A_Gamp%C9%9Bl%C9%9B_zu
MediaWiki 1.47.0-wmf.11
first-letter
Duoro bimbu zie
Be o yoŋ
Yeli
Toma daana
Toma daana yeli
Wikipedia
Wikipedia yeli
Duoro kɔre
Duoro kɔre yeli
MediaWiki
MediaWiki yeli
Tɛmpileti
Tɛmpileti yeli
Sombo
Sombo yeli
Gbuli
Gbuli yeli
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Afram Plain Baa
0
5615
62674
51343
2026-07-18T22:34:22Z
InternetArchiveBot
38
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
62674
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q383620}}
[[Duoro kɔre:Rivers of south Ghana OSM.png|thumb]]
[[Duoro kɔre:Dji fly 20230409 130756 53 1681038610690 photo optimized.jpg|thumb]]
A '''Afram''' '''baa''' e la 100-kilometre (62 mi) baa naŋ be Ghana. Te emseŋ neŋ a Akosombo Dampo meɛbo a 1960s, a Afram la a bagbɛre soŋ ko a Volta baa ane zenɛ meŋ la e ba gbɛre soŋ meŋ ko a Lake Volta. A kõɔ zoobu maŋ eɛ southwesterly lambori. O de la a kõɔ zaa kpɛlekpɛllɛm naŋ be a Kwahu Plateau.<ref>https://web.archive.org/web/20220910195417/http://www.scn.org/rdi/kw-fram.htm</ref>
== Sommo Yizie ==
[[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]]
[[Gbuli:Dagaare]]
[[Gbuli:Mainpage]]
[[Gbuli:Ghana]]
[[Gbuli:West Africa]]
[[Gbuli:baa]]
[[Gbuli:Africa]]
[[Gbuli:Ghana]]
[[Gbuli:kõɔ]]
npuhdnof2iin2w2vhsbwxm5g1egoa10
Afram baa
0
5699
62676
52146
2026-07-18T22:35:02Z
InternetArchiveBot
38
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
62676
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q383620}}
A '''Afram Baa''' e la 100-kilometre (62 mi) baa naŋ be [[Ghana]]. Yele kyaare a meɛbo ko a [[Akosombo Dampo]] a 1960s, a [[Afram Plains South Gbandige|Afram]] e la a bagbɛre ma ko a [[Volta Region|Volta]] baa ane zenɛ o e la bagbɛre soŋ ko a [[Lake Volta]]. A baa maŋ zo gaa la a southwesterly direction. O maŋ de la a koɔne zaa gaa neŋ a [[Kwahu Plateau.]]<ref>https://web.archive.org/web/20220910195417/http://www.scn.org/rdi/kw-fram.htm</ref>
== Sommo Yizie ==
[[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]]
[[Gbuli:Dagaare]]
[[Gbuli:Mainpage]]
[[Gbuli:Ghana]]
[[Gbuli:West Africa]]
[[Gbuli:bombavoora]]
[[Gbuli:Africa]]
[[Gbuli:Ghana]]
[[Gbuli:kõɔ]]
[[gbuli: tensɔga]]
[[gbuli:baa]]
8w8a4ypcrro6pkemtszn1aidhe9h5s2
Boat Regatta
0
7058
62678
62305
2026-07-19T00:31:01Z
InternetArchiveBot
38
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
62678
wikitext
text/x-wiki
{{databox|item=Q118899307}}
A '''Boat Regatta''' e la tigiri ka a riverine noba maŋ a Niger Delta irigyi Nigeria<ref>https://guardian.ng/saturday-magazine/with-n100-billion-economic-stimulus-yibo-koko-set-to-transform-rivers-tourism-landscape/</ref> poɔ . A tigiri a Rivers State, Akwa Ibom State, Bayelsa State, ane Cross River State noba la maŋ di o<ref>https://web.archive.org/web/20241113074844/https://www.thetidenewsonline.com/2017/05/15/okrika-lga-wins-best-war-canoe-display-as-ctc-boss-lauds-wike/</ref><ref>https://guardian.ng/art/national-festivals-calendar-near-completion/</ref><ref>https://www.nigeriagalleria.com/Nigeria/States_Nigeria/Cross-River/Boat-Regatta-Festival-Calabar.html</ref>
A tigiri maŋ di la wagere na kõɔ naŋ maŋ do a seɛ saga ka a na vɛŋ ka a gbore na baŋ tuo do a kõɔ zu. Ba maŋ maale la a gbore ne peɛmɛ naŋ veɛlɛ ne ba ba tonɔɔre ne ba lisiri ka a wulo ba koɔ yɛlɛ<ref>https://www.gogeafrica.tv/series/episodes/opobo-regatta-2018/</ref>.
== Yeleree ==
A tigiri a riverine noba a Niger delta origin ka a wagere teɛ la ka ba wuli lɛ ba kõɔ lisiri a ba teŋɛ poɔ. A noba maŋ su la bonsuuri veɛle naŋ wulo ba saakonnoŋ, lɛ ba naŋ zɔɔ yi ne faa ba mine yi a naasaaleba nuuriŋ ane ba kiristabiioŋ<ref>https://mail.tell.ng/tragedy-as-boy-drowns-during-opobo-boat-regatta/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20230516174412/https://www.thetidenewsonline.com/2010/11/15/leveraging-tourism-potentials-of-opobo/</ref>
A yi a binsuveɛle puoriŋ a tigiri yeleree mine ka ŋmɛɛre a gbori ka ba vɛŋ ka noba eŋɛ maa ne tigiri yeleree<ref>https://artsymoments.com/2017/01/23/boat-regatta-opobo/</ref>.
A ba kɔɔre kyɛ ka Rivers State, Governor Nyesom Wike da yeli ka a tigiri maŋ di yuoni zaa a May 27 ka ba leɛ teɛre a o Rivers State maaloo ane ka ba wuli a Rivers State saakonnoo<ref>https://dailytimesng.com/golden-jubilee-rivers-holds-boat-regatta-promote-cultural-heritage/</ref><ref>https://guardian.ng/saturday-magazine/with-n100-billion-economic-stimulus-yibo-koko-set-to-transform-rivers-tourism-landscape/</ref>
== Meŋ la nyɛ ==
Henley Royal Regatta
== Sommo yizie ==
[[Gbuli:Culture connect Africa 2026]]
[[Gbuli:Dagaare]]
[[Gbuli:Tigiri]]
[[Gbuli:west Africa]]
[[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]]
[[Gbuli:Africa]]
[[Gbuli:Mainpage]]
[[Gbuli:Ghana]]
[[Gbuli:Tige]]
sufgidgyum6inwn9ssrd653u8by8u7e
Traditional food
0
7269
62660
62659
2026-07-18T13:26:28Z
Mary Loor
55
62660
wikitext
text/x-wiki
[[Duoro kɔre:Espaguetis carbonara.jpg|thumb]]
'''Saaŋkompare bondirii''' e la bondirii ane seemaa, a e la bondirii naŋ piili ne te saaŋkommine a wa tɔ zenɛ<ref>https://books.google.com/books?id=D-K9CwAAQBAJ&pg=PA85</ref> kyɛ naŋ bebe, a e la bondirii ba dire yuomo naŋ pare a naŋ wa tɔ zenɛ ka ba naŋ dire.<ref>http://agriculturesociety.com/politics-and-food/what-are-traditional-foods/</ref> Saaŋkompare [[bondirii]] ane semaa e la saaŋkompare naŋ be teŋɛ zu kyɛ, a maŋ taa la saadayel a ko a paaloŋ na zaa a kyaare ne a bondirii,. Saaŋkompare bondirii ane bonnyuuri banaŋ maŋ maale yiri, bee a bondirii koɔroo zie ane zibibilii banaŋ maŋ maala bondirii, ane bondimaale zi bɛrɛ.<ref>https://books.google.com/books?id=QOLhwkcFTJAC&pg=PA41</ref>
Saaŋkompare bondirii taa la a maaloo zie ka naŋ nansala maŋ boɔle ka “ geographical indications and traditional specialties in the European Union” ba maale la aŋa lɛ European Union naŋ maale geographical indications and traditional specialties: Protected designation of origin (PDO), Protected geographical indication (PGI) and Traditional specialties guaranteed (TSG). A yelmaale binne ama maale biŋ la ka a gu ba koɔbo yɛroŋ soŋ ŋa yuori soŋ kyɛ soŋ ŋmɛ daworo bee a moɔle ka ba yuori gaa toɔre.
A atikile ama taa la duoro a kyaare ne a saaŋkompare bonnyuuri.
== '''Tɛɛtɛɛloŋ naŋ be a saaŋkompare bondirii ane a parɛɛ''' ==
[[Duoro kɔre
Aneazaa ka a pore la ka ba derɛ anaŋ yitaa zuiŋ, a yelmeŋa naŋ be a saaŋkompare bonimaale ziiri e la parɛɛ ayi a noba naŋ sage de tona ne toma, a yi culinary anthropology; naŋ manne.; a danweɛ soba la culinary anthropology; aŋa e la bone ba naŋ woŋ yi noba noɔre poɔ, dawuri bilee ane tembɛrɛ poore, kyɛle taa la ssaaŋkompare yeltuuri kyɛ ka ba mine meŋ taa ba waaloŋ. A yelkaŋa meŋ la ka tenneŋ wa yele yɛlɛ a maŋ pore la, cuisine e la zie kaŋa naŋ pore ka noba gyamaa a noŋ a be. Azuiŋ saakopare bondirii bee saaŋkompare yelerre bee a saaŋkompare yelerre kaŋa zaa.
Saaŋkompare bondirii gyamaa zie, yi la yiri pɔgeba gɔɔloŋ bommaale ane lɛ banaŋ maŋ de ziyuo yɛŋ a eŋ pale ba bondirii maaloo poɔ. Ka noba wa boŋkaŋa, o daaroŋ maŋ e la tuo kyɛ ka kyɛ ka neɛzaa maŋ boɔrɔ ka o meŋ e nyɛ. A yelkaŋa meŋ la o maŋ yaare la ka neɛzaa a tɔgelɔ a erɛ, azuiŋ a ba maŋ kɔɔre kyɛ ka o e boŋkpokpo ka neɛzaa boɔrɔ. A yelŋa zuiŋ, saaŋkompare bondimaale ziiri e la bone a maaloo naŋ e tɛɛtɛɛ a yi zie na banaŋ maala a. azuiŋ gbɛɛ a maŋ yi la a noba bale piilu zie aseŋ saaŋkompare bommaale mine bebe ana baŋ le a pare la kyɛ bore togitogi, kyɛ ka anaŋ wa di zuo, a maŋ faaŋ la kyɛ poɔ a cuisine bondirii maaloo ŋa zie. A Maxican culinary anthropologist Maru Toledo bommaala poɔ, eŋ la bonsaana ata soba a poɔ a ba bondirii maalo poɔ, a yelŋa e la bone naŋ daŋ ba kyebe a ba saaŋkonnoŋ poɔ sɛre ka ba wa baŋ piili, ka fooŋ kaa soŋ pampana ŋa bondirii maaloo ane a maalo zie taa la lɛ a na maŋ maale tutaa pampana ŋa.
== Bondirii maalo libie de boɔbo ==
A yɛroŋ bondimaale ziiri ama taa la meɛroŋ naŋ e a saaŋkomapre ( aneazaa ka amine yi la taa bee a gyamaa yietaa) kyɛ a yelnyɔgeraa zaa naane e tɔnɔ boma. A ŋaa zuiŋ, ba ba maŋ boɔrɔ ka kpɛ gaa nimitoɔre a wuli a yi waabo zie bee a piilu zie, bee ka o gaa bee ka a lambogir naŋ ba maaleŋ peɛle a bondirii yeltarre loori, a maŋ taa la daabo. A baara soba la, a gyamaa, maŋ e la ka a yɛŋ naŋ be a bondirii na maalo zie a e bone noba naŋ ba taa a yɛŋ na soba, ba sage la ka bondirii anaŋ ba naŋ maŋ daara maŋ e la ba meŋa bondirii, la ka ba maŋ la te maale maalo kaŋa, ka a nyuu ane a waaloŋ meŋ e a toɔraa, ane a gɔɔloŋ na naŋ be a maalo sobie poɔ, ane a saaakompare yeltuuri mine.
== '''A Tendaazaa''' ==
=== Africa poɔ ===
[[Duoro kɔre:Bambara nut unearthed..JPG|thumb]]
· Suŋgbulo -a e la saaŋkompare boŋkoɔre naŋ be a Africa paaloŋ poɔ.
Europe ( Tuure paaloŋ)
Saaŋkompare bondikoɔre e la boma ba naŋ bigiri ka a taa la tɔnɔ yaga a Europe laŋkpeɛbo poɔ, ba yelerre ne ba waaloŋ poɔ, ane ba yeltuuri.
== '''South America''' ==
[[Duoro kɔre:Humas - Flickr - Pepelo..jpg|thumb]]
· Humaita – e la a saaŋkompare bondiraa kaŋa naŋ be a Bolivia, Chile, Ecuador, ane Peru paaloŋ poɔ
·
=== '''A tatenne mine poɔ''' ===
Kaa kyɛ nyɛ: Canada deme bondirii maalo zie
Teŋɛ kaŋa bondirii e la ba saaŋkompare bondirii a Aboriginal noba naŋ neɛzaa naŋ baŋ ka banaŋ neŋ la ka ba boɔlɔ (Canada paaloŋ danweɛ soba a di Metis, ane Inuit) a zuo a zaa kori naŋ be a northern irigiŋ a be la ka a Western bondirii a be, a bondirii ama de waabo maŋ e la kpeɛŋaa, kyɛ ka a saakompar bondirii naŋ maŋ are gu a anaŋ.
· Bareka puoru bondirii
==== '''Québec''' ====
Kaa kyɛ nyɛ: Bondirii maalo a
* [[Duoro kɔre:La Banquise Poutine.jpg|thumb]]Poutine[[//en.wikipedia.org/wiki/File:La_Banquise_Poutine.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:La_Banquise_Poutine.jpg|right|thumb|A classic poutine is made with french fries, cheese curds and gravy.]]
* Tourtière
* Sucre à la crème
* Pâté chinois
* Pouding chômeur
* St. Catherine's taffy
* Spruce beer
* Maple syrup
* Cretons
'''Acadia'''
Meŋ leɛ kaa kyɛ nyɛ : Acadian bondirii maaloo zie
=== China paaloŋ poɔ ===
* [[Duoro kɔre:Spring Pancake.jpg|thumb]]Ciba cake
* Dim sum
* Fuling Jiabing - e la saakompare bondirii snack bondirii naŋ e Beijing naŋ e bone na be a paaloŋ lambori kyɛlee poɔ. O maŋ waa ŋa a Pancake na, sikyiri zɔŋ ane fuling la ka ba maŋ de a maale a nyɔge pilli ne bombie, seo, ane boma mine ne a taaba.
* Spring Pancake - e la chinese deme saaŋkompare bondirii naŋ e bone naŋ pore a northern irigiŋ paaloŋ poɔ ka neɛzaa baŋ o. Noba maŋ di la Pancake a bebiri kaŋa banaŋ boɔlɔ Lichun, o e la tigiri ba naq maq piili o diibu a spring pare piila.
* Zhongzi - mui tage bee bonnoore mine na maŋ pɔge a vaɛ ka ba de doge.
Zhnogzi – e la mui nyɛnnoo bee bonnoore mine, ba naŋ maŋ de bamboo vaɛ a pɔge ne kyɛ a de doge. Ba maŋ maale la a boma ka ba de toori ne a ba paaloŋ paati neŋkpoŋ yuori naŋ di Qu Yuan a Dragon tigiri diibu saŋa bee wagere poɔ.
=== '''Costa Rica paaloŋ poɔ''' ===
Mui ane bɛŋɛ
=== Croatia ===
· Lecsó
=== Cyprus ===
Tsamarella – e la saaŋkompare bondirii kyɛ naŋ cyprus ŋmenaa saŋa nɛmɛ
=== Czech Republic ===
· Lecsó
· Svíčková
=== Estonia ===
· Mulgipuder<sup>[''citation needed'']</sup>
· Sepik
'''Faroe Islands'''
* [[Duoro kɔre:Stora dimun puffins for kitchen.jpg|thumb]]Faroese puffin
* Garnatálg
* Skerpikjøt
* Whale meat
=== Eswatini ===
Atikile meŋa : Bondirii maaloo zie a Eswatini ane ba saaŋkompare bondirii
Faroe Islands
· Faroese puffin
· Garnatálg
· Skerpikjøt
· Whale Nɛmɛ
=== Finland ===
Karelian pasty
· Karelian stew
· Karelian pasty
· Kesäkeitto
· Sautéed reindeer
· Ruisreikäleipä
· Ryynimakkara
[[Duoro kɔre:Karjalanpiirakka-20060227.jpg|thumb]]
· Mustamakkara
· Kalakukko
· Lörtsy
· Rönttönen
· Sultsina
· Mämmi
· Joulutorttu
=== France ===
A ''Appellation d'origine contrôlée'' - e la Franch bondirii a paaloŋ zaa naŋ sage de ka a e ba paaloŋ bondirii kyɛ a Franch paaloŋ zaa kyɛ a ziiri ama bondirii la wines, cheeses, kaaŋ ane a kɔreba bonkoɔre mine.
Nansaala noɔ peele - a French noore boma ne a appellation d’origine controlee zi araa
Appellation d’origine controlee liqueurs ane seeloŋ
Appellation d’origine controlee controlee daa kpeɛne mine.
=== Germany ===
Black Forest ham – maŋ maale la eŋ a black forest irigiŋ naŋ be a Germany paaloŋ poɔ, o e la bone kpaaroŋ kaŋa kpaaroŋ naŋ kaara ba zu ka onaŋ la Proected Designation of Origin (PDO) naŋ kaara a bondirii zu a European Union.
=== Guatemala ===
[[Duoro kɔre:Fiambre.JPG|thumb]]
Fiambre e la saaŋkompare Guatemalan bondirii, na maŋ maale dayeni yoŋ ka ba di yuoni zaa, o la tigiri bee yeltuuri ba naŋ maŋ di a kyaare a ne a bebiri na a Dia de Los Muetos ane All Saint Day (Dia de Todos Los Santos) naŋ kpi.
=== Iceland ===
Hakarl – o e la saaŋkompare bondiraa ane a paaloŋ zaa bondirii kaŋa naŋ be a Iceland paaloŋ poɔ.
Hangikjot
Þorramatur – e la Iceland saaŋkompare bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ kaa iri, o e la bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ de a maale ne zɔne, ba maŋ maale o la a saaŋkompare maaloo, ba nyɔge a ŋmaare bibilee a paaŋ de eŋ rúgbrauð bondirii ( a de dɔgele borodo sɔgele maaroŋ zu), butler ane brennivin ( naŋ e Icelandic akvavit)
=== India ===
Atikile meŋa : Indian paaloŋ poɔ bondirii
· Kheer
· Roti and Sabzi
=== South India paaloŋ poɔ bondirii ===
· Idli
· Dosa
· Sambar and Chutneys
· Rasam
· Puttu
· Idiyappam
· Paniyaram
=== Indonesia ===
[[Duoro kɔre:Tumpeng-Jawa.jpg|thumb]]
Meŋ kaa kyɛ nyɛ: Indonesia bondi-parɛɛ
Brem – e la Snack ane va-diree bombiiru kaŋa banaŋ maq de yi ne Java ane Badi bee a e ba bommaale.
Docang – e la saaŋkompare bondirii naŋ maale yi Cirebon
Gado-gado – e la saaŋkompare salad bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ de seŋkaa kaaŋ a maale dɔgele.
Gudeg - unripe jackfruit baapaala la ka ba maŋ de maale ne zeɛre, a e la saaŋkompare bondirii naŋ yi Yogyakarta paaloŋ poɔ.
Ketupat – a e la saaŋkompare mui dogere banaŋ maŋ doge a peli ne vaɛ, a e la bondirii ba naŋ maŋ di a Lebaren , Indonesia idul fitri
Kuluban – Javanese saaŋkompare salad naŋ e yi zie kaŋa a wa
Lawar – Balinese zɛvaare bondirii naŋ e saaŋkompare bondirii
Opor ayam – noɔ ba naŋ maŋ de eŋ kube koɔ zeɛre poɔ, a e la ba saaŋkompare bondiraa kaŋa naŋ pore kyɛ gbɛɛ yaga a bondiraa ŋa diibu ba maŋ de di ne la ketupat a Lebaran diibu wagere.
Pallubasa – e la saaŋkompare bondirii naŋ yi a Makassar, South Sulawesi banaŋ maŋ maale o yi ne offal nao bee wɛduo eŋɛ.
Papeda – saago ɔongee, e la saaŋkompare bondirii naŋ be a Eastern Indonesia ( Maluku ane Papua) paaloŋ poɔ.
Rendang – Minangkabau e la saaŋkompare bondirii naŋ yi a West Sumatra paaloŋ poɔ.
Satay – e la nɛne ba naŋ maŋ ɛre dɔgele skewers zu, a saaŋkompare bondiraa ŋa taa la tɛɛtɛɛ a yi a paaloŋ na poɔ banaŋ maale a Indonesia poɔ
Soto – e la a Indonesia saaŋkompare zeɛre kaŋa, a zeɛre ama maalo taa la tɛɛtɛɛ a yi irigiŋ na poɔ a zeɛre naŋ maale
Tempeh – bɛŋɛ sɛnsɛ naŋ e saaŋkompare naŋ yi a Java paaloŋ poɔ
Tumpeng – a e la mui na maŋ doge wagere na banaŋ maŋ dire a Indonesia bondirii tigiri, a wagere ŋa poɔ ba maŋ doge la bondiparɛɛ parɛɛ a viiri a mui ama
=== Iran ===
· Chelow kabab
· Tahdig
· Ghormeh sabzi
· Fesenjān
· Sabzi polo
· Abgoosht
· Gheimeh
· Sholezard
· Āsh
· Mirza Ghassemi
* Nargesi
* Baghala ghatogh
=== Ireland ===
Biguo bondirii
Podaare bondi-seɛraa
=== Italy ===
[[Duoro kɔre:Traditional pizza from Napoli.jpg|thumb]]
Meŋ kaa kyɛ nyɛ; a Italian bondiparɛɛ ane ba bonnyuri ane a Italian bommaale ane a boŋguuri a ne a yiwaabo zie la a puliŋ kyɛ
· Abbacchio
· Affogato
· Arancini
· Asiago
· Biscotti
[[Duoro kɔre:Tiramisu - Raffaele Diomede.jpg|thumb]]
· Braciola
· Bruschetta
· Caciotta
· Cacciucco
· Caponata
· Cappuccino
· Cotechino
[[Duoro kɔre:Bucatini allamatriciana.jpg|thumb]]
· Crostata
· Crostini
· Espresso
· Focaccia
· Frittata
· Frittella
· Fritto misto
· Gelato
· Lasagna
· Mascarpone
· Minestrone
· Mozzarella
· Panettone
· Panna cotta
· Panino
· Panzerotto
· Parmigiano Reggiano
· Pasta
· Pecorino
[[Duoro kɔre:Cotechino-Servito-Polenta-Lenticchie.jpg|thumb]]
· Peperonata
· Pizza
· Polenta
· Porchetta
· Prosciutto
· Ravioli
· Risotto
· Salami
· Salumi
· Scamorza
· Semifreddo
· Spezzatino
· Strudel
· Tiramisu
· Tortellini
· Zabaione
· Zuppa inglese
'''A maaloo yiibu zie'''
[[Duoro kɔre:Waiter pouring Zardetto sparkling Prosecco.jpg|thumb]]
''Denominazione di origine controllata a'' e la Italian bondimaalaa banaŋ maŋ maale a sɛge mare lɛ a na soma seŋ, azuo a zaa Italian daa kpeɛŋaa ane cheese
· Italian DOC daa kpeɛŋaa
· Italian DOCG daa kpeɛŋaa
* ''Indicazione geografica tipica''
· ''Prodotti agroalimentari tradizionali e la'' a Italian saaŋkompare daa irigiŋ kaŋa naŋ be poɔ,ka a Protected Geographical Status of European Union.
· ''Strada dell'Olio, e la gastronomical'' naŋ be a Italy paaloŋ poɔ a e ba saaŋkompare bommaale aseŋ, PDOs ane PGIs, DOCs ane DOCGs naŋ be a Italy poɔ
=== Japan ===
[[Duoro kɔre:Outlet mall of KIKYOUYA 01.jpg|thumb]]
Mochi – maŋ di la yuoni zaa viiria a yuoni poɔ a Japan a yuoni gbuli zaa poɔ, mochi e la saaŋkompare bondirii naŋ be a Japan yuompaala diibu poɔ a e la bondirii naŋ pore ka maŋ koɔr ka noba daara dire a wagere na poɔ.
=== Jordan ===
Saaŋkompare bonnyuri naŋ be a Jordan paaloŋ poɔ a laŋ ne a sous ( anaŋ neŋ la ka ba boɔlɔ irqsus), a bonnyuri ama e la boma ba naŋ maŋ maale ne ''Glycyrrhiza glabra'' nyege-kuoni (liquorice) tamr hindi, a e la daa ba naŋ maŋ maale ne ''Tamarindus indica'' (tamarind), ane ''laban'' (''labneh''), bonkuoni. A e la bone ba naŋ maŋ de koɔ ane yogurt a maale ne. a yelnimizeɛ kaŋa naŋ be a maalo poɔ la ba maŋ de la labneh naŋ be a Jordan ane tenne anaŋ ŋmaa viiri bee a peɛle, a ama zaa maŋ maale la ane a saaŋkompare maaloo sobie na, a maŋ maale a eŋ a yogurt ɔrebare poore.
=== Korea ===
[[Duoro kɔre:Bibimbap at restaurant Korean Kitchen.jpg|thumb]]
· Bibimbap
· Bulgogi
· Kimchi
· Nurungji
· Sungnyung
=== Latvia ===
· Bombie
* [[Duoro kɔre:Grey peas at restaurant Milda in Riga.jpg|thumb]]Layered rye bread
* Sklandrausis
· Speķrauši
=== Lithuania ===
· Saaŋkompare daŋgeli
=== Malaysia ===
· Hinava
· Kelupis
· Ketupat
[[Duoro kɔre:Swordfish hinava.jpg|thumb]]
· Lamban
· Lemang
· Linopot
· Manuk pansuh
· Nasi lemak
· Penyaram
· Umai
=== Maldives ===
[[Duoro kɔre:Maldive fish91.JPG|thumb]]
Garudiya
Maldives zuma – saaŋkompare tuna zum ba naŋ maale Maldives paaloŋ poɔ. A e la Maldivian bondirii,
=== Malta ===
Lent naŋ be Malta poɔ & saaŋkompare bondirii ba naŋ maŋ di a wagere na zaa poɔ.
Kwarezimal – Lent sɛnsɛ
=== Maxico ===
Atole e la a ba saaqkompare tea nyu bone
[[Duoro kɔre:BolaTamale.JPG|thumb]]
Capirotada – e la bone gbɛɛ yaga ba naŋ maŋ di Lenten wagere poɔ (''comida de cuaresma'') o e la a bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ di Friday soŋ daare
Sɛlemaa wogiri
Enchilada Mexico noba bondirii
Iguana Nɛne
Bombie, bɛŋɛ ane bɛŋkyeene
Kamaana
Tortilla
Mole Sauce
Doba-nɛne
Choizo
Mui – saaŋkompare poɔ, ba maŋ kyeeŋ la ka a waa ŋa salima sɛre ka paaŋ de a doge
Mui ane bɛŋɛ
Sope a e la Mexico bondirii ba naŋ maŋ de gyɛle a maale ne
Tamale – a e la bondirii mine ba naŋ maŋ maale eŋ kamapɛge poɔ
=== '''Nepal''' ===
Dhindo
=== '''Portugal''' ===
Denominação de Origem Controlada e la mere kaŋa banaŋ maale biŋ ka o kaara a ba daa-kpeɛne zu, cheeses, butter aane a Portugal bonkoɔre mine.
'''Saudi Arabia'''
· Hininy
· Kabsa
=== Singapore ===
[[Duoro kɔre:Hainanese Chicken Rice.jpg|thumb]]
Hainanese mui ane noɔ nɛne - a Singapore a bondirii ama la ka ba de ka a e a ba saaŋkompare bondirii
Teochew kookoo bee buuluŋ
=== Slovakia ===
Bryndzové halušky - a bondirii ama la ka ba de ka a e a ba saaŋkompare bondirii ana la halušky ane bryndza a Solvakia poɔ.
Lecso
=== South Africa ===
[[Boŋŋo Tigiri|Boboti]]<nowiki/>e
* Chakalaka and Pap
* Malva pudding
* Potjiekos
* Samosa
=== Spain ===
Borona - e la kamaana boroodo a e la saaŋkompare bondirii, naŋ be a Galicia, Asturias Cantabria, a Basque teŋɛ ane a Northen Castilla - Leon ( zie kaŋa naŋ be a Leon Palenɔia ane Burgos)
''Denominación de Origen'' ''-''
=== '''Sweden''' ===
* Falukorv
* [[Duoro kɔre:Falukorv.jpg|thumb]]Janssons frestelse
* Pyttipanna
Switzaerland
''Appellation d'origine protégée'' ''- A''
Capuns - e la saaŋkompare bondirii naŋ be a canton of Graubünden a Switzerland paaloŋ
=== Tanzania ===
Pare noba ane saaŋkompare bondirii
=== '''Thailand''' ===
Mango mui
pad Thai
=== Turkey ===
imam bayildi
Uganda
Malewa - bamboo seɛre ba naŋ maŋ deɛle ka a ko ka biŋ. A bondirii ama yiibu zie la Eastern Uganda, paaloŋ, a Bugisu naŋ be irigiŋ bilee kaŋa poɔ
=== '''United Kingdom''' ===
=== England ===
* [[Duoro kɔre:Shepherd's pie at restaurant Hell Hunt, Tallinn.jpg|thumb]]Bangers and mash
* Cottage pie
* Faggot
* Zuma ane chips
* Biguo bondirii
* Sunday roast
==== Wales ====
* Cawl
* Welsh koosee
* Glamorgan sausages
* Laver boroboro
* Welsh rarebit
* Bara dɔgebo
==== Scotland ====
[[Duoro kɔre:Haggis on a platter.jpg|thumb]]
[[//en.wikipedia.org/wiki/File:Haggis_on_a_platter.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Haggis_on_a_platter.jpg|right|thumb|Haggis on a platter at a Burns supper.]]
* Haggis
* Lorne sausage
* Neeps and tatties
* Cullen skink
* Arbroath smokies
* Reestit mutton
=== United States ===
Article zu zaa: paaloŋ bondirii mine
* Cardamom boroboro– de la ka o e a saaŋkoŋ bondiraa a Swedish Americans paaloŋ poɔ.
* Bareka puoruu bondirii
==== Southern United States ====
Meŋ la nyɛ: Southern United States bondirii
* Biscuit
* Cheese straw
* kamaana boroboro
* Collard greens
* Hoppin' John
* Daaŋkele
=== Vanuatu ===
Meŋ la nyɛ: Vanuatu bondirii §  saaŋkoŋ bondirii
* Laplap – a paaloŋ bondirii
=== Yemen ===
* Kabsa
== A paaloŋ poɔ ==
=== Arab states a Persian Gulf poɔ ===
* Khabees – saaŋkoŋ bondi-noɔ kaŋa a Arab states a Persian Gulf poɔ.
=== Commonwealth Caribbean ===
* Mui ane peas – saaŋkoŋ bondirii Anglo-Caribbean poɔ.
=== Levant (Eastern Mediterranean) ===
A saaŋkoŋ bondirii a Levant poɔ paale la, falafel, fuul, halawa, hummus, kanafeh, labaneh, medammis ane tahini ane a taa gyamaa. A bondirii na naŋ pore a paaloŋ poɔ la ana na ba naŋ maale yineŋ a legumes, gaŋaazaa, falafel, fuul, hummus ane medammis.
[[Duoro kɔre:Hummus.jpg|thumb]]
'''Saaŋkoŋ bondirii mine naŋ pore a Eastern Mediterranean paaloŋ poɔ'''
[[Duoro kɔre:Falafels 2.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre:PistHalva.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre:Kanafeh.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre:Labneh (5196911587).jpg|thumb]]
== Sommo yizie ==
k37zzre3vov40292oik31a01q7o3itt
62661
62660
2026-07-18T13:29:16Z
Mary Loor
55
62661
wikitext
text/x-wiki
[[Duoro kɔre:Espaguetis carbonara.jpg|thumb]]
'''Saaŋkompare bondirii''' e la bondirii ane seemaa, a e la bondirii naŋ piili ne te saaŋkommine a wa tɔ zenɛ<ref>https://books.google.com/books?id=D-K9CwAAQBAJ&pg=PA85</ref> kyɛ naŋ bebe, a e la bondirii ba dire yuomo naŋ pare a naŋ wa tɔ zenɛ ka ba naŋ dire.<ref>http://agriculturesociety.com/politics-and-food/what-are-traditional-foods/</ref> Saaŋkompare [[bondirii]] ane semaa e la saaŋkompare naŋ be teŋɛ zu kyɛ, a maŋ taa la saadayel a ko a paaloŋ na zaa a kyaare ne a bondirii,. Saaŋkompare bondirii ane bonnyuuri banaŋ maŋ maale yiri, bee a bondirii koɔroo zie ane zibibilii banaŋ maŋ maala bondirii, ane bondimaale zi bɛrɛ.<ref>https://books.google.com/books?id=QOLhwkcFTJAC&pg=PA41</ref>
Saaŋkompare bondirii taa la a maaloo zie ka naŋ nansala maŋ boɔle ka “ geographical indications and traditional specialties in the European Union” ba maale la aŋa lɛ European Union naŋ maale geographical indications and traditional specialties: Protected designation of origin (PDO), Protected geographical indication (PGI) and Traditional specialties guaranteed (TSG). A yelmaale binne ama maale biŋ la ka a gu ba koɔbo yɛroŋ soŋ ŋa yuori soŋ kyɛ soŋ ŋmɛ daworo bee a moɔle ka ba yuori gaa toɔre.<ref>http://ec.europa.eu/agriculture/quality/schemes/index_en.htm</ref>
A atikile ama taa la duoro a kyaare ne a saaŋkompare bonnyuuri.
== '''Tɛɛtɛɛloŋ naŋ be a saaŋkompare bondirii ane a parɛɛ''' ==
[[Duoro kɔre
Aneazaa ka a pore la ka ba derɛ anaŋ yitaa zuiŋ, a yelmeŋa naŋ be a saaŋkompare bonimaale ziiri e la parɛɛ ayi a noba naŋ sage de tona ne toma, a yi culinary anthropology; naŋ manne.; a danweɛ soba la culinary anthropology; aŋa e la bone ba naŋ woŋ yi noba noɔre poɔ, dawuri bilee ane tembɛrɛ poore, kyɛle taa la ssaaŋkompare yeltuuri kyɛ ka ba mine meŋ taa ba waaloŋ. A yelkaŋa meŋ la ka tenneŋ wa yele yɛlɛ a maŋ pore la, cuisine e la zie kaŋa naŋ pore ka noba gyamaa a noŋ a be. Azuiŋ saakopare bondirii bee saaŋkompare yelerre bee a saaŋkompare yelerre kaŋa zaa.
Saaŋkompare bondirii gyamaa zie, yi la yiri pɔgeba gɔɔloŋ bommaale ane lɛ banaŋ maŋ de ziyuo yɛŋ a eŋ pale ba bondirii maaloo poɔ. Ka noba wa boŋkaŋa, o daaroŋ maŋ e la tuo kyɛ ka kyɛ ka neɛzaa maŋ boɔrɔ ka o meŋ e nyɛ. A yelkaŋa meŋ la o maŋ yaare la ka neɛzaa a tɔgelɔ a erɛ, azuiŋ a ba maŋ kɔɔre kyɛ ka o e boŋkpokpo ka neɛzaa boɔrɔ. A yelŋa zuiŋ, saaŋkompare bondimaale ziiri e la bone a maaloo naŋ e tɛɛtɛɛ a yi zie na banaŋ maala a. azuiŋ gbɛɛ a maŋ yi la a noba bale piilu zie aseŋ saaŋkompare bommaale mine bebe ana baŋ le a pare la kyɛ bore togitogi, kyɛ ka anaŋ wa di zuo, a maŋ faaŋ la kyɛ poɔ a cuisine bondirii maaloo ŋa zie. A Maxican culinary anthropologist Maru Toledo bommaala poɔ, eŋ la bonsaana ata soba a poɔ a ba bondirii maalo poɔ, a yelŋa e la bone naŋ daŋ ba kyebe a ba saaŋkonnoŋ poɔ sɛre ka ba wa baŋ piili, ka fooŋ kaa soŋ pampana ŋa bondirii maaloo ane a maalo zie taa la lɛ a na maŋ maale tutaa pampana ŋa.
== Bondirii maalo libie de boɔbo ==
A yɛroŋ bondimaale ziiri ama taa la meɛroŋ naŋ e a saaŋkomapre ( aneazaa ka amine yi la taa bee a gyamaa yietaa) kyɛ a yelnyɔgeraa zaa naane e tɔnɔ boma. A ŋaa zuiŋ, ba ba maŋ boɔrɔ ka kpɛ gaa nimitoɔre a wuli a yi waabo zie bee a piilu zie, bee ka o gaa bee ka a lambogir naŋ ba maaleŋ peɛle a bondirii yeltarre loori, a maŋ taa la daabo. A baara soba la, a gyamaa, maŋ e la ka a yɛŋ naŋ be a bondirii na maalo zie a e bone noba naŋ ba taa a yɛŋ na soba, ba sage la ka bondirii anaŋ ba naŋ maŋ daara maŋ e la ba meŋa bondirii, la ka ba maŋ la te maale maalo kaŋa, ka a nyuu ane a waaloŋ meŋ e a toɔraa, ane a gɔɔloŋ na naŋ be a maalo sobie poɔ, ane a saaakompare yeltuuri mine.
== '''A Tendaazaa''' ==
=== Africa poɔ ===
[[Duoro kɔre:Bambara nut unearthed..JPG|thumb]]
· Suŋgbulo -a e la saaŋkompare boŋkoɔre naŋ be a Africa paaloŋ poɔ.
Europe ( Tuure paaloŋ)
Saaŋkompare bondikoɔre e la boma ba naŋ bigiri ka a taa la tɔnɔ yaga a Europe laŋkpeɛbo poɔ, ba yelerre ne ba waaloŋ poɔ, ane ba yeltuuri.
== '''South America''' ==
[[Duoro kɔre:Humas - Flickr - Pepelo..jpg|thumb]]
· Humaita – e la a saaŋkompare bondiraa kaŋa naŋ be a Bolivia, Chile, Ecuador, ane Peru paaloŋ poɔ
·
=== '''A tatenne mine poɔ''' ===
Kaa kyɛ nyɛ: Canada deme bondirii maalo zie
Teŋɛ kaŋa bondirii e la ba saaŋkompare bondirii a Aboriginal noba naŋ neɛzaa naŋ baŋ ka banaŋ neŋ la ka ba boɔlɔ (Canada paaloŋ danweɛ soba a di Metis, ane Inuit) a zuo a zaa kori naŋ be a northern irigiŋ a be la ka a Western bondirii a be, a bondirii ama de waabo maŋ e la kpeɛŋaa, kyɛ ka a saakompar bondirii naŋ maŋ are gu a anaŋ.
· Bareka puoru bondirii
==== '''Québec''' ====
Kaa kyɛ nyɛ: Bondirii maalo a
* [[Duoro kɔre:La Banquise Poutine.jpg|thumb]]Poutine[[//en.wikipedia.org/wiki/File:La_Banquise_Poutine.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:La_Banquise_Poutine.jpg|right|thumb|A classic poutine is made with french fries, cheese curds and gravy.]]
* Tourtière
* Sucre à la crème
* Pâté chinois
* Pouding chômeur
* St. Catherine's taffy
* Spruce beer
* Maple syrup
* Cretons
'''Acadia'''
Meŋ leɛ kaa kyɛ nyɛ : Acadian bondirii maaloo zie
=== China paaloŋ poɔ ===
* [[Duoro kɔre:Spring Pancake.jpg|thumb]]Ciba cake
* Dim sum
* Fuling Jiabing - e la saakompare bondirii snack bondirii naŋ e Beijing naŋ e bone na be a paaloŋ lambori kyɛlee poɔ. O maŋ waa ŋa a Pancake na, sikyiri zɔŋ ane fuling la ka ba maŋ de a maale a nyɔge pilli ne bombie, seo, ane boma mine ne a taaba.
* Spring Pancake - e la chinese deme saaŋkompare bondirii naŋ e bone naŋ pore a northern irigiŋ paaloŋ poɔ ka neɛzaa baŋ o. Noba maŋ di la Pancake a bebiri kaŋa banaŋ boɔlɔ Lichun, o e la tigiri ba naq maq piili o diibu a spring pare piila.
* Zhongzi - mui tage bee bonnoore mine na maŋ pɔge a vaɛ ka ba de doge.
Zhnogzi – e la mui nyɛnnoo bee bonnoore mine, ba naŋ maŋ de bamboo vaɛ a pɔge ne kyɛ a de doge. Ba maŋ maale la a boma ka ba de toori ne a ba paaloŋ paati neŋkpoŋ yuori naŋ di Qu Yuan a Dragon tigiri diibu saŋa bee wagere poɔ.
=== '''Costa Rica paaloŋ poɔ''' ===
Mui ane bɛŋɛ
=== Croatia ===
· Lecsó
=== Cyprus ===
Tsamarella – e la saaŋkompare bondirii kyɛ naŋ cyprus ŋmenaa saŋa nɛmɛ
=== Czech Republic ===
· Lecsó
· Svíčková
=== Estonia ===
· Mulgipuder<sup>[''citation needed'']</sup>
· Sepik
'''Faroe Islands'''
* [[Duoro kɔre:Stora dimun puffins for kitchen.jpg|thumb]]Faroese puffin
* Garnatálg
* Skerpikjøt
* Whale meat
=== Eswatini ===
Atikile meŋa : Bondirii maaloo zie a Eswatini ane ba saaŋkompare bondirii
Faroe Islands
· Faroese puffin
· Garnatálg
· Skerpikjøt
· Whale Nɛmɛ
=== Finland ===
Karelian pasty
· Karelian stew
· Karelian pasty
· Kesäkeitto
· Sautéed reindeer
· Ruisreikäleipä
· Ryynimakkara
[[Duoro kɔre:Karjalanpiirakka-20060227.jpg|thumb]]
· Mustamakkara
· Kalakukko
· Lörtsy
· Rönttönen
· Sultsina
· Mämmi
· Joulutorttu
=== France ===
A ''Appellation d'origine contrôlée'' - e la Franch bondirii a paaloŋ zaa naŋ sage de ka a e ba paaloŋ bondirii kyɛ a Franch paaloŋ zaa kyɛ a ziiri ama bondirii la wines, cheeses, kaaŋ ane a kɔreba bonkoɔre mine.
Nansaala noɔ peele - a French noore boma ne a appellation d’origine controlee zi araa
Appellation d’origine controlee liqueurs ane seeloŋ
Appellation d’origine controlee controlee daa kpeɛne mine.
=== Germany ===
Black Forest ham – maŋ maale la eŋ a black forest irigiŋ naŋ be a Germany paaloŋ poɔ, o e la bone kpaaroŋ kaŋa kpaaroŋ naŋ kaara ba zu ka onaŋ la Proected Designation of Origin (PDO) naŋ kaara a bondirii zu a European Union.
=== Guatemala ===
[[Duoro kɔre:Fiambre.JPG|thumb]]
Fiambre e la saaŋkompare Guatemalan bondirii, na maŋ maale dayeni yoŋ ka ba di yuoni zaa, o la tigiri bee yeltuuri ba naŋ maŋ di a kyaare a ne a bebiri na a Dia de Los Muetos ane All Saint Day (Dia de Todos Los Santos) naŋ kpi.
=== Iceland ===
Hakarl – o e la saaŋkompare bondiraa ane a paaloŋ zaa bondirii kaŋa naŋ be a Iceland paaloŋ poɔ.
Hangikjot
Þorramatur – e la Iceland saaŋkompare bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ kaa iri, o e la bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ de a maale ne zɔne, ba maŋ maale o la a saaŋkompare maaloo, ba nyɔge a ŋmaare bibilee a paaŋ de eŋ rúgbrauð bondirii ( a de dɔgele borodo sɔgele maaroŋ zu), butler ane brennivin ( naŋ e Icelandic akvavit)
=== India ===
Atikile meŋa : Indian paaloŋ poɔ bondirii
· Kheer
· Roti and Sabzi
=== South India paaloŋ poɔ bondirii ===
· Idli
· Dosa
· Sambar and Chutneys
· Rasam
· Puttu
· Idiyappam
· Paniyaram
=== Indonesia ===
[[Duoro kɔre:Tumpeng-Jawa.jpg|thumb]]
Meŋ kaa kyɛ nyɛ: Indonesia bondi-parɛɛ
Brem – e la Snack ane va-diree bombiiru kaŋa banaŋ maq de yi ne Java ane Badi bee a e ba bommaale.
Docang – e la saaŋkompare bondirii naŋ maale yi Cirebon
Gado-gado – e la saaŋkompare salad bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ de seŋkaa kaaŋ a maale dɔgele.
Gudeg - unripe jackfruit baapaala la ka ba maŋ de maale ne zeɛre, a e la saaŋkompare bondirii naŋ yi Yogyakarta paaloŋ poɔ.
Ketupat – a e la saaŋkompare mui dogere banaŋ maŋ doge a peli ne vaɛ, a e la bondirii ba naŋ maŋ di a Lebaren , Indonesia idul fitri
Kuluban – Javanese saaŋkompare salad naŋ e yi zie kaŋa a wa
Lawar – Balinese zɛvaare bondirii naŋ e saaŋkompare bondirii
Opor ayam – noɔ ba naŋ maŋ de eŋ kube koɔ zeɛre poɔ, a e la ba saaŋkompare bondiraa kaŋa naŋ pore kyɛ gbɛɛ yaga a bondiraa ŋa diibu ba maŋ de di ne la ketupat a Lebaran diibu wagere.
Pallubasa – e la saaŋkompare bondirii naŋ yi a Makassar, South Sulawesi banaŋ maŋ maale o yi ne offal nao bee wɛduo eŋɛ.
Papeda – saago ɔongee, e la saaŋkompare bondirii naŋ be a Eastern Indonesia ( Maluku ane Papua) paaloŋ poɔ.
Rendang – Minangkabau e la saaŋkompare bondirii naŋ yi a West Sumatra paaloŋ poɔ.
Satay – e la nɛne ba naŋ maŋ ɛre dɔgele skewers zu, a saaŋkompare bondiraa ŋa taa la tɛɛtɛɛ a yi a paaloŋ na poɔ banaŋ maale a Indonesia poɔ
Soto – e la a Indonesia saaŋkompare zeɛre kaŋa, a zeɛre ama maalo taa la tɛɛtɛɛ a yi irigiŋ na poɔ a zeɛre naŋ maale
Tempeh – bɛŋɛ sɛnsɛ naŋ e saaŋkompare naŋ yi a Java paaloŋ poɔ
Tumpeng – a e la mui na maŋ doge wagere na banaŋ maŋ dire a Indonesia bondirii tigiri, a wagere ŋa poɔ ba maŋ doge la bondiparɛɛ parɛɛ a viiri a mui ama
=== Iran ===
· Chelow kabab
· Tahdig
· Ghormeh sabzi
· Fesenjān
· Sabzi polo
· Abgoosht
· Gheimeh
· Sholezard
· Āsh
· Mirza Ghassemi
* Nargesi
* Baghala ghatogh
=== Ireland ===
Biguo bondirii
Podaare bondi-seɛraa
=== Italy ===
[[Duoro kɔre:Traditional pizza from Napoli.jpg|thumb]]
Meŋ kaa kyɛ nyɛ; a Italian bondiparɛɛ ane ba bonnyuri ane a Italian bommaale ane a boŋguuri a ne a yiwaabo zie la a puliŋ kyɛ
· Abbacchio
· Affogato
· Arancini
· Asiago
· Biscotti
[[Duoro kɔre:Tiramisu - Raffaele Diomede.jpg|thumb]]
· Braciola
· Bruschetta
· Caciotta
· Cacciucco
· Caponata
· Cappuccino
· Cotechino
[[Duoro kɔre:Bucatini allamatriciana.jpg|thumb]]
· Crostata
· Crostini
· Espresso
· Focaccia
· Frittata
· Frittella
· Fritto misto
· Gelato
· Lasagna
· Mascarpone
· Minestrone
· Mozzarella
· Panettone
· Panna cotta
· Panino
· Panzerotto
· Parmigiano Reggiano
· Pasta
· Pecorino
[[Duoro kɔre:Cotechino-Servito-Polenta-Lenticchie.jpg|thumb]]
· Peperonata
· Pizza
· Polenta
· Porchetta
· Prosciutto
· Ravioli
· Risotto
· Salami
· Salumi
· Scamorza
· Semifreddo
· Spezzatino
· Strudel
· Tiramisu
· Tortellini
· Zabaione
· Zuppa inglese
'''A maaloo yiibu zie'''
[[Duoro kɔre:Waiter pouring Zardetto sparkling Prosecco.jpg|thumb]]
''Denominazione di origine controllata a'' e la Italian bondimaalaa banaŋ maŋ maale a sɛge mare lɛ a na soma seŋ, azuo a zaa Italian daa kpeɛŋaa ane cheese
· Italian DOC daa kpeɛŋaa
· Italian DOCG daa kpeɛŋaa
* ''Indicazione geografica tipica''
· ''Prodotti agroalimentari tradizionali e la'' a Italian saaŋkompare daa irigiŋ kaŋa naŋ be poɔ,ka a Protected Geographical Status of European Union.
· ''Strada dell'Olio, e la gastronomical'' naŋ be a Italy paaloŋ poɔ a e ba saaŋkompare bommaale aseŋ, PDOs ane PGIs, DOCs ane DOCGs naŋ be a Italy poɔ
=== Japan ===
[[Duoro kɔre:Outlet mall of KIKYOUYA 01.jpg|thumb]]
Mochi – maŋ di la yuoni zaa viiria a yuoni poɔ a Japan a yuoni gbuli zaa poɔ, mochi e la saaŋkompare bondirii naŋ be a Japan yuompaala diibu poɔ a e la bondirii naŋ pore ka maŋ koɔr ka noba daara dire a wagere na poɔ.
=== Jordan ===
Saaŋkompare bonnyuri naŋ be a Jordan paaloŋ poɔ a laŋ ne a sous ( anaŋ neŋ la ka ba boɔlɔ irqsus), a bonnyuri ama e la boma ba naŋ maŋ maale ne ''Glycyrrhiza glabra'' nyege-kuoni (liquorice) tamr hindi, a e la daa ba naŋ maŋ maale ne ''Tamarindus indica'' (tamarind), ane ''laban'' (''labneh''), bonkuoni. A e la bone ba naŋ maŋ de koɔ ane yogurt a maale ne. a yelnimizeɛ kaŋa naŋ be a maalo poɔ la ba maŋ de la labneh naŋ be a Jordan ane tenne anaŋ ŋmaa viiri bee a peɛle, a ama zaa maŋ maale la ane a saaŋkompare maaloo sobie na, a maŋ maale a eŋ a yogurt ɔrebare poore.
=== Korea ===
[[Duoro kɔre:Bibimbap at restaurant Korean Kitchen.jpg|thumb]]
· Bibimbap
· Bulgogi
· Kimchi
· Nurungji
· Sungnyung
=== Latvia ===
· Bombie
* [[Duoro kɔre:Grey peas at restaurant Milda in Riga.jpg|thumb]]Layered rye bread
* Sklandrausis
· Speķrauši
=== Lithuania ===
· Saaŋkompare daŋgeli
=== Malaysia ===
· Hinava
· Kelupis
· Ketupat
[[Duoro kɔre:Swordfish hinava.jpg|thumb]]
· Lamban
· Lemang
· Linopot
· Manuk pansuh
· Nasi lemak
· Penyaram
· Umai
=== Maldives ===
[[Duoro kɔre:Maldive fish91.JPG|thumb]]
Garudiya
Maldives zuma – saaŋkompare tuna zum ba naŋ maale Maldives paaloŋ poɔ. A e la Maldivian bondirii,
=== Malta ===
Lent naŋ be Malta poɔ & saaŋkompare bondirii ba naŋ maŋ di a wagere na zaa poɔ.
Kwarezimal – Lent sɛnsɛ
=== Maxico ===
Atole e la a ba saaqkompare tea nyu bone
[[Duoro kɔre:BolaTamale.JPG|thumb]]
Capirotada – e la bone gbɛɛ yaga ba naŋ maŋ di Lenten wagere poɔ (''comida de cuaresma'') o e la a bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ di Friday soŋ daare
Sɛlemaa wogiri
Enchilada Mexico noba bondirii
Iguana Nɛne
Bombie, bɛŋɛ ane bɛŋkyeene
Kamaana
Tortilla
Mole Sauce
Doba-nɛne
Choizo
Mui – saaŋkompare poɔ, ba maŋ kyeeŋ la ka a waa ŋa salima sɛre ka paaŋ de a doge
Mui ane bɛŋɛ
Sope a e la Mexico bondirii ba naŋ maŋ de gyɛle a maale ne
Tamale – a e la bondirii mine ba naŋ maŋ maale eŋ kamapɛge poɔ
=== '''Nepal''' ===
Dhindo
=== '''Portugal''' ===
Denominação de Origem Controlada e la mere kaŋa banaŋ maale biŋ ka o kaara a ba daa-kpeɛne zu, cheeses, butter aane a Portugal bonkoɔre mine.
'''Saudi Arabia'''
· Hininy
· Kabsa
=== Singapore ===
[[Duoro kɔre:Hainanese Chicken Rice.jpg|thumb]]
Hainanese mui ane noɔ nɛne - a Singapore a bondirii ama la ka ba de ka a e a ba saaŋkompare bondirii
Teochew kookoo bee buuluŋ
=== Slovakia ===
Bryndzové halušky - a bondirii ama la ka ba de ka a e a ba saaŋkompare bondirii ana la halušky ane bryndza a Solvakia poɔ.
Lecso
=== South Africa ===
[[Boŋŋo Tigiri|Boboti]]<nowiki/>e
* Chakalaka and Pap
* Malva pudding
* Potjiekos
* Samosa
=== Spain ===
Borona - e la kamaana boroodo a e la saaŋkompare bondirii, naŋ be a Galicia, Asturias Cantabria, a Basque teŋɛ ane a Northen Castilla - Leon ( zie kaŋa naŋ be a Leon Palenɔia ane Burgos)
''Denominación de Origen'' ''-''
=== '''Sweden''' ===
* Falukorv
* [[Duoro kɔre:Falukorv.jpg|thumb]]Janssons frestelse
* Pyttipanna
Switzaerland
''Appellation d'origine protégée'' ''- A''
Capuns - e la saaŋkompare bondirii naŋ be a canton of Graubünden a Switzerland paaloŋ
=== Tanzania ===
Pare noba ane saaŋkompare bondirii
=== '''Thailand''' ===
Mango mui
pad Thai
=== Turkey ===
imam bayildi
Uganda
Malewa - bamboo seɛre ba naŋ maŋ deɛle ka a ko ka biŋ. A bondirii ama yiibu zie la Eastern Uganda, paaloŋ, a Bugisu naŋ be irigiŋ bilee kaŋa poɔ
=== '''United Kingdom''' ===
=== England ===
* [[Duoro kɔre:Shepherd's pie at restaurant Hell Hunt, Tallinn.jpg|thumb]]Bangers and mash
* Cottage pie
* Faggot
* Zuma ane chips
* Biguo bondirii
* Sunday roast
==== Wales ====
* Cawl
* Welsh koosee
* Glamorgan sausages
* Laver boroboro
* Welsh rarebit
* Bara dɔgebo
==== Scotland ====
[[Duoro kɔre:Haggis on a platter.jpg|thumb]]
[[//en.wikipedia.org/wiki/File:Haggis_on_a_platter.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Haggis_on_a_platter.jpg|right|thumb|Haggis on a platter at a Burns supper.]]
* Haggis
* Lorne sausage
* Neeps and tatties
* Cullen skink
* Arbroath smokies
* Reestit mutton
=== United States ===
Article zu zaa: paaloŋ bondirii mine
* Cardamom boroboro– de la ka o e a saaŋkoŋ bondiraa a Swedish Americans paaloŋ poɔ.
* Bareka puoruu bondirii
==== Southern United States ====
Meŋ la nyɛ: Southern United States bondirii
* Biscuit
* Cheese straw
* kamaana boroboro
* Collard greens
* Hoppin' John
* Daaŋkele
=== Vanuatu ===
Meŋ la nyɛ: Vanuatu bondirii §  saaŋkoŋ bondirii
* Laplap – a paaloŋ bondirii
=== Yemen ===
* Kabsa
== A paaloŋ poɔ ==
=== Arab states a Persian Gulf poɔ ===
* Khabees – saaŋkoŋ bondi-noɔ kaŋa a Arab states a Persian Gulf poɔ.
=== Commonwealth Caribbean ===
* Mui ane peas – saaŋkoŋ bondirii Anglo-Caribbean poɔ.
=== Levant (Eastern Mediterranean) ===
A saaŋkoŋ bondirii a Levant poɔ paale la, falafel, fuul, halawa, hummus, kanafeh, labaneh, medammis ane tahini ane a taa gyamaa. A bondirii na naŋ pore a paaloŋ poɔ la ana na ba naŋ maale yineŋ a legumes, gaŋaazaa, falafel, fuul, hummus ane medammis.
[[Duoro kɔre:Hummus.jpg|thumb]]
'''Saaŋkoŋ bondirii mine naŋ pore a Eastern Mediterranean paaloŋ poɔ'''
[[Duoro kɔre:Falafels 2.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre:PistHalva.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre:Kanafeh.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre:Labneh (5196911587).jpg|thumb]]
== Sommo yizie ==
6elcs9xv2bm1pp12ct43asv2mdvkvd6
62662
62661
2026-07-18T13:33:03Z
Mary Loor
55
62662
wikitext
text/x-wiki
[[Duoro kɔre:Espaguetis carbonara.jpg|thumb]]
'''Saaŋkompare bondirii''' e la bondirii ane seemaa, a e la bondirii naŋ piili ne te saaŋkommine a wa tɔ zenɛ<ref>https://books.google.com/books?id=D-K9CwAAQBAJ&pg=PA85</ref> kyɛ naŋ bebe, a e la bondirii ba dire yuomo naŋ pare a naŋ wa tɔ zenɛ ka ba naŋ dire.<ref>http://agriculturesociety.com/politics-and-food/what-are-traditional-foods/</ref> Saaŋkompare [[bondirii]] ane semaa e la saaŋkompare naŋ be teŋɛ zu kyɛ, a maŋ taa la saadayel a ko a paaloŋ na zaa a kyaare ne a bondirii,. Saaŋkompare bondirii ane bonnyuuri banaŋ maŋ maale yiri, bee a bondirii koɔroo zie ane zibibilii banaŋ maŋ maala bondirii, ane bondimaale zi bɛrɛ.<ref>https://books.google.com/books?id=QOLhwkcFTJAC&pg=PA41</ref>
Saaŋkompare bondirii taa la a maaloo zie ka naŋ nansala maŋ boɔle ka “ geographical indications and traditional specialties in the European Union” ba maale la aŋa lɛ European Union naŋ maale geographical indications and traditional specialties: Protected designation of origin (PDO), Protected geographical indication (PGI) and Traditional specialties guaranteed (TSG). A yelmaale binne ama maale biŋ la ka a gu ba koɔbo yɛroŋ soŋ ŋa yuori soŋ kyɛ soŋ ŋmɛ daworo bee a moɔle ka ba yuori gaa toɔre.<ref>http://ec.europa.eu/agriculture/quality/schemes/index_en.htm</ref>
A atikile ama taa la duoro a kyaare ne a saaŋkompare bonnyuuri.
== '''Tɛɛtɛɛloŋ naŋ be a saaŋkompare bondirii ane a parɛɛ''' ==
[[Duoro kɔre:Antica trattoria Bagutto.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre
Aneazaa ka a pore la ka ba derɛ anaŋ yitaa zuiŋ, a yelmeŋa naŋ be a saaŋkompare bonimaale ziiri e la parɛɛ ayi a noba naŋ sage de tona ne toma, a yi culinary anthropology; naŋ manne.; a danweɛ soba la culinary anthropology; aŋa e la bone ba naŋ woŋ yi noba noɔre poɔ, dawuri bilee ane tembɛrɛ poore, kyɛle taa la ssaaŋkompare yeltuuri kyɛ ka ba mine meŋ taa ba waaloŋ. A yelkaŋa meŋ la ka tenneŋ wa yele yɛlɛ a maŋ pore la, cuisine e la zie kaŋa naŋ pore ka noba gyamaa a noŋ a be. Azuiŋ saakopare bondirii bee saaŋkompare yelerre bee a saaŋkompare yelerre kaŋa zaa.
Saaŋkompare bondirii gyamaa zie, yi la yiri pɔgeba gɔɔloŋ bommaale ane lɛ banaŋ maŋ de ziyuo yɛŋ a eŋ pale ba bondirii maaloo poɔ. Ka noba wa boŋkaŋa, o daaroŋ maŋ e la tuo kyɛ ka kyɛ ka neɛzaa maŋ boɔrɔ ka o meŋ e nyɛ. A yelkaŋa meŋ la o maŋ yaare la ka neɛzaa a tɔgelɔ a erɛ, azuiŋ a ba maŋ kɔɔre kyɛ ka o e boŋkpokpo ka neɛzaa boɔrɔ. A yelŋa zuiŋ, saaŋkompare bondimaale ziiri e la bone a maaloo naŋ e tɛɛtɛɛ a yi zie na banaŋ maala a. azuiŋ gbɛɛ a maŋ yi la a noba bale piilu zie aseŋ saaŋkompare bommaale mine bebe ana baŋ le a pare la kyɛ bore togitogi, kyɛ ka anaŋ wa di zuo, a maŋ faaŋ la kyɛ poɔ a cuisine bondirii maaloo ŋa zie. A Maxican culinary anthropologist Maru Toledo bommaala poɔ, eŋ la bonsaana ata soba a poɔ a ba bondirii maalo poɔ, a yelŋa e la bone naŋ daŋ ba kyebe a ba saaŋkonnoŋ poɔ sɛre ka ba wa baŋ piili, ka fooŋ kaa soŋ pampana ŋa bondirii maaloo ane a maalo zie taa la lɛ a na maŋ maale tutaa pampana ŋa.
== Bondirii maalo libie de boɔbo ==
A yɛroŋ bondimaale ziiri ama taa la meɛroŋ naŋ e a saaŋkomapre ( aneazaa ka amine yi la taa bee a gyamaa yietaa) kyɛ a yelnyɔgeraa zaa naane e tɔnɔ boma. A ŋaa zuiŋ, ba ba maŋ boɔrɔ ka kpɛ gaa nimitoɔre a wuli a yi waabo zie bee a piilu zie, bee ka o gaa bee ka a lambogir naŋ ba maaleŋ peɛle a bondirii yeltarre loori, a maŋ taa la daabo. A baara soba la, a gyamaa, maŋ e la ka a yɛŋ naŋ be a bondirii na maalo zie a e bone noba naŋ ba taa a yɛŋ na soba, ba sage la ka bondirii anaŋ ba naŋ maŋ daara maŋ e la ba meŋa bondirii, la ka ba maŋ la te maale maalo kaŋa, ka a nyuu ane a waaloŋ meŋ e a toɔraa, ane a gɔɔloŋ na naŋ be a maalo sobie poɔ, ane a saaakompare yeltuuri mine.
== '''A Tendaazaa''' ==
=== Africa poɔ ===
[[Duoro kɔre:Bambara nut unearthed..JPG|thumb]]
· Suŋgbulo -a e la saaŋkompare boŋkoɔre naŋ be a Africa paaloŋ poɔ.
Europe ( Tuure paaloŋ)
Saaŋkompare bondikoɔre e la boma ba naŋ bigiri ka a taa la tɔnɔ yaga a Europe laŋkpeɛbo poɔ, ba yelerre ne ba waaloŋ poɔ, ane ba yeltuuri.
== '''South America''' ==
[[Duoro kɔre:Humas - Flickr - Pepelo..jpg|thumb]]
· Humaita – e la a saaŋkompare bondiraa kaŋa naŋ be a Bolivia, Chile, Ecuador, ane Peru paaloŋ poɔ
·
=== '''A tatenne mine poɔ''' ===
Kaa kyɛ nyɛ: Canada deme bondirii maalo zie
Teŋɛ kaŋa bondirii e la ba saaŋkompare bondirii a Aboriginal noba naŋ neɛzaa naŋ baŋ ka banaŋ neŋ la ka ba boɔlɔ (Canada paaloŋ danweɛ soba a di Metis, ane Inuit) a zuo a zaa kori naŋ be a northern irigiŋ a be la ka a Western bondirii a be, a bondirii ama de waabo maŋ e la kpeɛŋaa, kyɛ ka a saakompar bondirii naŋ maŋ are gu a anaŋ.
· Bareka puoru bondirii
==== '''Québec''' ====
Kaa kyɛ nyɛ: Bondirii maalo a
* [[Duoro kɔre:La Banquise Poutine.jpg|thumb]]Poutine[[//en.wikipedia.org/wiki/File:La_Banquise_Poutine.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:La_Banquise_Poutine.jpg|right|thumb|A classic poutine is made with french fries, cheese curds and gravy.]]
* Tourtière
* Sucre à la crème
* Pâté chinois
* Pouding chômeur
* St. Catherine's taffy
* Spruce beer
* Maple syrup
* Cretons
'''Acadia'''
Meŋ leɛ kaa kyɛ nyɛ : Acadian bondirii maaloo zie
=== China paaloŋ poɔ ===
* [[Duoro kɔre:Spring Pancake.jpg|thumb]]Ciba cake
* Dim sum
* Fuling Jiabing - e la saakompare bondirii snack bondirii naŋ e Beijing naŋ e bone na be a paaloŋ lambori kyɛlee poɔ. O maŋ waa ŋa a Pancake na, sikyiri zɔŋ ane fuling la ka ba maŋ de a maale a nyɔge pilli ne bombie, seo, ane boma mine ne a taaba.
* Spring Pancake - e la chinese deme saaŋkompare bondirii naŋ e bone naŋ pore a northern irigiŋ paaloŋ poɔ ka neɛzaa baŋ o. Noba maŋ di la Pancake a bebiri kaŋa banaŋ boɔlɔ Lichun, o e la tigiri ba naq maq piili o diibu a spring pare piila.
* Zhongzi - mui tage bee bonnoore mine na maŋ pɔge a vaɛ ka ba de doge.
Zhnogzi – e la mui nyɛnnoo bee bonnoore mine, ba naŋ maŋ de bamboo vaɛ a pɔge ne kyɛ a de doge. Ba maŋ maale la a boma ka ba de toori ne a ba paaloŋ paati neŋkpoŋ yuori naŋ di Qu Yuan a Dragon tigiri diibu saŋa bee wagere poɔ.
=== '''Costa Rica paaloŋ poɔ''' ===
Mui ane bɛŋɛ
=== Croatia ===
· Lecsó
=== Cyprus ===
Tsamarella – e la saaŋkompare bondirii kyɛ naŋ cyprus ŋmenaa saŋa nɛmɛ
=== Czech Republic ===
· Lecsó
· Svíčková
=== Estonia ===
· Mulgipuder<sup>[''citation needed'']</sup>
· Sepik
'''Faroe Islands'''
* [[Duoro kɔre:Stora dimun puffins for kitchen.jpg|thumb]]Faroese puffin
* Garnatálg
* Skerpikjøt
* Whale meat
=== Eswatini ===
Atikile meŋa : Bondirii maaloo zie a Eswatini ane ba saaŋkompare bondirii
Faroe Islands
· Faroese puffin
· Garnatálg
· Skerpikjøt
· Whale Nɛmɛ
=== Finland ===
Karelian pasty
· Karelian stew
· Karelian pasty
· Kesäkeitto
· Sautéed reindeer
· Ruisreikäleipä
· Ryynimakkara
[[Duoro kɔre:Karjalanpiirakka-20060227.jpg|thumb]]
· Mustamakkara
· Kalakukko
· Lörtsy
· Rönttönen
· Sultsina
· Mämmi
· Joulutorttu
=== France ===
A ''Appellation d'origine contrôlée'' - e la Franch bondirii a paaloŋ zaa naŋ sage de ka a e ba paaloŋ bondirii kyɛ a Franch paaloŋ zaa kyɛ a ziiri ama bondirii la wines, cheeses, kaaŋ ane a kɔreba bonkoɔre mine.
Nansaala noɔ peele - a French noore boma ne a appellation d’origine controlee zi araa
Appellation d’origine controlee liqueurs ane seeloŋ
Appellation d’origine controlee controlee daa kpeɛne mine.
=== Germany ===
Black Forest ham – maŋ maale la eŋ a black forest irigiŋ naŋ be a Germany paaloŋ poɔ, o e la bone kpaaroŋ kaŋa kpaaroŋ naŋ kaara ba zu ka onaŋ la Proected Designation of Origin (PDO) naŋ kaara a bondirii zu a European Union.
=== Guatemala ===
[[Duoro kɔre:Fiambre.JPG|thumb]]
Fiambre e la saaŋkompare Guatemalan bondirii, na maŋ maale dayeni yoŋ ka ba di yuoni zaa, o la tigiri bee yeltuuri ba naŋ maŋ di a kyaare a ne a bebiri na a Dia de Los Muetos ane All Saint Day (Dia de Todos Los Santos) naŋ kpi.
=== Iceland ===
Hakarl – o e la saaŋkompare bondiraa ane a paaloŋ zaa bondirii kaŋa naŋ be a Iceland paaloŋ poɔ.
Hangikjot
Þorramatur – e la Iceland saaŋkompare bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ kaa iri, o e la bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ de a maale ne zɔne, ba maŋ maale o la a saaŋkompare maaloo, ba nyɔge a ŋmaare bibilee a paaŋ de eŋ rúgbrauð bondirii ( a de dɔgele borodo sɔgele maaroŋ zu), butler ane brennivin ( naŋ e Icelandic akvavit)
=== India ===
Atikile meŋa : Indian paaloŋ poɔ bondirii
· Kheer
· Roti and Sabzi
=== South India paaloŋ poɔ bondirii ===
· Idli
· Dosa
· Sambar and Chutneys
· Rasam
· Puttu
· Idiyappam
· Paniyaram
=== Indonesia ===
[[Duoro kɔre:Tumpeng-Jawa.jpg|thumb]]
Meŋ kaa kyɛ nyɛ: Indonesia bondi-parɛɛ
Brem – e la Snack ane va-diree bombiiru kaŋa banaŋ maq de yi ne Java ane Badi bee a e ba bommaale.
Docang – e la saaŋkompare bondirii naŋ maale yi Cirebon
Gado-gado – e la saaŋkompare salad bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ de seŋkaa kaaŋ a maale dɔgele.
Gudeg - unripe jackfruit baapaala la ka ba maŋ de maale ne zeɛre, a e la saaŋkompare bondirii naŋ yi Yogyakarta paaloŋ poɔ.
Ketupat – a e la saaŋkompare mui dogere banaŋ maŋ doge a peli ne vaɛ, a e la bondirii ba naŋ maŋ di a Lebaren , Indonesia idul fitri
Kuluban – Javanese saaŋkompare salad naŋ e yi zie kaŋa a wa
Lawar – Balinese zɛvaare bondirii naŋ e saaŋkompare bondirii
Opor ayam – noɔ ba naŋ maŋ de eŋ kube koɔ zeɛre poɔ, a e la ba saaŋkompare bondiraa kaŋa naŋ pore kyɛ gbɛɛ yaga a bondiraa ŋa diibu ba maŋ de di ne la ketupat a Lebaran diibu wagere.
Pallubasa – e la saaŋkompare bondirii naŋ yi a Makassar, South Sulawesi banaŋ maŋ maale o yi ne offal nao bee wɛduo eŋɛ.
Papeda – saago ɔongee, e la saaŋkompare bondirii naŋ be a Eastern Indonesia ( Maluku ane Papua) paaloŋ poɔ.
Rendang – Minangkabau e la saaŋkompare bondirii naŋ yi a West Sumatra paaloŋ poɔ.
Satay – e la nɛne ba naŋ maŋ ɛre dɔgele skewers zu, a saaŋkompare bondiraa ŋa taa la tɛɛtɛɛ a yi a paaloŋ na poɔ banaŋ maale a Indonesia poɔ
Soto – e la a Indonesia saaŋkompare zeɛre kaŋa, a zeɛre ama maalo taa la tɛɛtɛɛ a yi irigiŋ na poɔ a zeɛre naŋ maale
Tempeh – bɛŋɛ sɛnsɛ naŋ e saaŋkompare naŋ yi a Java paaloŋ poɔ
Tumpeng – a e la mui na maŋ doge wagere na banaŋ maŋ dire a Indonesia bondirii tigiri, a wagere ŋa poɔ ba maŋ doge la bondiparɛɛ parɛɛ a viiri a mui ama
=== Iran ===
· Chelow kabab
· Tahdig
· Ghormeh sabzi
· Fesenjān
· Sabzi polo
· Abgoosht
· Gheimeh
· Sholezard
· Āsh
· Mirza Ghassemi
* Nargesi
* Baghala ghatogh
=== Ireland ===
Biguo bondirii
Podaare bondi-seɛraa
=== Italy ===
[[Duoro kɔre:Traditional pizza from Napoli.jpg|thumb]]
Meŋ kaa kyɛ nyɛ; a Italian bondiparɛɛ ane ba bonnyuri ane a Italian bommaale ane a boŋguuri a ne a yiwaabo zie la a puliŋ kyɛ
· Abbacchio
· Affogato
· Arancini
· Asiago
· Biscotti
[[Duoro kɔre:Tiramisu - Raffaele Diomede.jpg|thumb]]
· Braciola
· Bruschetta
· Caciotta
· Cacciucco
· Caponata
· Cappuccino
· Cotechino
[[Duoro kɔre:Bucatini allamatriciana.jpg|thumb]]
· Crostata
· Crostini
· Espresso
· Focaccia
· Frittata
· Frittella
· Fritto misto
· Gelato
· Lasagna
· Mascarpone
· Minestrone
· Mozzarella
· Panettone
· Panna cotta
· Panino
· Panzerotto
· Parmigiano Reggiano
· Pasta
· Pecorino
[[Duoro kɔre:Cotechino-Servito-Polenta-Lenticchie.jpg|thumb]]
· Peperonata
· Pizza
· Polenta
· Porchetta
· Prosciutto
· Ravioli
· Risotto
· Salami
· Salumi
· Scamorza
· Semifreddo
· Spezzatino
· Strudel
· Tiramisu
· Tortellini
· Zabaione
· Zuppa inglese
'''A maaloo yiibu zie'''
[[Duoro kɔre:Waiter pouring Zardetto sparkling Prosecco.jpg|thumb]]
''Denominazione di origine controllata a'' e la Italian bondimaalaa banaŋ maŋ maale a sɛge mare lɛ a na soma seŋ, azuo a zaa Italian daa kpeɛŋaa ane cheese
· Italian DOC daa kpeɛŋaa
· Italian DOCG daa kpeɛŋaa
* ''Indicazione geografica tipica''
· ''Prodotti agroalimentari tradizionali e la'' a Italian saaŋkompare daa irigiŋ kaŋa naŋ be poɔ,ka a Protected Geographical Status of European Union.
· ''Strada dell'Olio, e la gastronomical'' naŋ be a Italy paaloŋ poɔ a e ba saaŋkompare bommaale aseŋ, PDOs ane PGIs, DOCs ane DOCGs naŋ be a Italy poɔ
=== Japan ===
[[Duoro kɔre:Outlet mall of KIKYOUYA 01.jpg|thumb]]
Mochi – maŋ di la yuoni zaa viiria a yuoni poɔ a Japan a yuoni gbuli zaa poɔ, mochi e la saaŋkompare bondirii naŋ be a Japan yuompaala diibu poɔ a e la bondirii naŋ pore ka maŋ koɔr ka noba daara dire a wagere na poɔ.
=== Jordan ===
Saaŋkompare bonnyuri naŋ be a Jordan paaloŋ poɔ a laŋ ne a sous ( anaŋ neŋ la ka ba boɔlɔ irqsus), a bonnyuri ama e la boma ba naŋ maŋ maale ne ''Glycyrrhiza glabra'' nyege-kuoni (liquorice) tamr hindi, a e la daa ba naŋ maŋ maale ne ''Tamarindus indica'' (tamarind), ane ''laban'' (''labneh''), bonkuoni. A e la bone ba naŋ maŋ de koɔ ane yogurt a maale ne. a yelnimizeɛ kaŋa naŋ be a maalo poɔ la ba maŋ de la labneh naŋ be a Jordan ane tenne anaŋ ŋmaa viiri bee a peɛle, a ama zaa maŋ maale la ane a saaŋkompare maaloo sobie na, a maŋ maale a eŋ a yogurt ɔrebare poore.
=== Korea ===
[[Duoro kɔre:Bibimbap at restaurant Korean Kitchen.jpg|thumb]]
· Bibimbap
· Bulgogi
· Kimchi
· Nurungji
· Sungnyung
=== Latvia ===
· Bombie
* [[Duoro kɔre:Grey peas at restaurant Milda in Riga.jpg|thumb]]Layered rye bread
* Sklandrausis
· Speķrauši
=== Lithuania ===
· Saaŋkompare daŋgeli
=== Malaysia ===
· Hinava
· Kelupis
· Ketupat
[[Duoro kɔre:Swordfish hinava.jpg|thumb]]
· Lamban
· Lemang
· Linopot
· Manuk pansuh
· Nasi lemak
· Penyaram
· Umai
=== Maldives ===
[[Duoro kɔre:Maldive fish91.JPG|thumb]]
Garudiya
Maldives zuma – saaŋkompare tuna zum ba naŋ maale Maldives paaloŋ poɔ. A e la Maldivian bondirii,
=== Malta ===
Lent naŋ be Malta poɔ & saaŋkompare bondirii ba naŋ maŋ di a wagere na zaa poɔ.
Kwarezimal – Lent sɛnsɛ
=== Maxico ===
Atole e la a ba saaqkompare tea nyu bone
[[Duoro kɔre:BolaTamale.JPG|thumb]]
Capirotada – e la bone gbɛɛ yaga ba naŋ maŋ di Lenten wagere poɔ (''comida de cuaresma'') o e la a bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ di Friday soŋ daare
Sɛlemaa wogiri
Enchilada Mexico noba bondirii
Iguana Nɛne
Bombie, bɛŋɛ ane bɛŋkyeene
Kamaana
Tortilla
Mole Sauce
Doba-nɛne
Choizo
Mui – saaŋkompare poɔ, ba maŋ kyeeŋ la ka a waa ŋa salima sɛre ka paaŋ de a doge
Mui ane bɛŋɛ
Sope a e la Mexico bondirii ba naŋ maŋ de gyɛle a maale ne
Tamale – a e la bondirii mine ba naŋ maŋ maale eŋ kamapɛge poɔ
=== '''Nepal''' ===
Dhindo
=== '''Portugal''' ===
Denominação de Origem Controlada e la mere kaŋa banaŋ maale biŋ ka o kaara a ba daa-kpeɛne zu, cheeses, butter aane a Portugal bonkoɔre mine.
'''Saudi Arabia'''
· Hininy
· Kabsa
=== Singapore ===
[[Duoro kɔre:Hainanese Chicken Rice.jpg|thumb]]
Hainanese mui ane noɔ nɛne - a Singapore a bondirii ama la ka ba de ka a e a ba saaŋkompare bondirii
Teochew kookoo bee buuluŋ
=== Slovakia ===
Bryndzové halušky - a bondirii ama la ka ba de ka a e a ba saaŋkompare bondirii ana la halušky ane bryndza a Solvakia poɔ.
Lecso
=== South Africa ===
[[Boŋŋo Tigiri|Boboti]]<nowiki/>e
* Chakalaka and Pap
* Malva pudding
* Potjiekos
* Samosa
=== Spain ===
Borona - e la kamaana boroodo a e la saaŋkompare bondirii, naŋ be a Galicia, Asturias Cantabria, a Basque teŋɛ ane a Northen Castilla - Leon ( zie kaŋa naŋ be a Leon Palenɔia ane Burgos)
''Denominación de Origen'' ''-''
=== '''Sweden''' ===
* Falukorv
* [[Duoro kɔre:Falukorv.jpg|thumb]]Janssons frestelse
* Pyttipanna
Switzaerland
''Appellation d'origine protégée'' ''- A''
Capuns - e la saaŋkompare bondirii naŋ be a canton of Graubünden a Switzerland paaloŋ
=== Tanzania ===
Pare noba ane saaŋkompare bondirii
=== '''Thailand''' ===
Mango mui
pad Thai
=== Turkey ===
imam bayildi
Uganda
Malewa - bamboo seɛre ba naŋ maŋ deɛle ka a ko ka biŋ. A bondirii ama yiibu zie la Eastern Uganda, paaloŋ, a Bugisu naŋ be irigiŋ bilee kaŋa poɔ
=== '''United Kingdom''' ===
=== England ===
* [[Duoro kɔre:Shepherd's pie at restaurant Hell Hunt, Tallinn.jpg|thumb]]Bangers and mash
* Cottage pie
* Faggot
* Zuma ane chips
* Biguo bondirii
* Sunday roast
==== Wales ====
* Cawl
* Welsh koosee
* Glamorgan sausages
* Laver boroboro
* Welsh rarebit
* Bara dɔgebo
==== Scotland ====
[[Duoro kɔre:Haggis on a platter.jpg|thumb]]
[[//en.wikipedia.org/wiki/File:Haggis_on_a_platter.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Haggis_on_a_platter.jpg|right|thumb|Haggis on a platter at a Burns supper.]]
* Haggis
* Lorne sausage
* Neeps and tatties
* Cullen skink
* Arbroath smokies
* Reestit mutton
=== United States ===
Article zu zaa: paaloŋ bondirii mine
* Cardamom boroboro– de la ka o e a saaŋkoŋ bondiraa a Swedish Americans paaloŋ poɔ.
* Bareka puoruu bondirii
==== Southern United States ====
Meŋ la nyɛ: Southern United States bondirii
* Biscuit
* Cheese straw
* kamaana boroboro
* Collard greens
* Hoppin' John
* Daaŋkele
=== Vanuatu ===
Meŋ la nyɛ: Vanuatu bondirii §  saaŋkoŋ bondirii
* Laplap – a paaloŋ bondirii
=== Yemen ===
* Kabsa
== A paaloŋ poɔ ==
=== Arab states a Persian Gulf poɔ ===
* Khabees – saaŋkoŋ bondi-noɔ kaŋa a Arab states a Persian Gulf poɔ.
=== Commonwealth Caribbean ===
* Mui ane peas – saaŋkoŋ bondirii Anglo-Caribbean poɔ.
=== Levant (Eastern Mediterranean) ===
A saaŋkoŋ bondirii a Levant poɔ paale la, falafel, fuul, halawa, hummus, kanafeh, labaneh, medammis ane tahini ane a taa gyamaa. A bondirii na naŋ pore a paaloŋ poɔ la ana na ba naŋ maale yineŋ a legumes, gaŋaazaa, falafel, fuul, hummus ane medammis.
[[Duoro kɔre:Hummus.jpg|thumb]]
'''Saaŋkoŋ bondirii mine naŋ pore a Eastern Mediterranean paaloŋ poɔ'''
[[Duoro kɔre:Falafels 2.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre:PistHalva.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre:Kanafeh.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre:Labneh (5196911587).jpg|thumb]]
== Sommo yizie ==
bs9w3awl4p6p08yi1ek2v5trm64v3hs
62664
62662
2026-07-18T13:34:24Z
Mary Loor
55
62664
wikitext
text/x-wiki
[[Duoro kɔre:Espaguetis carbonara.jpg|thumb]]
'''Saaŋkompare bondirii''' e la bondirii ane seemaa, a e la bondirii naŋ piili ne te saaŋkommine a wa tɔ zenɛ<ref>https://books.google.com/books?id=D-K9CwAAQBAJ&pg=PA85</ref> kyɛ naŋ bebe, a e la bondirii ba dire yuomo naŋ pare a naŋ wa tɔ zenɛ ka ba naŋ dire.<ref>http://agriculturesociety.com/politics-and-food/what-are-traditional-foods/</ref> Saaŋkompare [[bondirii]] ane semaa e la saaŋkompare naŋ be teŋɛ zu kyɛ, a maŋ taa la saadayel a ko a paaloŋ na zaa a kyaare ne a bondirii,. Saaŋkompare bondirii ane bonnyuuri banaŋ maŋ maale yiri, bee a bondirii koɔroo zie ane zibibilii banaŋ maŋ maala bondirii, ane bondimaale zi bɛrɛ.<ref>https://books.google.com/books?id=QOLhwkcFTJAC&pg=PA41</ref>
Saaŋkompare bondirii taa la a maaloo zie ka naŋ nansala maŋ boɔle ka “ geographical indications and traditional specialties in the European Union” ba maale la aŋa lɛ European Union naŋ maale geographical indications and traditional specialties: Protected designation of origin (PDO), Protected geographical indication (PGI) and Traditional specialties guaranteed (TSG). A yelmaale binne ama maale biŋ la ka a gu ba koɔbo yɛroŋ soŋ ŋa yuori soŋ kyɛ soŋ ŋmɛ daworo bee a moɔle ka ba yuori gaa toɔre.<ref>http://ec.europa.eu/agriculture/quality/schemes/index_en.htm</ref>
A atikile ama taa la duoro a kyaare ne a saaŋkompare bonnyuuri.
== '''Tɛɛtɛɛloŋ naŋ be a saaŋkompare bondirii ane a parɛɛ''' ==
[[Duoro kɔre:Antica trattoria Bagutto.jpg|thumb|<ref>http://www.localistorici.it/it/Schede/view/tipo/locali-storici/categorie/per-anno-di-fondazione_1200-1299/slug/antica-trattoria-bagutto</ref>]]
[[Duoro kɔre
Aneazaa ka a pore la ka ba derɛ anaŋ yitaa zuiŋ, a yelmeŋa naŋ be a saaŋkompare bonimaale ziiri e la parɛɛ ayi a noba naŋ sage de tona ne toma, a yi culinary anthropology; naŋ manne.; a danweɛ soba la culinary anthropology; aŋa e la bone ba naŋ woŋ yi noba noɔre poɔ, dawuri bilee ane tembɛrɛ poore, kyɛle taa la ssaaŋkompare yeltuuri kyɛ ka ba mine meŋ taa ba waaloŋ. A yelkaŋa meŋ la ka tenneŋ wa yele yɛlɛ a maŋ pore la, cuisine e la zie kaŋa naŋ pore ka noba gyamaa a noŋ a be. Azuiŋ saakopare bondirii bee saaŋkompare yelerre bee a saaŋkompare yelerre kaŋa zaa.
Saaŋkompare bondirii gyamaa zie, yi la yiri pɔgeba gɔɔloŋ bommaale ane lɛ banaŋ maŋ de ziyuo yɛŋ a eŋ pale ba bondirii maaloo poɔ. Ka noba wa boŋkaŋa, o daaroŋ maŋ e la tuo kyɛ ka kyɛ ka neɛzaa maŋ boɔrɔ ka o meŋ e nyɛ. A yelkaŋa meŋ la o maŋ yaare la ka neɛzaa a tɔgelɔ a erɛ, azuiŋ a ba maŋ kɔɔre kyɛ ka o e boŋkpokpo ka neɛzaa boɔrɔ. A yelŋa zuiŋ, saaŋkompare bondimaale ziiri e la bone a maaloo naŋ e tɛɛtɛɛ a yi zie na banaŋ maala a. azuiŋ gbɛɛ a maŋ yi la a noba bale piilu zie aseŋ saaŋkompare bommaale mine bebe ana baŋ le a pare la kyɛ bore togitogi, kyɛ ka anaŋ wa di zuo, a maŋ faaŋ la kyɛ poɔ a cuisine bondirii maaloo ŋa zie. A Maxican culinary anthropologist Maru Toledo bommaala poɔ, eŋ la bonsaana ata soba a poɔ a ba bondirii maalo poɔ, a yelŋa e la bone naŋ daŋ ba kyebe a ba saaŋkonnoŋ poɔ sɛre ka ba wa baŋ piili, ka fooŋ kaa soŋ pampana ŋa bondirii maaloo ane a maalo zie taa la lɛ a na maŋ maale tutaa pampana ŋa.
== Bondirii maalo libie de boɔbo ==
A yɛroŋ bondimaale ziiri ama taa la meɛroŋ naŋ e a saaŋkomapre ( aneazaa ka amine yi la taa bee a gyamaa yietaa) kyɛ a yelnyɔgeraa zaa naane e tɔnɔ boma. A ŋaa zuiŋ, ba ba maŋ boɔrɔ ka kpɛ gaa nimitoɔre a wuli a yi waabo zie bee a piilu zie, bee ka o gaa bee ka a lambogir naŋ ba maaleŋ peɛle a bondirii yeltarre loori, a maŋ taa la daabo. A baara soba la, a gyamaa, maŋ e la ka a yɛŋ naŋ be a bondirii na maalo zie a e bone noba naŋ ba taa a yɛŋ na soba, ba sage la ka bondirii anaŋ ba naŋ maŋ daara maŋ e la ba meŋa bondirii, la ka ba maŋ la te maale maalo kaŋa, ka a nyuu ane a waaloŋ meŋ e a toɔraa, ane a gɔɔloŋ na naŋ be a maalo sobie poɔ, ane a saaakompare yeltuuri mine.
== '''A Tendaazaa''' ==
=== Africa poɔ ===
[[Duoro kɔre:Bambara nut unearthed..JPG|thumb]]
· Suŋgbulo -a e la saaŋkompare boŋkoɔre naŋ be a Africa paaloŋ poɔ.
Europe ( Tuure paaloŋ)
Saaŋkompare bondikoɔre e la boma ba naŋ bigiri ka a taa la tɔnɔ yaga a Europe laŋkpeɛbo poɔ, ba yelerre ne ba waaloŋ poɔ, ane ba yeltuuri.
== '''South America''' ==
[[Duoro kɔre:Humas - Flickr - Pepelo..jpg|thumb]]
· Humaita – e la a saaŋkompare bondiraa kaŋa naŋ be a Bolivia, Chile, Ecuador, ane Peru paaloŋ poɔ
·
=== '''A tatenne mine poɔ''' ===
Kaa kyɛ nyɛ: Canada deme bondirii maalo zie
Teŋɛ kaŋa bondirii e la ba saaŋkompare bondirii a Aboriginal noba naŋ neɛzaa naŋ baŋ ka banaŋ neŋ la ka ba boɔlɔ (Canada paaloŋ danweɛ soba a di Metis, ane Inuit) a zuo a zaa kori naŋ be a northern irigiŋ a be la ka a Western bondirii a be, a bondirii ama de waabo maŋ e la kpeɛŋaa, kyɛ ka a saakompar bondirii naŋ maŋ are gu a anaŋ.
· Bareka puoru bondirii
==== '''Québec''' ====
Kaa kyɛ nyɛ: Bondirii maalo a
* [[Duoro kɔre:La Banquise Poutine.jpg|thumb]]Poutine[[//en.wikipedia.org/wiki/File:La_Banquise_Poutine.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:La_Banquise_Poutine.jpg|right|thumb|A classic poutine is made with french fries, cheese curds and gravy.]]
* Tourtière
* Sucre à la crème
* Pâté chinois
* Pouding chômeur
* St. Catherine's taffy
* Spruce beer
* Maple syrup
* Cretons
'''Acadia'''
Meŋ leɛ kaa kyɛ nyɛ : Acadian bondirii maaloo zie
=== China paaloŋ poɔ ===
* [[Duoro kɔre:Spring Pancake.jpg|thumb]]Ciba cake
* Dim sum
* Fuling Jiabing - e la saakompare bondirii snack bondirii naŋ e Beijing naŋ e bone na be a paaloŋ lambori kyɛlee poɔ. O maŋ waa ŋa a Pancake na, sikyiri zɔŋ ane fuling la ka ba maŋ de a maale a nyɔge pilli ne bombie, seo, ane boma mine ne a taaba.
* Spring Pancake - e la chinese deme saaŋkompare bondirii naŋ e bone naŋ pore a northern irigiŋ paaloŋ poɔ ka neɛzaa baŋ o. Noba maŋ di la Pancake a bebiri kaŋa banaŋ boɔlɔ Lichun, o e la tigiri ba naq maq piili o diibu a spring pare piila.
* Zhongzi - mui tage bee bonnoore mine na maŋ pɔge a vaɛ ka ba de doge.
Zhnogzi – e la mui nyɛnnoo bee bonnoore mine, ba naŋ maŋ de bamboo vaɛ a pɔge ne kyɛ a de doge. Ba maŋ maale la a boma ka ba de toori ne a ba paaloŋ paati neŋkpoŋ yuori naŋ di Qu Yuan a Dragon tigiri diibu saŋa bee wagere poɔ.
=== '''Costa Rica paaloŋ poɔ''' ===
Mui ane bɛŋɛ
=== Croatia ===
· Lecsó
=== Cyprus ===
Tsamarella – e la saaŋkompare bondirii kyɛ naŋ cyprus ŋmenaa saŋa nɛmɛ
=== Czech Republic ===
· Lecsó
· Svíčková
=== Estonia ===
· Mulgipuder<sup>[''citation needed'']</sup>
· Sepik
'''Faroe Islands'''
* [[Duoro kɔre:Stora dimun puffins for kitchen.jpg|thumb]]Faroese puffin
* Garnatálg
* Skerpikjøt
* Whale meat
=== Eswatini ===
Atikile meŋa : Bondirii maaloo zie a Eswatini ane ba saaŋkompare bondirii
Faroe Islands
· Faroese puffin
· Garnatálg
· Skerpikjøt
· Whale Nɛmɛ
=== Finland ===
Karelian pasty
· Karelian stew
· Karelian pasty
· Kesäkeitto
· Sautéed reindeer
· Ruisreikäleipä
· Ryynimakkara
[[Duoro kɔre:Karjalanpiirakka-20060227.jpg|thumb]]
· Mustamakkara
· Kalakukko
· Lörtsy
· Rönttönen
· Sultsina
· Mämmi
· Joulutorttu
=== France ===
A ''Appellation d'origine contrôlée'' - e la Franch bondirii a paaloŋ zaa naŋ sage de ka a e ba paaloŋ bondirii kyɛ a Franch paaloŋ zaa kyɛ a ziiri ama bondirii la wines, cheeses, kaaŋ ane a kɔreba bonkoɔre mine.
Nansaala noɔ peele - a French noore boma ne a appellation d’origine controlee zi araa
Appellation d’origine controlee liqueurs ane seeloŋ
Appellation d’origine controlee controlee daa kpeɛne mine.
=== Germany ===
Black Forest ham – maŋ maale la eŋ a black forest irigiŋ naŋ be a Germany paaloŋ poɔ, o e la bone kpaaroŋ kaŋa kpaaroŋ naŋ kaara ba zu ka onaŋ la Proected Designation of Origin (PDO) naŋ kaara a bondirii zu a European Union.
=== Guatemala ===
[[Duoro kɔre:Fiambre.JPG|thumb]]
Fiambre e la saaŋkompare Guatemalan bondirii, na maŋ maale dayeni yoŋ ka ba di yuoni zaa, o la tigiri bee yeltuuri ba naŋ maŋ di a kyaare a ne a bebiri na a Dia de Los Muetos ane All Saint Day (Dia de Todos Los Santos) naŋ kpi.
=== Iceland ===
Hakarl – o e la saaŋkompare bondiraa ane a paaloŋ zaa bondirii kaŋa naŋ be a Iceland paaloŋ poɔ.
Hangikjot
Þorramatur – e la Iceland saaŋkompare bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ kaa iri, o e la bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ de a maale ne zɔne, ba maŋ maale o la a saaŋkompare maaloo, ba nyɔge a ŋmaare bibilee a paaŋ de eŋ rúgbrauð bondirii ( a de dɔgele borodo sɔgele maaroŋ zu), butler ane brennivin ( naŋ e Icelandic akvavit)
=== India ===
Atikile meŋa : Indian paaloŋ poɔ bondirii
· Kheer
· Roti and Sabzi
=== South India paaloŋ poɔ bondirii ===
· Idli
· Dosa
· Sambar and Chutneys
· Rasam
· Puttu
· Idiyappam
· Paniyaram
=== Indonesia ===
[[Duoro kɔre:Tumpeng-Jawa.jpg|thumb]]
Meŋ kaa kyɛ nyɛ: Indonesia bondi-parɛɛ
Brem – e la Snack ane va-diree bombiiru kaŋa banaŋ maq de yi ne Java ane Badi bee a e ba bommaale.
Docang – e la saaŋkompare bondirii naŋ maale yi Cirebon
Gado-gado – e la saaŋkompare salad bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ de seŋkaa kaaŋ a maale dɔgele.
Gudeg - unripe jackfruit baapaala la ka ba maŋ de maale ne zeɛre, a e la saaŋkompare bondirii naŋ yi Yogyakarta paaloŋ poɔ.
Ketupat – a e la saaŋkompare mui dogere banaŋ maŋ doge a peli ne vaɛ, a e la bondirii ba naŋ maŋ di a Lebaren , Indonesia idul fitri
Kuluban – Javanese saaŋkompare salad naŋ e yi zie kaŋa a wa
Lawar – Balinese zɛvaare bondirii naŋ e saaŋkompare bondirii
Opor ayam – noɔ ba naŋ maŋ de eŋ kube koɔ zeɛre poɔ, a e la ba saaŋkompare bondiraa kaŋa naŋ pore kyɛ gbɛɛ yaga a bondiraa ŋa diibu ba maŋ de di ne la ketupat a Lebaran diibu wagere.
Pallubasa – e la saaŋkompare bondirii naŋ yi a Makassar, South Sulawesi banaŋ maŋ maale o yi ne offal nao bee wɛduo eŋɛ.
Papeda – saago ɔongee, e la saaŋkompare bondirii naŋ be a Eastern Indonesia ( Maluku ane Papua) paaloŋ poɔ.
Rendang – Minangkabau e la saaŋkompare bondirii naŋ yi a West Sumatra paaloŋ poɔ.
Satay – e la nɛne ba naŋ maŋ ɛre dɔgele skewers zu, a saaŋkompare bondiraa ŋa taa la tɛɛtɛɛ a yi a paaloŋ na poɔ banaŋ maale a Indonesia poɔ
Soto – e la a Indonesia saaŋkompare zeɛre kaŋa, a zeɛre ama maalo taa la tɛɛtɛɛ a yi irigiŋ na poɔ a zeɛre naŋ maale
Tempeh – bɛŋɛ sɛnsɛ naŋ e saaŋkompare naŋ yi a Java paaloŋ poɔ
Tumpeng – a e la mui na maŋ doge wagere na banaŋ maŋ dire a Indonesia bondirii tigiri, a wagere ŋa poɔ ba maŋ doge la bondiparɛɛ parɛɛ a viiri a mui ama
=== Iran ===
· Chelow kabab
· Tahdig
· Ghormeh sabzi
· Fesenjān
· Sabzi polo
· Abgoosht
· Gheimeh
· Sholezard
· Āsh
· Mirza Ghassemi
* Nargesi
* Baghala ghatogh
=== Ireland ===
Biguo bondirii
Podaare bondi-seɛraa
=== Italy ===
[[Duoro kɔre:Traditional pizza from Napoli.jpg|thumb]]
Meŋ kaa kyɛ nyɛ; a Italian bondiparɛɛ ane ba bonnyuri ane a Italian bommaale ane a boŋguuri a ne a yiwaabo zie la a puliŋ kyɛ
· Abbacchio
· Affogato
· Arancini
· Asiago
· Biscotti
[[Duoro kɔre:Tiramisu - Raffaele Diomede.jpg|thumb]]
· Braciola
· Bruschetta
· Caciotta
· Cacciucco
· Caponata
· Cappuccino
· Cotechino
[[Duoro kɔre:Bucatini allamatriciana.jpg|thumb]]
· Crostata
· Crostini
· Espresso
· Focaccia
· Frittata
· Frittella
· Fritto misto
· Gelato
· Lasagna
· Mascarpone
· Minestrone
· Mozzarella
· Panettone
· Panna cotta
· Panino
· Panzerotto
· Parmigiano Reggiano
· Pasta
· Pecorino
[[Duoro kɔre:Cotechino-Servito-Polenta-Lenticchie.jpg|thumb]]
· Peperonata
· Pizza
· Polenta
· Porchetta
· Prosciutto
· Ravioli
· Risotto
· Salami
· Salumi
· Scamorza
· Semifreddo
· Spezzatino
· Strudel
· Tiramisu
· Tortellini
· Zabaione
· Zuppa inglese
'''A maaloo yiibu zie'''
[[Duoro kɔre:Waiter pouring Zardetto sparkling Prosecco.jpg|thumb]]
''Denominazione di origine controllata a'' e la Italian bondimaalaa banaŋ maŋ maale a sɛge mare lɛ a na soma seŋ, azuo a zaa Italian daa kpeɛŋaa ane cheese
· Italian DOC daa kpeɛŋaa
· Italian DOCG daa kpeɛŋaa
* ''Indicazione geografica tipica''
· ''Prodotti agroalimentari tradizionali e la'' a Italian saaŋkompare daa irigiŋ kaŋa naŋ be poɔ,ka a Protected Geographical Status of European Union.
· ''Strada dell'Olio, e la gastronomical'' naŋ be a Italy paaloŋ poɔ a e ba saaŋkompare bommaale aseŋ, PDOs ane PGIs, DOCs ane DOCGs naŋ be a Italy poɔ
=== Japan ===
[[Duoro kɔre:Outlet mall of KIKYOUYA 01.jpg|thumb]]
Mochi – maŋ di la yuoni zaa viiria a yuoni poɔ a Japan a yuoni gbuli zaa poɔ, mochi e la saaŋkompare bondirii naŋ be a Japan yuompaala diibu poɔ a e la bondirii naŋ pore ka maŋ koɔr ka noba daara dire a wagere na poɔ.
=== Jordan ===
Saaŋkompare bonnyuri naŋ be a Jordan paaloŋ poɔ a laŋ ne a sous ( anaŋ neŋ la ka ba boɔlɔ irqsus), a bonnyuri ama e la boma ba naŋ maŋ maale ne ''Glycyrrhiza glabra'' nyege-kuoni (liquorice) tamr hindi, a e la daa ba naŋ maŋ maale ne ''Tamarindus indica'' (tamarind), ane ''laban'' (''labneh''), bonkuoni. A e la bone ba naŋ maŋ de koɔ ane yogurt a maale ne. a yelnimizeɛ kaŋa naŋ be a maalo poɔ la ba maŋ de la labneh naŋ be a Jordan ane tenne anaŋ ŋmaa viiri bee a peɛle, a ama zaa maŋ maale la ane a saaŋkompare maaloo sobie na, a maŋ maale a eŋ a yogurt ɔrebare poore.
=== Korea ===
[[Duoro kɔre:Bibimbap at restaurant Korean Kitchen.jpg|thumb]]
· Bibimbap
· Bulgogi
· Kimchi
· Nurungji
· Sungnyung
=== Latvia ===
· Bombie
* [[Duoro kɔre:Grey peas at restaurant Milda in Riga.jpg|thumb]]Layered rye bread
* Sklandrausis
· Speķrauši
=== Lithuania ===
· Saaŋkompare daŋgeli
=== Malaysia ===
· Hinava
· Kelupis
· Ketupat
[[Duoro kɔre:Swordfish hinava.jpg|thumb]]
· Lamban
· Lemang
· Linopot
· Manuk pansuh
· Nasi lemak
· Penyaram
· Umai
=== Maldives ===
[[Duoro kɔre:Maldive fish91.JPG|thumb]]
Garudiya
Maldives zuma – saaŋkompare tuna zum ba naŋ maale Maldives paaloŋ poɔ. A e la Maldivian bondirii,
=== Malta ===
Lent naŋ be Malta poɔ & saaŋkompare bondirii ba naŋ maŋ di a wagere na zaa poɔ.
Kwarezimal – Lent sɛnsɛ
=== Maxico ===
Atole e la a ba saaqkompare tea nyu bone
[[Duoro kɔre:BolaTamale.JPG|thumb]]
Capirotada – e la bone gbɛɛ yaga ba naŋ maŋ di Lenten wagere poɔ (''comida de cuaresma'') o e la a bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ di Friday soŋ daare
Sɛlemaa wogiri
Enchilada Mexico noba bondirii
Iguana Nɛne
Bombie, bɛŋɛ ane bɛŋkyeene
Kamaana
Tortilla
Mole Sauce
Doba-nɛne
Choizo
Mui – saaŋkompare poɔ, ba maŋ kyeeŋ la ka a waa ŋa salima sɛre ka paaŋ de a doge
Mui ane bɛŋɛ
Sope a e la Mexico bondirii ba naŋ maŋ de gyɛle a maale ne
Tamale – a e la bondirii mine ba naŋ maŋ maale eŋ kamapɛge poɔ
=== '''Nepal''' ===
Dhindo
=== '''Portugal''' ===
Denominação de Origem Controlada e la mere kaŋa banaŋ maale biŋ ka o kaara a ba daa-kpeɛne zu, cheeses, butter aane a Portugal bonkoɔre mine.
'''Saudi Arabia'''
· Hininy
· Kabsa
=== Singapore ===
[[Duoro kɔre:Hainanese Chicken Rice.jpg|thumb]]
Hainanese mui ane noɔ nɛne - a Singapore a bondirii ama la ka ba de ka a e a ba saaŋkompare bondirii
Teochew kookoo bee buuluŋ
=== Slovakia ===
Bryndzové halušky - a bondirii ama la ka ba de ka a e a ba saaŋkompare bondirii ana la halušky ane bryndza a Solvakia poɔ.
Lecso
=== South Africa ===
[[Boŋŋo Tigiri|Boboti]]<nowiki/>e
* Chakalaka and Pap
* Malva pudding
* Potjiekos
* Samosa
=== Spain ===
Borona - e la kamaana boroodo a e la saaŋkompare bondirii, naŋ be a Galicia, Asturias Cantabria, a Basque teŋɛ ane a Northen Castilla - Leon ( zie kaŋa naŋ be a Leon Palenɔia ane Burgos)
''Denominación de Origen'' ''-''
=== '''Sweden''' ===
* Falukorv
* [[Duoro kɔre:Falukorv.jpg|thumb]]Janssons frestelse
* Pyttipanna
Switzaerland
''Appellation d'origine protégée'' ''- A''
Capuns - e la saaŋkompare bondirii naŋ be a canton of Graubünden a Switzerland paaloŋ
=== Tanzania ===
Pare noba ane saaŋkompare bondirii
=== '''Thailand''' ===
Mango mui
pad Thai
=== Turkey ===
imam bayildi
Uganda
Malewa - bamboo seɛre ba naŋ maŋ deɛle ka a ko ka biŋ. A bondirii ama yiibu zie la Eastern Uganda, paaloŋ, a Bugisu naŋ be irigiŋ bilee kaŋa poɔ
=== '''United Kingdom''' ===
=== England ===
* [[Duoro kɔre:Shepherd's pie at restaurant Hell Hunt, Tallinn.jpg|thumb]]Bangers and mash
* Cottage pie
* Faggot
* Zuma ane chips
* Biguo bondirii
* Sunday roast
==== Wales ====
* Cawl
* Welsh koosee
* Glamorgan sausages
* Laver boroboro
* Welsh rarebit
* Bara dɔgebo
==== Scotland ====
[[Duoro kɔre:Haggis on a platter.jpg|thumb]]
[[//en.wikipedia.org/wiki/File:Haggis_on_a_platter.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Haggis_on_a_platter.jpg|right|thumb|Haggis on a platter at a Burns supper.]]
* Haggis
* Lorne sausage
* Neeps and tatties
* Cullen skink
* Arbroath smokies
* Reestit mutton
=== United States ===
Article zu zaa: paaloŋ bondirii mine
* Cardamom boroboro– de la ka o e a saaŋkoŋ bondiraa a Swedish Americans paaloŋ poɔ.
* Bareka puoruu bondirii
==== Southern United States ====
Meŋ la nyɛ: Southern United States bondirii
* Biscuit
* Cheese straw
* kamaana boroboro
* Collard greens
* Hoppin' John
* Daaŋkele
=== Vanuatu ===
Meŋ la nyɛ: Vanuatu bondirii §  saaŋkoŋ bondirii
* Laplap – a paaloŋ bondirii
=== Yemen ===
* Kabsa
== A paaloŋ poɔ ==
=== Arab states a Persian Gulf poɔ ===
* Khabees – saaŋkoŋ bondi-noɔ kaŋa a Arab states a Persian Gulf poɔ.
=== Commonwealth Caribbean ===
* Mui ane peas – saaŋkoŋ bondirii Anglo-Caribbean poɔ.
=== Levant (Eastern Mediterranean) ===
A saaŋkoŋ bondirii a Levant poɔ paale la, falafel, fuul, halawa, hummus, kanafeh, labaneh, medammis ane tahini ane a taa gyamaa. A bondirii na naŋ pore a paaloŋ poɔ la ana na ba naŋ maale yineŋ a legumes, gaŋaazaa, falafel, fuul, hummus ane medammis.
[[Duoro kɔre:Hummus.jpg|thumb]]
'''Saaŋkoŋ bondirii mine naŋ pore a Eastern Mediterranean paaloŋ poɔ'''
[[Duoro kɔre:Falafels 2.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre:PistHalva.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre:Kanafeh.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre:Labneh (5196911587).jpg|thumb]]
== Sommo yizie ==
qdyvusrlhnc1bdebg9iux4wc6ms53gb
62665
62664
2026-07-18T13:37:06Z
Mary Loor
55
62665
wikitext
text/x-wiki
[[Duoro kɔre:Espaguetis carbonara.jpg|thumb]]
'''Saaŋkompare bondirii''' e la bondirii ane seemaa, a e la bondirii naŋ piili ne te saaŋkommine a wa tɔ zenɛ<ref>https://books.google.com/books?id=D-K9CwAAQBAJ&pg=PA85</ref> kyɛ naŋ bebe, a e la bondirii ba dire yuomo naŋ pare a naŋ wa tɔ zenɛ ka ba naŋ dire.<ref>http://agriculturesociety.com/politics-and-food/what-are-traditional-foods/</ref> Saaŋkompare [[bondirii]] ane semaa e la saaŋkompare naŋ be teŋɛ zu kyɛ, a maŋ taa la saadayel a ko a paaloŋ na zaa a kyaare ne a bondirii,. Saaŋkompare bondirii ane bonnyuuri banaŋ maŋ maale yiri, bee a bondirii koɔroo zie ane zibibilii banaŋ maŋ maala bondirii, ane bondimaale zi bɛrɛ.<ref>https://books.google.com/books?id=QOLhwkcFTJAC&pg=PA41</ref>
Saaŋkompare bondirii taa la a maaloo zie ka naŋ nansala maŋ boɔle ka “ geographical indications and traditional specialties in the European Union” ba maale la aŋa lɛ European Union naŋ maale geographical indications and traditional specialties: Protected designation of origin (PDO), Protected geographical indication (PGI) and Traditional specialties guaranteed (TSG). A yelmaale binne ama maale biŋ la ka a gu ba koɔbo yɛroŋ soŋ ŋa yuori soŋ kyɛ soŋ ŋmɛ daworo bee a moɔle ka ba yuori gaa toɔre.<ref>http://ec.europa.eu/agriculture/quality/schemes/index_en.htm</ref>
A atikile ama taa la duoro a kyaare ne a saaŋkompare bonnyuuri.
== '''Tɛɛtɛɛloŋ naŋ be a saaŋkompare bondirii ane a parɛɛ''' ==
[[Duoro kɔre:Antica trattoria Bagutto.jpg|thumb|<ref>http://www.localistorici.it/it/Schede/view/tipo/locali-storici/categorie/per-anno-di-fondazione_1200-1299/slug/antica-trattoria-bagutto</ref>]]
[[Duoro kɔre
Aneazaa ka a pore la ka ba derɛ anaŋ yitaa zuiŋ, a yelmeŋa naŋ be a saaŋkompare bonimaale ziiri e la parɛɛ ayi a noba naŋ sage de tona ne toma, a yi culinary anthropology; naŋ manne.; a danweɛ soba la culinary anthropology; aŋa e la bone ba naŋ woŋ yi noba noɔre poɔ, dawuri bilee ane tembɛrɛ poore, kyɛle taa la ssaaŋkompare yeltuuri kyɛ ka ba mine meŋ taa ba waaloŋ. A yelkaŋa meŋ la ka tenneŋ wa yele yɛlɛ a maŋ pore la, cuisine e la zie kaŋa naŋ pore ka noba gyamaa a noŋ a be.<ref>https://sc.jalisco.gob.mx/sites/sc.jalisco.gob.mx/files/cultura_7.pdf</ref> Azuiŋ saakopare bondirii bee saaŋkompare yelerre bee a saaŋkompare yelerre kaŋa zaa.
Saaŋkompare bondirii gyamaa zie, yi la yiri pɔgeba gɔɔloŋ bommaale ane lɛ banaŋ maŋ de ziyuo yɛŋ a eŋ pale ba bondirii maaloo poɔ. Ka noba wa boŋkaŋa, o daaroŋ maŋ e la tuo kyɛ ka kyɛ ka neɛzaa maŋ boɔrɔ ka o meŋ e nyɛ. A yelkaŋa meŋ la o maŋ yaare la ka neɛzaa a tɔgelɔ a erɛ, azuiŋ a ba maŋ kɔɔre kyɛ ka o e boŋkpokpo ka neɛzaa boɔrɔ. A yelŋa zuiŋ, saaŋkompare bondimaale ziiri e la bone a maaloo naŋ e tɛɛtɛɛ a yi zie na banaŋ maala a. azuiŋ gbɛɛ a maŋ yi la a noba bale piilu zie aseŋ saaŋkompare bommaale mine bebe ana baŋ le a pare la kyɛ bore togitogi, kyɛ ka anaŋ wa di zuo, a maŋ faaŋ la kyɛ poɔ a cuisine bondirii maaloo ŋa zie. A Maxican culinary anthropologist Maru Toledo bommaala poɔ, eŋ la bonsaana ata soba a poɔ a ba bondirii maalo poɔ, a yelŋa e la bone naŋ daŋ ba kyebe a ba saaŋkonnoŋ poɔ sɛre ka ba wa baŋ piili, ka fooŋ kaa soŋ pampana ŋa bondirii maaloo ane a maalo zie taa la lɛ a na maŋ maale tutaa pampana ŋa.
== Bondirii maalo libie de boɔbo ==
A yɛroŋ bondimaale ziiri ama taa la meɛroŋ naŋ e a saaŋkomapre ( aneazaa ka amine yi la taa bee a gyamaa yietaa) kyɛ a yelnyɔgeraa zaa naane e tɔnɔ boma. A ŋaa zuiŋ, ba ba maŋ boɔrɔ ka kpɛ gaa nimitoɔre a wuli a yi waabo zie bee a piilu zie, bee ka o gaa bee ka a lambogir naŋ ba maaleŋ peɛle a bondirii yeltarre loori, a maŋ taa la daabo. A baara soba la, a gyamaa, maŋ e la ka a yɛŋ naŋ be a bondirii na maalo zie a e bone noba naŋ ba taa a yɛŋ na soba, ba sage la ka bondirii anaŋ ba naŋ maŋ daara maŋ e la ba meŋa bondirii, la ka ba maŋ la te maale maalo kaŋa, ka a nyuu ane a waaloŋ meŋ e a toɔraa, ane a gɔɔloŋ na naŋ be a maalo sobie poɔ, ane a saaakompare yeltuuri mine.
== '''A Tendaazaa''' ==
=== Africa poɔ ===
[[Duoro kɔre:Bambara nut unearthed..JPG|thumb]]
· Suŋgbulo -a e la saaŋkompare boŋkoɔre naŋ be a Africa paaloŋ poɔ.
Europe ( Tuure paaloŋ)
Saaŋkompare bondikoɔre e la boma ba naŋ bigiri ka a taa la tɔnɔ yaga a Europe laŋkpeɛbo poɔ, ba yelerre ne ba waaloŋ poɔ, ane ba yeltuuri.
== '''South America''' ==
[[Duoro kɔre:Humas - Flickr - Pepelo..jpg|thumb]]
· Humaita – e la a saaŋkompare bondiraa kaŋa naŋ be a Bolivia, Chile, Ecuador, ane Peru paaloŋ poɔ
·
=== '''A tatenne mine poɔ''' ===
Kaa kyɛ nyɛ: Canada deme bondirii maalo zie
Teŋɛ kaŋa bondirii e la ba saaŋkompare bondirii a Aboriginal noba naŋ neɛzaa naŋ baŋ ka banaŋ neŋ la ka ba boɔlɔ (Canada paaloŋ danweɛ soba a di Metis, ane Inuit) a zuo a zaa kori naŋ be a northern irigiŋ a be la ka a Western bondirii a be, a bondirii ama de waabo maŋ e la kpeɛŋaa, kyɛ ka a saakompar bondirii naŋ maŋ are gu a anaŋ.
· Bareka puoru bondirii
==== '''Québec''' ====
Kaa kyɛ nyɛ: Bondirii maalo a
* [[Duoro kɔre:La Banquise Poutine.jpg|thumb]]Poutine[[//en.wikipedia.org/wiki/File:La_Banquise_Poutine.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:La_Banquise_Poutine.jpg|right|thumb|A classic poutine is made with french fries, cheese curds and gravy.]]
* Tourtière
* Sucre à la crème
* Pâté chinois
* Pouding chômeur
* St. Catherine's taffy
* Spruce beer
* Maple syrup
* Cretons
'''Acadia'''
Meŋ leɛ kaa kyɛ nyɛ : Acadian bondirii maaloo zie
=== China paaloŋ poɔ ===
* [[Duoro kɔre:Spring Pancake.jpg|thumb]]Ciba cake
* Dim sum
* Fuling Jiabing - e la saakompare bondirii snack bondirii naŋ e Beijing naŋ e bone na be a paaloŋ lambori kyɛlee poɔ. O maŋ waa ŋa a Pancake na, sikyiri zɔŋ ane fuling la ka ba maŋ de a maale a nyɔge pilli ne bombie, seo, ane boma mine ne a taaba.
* Spring Pancake - e la chinese deme saaŋkompare bondirii naŋ e bone naŋ pore a northern irigiŋ paaloŋ poɔ ka neɛzaa baŋ o. Noba maŋ di la Pancake a bebiri kaŋa banaŋ boɔlɔ Lichun, o e la tigiri ba naq maq piili o diibu a spring pare piila.
* Zhongzi - mui tage bee bonnoore mine na maŋ pɔge a vaɛ ka ba de doge.
Zhnogzi – e la mui nyɛnnoo bee bonnoore mine, ba naŋ maŋ de bamboo vaɛ a pɔge ne kyɛ a de doge. Ba maŋ maale la a boma ka ba de toori ne a ba paaloŋ paati neŋkpoŋ yuori naŋ di Qu Yuan a Dragon tigiri diibu saŋa bee wagere poɔ.
=== '''Costa Rica paaloŋ poɔ''' ===
Mui ane bɛŋɛ
=== Croatia ===
· Lecsó
=== Cyprus ===
Tsamarella – e la saaŋkompare bondirii kyɛ naŋ cyprus ŋmenaa saŋa nɛmɛ
=== Czech Republic ===
· Lecsó
· Svíčková
=== Estonia ===
· Mulgipuder<sup>[''citation needed'']</sup>
· Sepik
'''Faroe Islands'''
* [[Duoro kɔre:Stora dimun puffins for kitchen.jpg|thumb]]Faroese puffin
* Garnatálg
* Skerpikjøt
* Whale meat
=== Eswatini ===
Atikile meŋa : Bondirii maaloo zie a Eswatini ane ba saaŋkompare bondirii
Faroe Islands
· Faroese puffin
· Garnatálg
· Skerpikjøt
· Whale Nɛmɛ
=== Finland ===
Karelian pasty
· Karelian stew
· Karelian pasty
· Kesäkeitto
· Sautéed reindeer
· Ruisreikäleipä
· Ryynimakkara
[[Duoro kɔre:Karjalanpiirakka-20060227.jpg|thumb]]
· Mustamakkara
· Kalakukko
· Lörtsy
· Rönttönen
· Sultsina
· Mämmi
· Joulutorttu
=== France ===
A ''Appellation d'origine contrôlée'' - e la Franch bondirii a paaloŋ zaa naŋ sage de ka a e ba paaloŋ bondirii kyɛ a Franch paaloŋ zaa kyɛ a ziiri ama bondirii la wines, cheeses, kaaŋ ane a kɔreba bonkoɔre mine.
Nansaala noɔ peele - a French noore boma ne a appellation d’origine controlee zi araa
Appellation d’origine controlee liqueurs ane seeloŋ
Appellation d’origine controlee controlee daa kpeɛne mine.
=== Germany ===
Black Forest ham – maŋ maale la eŋ a black forest irigiŋ naŋ be a Germany paaloŋ poɔ, o e la bone kpaaroŋ kaŋa kpaaroŋ naŋ kaara ba zu ka onaŋ la Proected Designation of Origin (PDO) naŋ kaara a bondirii zu a European Union.
=== Guatemala ===
[[Duoro kɔre:Fiambre.JPG|thumb]]
Fiambre e la saaŋkompare Guatemalan bondirii, na maŋ maale dayeni yoŋ ka ba di yuoni zaa, o la tigiri bee yeltuuri ba naŋ maŋ di a kyaare a ne a bebiri na a Dia de Los Muetos ane All Saint Day (Dia de Todos Los Santos) naŋ kpi.
=== Iceland ===
Hakarl – o e la saaŋkompare bondiraa ane a paaloŋ zaa bondirii kaŋa naŋ be a Iceland paaloŋ poɔ.
Hangikjot
Þorramatur – e la Iceland saaŋkompare bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ kaa iri, o e la bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ de a maale ne zɔne, ba maŋ maale o la a saaŋkompare maaloo, ba nyɔge a ŋmaare bibilee a paaŋ de eŋ rúgbrauð bondirii ( a de dɔgele borodo sɔgele maaroŋ zu), butler ane brennivin ( naŋ e Icelandic akvavit)
=== India ===
Atikile meŋa : Indian paaloŋ poɔ bondirii
· Kheer
· Roti and Sabzi
=== South India paaloŋ poɔ bondirii ===
· Idli
· Dosa
· Sambar and Chutneys
· Rasam
· Puttu
· Idiyappam
· Paniyaram
=== Indonesia ===
[[Duoro kɔre:Tumpeng-Jawa.jpg|thumb]]
Meŋ kaa kyɛ nyɛ: Indonesia bondi-parɛɛ
Brem – e la Snack ane va-diree bombiiru kaŋa banaŋ maq de yi ne Java ane Badi bee a e ba bommaale.
Docang – e la saaŋkompare bondirii naŋ maale yi Cirebon
Gado-gado – e la saaŋkompare salad bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ de seŋkaa kaaŋ a maale dɔgele.
Gudeg - unripe jackfruit baapaala la ka ba maŋ de maale ne zeɛre, a e la saaŋkompare bondirii naŋ yi Yogyakarta paaloŋ poɔ.
Ketupat – a e la saaŋkompare mui dogere banaŋ maŋ doge a peli ne vaɛ, a e la bondirii ba naŋ maŋ di a Lebaren , Indonesia idul fitri
Kuluban – Javanese saaŋkompare salad naŋ e yi zie kaŋa a wa
Lawar – Balinese zɛvaare bondirii naŋ e saaŋkompare bondirii
Opor ayam – noɔ ba naŋ maŋ de eŋ kube koɔ zeɛre poɔ, a e la ba saaŋkompare bondiraa kaŋa naŋ pore kyɛ gbɛɛ yaga a bondiraa ŋa diibu ba maŋ de di ne la ketupat a Lebaran diibu wagere.
Pallubasa – e la saaŋkompare bondirii naŋ yi a Makassar, South Sulawesi banaŋ maŋ maale o yi ne offal nao bee wɛduo eŋɛ.
Papeda – saago ɔongee, e la saaŋkompare bondirii naŋ be a Eastern Indonesia ( Maluku ane Papua) paaloŋ poɔ.
Rendang – Minangkabau e la saaŋkompare bondirii naŋ yi a West Sumatra paaloŋ poɔ.
Satay – e la nɛne ba naŋ maŋ ɛre dɔgele skewers zu, a saaŋkompare bondiraa ŋa taa la tɛɛtɛɛ a yi a paaloŋ na poɔ banaŋ maale a Indonesia poɔ
Soto – e la a Indonesia saaŋkompare zeɛre kaŋa, a zeɛre ama maalo taa la tɛɛtɛɛ a yi irigiŋ na poɔ a zeɛre naŋ maale
Tempeh – bɛŋɛ sɛnsɛ naŋ e saaŋkompare naŋ yi a Java paaloŋ poɔ
Tumpeng – a e la mui na maŋ doge wagere na banaŋ maŋ dire a Indonesia bondirii tigiri, a wagere ŋa poɔ ba maŋ doge la bondiparɛɛ parɛɛ a viiri a mui ama
=== Iran ===
· Chelow kabab
· Tahdig
· Ghormeh sabzi
· Fesenjān
· Sabzi polo
· Abgoosht
· Gheimeh
· Sholezard
· Āsh
· Mirza Ghassemi
* Nargesi
* Baghala ghatogh
=== Ireland ===
Biguo bondirii
Podaare bondi-seɛraa
=== Italy ===
[[Duoro kɔre:Traditional pizza from Napoli.jpg|thumb]]
Meŋ kaa kyɛ nyɛ; a Italian bondiparɛɛ ane ba bonnyuri ane a Italian bommaale ane a boŋguuri a ne a yiwaabo zie la a puliŋ kyɛ
· Abbacchio
· Affogato
· Arancini
· Asiago
· Biscotti
[[Duoro kɔre:Tiramisu - Raffaele Diomede.jpg|thumb]]
· Braciola
· Bruschetta
· Caciotta
· Cacciucco
· Caponata
· Cappuccino
· Cotechino
[[Duoro kɔre:Bucatini allamatriciana.jpg|thumb]]
· Crostata
· Crostini
· Espresso
· Focaccia
· Frittata
· Frittella
· Fritto misto
· Gelato
· Lasagna
· Mascarpone
· Minestrone
· Mozzarella
· Panettone
· Panna cotta
· Panino
· Panzerotto
· Parmigiano Reggiano
· Pasta
· Pecorino
[[Duoro kɔre:Cotechino-Servito-Polenta-Lenticchie.jpg|thumb]]
· Peperonata
· Pizza
· Polenta
· Porchetta
· Prosciutto
· Ravioli
· Risotto
· Salami
· Salumi
· Scamorza
· Semifreddo
· Spezzatino
· Strudel
· Tiramisu
· Tortellini
· Zabaione
· Zuppa inglese
'''A maaloo yiibu zie'''
[[Duoro kɔre:Waiter pouring Zardetto sparkling Prosecco.jpg|thumb]]
''Denominazione di origine controllata a'' e la Italian bondimaalaa banaŋ maŋ maale a sɛge mare lɛ a na soma seŋ, azuo a zaa Italian daa kpeɛŋaa ane cheese
· Italian DOC daa kpeɛŋaa
· Italian DOCG daa kpeɛŋaa
* ''Indicazione geografica tipica''
· ''Prodotti agroalimentari tradizionali e la'' a Italian saaŋkompare daa irigiŋ kaŋa naŋ be poɔ,ka a Protected Geographical Status of European Union.
· ''Strada dell'Olio, e la gastronomical'' naŋ be a Italy paaloŋ poɔ a e ba saaŋkompare bommaale aseŋ, PDOs ane PGIs, DOCs ane DOCGs naŋ be a Italy poɔ
=== Japan ===
[[Duoro kɔre:Outlet mall of KIKYOUYA 01.jpg|thumb]]
Mochi – maŋ di la yuoni zaa viiria a yuoni poɔ a Japan a yuoni gbuli zaa poɔ, mochi e la saaŋkompare bondirii naŋ be a Japan yuompaala diibu poɔ a e la bondirii naŋ pore ka maŋ koɔr ka noba daara dire a wagere na poɔ.
=== Jordan ===
Saaŋkompare bonnyuri naŋ be a Jordan paaloŋ poɔ a laŋ ne a sous ( anaŋ neŋ la ka ba boɔlɔ irqsus), a bonnyuri ama e la boma ba naŋ maŋ maale ne ''Glycyrrhiza glabra'' nyege-kuoni (liquorice) tamr hindi, a e la daa ba naŋ maŋ maale ne ''Tamarindus indica'' (tamarind), ane ''laban'' (''labneh''), bonkuoni. A e la bone ba naŋ maŋ de koɔ ane yogurt a maale ne. a yelnimizeɛ kaŋa naŋ be a maalo poɔ la ba maŋ de la labneh naŋ be a Jordan ane tenne anaŋ ŋmaa viiri bee a peɛle, a ama zaa maŋ maale la ane a saaŋkompare maaloo sobie na, a maŋ maale a eŋ a yogurt ɔrebare poore.
=== Korea ===
[[Duoro kɔre:Bibimbap at restaurant Korean Kitchen.jpg|thumb]]
· Bibimbap
· Bulgogi
· Kimchi
· Nurungji
· Sungnyung
=== Latvia ===
· Bombie
* [[Duoro kɔre:Grey peas at restaurant Milda in Riga.jpg|thumb]]Layered rye bread
* Sklandrausis
· Speķrauši
=== Lithuania ===
· Saaŋkompare daŋgeli
=== Malaysia ===
· Hinava
· Kelupis
· Ketupat
[[Duoro kɔre:Swordfish hinava.jpg|thumb]]
· Lamban
· Lemang
· Linopot
· Manuk pansuh
· Nasi lemak
· Penyaram
· Umai
=== Maldives ===
[[Duoro kɔre:Maldive fish91.JPG|thumb]]
Garudiya
Maldives zuma – saaŋkompare tuna zum ba naŋ maale Maldives paaloŋ poɔ. A e la Maldivian bondirii,
=== Malta ===
Lent naŋ be Malta poɔ & saaŋkompare bondirii ba naŋ maŋ di a wagere na zaa poɔ.
Kwarezimal – Lent sɛnsɛ
=== Maxico ===
Atole e la a ba saaqkompare tea nyu bone
[[Duoro kɔre:BolaTamale.JPG|thumb]]
Capirotada – e la bone gbɛɛ yaga ba naŋ maŋ di Lenten wagere poɔ (''comida de cuaresma'') o e la a bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ di Friday soŋ daare
Sɛlemaa wogiri
Enchilada Mexico noba bondirii
Iguana Nɛne
Bombie, bɛŋɛ ane bɛŋkyeene
Kamaana
Tortilla
Mole Sauce
Doba-nɛne
Choizo
Mui – saaŋkompare poɔ, ba maŋ kyeeŋ la ka a waa ŋa salima sɛre ka paaŋ de a doge
Mui ane bɛŋɛ
Sope a e la Mexico bondirii ba naŋ maŋ de gyɛle a maale ne
Tamale – a e la bondirii mine ba naŋ maŋ maale eŋ kamapɛge poɔ
=== '''Nepal''' ===
Dhindo
=== '''Portugal''' ===
Denominação de Origem Controlada e la mere kaŋa banaŋ maale biŋ ka o kaara a ba daa-kpeɛne zu, cheeses, butter aane a Portugal bonkoɔre mine.
'''Saudi Arabia'''
· Hininy
· Kabsa
=== Singapore ===
[[Duoro kɔre:Hainanese Chicken Rice.jpg|thumb]]
Hainanese mui ane noɔ nɛne - a Singapore a bondirii ama la ka ba de ka a e a ba saaŋkompare bondirii
Teochew kookoo bee buuluŋ
=== Slovakia ===
Bryndzové halušky - a bondirii ama la ka ba de ka a e a ba saaŋkompare bondirii ana la halušky ane bryndza a Solvakia poɔ.
Lecso
=== South Africa ===
[[Boŋŋo Tigiri|Boboti]]<nowiki/>e
* Chakalaka and Pap
* Malva pudding
* Potjiekos
* Samosa
=== Spain ===
Borona - e la kamaana boroodo a e la saaŋkompare bondirii, naŋ be a Galicia, Asturias Cantabria, a Basque teŋɛ ane a Northen Castilla - Leon ( zie kaŋa naŋ be a Leon Palenɔia ane Burgos)
''Denominación de Origen'' ''-''
=== '''Sweden''' ===
* Falukorv
* [[Duoro kɔre:Falukorv.jpg|thumb]]Janssons frestelse
* Pyttipanna
Switzaerland
''Appellation d'origine protégée'' ''- A''
Capuns - e la saaŋkompare bondirii naŋ be a canton of Graubünden a Switzerland paaloŋ
=== Tanzania ===
Pare noba ane saaŋkompare bondirii
=== '''Thailand''' ===
Mango mui
pad Thai
=== Turkey ===
imam bayildi
Uganda
Malewa - bamboo seɛre ba naŋ maŋ deɛle ka a ko ka biŋ. A bondirii ama yiibu zie la Eastern Uganda, paaloŋ, a Bugisu naŋ be irigiŋ bilee kaŋa poɔ
=== '''United Kingdom''' ===
=== England ===
* [[Duoro kɔre:Shepherd's pie at restaurant Hell Hunt, Tallinn.jpg|thumb]]Bangers and mash
* Cottage pie
* Faggot
* Zuma ane chips
* Biguo bondirii
* Sunday roast
==== Wales ====
* Cawl
* Welsh koosee
* Glamorgan sausages
* Laver boroboro
* Welsh rarebit
* Bara dɔgebo
==== Scotland ====
[[Duoro kɔre:Haggis on a platter.jpg|thumb]]
[[//en.wikipedia.org/wiki/File:Haggis_on_a_platter.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Haggis_on_a_platter.jpg|right|thumb|Haggis on a platter at a Burns supper.]]
* Haggis
* Lorne sausage
* Neeps and tatties
* Cullen skink
* Arbroath smokies
* Reestit mutton
=== United States ===
Article zu zaa: paaloŋ bondirii mine
* Cardamom boroboro– de la ka o e a saaŋkoŋ bondiraa a Swedish Americans paaloŋ poɔ.
* Bareka puoruu bondirii
==== Southern United States ====
Meŋ la nyɛ: Southern United States bondirii
* Biscuit
* Cheese straw
* kamaana boroboro
* Collard greens
* Hoppin' John
* Daaŋkele
=== Vanuatu ===
Meŋ la nyɛ: Vanuatu bondirii §  saaŋkoŋ bondirii
* Laplap – a paaloŋ bondirii
=== Yemen ===
* Kabsa
== A paaloŋ poɔ ==
=== Arab states a Persian Gulf poɔ ===
* Khabees – saaŋkoŋ bondi-noɔ kaŋa a Arab states a Persian Gulf poɔ.
=== Commonwealth Caribbean ===
* Mui ane peas – saaŋkoŋ bondirii Anglo-Caribbean poɔ.
=== Levant (Eastern Mediterranean) ===
A saaŋkoŋ bondirii a Levant poɔ paale la, falafel, fuul, halawa, hummus, kanafeh, labaneh, medammis ane tahini ane a taa gyamaa. A bondirii na naŋ pore a paaloŋ poɔ la ana na ba naŋ maale yineŋ a legumes, gaŋaazaa, falafel, fuul, hummus ane medammis.
[[Duoro kɔre:Hummus.jpg|thumb]]
'''Saaŋkoŋ bondirii mine naŋ pore a Eastern Mediterranean paaloŋ poɔ'''
[[Duoro kɔre:Falafels 2.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre:PistHalva.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre:Kanafeh.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre:Labneh (5196911587).jpg|thumb]]
== Sommo yizie ==
0vq30ix1zukt5llhx9axyl5s27jwpdy
62666
62665
2026-07-18T14:00:01Z
Mary Loor
55
62666
wikitext
text/x-wiki
[[Duoro kɔre:Espaguetis carbonara.jpg|thumb]]
'''Saaŋkompare bondirii''' e la bondirii ane seemaa, a e la bondirii naŋ piili ne te saaŋkommine a wa tɔ zenɛ<ref>https://books.google.com/books?id=D-K9CwAAQBAJ&pg=PA85</ref> kyɛ naŋ bebe, a e la bondirii ba dire yuomo naŋ pare a naŋ wa tɔ zenɛ ka ba naŋ dire.<ref>http://agriculturesociety.com/politics-and-food/what-are-traditional-foods/</ref> Saaŋkompare [[bondirii]] ane semaa e la saaŋkompare naŋ be teŋɛ zu kyɛ, a maŋ taa la saadayel a ko a paaloŋ na zaa a kyaare ne a bondirii,. Saaŋkompare bondirii ane bonnyuuri banaŋ maŋ maale yiri, bee a bondirii koɔroo zie ane zibibilii banaŋ maŋ maala bondirii, ane bondimaale zi bɛrɛ.<ref>https://books.google.com/books?id=QOLhwkcFTJAC&pg=PA41</ref>
Saaŋkompare bondirii taa la a maaloo zie ka naŋ nansala maŋ boɔle ka “ geographical indications and traditional specialties in the European Union” ba maale la aŋa lɛ European Union naŋ maale geographical indications and traditional specialties: Protected designation of origin (PDO), Protected geographical indication (PGI) and Traditional specialties guaranteed (TSG). A yelmaale binne ama maale biŋ la ka a gu ba koɔbo yɛroŋ soŋ ŋa yuori soŋ kyɛ soŋ ŋmɛ daworo bee a moɔle ka ba yuori gaa toɔre.<ref>http://ec.europa.eu/agriculture/quality/schemes/index_en.htm</ref>
A atikile ama taa la duoro a kyaare ne a saaŋkompare bonnyuuri.
== '''Tɛɛtɛɛloŋ naŋ be a saaŋkompare bondirii ane a parɛɛ''' ==
[[Duoro kɔre:Antica trattoria Bagutto.jpg|thumb|<ref>http://www.localistorici.it/it/Schede/view/tipo/locali-storici/categorie/per-anno-di-fondazione_1200-1299/slug/antica-trattoria-bagutto</ref>]]
[[Duoro kɔre
Aneazaa ka a pore la ka ba derɛ anaŋ yitaa zuiŋ, a yelmeŋa naŋ be a saaŋkompare bonimaale ziiri e la parɛɛ ayi a noba naŋ sage de tona ne toma, a yi culinary anthropology; naŋ manne.; a danweɛ soba la culinary anthropology; aŋa e la bone ba naŋ woŋ yi noba noɔre poɔ, dawuri bilee ane tembɛrɛ poore, kyɛle taa la ssaaŋkompare yeltuuri kyɛ ka ba mine meŋ taa ba waaloŋ. A yelkaŋa meŋ la ka tenneŋ wa yele yɛlɛ a maŋ pore la, cuisine e la zie kaŋa naŋ pore ka noba gyamaa a noŋ a be.<ref>https://sc.jalisco.gob.mx/sites/sc.jalisco.gob.mx/files/cultura_7.pdf</ref> Azuiŋ saakopare bondirii bee saaŋkompare yelerre bee a saaŋkompare yelerre kaŋa zaa.
Saaŋkompare bondirii gyamaa zie, yi la yiri pɔgeba gɔɔloŋ bommaale ane lɛ banaŋ maŋ de ziyuo yɛŋ a eŋ pale ba bondirii maaloo poɔ. Ka noba wa boŋkaŋa, o daaroŋ maŋ e la tuo kyɛ ka kyɛ ka neɛzaa maŋ boɔrɔ ka o meŋ e nyɛ. A yelkaŋa meŋ la o maŋ yaare la ka neɛzaa a tɔgelɔ a erɛ, azuiŋ a ba maŋ kɔɔre kyɛ ka o e boŋkpokpo ka neɛzaa boɔrɔ. A yelŋa zuiŋ, saaŋkompare bondimaale ziiri e la bone a maaloo naŋ e tɛɛtɛɛ a yi zie na banaŋ maala a. azuiŋ gbɛɛ a maŋ yi la a noba bale piilu zie aseŋ saaŋkompare bommaale mine bebe ana baŋ le a pare la kyɛ bore togitogi, kyɛ ka anaŋ wa di zuo, a maŋ faaŋ la kyɛ poɔ a cuisine bondirii maaloo ŋa zie. A Maxican culinary anthropologist Maru Toledo bommaala poɔ, eŋ la bonsaana ata soba a poɔ a ba bondirii maalo poɔ,<ref>https://www.youtube.com/watch?v=X0puNzafaDA</ref> a yelŋa e la bone naŋ daŋ ba kyebe a ba saaŋkonnoŋ poɔ sɛre ka ba wa baŋ piili, ka fooŋ kaa soŋ pampana ŋa bondirii maaloo ane a maalo zie taa la lɛ a na maŋ maale tutaa pampana ŋa.
== Bondirii maalo libie de boɔbo ==
A yɛroŋ bondimaale ziiri ama taa la meɛroŋ naŋ e a saaŋkomapre ( aneazaa ka amine yi la taa bee a gyamaa yietaa) kyɛ a yelnyɔgeraa zaa naane e tɔnɔ boma. A ŋaa zuiŋ, ba ba maŋ boɔrɔ ka kpɛ gaa nimitoɔre a wuli a yi waabo zie bee a piilu zie, bee ka o gaa bee ka a lambogir naŋ ba maaleŋ peɛle a bondirii yeltarre loori, a maŋ taa la daabo. A baara soba la, a gyamaa, maŋ e la ka a yɛŋ naŋ be a bondirii na maalo zie a e bone noba naŋ ba taa a yɛŋ na soba, ba sage la ka bondirii anaŋ ba naŋ maŋ daara maŋ e la ba meŋa bondirii, la ka ba maŋ la te maale maalo kaŋa, ka a nyuu ane a waaloŋ meŋ e a toɔraa, ane a gɔɔloŋ na naŋ be a maalo sobie poɔ, ane a saaakompare yeltuuri mine.
== '''A Tendaazaa''' ==
=== Africa poɔ ===
[[Duoro kɔre:Bambara nut unearthed..JPG|thumb]]
· Suŋgbulo -a e la saaŋkompare boŋkoɔre naŋ be a Africa paaloŋ poɔ.
Europe ( Tuure paaloŋ)
Saaŋkompare bondikoɔre e la boma ba naŋ bigiri ka a taa la tɔnɔ yaga a Europe laŋkpeɛbo poɔ, ba yelerre ne ba waaloŋ poɔ, ane ba yeltuuri.
== '''South America''' ==
[[Duoro kɔre:Humas - Flickr - Pepelo..jpg|thumb]]
· Humaita – e la a saaŋkompare bondiraa kaŋa naŋ be a Bolivia, Chile, Ecuador, ane Peru paaloŋ poɔ
·
=== '''A tatenne mine poɔ''' ===
Kaa kyɛ nyɛ: Canada deme bondirii maalo zie
Teŋɛ kaŋa bondirii e la ba saaŋkompare bondirii a Aboriginal noba naŋ neɛzaa naŋ baŋ ka banaŋ neŋ la ka ba boɔlɔ (Canada paaloŋ danweɛ soba a di Metis, ane Inuit) a zuo a zaa kori naŋ be a northern irigiŋ a be la ka a Western bondirii a be, a bondirii ama de waabo maŋ e la kpeɛŋaa, kyɛ ka a saakompar bondirii naŋ maŋ are gu a anaŋ.
· Bareka puoru bondirii
==== '''Québec''' ====
Kaa kyɛ nyɛ: Bondirii maalo a
* [[Duoro kɔre:La Banquise Poutine.jpg|thumb]]Poutine[[//en.wikipedia.org/wiki/File:La_Banquise_Poutine.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:La_Banquise_Poutine.jpg|right|thumb|A classic poutine is made with french fries, cheese curds and gravy.]]
* Tourtière
* Sucre à la crème
* Pâté chinois
* Pouding chômeur
* St. Catherine's taffy
* Spruce beer
* Maple syrup
* Cretons
'''Acadia'''
Meŋ leɛ kaa kyɛ nyɛ : Acadian bondirii maaloo zie
=== China paaloŋ poɔ ===
* [[Duoro kɔre:Spring Pancake.jpg|thumb]]Ciba cake
* Dim sum
* Fuling Jiabing - e la saakompare bondirii snack bondirii naŋ e Beijing naŋ e bone na be a paaloŋ lambori kyɛlee poɔ. O maŋ waa ŋa a Pancake na, sikyiri zɔŋ ane fuling la ka ba maŋ de a maale a nyɔge pilli ne bombie, seo, ane boma mine ne a taaba.
* Spring Pancake - e la chinese deme saaŋkompare bondirii naŋ e bone naŋ pore a northern irigiŋ paaloŋ poɔ ka neɛzaa baŋ o. Noba maŋ di la Pancake a bebiri kaŋa banaŋ boɔlɔ Lichun, o e la tigiri ba naq maq piili o diibu a spring pare piila.
* Zhongzi - mui tage bee bonnoore mine na maŋ pɔge a vaɛ ka ba de doge.
Zhnogzi – e la mui nyɛnnoo bee bonnoore mine, ba naŋ maŋ de bamboo vaɛ a pɔge ne kyɛ a de doge. Ba maŋ maale la a boma ka ba de toori ne a ba paaloŋ paati neŋkpoŋ yuori naŋ di Qu Yuan a Dragon tigiri diibu saŋa bee wagere poɔ.
=== '''Costa Rica paaloŋ poɔ''' ===
Mui ane bɛŋɛ
=== Croatia ===
· Lecsó
=== Cyprus ===
Tsamarella – e la saaŋkompare bondirii kyɛ naŋ cyprus ŋmenaa saŋa nɛmɛ
=== Czech Republic ===
· Lecsó
· Svíčková
=== Estonia ===
· Mulgipuder<sup>[''citation needed'']</sup>
· Sepik
'''Faroe Islands'''
* [[Duoro kɔre:Stora dimun puffins for kitchen.jpg|thumb]]Faroese puffin
* Garnatálg
* Skerpikjøt
* Whale meat
=== Eswatini ===
Atikile meŋa : Bondirii maaloo zie a Eswatini ane ba saaŋkompare bondirii
Faroe Islands
· Faroese puffin
· Garnatálg
· Skerpikjøt
· Whale Nɛmɛ
=== Finland ===
Karelian pasty
· Karelian stew
· Karelian pasty
· Kesäkeitto
· Sautéed reindeer
· Ruisreikäleipä
· Ryynimakkara
[[Duoro kɔre:Karjalanpiirakka-20060227.jpg|thumb]]
· Mustamakkara
· Kalakukko
· Lörtsy
· Rönttönen
· Sultsina
· Mämmi
· Joulutorttu
=== France ===
A ''Appellation d'origine contrôlée'' - e la Franch bondirii a paaloŋ zaa naŋ sage de ka a e ba paaloŋ bondirii kyɛ a Franch paaloŋ zaa kyɛ a ziiri ama bondirii la wines, cheeses, kaaŋ ane a kɔreba bonkoɔre mine.
Nansaala noɔ peele - a French noore boma ne a appellation d’origine controlee zi araa
Appellation d’origine controlee liqueurs ane seeloŋ
Appellation d’origine controlee controlee daa kpeɛne mine.
=== Germany ===
Black Forest ham – maŋ maale la eŋ a black forest irigiŋ naŋ be a Germany paaloŋ poɔ, o e la bone kpaaroŋ kaŋa kpaaroŋ naŋ kaara ba zu ka onaŋ la Proected Designation of Origin (PDO) naŋ kaara a bondirii zu a European Union.
=== Guatemala ===
[[Duoro kɔre:Fiambre.JPG|thumb]]
Fiambre e la saaŋkompare Guatemalan bondirii, na maŋ maale dayeni yoŋ ka ba di yuoni zaa, o la tigiri bee yeltuuri ba naŋ maŋ di a kyaare a ne a bebiri na a Dia de Los Muetos ane All Saint Day (Dia de Todos Los Santos) naŋ kpi.
=== Iceland ===
Hakarl – o e la saaŋkompare bondiraa ane a paaloŋ zaa bondirii kaŋa naŋ be a Iceland paaloŋ poɔ.
Hangikjot
Þorramatur – e la Iceland saaŋkompare bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ kaa iri, o e la bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ de a maale ne zɔne, ba maŋ maale o la a saaŋkompare maaloo, ba nyɔge a ŋmaare bibilee a paaŋ de eŋ rúgbrauð bondirii ( a de dɔgele borodo sɔgele maaroŋ zu), butler ane brennivin ( naŋ e Icelandic akvavit)
=== India ===
Atikile meŋa : Indian paaloŋ poɔ bondirii
· Kheer
· Roti and Sabzi
=== South India paaloŋ poɔ bondirii ===
· Idli
· Dosa
· Sambar and Chutneys
· Rasam
· Puttu
· Idiyappam
· Paniyaram
=== Indonesia ===
[[Duoro kɔre:Tumpeng-Jawa.jpg|thumb]]
Meŋ kaa kyɛ nyɛ: Indonesia bondi-parɛɛ
Brem – e la Snack ane va-diree bombiiru kaŋa banaŋ maq de yi ne Java ane Badi bee a e ba bommaale.
Docang – e la saaŋkompare bondirii naŋ maale yi Cirebon
Gado-gado – e la saaŋkompare salad bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ de seŋkaa kaaŋ a maale dɔgele.
Gudeg - unripe jackfruit baapaala la ka ba maŋ de maale ne zeɛre, a e la saaŋkompare bondirii naŋ yi Yogyakarta paaloŋ poɔ.
Ketupat – a e la saaŋkompare mui dogere banaŋ maŋ doge a peli ne vaɛ, a e la bondirii ba naŋ maŋ di a Lebaren , Indonesia idul fitri
Kuluban – Javanese saaŋkompare salad naŋ e yi zie kaŋa a wa
Lawar – Balinese zɛvaare bondirii naŋ e saaŋkompare bondirii
Opor ayam – noɔ ba naŋ maŋ de eŋ kube koɔ zeɛre poɔ, a e la ba saaŋkompare bondiraa kaŋa naŋ pore kyɛ gbɛɛ yaga a bondiraa ŋa diibu ba maŋ de di ne la ketupat a Lebaran diibu wagere.
Pallubasa – e la saaŋkompare bondirii naŋ yi a Makassar, South Sulawesi banaŋ maŋ maale o yi ne offal nao bee wɛduo eŋɛ.
Papeda – saago ɔongee, e la saaŋkompare bondirii naŋ be a Eastern Indonesia ( Maluku ane Papua) paaloŋ poɔ.
Rendang – Minangkabau e la saaŋkompare bondirii naŋ yi a West Sumatra paaloŋ poɔ.
Satay – e la nɛne ba naŋ maŋ ɛre dɔgele skewers zu, a saaŋkompare bondiraa ŋa taa la tɛɛtɛɛ a yi a paaloŋ na poɔ banaŋ maale a Indonesia poɔ
Soto – e la a Indonesia saaŋkompare zeɛre kaŋa, a zeɛre ama maalo taa la tɛɛtɛɛ a yi irigiŋ na poɔ a zeɛre naŋ maale
Tempeh – bɛŋɛ sɛnsɛ naŋ e saaŋkompare naŋ yi a Java paaloŋ poɔ
Tumpeng – a e la mui na maŋ doge wagere na banaŋ maŋ dire a Indonesia bondirii tigiri, a wagere ŋa poɔ ba maŋ doge la bondiparɛɛ parɛɛ a viiri a mui ama
=== Iran ===
· Chelow kabab
· Tahdig
· Ghormeh sabzi
· Fesenjān
· Sabzi polo
· Abgoosht
· Gheimeh
· Sholezard
· Āsh
· Mirza Ghassemi
* Nargesi
* Baghala ghatogh
=== Ireland ===
Biguo bondirii
Podaare bondi-seɛraa
=== Italy ===
[[Duoro kɔre:Traditional pizza from Napoli.jpg|thumb]]
Meŋ kaa kyɛ nyɛ; a Italian bondiparɛɛ ane ba bonnyuri ane a Italian bommaale ane a boŋguuri a ne a yiwaabo zie la a puliŋ kyɛ
· Abbacchio
· Affogato
· Arancini
· Asiago
· Biscotti
[[Duoro kɔre:Tiramisu - Raffaele Diomede.jpg|thumb]]
· Braciola
· Bruschetta
· Caciotta
· Cacciucco
· Caponata
· Cappuccino
· Cotechino
[[Duoro kɔre:Bucatini allamatriciana.jpg|thumb]]
· Crostata
· Crostini
· Espresso
· Focaccia
· Frittata
· Frittella
· Fritto misto
· Gelato
· Lasagna
· Mascarpone
· Minestrone
· Mozzarella
· Panettone
· Panna cotta
· Panino
· Panzerotto
· Parmigiano Reggiano
· Pasta
· Pecorino
[[Duoro kɔre:Cotechino-Servito-Polenta-Lenticchie.jpg|thumb]]
· Peperonata
· Pizza
· Polenta
· Porchetta
· Prosciutto
· Ravioli
· Risotto
· Salami
· Salumi
· Scamorza
· Semifreddo
· Spezzatino
· Strudel
· Tiramisu
· Tortellini
· Zabaione
· Zuppa inglese
'''A maaloo yiibu zie'''
[[Duoro kɔre:Waiter pouring Zardetto sparkling Prosecco.jpg|thumb]]
''Denominazione di origine controllata a'' e la Italian bondimaalaa banaŋ maŋ maale a sɛge mare lɛ a na soma seŋ, azuo a zaa Italian daa kpeɛŋaa ane cheese
· Italian DOC daa kpeɛŋaa
· Italian DOCG daa kpeɛŋaa
* ''Indicazione geografica tipica''
· ''Prodotti agroalimentari tradizionali e la'' a Italian saaŋkompare daa irigiŋ kaŋa naŋ be poɔ,ka a Protected Geographical Status of European Union.
· ''Strada dell'Olio, e la gastronomical'' naŋ be a Italy paaloŋ poɔ a e ba saaŋkompare bommaale aseŋ, PDOs ane PGIs, DOCs ane DOCGs naŋ be a Italy poɔ
=== Japan ===
[[Duoro kɔre:Outlet mall of KIKYOUYA 01.jpg|thumb]]
Mochi – maŋ di la yuoni zaa viiria a yuoni poɔ a Japan a yuoni gbuli zaa poɔ, mochi e la saaŋkompare bondirii naŋ be a Japan yuompaala diibu poɔ a e la bondirii naŋ pore ka maŋ koɔr ka noba daara dire a wagere na poɔ.
=== Jordan ===
Saaŋkompare bonnyuri naŋ be a Jordan paaloŋ poɔ a laŋ ne a sous ( anaŋ neŋ la ka ba boɔlɔ irqsus), a bonnyuri ama e la boma ba naŋ maŋ maale ne ''Glycyrrhiza glabra'' nyege-kuoni (liquorice) tamr hindi, a e la daa ba naŋ maŋ maale ne ''Tamarindus indica'' (tamarind), ane ''laban'' (''labneh''), bonkuoni. A e la bone ba naŋ maŋ de koɔ ane yogurt a maale ne. a yelnimizeɛ kaŋa naŋ be a maalo poɔ la ba maŋ de la labneh naŋ be a Jordan ane tenne anaŋ ŋmaa viiri bee a peɛle, a ama zaa maŋ maale la ane a saaŋkompare maaloo sobie na, a maŋ maale a eŋ a yogurt ɔrebare poore.
=== Korea ===
[[Duoro kɔre:Bibimbap at restaurant Korean Kitchen.jpg|thumb]]
· Bibimbap
· Bulgogi
· Kimchi
· Nurungji
· Sungnyung
=== Latvia ===
· Bombie
* [[Duoro kɔre:Grey peas at restaurant Milda in Riga.jpg|thumb]]Layered rye bread
* Sklandrausis
· Speķrauši
=== Lithuania ===
· Saaŋkompare daŋgeli
=== Malaysia ===
· Hinava
· Kelupis
· Ketupat
[[Duoro kɔre:Swordfish hinava.jpg|thumb]]
· Lamban
· Lemang
· Linopot
· Manuk pansuh
· Nasi lemak
· Penyaram
· Umai
=== Maldives ===
[[Duoro kɔre:Maldive fish91.JPG|thumb]]
Garudiya
Maldives zuma – saaŋkompare tuna zum ba naŋ maale Maldives paaloŋ poɔ. A e la Maldivian bondirii,
=== Malta ===
Lent naŋ be Malta poɔ & saaŋkompare bondirii ba naŋ maŋ di a wagere na zaa poɔ.
Kwarezimal – Lent sɛnsɛ
=== Maxico ===
Atole e la a ba saaqkompare tea nyu bone
[[Duoro kɔre:BolaTamale.JPG|thumb]]
Capirotada – e la bone gbɛɛ yaga ba naŋ maŋ di Lenten wagere poɔ (''comida de cuaresma'') o e la a bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ di Friday soŋ daare
Sɛlemaa wogiri
Enchilada Mexico noba bondirii
Iguana Nɛne
Bombie, bɛŋɛ ane bɛŋkyeene
Kamaana
Tortilla
Mole Sauce
Doba-nɛne
Choizo
Mui – saaŋkompare poɔ, ba maŋ kyeeŋ la ka a waa ŋa salima sɛre ka paaŋ de a doge
Mui ane bɛŋɛ
Sope a e la Mexico bondirii ba naŋ maŋ de gyɛle a maale ne
Tamale – a e la bondirii mine ba naŋ maŋ maale eŋ kamapɛge poɔ
=== '''Nepal''' ===
Dhindo
=== '''Portugal''' ===
Denominação de Origem Controlada e la mere kaŋa banaŋ maale biŋ ka o kaara a ba daa-kpeɛne zu, cheeses, butter aane a Portugal bonkoɔre mine.
'''Saudi Arabia'''
· Hininy
· Kabsa
=== Singapore ===
[[Duoro kɔre:Hainanese Chicken Rice.jpg|thumb]]
Hainanese mui ane noɔ nɛne - a Singapore a bondirii ama la ka ba de ka a e a ba saaŋkompare bondirii
Teochew kookoo bee buuluŋ
=== Slovakia ===
Bryndzové halušky - a bondirii ama la ka ba de ka a e a ba saaŋkompare bondirii ana la halušky ane bryndza a Solvakia poɔ.
Lecso
=== South Africa ===
[[Boŋŋo Tigiri|Boboti]]<nowiki/>e
* Chakalaka and Pap
* Malva pudding
* Potjiekos
* Samosa
=== Spain ===
Borona - e la kamaana boroodo a e la saaŋkompare bondirii, naŋ be a Galicia, Asturias Cantabria, a Basque teŋɛ ane a Northen Castilla - Leon ( zie kaŋa naŋ be a Leon Palenɔia ane Burgos)
''Denominación de Origen'' ''-''
=== '''Sweden''' ===
* Falukorv
* [[Duoro kɔre:Falukorv.jpg|thumb]]Janssons frestelse
* Pyttipanna
Switzaerland
''Appellation d'origine protégée'' ''- A''
Capuns - e la saaŋkompare bondirii naŋ be a canton of Graubünden a Switzerland paaloŋ
=== Tanzania ===
Pare noba ane saaŋkompare bondirii
=== '''Thailand''' ===
Mango mui
pad Thai
=== Turkey ===
imam bayildi
Uganda
Malewa - bamboo seɛre ba naŋ maŋ deɛle ka a ko ka biŋ. A bondirii ama yiibu zie la Eastern Uganda, paaloŋ, a Bugisu naŋ be irigiŋ bilee kaŋa poɔ
=== '''United Kingdom''' ===
=== England ===
* [[Duoro kɔre:Shepherd's pie at restaurant Hell Hunt, Tallinn.jpg|thumb]]Bangers and mash
* Cottage pie
* Faggot
* Zuma ane chips
* Biguo bondirii
* Sunday roast
==== Wales ====
* Cawl
* Welsh koosee
* Glamorgan sausages
* Laver boroboro
* Welsh rarebit
* Bara dɔgebo
==== Scotland ====
[[Duoro kɔre:Haggis on a platter.jpg|thumb]]
[[//en.wikipedia.org/wiki/File:Haggis_on_a_platter.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Haggis_on_a_platter.jpg|right|thumb|Haggis on a platter at a Burns supper.]]
* Haggis
* Lorne sausage
* Neeps and tatties
* Cullen skink
* Arbroath smokies
* Reestit mutton
=== United States ===
Article zu zaa: paaloŋ bondirii mine
* Cardamom boroboro– de la ka o e a saaŋkoŋ bondiraa a Swedish Americans paaloŋ poɔ.
* Bareka puoruu bondirii
==== Southern United States ====
Meŋ la nyɛ: Southern United States bondirii
* Biscuit
* Cheese straw
* kamaana boroboro
* Collard greens
* Hoppin' John
* Daaŋkele
=== Vanuatu ===
Meŋ la nyɛ: Vanuatu bondirii §  saaŋkoŋ bondirii
* Laplap – a paaloŋ bondirii
=== Yemen ===
* Kabsa
== A paaloŋ poɔ ==
=== Arab states a Persian Gulf poɔ ===
* Khabees – saaŋkoŋ bondi-noɔ kaŋa a Arab states a Persian Gulf poɔ.
=== Commonwealth Caribbean ===
* Mui ane peas – saaŋkoŋ bondirii Anglo-Caribbean poɔ.
=== Levant (Eastern Mediterranean) ===
A saaŋkoŋ bondirii a Levant poɔ paale la, falafel, fuul, halawa, hummus, kanafeh, labaneh, medammis ane tahini ane a taa gyamaa. A bondirii na naŋ pore a paaloŋ poɔ la ana na ba naŋ maale yineŋ a legumes, gaŋaazaa, falafel, fuul, hummus ane medammis.
[[Duoro kɔre:Hummus.jpg|thumb]]
'''Saaŋkoŋ bondirii mine naŋ pore a Eastern Mediterranean paaloŋ poɔ'''
[[Duoro kɔre:Falafels 2.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre:PistHalva.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre:Kanafeh.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre:Labneh (5196911587).jpg|thumb]]
== Sommo yizie ==
0vtipv6p6upxq2cia3c657aqpii94l5
62667
62666
2026-07-18T14:03:54Z
Mary Loor
55
62667
wikitext
text/x-wiki
[[Duoro kɔre:Espaguetis carbonara.jpg|thumb]]
'''Saaŋkompare bondirii''' e la bondirii ane seemaa, a e la bondirii naŋ piili ne te saaŋkommine a wa tɔ zenɛ<ref>https://books.google.com/books?id=D-K9CwAAQBAJ&pg=PA85</ref> kyɛ naŋ bebe, a e la bondirii ba dire yuomo naŋ pare a naŋ wa tɔ zenɛ ka ba naŋ dire.<ref>http://agriculturesociety.com/politics-and-food/what-are-traditional-foods/</ref> Saaŋkompare [[bondirii]] ane semaa e la saaŋkompare naŋ be teŋɛ zu kyɛ, a maŋ taa la saadayel a ko a paaloŋ na zaa a kyaare ne a bondirii,. Saaŋkompare bondirii ane bonnyuuri banaŋ maŋ maale yiri, bee a bondirii koɔroo zie ane zibibilii banaŋ maŋ maala bondirii, ane bondimaale zi bɛrɛ.<ref>https://books.google.com/books?id=QOLhwkcFTJAC&pg=PA41</ref>
Saaŋkompare bondirii taa la a maaloo zie ka naŋ nansala maŋ boɔle ka “ geographical indications and traditional specialties in the European Union” ba maale la aŋa lɛ European Union naŋ maale geographical indications and traditional specialties: Protected designation of origin (PDO), Protected geographical indication (PGI) and Traditional specialties guaranteed (TSG). A yelmaale binne ama maale biŋ la ka a gu ba koɔbo yɛroŋ soŋ ŋa yuori soŋ kyɛ soŋ ŋmɛ daworo bee a moɔle ka ba yuori gaa toɔre.<ref>http://ec.europa.eu/agriculture/quality/schemes/index_en.htm</ref>
A atikile ama taa la duoro a kyaare ne a saaŋkompare bonnyuuri.
== '''Tɛɛtɛɛloŋ naŋ be a saaŋkompare bondirii ane a parɛɛ''' ==
[[Duoro kɔre:Antica trattoria Bagutto.jpg|thumb|<ref>http://www.localistorici.it/it/Schede/view/tipo/locali-storici/categorie/per-anno-di-fondazione_1200-1299/slug/antica-trattoria-bagutto</ref>]]
[[Duoro kɔre
Aneazaa ka a pore la ka ba derɛ anaŋ yitaa zuiŋ, a yelmeŋa naŋ be a saaŋkompare bonimaale ziiri e la parɛɛ ayi a noba naŋ sage de tona ne toma, a yi culinary anthropology; naŋ manne.; a danweɛ soba la culinary anthropology; aŋa e la bone ba naŋ woŋ yi noba noɔre poɔ, dawuri bilee ane tembɛrɛ poore, kyɛle taa la ssaaŋkompare yeltuuri kyɛ ka ba mine meŋ taa ba waaloŋ. A yelkaŋa meŋ la ka tenneŋ wa yele yɛlɛ a maŋ pore la, cuisine e la zie kaŋa naŋ pore ka noba gyamaa a noŋ a be.<ref>https://sc.jalisco.gob.mx/sites/sc.jalisco.gob.mx/files/cultura_7.pdf</ref> Azuiŋ saakopare bondirii bee saaŋkompare yelerre bee a saaŋkompare yelerre kaŋa zaa.
Saaŋkompare bondirii gyamaa zie, yi la yiri pɔgeba gɔɔloŋ bommaale ane lɛ banaŋ maŋ de ziyuo yɛŋ a eŋ pale ba bondirii maaloo poɔ. Ka noba wa boŋkaŋa, o daaroŋ maŋ e la tuo kyɛ ka kyɛ ka neɛzaa maŋ boɔrɔ ka o meŋ e nyɛ. A yelkaŋa meŋ la o maŋ yaare la ka neɛzaa a tɔgelɔ a erɛ, azuiŋ a ba maŋ kɔɔre kyɛ ka o e boŋkpokpo ka neɛzaa boɔrɔ. A yelŋa zuiŋ, saaŋkompare bondimaale ziiri e la bone a maaloo naŋ e tɛɛtɛɛ a yi zie na banaŋ maala a. azuiŋ gbɛɛ a maŋ yi la a noba bale piilu zie aseŋ saaŋkompare bommaale mine bebe ana baŋ le a pare la kyɛ bore togitogi, kyɛ ka anaŋ wa di zuo, a maŋ faaŋ la kyɛ poɔ a cuisine bondirii maaloo ŋa zie. A Maxican culinary anthropologist Maru Toledo bommaala poɔ, eŋ la bonsaana ata soba a poɔ a ba bondirii maalo poɔ,<ref>https://www.youtube.com/watch?v=X0puNzafaDA</ref> a yelŋa e la bone naŋ daŋ ba kyebe a ba saaŋkonnoŋ poɔ sɛre ka ba wa baŋ piili, ka fooŋ kaa soŋ pampana ŋa bondirii maaloo ane a maalo zie taa la lɛ a na maŋ maale tutaa pampana ŋa.
== Bondirii maalo libie de boɔbo ==
A yɛroŋ bondimaale ziiri ama taa la meɛroŋ naŋ e a saaŋkomapre ( aneazaa ka amine yi la taa bee a gyamaa yietaa) kyɛ a yelnyɔgeraa zaa naane e tɔnɔ boma. A ŋaa zuiŋ, ba ba maŋ boɔrɔ ka kpɛ gaa nimitoɔre a wuli a yi waabo zie bee a piilu zie, bee ka o gaa bee ka a lambogir naŋ ba maaleŋ peɛle a bondirii yeltarre loori, a maŋ taa la daabo. A baara soba la, a gyamaa, maŋ e la ka a yɛŋ naŋ be a bondirii na maalo zie a e bone noba naŋ ba taa a yɛŋ na soba, ba sage la ka bondirii anaŋ ba naŋ maŋ daara maŋ e la ba meŋa bondirii, la ka ba maŋ la te maale maalo<ref>https://www.afm-marketing.org/en/system/files/publications/20160509182342_S20_P2_GUELMAMI.pdf</ref> kaŋa, ka a nyuu ane a waaloŋ meŋ e a toɔraa, ane a gɔɔloŋ na naŋ be a maalo sobie poɔ, ane a saaakompare yeltuuri mine.
== '''A Tendaazaa''' ==
=== Africa poɔ ===
[[Duoro kɔre:Bambara nut unearthed..JPG|thumb]]
· Suŋgbulo -a e la saaŋkompare boŋkoɔre naŋ be a Africa paaloŋ poɔ.
Europe ( Tuure paaloŋ)
Saaŋkompare bondikoɔre e la boma ba naŋ bigiri ka a taa la tɔnɔ yaga a Europe laŋkpeɛbo poɔ, ba yelerre ne ba waaloŋ poɔ, ane ba yeltuuri.
== '''South America''' ==
[[Duoro kɔre:Humas - Flickr - Pepelo..jpg|thumb]]
· Humaita – e la a saaŋkompare bondiraa kaŋa naŋ be a Bolivia, Chile, Ecuador, ane Peru paaloŋ poɔ
·
=== '''A tatenne mine poɔ''' ===
Kaa kyɛ nyɛ: Canada deme bondirii maalo zie
Teŋɛ kaŋa bondirii e la ba saaŋkompare bondirii a Aboriginal noba naŋ neɛzaa naŋ baŋ ka banaŋ neŋ la ka ba boɔlɔ (Canada paaloŋ danweɛ soba a di Metis, ane Inuit) a zuo a zaa kori naŋ be a northern irigiŋ a be la ka a Western bondirii a be, a bondirii ama de waabo maŋ e la kpeɛŋaa, kyɛ ka a saakompar bondirii naŋ maŋ are gu a anaŋ.
· Bareka puoru bondirii
==== '''Québec''' ====
Kaa kyɛ nyɛ: Bondirii maalo a
* [[Duoro kɔre:La Banquise Poutine.jpg|thumb]]Poutine[[//en.wikipedia.org/wiki/File:La_Banquise_Poutine.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:La_Banquise_Poutine.jpg|right|thumb|A classic poutine is made with french fries, cheese curds and gravy.]]
* Tourtière
* Sucre à la crème
* Pâté chinois
* Pouding chômeur
* St. Catherine's taffy
* Spruce beer
* Maple syrup
* Cretons
'''Acadia'''
Meŋ leɛ kaa kyɛ nyɛ : Acadian bondirii maaloo zie
=== China paaloŋ poɔ ===
* [[Duoro kɔre:Spring Pancake.jpg|thumb]]Ciba cake
* Dim sum
* Fuling Jiabing - e la saakompare bondirii snack bondirii naŋ e Beijing naŋ e bone na be a paaloŋ lambori kyɛlee poɔ. O maŋ waa ŋa a Pancake na, sikyiri zɔŋ ane fuling la ka ba maŋ de a maale a nyɔge pilli ne bombie, seo, ane boma mine ne a taaba.
* Spring Pancake - e la chinese deme saaŋkompare bondirii naŋ e bone naŋ pore a northern irigiŋ paaloŋ poɔ ka neɛzaa baŋ o. Noba maŋ di la Pancake a bebiri kaŋa banaŋ boɔlɔ Lichun, o e la tigiri ba naq maq piili o diibu a spring pare piila.
* Zhongzi - mui tage bee bonnoore mine na maŋ pɔge a vaɛ ka ba de doge.
Zhnogzi – e la mui nyɛnnoo bee bonnoore mine, ba naŋ maŋ de bamboo vaɛ a pɔge ne kyɛ a de doge. Ba maŋ maale la a boma ka ba de toori ne a ba paaloŋ paati neŋkpoŋ yuori naŋ di Qu Yuan a Dragon tigiri diibu saŋa bee wagere poɔ.
=== '''Costa Rica paaloŋ poɔ''' ===
Mui ane bɛŋɛ
=== Croatia ===
· Lecsó
=== Cyprus ===
Tsamarella – e la saaŋkompare bondirii kyɛ naŋ cyprus ŋmenaa saŋa nɛmɛ
=== Czech Republic ===
· Lecsó
· Svíčková
=== Estonia ===
· Mulgipuder<sup>[''citation needed'']</sup>
· Sepik
'''Faroe Islands'''
* [[Duoro kɔre:Stora dimun puffins for kitchen.jpg|thumb]]Faroese puffin
* Garnatálg
* Skerpikjøt
* Whale meat
=== Eswatini ===
Atikile meŋa : Bondirii maaloo zie a Eswatini ane ba saaŋkompare bondirii
Faroe Islands
· Faroese puffin
· Garnatálg
· Skerpikjøt
· Whale Nɛmɛ
=== Finland ===
Karelian pasty
· Karelian stew
· Karelian pasty
· Kesäkeitto
· Sautéed reindeer
· Ruisreikäleipä
· Ryynimakkara
[[Duoro kɔre:Karjalanpiirakka-20060227.jpg|thumb]]
· Mustamakkara
· Kalakukko
· Lörtsy
· Rönttönen
· Sultsina
· Mämmi
· Joulutorttu
=== France ===
A ''Appellation d'origine contrôlée'' - e la Franch bondirii a paaloŋ zaa naŋ sage de ka a e ba paaloŋ bondirii kyɛ a Franch paaloŋ zaa kyɛ a ziiri ama bondirii la wines, cheeses, kaaŋ ane a kɔreba bonkoɔre mine.
Nansaala noɔ peele - a French noore boma ne a appellation d’origine controlee zi araa
Appellation d’origine controlee liqueurs ane seeloŋ
Appellation d’origine controlee controlee daa kpeɛne mine.
=== Germany ===
Black Forest ham – maŋ maale la eŋ a black forest irigiŋ naŋ be a Germany paaloŋ poɔ, o e la bone kpaaroŋ kaŋa kpaaroŋ naŋ kaara ba zu ka onaŋ la Proected Designation of Origin (PDO) naŋ kaara a bondirii zu a European Union.
=== Guatemala ===
[[Duoro kɔre:Fiambre.JPG|thumb]]
Fiambre e la saaŋkompare Guatemalan bondirii, na maŋ maale dayeni yoŋ ka ba di yuoni zaa, o la tigiri bee yeltuuri ba naŋ maŋ di a kyaare a ne a bebiri na a Dia de Los Muetos ane All Saint Day (Dia de Todos Los Santos) naŋ kpi.
=== Iceland ===
Hakarl – o e la saaŋkompare bondiraa ane a paaloŋ zaa bondirii kaŋa naŋ be a Iceland paaloŋ poɔ.
Hangikjot
Þorramatur – e la Iceland saaŋkompare bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ kaa iri, o e la bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ de a maale ne zɔne, ba maŋ maale o la a saaŋkompare maaloo, ba nyɔge a ŋmaare bibilee a paaŋ de eŋ rúgbrauð bondirii ( a de dɔgele borodo sɔgele maaroŋ zu), butler ane brennivin ( naŋ e Icelandic akvavit)
=== India ===
Atikile meŋa : Indian paaloŋ poɔ bondirii
· Kheer
· Roti and Sabzi
=== South India paaloŋ poɔ bondirii ===
· Idli
· Dosa
· Sambar and Chutneys
· Rasam
· Puttu
· Idiyappam
· Paniyaram
=== Indonesia ===
[[Duoro kɔre:Tumpeng-Jawa.jpg|thumb]]
Meŋ kaa kyɛ nyɛ: Indonesia bondi-parɛɛ
Brem – e la Snack ane va-diree bombiiru kaŋa banaŋ maq de yi ne Java ane Badi bee a e ba bommaale.
Docang – e la saaŋkompare bondirii naŋ maale yi Cirebon
Gado-gado – e la saaŋkompare salad bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ de seŋkaa kaaŋ a maale dɔgele.
Gudeg - unripe jackfruit baapaala la ka ba maŋ de maale ne zeɛre, a e la saaŋkompare bondirii naŋ yi Yogyakarta paaloŋ poɔ.
Ketupat – a e la saaŋkompare mui dogere banaŋ maŋ doge a peli ne vaɛ, a e la bondirii ba naŋ maŋ di a Lebaren , Indonesia idul fitri
Kuluban – Javanese saaŋkompare salad naŋ e yi zie kaŋa a wa
Lawar – Balinese zɛvaare bondirii naŋ e saaŋkompare bondirii
Opor ayam – noɔ ba naŋ maŋ de eŋ kube koɔ zeɛre poɔ, a e la ba saaŋkompare bondiraa kaŋa naŋ pore kyɛ gbɛɛ yaga a bondiraa ŋa diibu ba maŋ de di ne la ketupat a Lebaran diibu wagere.
Pallubasa – e la saaŋkompare bondirii naŋ yi a Makassar, South Sulawesi banaŋ maŋ maale o yi ne offal nao bee wɛduo eŋɛ.
Papeda – saago ɔongee, e la saaŋkompare bondirii naŋ be a Eastern Indonesia ( Maluku ane Papua) paaloŋ poɔ.
Rendang – Minangkabau e la saaŋkompare bondirii naŋ yi a West Sumatra paaloŋ poɔ.
Satay – e la nɛne ba naŋ maŋ ɛre dɔgele skewers zu, a saaŋkompare bondiraa ŋa taa la tɛɛtɛɛ a yi a paaloŋ na poɔ banaŋ maale a Indonesia poɔ
Soto – e la a Indonesia saaŋkompare zeɛre kaŋa, a zeɛre ama maalo taa la tɛɛtɛɛ a yi irigiŋ na poɔ a zeɛre naŋ maale
Tempeh – bɛŋɛ sɛnsɛ naŋ e saaŋkompare naŋ yi a Java paaloŋ poɔ
Tumpeng – a e la mui na maŋ doge wagere na banaŋ maŋ dire a Indonesia bondirii tigiri, a wagere ŋa poɔ ba maŋ doge la bondiparɛɛ parɛɛ a viiri a mui ama
=== Iran ===
· Chelow kabab
· Tahdig
· Ghormeh sabzi
· Fesenjān
· Sabzi polo
· Abgoosht
· Gheimeh
· Sholezard
· Āsh
· Mirza Ghassemi
* Nargesi
* Baghala ghatogh
=== Ireland ===
Biguo bondirii
Podaare bondi-seɛraa
=== Italy ===
[[Duoro kɔre:Traditional pizza from Napoli.jpg|thumb]]
Meŋ kaa kyɛ nyɛ; a Italian bondiparɛɛ ane ba bonnyuri ane a Italian bommaale ane a boŋguuri a ne a yiwaabo zie la a puliŋ kyɛ
· Abbacchio
· Affogato
· Arancini
· Asiago
· Biscotti
[[Duoro kɔre:Tiramisu - Raffaele Diomede.jpg|thumb]]
· Braciola
· Bruschetta
· Caciotta
· Cacciucco
· Caponata
· Cappuccino
· Cotechino
[[Duoro kɔre:Bucatini allamatriciana.jpg|thumb]]
· Crostata
· Crostini
· Espresso
· Focaccia
· Frittata
· Frittella
· Fritto misto
· Gelato
· Lasagna
· Mascarpone
· Minestrone
· Mozzarella
· Panettone
· Panna cotta
· Panino
· Panzerotto
· Parmigiano Reggiano
· Pasta
· Pecorino
[[Duoro kɔre:Cotechino-Servito-Polenta-Lenticchie.jpg|thumb]]
· Peperonata
· Pizza
· Polenta
· Porchetta
· Prosciutto
· Ravioli
· Risotto
· Salami
· Salumi
· Scamorza
· Semifreddo
· Spezzatino
· Strudel
· Tiramisu
· Tortellini
· Zabaione
· Zuppa inglese
'''A maaloo yiibu zie'''
[[Duoro kɔre:Waiter pouring Zardetto sparkling Prosecco.jpg|thumb]]
''Denominazione di origine controllata a'' e la Italian bondimaalaa banaŋ maŋ maale a sɛge mare lɛ a na soma seŋ, azuo a zaa Italian daa kpeɛŋaa ane cheese
· Italian DOC daa kpeɛŋaa
· Italian DOCG daa kpeɛŋaa
* ''Indicazione geografica tipica''
· ''Prodotti agroalimentari tradizionali e la'' a Italian saaŋkompare daa irigiŋ kaŋa naŋ be poɔ,ka a Protected Geographical Status of European Union.
· ''Strada dell'Olio, e la gastronomical'' naŋ be a Italy paaloŋ poɔ a e ba saaŋkompare bommaale aseŋ, PDOs ane PGIs, DOCs ane DOCGs naŋ be a Italy poɔ
=== Japan ===
[[Duoro kɔre:Outlet mall of KIKYOUYA 01.jpg|thumb]]
Mochi – maŋ di la yuoni zaa viiria a yuoni poɔ a Japan a yuoni gbuli zaa poɔ, mochi e la saaŋkompare bondirii naŋ be a Japan yuompaala diibu poɔ a e la bondirii naŋ pore ka maŋ koɔr ka noba daara dire a wagere na poɔ.
=== Jordan ===
Saaŋkompare bonnyuri naŋ be a Jordan paaloŋ poɔ a laŋ ne a sous ( anaŋ neŋ la ka ba boɔlɔ irqsus), a bonnyuri ama e la boma ba naŋ maŋ maale ne ''Glycyrrhiza glabra'' nyege-kuoni (liquorice) tamr hindi, a e la daa ba naŋ maŋ maale ne ''Tamarindus indica'' (tamarind), ane ''laban'' (''labneh''), bonkuoni. A e la bone ba naŋ maŋ de koɔ ane yogurt a maale ne. a yelnimizeɛ kaŋa naŋ be a maalo poɔ la ba maŋ de la labneh naŋ be a Jordan ane tenne anaŋ ŋmaa viiri bee a peɛle, a ama zaa maŋ maale la ane a saaŋkompare maaloo sobie na, a maŋ maale a eŋ a yogurt ɔrebare poore.
=== Korea ===
[[Duoro kɔre:Bibimbap at restaurant Korean Kitchen.jpg|thumb]]
· Bibimbap
· Bulgogi
· Kimchi
· Nurungji
· Sungnyung
=== Latvia ===
· Bombie
* [[Duoro kɔre:Grey peas at restaurant Milda in Riga.jpg|thumb]]Layered rye bread
* Sklandrausis
· Speķrauši
=== Lithuania ===
· Saaŋkompare daŋgeli
=== Malaysia ===
· Hinava
· Kelupis
· Ketupat
[[Duoro kɔre:Swordfish hinava.jpg|thumb]]
· Lamban
· Lemang
· Linopot
· Manuk pansuh
· Nasi lemak
· Penyaram
· Umai
=== Maldives ===
[[Duoro kɔre:Maldive fish91.JPG|thumb]]
Garudiya
Maldives zuma – saaŋkompare tuna zum ba naŋ maale Maldives paaloŋ poɔ. A e la Maldivian bondirii,
=== Malta ===
Lent naŋ be Malta poɔ & saaŋkompare bondirii ba naŋ maŋ di a wagere na zaa poɔ.
Kwarezimal – Lent sɛnsɛ
=== Maxico ===
Atole e la a ba saaqkompare tea nyu bone
[[Duoro kɔre:BolaTamale.JPG|thumb]]
Capirotada – e la bone gbɛɛ yaga ba naŋ maŋ di Lenten wagere poɔ (''comida de cuaresma'') o e la a bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ di Friday soŋ daare
Sɛlemaa wogiri
Enchilada Mexico noba bondirii
Iguana Nɛne
Bombie, bɛŋɛ ane bɛŋkyeene
Kamaana
Tortilla
Mole Sauce
Doba-nɛne
Choizo
Mui – saaŋkompare poɔ, ba maŋ kyeeŋ la ka a waa ŋa salima sɛre ka paaŋ de a doge
Mui ane bɛŋɛ
Sope a e la Mexico bondirii ba naŋ maŋ de gyɛle a maale ne
Tamale – a e la bondirii mine ba naŋ maŋ maale eŋ kamapɛge poɔ
=== '''Nepal''' ===
Dhindo
=== '''Portugal''' ===
Denominação de Origem Controlada e la mere kaŋa banaŋ maale biŋ ka o kaara a ba daa-kpeɛne zu, cheeses, butter aane a Portugal bonkoɔre mine.
'''Saudi Arabia'''
· Hininy
· Kabsa
=== Singapore ===
[[Duoro kɔre:Hainanese Chicken Rice.jpg|thumb]]
Hainanese mui ane noɔ nɛne - a Singapore a bondirii ama la ka ba de ka a e a ba saaŋkompare bondirii
Teochew kookoo bee buuluŋ
=== Slovakia ===
Bryndzové halušky - a bondirii ama la ka ba de ka a e a ba saaŋkompare bondirii ana la halušky ane bryndza a Solvakia poɔ.
Lecso
=== South Africa ===
[[Boŋŋo Tigiri|Boboti]]<nowiki/>e
* Chakalaka and Pap
* Malva pudding
* Potjiekos
* Samosa
=== Spain ===
Borona - e la kamaana boroodo a e la saaŋkompare bondirii, naŋ be a Galicia, Asturias Cantabria, a Basque teŋɛ ane a Northen Castilla - Leon ( zie kaŋa naŋ be a Leon Palenɔia ane Burgos)
''Denominación de Origen'' ''-''
=== '''Sweden''' ===
* Falukorv
* [[Duoro kɔre:Falukorv.jpg|thumb]]Janssons frestelse
* Pyttipanna
Switzaerland
''Appellation d'origine protégée'' ''- A''
Capuns - e la saaŋkompare bondirii naŋ be a canton of Graubünden a Switzerland paaloŋ
=== Tanzania ===
Pare noba ane saaŋkompare bondirii
=== '''Thailand''' ===
Mango mui
pad Thai
=== Turkey ===
imam bayildi
Uganda
Malewa - bamboo seɛre ba naŋ maŋ deɛle ka a ko ka biŋ. A bondirii ama yiibu zie la Eastern Uganda, paaloŋ, a Bugisu naŋ be irigiŋ bilee kaŋa poɔ
=== '''United Kingdom''' ===
=== England ===
* [[Duoro kɔre:Shepherd's pie at restaurant Hell Hunt, Tallinn.jpg|thumb]]Bangers and mash
* Cottage pie
* Faggot
* Zuma ane chips
* Biguo bondirii
* Sunday roast
==== Wales ====
* Cawl
* Welsh koosee
* Glamorgan sausages
* Laver boroboro
* Welsh rarebit
* Bara dɔgebo
==== Scotland ====
[[Duoro kɔre:Haggis on a platter.jpg|thumb]]
[[//en.wikipedia.org/wiki/File:Haggis_on_a_platter.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Haggis_on_a_platter.jpg|right|thumb|Haggis on a platter at a Burns supper.]]
* Haggis
* Lorne sausage
* Neeps and tatties
* Cullen skink
* Arbroath smokies
* Reestit mutton
=== United States ===
Article zu zaa: paaloŋ bondirii mine
* Cardamom boroboro– de la ka o e a saaŋkoŋ bondiraa a Swedish Americans paaloŋ poɔ.
* Bareka puoruu bondirii
==== Southern United States ====
Meŋ la nyɛ: Southern United States bondirii
* Biscuit
* Cheese straw
* kamaana boroboro
* Collard greens
* Hoppin' John
* Daaŋkele
=== Vanuatu ===
Meŋ la nyɛ: Vanuatu bondirii §  saaŋkoŋ bondirii
* Laplap – a paaloŋ bondirii
=== Yemen ===
* Kabsa
== A paaloŋ poɔ ==
=== Arab states a Persian Gulf poɔ ===
* Khabees – saaŋkoŋ bondi-noɔ kaŋa a Arab states a Persian Gulf poɔ.
=== Commonwealth Caribbean ===
* Mui ane peas – saaŋkoŋ bondirii Anglo-Caribbean poɔ.
=== Levant (Eastern Mediterranean) ===
A saaŋkoŋ bondirii a Levant poɔ paale la, falafel, fuul, halawa, hummus, kanafeh, labaneh, medammis ane tahini ane a taa gyamaa. A bondirii na naŋ pore a paaloŋ poɔ la ana na ba naŋ maale yineŋ a legumes, gaŋaazaa, falafel, fuul, hummus ane medammis.
[[Duoro kɔre:Hummus.jpg|thumb]]
'''Saaŋkoŋ bondirii mine naŋ pore a Eastern Mediterranean paaloŋ poɔ'''
[[Duoro kɔre:Falafels 2.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre:PistHalva.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre:Kanafeh.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre:Labneh (5196911587).jpg|thumb]]
== Sommo yizie ==
d0tpq21w61c1ppschnxhdgjavmz9w2d
62669
62667
2026-07-18T22:12:19Z
Mary Loor
55
62669
wikitext
text/x-wiki
[[Duoro kɔre:Espaguetis carbonara.jpg|thumb]]
'''Saaŋkompare bondirii''' e la bondirii ane seemaa, a e la bondirii naŋ piili ne te saaŋkommine a wa tɔ zenɛ<ref>https://books.google.com/books?id=D-K9CwAAQBAJ&pg=PA85</ref> kyɛ naŋ bebe, a e la bondirii ba dire yuomo naŋ pare a naŋ wa tɔ zenɛ ka ba naŋ dire.<ref>http://agriculturesociety.com/politics-and-food/what-are-traditional-foods/</ref> Saaŋkompare [[bondirii]] ane semaa e la saaŋkompare naŋ be teŋɛ zu kyɛ, a maŋ taa la saadayel a ko a paaloŋ na zaa a kyaare ne a bondirii,. Saaŋkompare bondirii ane bonnyuuri banaŋ maŋ maale yiri, bee a bondirii koɔroo zie ane zibibilii banaŋ maŋ maala bondirii, ane bondimaale zi bɛrɛ.<ref>https://books.google.com/books?id=QOLhwkcFTJAC&pg=PA41</ref>
Saaŋkompare bondirii taa la a maaloo zie ka naŋ nansala maŋ boɔle ka “ geographical indications and traditional specialties in the European Union” ba maale la aŋa lɛ European Union naŋ maale geographical indications and traditional specialties: Protected designation of origin (PDO), Protected geographical indication (PGI) and Traditional specialties guaranteed (TSG). A yelmaale binne ama maale biŋ la ka a gu ba koɔbo yɛroŋ soŋ ŋa yuori soŋ kyɛ soŋ ŋmɛ daworo bee a moɔle ka ba yuori gaa toɔre.<ref>http://ec.europa.eu/agriculture/quality/schemes/index_en.htm</ref>
A atikile ama taa la duoro a kyaare ne a saaŋkompare bonnyuuri.
== '''Tɛɛtɛɛloŋ naŋ be a saaŋkompare bondirii ane a parɛɛ''' ==
[[Duoro kɔre:Antica trattoria Bagutto.jpg|thumb|<ref>http://www.localistorici.it/it/Schede/view/tipo/locali-storici/categorie/per-anno-di-fondazione_1200-1299/slug/antica-trattoria-bagutto</ref>]]
[[Duoro kɔre
Aneazaa ka a pore la ka ba derɛ anaŋ yitaa zuiŋ, a yelmeŋa naŋ be a saaŋkompare bonimaale ziiri e la parɛɛ ayi a noba naŋ sage de tona ne toma, a yi culinary anthropology; naŋ manne.; a danweɛ soba la culinary anthropology; aŋa e la bone ba naŋ woŋ yi noba noɔre poɔ, dawuri bilee ane tembɛrɛ poore, kyɛle taa la ssaaŋkompare yeltuuri kyɛ ka ba mine meŋ taa ba waaloŋ. A yelkaŋa meŋ la ka tenneŋ wa yele yɛlɛ a maŋ pore la, cuisine e la zie kaŋa naŋ pore ka noba gyamaa a noŋ a be.<ref>https://sc.jalisco.gob.mx/sites/sc.jalisco.gob.mx/files/cultura_7.pdf</ref> Azuiŋ saakopare bondirii bee saaŋkompare yelerre bee a saaŋkompare yelerre kaŋa zaa.
Saaŋkompare bondirii gyamaa zie, yi la yiri pɔgeba gɔɔloŋ bommaale ane lɛ banaŋ maŋ de ziyuo yɛŋ a eŋ pale ba bondirii maaloo poɔ. Ka noba wa boŋkaŋa, o daaroŋ maŋ e la tuo kyɛ ka kyɛ ka neɛzaa maŋ boɔrɔ ka o meŋ e nyɛ. A yelkaŋa meŋ la o maŋ yaare la ka neɛzaa a tɔgelɔ a erɛ, azuiŋ a ba maŋ kɔɔre kyɛ ka o e boŋkpokpo ka neɛzaa boɔrɔ. A yelŋa zuiŋ, saaŋkompare bondimaale ziiri e la bone a maaloo naŋ e tɛɛtɛɛ a yi zie na banaŋ maala a. azuiŋ gbɛɛ a maŋ yi la a noba bale piilu zie aseŋ saaŋkompare bommaale mine bebe ana baŋ le a pare la kyɛ bore togitogi, kyɛ ka anaŋ wa di zuo, a maŋ faaŋ la kyɛ poɔ a cuisine bondirii maaloo ŋa zie. A Maxican culinary anthropologist Maru Toledo bommaala poɔ, eŋ la bonsaana ata soba a poɔ a ba bondirii maalo poɔ,<ref>https://www.youtube.com/watch?v=X0puNzafaDA</ref> a yelŋa e la bone naŋ daŋ ba kyebe a ba saaŋkonnoŋ poɔ sɛre ka ba wa baŋ piili, ka fooŋ kaa soŋ pampana ŋa bondirii maaloo ane a maalo zie taa la lɛ a na maŋ maale tutaa pampana ŋa.
== Bondirii maalo libie de boɔbo ==
A yɛroŋ bondimaale ziiri ama taa la meɛroŋ naŋ e a saaŋkomapre ( aneazaa ka amine yi la taa bee a gyamaa yietaa) kyɛ a yelnyɔgeraa zaa naane e tɔnɔ boma. A ŋaa zuiŋ, ba ba maŋ boɔrɔ ka kpɛ gaa nimitoɔre a wuli a yi waabo zie bee a piilu zie, bee ka o gaa bee ka a lambogir naŋ ba maaleŋ peɛle a bondirii yeltarre loori, a maŋ taa la daabo. A baara soba la, a gyamaa, maŋ e la ka a yɛŋ naŋ be a bondirii na maalo zie a e bone noba naŋ ba taa a yɛŋ na soba, ba sage la ka bondirii anaŋ ba naŋ maŋ daara maŋ e la ba meŋa bondirii, la ka ba maŋ la te maale maalo<ref>https://www.afm-marketing.org/en/system/files/publications/20160509182342_S20_P2_GUELMAMI.pdf</ref> kaŋa, ka a nyuu ane a waaloŋ meŋ e a toɔraa, ane a gɔɔloŋ na naŋ be a maalo sobie poɔ, ane a saaakompare yeltuuri mine.
== '''A Tendaazaa''' ==
=== Africa poɔ ===
[[Duoro kɔre:Bambara nut unearthed..JPG|thumb]]
· Suŋgbulo -a e la saaŋkompare boŋkoɔre naŋ be a Africa paaloŋ poɔ.
'''Europe ( Tuure paaloŋ)'''
Saaŋkompare bondikoɔre e la boma ba naŋ bigiri ka a taa la tɔnɔ yaga a Europe laŋkpeɛbo poɔ, ba yelerre ne ba waaloŋ poɔ, ane ba yeltuuri.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.appet.2008.11.008</ref>
== '''South America''' ==
[[Duoro kɔre:Humas - Flickr - Pepelo..jpg|thumb]]
· Humaita – e la a saaŋkompare bondiraa kaŋa naŋ be a Bolivia, Chile, Ecuador, ane Peru paaloŋ poɔ
·
=== '''A tatenne mine poɔ''' ===
Kaa kyɛ nyɛ: Canada deme bondirii maalo zie
Teŋɛ kaŋa bondirii e la ba saaŋkompare bondirii a Aboriginal noba naŋ neɛzaa naŋ baŋ ka banaŋ neŋ la ka ba boɔlɔ (Canada paaloŋ danweɛ soba a di Metis, ane Inuit) a zuo a zaa kori naŋ be a northern irigiŋ a be la ka a Western bondirii a be, a bondirii ama de waabo maŋ e la kpeɛŋaa, kyɛ ka a saakompar bondirii naŋ maŋ are gu a anaŋ.
· Bareka puoru bondirii
==== '''Québec''' ====
Kaa kyɛ nyɛ: Bondirii maalo a
* [[Duoro kɔre:La Banquise Poutine.jpg|thumb]]Poutine[[//en.wikipedia.org/wiki/File:La_Banquise_Poutine.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:La_Banquise_Poutine.jpg|right|thumb|A classic poutine is made with french fries, cheese curds and gravy.]]
* Tourtière
* Sucre à la crème
* Pâté chinois
* Pouding chômeur
* St. Catherine's taffy
* Spruce beer
* Maple syrup
* Cretons
'''Acadia'''
Meŋ leɛ kaa kyɛ nyɛ : Acadian bondirii maaloo zie
=== China paaloŋ poɔ ===
* [[Duoro kɔre:Spring Pancake.jpg|thumb]]Ciba cake
* Dim sum
* Fuling Jiabing - e la saakompare bondirii snack bondirii naŋ e Beijing naŋ e bone na be a paaloŋ lambori kyɛlee poɔ. O maŋ waa ŋa a Pancake na, sikyiri zɔŋ ane fuling la ka ba maŋ de a maale a nyɔge pilli ne bombie, seo, ane boma mine ne a taaba.
* Spring Pancake - e la chinese deme saaŋkompare bondirii naŋ e bone naŋ pore a northern irigiŋ paaloŋ poɔ ka neɛzaa baŋ o. Noba maŋ di la Pancake a bebiri kaŋa banaŋ boɔlɔ Lichun, o e la tigiri ba naq maq piili o diibu a spring pare piila.
* Zhongzi - mui tage bee bonnoore mine na maŋ pɔge a vaɛ ka ba de doge.
Zhnogzi – e la mui nyɛnnoo bee bonnoore mine, ba naŋ maŋ de bamboo vaɛ a pɔge ne kyɛ a de doge. Ba maŋ maale la a boma ka ba de toori ne a ba paaloŋ paati neŋkpoŋ yuori naŋ di Qu Yuan a Dragon tigiri diibu saŋa bee wagere poɔ.
=== '''Costa Rica paaloŋ poɔ''' ===
Mui ane bɛŋɛ
=== Croatia ===
· Lecsó
=== Cyprus ===
Tsamarella – e la saaŋkompare bondirii kyɛ naŋ cyprus ŋmenaa saŋa nɛmɛ
=== Czech Republic ===
· Lecsó
· Svíčková
=== Estonia ===
· Mulgipuder<sup>[''citation needed'']</sup>
· Sepik
'''Faroe Islands'''
* [[Duoro kɔre:Stora dimun puffins for kitchen.jpg|thumb]]Faroese puffin
* Garnatálg
* Skerpikjøt
* Whale meat
=== Eswatini ===
Atikile meŋa : Bondirii maaloo zie a Eswatini ane ba saaŋkompare bondirii
Faroe Islands
· Faroese puffin
· Garnatálg
· Skerpikjøt
· Whale Nɛmɛ
=== Finland ===
Karelian pasty
· Karelian stew
· Karelian pasty
· Kesäkeitto
· Sautéed reindeer
· Ruisreikäleipä
· Ryynimakkara
[[Duoro kɔre:Karjalanpiirakka-20060227.jpg|thumb]]
· Mustamakkara
· Kalakukko
· Lörtsy
· Rönttönen
· Sultsina
· Mämmi
· Joulutorttu
=== France ===
A ''Appellation d'origine contrôlée'' - e la Franch bondirii a paaloŋ zaa naŋ sage de ka a e ba paaloŋ bondirii kyɛ a Franch paaloŋ zaa kyɛ a ziiri ama bondirii la wines, cheeses, kaaŋ ane a kɔreba bonkoɔre mine.
Nansaala noɔ peele - a French noore boma ne a appellation d’origine controlee zi araa
Appellation d’origine controlee liqueurs ane seeloŋ
Appellation d’origine controlee controlee daa kpeɛne mine.
=== Germany ===
Black Forest ham – maŋ maale la eŋ a black forest irigiŋ naŋ be a Germany paaloŋ poɔ, o e la bone kpaaroŋ kaŋa kpaaroŋ naŋ kaara ba zu ka onaŋ la Proected Designation of Origin (PDO) naŋ kaara a bondirii zu a European Union.
=== Guatemala ===
[[Duoro kɔre:Fiambre.JPG|thumb]]
Fiambre e la saaŋkompare Guatemalan bondirii, na maŋ maale dayeni yoŋ ka ba di yuoni zaa, o la tigiri bee yeltuuri ba naŋ maŋ di a kyaare a ne a bebiri na a Dia de Los Muetos ane All Saint Day (Dia de Todos Los Santos) naŋ kpi.
=== Iceland ===
Hakarl – o e la saaŋkompare bondiraa ane a paaloŋ zaa bondirii kaŋa naŋ be a Iceland paaloŋ poɔ.
Hangikjot
Þorramatur – e la Iceland saaŋkompare bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ kaa iri, o e la bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ de a maale ne zɔne, ba maŋ maale o la a saaŋkompare maaloo, ba nyɔge a ŋmaare bibilee a paaŋ de eŋ rúgbrauð bondirii ( a de dɔgele borodo sɔgele maaroŋ zu), butler ane brennivin ( naŋ e Icelandic akvavit)
=== India ===
Atikile meŋa : Indian paaloŋ poɔ bondirii
· Kheer
· Roti and Sabzi
=== South India paaloŋ poɔ bondirii ===
· Idli
· Dosa
· Sambar and Chutneys
· Rasam
· Puttu
· Idiyappam
· Paniyaram
=== Indonesia ===
[[Duoro kɔre:Tumpeng-Jawa.jpg|thumb]]
Meŋ kaa kyɛ nyɛ: Indonesia bondi-parɛɛ
Brem – e la Snack ane va-diree bombiiru kaŋa banaŋ maq de yi ne Java ane Badi bee a e ba bommaale.
Docang – e la saaŋkompare bondirii naŋ maale yi Cirebon
Gado-gado – e la saaŋkompare salad bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ de seŋkaa kaaŋ a maale dɔgele.
Gudeg - unripe jackfruit baapaala la ka ba maŋ de maale ne zeɛre, a e la saaŋkompare bondirii naŋ yi Yogyakarta paaloŋ poɔ.
Ketupat – a e la saaŋkompare mui dogere banaŋ maŋ doge a peli ne vaɛ, a e la bondirii ba naŋ maŋ di a Lebaren , Indonesia idul fitri
Kuluban – Javanese saaŋkompare salad naŋ e yi zie kaŋa a wa
Lawar – Balinese zɛvaare bondirii naŋ e saaŋkompare bondirii
Opor ayam – noɔ ba naŋ maŋ de eŋ kube koɔ zeɛre poɔ, a e la ba saaŋkompare bondiraa kaŋa naŋ pore kyɛ gbɛɛ yaga a bondiraa ŋa diibu ba maŋ de di ne la ketupat a Lebaran diibu wagere.
Pallubasa – e la saaŋkompare bondirii naŋ yi a Makassar, South Sulawesi banaŋ maŋ maale o yi ne offal nao bee wɛduo eŋɛ.
Papeda – saago ɔongee, e la saaŋkompare bondirii naŋ be a Eastern Indonesia ( Maluku ane Papua) paaloŋ poɔ.
Rendang – Minangkabau e la saaŋkompare bondirii naŋ yi a West Sumatra paaloŋ poɔ.
Satay – e la nɛne ba naŋ maŋ ɛre dɔgele skewers zu, a saaŋkompare bondiraa ŋa taa la tɛɛtɛɛ a yi a paaloŋ na poɔ banaŋ maale a Indonesia poɔ
Soto – e la a Indonesia saaŋkompare zeɛre kaŋa, a zeɛre ama maalo taa la tɛɛtɛɛ a yi irigiŋ na poɔ a zeɛre naŋ maale
Tempeh – bɛŋɛ sɛnsɛ naŋ e saaŋkompare naŋ yi a Java paaloŋ poɔ
Tumpeng – a e la mui na maŋ doge wagere na banaŋ maŋ dire a Indonesia bondirii tigiri, a wagere ŋa poɔ ba maŋ doge la bondiparɛɛ parɛɛ a viiri a mui ama
=== Iran ===
· Chelow kabab
· Tahdig
· Ghormeh sabzi
· Fesenjān
· Sabzi polo
· Abgoosht
· Gheimeh
· Sholezard
· Āsh
· Mirza Ghassemi
* Nargesi
* Baghala ghatogh
=== Ireland ===
Biguo bondirii
Podaare bondi-seɛraa
=== Italy ===
[[Duoro kɔre:Traditional pizza from Napoli.jpg|thumb]]
Meŋ kaa kyɛ nyɛ; a Italian bondiparɛɛ ane ba bonnyuri ane a Italian bommaale ane a boŋguuri a ne a yiwaabo zie la a puliŋ kyɛ
· Abbacchio
· Affogato
· Arancini
· Asiago
· Biscotti
[[Duoro kɔre:Tiramisu - Raffaele Diomede.jpg|thumb]]
· Braciola
· Bruschetta
· Caciotta
· Cacciucco
· Caponata
· Cappuccino
· Cotechino
[[Duoro kɔre:Bucatini allamatriciana.jpg|thumb]]
· Crostata
· Crostini
· Espresso
· Focaccia
· Frittata
· Frittella
· Fritto misto
· Gelato
· Lasagna
· Mascarpone
· Minestrone
· Mozzarella
· Panettone
· Panna cotta
· Panino
· Panzerotto
· Parmigiano Reggiano
· Pasta
· Pecorino
[[Duoro kɔre:Cotechino-Servito-Polenta-Lenticchie.jpg|thumb]]
· Peperonata
· Pizza
· Polenta
· Porchetta
· Prosciutto
· Ravioli
· Risotto
· Salami
· Salumi
· Scamorza
· Semifreddo
· Spezzatino
· Strudel
· Tiramisu
· Tortellini
· Zabaione
· Zuppa inglese
'''A maaloo yiibu zie'''
[[Duoro kɔre:Waiter pouring Zardetto sparkling Prosecco.jpg|thumb]]
''Denominazione di origine controllata a'' e la Italian bondimaalaa banaŋ maŋ maale a sɛge mare lɛ a na soma seŋ, azuo a zaa Italian daa kpeɛŋaa ane cheese
· Italian DOC daa kpeɛŋaa
· Italian DOCG daa kpeɛŋaa
* ''Indicazione geografica tipica''
· ''Prodotti agroalimentari tradizionali e la'' a Italian saaŋkompare daa irigiŋ kaŋa naŋ be poɔ,ka a Protected Geographical Status of European Union.
· ''Strada dell'Olio, e la gastronomical'' naŋ be a Italy paaloŋ poɔ a e ba saaŋkompare bommaale aseŋ, PDOs ane PGIs, DOCs ane DOCGs naŋ be a Italy poɔ
=== Japan ===
[[Duoro kɔre:Outlet mall of KIKYOUYA 01.jpg|thumb]]
Mochi – maŋ di la yuoni zaa viiria a yuoni poɔ a Japan a yuoni gbuli zaa poɔ, mochi e la saaŋkompare bondirii naŋ be a Japan yuompaala diibu poɔ a e la bondirii naŋ pore ka maŋ koɔr ka noba daara dire a wagere na poɔ.
=== Jordan ===
Saaŋkompare bonnyuri naŋ be a Jordan paaloŋ poɔ a laŋ ne a sous ( anaŋ neŋ la ka ba boɔlɔ irqsus), a bonnyuri ama e la boma ba naŋ maŋ maale ne ''Glycyrrhiza glabra'' nyege-kuoni (liquorice) tamr hindi, a e la daa ba naŋ maŋ maale ne ''Tamarindus indica'' (tamarind), ane ''laban'' (''labneh''), bonkuoni. A e la bone ba naŋ maŋ de koɔ ane yogurt a maale ne. a yelnimizeɛ kaŋa naŋ be a maalo poɔ la ba maŋ de la labneh naŋ be a Jordan ane tenne anaŋ ŋmaa viiri bee a peɛle, a ama zaa maŋ maale la ane a saaŋkompare maaloo sobie na, a maŋ maale a eŋ a yogurt ɔrebare poore.
=== Korea ===
[[Duoro kɔre:Bibimbap at restaurant Korean Kitchen.jpg|thumb]]
· Bibimbap
· Bulgogi
· Kimchi
· Nurungji
· Sungnyung
=== Latvia ===
· Bombie
* [[Duoro kɔre:Grey peas at restaurant Milda in Riga.jpg|thumb]]Layered rye bread
* Sklandrausis
· Speķrauši
=== Lithuania ===
· Saaŋkompare daŋgeli
=== Malaysia ===
· Hinava
· Kelupis
· Ketupat
[[Duoro kɔre:Swordfish hinava.jpg|thumb]]
· Lamban
· Lemang
· Linopot
· Manuk pansuh
· Nasi lemak
· Penyaram
· Umai
=== Maldives ===
[[Duoro kɔre:Maldive fish91.JPG|thumb]]
Garudiya
Maldives zuma – saaŋkompare tuna zum ba naŋ maale Maldives paaloŋ poɔ. A e la Maldivian bondirii,
=== Malta ===
Lent naŋ be Malta poɔ & saaŋkompare bondirii ba naŋ maŋ di a wagere na zaa poɔ.
Kwarezimal – Lent sɛnsɛ
=== Maxico ===
Atole e la a ba saaqkompare tea nyu bone
[[Duoro kɔre:BolaTamale.JPG|thumb]]
Capirotada – e la bone gbɛɛ yaga ba naŋ maŋ di Lenten wagere poɔ (''comida de cuaresma'') o e la a bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ di Friday soŋ daare
Sɛlemaa wogiri
Enchilada Mexico noba bondirii
Iguana Nɛne
Bombie, bɛŋɛ ane bɛŋkyeene
Kamaana
Tortilla
Mole Sauce
Doba-nɛne
Choizo
Mui – saaŋkompare poɔ, ba maŋ kyeeŋ la ka a waa ŋa salima sɛre ka paaŋ de a doge
Mui ane bɛŋɛ
Sope a e la Mexico bondirii ba naŋ maŋ de gyɛle a maale ne
Tamale – a e la bondirii mine ba naŋ maŋ maale eŋ kamapɛge poɔ
=== '''Nepal''' ===
Dhindo
=== '''Portugal''' ===
Denominação de Origem Controlada e la mere kaŋa banaŋ maale biŋ ka o kaara a ba daa-kpeɛne zu, cheeses, butter aane a Portugal bonkoɔre mine.
'''Saudi Arabia'''
· Hininy
· Kabsa
=== Singapore ===
[[Duoro kɔre:Hainanese Chicken Rice.jpg|thumb]]
Hainanese mui ane noɔ nɛne - a Singapore a bondirii ama la ka ba de ka a e a ba saaŋkompare bondirii
Teochew kookoo bee buuluŋ
=== Slovakia ===
Bryndzové halušky - a bondirii ama la ka ba de ka a e a ba saaŋkompare bondirii ana la halušky ane bryndza a Solvakia poɔ.
Lecso
=== South Africa ===
[[Boŋŋo Tigiri|Boboti]]<nowiki/>e
* Chakalaka and Pap
* Malva pudding
* Potjiekos
* Samosa
=== Spain ===
Borona - e la kamaana boroodo a e la saaŋkompare bondirii, naŋ be a Galicia, Asturias Cantabria, a Basque teŋɛ ane a Northen Castilla - Leon ( zie kaŋa naŋ be a Leon Palenɔia ane Burgos)
''Denominación de Origen'' ''-''
=== '''Sweden''' ===
* Falukorv
* [[Duoro kɔre:Falukorv.jpg|thumb]]Janssons frestelse
* Pyttipanna
Switzaerland
''Appellation d'origine protégée'' ''- A''
Capuns - e la saaŋkompare bondirii naŋ be a canton of Graubünden a Switzerland paaloŋ
=== Tanzania ===
Pare noba ane saaŋkompare bondirii
=== '''Thailand''' ===
Mango mui
pad Thai
=== Turkey ===
imam bayildi
Uganda
Malewa - bamboo seɛre ba naŋ maŋ deɛle ka a ko ka biŋ. A bondirii ama yiibu zie la Eastern Uganda, paaloŋ, a Bugisu naŋ be irigiŋ bilee kaŋa poɔ
=== '''United Kingdom''' ===
=== England ===
* [[Duoro kɔre:Shepherd's pie at restaurant Hell Hunt, Tallinn.jpg|thumb]]Bangers and mash
* Cottage pie
* Faggot
* Zuma ane chips
* Biguo bondirii
* Sunday roast
==== Wales ====
* Cawl
* Welsh koosee
* Glamorgan sausages
* Laver boroboro
* Welsh rarebit
* Bara dɔgebo
==== Scotland ====
[[Duoro kɔre:Haggis on a platter.jpg|thumb]]
[[//en.wikipedia.org/wiki/File:Haggis_on_a_platter.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Haggis_on_a_platter.jpg|right|thumb|Haggis on a platter at a Burns supper.]]
* Haggis
* Lorne sausage
* Neeps and tatties
* Cullen skink
* Arbroath smokies
* Reestit mutton
=== United States ===
Article zu zaa: paaloŋ bondirii mine
* Cardamom boroboro– de la ka o e a saaŋkoŋ bondiraa a Swedish Americans paaloŋ poɔ.
* Bareka puoruu bondirii
==== Southern United States ====
Meŋ la nyɛ: Southern United States bondirii
* Biscuit
* Cheese straw
* kamaana boroboro
* Collard greens
* Hoppin' John
* Daaŋkele
=== Vanuatu ===
Meŋ la nyɛ: Vanuatu bondirii §  saaŋkoŋ bondirii
* Laplap – a paaloŋ bondirii
=== Yemen ===
* Kabsa
== A paaloŋ poɔ ==
=== Arab states a Persian Gulf poɔ ===
* Khabees – saaŋkoŋ bondi-noɔ kaŋa a Arab states a Persian Gulf poɔ.
=== Commonwealth Caribbean ===
* Mui ane peas – saaŋkoŋ bondirii Anglo-Caribbean poɔ.
=== Levant (Eastern Mediterranean) ===
A saaŋkoŋ bondirii a Levant poɔ paale la, falafel, fuul, halawa, hummus, kanafeh, labaneh, medammis ane tahini ane a taa gyamaa. A bondirii na naŋ pore a paaloŋ poɔ la ana na ba naŋ maale yineŋ a legumes, gaŋaazaa, falafel, fuul, hummus ane medammis.
[[Duoro kɔre:Hummus.jpg|thumb]]
'''Saaŋkoŋ bondirii mine naŋ pore a Eastern Mediterranean paaloŋ poɔ'''
[[Duoro kɔre:Falafels 2.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre:PistHalva.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre:Kanafeh.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre:Labneh (5196911587).jpg|thumb]]
== Sommo yizie ==
0v5y6s6cmzbmlta3zip494lnqjm9ksj
62670
62669
2026-07-18T22:17:09Z
Mary Loor
55
62670
wikitext
text/x-wiki
[[Duoro kɔre:Espaguetis carbonara.jpg|thumb]]
'''Saaŋkompare bondirii''' e la bondirii ane seemaa, a e la bondirii naŋ piili ne te saaŋkommine a wa tɔ zenɛ<ref>https://books.google.com/books?id=D-K9CwAAQBAJ&pg=PA85</ref> kyɛ naŋ bebe, a e la bondirii ba dire yuomo naŋ pare a naŋ wa tɔ zenɛ ka ba naŋ dire.<ref>http://agriculturesociety.com/politics-and-food/what-are-traditional-foods/</ref> Saaŋkompare [[bondirii]] ane semaa e la saaŋkompare naŋ be teŋɛ zu kyɛ, a maŋ taa la saadayel a ko a paaloŋ na zaa a kyaare ne a bondirii,. Saaŋkompare bondirii ane bonnyuuri banaŋ maŋ maale yiri, bee a bondirii koɔroo zie ane zibibilii banaŋ maŋ maala bondirii, ane bondimaale zi bɛrɛ.<ref>https://books.google.com/books?id=QOLhwkcFTJAC&pg=PA41</ref>
Saaŋkompare bondirii taa la a maaloo zie ka naŋ nansala maŋ boɔle ka “ geographical indications and traditional specialties in the European Union” ba maale la aŋa lɛ European Union naŋ maale geographical indications and traditional specialties: Protected designation of origin (PDO), Protected geographical indication (PGI) and Traditional specialties guaranteed (TSG). A yelmaale binne ama maale biŋ la ka a gu ba koɔbo yɛroŋ soŋ ŋa yuori soŋ kyɛ soŋ ŋmɛ daworo bee a moɔle ka ba yuori gaa toɔre.<ref>http://ec.europa.eu/agriculture/quality/schemes/index_en.htm</ref>
A atikile ama taa la duoro a kyaare ne a saaŋkompare bonnyuuri.
== '''Tɛɛtɛɛloŋ naŋ be a saaŋkompare bondirii ane a parɛɛ''' ==
[[Duoro kɔre:Antica trattoria Bagutto.jpg|thumb|<ref>http://www.localistorici.it/it/Schede/view/tipo/locali-storici/categorie/per-anno-di-fondazione_1200-1299/slug/antica-trattoria-bagutto</ref>]]
[[Duoro kɔre
Aneazaa ka a pore la ka ba derɛ anaŋ yitaa zuiŋ, a yelmeŋa naŋ be a saaŋkompare bonimaale ziiri e la parɛɛ ayi a noba naŋ sage de tona ne toma, a yi culinary anthropology; naŋ manne.; a danweɛ soba la culinary anthropology; aŋa e la bone ba naŋ woŋ yi noba noɔre poɔ, dawuri bilee ane tembɛrɛ poore, kyɛle taa la ssaaŋkompare yeltuuri kyɛ ka ba mine meŋ taa ba waaloŋ. A yelkaŋa meŋ la ka tenneŋ wa yele yɛlɛ a maŋ pore la, cuisine e la zie kaŋa naŋ pore ka noba gyamaa a noŋ a be.<ref>https://sc.jalisco.gob.mx/sites/sc.jalisco.gob.mx/files/cultura_7.pdf</ref> Azuiŋ saakopare bondirii bee saaŋkompare yelerre bee a saaŋkompare yelerre kaŋa zaa.
Saaŋkompare bondirii gyamaa zie, yi la yiri pɔgeba gɔɔloŋ bommaale ane lɛ banaŋ maŋ de ziyuo yɛŋ a eŋ pale ba bondirii maaloo poɔ. Ka noba wa boŋkaŋa, o daaroŋ maŋ e la tuo kyɛ ka kyɛ ka neɛzaa maŋ boɔrɔ ka o meŋ e nyɛ. A yelkaŋa meŋ la o maŋ yaare la ka neɛzaa a tɔgelɔ a erɛ, azuiŋ a ba maŋ kɔɔre kyɛ ka o e boŋkpokpo ka neɛzaa boɔrɔ. A yelŋa zuiŋ, saaŋkompare bondimaale ziiri e la bone a maaloo naŋ e tɛɛtɛɛ a yi zie na banaŋ maala a. azuiŋ gbɛɛ a maŋ yi la a noba bale piilu zie aseŋ saaŋkompare bommaale mine bebe ana baŋ le a pare la kyɛ bore togitogi, kyɛ ka anaŋ wa di zuo, a maŋ faaŋ la kyɛ poɔ a cuisine bondirii maaloo ŋa zie. A Maxican culinary anthropologist Maru Toledo bommaala poɔ, eŋ la bonsaana ata soba a poɔ a ba bondirii maalo poɔ,<ref>https://www.youtube.com/watch?v=X0puNzafaDA</ref> a yelŋa e la bone naŋ daŋ ba kyebe a ba saaŋkonnoŋ poɔ sɛre ka ba wa baŋ piili, ka fooŋ kaa soŋ pampana ŋa bondirii maaloo ane a maalo zie taa la lɛ a na maŋ maale tutaa pampana ŋa.
== Bondirii maalo libie de boɔbo ==
A yɛroŋ bondimaale ziiri ama taa la meɛroŋ naŋ e a saaŋkomapre ( aneazaa ka amine yi la taa bee a gyamaa yietaa) kyɛ a yelnyɔgeraa zaa naane e tɔnɔ boma. A ŋaa zuiŋ, ba ba maŋ boɔrɔ ka kpɛ gaa nimitoɔre a wuli a yi waabo zie bee a piilu zie, bee ka o gaa bee ka a lambogir naŋ ba maaleŋ peɛle a bondirii yeltarre loori, a maŋ taa la daabo. A baara soba la, a gyamaa, maŋ e la ka a yɛŋ naŋ be a bondirii na maalo zie a e bone noba naŋ ba taa a yɛŋ na soba, ba sage la ka bondirii anaŋ ba naŋ maŋ daara maŋ e la ba meŋa bondirii, la ka ba maŋ la te maale maalo<ref>https://www.afm-marketing.org/en/system/files/publications/20160509182342_S20_P2_GUELMAMI.pdf</ref> kaŋa, ka a nyuu ane a waaloŋ meŋ e a toɔraa, ane a gɔɔloŋ na naŋ be a maalo sobie poɔ, ane a saaakompare yeltuuri mine.
== '''A Tendaazaa''' ==
=== Africa poɔ ===
[[Duoro kɔre:Bambara nut unearthed..JPG|thumb]]
· Suŋgbulo -a e la saaŋkompare boŋkoɔre naŋ be a Africa paaloŋ poɔ.
'''Europe ( Tuure paaloŋ)'''
Saaŋkompare bondikoɔre e la boma ba naŋ bigiri ka a taa la tɔnɔ yaga a Europe laŋkpeɛbo poɔ, ba yelerre ne ba waaloŋ poɔ, ane ba yeltuuri.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.appet.2008.11.008</ref>
== '''South America''' ==
[[Duoro kɔre:Humas - Flickr - Pepelo..jpg|thumb]]
· Humaita – e la a saaŋkompare bondiraa kaŋa naŋ be a Bolivia, Chile, Ecuador, ane Peru paaloŋ poɔ
·
== A tatenne mine poɔ ==
'''Canada'''
Kaa kyɛ nyɛ: Canada deme bondirii maalo zie
Teŋɛ kaŋa bondirii e la ba saaŋkompare bondirii a Aboriginal noba naŋ neɛzaa naŋ baŋ ka banaŋ neŋ la ka ba boɔlɔ (Canada paaloŋ danweɛ soba a di Metis, ane Inuit) a zuo a zaa kori naŋ be a northern irigiŋ a be la ka a Western bondirii a be, a bondirii ama de waabo maŋ e la kpeɛŋaa, kyɛ ka a saakompar bondirii naŋ maŋ are gu a anaŋ.<ref>http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic29-2-105.pdf</ref>
· Bareka puoru bondirii
==== '''Québec''' ====
Kaa kyɛ nyɛ: Bondirii maalo a
* [[Duoro kɔre:La Banquise Poutine.jpg|thumb]]Poutine[[//en.wikipedia.org/wiki/File:La_Banquise_Poutine.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:La_Banquise_Poutine.jpg|right|thumb|A classic poutine is made with french fries, cheese curds and gravy.]]
* Tourtière
* Sucre à la crème
* Pâté chinois
* Pouding chômeur
* St. Catherine's taffy
* Spruce beer
* Maple syrup
* Cretons
'''Acadia'''
Meŋ leɛ kaa kyɛ nyɛ : Acadian bondirii maaloo zie
=== China paaloŋ poɔ ===
* [[Duoro kɔre:Spring Pancake.jpg|thumb]]Ciba cake
* Dim sum
* Fuling Jiabing - e la saakompare bondirii snack bondirii naŋ e Beijing naŋ e bone na be a paaloŋ lambori kyɛlee poɔ. O maŋ waa ŋa a Pancake na, sikyiri zɔŋ ane fuling la ka ba maŋ de a maale a nyɔge pilli ne bombie, seo, ane boma mine ne a taaba.
* Spring Pancake - e la chinese deme saaŋkompare bondirii naŋ e bone naŋ pore a northern irigiŋ paaloŋ poɔ ka neɛzaa baŋ o. Noba maŋ di la Pancake a bebiri kaŋa banaŋ boɔlɔ Lichun, o e la tigiri ba naq maq piili o diibu a spring pare piila.
* Zhongzi - mui tage bee bonnoore mine na maŋ pɔge a vaɛ ka ba de doge.
Zhnogzi – e la mui nyɛnnoo bee bonnoore mine, ba naŋ maŋ de bamboo vaɛ a pɔge ne kyɛ a de doge. Ba maŋ maale la a boma ka ba de toori ne a ba paaloŋ paati neŋkpoŋ yuori naŋ di Qu Yuan a Dragon tigiri diibu saŋa bee wagere poɔ.
=== '''Costa Rica paaloŋ poɔ''' ===
Mui ane bɛŋɛ
=== Croatia ===
· Lecsó
=== Cyprus ===
Tsamarella – e la saaŋkompare bondirii kyɛ naŋ cyprus ŋmenaa saŋa nɛmɛ
=== Czech Republic ===
· Lecsó
· Svíčková
=== Estonia ===
· Mulgipuder<sup>[''citation needed'']</sup>
· Sepik
'''Faroe Islands'''
* [[Duoro kɔre:Stora dimun puffins for kitchen.jpg|thumb]]Faroese puffin
* Garnatálg
* Skerpikjøt
* Whale meat
=== Eswatini ===
Atikile meŋa : Bondirii maaloo zie a Eswatini ane ba saaŋkompare bondirii
Faroe Islands
· Faroese puffin
· Garnatálg
· Skerpikjøt
· Whale Nɛmɛ
=== Finland ===
Karelian pasty
· Karelian stew
· Karelian pasty
· Kesäkeitto
· Sautéed reindeer
· Ruisreikäleipä
· Ryynimakkara
[[Duoro kɔre:Karjalanpiirakka-20060227.jpg|thumb]]
· Mustamakkara
· Kalakukko
· Lörtsy
· Rönttönen
· Sultsina
· Mämmi
· Joulutorttu
=== France ===
A ''Appellation d'origine contrôlée'' - e la Franch bondirii a paaloŋ zaa naŋ sage de ka a e ba paaloŋ bondirii kyɛ a Franch paaloŋ zaa kyɛ a ziiri ama bondirii la wines, cheeses, kaaŋ ane a kɔreba bonkoɔre mine.
Nansaala noɔ peele - a French noore boma ne a appellation d’origine controlee zi araa
Appellation d’origine controlee liqueurs ane seeloŋ
Appellation d’origine controlee controlee daa kpeɛne mine.
=== Germany ===
Black Forest ham – maŋ maale la eŋ a black forest irigiŋ naŋ be a Germany paaloŋ poɔ, o e la bone kpaaroŋ kaŋa kpaaroŋ naŋ kaara ba zu ka onaŋ la Proected Designation of Origin (PDO) naŋ kaara a bondirii zu a European Union.
=== Guatemala ===
[[Duoro kɔre:Fiambre.JPG|thumb]]
Fiambre e la saaŋkompare Guatemalan bondirii, na maŋ maale dayeni yoŋ ka ba di yuoni zaa, o la tigiri bee yeltuuri ba naŋ maŋ di a kyaare a ne a bebiri na a Dia de Los Muetos ane All Saint Day (Dia de Todos Los Santos) naŋ kpi.
=== Iceland ===
Hakarl – o e la saaŋkompare bondiraa ane a paaloŋ zaa bondirii kaŋa naŋ be a Iceland paaloŋ poɔ.
Hangikjot
Þorramatur – e la Iceland saaŋkompare bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ kaa iri, o e la bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ de a maale ne zɔne, ba maŋ maale o la a saaŋkompare maaloo, ba nyɔge a ŋmaare bibilee a paaŋ de eŋ rúgbrauð bondirii ( a de dɔgele borodo sɔgele maaroŋ zu), butler ane brennivin ( naŋ e Icelandic akvavit)
=== India ===
Atikile meŋa : Indian paaloŋ poɔ bondirii
· Kheer
· Roti and Sabzi
=== South India paaloŋ poɔ bondirii ===
· Idli
· Dosa
· Sambar and Chutneys
· Rasam
· Puttu
· Idiyappam
· Paniyaram
=== Indonesia ===
[[Duoro kɔre:Tumpeng-Jawa.jpg|thumb]]
Meŋ kaa kyɛ nyɛ: Indonesia bondi-parɛɛ
Brem – e la Snack ane va-diree bombiiru kaŋa banaŋ maq de yi ne Java ane Badi bee a e ba bommaale.
Docang – e la saaŋkompare bondirii naŋ maale yi Cirebon
Gado-gado – e la saaŋkompare salad bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ de seŋkaa kaaŋ a maale dɔgele.
Gudeg - unripe jackfruit baapaala la ka ba maŋ de maale ne zeɛre, a e la saaŋkompare bondirii naŋ yi Yogyakarta paaloŋ poɔ.
Ketupat – a e la saaŋkompare mui dogere banaŋ maŋ doge a peli ne vaɛ, a e la bondirii ba naŋ maŋ di a Lebaren , Indonesia idul fitri
Kuluban – Javanese saaŋkompare salad naŋ e yi zie kaŋa a wa
Lawar – Balinese zɛvaare bondirii naŋ e saaŋkompare bondirii
Opor ayam – noɔ ba naŋ maŋ de eŋ kube koɔ zeɛre poɔ, a e la ba saaŋkompare bondiraa kaŋa naŋ pore kyɛ gbɛɛ yaga a bondiraa ŋa diibu ba maŋ de di ne la ketupat a Lebaran diibu wagere.
Pallubasa – e la saaŋkompare bondirii naŋ yi a Makassar, South Sulawesi banaŋ maŋ maale o yi ne offal nao bee wɛduo eŋɛ.
Papeda – saago ɔongee, e la saaŋkompare bondirii naŋ be a Eastern Indonesia ( Maluku ane Papua) paaloŋ poɔ.
Rendang – Minangkabau e la saaŋkompare bondirii naŋ yi a West Sumatra paaloŋ poɔ.
Satay – e la nɛne ba naŋ maŋ ɛre dɔgele skewers zu, a saaŋkompare bondiraa ŋa taa la tɛɛtɛɛ a yi a paaloŋ na poɔ banaŋ maale a Indonesia poɔ
Soto – e la a Indonesia saaŋkompare zeɛre kaŋa, a zeɛre ama maalo taa la tɛɛtɛɛ a yi irigiŋ na poɔ a zeɛre naŋ maale
Tempeh – bɛŋɛ sɛnsɛ naŋ e saaŋkompare naŋ yi a Java paaloŋ poɔ
Tumpeng – a e la mui na maŋ doge wagere na banaŋ maŋ dire a Indonesia bondirii tigiri, a wagere ŋa poɔ ba maŋ doge la bondiparɛɛ parɛɛ a viiri a mui ama
=== Iran ===
· Chelow kabab
· Tahdig
· Ghormeh sabzi
· Fesenjān
· Sabzi polo
· Abgoosht
· Gheimeh
· Sholezard
· Āsh
· Mirza Ghassemi
* Nargesi
* Baghala ghatogh
=== Ireland ===
Biguo bondirii
Podaare bondi-seɛraa
=== Italy ===
[[Duoro kɔre:Traditional pizza from Napoli.jpg|thumb]]
Meŋ kaa kyɛ nyɛ; a Italian bondiparɛɛ ane ba bonnyuri ane a Italian bommaale ane a boŋguuri a ne a yiwaabo zie la a puliŋ kyɛ
· Abbacchio
· Affogato
· Arancini
· Asiago
· Biscotti
[[Duoro kɔre:Tiramisu - Raffaele Diomede.jpg|thumb]]
· Braciola
· Bruschetta
· Caciotta
· Cacciucco
· Caponata
· Cappuccino
· Cotechino
[[Duoro kɔre:Bucatini allamatriciana.jpg|thumb]]
· Crostata
· Crostini
· Espresso
· Focaccia
· Frittata
· Frittella
· Fritto misto
· Gelato
· Lasagna
· Mascarpone
· Minestrone
· Mozzarella
· Panettone
· Panna cotta
· Panino
· Panzerotto
· Parmigiano Reggiano
· Pasta
· Pecorino
[[Duoro kɔre:Cotechino-Servito-Polenta-Lenticchie.jpg|thumb]]
· Peperonata
· Pizza
· Polenta
· Porchetta
· Prosciutto
· Ravioli
· Risotto
· Salami
· Salumi
· Scamorza
· Semifreddo
· Spezzatino
· Strudel
· Tiramisu
· Tortellini
· Zabaione
· Zuppa inglese
'''A maaloo yiibu zie'''
[[Duoro kɔre:Waiter pouring Zardetto sparkling Prosecco.jpg|thumb]]
''Denominazione di origine controllata a'' e la Italian bondimaalaa banaŋ maŋ maale a sɛge mare lɛ a na soma seŋ, azuo a zaa Italian daa kpeɛŋaa ane cheese
· Italian DOC daa kpeɛŋaa
· Italian DOCG daa kpeɛŋaa
* ''Indicazione geografica tipica''
· ''Prodotti agroalimentari tradizionali e la'' a Italian saaŋkompare daa irigiŋ kaŋa naŋ be poɔ,ka a Protected Geographical Status of European Union.
· ''Strada dell'Olio, e la gastronomical'' naŋ be a Italy paaloŋ poɔ a e ba saaŋkompare bommaale aseŋ, PDOs ane PGIs, DOCs ane DOCGs naŋ be a Italy poɔ
=== Japan ===
[[Duoro kɔre:Outlet mall of KIKYOUYA 01.jpg|thumb]]
Mochi – maŋ di la yuoni zaa viiria a yuoni poɔ a Japan a yuoni gbuli zaa poɔ, mochi e la saaŋkompare bondirii naŋ be a Japan yuompaala diibu poɔ a e la bondirii naŋ pore ka maŋ koɔr ka noba daara dire a wagere na poɔ.
=== Jordan ===
Saaŋkompare bonnyuri naŋ be a Jordan paaloŋ poɔ a laŋ ne a sous ( anaŋ neŋ la ka ba boɔlɔ irqsus), a bonnyuri ama e la boma ba naŋ maŋ maale ne ''Glycyrrhiza glabra'' nyege-kuoni (liquorice) tamr hindi, a e la daa ba naŋ maŋ maale ne ''Tamarindus indica'' (tamarind), ane ''laban'' (''labneh''), bonkuoni. A e la bone ba naŋ maŋ de koɔ ane yogurt a maale ne. a yelnimizeɛ kaŋa naŋ be a maalo poɔ la ba maŋ de la labneh naŋ be a Jordan ane tenne anaŋ ŋmaa viiri bee a peɛle, a ama zaa maŋ maale la ane a saaŋkompare maaloo sobie na, a maŋ maale a eŋ a yogurt ɔrebare poore.
=== Korea ===
[[Duoro kɔre:Bibimbap at restaurant Korean Kitchen.jpg|thumb]]
· Bibimbap
· Bulgogi
· Kimchi
· Nurungji
· Sungnyung
=== Latvia ===
· Bombie
* [[Duoro kɔre:Grey peas at restaurant Milda in Riga.jpg|thumb]]Layered rye bread
* Sklandrausis
· Speķrauši
=== Lithuania ===
· Saaŋkompare daŋgeli
=== Malaysia ===
· Hinava
· Kelupis
· Ketupat
[[Duoro kɔre:Swordfish hinava.jpg|thumb]]
· Lamban
· Lemang
· Linopot
· Manuk pansuh
· Nasi lemak
· Penyaram
· Umai
=== Maldives ===
[[Duoro kɔre:Maldive fish91.JPG|thumb]]
Garudiya
Maldives zuma – saaŋkompare tuna zum ba naŋ maale Maldives paaloŋ poɔ. A e la Maldivian bondirii,
=== Malta ===
Lent naŋ be Malta poɔ & saaŋkompare bondirii ba naŋ maŋ di a wagere na zaa poɔ.
Kwarezimal – Lent sɛnsɛ
=== Maxico ===
Atole e la a ba saaqkompare tea nyu bone
[[Duoro kɔre:BolaTamale.JPG|thumb]]
Capirotada – e la bone gbɛɛ yaga ba naŋ maŋ di Lenten wagere poɔ (''comida de cuaresma'') o e la a bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ di Friday soŋ daare
Sɛlemaa wogiri
Enchilada Mexico noba bondirii
Iguana Nɛne
Bombie, bɛŋɛ ane bɛŋkyeene
Kamaana
Tortilla
Mole Sauce
Doba-nɛne
Choizo
Mui – saaŋkompare poɔ, ba maŋ kyeeŋ la ka a waa ŋa salima sɛre ka paaŋ de a doge
Mui ane bɛŋɛ
Sope a e la Mexico bondirii ba naŋ maŋ de gyɛle a maale ne
Tamale – a e la bondirii mine ba naŋ maŋ maale eŋ kamapɛge poɔ
=== '''Nepal''' ===
Dhindo
=== '''Portugal''' ===
Denominação de Origem Controlada e la mere kaŋa banaŋ maale biŋ ka o kaara a ba daa-kpeɛne zu, cheeses, butter aane a Portugal bonkoɔre mine.
'''Saudi Arabia'''
· Hininy
· Kabsa
=== Singapore ===
[[Duoro kɔre:Hainanese Chicken Rice.jpg|thumb]]
Hainanese mui ane noɔ nɛne - a Singapore a bondirii ama la ka ba de ka a e a ba saaŋkompare bondirii
Teochew kookoo bee buuluŋ
=== Slovakia ===
Bryndzové halušky - a bondirii ama la ka ba de ka a e a ba saaŋkompare bondirii ana la halušky ane bryndza a Solvakia poɔ.
Lecso
=== South Africa ===
[[Boŋŋo Tigiri|Boboti]]<nowiki/>e
* Chakalaka and Pap
* Malva pudding
* Potjiekos
* Samosa
=== Spain ===
Borona - e la kamaana boroodo a e la saaŋkompare bondirii, naŋ be a Galicia, Asturias Cantabria, a Basque teŋɛ ane a Northen Castilla - Leon ( zie kaŋa naŋ be a Leon Palenɔia ane Burgos)
''Denominación de Origen'' ''-''
=== '''Sweden''' ===
* Falukorv
* [[Duoro kɔre:Falukorv.jpg|thumb]]Janssons frestelse
* Pyttipanna
Switzaerland
''Appellation d'origine protégée'' ''- A''
Capuns - e la saaŋkompare bondirii naŋ be a canton of Graubünden a Switzerland paaloŋ
=== Tanzania ===
Pare noba ane saaŋkompare bondirii
=== '''Thailand''' ===
Mango mui
pad Thai
=== Turkey ===
imam bayildi
Uganda
Malewa - bamboo seɛre ba naŋ maŋ deɛle ka a ko ka biŋ. A bondirii ama yiibu zie la Eastern Uganda, paaloŋ, a Bugisu naŋ be irigiŋ bilee kaŋa poɔ
=== '''United Kingdom''' ===
=== England ===
* [[Duoro kɔre:Shepherd's pie at restaurant Hell Hunt, Tallinn.jpg|thumb]]Bangers and mash
* Cottage pie
* Faggot
* Zuma ane chips
* Biguo bondirii
* Sunday roast
==== Wales ====
* Cawl
* Welsh koosee
* Glamorgan sausages
* Laver boroboro
* Welsh rarebit
* Bara dɔgebo
==== Scotland ====
[[Duoro kɔre:Haggis on a platter.jpg|thumb]]
[[//en.wikipedia.org/wiki/File:Haggis_on_a_platter.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Haggis_on_a_platter.jpg|right|thumb|Haggis on a platter at a Burns supper.]]
* Haggis
* Lorne sausage
* Neeps and tatties
* Cullen skink
* Arbroath smokies
* Reestit mutton
=== United States ===
Article zu zaa: paaloŋ bondirii mine
* Cardamom boroboro– de la ka o e a saaŋkoŋ bondiraa a Swedish Americans paaloŋ poɔ.
* Bareka puoruu bondirii
==== Southern United States ====
Meŋ la nyɛ: Southern United States bondirii
* Biscuit
* Cheese straw
* kamaana boroboro
* Collard greens
* Hoppin' John
* Daaŋkele
=== Vanuatu ===
Meŋ la nyɛ: Vanuatu bondirii §  saaŋkoŋ bondirii
* Laplap – a paaloŋ bondirii
=== Yemen ===
* Kabsa
== A paaloŋ poɔ ==
=== Arab states a Persian Gulf poɔ ===
* Khabees – saaŋkoŋ bondi-noɔ kaŋa a Arab states a Persian Gulf poɔ.
=== Commonwealth Caribbean ===
* Mui ane peas – saaŋkoŋ bondirii Anglo-Caribbean poɔ.
=== Levant (Eastern Mediterranean) ===
A saaŋkoŋ bondirii a Levant poɔ paale la, falafel, fuul, halawa, hummus, kanafeh, labaneh, medammis ane tahini ane a taa gyamaa. A bondirii na naŋ pore a paaloŋ poɔ la ana na ba naŋ maale yineŋ a legumes, gaŋaazaa, falafel, fuul, hummus ane medammis.
[[Duoro kɔre:Hummus.jpg|thumb]]
'''Saaŋkoŋ bondirii mine naŋ pore a Eastern Mediterranean paaloŋ poɔ'''
[[Duoro kɔre:Falafels 2.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre:PistHalva.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre:Kanafeh.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre:Labneh (5196911587).jpg|thumb]]
== Sommo yizie ==
9yvk4ezbtp9hsscl10ai14xr4oax7fl
62671
62670
2026-07-18T22:21:50Z
Mary Loor
55
62671
wikitext
text/x-wiki
[[Duoro kɔre:Espaguetis carbonara.jpg|thumb]]
'''Saaŋkompare bondirii''' e la bondirii ane seemaa, a e la bondirii naŋ piili ne te saaŋkommine a wa tɔ zenɛ<ref>https://books.google.com/books?id=D-K9CwAAQBAJ&pg=PA85</ref> kyɛ naŋ bebe, a e la bondirii ba dire yuomo naŋ pare a naŋ wa tɔ zenɛ ka ba naŋ dire.<ref>http://agriculturesociety.com/politics-and-food/what-are-traditional-foods/</ref> Saaŋkompare [[bondirii]] ane semaa e la saaŋkompare naŋ be teŋɛ zu kyɛ, a maŋ taa la saadayel a ko a paaloŋ na zaa a kyaare ne a bondirii,. Saaŋkompare bondirii ane bonnyuuri banaŋ maŋ maale yiri, bee a bondirii koɔroo zie ane zibibilii banaŋ maŋ maala bondirii, ane bondimaale zi bɛrɛ.<ref>https://books.google.com/books?id=QOLhwkcFTJAC&pg=PA41</ref>
Saaŋkompare bondirii taa la a maaloo zie ka naŋ nansala maŋ boɔle ka “ geographical indications and traditional specialties in the European Union” ba maale la aŋa lɛ European Union naŋ maale geographical indications and traditional specialties: Protected designation of origin (PDO), Protected geographical indication (PGI) and Traditional specialties guaranteed (TSG). A yelmaale binne ama maale biŋ la ka a gu ba koɔbo yɛroŋ soŋ ŋa yuori soŋ kyɛ soŋ ŋmɛ daworo bee a moɔle ka ba yuori gaa toɔre.<ref>http://ec.europa.eu/agriculture/quality/schemes/index_en.htm</ref>
A atikile ama taa la duoro a kyaare ne a saaŋkompare bonnyuuri.
== '''Tɛɛtɛɛloŋ naŋ be a saaŋkompare bondirii ane a parɛɛ''' ==
[[Duoro kɔre:Antica trattoria Bagutto.jpg|thumb|<ref>http://www.localistorici.it/it/Schede/view/tipo/locali-storici/categorie/per-anno-di-fondazione_1200-1299/slug/antica-trattoria-bagutto</ref>]]
[[Duoro kɔre
Aneazaa ka a pore la ka ba derɛ anaŋ yitaa zuiŋ, a yelmeŋa naŋ be a saaŋkompare bonimaale ziiri e la parɛɛ ayi a noba naŋ sage de tona ne toma, a yi culinary anthropology; naŋ manne.; a danweɛ soba la culinary anthropology; aŋa e la bone ba naŋ woŋ yi noba noɔre poɔ, dawuri bilee ane tembɛrɛ poore, kyɛle taa la ssaaŋkompare yeltuuri kyɛ ka ba mine meŋ taa ba waaloŋ. A yelkaŋa meŋ la ka tenneŋ wa yele yɛlɛ a maŋ pore la, cuisine e la zie kaŋa naŋ pore ka noba gyamaa a noŋ a be.<ref>https://sc.jalisco.gob.mx/sites/sc.jalisco.gob.mx/files/cultura_7.pdf</ref> Azuiŋ saakopare bondirii bee saaŋkompare yelerre bee a saaŋkompare yelerre kaŋa zaa.
Saaŋkompare bondirii gyamaa zie, yi la yiri pɔgeba gɔɔloŋ bommaale ane lɛ banaŋ maŋ de ziyuo yɛŋ a eŋ pale ba bondirii maaloo poɔ. Ka noba wa boŋkaŋa, o daaroŋ maŋ e la tuo kyɛ ka kyɛ ka neɛzaa maŋ boɔrɔ ka o meŋ e nyɛ. A yelkaŋa meŋ la o maŋ yaare la ka neɛzaa a tɔgelɔ a erɛ, azuiŋ a ba maŋ kɔɔre kyɛ ka o e boŋkpokpo ka neɛzaa boɔrɔ. A yelŋa zuiŋ, saaŋkompare bondimaale ziiri e la bone a maaloo naŋ e tɛɛtɛɛ a yi zie na banaŋ maala a. azuiŋ gbɛɛ a maŋ yi la a noba bale piilu zie aseŋ saaŋkompare bommaale mine bebe ana baŋ le a pare la kyɛ bore togitogi, kyɛ ka anaŋ wa di zuo, a maŋ faaŋ la kyɛ poɔ a cuisine bondirii maaloo ŋa zie. A Maxican culinary anthropologist Maru Toledo bommaala poɔ, eŋ la bonsaana ata soba a poɔ a ba bondirii maalo poɔ,<ref>https://www.youtube.com/watch?v=X0puNzafaDA</ref> a yelŋa e la bone naŋ daŋ ba kyebe a ba saaŋkonnoŋ poɔ sɛre ka ba wa baŋ piili, ka fooŋ kaa soŋ pampana ŋa bondirii maaloo ane a maalo zie taa la lɛ a na maŋ maale tutaa pampana ŋa.
== Bondirii maalo libie de boɔbo ==
A yɛroŋ bondimaale ziiri ama taa la meɛroŋ naŋ e a saaŋkomapre ( aneazaa ka amine yi la taa bee a gyamaa yietaa) kyɛ a yelnyɔgeraa zaa naane e tɔnɔ boma. A ŋaa zuiŋ, ba ba maŋ boɔrɔ ka kpɛ gaa nimitoɔre a wuli a yi waabo zie bee a piilu zie, bee ka o gaa bee ka a lambogir naŋ ba maaleŋ peɛle a bondirii yeltarre loori, a maŋ taa la daabo. A baara soba la, a gyamaa, maŋ e la ka a yɛŋ naŋ be a bondirii na maalo zie a e bone noba naŋ ba taa a yɛŋ na soba, ba sage la ka bondirii anaŋ ba naŋ maŋ daara maŋ e la ba meŋa bondirii, la ka ba maŋ la te maale maalo<ref>https://www.afm-marketing.org/en/system/files/publications/20160509182342_S20_P2_GUELMAMI.pdf</ref> kaŋa, ka a nyuu ane a waaloŋ meŋ e a toɔraa, ane a gɔɔloŋ na naŋ be a maalo sobie poɔ, ane a saaakompare yeltuuri mine.
== '''A Tendaazaa''' ==
=== Africa poɔ ===
[[Duoro kɔre:Bambara nut unearthed..JPG|thumb]]
· Suŋgbulo -a e la saaŋkompare boŋkoɔre naŋ be a Africa paaloŋ poɔ.
'''Europe ( Tuure paaloŋ)'''
Saaŋkompare bondikoɔre e la boma ba naŋ bigiri ka a taa la tɔnɔ yaga a Europe laŋkpeɛbo poɔ, ba yelerre ne ba waaloŋ poɔ, ane ba yeltuuri.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.appet.2008.11.008</ref>
== '''South America''' ==
[[Duoro kɔre:Humas - Flickr - Pepelo..jpg|thumb]]
· Humaita – e la a saaŋkompare bondiraa kaŋa naŋ be a Bolivia, Chile, Ecuador, ane Peru paaloŋ poɔ
·
== A tatenne mine poɔ ==
'''Canada'''
Kaa kyɛ nyɛ: Canada deme bondirii maalo zie
Teŋɛ kaŋa bondirii e la ba saaŋkompare bondirii a Aboriginal noba naŋ neɛzaa naŋ baŋ ka banaŋ neŋ la ka ba boɔlɔ (Canada paaloŋ danweɛ soba a di Metis, ane Inuit) a zuo a zaa kori naŋ be a northern irigiŋ a be la ka a Western bondirii a be, a bondirii ama de waabo maŋ e la kpeɛŋaa, kyɛ ka a saakompar bondirii naŋ maŋ are gu a anaŋ.<ref>http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic29-2-105.pdf</ref><ref>https://doi.org/10.14430%2Farctic1539</ref>
· Bareka puoru bondirii
==== '''Québec''' ====
Kaa kyɛ nyɛ: Bondirii maalo a
* [[Duoro kɔre:La Banquise Poutine.jpg|thumb]]Poutine[[//en.wikipedia.org/wiki/File:La_Banquise_Poutine.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:La_Banquise_Poutine.jpg|right|thumb|A classic poutine is made with french fries, cheese curds and gravy.]]
* Tourtière
* Sucre à la crème
* Pâté chinois
* Pouding chômeur
* St. Catherine's taffy
* Spruce beer
* Maple syrup
* Cretons
'''Acadia'''
Meŋ leɛ kaa kyɛ nyɛ : Acadian bondirii maaloo zie
=== China paaloŋ poɔ ===
* [[Duoro kɔre:Spring Pancake.jpg|thumb]]Ciba cake
* Dim sum
* Fuling Jiabing - e la saakompare bondirii snack bondirii naŋ e Beijing naŋ e bone na be a paaloŋ lambori kyɛlee poɔ. O maŋ waa ŋa a Pancake na, sikyiri zɔŋ ane fuling la ka ba maŋ de a maale a nyɔge pilli ne bombie, seo, ane boma mine ne a taaba.
* Spring Pancake - e la chinese deme saaŋkompare bondirii naŋ e bone naŋ pore a northern irigiŋ paaloŋ poɔ ka neɛzaa baŋ o. Noba maŋ di la Pancake a bebiri kaŋa banaŋ boɔlɔ Lichun, o e la tigiri ba naq maq piili o diibu a spring pare piila.
* Zhongzi - mui tage bee bonnoore mine na maŋ pɔge a vaɛ ka ba de doge.
Zhnogzi – e la mui nyɛnnoo bee bonnoore mine, ba naŋ maŋ de bamboo vaɛ a pɔge ne kyɛ a de doge. Ba maŋ maale la a boma ka ba de toori ne a ba paaloŋ paati neŋkpoŋ yuori naŋ di Qu Yuan a Dragon tigiri diibu saŋa bee wagere poɔ.
=== '''Costa Rica paaloŋ poɔ''' ===
Mui ane bɛŋɛ
=== Croatia ===
· Lecsó
=== Cyprus ===
Tsamarella – e la saaŋkompare bondirii kyɛ naŋ cyprus ŋmenaa saŋa nɛmɛ
=== Czech Republic ===
· Lecsó
· Svíčková
=== Estonia ===
· Mulgipuder<sup>[''citation needed'']</sup>
· Sepik
'''Faroe Islands'''
* [[Duoro kɔre:Stora dimun puffins for kitchen.jpg|thumb]]Faroese puffin
* Garnatálg
* Skerpikjøt
* Whale meat
=== Eswatini ===
Atikile meŋa : Bondirii maaloo zie a Eswatini ane ba saaŋkompare bondirii
Faroe Islands
· Faroese puffin
· Garnatálg
· Skerpikjøt
· Whale Nɛmɛ
=== Finland ===
Karelian pasty
· Karelian stew
· Karelian pasty
· Kesäkeitto
· Sautéed reindeer
· Ruisreikäleipä
· Ryynimakkara
[[Duoro kɔre:Karjalanpiirakka-20060227.jpg|thumb]]
· Mustamakkara
· Kalakukko
· Lörtsy
· Rönttönen
· Sultsina
· Mämmi
· Joulutorttu
=== France ===
A ''Appellation d'origine contrôlée'' - e la Franch bondirii a paaloŋ zaa naŋ sage de ka a e ba paaloŋ bondirii kyɛ a Franch paaloŋ zaa kyɛ a ziiri ama bondirii la wines, cheeses, kaaŋ ane a kɔreba bonkoɔre mine.
Nansaala noɔ peele - a French noore boma ne a appellation d’origine controlee zi araa
Appellation d’origine controlee liqueurs ane seeloŋ
Appellation d’origine controlee controlee daa kpeɛne mine.
=== Germany ===
Black Forest ham – maŋ maale la eŋ a black forest irigiŋ naŋ be a Germany paaloŋ poɔ, o e la bone kpaaroŋ kaŋa kpaaroŋ naŋ kaara ba zu ka onaŋ la Proected Designation of Origin (PDO) naŋ kaara a bondirii zu a European Union.
=== Guatemala ===
[[Duoro kɔre:Fiambre.JPG|thumb]]
Fiambre e la saaŋkompare Guatemalan bondirii, na maŋ maale dayeni yoŋ ka ba di yuoni zaa, o la tigiri bee yeltuuri ba naŋ maŋ di a kyaare a ne a bebiri na a Dia de Los Muetos ane All Saint Day (Dia de Todos Los Santos) naŋ kpi.
=== Iceland ===
Hakarl – o e la saaŋkompare bondiraa ane a paaloŋ zaa bondirii kaŋa naŋ be a Iceland paaloŋ poɔ.
Hangikjot
Þorramatur – e la Iceland saaŋkompare bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ kaa iri, o e la bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ de a maale ne zɔne, ba maŋ maale o la a saaŋkompare maaloo, ba nyɔge a ŋmaare bibilee a paaŋ de eŋ rúgbrauð bondirii ( a de dɔgele borodo sɔgele maaroŋ zu), butler ane brennivin ( naŋ e Icelandic akvavit)
=== India ===
Atikile meŋa : Indian paaloŋ poɔ bondirii
· Kheer
· Roti and Sabzi
=== South India paaloŋ poɔ bondirii ===
· Idli
· Dosa
· Sambar and Chutneys
· Rasam
· Puttu
· Idiyappam
· Paniyaram
=== Indonesia ===
[[Duoro kɔre:Tumpeng-Jawa.jpg|thumb]]
Meŋ kaa kyɛ nyɛ: Indonesia bondi-parɛɛ
Brem – e la Snack ane va-diree bombiiru kaŋa banaŋ maq de yi ne Java ane Badi bee a e ba bommaale.
Docang – e la saaŋkompare bondirii naŋ maale yi Cirebon
Gado-gado – e la saaŋkompare salad bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ de seŋkaa kaaŋ a maale dɔgele.
Gudeg - unripe jackfruit baapaala la ka ba maŋ de maale ne zeɛre, a e la saaŋkompare bondirii naŋ yi Yogyakarta paaloŋ poɔ.
Ketupat – a e la saaŋkompare mui dogere banaŋ maŋ doge a peli ne vaɛ, a e la bondirii ba naŋ maŋ di a Lebaren , Indonesia idul fitri
Kuluban – Javanese saaŋkompare salad naŋ e yi zie kaŋa a wa
Lawar – Balinese zɛvaare bondirii naŋ e saaŋkompare bondirii
Opor ayam – noɔ ba naŋ maŋ de eŋ kube koɔ zeɛre poɔ, a e la ba saaŋkompare bondiraa kaŋa naŋ pore kyɛ gbɛɛ yaga a bondiraa ŋa diibu ba maŋ de di ne la ketupat a Lebaran diibu wagere.
Pallubasa – e la saaŋkompare bondirii naŋ yi a Makassar, South Sulawesi banaŋ maŋ maale o yi ne offal nao bee wɛduo eŋɛ.
Papeda – saago ɔongee, e la saaŋkompare bondirii naŋ be a Eastern Indonesia ( Maluku ane Papua) paaloŋ poɔ.
Rendang – Minangkabau e la saaŋkompare bondirii naŋ yi a West Sumatra paaloŋ poɔ.
Satay – e la nɛne ba naŋ maŋ ɛre dɔgele skewers zu, a saaŋkompare bondiraa ŋa taa la tɛɛtɛɛ a yi a paaloŋ na poɔ banaŋ maale a Indonesia poɔ
Soto – e la a Indonesia saaŋkompare zeɛre kaŋa, a zeɛre ama maalo taa la tɛɛtɛɛ a yi irigiŋ na poɔ a zeɛre naŋ maale
Tempeh – bɛŋɛ sɛnsɛ naŋ e saaŋkompare naŋ yi a Java paaloŋ poɔ
Tumpeng – a e la mui na maŋ doge wagere na banaŋ maŋ dire a Indonesia bondirii tigiri, a wagere ŋa poɔ ba maŋ doge la bondiparɛɛ parɛɛ a viiri a mui ama
=== Iran ===
· Chelow kabab
· Tahdig
· Ghormeh sabzi
· Fesenjān
· Sabzi polo
· Abgoosht
· Gheimeh
· Sholezard
· Āsh
· Mirza Ghassemi
* Nargesi
* Baghala ghatogh
=== Ireland ===
Biguo bondirii
Podaare bondi-seɛraa
=== Italy ===
[[Duoro kɔre:Traditional pizza from Napoli.jpg|thumb]]
Meŋ kaa kyɛ nyɛ; a Italian bondiparɛɛ ane ba bonnyuri ane a Italian bommaale ane a boŋguuri a ne a yiwaabo zie la a puliŋ kyɛ
· Abbacchio
· Affogato
· Arancini
· Asiago
· Biscotti
[[Duoro kɔre:Tiramisu - Raffaele Diomede.jpg|thumb]]
· Braciola
· Bruschetta
· Caciotta
· Cacciucco
· Caponata
· Cappuccino
· Cotechino
[[Duoro kɔre:Bucatini allamatriciana.jpg|thumb]]
· Crostata
· Crostini
· Espresso
· Focaccia
· Frittata
· Frittella
· Fritto misto
· Gelato
· Lasagna
· Mascarpone
· Minestrone
· Mozzarella
· Panettone
· Panna cotta
· Panino
· Panzerotto
· Parmigiano Reggiano
· Pasta
· Pecorino
[[Duoro kɔre:Cotechino-Servito-Polenta-Lenticchie.jpg|thumb]]
· Peperonata
· Pizza
· Polenta
· Porchetta
· Prosciutto
· Ravioli
· Risotto
· Salami
· Salumi
· Scamorza
· Semifreddo
· Spezzatino
· Strudel
· Tiramisu
· Tortellini
· Zabaione
· Zuppa inglese
'''A maaloo yiibu zie'''
[[Duoro kɔre:Waiter pouring Zardetto sparkling Prosecco.jpg|thumb]]
''Denominazione di origine controllata a'' e la Italian bondimaalaa banaŋ maŋ maale a sɛge mare lɛ a na soma seŋ, azuo a zaa Italian daa kpeɛŋaa ane cheese
· Italian DOC daa kpeɛŋaa
· Italian DOCG daa kpeɛŋaa
* ''Indicazione geografica tipica''
· ''Prodotti agroalimentari tradizionali e la'' a Italian saaŋkompare daa irigiŋ kaŋa naŋ be poɔ,ka a Protected Geographical Status of European Union.
· ''Strada dell'Olio, e la gastronomical'' naŋ be a Italy paaloŋ poɔ a e ba saaŋkompare bommaale aseŋ, PDOs ane PGIs, DOCs ane DOCGs naŋ be a Italy poɔ
=== Japan ===
[[Duoro kɔre:Outlet mall of KIKYOUYA 01.jpg|thumb]]
Mochi – maŋ di la yuoni zaa viiria a yuoni poɔ a Japan a yuoni gbuli zaa poɔ, mochi e la saaŋkompare bondirii naŋ be a Japan yuompaala diibu poɔ a e la bondirii naŋ pore ka maŋ koɔr ka noba daara dire a wagere na poɔ.
=== Jordan ===
Saaŋkompare bonnyuri naŋ be a Jordan paaloŋ poɔ a laŋ ne a sous ( anaŋ neŋ la ka ba boɔlɔ irqsus), a bonnyuri ama e la boma ba naŋ maŋ maale ne ''Glycyrrhiza glabra'' nyege-kuoni (liquorice) tamr hindi, a e la daa ba naŋ maŋ maale ne ''Tamarindus indica'' (tamarind), ane ''laban'' (''labneh''), bonkuoni. A e la bone ba naŋ maŋ de koɔ ane yogurt a maale ne. a yelnimizeɛ kaŋa naŋ be a maalo poɔ la ba maŋ de la labneh naŋ be a Jordan ane tenne anaŋ ŋmaa viiri bee a peɛle, a ama zaa maŋ maale la ane a saaŋkompare maaloo sobie na, a maŋ maale a eŋ a yogurt ɔrebare poore.
=== Korea ===
[[Duoro kɔre:Bibimbap at restaurant Korean Kitchen.jpg|thumb]]
· Bibimbap
· Bulgogi
· Kimchi
· Nurungji
· Sungnyung
=== Latvia ===
· Bombie
* [[Duoro kɔre:Grey peas at restaurant Milda in Riga.jpg|thumb]]Layered rye bread
* Sklandrausis
· Speķrauši
=== Lithuania ===
· Saaŋkompare daŋgeli
=== Malaysia ===
· Hinava
· Kelupis
· Ketupat
[[Duoro kɔre:Swordfish hinava.jpg|thumb]]
· Lamban
· Lemang
· Linopot
· Manuk pansuh
· Nasi lemak
· Penyaram
· Umai
=== Maldives ===
[[Duoro kɔre:Maldive fish91.JPG|thumb]]
Garudiya
Maldives zuma – saaŋkompare tuna zum ba naŋ maale Maldives paaloŋ poɔ. A e la Maldivian bondirii,
=== Malta ===
Lent naŋ be Malta poɔ & saaŋkompare bondirii ba naŋ maŋ di a wagere na zaa poɔ.
Kwarezimal – Lent sɛnsɛ
=== Maxico ===
Atole e la a ba saaqkompare tea nyu bone
[[Duoro kɔre:BolaTamale.JPG|thumb]]
Capirotada – e la bone gbɛɛ yaga ba naŋ maŋ di Lenten wagere poɔ (''comida de cuaresma'') o e la a bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ di Friday soŋ daare
Sɛlemaa wogiri
Enchilada Mexico noba bondirii
Iguana Nɛne
Bombie, bɛŋɛ ane bɛŋkyeene
Kamaana
Tortilla
Mole Sauce
Doba-nɛne
Choizo
Mui – saaŋkompare poɔ, ba maŋ kyeeŋ la ka a waa ŋa salima sɛre ka paaŋ de a doge
Mui ane bɛŋɛ
Sope a e la Mexico bondirii ba naŋ maŋ de gyɛle a maale ne
Tamale – a e la bondirii mine ba naŋ maŋ maale eŋ kamapɛge poɔ
=== '''Nepal''' ===
Dhindo
=== '''Portugal''' ===
Denominação de Origem Controlada e la mere kaŋa banaŋ maale biŋ ka o kaara a ba daa-kpeɛne zu, cheeses, butter aane a Portugal bonkoɔre mine.
'''Saudi Arabia'''
· Hininy
· Kabsa
=== Singapore ===
[[Duoro kɔre:Hainanese Chicken Rice.jpg|thumb]]
Hainanese mui ane noɔ nɛne - a Singapore a bondirii ama la ka ba de ka a e a ba saaŋkompare bondirii
Teochew kookoo bee buuluŋ
=== Slovakia ===
Bryndzové halušky - a bondirii ama la ka ba de ka a e a ba saaŋkompare bondirii ana la halušky ane bryndza a Solvakia poɔ.
Lecso
=== South Africa ===
[[Boŋŋo Tigiri|Boboti]]<nowiki/>e
* Chakalaka and Pap
* Malva pudding
* Potjiekos
* Samosa
=== Spain ===
Borona - e la kamaana boroodo a e la saaŋkompare bondirii, naŋ be a Galicia, Asturias Cantabria, a Basque teŋɛ ane a Northen Castilla - Leon ( zie kaŋa naŋ be a Leon Palenɔia ane Burgos)
''Denominación de Origen'' ''-''
=== '''Sweden''' ===
* Falukorv
* [[Duoro kɔre:Falukorv.jpg|thumb]]Janssons frestelse
* Pyttipanna
Switzaerland
''Appellation d'origine protégée'' ''- A''
Capuns - e la saaŋkompare bondirii naŋ be a canton of Graubünden a Switzerland paaloŋ
=== Tanzania ===
Pare noba ane saaŋkompare bondirii
=== '''Thailand''' ===
Mango mui
pad Thai
=== Turkey ===
imam bayildi
Uganda
Malewa - bamboo seɛre ba naŋ maŋ deɛle ka a ko ka biŋ. A bondirii ama yiibu zie la Eastern Uganda, paaloŋ, a Bugisu naŋ be irigiŋ bilee kaŋa poɔ
=== '''United Kingdom''' ===
=== England ===
* [[Duoro kɔre:Shepherd's pie at restaurant Hell Hunt, Tallinn.jpg|thumb]]Bangers and mash
* Cottage pie
* Faggot
* Zuma ane chips
* Biguo bondirii
* Sunday roast
==== Wales ====
* Cawl
* Welsh koosee
* Glamorgan sausages
* Laver boroboro
* Welsh rarebit
* Bara dɔgebo
==== Scotland ====
[[Duoro kɔre:Haggis on a platter.jpg|thumb]]
[[//en.wikipedia.org/wiki/File:Haggis_on_a_platter.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Haggis_on_a_platter.jpg|right|thumb|Haggis on a platter at a Burns supper.]]
* Haggis
* Lorne sausage
* Neeps and tatties
* Cullen skink
* Arbroath smokies
* Reestit mutton
=== United States ===
Article zu zaa: paaloŋ bondirii mine
* Cardamom boroboro– de la ka o e a saaŋkoŋ bondiraa a Swedish Americans paaloŋ poɔ.
* Bareka puoruu bondirii
==== Southern United States ====
Meŋ la nyɛ: Southern United States bondirii
* Biscuit
* Cheese straw
* kamaana boroboro
* Collard greens
* Hoppin' John
* Daaŋkele
=== Vanuatu ===
Meŋ la nyɛ: Vanuatu bondirii §  saaŋkoŋ bondirii
* Laplap – a paaloŋ bondirii
=== Yemen ===
* Kabsa
== A paaloŋ poɔ ==
=== Arab states a Persian Gulf poɔ ===
* Khabees – saaŋkoŋ bondi-noɔ kaŋa a Arab states a Persian Gulf poɔ.
=== Commonwealth Caribbean ===
* Mui ane peas – saaŋkoŋ bondirii Anglo-Caribbean poɔ.
=== Levant (Eastern Mediterranean) ===
A saaŋkoŋ bondirii a Levant poɔ paale la, falafel, fuul, halawa, hummus, kanafeh, labaneh, medammis ane tahini ane a taa gyamaa. A bondirii na naŋ pore a paaloŋ poɔ la ana na ba naŋ maale yineŋ a legumes, gaŋaazaa, falafel, fuul, hummus ane medammis.
[[Duoro kɔre:Hummus.jpg|thumb]]
'''Saaŋkoŋ bondirii mine naŋ pore a Eastern Mediterranean paaloŋ poɔ'''
[[Duoro kɔre:Falafels 2.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre:PistHalva.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre:Kanafeh.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre:Labneh (5196911587).jpg|thumb]]
== Sommo yizie ==
rurf2810ke00etufm61aa6kpeoxi6d5
62672
62671
2026-07-18T22:30:31Z
Mary Loor
55
62672
wikitext
text/x-wiki
[[Duoro kɔre:Espaguetis carbonara.jpg|thumb]]
'''Saaŋkompare bondirii''' e la bondirii ane seemaa, a e la bondirii naŋ piili ne te saaŋkommine a wa tɔ zenɛ<ref>https://books.google.com/books?id=D-K9CwAAQBAJ&pg=PA85</ref> kyɛ naŋ bebe, a e la bondirii ba dire yuomo naŋ pare a naŋ wa tɔ zenɛ ka ba naŋ dire.<ref>http://agriculturesociety.com/politics-and-food/what-are-traditional-foods/</ref> Saaŋkompare [[bondirii]] ane semaa e la saaŋkompare naŋ be teŋɛ zu kyɛ, a maŋ taa la saadayel a ko a paaloŋ na zaa a kyaare ne a bondirii,. Saaŋkompare bondirii ane bonnyuuri banaŋ maŋ maale yiri, bee a bondirii koɔroo zie ane zibibilii banaŋ maŋ maala bondirii, ane bondimaale zi bɛrɛ.<ref>https://books.google.com/books?id=QOLhwkcFTJAC&pg=PA41</ref>
Saaŋkompare bondirii taa la a maaloo zie ka naŋ nansala maŋ boɔle ka “ geographical indications and traditional specialties in the European Union” ba maale la aŋa lɛ European Union naŋ maale geographical indications and traditional specialties: Protected designation of origin (PDO), Protected geographical indication (PGI) and Traditional specialties guaranteed (TSG). A yelmaale binne ama maale biŋ la ka a gu ba koɔbo yɛroŋ soŋ ŋa yuori soŋ kyɛ soŋ ŋmɛ daworo bee a moɔle ka ba yuori gaa toɔre.<ref>http://ec.europa.eu/agriculture/quality/schemes/index_en.htm</ref>
A atikile ama taa la duoro a kyaare ne a saaŋkompare bonnyuuri.
== '''Tɛɛtɛɛloŋ naŋ be a saaŋkompare bondirii ane a parɛɛ''' ==
[[Duoro kɔre:Antica trattoria Bagutto.jpg|thumb|<ref>http://www.localistorici.it/it/Schede/view/tipo/locali-storici/categorie/per-anno-di-fondazione_1200-1299/slug/antica-trattoria-bagutto</ref>]]
[[Duoro kɔre
Aneazaa ka a pore la ka ba derɛ anaŋ yitaa zuiŋ, a yelmeŋa naŋ be a saaŋkompare bonimaale ziiri e la parɛɛ ayi a noba naŋ sage de tona ne toma, a yi culinary anthropology; naŋ manne.; a danweɛ soba la culinary anthropology; aŋa e la bone ba naŋ woŋ yi noba noɔre poɔ, dawuri bilee ane tembɛrɛ poore, kyɛle taa la ssaaŋkompare yeltuuri kyɛ ka ba mine meŋ taa ba waaloŋ. A yelkaŋa meŋ la ka tenneŋ wa yele yɛlɛ a maŋ pore la, cuisine e la zie kaŋa naŋ pore ka noba gyamaa a noŋ a be.<ref>https://sc.jalisco.gob.mx/sites/sc.jalisco.gob.mx/files/cultura_7.pdf</ref> Azuiŋ saakopare bondirii bee saaŋkompare yelerre bee a saaŋkompare yelerre kaŋa zaa.
Saaŋkompare bondirii gyamaa zie, yi la yiri pɔgeba gɔɔloŋ bommaale ane lɛ banaŋ maŋ de ziyuo yɛŋ a eŋ pale ba bondirii maaloo poɔ. Ka noba wa boŋkaŋa, o daaroŋ maŋ e la tuo kyɛ ka kyɛ ka neɛzaa maŋ boɔrɔ ka o meŋ e nyɛ. A yelkaŋa meŋ la o maŋ yaare la ka neɛzaa a tɔgelɔ a erɛ, azuiŋ a ba maŋ kɔɔre kyɛ ka o e boŋkpokpo ka neɛzaa boɔrɔ. A yelŋa zuiŋ, saaŋkompare bondimaale ziiri e la bone a maaloo naŋ e tɛɛtɛɛ a yi zie na banaŋ maala a. azuiŋ gbɛɛ a maŋ yi la a noba bale piilu zie aseŋ saaŋkompare bommaale mine bebe ana baŋ le a pare la kyɛ bore togitogi, kyɛ ka anaŋ wa di zuo, a maŋ faaŋ la kyɛ poɔ a cuisine bondirii maaloo ŋa zie. A Maxican culinary anthropologist Maru Toledo bommaala poɔ, eŋ la bonsaana ata soba a poɔ a ba bondirii maalo poɔ,<ref>https://www.youtube.com/watch?v=X0puNzafaDA</ref> a yelŋa e la bone naŋ daŋ ba kyebe a ba saaŋkonnoŋ poɔ sɛre ka ba wa baŋ piili, ka fooŋ kaa soŋ pampana ŋa bondirii maaloo ane a maalo zie taa la lɛ a na maŋ maale tutaa pampana ŋa.
== Bondirii maalo libie de boɔbo ==
A yɛroŋ bondimaale ziiri ama taa la meɛroŋ naŋ e a saaŋkomapre ( aneazaa ka amine yi la taa bee a gyamaa yietaa) kyɛ a yelnyɔgeraa zaa naane e tɔnɔ boma. A ŋaa zuiŋ, ba ba maŋ boɔrɔ ka kpɛ gaa nimitoɔre a wuli a yi waabo zie bee a piilu zie, bee ka o gaa bee ka a lambogir naŋ ba maaleŋ peɛle a bondirii yeltarre loori, a maŋ taa la daabo. A baara soba la, a gyamaa, maŋ e la ka a yɛŋ naŋ be a bondirii na maalo zie a e bone noba naŋ ba taa a yɛŋ na soba, ba sage la ka bondirii anaŋ ba naŋ maŋ daara maŋ e la ba meŋa bondirii, la ka ba maŋ la te maale maalo<ref>https://www.afm-marketing.org/en/system/files/publications/20160509182342_S20_P2_GUELMAMI.pdf</ref> kaŋa, ka a nyuu ane a waaloŋ meŋ e a toɔraa, ane a gɔɔloŋ na naŋ be a maalo sobie poɔ, ane a saaakompare yeltuuri mine.
== '''A Tendaazaa''' ==
=== Africa poɔ ===
[[Duoro kɔre:Bambara nut unearthed..JPG|thumb]]
· Suŋgbulo -a e la saaŋkompare boŋkoɔre naŋ be a Africa paaloŋ poɔ.
'''Europe ( Tuure paaloŋ)'''
Saaŋkompare bondikoɔre e la boma ba naŋ bigiri ka a taa la tɔnɔ yaga a Europe laŋkpeɛbo poɔ, ba yelerre ne ba waaloŋ poɔ, ane ba yeltuuri.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.appet.2008.11.008</ref>
== '''South America''' ==
[[Duoro kɔre:Humas - Flickr - Pepelo..jpg|thumb]]
· Humaita – e la a saaŋkompare bondiraa kaŋa naŋ be a Bolivia, Chile, Ecuador, ane Peru paaloŋ poɔ
·
== A tatenne mine poɔ ==
'''Canada'''
Kaa kyɛ nyɛ: Canada deme bondirii maalo zie
Teŋɛ kaŋa bondirii e la ba saaŋkompare bondirii a Aboriginal noba naŋ neɛzaa naŋ baŋ ka banaŋ neŋ la ka ba boɔlɔ (Canada paaloŋ danweɛ soba a di Metis, ane Inuit) a zuo a zaa kori naŋ be a northern irigiŋ a be la ka a Western bondirii a be, a bondirii ama de waabo maŋ e la kpeɛŋaa, kyɛ ka a saakompar bondirii naŋ maŋ are gu a anaŋ.<ref>http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic29-2-105.pdf</ref><ref>https://doi.org/10.14430%2Farctic1539</ref>
· Bareka puoru bondirii
==== '''Québec''' ====
Kaa kyɛ nyɛ: Bondirii maalo a
* [[Duoro kɔre:La Banquise Poutine.jpg|thumb]]Poutine[[//en.wikipedia.org/wiki/File:La_Banquise_Poutine.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:La_Banquise_Poutine.jpg|right|thumb|A classic poutine is made with french fries, cheese curds and gravy.]]
* Tourtière
* Sucre à la crème
* Pâté chinois
* Pouding chômeur
* St. Catherine's taffy
* Spruce beer
* Maple syrup
* Cretons
'''Acadia'''
Meŋ leɛ kaa kyɛ nyɛ: Acadian bondirii maaloo zie
* Poutine râpée<ref>https://books.google.com/books?id=N3mLAgAAQBAJ&pg=PA32</ref>
* Fricot
=== China paaloŋ poɔ ===
* [[Duoro kɔre:Spring Pancake.jpg|thumb]]Ciba cake
* Dim sum
* Fuling Jiabing - e la saakompare bondirii snack bondirii naŋ e Beijing naŋ e bone na be a paaloŋ lambori kyɛlee poɔ. O maŋ waa ŋa a Pancake na, sikyiri zɔŋ ane fuling la ka ba maŋ de a maale a nyɔge pilli ne bombie, seo, ane boma mine ne a taaba.
* Spring Pancake - e la chinese deme saaŋkompare bondirii naŋ e bone naŋ pore a northern irigiŋ paaloŋ poɔ ka neɛzaa baŋ o. Noba maŋ di la Pancake a bebiri kaŋa banaŋ boɔlɔ Lichun, o e la tigiri ba naq maq piili o diibu a spring pare piila.
* Zhongzi - mui tage bee bonnoore mine na maŋ pɔge a vaɛ ka ba de doge.
Zhnogzi – e la mui nyɛnnoo bee bonnoore mine, ba naŋ maŋ de bamboo vaɛ a pɔge ne kyɛ a de doge. Ba maŋ maale la a boma ka ba de toori ne a ba paaloŋ paati neŋkpoŋ yuori naŋ di Qu Yuan a Dragon tigiri diibu saŋa bee wagere poɔ.
=== '''Costa Rica paaloŋ poɔ''' ===
Mui ane bɛŋɛ
=== Croatia ===
· Lecsó
=== Cyprus ===
Tsamarella – e la saaŋkompare bondirii kyɛ naŋ cyprus ŋmenaa saŋa nɛmɛ
=== Czech Republic ===
· Lecsó
· Svíčková
=== Estonia ===
· Mulgipuder<sup>[''citation needed'']</sup>
· Sepik
'''Faroe Islands'''
* [[Duoro kɔre:Stora dimun puffins for kitchen.jpg|thumb]]Faroese puffin
* Garnatálg
* Skerpikjøt
* Whale meat
=== Eswatini ===
Atikile meŋa : Bondirii maaloo zie a Eswatini ane ba saaŋkompare bondirii
Faroe Islands
· Faroese puffin
· Garnatálg
· Skerpikjøt
· Whale Nɛmɛ
=== Finland ===
Karelian pasty
· Karelian stew
· Karelian pasty
· Kesäkeitto
· Sautéed reindeer
· Ruisreikäleipä
· Ryynimakkara
[[Duoro kɔre:Karjalanpiirakka-20060227.jpg|thumb]]
· Mustamakkara
· Kalakukko
· Lörtsy
· Rönttönen
· Sultsina
· Mämmi
· Joulutorttu
=== France ===
A ''Appellation d'origine contrôlée'' - e la Franch bondirii a paaloŋ zaa naŋ sage de ka a e ba paaloŋ bondirii kyɛ a Franch paaloŋ zaa kyɛ a ziiri ama bondirii la wines, cheeses, kaaŋ ane a kɔreba bonkoɔre mine.
Nansaala noɔ peele - a French noore boma ne a appellation d’origine controlee zi araa
Appellation d’origine controlee liqueurs ane seeloŋ
Appellation d’origine controlee controlee daa kpeɛne mine.
=== Germany ===
Black Forest ham – maŋ maale la eŋ a black forest irigiŋ naŋ be a Germany paaloŋ poɔ, o e la bone kpaaroŋ kaŋa kpaaroŋ naŋ kaara ba zu ka onaŋ la Proected Designation of Origin (PDO) naŋ kaara a bondirii zu a European Union.
=== Guatemala ===
[[Duoro kɔre:Fiambre.JPG|thumb]]
Fiambre e la saaŋkompare Guatemalan bondirii, na maŋ maale dayeni yoŋ ka ba di yuoni zaa, o la tigiri bee yeltuuri ba naŋ maŋ di a kyaare a ne a bebiri na a Dia de Los Muetos ane All Saint Day (Dia de Todos Los Santos) naŋ kpi.
=== Iceland ===
Hakarl – o e la saaŋkompare bondiraa ane a paaloŋ zaa bondirii kaŋa naŋ be a Iceland paaloŋ poɔ.
Hangikjot
Þorramatur – e la Iceland saaŋkompare bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ kaa iri, o e la bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ de a maale ne zɔne, ba maŋ maale o la a saaŋkompare maaloo, ba nyɔge a ŋmaare bibilee a paaŋ de eŋ rúgbrauð bondirii ( a de dɔgele borodo sɔgele maaroŋ zu), butler ane brennivin ( naŋ e Icelandic akvavit)
=== India ===
Atikile meŋa : Indian paaloŋ poɔ bondirii
· Kheer
· Roti and Sabzi
=== South India paaloŋ poɔ bondirii ===
· Idli
· Dosa
· Sambar and Chutneys
· Rasam
· Puttu
· Idiyappam
· Paniyaram
=== Indonesia ===
[[Duoro kɔre:Tumpeng-Jawa.jpg|thumb]]
Meŋ kaa kyɛ nyɛ: Indonesia bondi-parɛɛ
Brem – e la Snack ane va-diree bombiiru kaŋa banaŋ maq de yi ne Java ane Badi bee a e ba bommaale.
Docang – e la saaŋkompare bondirii naŋ maale yi Cirebon
Gado-gado – e la saaŋkompare salad bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ de seŋkaa kaaŋ a maale dɔgele.
Gudeg - unripe jackfruit baapaala la ka ba maŋ de maale ne zeɛre, a e la saaŋkompare bondirii naŋ yi Yogyakarta paaloŋ poɔ.
Ketupat – a e la saaŋkompare mui dogere banaŋ maŋ doge a peli ne vaɛ, a e la bondirii ba naŋ maŋ di a Lebaren , Indonesia idul fitri
Kuluban – Javanese saaŋkompare salad naŋ e yi zie kaŋa a wa
Lawar – Balinese zɛvaare bondirii naŋ e saaŋkompare bondirii
Opor ayam – noɔ ba naŋ maŋ de eŋ kube koɔ zeɛre poɔ, a e la ba saaŋkompare bondiraa kaŋa naŋ pore kyɛ gbɛɛ yaga a bondiraa ŋa diibu ba maŋ de di ne la ketupat a Lebaran diibu wagere.
Pallubasa – e la saaŋkompare bondirii naŋ yi a Makassar, South Sulawesi banaŋ maŋ maale o yi ne offal nao bee wɛduo eŋɛ.
Papeda – saago ɔongee, e la saaŋkompare bondirii naŋ be a Eastern Indonesia ( Maluku ane Papua) paaloŋ poɔ.
Rendang – Minangkabau e la saaŋkompare bondirii naŋ yi a West Sumatra paaloŋ poɔ.
Satay – e la nɛne ba naŋ maŋ ɛre dɔgele skewers zu, a saaŋkompare bondiraa ŋa taa la tɛɛtɛɛ a yi a paaloŋ na poɔ banaŋ maale a Indonesia poɔ
Soto – e la a Indonesia saaŋkompare zeɛre kaŋa, a zeɛre ama maalo taa la tɛɛtɛɛ a yi irigiŋ na poɔ a zeɛre naŋ maale
Tempeh – bɛŋɛ sɛnsɛ naŋ e saaŋkompare naŋ yi a Java paaloŋ poɔ
Tumpeng – a e la mui na maŋ doge wagere na banaŋ maŋ dire a Indonesia bondirii tigiri, a wagere ŋa poɔ ba maŋ doge la bondiparɛɛ parɛɛ a viiri a mui ama
=== Iran ===
· Chelow kabab
· Tahdig
· Ghormeh sabzi
· Fesenjān
· Sabzi polo
· Abgoosht
· Gheimeh
· Sholezard
· Āsh
· Mirza Ghassemi
* Nargesi
* Baghala ghatogh
=== Ireland ===
Biguo bondirii
Podaare bondi-seɛraa
=== Italy ===
[[Duoro kɔre:Traditional pizza from Napoli.jpg|thumb]]
Meŋ kaa kyɛ nyɛ; a Italian bondiparɛɛ ane ba bonnyuri ane a Italian bommaale ane a boŋguuri a ne a yiwaabo zie la a puliŋ kyɛ
· Abbacchio
· Affogato
· Arancini
· Asiago
· Biscotti
[[Duoro kɔre:Tiramisu - Raffaele Diomede.jpg|thumb]]
· Braciola
· Bruschetta
· Caciotta
· Cacciucco
· Caponata
· Cappuccino
· Cotechino
[[Duoro kɔre:Bucatini allamatriciana.jpg|thumb]]
· Crostata
· Crostini
· Espresso
· Focaccia
· Frittata
· Frittella
· Fritto misto
· Gelato
· Lasagna
· Mascarpone
· Minestrone
· Mozzarella
· Panettone
· Panna cotta
· Panino
· Panzerotto
· Parmigiano Reggiano
· Pasta
· Pecorino
[[Duoro kɔre:Cotechino-Servito-Polenta-Lenticchie.jpg|thumb]]
· Peperonata
· Pizza
· Polenta
· Porchetta
· Prosciutto
· Ravioli
· Risotto
· Salami
· Salumi
· Scamorza
· Semifreddo
· Spezzatino
· Strudel
· Tiramisu
· Tortellini
· Zabaione
· Zuppa inglese
'''A maaloo yiibu zie'''
[[Duoro kɔre:Waiter pouring Zardetto sparkling Prosecco.jpg|thumb]]
''Denominazione di origine controllata a'' e la Italian bondimaalaa banaŋ maŋ maale a sɛge mare lɛ a na soma seŋ, azuo a zaa Italian daa kpeɛŋaa ane cheese
· Italian DOC daa kpeɛŋaa
· Italian DOCG daa kpeɛŋaa
* ''Indicazione geografica tipica''
· ''Prodotti agroalimentari tradizionali e la'' a Italian saaŋkompare daa irigiŋ kaŋa naŋ be poɔ,ka a Protected Geographical Status of European Union.
· ''Strada dell'Olio, e la gastronomical'' naŋ be a Italy paaloŋ poɔ a e ba saaŋkompare bommaale aseŋ, PDOs ane PGIs, DOCs ane DOCGs naŋ be a Italy poɔ
=== Japan ===
[[Duoro kɔre:Outlet mall of KIKYOUYA 01.jpg|thumb]]
Mochi – maŋ di la yuoni zaa viiria a yuoni poɔ a Japan a yuoni gbuli zaa poɔ, mochi e la saaŋkompare bondirii naŋ be a Japan yuompaala diibu poɔ a e la bondirii naŋ pore ka maŋ koɔr ka noba daara dire a wagere na poɔ.
=== Jordan ===
Saaŋkompare bonnyuri naŋ be a Jordan paaloŋ poɔ a laŋ ne a sous ( anaŋ neŋ la ka ba boɔlɔ irqsus), a bonnyuri ama e la boma ba naŋ maŋ maale ne ''Glycyrrhiza glabra'' nyege-kuoni (liquorice) tamr hindi, a e la daa ba naŋ maŋ maale ne ''Tamarindus indica'' (tamarind), ane ''laban'' (''labneh''), bonkuoni. A e la bone ba naŋ maŋ de koɔ ane yogurt a maale ne. a yelnimizeɛ kaŋa naŋ be a maalo poɔ la ba maŋ de la labneh naŋ be a Jordan ane tenne anaŋ ŋmaa viiri bee a peɛle, a ama zaa maŋ maale la ane a saaŋkompare maaloo sobie na, a maŋ maale a eŋ a yogurt ɔrebare poore.
=== Korea ===
[[Duoro kɔre:Bibimbap at restaurant Korean Kitchen.jpg|thumb]]
· Bibimbap
· Bulgogi
· Kimchi
· Nurungji
· Sungnyung
=== Latvia ===
· Bombie
* [[Duoro kɔre:Grey peas at restaurant Milda in Riga.jpg|thumb]]Layered rye bread
* Sklandrausis
· Speķrauši
=== Lithuania ===
· Saaŋkompare daŋgeli
=== Malaysia ===
· Hinava
· Kelupis
· Ketupat
[[Duoro kɔre:Swordfish hinava.jpg|thumb]]
· Lamban
· Lemang
· Linopot
· Manuk pansuh
· Nasi lemak
· Penyaram
· Umai
=== Maldives ===
[[Duoro kɔre:Maldive fish91.JPG|thumb]]
Garudiya
Maldives zuma – saaŋkompare tuna zum ba naŋ maale Maldives paaloŋ poɔ. A e la Maldivian bondirii,
=== Malta ===
Lent naŋ be Malta poɔ & saaŋkompare bondirii ba naŋ maŋ di a wagere na zaa poɔ.
Kwarezimal – Lent sɛnsɛ
=== Maxico ===
Atole e la a ba saaqkompare tea nyu bone
[[Duoro kɔre:BolaTamale.JPG|thumb]]
Capirotada – e la bone gbɛɛ yaga ba naŋ maŋ di Lenten wagere poɔ (''comida de cuaresma'') o e la a bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ di Friday soŋ daare
Sɛlemaa wogiri
Enchilada Mexico noba bondirii
Iguana Nɛne
Bombie, bɛŋɛ ane bɛŋkyeene
Kamaana
Tortilla
Mole Sauce
Doba-nɛne
Choizo
Mui – saaŋkompare poɔ, ba maŋ kyeeŋ la ka a waa ŋa salima sɛre ka paaŋ de a doge
Mui ane bɛŋɛ
Sope a e la Mexico bondirii ba naŋ maŋ de gyɛle a maale ne
Tamale – a e la bondirii mine ba naŋ maŋ maale eŋ kamapɛge poɔ
=== '''Nepal''' ===
Dhindo
=== '''Portugal''' ===
Denominação de Origem Controlada e la mere kaŋa banaŋ maale biŋ ka o kaara a ba daa-kpeɛne zu, cheeses, butter aane a Portugal bonkoɔre mine.
'''Saudi Arabia'''
· Hininy
· Kabsa
=== Singapore ===
[[Duoro kɔre:Hainanese Chicken Rice.jpg|thumb]]
Hainanese mui ane noɔ nɛne - a Singapore a bondirii ama la ka ba de ka a e a ba saaŋkompare bondirii
Teochew kookoo bee buuluŋ
=== Slovakia ===
Bryndzové halušky - a bondirii ama la ka ba de ka a e a ba saaŋkompare bondirii ana la halušky ane bryndza a Solvakia poɔ.
Lecso
=== South Africa ===
[[Boŋŋo Tigiri|Boboti]]<nowiki/>e
* Chakalaka and Pap
* Malva pudding
* Potjiekos
* Samosa
=== Spain ===
Borona - e la kamaana boroodo a e la saaŋkompare bondirii, naŋ be a Galicia, Asturias Cantabria, a Basque teŋɛ ane a Northen Castilla - Leon ( zie kaŋa naŋ be a Leon Palenɔia ane Burgos)
''Denominación de Origen'' ''-''
=== '''Sweden''' ===
* Falukorv
* [[Duoro kɔre:Falukorv.jpg|thumb]]Janssons frestelse
* Pyttipanna
Switzaerland
''Appellation d'origine protégée'' ''- A''
Capuns - e la saaŋkompare bondirii naŋ be a canton of Graubünden a Switzerland paaloŋ
=== Tanzania ===
Pare noba ane saaŋkompare bondirii
=== '''Thailand''' ===
Mango mui
pad Thai
=== Turkey ===
imam bayildi
Uganda
Malewa - bamboo seɛre ba naŋ maŋ deɛle ka a ko ka biŋ. A bondirii ama yiibu zie la Eastern Uganda, paaloŋ, a Bugisu naŋ be irigiŋ bilee kaŋa poɔ
=== '''United Kingdom''' ===
=== England ===
* [[Duoro kɔre:Shepherd's pie at restaurant Hell Hunt, Tallinn.jpg|thumb]]Bangers and mash
* Cottage pie
* Faggot
* Zuma ane chips
* Biguo bondirii
* Sunday roast
==== Wales ====
* Cawl
* Welsh koosee
* Glamorgan sausages
* Laver boroboro
* Welsh rarebit
* Bara dɔgebo
==== Scotland ====
[[Duoro kɔre:Haggis on a platter.jpg|thumb]]
[[//en.wikipedia.org/wiki/File:Haggis_on_a_platter.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Haggis_on_a_platter.jpg|right|thumb|Haggis on a platter at a Burns supper.]]
* Haggis
* Lorne sausage
* Neeps and tatties
* Cullen skink
* Arbroath smokies
* Reestit mutton
=== United States ===
Article zu zaa: paaloŋ bondirii mine
* Cardamom boroboro– de la ka o e a saaŋkoŋ bondiraa a Swedish Americans paaloŋ poɔ.
* Bareka puoruu bondirii
==== Southern United States ====
Meŋ la nyɛ: Southern United States bondirii
* Biscuit
* Cheese straw
* kamaana boroboro
* Collard greens
* Hoppin' John
* Daaŋkele
=== Vanuatu ===
Meŋ la nyɛ: Vanuatu bondirii §  saaŋkoŋ bondirii
* Laplap – a paaloŋ bondirii
=== Yemen ===
* Kabsa
== A paaloŋ poɔ ==
=== Arab states a Persian Gulf poɔ ===
* Khabees – saaŋkoŋ bondi-noɔ kaŋa a Arab states a Persian Gulf poɔ.
=== Commonwealth Caribbean ===
* Mui ane peas – saaŋkoŋ bondirii Anglo-Caribbean poɔ.
=== Levant (Eastern Mediterranean) ===
A saaŋkoŋ bondirii a Levant poɔ paale la, falafel, fuul, halawa, hummus, kanafeh, labaneh, medammis ane tahini ane a taa gyamaa. A bondirii na naŋ pore a paaloŋ poɔ la ana na ba naŋ maale yineŋ a legumes, gaŋaazaa, falafel, fuul, hummus ane medammis.
[[Duoro kɔre:Hummus.jpg|thumb]]
'''Saaŋkoŋ bondirii mine naŋ pore a Eastern Mediterranean paaloŋ poɔ'''
[[Duoro kɔre:Falafels 2.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre:PistHalva.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre:Kanafeh.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre:Labneh (5196911587).jpg|thumb]]
== Sommo yizie ==
evpl6cgxsuaro7m7iofldieo4u73w82
62673
62672
2026-07-18T22:32:27Z
Mary Loor
55
62673
wikitext
text/x-wiki
[[Duoro kɔre:Espaguetis carbonara.jpg|thumb]]
'''Saaŋkompare bondirii''' e la bondirii ane seemaa, a e la bondirii naŋ piili ne te saaŋkommine a wa tɔ zenɛ<ref>https://books.google.com/books?id=D-K9CwAAQBAJ&pg=PA85</ref> kyɛ naŋ bebe, a e la bondirii ba dire yuomo naŋ pare a naŋ wa tɔ zenɛ ka ba naŋ dire.<ref>http://agriculturesociety.com/politics-and-food/what-are-traditional-foods/</ref> Saaŋkompare [[bondirii]] ane semaa e la saaŋkompare naŋ be teŋɛ zu kyɛ, a maŋ taa la saadayel a ko a paaloŋ na zaa a kyaare ne a bondirii,. Saaŋkompare bondirii ane bonnyuuri banaŋ maŋ maale yiri, bee a bondirii koɔroo zie ane zibibilii banaŋ maŋ maala bondirii, ane bondimaale zi bɛrɛ.<ref>https://books.google.com/books?id=QOLhwkcFTJAC&pg=PA41</ref>
Saaŋkompare bondirii taa la a maaloo zie ka naŋ nansala maŋ boɔle ka “ geographical indications and traditional specialties in the European Union” ba maale la aŋa lɛ European Union naŋ maale geographical indications and traditional specialties: Protected designation of origin (PDO), Protected geographical indication (PGI) and Traditional specialties guaranteed (TSG). A yelmaale binne ama maale biŋ la ka a gu ba koɔbo yɛroŋ soŋ ŋa yuori soŋ kyɛ soŋ ŋmɛ daworo bee a moɔle ka ba yuori gaa toɔre.<ref>http://ec.europa.eu/agriculture/quality/schemes/index_en.htm</ref>
A atikile ama taa la duoro a kyaare ne a saaŋkompare bonnyuuri.
== '''Tɛɛtɛɛloŋ naŋ be a saaŋkompare bondirii ane a parɛɛ''' ==
[[Duoro kɔre:Antica trattoria Bagutto.jpg|thumb|<ref>http://www.localistorici.it/it/Schede/view/tipo/locali-storici/categorie/per-anno-di-fondazione_1200-1299/slug/antica-trattoria-bagutto</ref>]]
[[Duoro kɔre
Aneazaa ka a pore la ka ba derɛ anaŋ yitaa zuiŋ, a yelmeŋa naŋ be a saaŋkompare bonimaale ziiri e la parɛɛ ayi a noba naŋ sage de tona ne toma, a yi culinary anthropology; naŋ manne.; a danweɛ soba la culinary anthropology; aŋa e la bone ba naŋ woŋ yi noba noɔre poɔ, dawuri bilee ane tembɛrɛ poore, kyɛle taa la ssaaŋkompare yeltuuri kyɛ ka ba mine meŋ taa ba waaloŋ. A yelkaŋa meŋ la ka tenneŋ wa yele yɛlɛ a maŋ pore la, cuisine e la zie kaŋa naŋ pore ka noba gyamaa a noŋ a be.<ref>https://sc.jalisco.gob.mx/sites/sc.jalisco.gob.mx/files/cultura_7.pdf</ref> Azuiŋ saakopare bondirii bee saaŋkompare yelerre bee a saaŋkompare yelerre kaŋa zaa.
Saaŋkompare bondirii gyamaa zie, yi la yiri pɔgeba gɔɔloŋ bommaale ane lɛ banaŋ maŋ de ziyuo yɛŋ a eŋ pale ba bondirii maaloo poɔ. Ka noba wa boŋkaŋa, o daaroŋ maŋ e la tuo kyɛ ka kyɛ ka neɛzaa maŋ boɔrɔ ka o meŋ e nyɛ. A yelkaŋa meŋ la o maŋ yaare la ka neɛzaa a tɔgelɔ a erɛ, azuiŋ a ba maŋ kɔɔre kyɛ ka o e boŋkpokpo ka neɛzaa boɔrɔ. A yelŋa zuiŋ, saaŋkompare bondimaale ziiri e la bone a maaloo naŋ e tɛɛtɛɛ a yi zie na banaŋ maala a. azuiŋ gbɛɛ a maŋ yi la a noba bale piilu zie aseŋ saaŋkompare bommaale mine bebe ana baŋ le a pare la kyɛ bore togitogi, kyɛ ka anaŋ wa di zuo, a maŋ faaŋ la kyɛ poɔ a cuisine bondirii maaloo ŋa zie. A Maxican culinary anthropologist Maru Toledo bommaala poɔ, eŋ la bonsaana ata soba a poɔ a ba bondirii maalo poɔ,<ref>https://www.youtube.com/watch?v=X0puNzafaDA</ref> a yelŋa e la bone naŋ daŋ ba kyebe a ba saaŋkonnoŋ poɔ sɛre ka ba wa baŋ piili, ka fooŋ kaa soŋ pampana ŋa bondirii maaloo ane a maalo zie taa la lɛ a na maŋ maale tutaa pampana ŋa.
== Bondirii maalo libie de boɔbo ==
A yɛroŋ bondimaale ziiri ama taa la meɛroŋ naŋ e a saaŋkomapre ( aneazaa ka amine yi la taa bee a gyamaa yietaa) kyɛ a yelnyɔgeraa zaa naane e tɔnɔ boma. A ŋaa zuiŋ, ba ba maŋ boɔrɔ ka kpɛ gaa nimitoɔre a wuli a yi waabo zie bee a piilu zie, bee ka o gaa bee ka a lambogir naŋ ba maaleŋ peɛle a bondirii yeltarre loori, a maŋ taa la daabo. A baara soba la, a gyamaa, maŋ e la ka a yɛŋ naŋ be a bondirii na maalo zie a e bone noba naŋ ba taa a yɛŋ na soba, ba sage la ka bondirii anaŋ ba naŋ maŋ daara maŋ e la ba meŋa bondirii, la ka ba maŋ la te maale maalo<ref>https://www.afm-marketing.org/en/system/files/publications/20160509182342_S20_P2_GUELMAMI.pdf</ref> kaŋa, ka a nyuu ane a waaloŋ meŋ e a toɔraa, ane a gɔɔloŋ na naŋ be a maalo sobie poɔ, ane a saaakompare yeltuuri mine.
== '''A Tendaazaa''' ==
=== Africa poɔ ===
[[Duoro kɔre:Bambara nut unearthed..JPG|thumb]]
· Suŋgbulo -a e la saaŋkompare boŋkoɔre naŋ be a Africa paaloŋ poɔ.
'''Europe ( Tuure paaloŋ)'''
Saaŋkompare bondikoɔre e la boma ba naŋ bigiri ka a taa la tɔnɔ yaga a Europe laŋkpeɛbo poɔ, ba yelerre ne ba waaloŋ poɔ, ane ba yeltuuri.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.appet.2008.11.008</ref>
== '''South America''' ==
[[Duoro kɔre:Humas - Flickr - Pepelo..jpg|thumb]]
· Humaita – e la a saaŋkompare bondiraa kaŋa naŋ be a Bolivia, Chile, Ecuador, ane Peru paaloŋ poɔ
·
== A tatenne mine poɔ ==
'''Canada'''
Kaa kyɛ nyɛ: Canada deme bondirii maalo zie
Teŋɛ kaŋa bondirii e la ba saaŋkompare bondirii a Aboriginal noba naŋ neɛzaa naŋ baŋ ka banaŋ neŋ la ka ba boɔlɔ (Canada paaloŋ danweɛ soba a di Metis, ane Inuit) a zuo a zaa kori naŋ be a northern irigiŋ a be la ka a Western bondirii a be, a bondirii ama de waabo maŋ e la kpeɛŋaa, kyɛ ka a saakompar bondirii naŋ maŋ are gu a anaŋ.<ref>http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic29-2-105.pdf</ref><ref>https://doi.org/10.14430%2Farctic1539</ref>
· Bareka puoru bondirii
==== '''Québec''' ====
Kaa kyɛ nyɛ: Bondirii maalo a
* [[Duoro kɔre:La Banquise Poutine.jpg|thumb]]Poutine[[//en.wikipedia.org/wiki/File:La_Banquise_Poutine.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:La_Banquise_Poutine.jpg|right|thumb|A classic poutine is made with french fries, cheese curds and gravy.]]
* Tourtière
* Sucre à la crème
* Pâté chinois
* Pouding chômeur
* St. Catherine's taffy
* Spruce beer
* Maple syrup
* Cretons
'''Acadia'''
Meŋ leɛ kaa kyɛ nyɛ: Acadian bondirii maaloo zie
* Poutine râpée<ref>https://books.google.com/books?id=N3mLAgAAQBAJ&pg=PA32</ref>
* Fricot
=== China paaloŋ poɔ ===
* [[Duoro kɔre:Spring Pancake.jpg|thumb]]Ciba cake
* Dim sum
* Fuling Jiabing - e la saakompare bondirii snack bondirii naŋ e Beijing naŋ e bone na be a paaloŋ lambori kyɛlee poɔ. O maŋ waa ŋa a Pancake na, sikyiri zɔŋ ane fuling la ka ba maŋ de a maale a nyɔge pilli ne bombie, seo, ane boma mine ne a taaba.
* Spring Pancake - e la chinese deme saaŋkompare bondirii naŋ e bone naŋ pore a northern irigiŋ paaloŋ poɔ ka neɛzaa baŋ o. Noba maŋ di la Pancake a bebiri kaŋa banaŋ boɔlɔ Lichun, o e la tigiri ba naq maq piili o diibu a spring pare piila.
* Zhongzi - mui tage bee bonnoore mine na maŋ pɔge a vaɛ ka ba de doge.
Zhnogzi – e la mui nyɛnnoo bee bonnoore mine, ba naŋ maŋ de bamboo vaɛ a pɔge ne kyɛ a de doge. Ba maŋ maale la a boma ka ba de toori ne a ba paaloŋ paati neŋkpoŋ yuori naŋ di Qu Yuan a Dragon tigiri diibu saŋa bee wagere poɔ.
=== '''Costa Rica paaloŋ poɔ''' ===
Mui ane bɛŋɛ<ref>https://books.google.com/books?id=DBzYCQAAQBAJ&pg=PA135</ref>
=== Croatia ===
· Lecsó
=== Cyprus ===
Tsamarella – e la saaŋkompare bondirii kyɛ naŋ cyprus ŋmenaa saŋa nɛmɛ
=== Czech Republic ===
· Lecsó
· Svíčková
=== Estonia ===
· Mulgipuder<sup>[''citation needed'']</sup>
· Sepik
'''Faroe Islands'''
* [[Duoro kɔre:Stora dimun puffins for kitchen.jpg|thumb]]Faroese puffin
* Garnatálg
* Skerpikjøt
* Whale meat
=== Eswatini ===
Atikile meŋa : Bondirii maaloo zie a Eswatini ane ba saaŋkompare bondirii
Faroe Islands
· Faroese puffin
· Garnatálg
· Skerpikjøt
· Whale Nɛmɛ
=== Finland ===
Karelian pasty
· Karelian stew
· Karelian pasty
· Kesäkeitto
· Sautéed reindeer
· Ruisreikäleipä
· Ryynimakkara
[[Duoro kɔre:Karjalanpiirakka-20060227.jpg|thumb]]
· Mustamakkara
· Kalakukko
· Lörtsy
· Rönttönen
· Sultsina
· Mämmi
· Joulutorttu
=== France ===
A ''Appellation d'origine contrôlée'' - e la Franch bondirii a paaloŋ zaa naŋ sage de ka a e ba paaloŋ bondirii kyɛ a Franch paaloŋ zaa kyɛ a ziiri ama bondirii la wines, cheeses, kaaŋ ane a kɔreba bonkoɔre mine.
Nansaala noɔ peele - a French noore boma ne a appellation d’origine controlee zi araa
Appellation d’origine controlee liqueurs ane seeloŋ
Appellation d’origine controlee controlee daa kpeɛne mine.
=== Germany ===
Black Forest ham – maŋ maale la eŋ a black forest irigiŋ naŋ be a Germany paaloŋ poɔ, o e la bone kpaaroŋ kaŋa kpaaroŋ naŋ kaara ba zu ka onaŋ la Proected Designation of Origin (PDO) naŋ kaara a bondirii zu a European Union.
=== Guatemala ===
[[Duoro kɔre:Fiambre.JPG|thumb]]
Fiambre e la saaŋkompare Guatemalan bondirii, na maŋ maale dayeni yoŋ ka ba di yuoni zaa, o la tigiri bee yeltuuri ba naŋ maŋ di a kyaare a ne a bebiri na a Dia de Los Muetos ane All Saint Day (Dia de Todos Los Santos) naŋ kpi.
=== Iceland ===
Hakarl – o e la saaŋkompare bondiraa ane a paaloŋ zaa bondirii kaŋa naŋ be a Iceland paaloŋ poɔ.
Hangikjot
Þorramatur – e la Iceland saaŋkompare bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ kaa iri, o e la bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ de a maale ne zɔne, ba maŋ maale o la a saaŋkompare maaloo, ba nyɔge a ŋmaare bibilee a paaŋ de eŋ rúgbrauð bondirii ( a de dɔgele borodo sɔgele maaroŋ zu), butler ane brennivin ( naŋ e Icelandic akvavit)
=== India ===
Atikile meŋa : Indian paaloŋ poɔ bondirii
· Kheer
· Roti and Sabzi
=== South India paaloŋ poɔ bondirii ===
· Idli
· Dosa
· Sambar and Chutneys
· Rasam
· Puttu
· Idiyappam
· Paniyaram
=== Indonesia ===
[[Duoro kɔre:Tumpeng-Jawa.jpg|thumb]]
Meŋ kaa kyɛ nyɛ: Indonesia bondi-parɛɛ
Brem – e la Snack ane va-diree bombiiru kaŋa banaŋ maq de yi ne Java ane Badi bee a e ba bommaale.
Docang – e la saaŋkompare bondirii naŋ maale yi Cirebon
Gado-gado – e la saaŋkompare salad bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ de seŋkaa kaaŋ a maale dɔgele.
Gudeg - unripe jackfruit baapaala la ka ba maŋ de maale ne zeɛre, a e la saaŋkompare bondirii naŋ yi Yogyakarta paaloŋ poɔ.
Ketupat – a e la saaŋkompare mui dogere banaŋ maŋ doge a peli ne vaɛ, a e la bondirii ba naŋ maŋ di a Lebaren , Indonesia idul fitri
Kuluban – Javanese saaŋkompare salad naŋ e yi zie kaŋa a wa
Lawar – Balinese zɛvaare bondirii naŋ e saaŋkompare bondirii
Opor ayam – noɔ ba naŋ maŋ de eŋ kube koɔ zeɛre poɔ, a e la ba saaŋkompare bondiraa kaŋa naŋ pore kyɛ gbɛɛ yaga a bondiraa ŋa diibu ba maŋ de di ne la ketupat a Lebaran diibu wagere.
Pallubasa – e la saaŋkompare bondirii naŋ yi a Makassar, South Sulawesi banaŋ maŋ maale o yi ne offal nao bee wɛduo eŋɛ.
Papeda – saago ɔongee, e la saaŋkompare bondirii naŋ be a Eastern Indonesia ( Maluku ane Papua) paaloŋ poɔ.
Rendang – Minangkabau e la saaŋkompare bondirii naŋ yi a West Sumatra paaloŋ poɔ.
Satay – e la nɛne ba naŋ maŋ ɛre dɔgele skewers zu, a saaŋkompare bondiraa ŋa taa la tɛɛtɛɛ a yi a paaloŋ na poɔ banaŋ maale a Indonesia poɔ
Soto – e la a Indonesia saaŋkompare zeɛre kaŋa, a zeɛre ama maalo taa la tɛɛtɛɛ a yi irigiŋ na poɔ a zeɛre naŋ maale
Tempeh – bɛŋɛ sɛnsɛ naŋ e saaŋkompare naŋ yi a Java paaloŋ poɔ
Tumpeng – a e la mui na maŋ doge wagere na banaŋ maŋ dire a Indonesia bondirii tigiri, a wagere ŋa poɔ ba maŋ doge la bondiparɛɛ parɛɛ a viiri a mui ama
=== Iran ===
· Chelow kabab
· Tahdig
· Ghormeh sabzi
· Fesenjān
· Sabzi polo
· Abgoosht
· Gheimeh
· Sholezard
· Āsh
· Mirza Ghassemi
* Nargesi
* Baghala ghatogh
=== Ireland ===
Biguo bondirii
Podaare bondi-seɛraa
=== Italy ===
[[Duoro kɔre:Traditional pizza from Napoli.jpg|thumb]]
Meŋ kaa kyɛ nyɛ; a Italian bondiparɛɛ ane ba bonnyuri ane a Italian bommaale ane a boŋguuri a ne a yiwaabo zie la a puliŋ kyɛ
· Abbacchio
· Affogato
· Arancini
· Asiago
· Biscotti
[[Duoro kɔre:Tiramisu - Raffaele Diomede.jpg|thumb]]
· Braciola
· Bruschetta
· Caciotta
· Cacciucco
· Caponata
· Cappuccino
· Cotechino
[[Duoro kɔre:Bucatini allamatriciana.jpg|thumb]]
· Crostata
· Crostini
· Espresso
· Focaccia
· Frittata
· Frittella
· Fritto misto
· Gelato
· Lasagna
· Mascarpone
· Minestrone
· Mozzarella
· Panettone
· Panna cotta
· Panino
· Panzerotto
· Parmigiano Reggiano
· Pasta
· Pecorino
[[Duoro kɔre:Cotechino-Servito-Polenta-Lenticchie.jpg|thumb]]
· Peperonata
· Pizza
· Polenta
· Porchetta
· Prosciutto
· Ravioli
· Risotto
· Salami
· Salumi
· Scamorza
· Semifreddo
· Spezzatino
· Strudel
· Tiramisu
· Tortellini
· Zabaione
· Zuppa inglese
'''A maaloo yiibu zie'''
[[Duoro kɔre:Waiter pouring Zardetto sparkling Prosecco.jpg|thumb]]
''Denominazione di origine controllata a'' e la Italian bondimaalaa banaŋ maŋ maale a sɛge mare lɛ a na soma seŋ, azuo a zaa Italian daa kpeɛŋaa ane cheese
· Italian DOC daa kpeɛŋaa
· Italian DOCG daa kpeɛŋaa
* ''Indicazione geografica tipica''
· ''Prodotti agroalimentari tradizionali e la'' a Italian saaŋkompare daa irigiŋ kaŋa naŋ be poɔ,ka a Protected Geographical Status of European Union.
· ''Strada dell'Olio, e la gastronomical'' naŋ be a Italy paaloŋ poɔ a e ba saaŋkompare bommaale aseŋ, PDOs ane PGIs, DOCs ane DOCGs naŋ be a Italy poɔ
=== Japan ===
[[Duoro kɔre:Outlet mall of KIKYOUYA 01.jpg|thumb]]
Mochi – maŋ di la yuoni zaa viiria a yuoni poɔ a Japan a yuoni gbuli zaa poɔ, mochi e la saaŋkompare bondirii naŋ be a Japan yuompaala diibu poɔ a e la bondirii naŋ pore ka maŋ koɔr ka noba daara dire a wagere na poɔ.
=== Jordan ===
Saaŋkompare bonnyuri naŋ be a Jordan paaloŋ poɔ a laŋ ne a sous ( anaŋ neŋ la ka ba boɔlɔ irqsus), a bonnyuri ama e la boma ba naŋ maŋ maale ne ''Glycyrrhiza glabra'' nyege-kuoni (liquorice) tamr hindi, a e la daa ba naŋ maŋ maale ne ''Tamarindus indica'' (tamarind), ane ''laban'' (''labneh''), bonkuoni. A e la bone ba naŋ maŋ de koɔ ane yogurt a maale ne. a yelnimizeɛ kaŋa naŋ be a maalo poɔ la ba maŋ de la labneh naŋ be a Jordan ane tenne anaŋ ŋmaa viiri bee a peɛle, a ama zaa maŋ maale la ane a saaŋkompare maaloo sobie na, a maŋ maale a eŋ a yogurt ɔrebare poore.
=== Korea ===
[[Duoro kɔre:Bibimbap at restaurant Korean Kitchen.jpg|thumb]]
· Bibimbap
· Bulgogi
· Kimchi
· Nurungji
· Sungnyung
=== Latvia ===
· Bombie
* [[Duoro kɔre:Grey peas at restaurant Milda in Riga.jpg|thumb]]Layered rye bread
* Sklandrausis
· Speķrauši
=== Lithuania ===
· Saaŋkompare daŋgeli
=== Malaysia ===
· Hinava
· Kelupis
· Ketupat
[[Duoro kɔre:Swordfish hinava.jpg|thumb]]
· Lamban
· Lemang
· Linopot
· Manuk pansuh
· Nasi lemak
· Penyaram
· Umai
=== Maldives ===
[[Duoro kɔre:Maldive fish91.JPG|thumb]]
Garudiya
Maldives zuma – saaŋkompare tuna zum ba naŋ maale Maldives paaloŋ poɔ. A e la Maldivian bondirii,
=== Malta ===
Lent naŋ be Malta poɔ & saaŋkompare bondirii ba naŋ maŋ di a wagere na zaa poɔ.
Kwarezimal – Lent sɛnsɛ
=== Maxico ===
Atole e la a ba saaqkompare tea nyu bone
[[Duoro kɔre:BolaTamale.JPG|thumb]]
Capirotada – e la bone gbɛɛ yaga ba naŋ maŋ di Lenten wagere poɔ (''comida de cuaresma'') o e la a bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ di Friday soŋ daare
Sɛlemaa wogiri
Enchilada Mexico noba bondirii
Iguana Nɛne
Bombie, bɛŋɛ ane bɛŋkyeene
Kamaana
Tortilla
Mole Sauce
Doba-nɛne
Choizo
Mui – saaŋkompare poɔ, ba maŋ kyeeŋ la ka a waa ŋa salima sɛre ka paaŋ de a doge
Mui ane bɛŋɛ
Sope a e la Mexico bondirii ba naŋ maŋ de gyɛle a maale ne
Tamale – a e la bondirii mine ba naŋ maŋ maale eŋ kamapɛge poɔ
=== '''Nepal''' ===
Dhindo
=== '''Portugal''' ===
Denominação de Origem Controlada e la mere kaŋa banaŋ maale biŋ ka o kaara a ba daa-kpeɛne zu, cheeses, butter aane a Portugal bonkoɔre mine.
'''Saudi Arabia'''
· Hininy
· Kabsa
=== Singapore ===
[[Duoro kɔre:Hainanese Chicken Rice.jpg|thumb]]
Hainanese mui ane noɔ nɛne - a Singapore a bondirii ama la ka ba de ka a e a ba saaŋkompare bondirii
Teochew kookoo bee buuluŋ
=== Slovakia ===
Bryndzové halušky - a bondirii ama la ka ba de ka a e a ba saaŋkompare bondirii ana la halušky ane bryndza a Solvakia poɔ.
Lecso
=== South Africa ===
[[Boŋŋo Tigiri|Boboti]]<nowiki/>e
* Chakalaka and Pap
* Malva pudding
* Potjiekos
* Samosa
=== Spain ===
Borona - e la kamaana boroodo a e la saaŋkompare bondirii, naŋ be a Galicia, Asturias Cantabria, a Basque teŋɛ ane a Northen Castilla - Leon ( zie kaŋa naŋ be a Leon Palenɔia ane Burgos)
''Denominación de Origen'' ''-''
=== '''Sweden''' ===
* Falukorv
* [[Duoro kɔre:Falukorv.jpg|thumb]]Janssons frestelse
* Pyttipanna
Switzaerland
''Appellation d'origine protégée'' ''- A''
Capuns - e la saaŋkompare bondirii naŋ be a canton of Graubünden a Switzerland paaloŋ
=== Tanzania ===
Pare noba ane saaŋkompare bondirii
=== '''Thailand''' ===
Mango mui
pad Thai
=== Turkey ===
imam bayildi
Uganda
Malewa - bamboo seɛre ba naŋ maŋ deɛle ka a ko ka biŋ. A bondirii ama yiibu zie la Eastern Uganda, paaloŋ, a Bugisu naŋ be irigiŋ bilee kaŋa poɔ
=== '''United Kingdom''' ===
=== England ===
* [[Duoro kɔre:Shepherd's pie at restaurant Hell Hunt, Tallinn.jpg|thumb]]Bangers and mash
* Cottage pie
* Faggot
* Zuma ane chips
* Biguo bondirii
* Sunday roast
==== Wales ====
* Cawl
* Welsh koosee
* Glamorgan sausages
* Laver boroboro
* Welsh rarebit
* Bara dɔgebo
==== Scotland ====
[[Duoro kɔre:Haggis on a platter.jpg|thumb]]
[[//en.wikipedia.org/wiki/File:Haggis_on_a_platter.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Haggis_on_a_platter.jpg|right|thumb|Haggis on a platter at a Burns supper.]]
* Haggis
* Lorne sausage
* Neeps and tatties
* Cullen skink
* Arbroath smokies
* Reestit mutton
=== United States ===
Article zu zaa: paaloŋ bondirii mine
* Cardamom boroboro– de la ka o e a saaŋkoŋ bondiraa a Swedish Americans paaloŋ poɔ.
* Bareka puoruu bondirii
==== Southern United States ====
Meŋ la nyɛ: Southern United States bondirii
* Biscuit
* Cheese straw
* kamaana boroboro
* Collard greens
* Hoppin' John
* Daaŋkele
=== Vanuatu ===
Meŋ la nyɛ: Vanuatu bondirii §  saaŋkoŋ bondirii
* Laplap – a paaloŋ bondirii
=== Yemen ===
* Kabsa
== A paaloŋ poɔ ==
=== Arab states a Persian Gulf poɔ ===
* Khabees – saaŋkoŋ bondi-noɔ kaŋa a Arab states a Persian Gulf poɔ.
=== Commonwealth Caribbean ===
* Mui ane peas – saaŋkoŋ bondirii Anglo-Caribbean poɔ.
=== Levant (Eastern Mediterranean) ===
A saaŋkoŋ bondirii a Levant poɔ paale la, falafel, fuul, halawa, hummus, kanafeh, labaneh, medammis ane tahini ane a taa gyamaa. A bondirii na naŋ pore a paaloŋ poɔ la ana na ba naŋ maale yineŋ a legumes, gaŋaazaa, falafel, fuul, hummus ane medammis.
[[Duoro kɔre:Hummus.jpg|thumb]]
'''Saaŋkoŋ bondirii mine naŋ pore a Eastern Mediterranean paaloŋ poɔ'''
[[Duoro kɔre:Falafels 2.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre:PistHalva.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre:Kanafeh.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre:Labneh (5196911587).jpg|thumb]]
== Sommo yizie ==
j0xpd4gkx2i6l6la7qcnbbm3thdsayg
62675
62673
2026-07-18T22:34:51Z
Mary Loor
55
62675
wikitext
text/x-wiki
[[Duoro kɔre:Espaguetis carbonara.jpg|thumb]]
'''Saaŋkompare bondirii''' e la bondirii ane seemaa, a e la bondirii naŋ piili ne te saaŋkommine a wa tɔ zenɛ<ref>https://books.google.com/books?id=D-K9CwAAQBAJ&pg=PA85</ref> kyɛ naŋ bebe, a e la bondirii ba dire yuomo naŋ pare a naŋ wa tɔ zenɛ ka ba naŋ dire.<ref>http://agriculturesociety.com/politics-and-food/what-are-traditional-foods/</ref> Saaŋkompare [[bondirii]] ane semaa e la saaŋkompare naŋ be teŋɛ zu kyɛ, a maŋ taa la saadayel a ko a paaloŋ na zaa a kyaare ne a bondirii,. Saaŋkompare bondirii ane bonnyuuri banaŋ maŋ maale yiri, bee a bondirii koɔroo zie ane zibibilii banaŋ maŋ maala bondirii, ane bondimaale zi bɛrɛ.<ref>https://books.google.com/books?id=QOLhwkcFTJAC&pg=PA41</ref>
Saaŋkompare bondirii taa la a maaloo zie ka naŋ nansala maŋ boɔle ka “ geographical indications and traditional specialties in the European Union” ba maale la aŋa lɛ European Union naŋ maale geographical indications and traditional specialties: Protected designation of origin (PDO), Protected geographical indication (PGI) and Traditional specialties guaranteed (TSG). A yelmaale binne ama maale biŋ la ka a gu ba koɔbo yɛroŋ soŋ ŋa yuori soŋ kyɛ soŋ ŋmɛ daworo bee a moɔle ka ba yuori gaa toɔre.<ref>http://ec.europa.eu/agriculture/quality/schemes/index_en.htm</ref>
A atikile ama taa la duoro a kyaare ne a saaŋkompare bonnyuuri.
== '''Tɛɛtɛɛloŋ naŋ be a saaŋkompare bondirii ane a parɛɛ''' ==
[[Duoro kɔre:Antica trattoria Bagutto.jpg|thumb|<ref>http://www.localistorici.it/it/Schede/view/tipo/locali-storici/categorie/per-anno-di-fondazione_1200-1299/slug/antica-trattoria-bagutto</ref>]]
[[Duoro kɔre
Aneazaa ka a pore la ka ba derɛ anaŋ yitaa zuiŋ, a yelmeŋa naŋ be a saaŋkompare bonimaale ziiri e la parɛɛ ayi a noba naŋ sage de tona ne toma, a yi culinary anthropology; naŋ manne.; a danweɛ soba la culinary anthropology; aŋa e la bone ba naŋ woŋ yi noba noɔre poɔ, dawuri bilee ane tembɛrɛ poore, kyɛle taa la ssaaŋkompare yeltuuri kyɛ ka ba mine meŋ taa ba waaloŋ. A yelkaŋa meŋ la ka tenneŋ wa yele yɛlɛ a maŋ pore la, cuisine e la zie kaŋa naŋ pore ka noba gyamaa a noŋ a be.<ref>https://sc.jalisco.gob.mx/sites/sc.jalisco.gob.mx/files/cultura_7.pdf</ref> Azuiŋ saakopare bondirii bee saaŋkompare yelerre bee a saaŋkompare yelerre kaŋa zaa.
Saaŋkompare bondirii gyamaa zie, yi la yiri pɔgeba gɔɔloŋ bommaale ane lɛ banaŋ maŋ de ziyuo yɛŋ a eŋ pale ba bondirii maaloo poɔ. Ka noba wa boŋkaŋa, o daaroŋ maŋ e la tuo kyɛ ka kyɛ ka neɛzaa maŋ boɔrɔ ka o meŋ e nyɛ. A yelkaŋa meŋ la o maŋ yaare la ka neɛzaa a tɔgelɔ a erɛ, azuiŋ a ba maŋ kɔɔre kyɛ ka o e boŋkpokpo ka neɛzaa boɔrɔ. A yelŋa zuiŋ, saaŋkompare bondimaale ziiri e la bone a maaloo naŋ e tɛɛtɛɛ a yi zie na banaŋ maala a. azuiŋ gbɛɛ a maŋ yi la a noba bale piilu zie aseŋ saaŋkompare bommaale mine bebe ana baŋ le a pare la kyɛ bore togitogi, kyɛ ka anaŋ wa di zuo, a maŋ faaŋ la kyɛ poɔ a cuisine bondirii maaloo ŋa zie. A Maxican culinary anthropologist Maru Toledo bommaala poɔ, eŋ la bonsaana ata soba a poɔ a ba bondirii maalo poɔ,<ref>https://www.youtube.com/watch?v=X0puNzafaDA</ref> a yelŋa e la bone naŋ daŋ ba kyebe a ba saaŋkonnoŋ poɔ sɛre ka ba wa baŋ piili, ka fooŋ kaa soŋ pampana ŋa bondirii maaloo ane a maalo zie taa la lɛ a na maŋ maale tutaa pampana ŋa.
== Bondirii maalo libie de boɔbo ==
A yɛroŋ bondimaale ziiri ama taa la meɛroŋ naŋ e a saaŋkomapre ( aneazaa ka amine yi la taa bee a gyamaa yietaa) kyɛ a yelnyɔgeraa zaa naane e tɔnɔ boma. A ŋaa zuiŋ, ba ba maŋ boɔrɔ ka kpɛ gaa nimitoɔre a wuli a yi waabo zie bee a piilu zie, bee ka o gaa bee ka a lambogir naŋ ba maaleŋ peɛle a bondirii yeltarre loori, a maŋ taa la daabo. A baara soba la, a gyamaa, maŋ e la ka a yɛŋ naŋ be a bondirii na maalo zie a e bone noba naŋ ba taa a yɛŋ na soba, ba sage la ka bondirii anaŋ ba naŋ maŋ daara maŋ e la ba meŋa bondirii, la ka ba maŋ la te maale maalo<ref>https://www.afm-marketing.org/en/system/files/publications/20160509182342_S20_P2_GUELMAMI.pdf</ref> kaŋa, ka a nyuu ane a waaloŋ meŋ e a toɔraa, ane a gɔɔloŋ na naŋ be a maalo sobie poɔ, ane a saaakompare yeltuuri mine.
== '''A Tendaazaa''' ==
=== Africa poɔ ===
[[Duoro kɔre:Bambara nut unearthed..JPG|thumb]]
· Suŋgbulo -a e la saaŋkompare boŋkoɔre naŋ be a Africa paaloŋ poɔ.
'''Europe ( Tuure paaloŋ)'''
Saaŋkompare bondikoɔre e la boma ba naŋ bigiri ka a taa la tɔnɔ yaga a Europe laŋkpeɛbo poɔ, ba yelerre ne ba waaloŋ poɔ, ane ba yeltuuri.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.appet.2008.11.008</ref>
== '''South America''' ==
[[Duoro kɔre:Humas - Flickr - Pepelo..jpg|thumb]]
· Humaita – e la a saaŋkompare bondiraa kaŋa naŋ be a Bolivia, Chile, Ecuador, ane Peru paaloŋ poɔ
·
== A tatenne mine poɔ ==
'''Canada'''
Kaa kyɛ nyɛ: Canada deme bondirii maalo zie
Teŋɛ kaŋa bondirii e la ba saaŋkompare bondirii a Aboriginal noba naŋ neɛzaa naŋ baŋ ka banaŋ neŋ la ka ba boɔlɔ (Canada paaloŋ danweɛ soba a di Metis, ane Inuit) a zuo a zaa kori naŋ be a northern irigiŋ a be la ka a Western bondirii a be, a bondirii ama de waabo maŋ e la kpeɛŋaa, kyɛ ka a saakompar bondirii naŋ maŋ are gu a anaŋ.<ref>http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic29-2-105.pdf</ref><ref>https://doi.org/10.14430%2Farctic1539</ref>
· Bareka puoru bondirii
==== '''Québec''' ====
Kaa kyɛ nyɛ: Bondirii maalo a
* [[Duoro kɔre:La Banquise Poutine.jpg|thumb]]Poutine[[//en.wikipedia.org/wiki/File:La_Banquise_Poutine.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:La_Banquise_Poutine.jpg|right|thumb|A classic poutine is made with french fries, cheese curds and gravy.]]
* Tourtière
* Sucre à la crème
* Pâté chinois
* Pouding chômeur
* St. Catherine's taffy
* Spruce beer
* Maple syrup
* Cretons
'''Acadia'''
Meŋ leɛ kaa kyɛ nyɛ: Acadian bondirii maaloo zie
* Poutine râpée<ref>https://books.google.com/books?id=N3mLAgAAQBAJ&pg=PA32</ref>
* Fricot
=== China paaloŋ poɔ ===
* [[Duoro kɔre:Spring Pancake.jpg|thumb]]Ciba cake
* Dim sum
* Fuling Jiabing - e la saakompare bondirii snack bondirii naŋ e Beijing naŋ e bone na be a paaloŋ lambori kyɛlee poɔ. O maŋ waa ŋa a Pancake na, sikyiri zɔŋ ane fuling la ka ba maŋ de a maale a nyɔge pilli ne bombie, seo, ane boma mine ne a taaba.
* Spring Pancake - e la chinese deme saaŋkompare bondirii naŋ e bone naŋ pore a northern irigiŋ paaloŋ poɔ ka neɛzaa baŋ o. Noba maŋ di la Pancake a bebiri kaŋa banaŋ boɔlɔ Lichun, o e la tigiri ba naq maq piili o diibu a spring pare piila.
* Zhongzi - mui tage bee bonnoore mine na maŋ pɔge a vaɛ ka ba de doge.
Zhnogzi – e la mui nyɛnnoo bee bonnoore mine, ba naŋ maŋ de bamboo vaɛ a pɔge ne kyɛ a de doge. Ba maŋ maale la a boma ka ba de toori ne a ba paaloŋ paati neŋkpoŋ yuori naŋ di Qu Yuan a Dragon tigiri diibu saŋa bee wagere poɔ.
=== '''Costa Rica paaloŋ poɔ''' ===
Mui ane bɛŋɛ<ref>https://books.google.com/books?id=DBzYCQAAQBAJ&pg=PA135</ref>
=== Croatia ===
· Lecsó
=== Cyprus ===
Tsamarella – e la saaŋkompare bondirii kyɛ naŋ cyprus ŋmenaa saŋa nɛmɛ<ref>http://www.visitcyprus.com/wps/portal/!ut/p/c4/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9CP0os3hXN0fHYE8TIwN3XzdDAyPDQJ9ATx9LQ-dgQ_3g1Dz9gmxHRQDBxp_F/?changeLang=en&WCM_GLOBAL_CONTEXT=/Finnish__fi/CTO%20B2C/Tourist%20Information/Enjoy/Food%20and%20Drink/Products_and_Recipes/Tsamarella</ref>
=== Czech Republic ===
· Lecsó
· Svíčková
=== Estonia ===
· Mulgipuder<sup>[''citation needed'']</sup>
· Sepik
'''Faroe Islands'''
* [[Duoro kɔre:Stora dimun puffins for kitchen.jpg|thumb]]Faroese puffin
* Garnatálg
* Skerpikjøt
* Whale meat
=== Eswatini ===
Atikile meŋa : Bondirii maaloo zie a Eswatini ane ba saaŋkompare bondirii
Faroe Islands
· Faroese puffin
· Garnatálg
· Skerpikjøt
· Whale Nɛmɛ
=== Finland ===
Karelian pasty
· Karelian stew
· Karelian pasty
· Kesäkeitto
· Sautéed reindeer
· Ruisreikäleipä
· Ryynimakkara
[[Duoro kɔre:Karjalanpiirakka-20060227.jpg|thumb]]
· Mustamakkara
· Kalakukko
· Lörtsy
· Rönttönen
· Sultsina
· Mämmi
· Joulutorttu
=== France ===
A ''Appellation d'origine contrôlée'' - e la Franch bondirii a paaloŋ zaa naŋ sage de ka a e ba paaloŋ bondirii kyɛ a Franch paaloŋ zaa kyɛ a ziiri ama bondirii la wines, cheeses, kaaŋ ane a kɔreba bonkoɔre mine.
Nansaala noɔ peele - a French noore boma ne a appellation d’origine controlee zi araa
Appellation d’origine controlee liqueurs ane seeloŋ
Appellation d’origine controlee controlee daa kpeɛne mine.
=== Germany ===
Black Forest ham – maŋ maale la eŋ a black forest irigiŋ naŋ be a Germany paaloŋ poɔ, o e la bone kpaaroŋ kaŋa kpaaroŋ naŋ kaara ba zu ka onaŋ la Proected Designation of Origin (PDO) naŋ kaara a bondirii zu a European Union.
=== Guatemala ===
[[Duoro kɔre:Fiambre.JPG|thumb]]
Fiambre e la saaŋkompare Guatemalan bondirii, na maŋ maale dayeni yoŋ ka ba di yuoni zaa, o la tigiri bee yeltuuri ba naŋ maŋ di a kyaare a ne a bebiri na a Dia de Los Muetos ane All Saint Day (Dia de Todos Los Santos) naŋ kpi.
=== Iceland ===
Hakarl – o e la saaŋkompare bondiraa ane a paaloŋ zaa bondirii kaŋa naŋ be a Iceland paaloŋ poɔ.
Hangikjot
Þorramatur – e la Iceland saaŋkompare bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ kaa iri, o e la bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ de a maale ne zɔne, ba maŋ maale o la a saaŋkompare maaloo, ba nyɔge a ŋmaare bibilee a paaŋ de eŋ rúgbrauð bondirii ( a de dɔgele borodo sɔgele maaroŋ zu), butler ane brennivin ( naŋ e Icelandic akvavit)
=== India ===
Atikile meŋa : Indian paaloŋ poɔ bondirii
· Kheer
· Roti and Sabzi
=== South India paaloŋ poɔ bondirii ===
· Idli
· Dosa
· Sambar and Chutneys
· Rasam
· Puttu
· Idiyappam
· Paniyaram
=== Indonesia ===
[[Duoro kɔre:Tumpeng-Jawa.jpg|thumb]]
Meŋ kaa kyɛ nyɛ: Indonesia bondi-parɛɛ
Brem – e la Snack ane va-diree bombiiru kaŋa banaŋ maq de yi ne Java ane Badi bee a e ba bommaale.
Docang – e la saaŋkompare bondirii naŋ maale yi Cirebon
Gado-gado – e la saaŋkompare salad bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ de seŋkaa kaaŋ a maale dɔgele.
Gudeg - unripe jackfruit baapaala la ka ba maŋ de maale ne zeɛre, a e la saaŋkompare bondirii naŋ yi Yogyakarta paaloŋ poɔ.
Ketupat – a e la saaŋkompare mui dogere banaŋ maŋ doge a peli ne vaɛ, a e la bondirii ba naŋ maŋ di a Lebaren , Indonesia idul fitri
Kuluban – Javanese saaŋkompare salad naŋ e yi zie kaŋa a wa
Lawar – Balinese zɛvaare bondirii naŋ e saaŋkompare bondirii
Opor ayam – noɔ ba naŋ maŋ de eŋ kube koɔ zeɛre poɔ, a e la ba saaŋkompare bondiraa kaŋa naŋ pore kyɛ gbɛɛ yaga a bondiraa ŋa diibu ba maŋ de di ne la ketupat a Lebaran diibu wagere.
Pallubasa – e la saaŋkompare bondirii naŋ yi a Makassar, South Sulawesi banaŋ maŋ maale o yi ne offal nao bee wɛduo eŋɛ.
Papeda – saago ɔongee, e la saaŋkompare bondirii naŋ be a Eastern Indonesia ( Maluku ane Papua) paaloŋ poɔ.
Rendang – Minangkabau e la saaŋkompare bondirii naŋ yi a West Sumatra paaloŋ poɔ.
Satay – e la nɛne ba naŋ maŋ ɛre dɔgele skewers zu, a saaŋkompare bondiraa ŋa taa la tɛɛtɛɛ a yi a paaloŋ na poɔ banaŋ maale a Indonesia poɔ
Soto – e la a Indonesia saaŋkompare zeɛre kaŋa, a zeɛre ama maalo taa la tɛɛtɛɛ a yi irigiŋ na poɔ a zeɛre naŋ maale
Tempeh – bɛŋɛ sɛnsɛ naŋ e saaŋkompare naŋ yi a Java paaloŋ poɔ
Tumpeng – a e la mui na maŋ doge wagere na banaŋ maŋ dire a Indonesia bondirii tigiri, a wagere ŋa poɔ ba maŋ doge la bondiparɛɛ parɛɛ a viiri a mui ama
=== Iran ===
· Chelow kabab
· Tahdig
· Ghormeh sabzi
· Fesenjān
· Sabzi polo
· Abgoosht
· Gheimeh
· Sholezard
· Āsh
· Mirza Ghassemi
* Nargesi
* Baghala ghatogh
=== Ireland ===
Biguo bondirii
Podaare bondi-seɛraa
=== Italy ===
[[Duoro kɔre:Traditional pizza from Napoli.jpg|thumb]]
Meŋ kaa kyɛ nyɛ; a Italian bondiparɛɛ ane ba bonnyuri ane a Italian bommaale ane a boŋguuri a ne a yiwaabo zie la a puliŋ kyɛ
· Abbacchio
· Affogato
· Arancini
· Asiago
· Biscotti
[[Duoro kɔre:Tiramisu - Raffaele Diomede.jpg|thumb]]
· Braciola
· Bruschetta
· Caciotta
· Cacciucco
· Caponata
· Cappuccino
· Cotechino
[[Duoro kɔre:Bucatini allamatriciana.jpg|thumb]]
· Crostata
· Crostini
· Espresso
· Focaccia
· Frittata
· Frittella
· Fritto misto
· Gelato
· Lasagna
· Mascarpone
· Minestrone
· Mozzarella
· Panettone
· Panna cotta
· Panino
· Panzerotto
· Parmigiano Reggiano
· Pasta
· Pecorino
[[Duoro kɔre:Cotechino-Servito-Polenta-Lenticchie.jpg|thumb]]
· Peperonata
· Pizza
· Polenta
· Porchetta
· Prosciutto
· Ravioli
· Risotto
· Salami
· Salumi
· Scamorza
· Semifreddo
· Spezzatino
· Strudel
· Tiramisu
· Tortellini
· Zabaione
· Zuppa inglese
'''A maaloo yiibu zie'''
[[Duoro kɔre:Waiter pouring Zardetto sparkling Prosecco.jpg|thumb]]
''Denominazione di origine controllata a'' e la Italian bondimaalaa banaŋ maŋ maale a sɛge mare lɛ a na soma seŋ, azuo a zaa Italian daa kpeɛŋaa ane cheese
· Italian DOC daa kpeɛŋaa
· Italian DOCG daa kpeɛŋaa
* ''Indicazione geografica tipica''
· ''Prodotti agroalimentari tradizionali e la'' a Italian saaŋkompare daa irigiŋ kaŋa naŋ be poɔ,ka a Protected Geographical Status of European Union.
· ''Strada dell'Olio, e la gastronomical'' naŋ be a Italy paaloŋ poɔ a e ba saaŋkompare bommaale aseŋ, PDOs ane PGIs, DOCs ane DOCGs naŋ be a Italy poɔ
=== Japan ===
[[Duoro kɔre:Outlet mall of KIKYOUYA 01.jpg|thumb]]
Mochi – maŋ di la yuoni zaa viiria a yuoni poɔ a Japan a yuoni gbuli zaa poɔ, mochi e la saaŋkompare bondirii naŋ be a Japan yuompaala diibu poɔ a e la bondirii naŋ pore ka maŋ koɔr ka noba daara dire a wagere na poɔ.
=== Jordan ===
Saaŋkompare bonnyuri naŋ be a Jordan paaloŋ poɔ a laŋ ne a sous ( anaŋ neŋ la ka ba boɔlɔ irqsus), a bonnyuri ama e la boma ba naŋ maŋ maale ne ''Glycyrrhiza glabra'' nyege-kuoni (liquorice) tamr hindi, a e la daa ba naŋ maŋ maale ne ''Tamarindus indica'' (tamarind), ane ''laban'' (''labneh''), bonkuoni. A e la bone ba naŋ maŋ de koɔ ane yogurt a maale ne. a yelnimizeɛ kaŋa naŋ be a maalo poɔ la ba maŋ de la labneh naŋ be a Jordan ane tenne anaŋ ŋmaa viiri bee a peɛle, a ama zaa maŋ maale la ane a saaŋkompare maaloo sobie na, a maŋ maale a eŋ a yogurt ɔrebare poore.
=== Korea ===
[[Duoro kɔre:Bibimbap at restaurant Korean Kitchen.jpg|thumb]]
· Bibimbap
· Bulgogi
· Kimchi
· Nurungji
· Sungnyung
=== Latvia ===
· Bombie
* [[Duoro kɔre:Grey peas at restaurant Milda in Riga.jpg|thumb]]Layered rye bread
* Sklandrausis
· Speķrauši
=== Lithuania ===
· Saaŋkompare daŋgeli
=== Malaysia ===
· Hinava
· Kelupis
· Ketupat
[[Duoro kɔre:Swordfish hinava.jpg|thumb]]
· Lamban
· Lemang
· Linopot
· Manuk pansuh
· Nasi lemak
· Penyaram
· Umai
=== Maldives ===
[[Duoro kɔre:Maldive fish91.JPG|thumb]]
Garudiya
Maldives zuma – saaŋkompare tuna zum ba naŋ maale Maldives paaloŋ poɔ. A e la Maldivian bondirii,
=== Malta ===
Lent naŋ be Malta poɔ & saaŋkompare bondirii ba naŋ maŋ di a wagere na zaa poɔ.
Kwarezimal – Lent sɛnsɛ
=== Maxico ===
Atole e la a ba saaqkompare tea nyu bone
[[Duoro kɔre:BolaTamale.JPG|thumb]]
Capirotada – e la bone gbɛɛ yaga ba naŋ maŋ di Lenten wagere poɔ (''comida de cuaresma'') o e la a bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ di Friday soŋ daare
Sɛlemaa wogiri
Enchilada Mexico noba bondirii
Iguana Nɛne
Bombie, bɛŋɛ ane bɛŋkyeene
Kamaana
Tortilla
Mole Sauce
Doba-nɛne
Choizo
Mui – saaŋkompare poɔ, ba maŋ kyeeŋ la ka a waa ŋa salima sɛre ka paaŋ de a doge
Mui ane bɛŋɛ
Sope a e la Mexico bondirii ba naŋ maŋ de gyɛle a maale ne
Tamale – a e la bondirii mine ba naŋ maŋ maale eŋ kamapɛge poɔ
=== '''Nepal''' ===
Dhindo
=== '''Portugal''' ===
Denominação de Origem Controlada e la mere kaŋa banaŋ maale biŋ ka o kaara a ba daa-kpeɛne zu, cheeses, butter aane a Portugal bonkoɔre mine.
'''Saudi Arabia'''
· Hininy
· Kabsa
=== Singapore ===
[[Duoro kɔre:Hainanese Chicken Rice.jpg|thumb]]
Hainanese mui ane noɔ nɛne - a Singapore a bondirii ama la ka ba de ka a e a ba saaŋkompare bondirii
Teochew kookoo bee buuluŋ
=== Slovakia ===
Bryndzové halušky - a bondirii ama la ka ba de ka a e a ba saaŋkompare bondirii ana la halušky ane bryndza a Solvakia poɔ.
Lecso
=== South Africa ===
[[Boŋŋo Tigiri|Boboti]]<nowiki/>e
* Chakalaka and Pap
* Malva pudding
* Potjiekos
* Samosa
=== Spain ===
Borona - e la kamaana boroodo a e la saaŋkompare bondirii, naŋ be a Galicia, Asturias Cantabria, a Basque teŋɛ ane a Northen Castilla - Leon ( zie kaŋa naŋ be a Leon Palenɔia ane Burgos)
''Denominación de Origen'' ''-''
=== '''Sweden''' ===
* Falukorv
* [[Duoro kɔre:Falukorv.jpg|thumb]]Janssons frestelse
* Pyttipanna
Switzaerland
''Appellation d'origine protégée'' ''- A''
Capuns - e la saaŋkompare bondirii naŋ be a canton of Graubünden a Switzerland paaloŋ
=== Tanzania ===
Pare noba ane saaŋkompare bondirii
=== '''Thailand''' ===
Mango mui
pad Thai
=== Turkey ===
imam bayildi
Uganda
Malewa - bamboo seɛre ba naŋ maŋ deɛle ka a ko ka biŋ. A bondirii ama yiibu zie la Eastern Uganda, paaloŋ, a Bugisu naŋ be irigiŋ bilee kaŋa poɔ
=== '''United Kingdom''' ===
=== England ===
* [[Duoro kɔre:Shepherd's pie at restaurant Hell Hunt, Tallinn.jpg|thumb]]Bangers and mash
* Cottage pie
* Faggot
* Zuma ane chips
* Biguo bondirii
* Sunday roast
==== Wales ====
* Cawl
* Welsh koosee
* Glamorgan sausages
* Laver boroboro
* Welsh rarebit
* Bara dɔgebo
==== Scotland ====
[[Duoro kɔre:Haggis on a platter.jpg|thumb]]
[[//en.wikipedia.org/wiki/File:Haggis_on_a_platter.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Haggis_on_a_platter.jpg|right|thumb|Haggis on a platter at a Burns supper.]]
* Haggis
* Lorne sausage
* Neeps and tatties
* Cullen skink
* Arbroath smokies
* Reestit mutton
=== United States ===
Article zu zaa: paaloŋ bondirii mine
* Cardamom boroboro– de la ka o e a saaŋkoŋ bondiraa a Swedish Americans paaloŋ poɔ.
* Bareka puoruu bondirii
==== Southern United States ====
Meŋ la nyɛ: Southern United States bondirii
* Biscuit
* Cheese straw
* kamaana boroboro
* Collard greens
* Hoppin' John
* Daaŋkele
=== Vanuatu ===
Meŋ la nyɛ: Vanuatu bondirii §  saaŋkoŋ bondirii
* Laplap – a paaloŋ bondirii
=== Yemen ===
* Kabsa
== A paaloŋ poɔ ==
=== Arab states a Persian Gulf poɔ ===
* Khabees – saaŋkoŋ bondi-noɔ kaŋa a Arab states a Persian Gulf poɔ.
=== Commonwealth Caribbean ===
* Mui ane peas – saaŋkoŋ bondirii Anglo-Caribbean poɔ.
=== Levant (Eastern Mediterranean) ===
A saaŋkoŋ bondirii a Levant poɔ paale la, falafel, fuul, halawa, hummus, kanafeh, labaneh, medammis ane tahini ane a taa gyamaa. A bondirii na naŋ pore a paaloŋ poɔ la ana na ba naŋ maale yineŋ a legumes, gaŋaazaa, falafel, fuul, hummus ane medammis.
[[Duoro kɔre:Hummus.jpg|thumb]]
'''Saaŋkoŋ bondirii mine naŋ pore a Eastern Mediterranean paaloŋ poɔ'''
[[Duoro kɔre:Falafels 2.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre:PistHalva.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre:Kanafeh.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre:Labneh (5196911587).jpg|thumb]]
== Sommo yizie ==
r5gmxqlp2xxghth9clgkihw7lddetg1
62677
62675
2026-07-18T22:36:23Z
Mary Loor
55
62677
wikitext
text/x-wiki
[[Duoro kɔre:Espaguetis carbonara.jpg|thumb]]
'''Saaŋkompare bondirii''' e la bondirii ane seemaa, a e la bondirii naŋ piili ne te saaŋkommine a wa tɔ zenɛ<ref>https://books.google.com/books?id=D-K9CwAAQBAJ&pg=PA85</ref> kyɛ naŋ bebe, a e la bondirii ba dire yuomo naŋ pare a naŋ wa tɔ zenɛ ka ba naŋ dire.<ref>http://agriculturesociety.com/politics-and-food/what-are-traditional-foods/</ref> Saaŋkompare [[bondirii]] ane semaa e la saaŋkompare naŋ be teŋɛ zu kyɛ, a maŋ taa la saadayel a ko a paaloŋ na zaa a kyaare ne a bondirii,. Saaŋkompare bondirii ane bonnyuuri banaŋ maŋ maale yiri, bee a bondirii koɔroo zie ane zibibilii banaŋ maŋ maala bondirii, ane bondimaale zi bɛrɛ.<ref>https://books.google.com/books?id=QOLhwkcFTJAC&pg=PA41</ref>
Saaŋkompare bondirii taa la a maaloo zie ka naŋ nansala maŋ boɔle ka “ geographical indications and traditional specialties in the European Union” ba maale la aŋa lɛ European Union naŋ maale geographical indications and traditional specialties: Protected designation of origin (PDO), Protected geographical indication (PGI) and Traditional specialties guaranteed (TSG). A yelmaale binne ama maale biŋ la ka a gu ba koɔbo yɛroŋ soŋ ŋa yuori soŋ kyɛ soŋ ŋmɛ daworo bee a moɔle ka ba yuori gaa toɔre.<ref>http://ec.europa.eu/agriculture/quality/schemes/index_en.htm</ref>
A atikile ama taa la duoro a kyaare ne a saaŋkompare bonnyuuri.
== '''Tɛɛtɛɛloŋ naŋ be a saaŋkompare bondirii ane a parɛɛ''' ==
[[Duoro kɔre:Antica trattoria Bagutto.jpg|thumb|<ref>http://www.localistorici.it/it/Schede/view/tipo/locali-storici/categorie/per-anno-di-fondazione_1200-1299/slug/antica-trattoria-bagutto</ref>]]
[[Duoro kɔre
Aneazaa ka a pore la ka ba derɛ anaŋ yitaa zuiŋ, a yelmeŋa naŋ be a saaŋkompare bonimaale ziiri e la parɛɛ ayi a noba naŋ sage de tona ne toma, a yi culinary anthropology; naŋ manne.; a danweɛ soba la culinary anthropology; aŋa e la bone ba naŋ woŋ yi noba noɔre poɔ, dawuri bilee ane tembɛrɛ poore, kyɛle taa la ssaaŋkompare yeltuuri kyɛ ka ba mine meŋ taa ba waaloŋ. A yelkaŋa meŋ la ka tenneŋ wa yele yɛlɛ a maŋ pore la, cuisine e la zie kaŋa naŋ pore ka noba gyamaa a noŋ a be.<ref>https://sc.jalisco.gob.mx/sites/sc.jalisco.gob.mx/files/cultura_7.pdf</ref> Azuiŋ saakopare bondirii bee saaŋkompare yelerre bee a saaŋkompare yelerre kaŋa zaa.
Saaŋkompare bondirii gyamaa zie, yi la yiri pɔgeba gɔɔloŋ bommaale ane lɛ banaŋ maŋ de ziyuo yɛŋ a eŋ pale ba bondirii maaloo poɔ. Ka noba wa boŋkaŋa, o daaroŋ maŋ e la tuo kyɛ ka kyɛ ka neɛzaa maŋ boɔrɔ ka o meŋ e nyɛ. A yelkaŋa meŋ la o maŋ yaare la ka neɛzaa a tɔgelɔ a erɛ, azuiŋ a ba maŋ kɔɔre kyɛ ka o e boŋkpokpo ka neɛzaa boɔrɔ. A yelŋa zuiŋ, saaŋkompare bondimaale ziiri e la bone a maaloo naŋ e tɛɛtɛɛ a yi zie na banaŋ maala a. azuiŋ gbɛɛ a maŋ yi la a noba bale piilu zie aseŋ saaŋkompare bommaale mine bebe ana baŋ le a pare la kyɛ bore togitogi, kyɛ ka anaŋ wa di zuo, a maŋ faaŋ la kyɛ poɔ a cuisine bondirii maaloo ŋa zie. A Maxican culinary anthropologist Maru Toledo bommaala poɔ, eŋ la bonsaana ata soba a poɔ a ba bondirii maalo poɔ,<ref>https://www.youtube.com/watch?v=X0puNzafaDA</ref> a yelŋa e la bone naŋ daŋ ba kyebe a ba saaŋkonnoŋ poɔ sɛre ka ba wa baŋ piili, ka fooŋ kaa soŋ pampana ŋa bondirii maaloo ane a maalo zie taa la lɛ a na maŋ maale tutaa pampana ŋa.
== Bondirii maalo libie de boɔbo ==
A yɛroŋ bondimaale ziiri ama taa la meɛroŋ naŋ e a saaŋkomapre ( aneazaa ka amine yi la taa bee a gyamaa yietaa) kyɛ a yelnyɔgeraa zaa naane e tɔnɔ boma. A ŋaa zuiŋ, ba ba maŋ boɔrɔ ka kpɛ gaa nimitoɔre a wuli a yi waabo zie bee a piilu zie, bee ka o gaa bee ka a lambogir naŋ ba maaleŋ peɛle a bondirii yeltarre loori, a maŋ taa la daabo. A baara soba la, a gyamaa, maŋ e la ka a yɛŋ naŋ be a bondirii na maalo zie a e bone noba naŋ ba taa a yɛŋ na soba, ba sage la ka bondirii anaŋ ba naŋ maŋ daara maŋ e la ba meŋa bondirii, la ka ba maŋ la te maale maalo<ref>https://www.afm-marketing.org/en/system/files/publications/20160509182342_S20_P2_GUELMAMI.pdf</ref> kaŋa, ka a nyuu ane a waaloŋ meŋ e a toɔraa, ane a gɔɔloŋ na naŋ be a maalo sobie poɔ, ane a saaakompare yeltuuri mine.
== '''A Tendaazaa''' ==
=== Africa poɔ ===
[[Duoro kɔre:Bambara nut unearthed..JPG|thumb]]
· Suŋgbulo -a e la saaŋkompare boŋkoɔre naŋ be a Africa paaloŋ poɔ.
'''Europe ( Tuure paaloŋ)'''
Saaŋkompare bondikoɔre e la boma ba naŋ bigiri ka a taa la tɔnɔ yaga a Europe laŋkpeɛbo poɔ, ba yelerre ne ba waaloŋ poɔ, ane ba yeltuuri.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.appet.2008.11.008</ref>
== '''South America''' ==
[[Duoro kɔre:Humas - Flickr - Pepelo..jpg|thumb]]
· Humaita – e la a saaŋkompare bondiraa kaŋa naŋ be a Bolivia, Chile, Ecuador, ane Peru paaloŋ poɔ
·
== A tatenne mine poɔ ==
'''Canada'''
Kaa kyɛ nyɛ: Canada deme bondirii maalo zie
Teŋɛ kaŋa bondirii e la ba saaŋkompare bondirii a Aboriginal noba naŋ neɛzaa naŋ baŋ ka banaŋ neŋ la ka ba boɔlɔ (Canada paaloŋ danweɛ soba a di Metis, ane Inuit) a zuo a zaa kori naŋ be a northern irigiŋ a be la ka a Western bondirii a be, a bondirii ama de waabo maŋ e la kpeɛŋaa, kyɛ ka a saakompar bondirii naŋ maŋ are gu a anaŋ.<ref>http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic29-2-105.pdf</ref><ref>https://doi.org/10.14430%2Farctic1539</ref>
· Bareka puoru bondirii
==== '''Québec''' ====
Kaa kyɛ nyɛ: Bondirii maalo a
* [[Duoro kɔre:La Banquise Poutine.jpg|thumb]]Poutine[[//en.wikipedia.org/wiki/File:La_Banquise_Poutine.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:La_Banquise_Poutine.jpg|right|thumb|A classic poutine is made with french fries, cheese curds and gravy.]]
* Tourtière
* Sucre à la crème
* Pâté chinois
* Pouding chômeur
* St. Catherine's taffy
* Spruce beer
* Maple syrup
* Cretons
'''Acadia'''
Meŋ leɛ kaa kyɛ nyɛ: Acadian bondirii maaloo zie
* Poutine râpée<ref>https://books.google.com/books?id=N3mLAgAAQBAJ&pg=PA32</ref>
* Fricot
=== China paaloŋ poɔ ===
* [[Duoro kɔre:Spring Pancake.jpg|thumb]]Ciba cake
* Dim sum
* Fuling Jiabing - e la saakompare bondirii snack bondirii naŋ e Beijing naŋ e bone na be a paaloŋ lambori kyɛlee poɔ. O maŋ waa ŋa a Pancake na, sikyiri zɔŋ ane fuling la ka ba maŋ de a maale a nyɔge pilli ne bombie, seo, ane boma mine ne a taaba.
* Spring Pancake - e la chinese deme saaŋkompare bondirii naŋ e bone naŋ pore a northern irigiŋ paaloŋ poɔ ka neɛzaa baŋ o. Noba maŋ di la Pancake a bebiri kaŋa banaŋ boɔlɔ Lichun, o e la tigiri ba naq maq piili o diibu a spring pare piila.
* Zhongzi - mui tage bee bonnoore mine na maŋ pɔge a vaɛ ka ba de doge.
Zhnogzi – e la mui nyɛnnoo bee bonnoore mine, ba naŋ maŋ de bamboo vaɛ a pɔge ne kyɛ a de doge. Ba maŋ maale la a boma ka ba de toori ne a ba paaloŋ paati neŋkpoŋ yuori naŋ di Qu Yuan a Dragon tigiri diibu saŋa bee wagere poɔ.
=== '''Costa Rica paaloŋ poɔ''' ===
Mui ane bɛŋɛ<ref>https://books.google.com/books?id=DBzYCQAAQBAJ&pg=PA135</ref>
=== Croatia ===
· Lecsó
=== Cyprus ===
Tsamarella – e la saaŋkompare bondirii kyɛ naŋ cyprus ŋmenaa saŋa nɛmɛ<ref>http://www.visitcyprus.com/wps/portal/!ut/p/c4/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9CP0os3hXN0fHYE8TIwN3XzdDAyPDQJ9ATx9LQ-dgQ_3g1Dz9gmxHRQDBxp_F/?changeLang=en&WCM_GLOBAL_CONTEXT=/Finnish__fi/CTO%20B2C/Tourist%20Information/Enjoy/Food%20and%20Drink/Products_and_Recipes/Tsamarella</ref><ref>http://foodmuseum.cs.ucy.ac.cy/web/guest/36/civitem/2326</ref>
=== Czech Republic ===
· Lecsó
· Svíčková
=== Estonia ===
· Mulgipuder<sup>[''citation needed'']</sup>
· Sepik
'''Faroe Islands'''
* [[Duoro kɔre:Stora dimun puffins for kitchen.jpg|thumb]]Faroese puffin
* Garnatálg
* Skerpikjøt
* Whale meat
=== Eswatini ===
Atikile meŋa : Bondirii maaloo zie a Eswatini ane ba saaŋkompare bondirii
Faroe Islands
· Faroese puffin
· Garnatálg
· Skerpikjøt
· Whale Nɛmɛ
=== Finland ===
Karelian pasty
· Karelian stew
· Karelian pasty
· Kesäkeitto
· Sautéed reindeer
· Ruisreikäleipä
· Ryynimakkara
[[Duoro kɔre:Karjalanpiirakka-20060227.jpg|thumb]]
· Mustamakkara
· Kalakukko
· Lörtsy
· Rönttönen
· Sultsina
· Mämmi
· Joulutorttu
=== France ===
A ''Appellation d'origine contrôlée'' - e la Franch bondirii a paaloŋ zaa naŋ sage de ka a e ba paaloŋ bondirii kyɛ a Franch paaloŋ zaa kyɛ a ziiri ama bondirii la wines, cheeses, kaaŋ ane a kɔreba bonkoɔre mine.
Nansaala noɔ peele - a French noore boma ne a appellation d’origine controlee zi araa
Appellation d’origine controlee liqueurs ane seeloŋ
Appellation d’origine controlee controlee daa kpeɛne mine.
=== Germany ===
Black Forest ham – maŋ maale la eŋ a black forest irigiŋ naŋ be a Germany paaloŋ poɔ, o e la bone kpaaroŋ kaŋa kpaaroŋ naŋ kaara ba zu ka onaŋ la Proected Designation of Origin (PDO) naŋ kaara a bondirii zu a European Union.
=== Guatemala ===
[[Duoro kɔre:Fiambre.JPG|thumb]]
Fiambre e la saaŋkompare Guatemalan bondirii, na maŋ maale dayeni yoŋ ka ba di yuoni zaa, o la tigiri bee yeltuuri ba naŋ maŋ di a kyaare a ne a bebiri na a Dia de Los Muetos ane All Saint Day (Dia de Todos Los Santos) naŋ kpi.
=== Iceland ===
Hakarl – o e la saaŋkompare bondiraa ane a paaloŋ zaa bondirii kaŋa naŋ be a Iceland paaloŋ poɔ.
Hangikjot
Þorramatur – e la Iceland saaŋkompare bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ kaa iri, o e la bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ de a maale ne zɔne, ba maŋ maale o la a saaŋkompare maaloo, ba nyɔge a ŋmaare bibilee a paaŋ de eŋ rúgbrauð bondirii ( a de dɔgele borodo sɔgele maaroŋ zu), butler ane brennivin ( naŋ e Icelandic akvavit)
=== India ===
Atikile meŋa : Indian paaloŋ poɔ bondirii
· Kheer
· Roti and Sabzi
=== South India paaloŋ poɔ bondirii ===
· Idli
· Dosa
· Sambar and Chutneys
· Rasam
· Puttu
· Idiyappam
· Paniyaram
=== Indonesia ===
[[Duoro kɔre:Tumpeng-Jawa.jpg|thumb]]
Meŋ kaa kyɛ nyɛ: Indonesia bondi-parɛɛ
Brem – e la Snack ane va-diree bombiiru kaŋa banaŋ maq de yi ne Java ane Badi bee a e ba bommaale.
Docang – e la saaŋkompare bondirii naŋ maale yi Cirebon
Gado-gado – e la saaŋkompare salad bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ de seŋkaa kaaŋ a maale dɔgele.
Gudeg - unripe jackfruit baapaala la ka ba maŋ de maale ne zeɛre, a e la saaŋkompare bondirii naŋ yi Yogyakarta paaloŋ poɔ.
Ketupat – a e la saaŋkompare mui dogere banaŋ maŋ doge a peli ne vaɛ, a e la bondirii ba naŋ maŋ di a Lebaren , Indonesia idul fitri
Kuluban – Javanese saaŋkompare salad naŋ e yi zie kaŋa a wa
Lawar – Balinese zɛvaare bondirii naŋ e saaŋkompare bondirii
Opor ayam – noɔ ba naŋ maŋ de eŋ kube koɔ zeɛre poɔ, a e la ba saaŋkompare bondiraa kaŋa naŋ pore kyɛ gbɛɛ yaga a bondiraa ŋa diibu ba maŋ de di ne la ketupat a Lebaran diibu wagere.
Pallubasa – e la saaŋkompare bondirii naŋ yi a Makassar, South Sulawesi banaŋ maŋ maale o yi ne offal nao bee wɛduo eŋɛ.
Papeda – saago ɔongee, e la saaŋkompare bondirii naŋ be a Eastern Indonesia ( Maluku ane Papua) paaloŋ poɔ.
Rendang – Minangkabau e la saaŋkompare bondirii naŋ yi a West Sumatra paaloŋ poɔ.
Satay – e la nɛne ba naŋ maŋ ɛre dɔgele skewers zu, a saaŋkompare bondiraa ŋa taa la tɛɛtɛɛ a yi a paaloŋ na poɔ banaŋ maale a Indonesia poɔ
Soto – e la a Indonesia saaŋkompare zeɛre kaŋa, a zeɛre ama maalo taa la tɛɛtɛɛ a yi irigiŋ na poɔ a zeɛre naŋ maale
Tempeh – bɛŋɛ sɛnsɛ naŋ e saaŋkompare naŋ yi a Java paaloŋ poɔ
Tumpeng – a e la mui na maŋ doge wagere na banaŋ maŋ dire a Indonesia bondirii tigiri, a wagere ŋa poɔ ba maŋ doge la bondiparɛɛ parɛɛ a viiri a mui ama
=== Iran ===
· Chelow kabab
· Tahdig
· Ghormeh sabzi
· Fesenjān
· Sabzi polo
· Abgoosht
· Gheimeh
· Sholezard
· Āsh
· Mirza Ghassemi
* Nargesi
* Baghala ghatogh
=== Ireland ===
Biguo bondirii
Podaare bondi-seɛraa
=== Italy ===
[[Duoro kɔre:Traditional pizza from Napoli.jpg|thumb]]
Meŋ kaa kyɛ nyɛ; a Italian bondiparɛɛ ane ba bonnyuri ane a Italian bommaale ane a boŋguuri a ne a yiwaabo zie la a puliŋ kyɛ
· Abbacchio
· Affogato
· Arancini
· Asiago
· Biscotti
[[Duoro kɔre:Tiramisu - Raffaele Diomede.jpg|thumb]]
· Braciola
· Bruschetta
· Caciotta
· Cacciucco
· Caponata
· Cappuccino
· Cotechino
[[Duoro kɔre:Bucatini allamatriciana.jpg|thumb]]
· Crostata
· Crostini
· Espresso
· Focaccia
· Frittata
· Frittella
· Fritto misto
· Gelato
· Lasagna
· Mascarpone
· Minestrone
· Mozzarella
· Panettone
· Panna cotta
· Panino
· Panzerotto
· Parmigiano Reggiano
· Pasta
· Pecorino
[[Duoro kɔre:Cotechino-Servito-Polenta-Lenticchie.jpg|thumb]]
· Peperonata
· Pizza
· Polenta
· Porchetta
· Prosciutto
· Ravioli
· Risotto
· Salami
· Salumi
· Scamorza
· Semifreddo
· Spezzatino
· Strudel
· Tiramisu
· Tortellini
· Zabaione
· Zuppa inglese
'''A maaloo yiibu zie'''
[[Duoro kɔre:Waiter pouring Zardetto sparkling Prosecco.jpg|thumb]]
''Denominazione di origine controllata a'' e la Italian bondimaalaa banaŋ maŋ maale a sɛge mare lɛ a na soma seŋ, azuo a zaa Italian daa kpeɛŋaa ane cheese
· Italian DOC daa kpeɛŋaa
· Italian DOCG daa kpeɛŋaa
* ''Indicazione geografica tipica''
· ''Prodotti agroalimentari tradizionali e la'' a Italian saaŋkompare daa irigiŋ kaŋa naŋ be poɔ,ka a Protected Geographical Status of European Union.
· ''Strada dell'Olio, e la gastronomical'' naŋ be a Italy paaloŋ poɔ a e ba saaŋkompare bommaale aseŋ, PDOs ane PGIs, DOCs ane DOCGs naŋ be a Italy poɔ
=== Japan ===
[[Duoro kɔre:Outlet mall of KIKYOUYA 01.jpg|thumb]]
Mochi – maŋ di la yuoni zaa viiria a yuoni poɔ a Japan a yuoni gbuli zaa poɔ, mochi e la saaŋkompare bondirii naŋ be a Japan yuompaala diibu poɔ a e la bondirii naŋ pore ka maŋ koɔr ka noba daara dire a wagere na poɔ.
=== Jordan ===
Saaŋkompare bonnyuri naŋ be a Jordan paaloŋ poɔ a laŋ ne a sous ( anaŋ neŋ la ka ba boɔlɔ irqsus), a bonnyuri ama e la boma ba naŋ maŋ maale ne ''Glycyrrhiza glabra'' nyege-kuoni (liquorice) tamr hindi, a e la daa ba naŋ maŋ maale ne ''Tamarindus indica'' (tamarind), ane ''laban'' (''labneh''), bonkuoni. A e la bone ba naŋ maŋ de koɔ ane yogurt a maale ne. a yelnimizeɛ kaŋa naŋ be a maalo poɔ la ba maŋ de la labneh naŋ be a Jordan ane tenne anaŋ ŋmaa viiri bee a peɛle, a ama zaa maŋ maale la ane a saaŋkompare maaloo sobie na, a maŋ maale a eŋ a yogurt ɔrebare poore.
=== Korea ===
[[Duoro kɔre:Bibimbap at restaurant Korean Kitchen.jpg|thumb]]
· Bibimbap
· Bulgogi
· Kimchi
· Nurungji
· Sungnyung
=== Latvia ===
· Bombie
* [[Duoro kɔre:Grey peas at restaurant Milda in Riga.jpg|thumb]]Layered rye bread
* Sklandrausis
· Speķrauši
=== Lithuania ===
· Saaŋkompare daŋgeli
=== Malaysia ===
· Hinava
· Kelupis
· Ketupat
[[Duoro kɔre:Swordfish hinava.jpg|thumb]]
· Lamban
· Lemang
· Linopot
· Manuk pansuh
· Nasi lemak
· Penyaram
· Umai
=== Maldives ===
[[Duoro kɔre:Maldive fish91.JPG|thumb]]
Garudiya
Maldives zuma – saaŋkompare tuna zum ba naŋ maale Maldives paaloŋ poɔ. A e la Maldivian bondirii,
=== Malta ===
Lent naŋ be Malta poɔ & saaŋkompare bondirii ba naŋ maŋ di a wagere na zaa poɔ.
Kwarezimal – Lent sɛnsɛ
=== Maxico ===
Atole e la a ba saaqkompare tea nyu bone
[[Duoro kɔre:BolaTamale.JPG|thumb]]
Capirotada – e la bone gbɛɛ yaga ba naŋ maŋ di Lenten wagere poɔ (''comida de cuaresma'') o e la a bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ di Friday soŋ daare
Sɛlemaa wogiri
Enchilada Mexico noba bondirii
Iguana Nɛne
Bombie, bɛŋɛ ane bɛŋkyeene
Kamaana
Tortilla
Mole Sauce
Doba-nɛne
Choizo
Mui – saaŋkompare poɔ, ba maŋ kyeeŋ la ka a waa ŋa salima sɛre ka paaŋ de a doge
Mui ane bɛŋɛ
Sope a e la Mexico bondirii ba naŋ maŋ de gyɛle a maale ne
Tamale – a e la bondirii mine ba naŋ maŋ maale eŋ kamapɛge poɔ
=== '''Nepal''' ===
Dhindo
=== '''Portugal''' ===
Denominação de Origem Controlada e la mere kaŋa banaŋ maale biŋ ka o kaara a ba daa-kpeɛne zu, cheeses, butter aane a Portugal bonkoɔre mine.
'''Saudi Arabia'''
· Hininy
· Kabsa
=== Singapore ===
[[Duoro kɔre:Hainanese Chicken Rice.jpg|thumb]]
Hainanese mui ane noɔ nɛne - a Singapore a bondirii ama la ka ba de ka a e a ba saaŋkompare bondirii
Teochew kookoo bee buuluŋ
=== Slovakia ===
Bryndzové halušky - a bondirii ama la ka ba de ka a e a ba saaŋkompare bondirii ana la halušky ane bryndza a Solvakia poɔ.
Lecso
=== South Africa ===
[[Boŋŋo Tigiri|Boboti]]<nowiki/>e
* Chakalaka and Pap
* Malva pudding
* Potjiekos
* Samosa
=== Spain ===
Borona - e la kamaana boroodo a e la saaŋkompare bondirii, naŋ be a Galicia, Asturias Cantabria, a Basque teŋɛ ane a Northen Castilla - Leon ( zie kaŋa naŋ be a Leon Palenɔia ane Burgos)
''Denominación de Origen'' ''-''
=== '''Sweden''' ===
* Falukorv
* [[Duoro kɔre:Falukorv.jpg|thumb]]Janssons frestelse
* Pyttipanna
Switzaerland
''Appellation d'origine protégée'' ''- A''
Capuns - e la saaŋkompare bondirii naŋ be a canton of Graubünden a Switzerland paaloŋ
=== Tanzania ===
Pare noba ane saaŋkompare bondirii
=== '''Thailand''' ===
Mango mui
pad Thai
=== Turkey ===
imam bayildi
Uganda
Malewa - bamboo seɛre ba naŋ maŋ deɛle ka a ko ka biŋ. A bondirii ama yiibu zie la Eastern Uganda, paaloŋ, a Bugisu naŋ be irigiŋ bilee kaŋa poɔ
=== '''United Kingdom''' ===
=== England ===
* [[Duoro kɔre:Shepherd's pie at restaurant Hell Hunt, Tallinn.jpg|thumb]]Bangers and mash
* Cottage pie
* Faggot
* Zuma ane chips
* Biguo bondirii
* Sunday roast
==== Wales ====
* Cawl
* Welsh koosee
* Glamorgan sausages
* Laver boroboro
* Welsh rarebit
* Bara dɔgebo
==== Scotland ====
[[Duoro kɔre:Haggis on a platter.jpg|thumb]]
[[//en.wikipedia.org/wiki/File:Haggis_on_a_platter.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Haggis_on_a_platter.jpg|right|thumb|Haggis on a platter at a Burns supper.]]
* Haggis
* Lorne sausage
* Neeps and tatties
* Cullen skink
* Arbroath smokies
* Reestit mutton
=== United States ===
Article zu zaa: paaloŋ bondirii mine
* Cardamom boroboro– de la ka o e a saaŋkoŋ bondiraa a Swedish Americans paaloŋ poɔ.
* Bareka puoruu bondirii
==== Southern United States ====
Meŋ la nyɛ: Southern United States bondirii
* Biscuit
* Cheese straw
* kamaana boroboro
* Collard greens
* Hoppin' John
* Daaŋkele
=== Vanuatu ===
Meŋ la nyɛ: Vanuatu bondirii §  saaŋkoŋ bondirii
* Laplap – a paaloŋ bondirii
=== Yemen ===
* Kabsa
== A paaloŋ poɔ ==
=== Arab states a Persian Gulf poɔ ===
* Khabees – saaŋkoŋ bondi-noɔ kaŋa a Arab states a Persian Gulf poɔ.
=== Commonwealth Caribbean ===
* Mui ane peas – saaŋkoŋ bondirii Anglo-Caribbean poɔ.
=== Levant (Eastern Mediterranean) ===
A saaŋkoŋ bondirii a Levant poɔ paale la, falafel, fuul, halawa, hummus, kanafeh, labaneh, medammis ane tahini ane a taa gyamaa. A bondirii na naŋ pore a paaloŋ poɔ la ana na ba naŋ maale yineŋ a legumes, gaŋaazaa, falafel, fuul, hummus ane medammis.
[[Duoro kɔre:Hummus.jpg|thumb]]
'''Saaŋkoŋ bondirii mine naŋ pore a Eastern Mediterranean paaloŋ poɔ'''
[[Duoro kɔre:Falafels 2.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre:PistHalva.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre:Kanafeh.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre:Labneh (5196911587).jpg|thumb]]
== Sommo yizie ==
l0odqu7ttufsv03by11fpy1bzw9q4ag
62680
62677
2026-07-19T07:27:39Z
Mary Loor
55
62680
wikitext
text/x-wiki
[[Duoro kɔre:Espaguetis carbonara.jpg|thumb]]
'''Saaŋkompare bondirii''' e la bondirii ane seemaa, a e la bondirii naŋ piili ne te saaŋkommine a wa tɔ zenɛ<ref>https://books.google.com/books?id=D-K9CwAAQBAJ&pg=PA85</ref> kyɛ naŋ bebe, a e la bondirii ba dire yuomo naŋ pare a naŋ wa tɔ zenɛ ka ba naŋ dire.<ref>http://agriculturesociety.com/politics-and-food/what-are-traditional-foods/</ref> Saaŋkompare [[bondirii]] ane semaa e la saaŋkompare naŋ be teŋɛ zu kyɛ, a maŋ taa la saadayel a ko a paaloŋ na zaa a kyaare ne a bondirii,. Saaŋkompare bondirii ane bonnyuuri banaŋ maŋ maale yiri, bee a bondirii koɔroo zie ane zibibilii banaŋ maŋ maala bondirii, ane bondimaale zi bɛrɛ.<ref>https://books.google.com/books?id=QOLhwkcFTJAC&pg=PA41</ref>
Saaŋkompare bondirii taa la a maaloo zie ka naŋ nansala maŋ boɔle ka “ geographical indications and traditional specialties in the European Union” ba maale la aŋa lɛ European Union naŋ maale geographical indications and traditional specialties: Protected designation of origin (PDO), Protected geographical indication (PGI) and Traditional specialties guaranteed (TSG). A yelmaale binne ama maale biŋ la ka a gu ba koɔbo yɛroŋ soŋ ŋa yuori soŋ kyɛ soŋ ŋmɛ daworo bee a moɔle ka ba yuori gaa toɔre.<ref>http://ec.europa.eu/agriculture/quality/schemes/index_en.htm</ref>
A atikile ama taa la duoro a kyaare ne a saaŋkompare bonnyuuri.
== '''Tɛɛtɛɛloŋ naŋ be a saaŋkompare bondirii ane a parɛɛ''' ==
[[Duoro kɔre:Antica trattoria Bagutto.jpg|thumb|<ref>http://www.localistorici.it/it/Schede/view/tipo/locali-storici/categorie/per-anno-di-fondazione_1200-1299/slug/antica-trattoria-bagutto</ref>]]
[[Duoro kɔre
Aneazaa ka a pore la ka ba derɛ anaŋ yitaa zuiŋ, a yelmeŋa naŋ be a saaŋkompare bonimaale ziiri e la parɛɛ ayi a noba naŋ sage de tona ne toma, a yi culinary anthropology; naŋ manne.; a danweɛ soba la culinary anthropology; aŋa e la bone ba naŋ woŋ yi noba noɔre poɔ, dawuri bilee ane tembɛrɛ poore, kyɛle taa la ssaaŋkompare yeltuuri kyɛ ka ba mine meŋ taa ba waaloŋ. A yelkaŋa meŋ la ka tenneŋ wa yele yɛlɛ a maŋ pore la, cuisine e la zie kaŋa naŋ pore ka noba gyamaa a noŋ a be.<ref>https://sc.jalisco.gob.mx/sites/sc.jalisco.gob.mx/files/cultura_7.pdf</ref> Azuiŋ saakopare bondirii bee saaŋkompare yelerre bee a saaŋkompare yelerre kaŋa zaa.
Saaŋkompare bondirii gyamaa zie, yi la yiri pɔgeba gɔɔloŋ bommaale ane lɛ banaŋ maŋ de ziyuo yɛŋ a eŋ pale ba bondirii maaloo poɔ. Ka noba wa boŋkaŋa, o daaroŋ maŋ e la tuo kyɛ ka kyɛ ka neɛzaa maŋ boɔrɔ ka o meŋ e nyɛ. A yelkaŋa meŋ la o maŋ yaare la ka neɛzaa a tɔgelɔ a erɛ, azuiŋ a ba maŋ kɔɔre kyɛ ka o e boŋkpokpo ka neɛzaa boɔrɔ. A yelŋa zuiŋ, saaŋkompare bondimaale ziiri e la bone a maaloo naŋ e tɛɛtɛɛ a yi zie na banaŋ maala a. azuiŋ gbɛɛ a maŋ yi la a noba bale piilu zie aseŋ saaŋkompare bommaale mine bebe ana baŋ le a pare la kyɛ bore togitogi, kyɛ ka anaŋ wa di zuo, a maŋ faaŋ la kyɛ poɔ a cuisine bondirii maaloo ŋa zie. A Maxican culinary anthropologist Maru Toledo bommaala poɔ, eŋ la bonsaana ata soba a poɔ a ba bondirii maalo poɔ,<ref>https://www.youtube.com/watch?v=X0puNzafaDA</ref> a yelŋa e la bone naŋ daŋ ba kyebe a ba saaŋkonnoŋ poɔ sɛre ka ba wa baŋ piili, ka fooŋ kaa soŋ pampana ŋa bondirii maaloo ane a maalo zie taa la lɛ a na maŋ maale tutaa pampana ŋa.
== Bondirii maalo libie de boɔbo ==
A yɛroŋ bondimaale ziiri ama taa la meɛroŋ naŋ e a saaŋkomapre ( aneazaa ka amine yi la taa bee a gyamaa yietaa) kyɛ a yelnyɔgeraa zaa naane e tɔnɔ boma. A ŋaa zuiŋ, ba ba maŋ boɔrɔ ka kpɛ gaa nimitoɔre a wuli a yi waabo zie bee a piilu zie, bee ka o gaa bee ka a lambogir naŋ ba maaleŋ peɛle a bondirii yeltarre loori, a maŋ taa la daabo. A baara soba la, a gyamaa, maŋ e la ka a yɛŋ naŋ be a bondirii na maalo zie a e bone noba naŋ ba taa a yɛŋ na soba, ba sage la ka bondirii anaŋ ba naŋ maŋ daara maŋ e la ba meŋa bondirii, la ka ba maŋ la te maale maalo<ref>https://www.afm-marketing.org/en/system/files/publications/20160509182342_S20_P2_GUELMAMI.pdf</ref> kaŋa, ka a nyuu ane a waaloŋ meŋ e a toɔraa, ane a gɔɔloŋ na naŋ be a maalo sobie poɔ, ane a saaakompare yeltuuri mine.
== '''A Tendaazaa''' ==
=== Africa poɔ ===
[[Duoro kɔre:Bambara nut unearthed..JPG|thumb]]
· Suŋgbulo -a e la saaŋkompare boŋkoɔre naŋ be a Africa paaloŋ poɔ.
'''Europe ( Tuure paaloŋ)'''
Saaŋkompare bondikoɔre e la boma ba naŋ bigiri ka a taa la tɔnɔ yaga a Europe laŋkpeɛbo poɔ, ba yelerre ne ba waaloŋ poɔ, ane ba yeltuuri.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.appet.2008.11.008</ref>
== '''South America''' ==
[[Duoro kɔre:Humas - Flickr - Pepelo..jpg|thumb]]
· Humaita – e la a saaŋkompare bondiraa kaŋa naŋ be a Bolivia, Chile, Ecuador, ane Peru paaloŋ poɔ
·
== A tatenne mine poɔ ==
'''Canada'''
Kaa kyɛ nyɛ: Canada deme bondirii maalo zie
Teŋɛ kaŋa bondirii e la ba saaŋkompare bondirii a Aboriginal noba naŋ neɛzaa naŋ baŋ ka banaŋ neŋ la ka ba boɔlɔ (Canada paaloŋ danweɛ soba a di Metis, ane Inuit) a zuo a zaa kori naŋ be a northern irigiŋ a be la ka a Western bondirii a be, a bondirii ama de waabo maŋ e la kpeɛŋaa, kyɛ ka a saakompar bondirii naŋ maŋ are gu a anaŋ.<ref>http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic29-2-105.pdf</ref><ref>https://doi.org/10.14430%2Farctic1539</ref>
· Bareka puoru bondirii
==== '''Québec''' ====
Kaa kyɛ nyɛ: Bondirii maalo a
* [[Duoro kɔre:La Banquise Poutine.jpg|thumb]]Poutine[[//en.wikipedia.org/wiki/File:La_Banquise_Poutine.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:La_Banquise_Poutine.jpg|right|thumb|A classic poutine is made with french fries, cheese curds and gravy.]]
* Tourtière
* Sucre à la crème
* Pâté chinois
* Pouding chômeur
* St. Catherine's taffy
* Spruce beer
* Maple syrup
* Cretons
'''Acadia'''
Meŋ leɛ kaa kyɛ nyɛ: Acadian bondirii maaloo zie
* Poutine râpée<ref>https://books.google.com/books?id=N3mLAgAAQBAJ&pg=PA32</ref>
* Fricot
=== China paaloŋ poɔ ===
* [[Duoro kɔre:Spring Pancake.jpg|thumb]]Ciba cake
* Dim sum
* Fuling Jiabing - e la saakompare bondirii snack bondirii naŋ e Beijing naŋ e bone na be a paaloŋ lambori kyɛlee poɔ. O maŋ waa ŋa a Pancake na, sikyiri zɔŋ ane fuling la ka ba maŋ de a maale a nyɔge pilli ne bombie, seo, ane boma mine ne a taaba.
* Spring Pancake - e la chinese deme saaŋkompare bondirii naŋ e bone naŋ pore a northern irigiŋ paaloŋ poɔ ka neɛzaa baŋ o. Noba maŋ di la Pancake a bebiri kaŋa banaŋ boɔlɔ Lichun, o e la tigiri ba naq maq piili o diibu a spring pare piila.
* Zhongzi - mui tage bee bonnoore mine na maŋ pɔge a vaɛ ka ba de doge.
Zhnogzi – e la mui nyɛnnoo bee bonnoore mine, ba naŋ maŋ de bamboo vaɛ a pɔge ne kyɛ a de doge. Ba maŋ maale la a boma ka ba de toori ne a ba paaloŋ paati neŋkpoŋ yuori naŋ di Qu Yuan a Dragon tigiri diibu saŋa bee wagere poɔ.
=== '''Costa Rica paaloŋ poɔ''' ===
Mui ane bɛŋɛ<ref>https://books.google.com/books?id=DBzYCQAAQBAJ&pg=PA135</ref>
=== Croatia ===
· Lecsó
=== Cyprus ===
Tsamarella – e la saaŋkompare bondirii kyɛ naŋ cyprus ŋmenaa saŋa nɛmɛ<ref>http://www.visitcyprus.com/wps/portal/!ut/p/c4/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9CP0os3hXN0fHYE8TIwN3XzdDAyPDQJ9ATx9LQ-dgQ_3g1Dz9gmxHRQDBxp_F/?changeLang=en&WCM_GLOBAL_CONTEXT=/Finnish__fi/CTO%20B2C/Tourist%20Information/Enjoy/Food%20and%20Drink/Products_and_Recipes/Tsamarella</ref><ref>http://foodmuseum.cs.ucy.ac.cy/web/guest/36/civitem/2326</ref>
=== Czech Republic ===
· Lecsó
· Svíčková
=== Estonia ===
· Mulgipuder<sup>[''citation needed'']</sup>
· Sepik
'''Faroe Islands'''
* [[Duoro kɔre:Stora dimun puffins for kitchen.jpg|thumb]]Faroese puffin
* Garnatálg
* Skerpikjøt
* Whale meat
=== Eswatini ===
Atikile meŋa : Bondirii maaloo zie a Eswatini ane ba saaŋkompare bondirii
Faroe Islands
· Faroese puffin
· Garnatálg
· Skerpikjøt
· Whale Nɛmɛ
=== Finland ===
Karelian pasty
· Karelian stew
· Karelian pasty
· Kesäkeitto
· Sautéed reindeer
· Ruisreikäleipä
· Ryynimakkara
[[Duoro kɔre:Karjalanpiirakka-20060227.jpg|thumb]]
· Mustamakkara
· Kalakukko
· Lörtsy
· Rönttönen
· Sultsina
· Mämmi
· Joulutorttu
=== France ===
A ''Appellation d'origine contrôlée'' - e la Franch bondirii a paaloŋ zaa naŋ sage de ka a e ba paaloŋ bondirii kyɛ a Franch paaloŋ zaa kyɛ a ziiri ama bondirii la wines, cheeses, kaaŋ ane a kɔreba bonkoɔre mine.
Nansaala noɔ peele - a French noore boma ne a appellation d’origine controlee zi araa
Appellation d’origine controlee liqueurs ane seeloŋ
Appellation d’origine controlee controlee daa kpeɛne mine.
=== Germany ===
Black Forest ham – maŋ maale la eŋ a black forest irigiŋ naŋ be a Germany paaloŋ poɔ, o e la bone kpaaroŋ kaŋa kpaaroŋ naŋ kaara ba zu ka onaŋ la Proected Designation of Origin (PDO) naŋ kaara a bondirii zu a European Union.
=== Guatemala ===
[[Duoro kɔre:Fiambre.JPG|thumb]]
Fiambre e la saaŋkompare Guatemalan bondirii, na maŋ maale dayeni yoŋ ka ba di yuoni zaa, o la tigiri bee yeltuuri ba naŋ maŋ di a kyaare a ne a bebiri na a Dia de Los Muetos ane All Saint Day (Dia de Todos Los Santos) naŋ kpi.
=== Iceland ===
Hakarl – o e la saaŋkompare bondiraa<ref>https://books.google.com/books?id=miZ8AwAAQBAJ&pg=PA183</ref> ane a paaloŋ zaa bondirii kaŋa naŋ be a Iceland paaloŋ poɔ.
Hangikjot
Þorramatur – e la Iceland saaŋkompare bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ kaa iri, o e la bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ de a maale ne zɔne, ba maŋ maale o la a saaŋkompare maaloo, ba nyɔge a ŋmaare bibilee a paaŋ de eŋ rúgbrauð bondirii ( a de dɔgele borodo sɔgele maaroŋ zu), butler ane brennivin ( naŋ e Icelandic akvavit)
=== India ===
Atikile meŋa : Indian paaloŋ poɔ bondirii
· Kheer
· Roti and Sabzi
=== South India paaloŋ poɔ bondirii ===
· Idli
· Dosa
· Sambar and Chutneys
· Rasam
· Puttu
· Idiyappam
· Paniyaram
=== Indonesia ===
[[Duoro kɔre:Tumpeng-Jawa.jpg|thumb]]
Meŋ kaa kyɛ nyɛ: Indonesia bondi-parɛɛ
Brem – e la Snack ane va-diree bombiiru kaŋa banaŋ maq de yi ne Java ane Badi bee a e ba bommaale.
Docang – e la saaŋkompare bondirii naŋ maale yi Cirebon
Gado-gado – e la saaŋkompare salad bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ de seŋkaa kaaŋ a maale dɔgele.
Gudeg - unripe jackfruit baapaala la ka ba maŋ de maale ne zeɛre, a e la saaŋkompare bondirii naŋ yi Yogyakarta paaloŋ poɔ.
Ketupat – a e la saaŋkompare mui dogere banaŋ maŋ doge a peli ne vaɛ, a e la bondirii ba naŋ maŋ di a Lebaren , Indonesia idul fitri
Kuluban – Javanese saaŋkompare salad naŋ e yi zie kaŋa a wa
Lawar – Balinese zɛvaare bondirii naŋ e saaŋkompare bondirii
Opor ayam – noɔ ba naŋ maŋ de eŋ kube koɔ zeɛre poɔ, a e la ba saaŋkompare bondiraa kaŋa naŋ pore kyɛ gbɛɛ yaga a bondiraa ŋa diibu ba maŋ de di ne la ketupat a Lebaran diibu wagere.
Pallubasa – e la saaŋkompare bondirii naŋ yi a Makassar, South Sulawesi banaŋ maŋ maale o yi ne offal nao bee wɛduo eŋɛ.
Papeda – saago ɔongee, e la saaŋkompare bondirii naŋ be a Eastern Indonesia ( Maluku ane Papua) paaloŋ poɔ.
Rendang – Minangkabau e la saaŋkompare bondirii naŋ yi a West Sumatra paaloŋ poɔ.
Satay – e la nɛne ba naŋ maŋ ɛre dɔgele skewers zu, a saaŋkompare bondiraa ŋa taa la tɛɛtɛɛ a yi a paaloŋ na poɔ banaŋ maale a Indonesia poɔ
Soto – e la a Indonesia saaŋkompare zeɛre kaŋa, a zeɛre ama maalo taa la tɛɛtɛɛ a yi irigiŋ na poɔ a zeɛre naŋ maale
Tempeh – bɛŋɛ sɛnsɛ naŋ e saaŋkompare naŋ yi a Java paaloŋ poɔ
Tumpeng – a e la mui na maŋ doge wagere na banaŋ maŋ dire a Indonesia bondirii tigiri, a wagere ŋa poɔ ba maŋ doge la bondiparɛɛ parɛɛ a viiri a mui ama
=== Iran ===
· Chelow kabab
· Tahdig
· Ghormeh sabzi
· Fesenjān
· Sabzi polo
· Abgoosht
· Gheimeh
· Sholezard
· Āsh
· Mirza Ghassemi
* Nargesi
* Baghala ghatogh
=== Ireland ===
Biguo bondirii
Podaare bondi-seɛraa
=== Italy ===
[[Duoro kɔre:Traditional pizza from Napoli.jpg|thumb]]
Meŋ kaa kyɛ nyɛ; a Italian bondiparɛɛ ane ba bonnyuri ane a Italian bommaale ane a boŋguuri a ne a yiwaabo zie la a puliŋ kyɛ
· Abbacchio
· Affogato
· Arancini
· Asiago
· Biscotti
[[Duoro kɔre:Tiramisu - Raffaele Diomede.jpg|thumb]]
· Braciola
· Bruschetta
· Caciotta
· Cacciucco
· Caponata
· Cappuccino
· Cotechino
[[Duoro kɔre:Bucatini allamatriciana.jpg|thumb]]
· Crostata
· Crostini
· Espresso
· Focaccia
· Frittata
· Frittella
· Fritto misto
· Gelato
· Lasagna
· Mascarpone
· Minestrone
· Mozzarella
· Panettone
· Panna cotta
· Panino
· Panzerotto
· Parmigiano Reggiano
· Pasta
· Pecorino
[[Duoro kɔre:Cotechino-Servito-Polenta-Lenticchie.jpg|thumb]]
· Peperonata
· Pizza
· Polenta
· Porchetta
· Prosciutto
· Ravioli
· Risotto
· Salami
· Salumi
· Scamorza
· Semifreddo
· Spezzatino
· Strudel
· Tiramisu
· Tortellini
· Zabaione
· Zuppa inglese
'''A maaloo yiibu zie'''
[[Duoro kɔre:Waiter pouring Zardetto sparkling Prosecco.jpg|thumb]]
''Denominazione di origine controllata a'' e la Italian bondimaalaa banaŋ maŋ maale a sɛge mare lɛ a na soma seŋ, azuo a zaa Italian daa kpeɛŋaa ane cheese
· Italian DOC daa kpeɛŋaa
· Italian DOCG daa kpeɛŋaa
* ''Indicazione geografica tipica''
· ''Prodotti agroalimentari tradizionali e la'' a Italian saaŋkompare daa irigiŋ kaŋa naŋ be poɔ,ka a Protected Geographical Status of European Union.
· ''Strada dell'Olio, e la gastronomical'' naŋ be a Italy paaloŋ poɔ a e ba saaŋkompare bommaale aseŋ, PDOs ane PGIs, DOCs ane DOCGs naŋ be a Italy poɔ
=== Japan ===
[[Duoro kɔre:Outlet mall of KIKYOUYA 01.jpg|thumb]]
Mochi – maŋ di la yuoni zaa viiria a yuoni poɔ a Japan a yuoni gbuli zaa poɔ, mochi e la saaŋkompare bondirii naŋ be a Japan yuompaala diibu poɔ a e la bondirii naŋ pore ka maŋ koɔr ka noba daara dire a wagere na poɔ.
=== Jordan ===
Saaŋkompare bonnyuri naŋ be a Jordan paaloŋ poɔ a laŋ ne a sous ( anaŋ neŋ la ka ba boɔlɔ irqsus), a bonnyuri ama e la boma ba naŋ maŋ maale ne ''Glycyrrhiza glabra'' nyege-kuoni (liquorice) tamr hindi, a e la daa ba naŋ maŋ maale ne ''Tamarindus indica'' (tamarind), ane ''laban'' (''labneh''), bonkuoni. A e la bone ba naŋ maŋ de koɔ ane yogurt a maale ne. a yelnimizeɛ kaŋa naŋ be a maalo poɔ la ba maŋ de la labneh naŋ be a Jordan ane tenne anaŋ ŋmaa viiri bee a peɛle, a ama zaa maŋ maale la ane a saaŋkompare maaloo sobie na, a maŋ maale a eŋ a yogurt ɔrebare poore.
=== Korea ===
[[Duoro kɔre:Bibimbap at restaurant Korean Kitchen.jpg|thumb]]
· Bibimbap
· Bulgogi
· Kimchi
· Nurungji
· Sungnyung
=== Latvia ===
· Bombie
* [[Duoro kɔre:Grey peas at restaurant Milda in Riga.jpg|thumb]]Layered rye bread
* Sklandrausis
· Speķrauši
=== Lithuania ===
· Saaŋkompare daŋgeli
=== Malaysia ===
· Hinava
· Kelupis
· Ketupat
[[Duoro kɔre:Swordfish hinava.jpg|thumb]]
· Lamban
· Lemang
· Linopot
· Manuk pansuh
· Nasi lemak
· Penyaram
· Umai
=== Maldives ===
[[Duoro kɔre:Maldive fish91.JPG|thumb]]
Garudiya
Maldives zuma – saaŋkompare tuna zum ba naŋ maale Maldives paaloŋ poɔ. A e la Maldivian bondirii,
=== Malta ===
Lent naŋ be Malta poɔ & saaŋkompare bondirii ba naŋ maŋ di a wagere na zaa poɔ.
Kwarezimal – Lent sɛnsɛ
=== Maxico ===
Atole e la a ba saaqkompare tea nyu bone
[[Duoro kɔre:BolaTamale.JPG|thumb]]
Capirotada – e la bone gbɛɛ yaga ba naŋ maŋ di Lenten wagere poɔ (''comida de cuaresma'') o e la a bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ di Friday soŋ daare
Sɛlemaa wogiri
Enchilada Mexico noba bondirii
Iguana Nɛne
Bombie, bɛŋɛ ane bɛŋkyeene
Kamaana
Tortilla
Mole Sauce
Doba-nɛne
Choizo
Mui – saaŋkompare poɔ, ba maŋ kyeeŋ la ka a waa ŋa salima sɛre ka paaŋ de a doge
Mui ane bɛŋɛ
Sope a e la Mexico bondirii ba naŋ maŋ de gyɛle a maale ne
Tamale – a e la bondirii mine ba naŋ maŋ maale eŋ kamapɛge poɔ
=== '''Nepal''' ===
Dhindo
=== '''Portugal''' ===
Denominação de Origem Controlada e la mere kaŋa banaŋ maale biŋ ka o kaara a ba daa-kpeɛne zu, cheeses, butter aane a Portugal bonkoɔre mine.
'''Saudi Arabia'''
· Hininy
· Kabsa
=== Singapore ===
[[Duoro kɔre:Hainanese Chicken Rice.jpg|thumb]]
Hainanese mui ane noɔ nɛne - a Singapore a bondirii ama la ka ba de ka a e a ba saaŋkompare bondirii
Teochew kookoo bee buuluŋ
=== Slovakia ===
Bryndzové halušky - a bondirii ama la ka ba de ka a e a ba saaŋkompare bondirii ana la halušky ane bryndza a Solvakia poɔ.
Lecso
=== South Africa ===
[[Boŋŋo Tigiri|Boboti]]<nowiki/>e
* Chakalaka and Pap
* Malva pudding
* Potjiekos
* Samosa
=== Spain ===
Borona - e la kamaana boroodo a e la saaŋkompare bondirii, naŋ be a Galicia, Asturias Cantabria, a Basque teŋɛ ane a Northen Castilla - Leon ( zie kaŋa naŋ be a Leon Palenɔia ane Burgos)
''Denominación de Origen'' ''-''
=== '''Sweden''' ===
* Falukorv
* [[Duoro kɔre:Falukorv.jpg|thumb]]Janssons frestelse
* Pyttipanna
Switzaerland
''Appellation d'origine protégée'' ''- A''
Capuns - e la saaŋkompare bondirii naŋ be a canton of Graubünden a Switzerland paaloŋ
=== Tanzania ===
Pare noba ane saaŋkompare bondirii
=== '''Thailand''' ===
Mango mui
pad Thai
=== Turkey ===
imam bayildi
Uganda
Malewa - bamboo seɛre ba naŋ maŋ deɛle ka a ko ka biŋ. A bondirii ama yiibu zie la Eastern Uganda, paaloŋ, a Bugisu naŋ be irigiŋ bilee kaŋa poɔ
=== '''United Kingdom''' ===
=== England ===
* [[Duoro kɔre:Shepherd's pie at restaurant Hell Hunt, Tallinn.jpg|thumb]]Bangers and mash
* Cottage pie
* Faggot
* Zuma ane chips
* Biguo bondirii
* Sunday roast
==== Wales ====
* Cawl
* Welsh koosee
* Glamorgan sausages
* Laver boroboro
* Welsh rarebit
* Bara dɔgebo
==== Scotland ====
[[Duoro kɔre:Haggis on a platter.jpg|thumb]]
[[//en.wikipedia.org/wiki/File:Haggis_on_a_platter.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Haggis_on_a_platter.jpg|right|thumb|Haggis on a platter at a Burns supper.]]
* Haggis
* Lorne sausage
* Neeps and tatties
* Cullen skink
* Arbroath smokies
* Reestit mutton
=== United States ===
Article zu zaa: paaloŋ bondirii mine
* Cardamom boroboro– de la ka o e a saaŋkoŋ bondiraa a Swedish Americans paaloŋ poɔ.
* Bareka puoruu bondirii
==== Southern United States ====
Meŋ la nyɛ: Southern United States bondirii
* Biscuit
* Cheese straw
* kamaana boroboro
* Collard greens
* Hoppin' John
* Daaŋkele
=== Vanuatu ===
Meŋ la nyɛ: Vanuatu bondirii §  saaŋkoŋ bondirii
* Laplap – a paaloŋ bondirii
=== Yemen ===
* Kabsa
== A paaloŋ poɔ ==
=== Arab states a Persian Gulf poɔ ===
* Khabees – saaŋkoŋ bondi-noɔ kaŋa a Arab states a Persian Gulf poɔ.
=== Commonwealth Caribbean ===
* Mui ane peas – saaŋkoŋ bondirii Anglo-Caribbean poɔ.
=== Levant (Eastern Mediterranean) ===
A saaŋkoŋ bondirii a Levant poɔ paale la, falafel, fuul, halawa, hummus, kanafeh, labaneh, medammis ane tahini ane a taa gyamaa. A bondirii na naŋ pore a paaloŋ poɔ la ana na ba naŋ maale yineŋ a legumes, gaŋaazaa, falafel, fuul, hummus ane medammis.
[[Duoro kɔre:Hummus.jpg|thumb]]
'''Saaŋkoŋ bondirii mine naŋ pore a Eastern Mediterranean paaloŋ poɔ'''
[[Duoro kɔre:Falafels 2.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre:PistHalva.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre:Kanafeh.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre:Labneh (5196911587).jpg|thumb]]
== Sommo yizie ==
ti3vl9dkztd67y6p3qotzcwml2mqlyd
62681
62680
2026-07-19T07:29:56Z
Mary Loor
55
62681
wikitext
text/x-wiki
[[Duoro kɔre:Espaguetis carbonara.jpg|thumb]]
'''Saaŋkompare bondirii''' e la bondirii ane seemaa, a e la bondirii naŋ piili ne te saaŋkommine a wa tɔ zenɛ<ref>https://books.google.com/books?id=D-K9CwAAQBAJ&pg=PA85</ref> kyɛ naŋ bebe, a e la bondirii ba dire yuomo naŋ pare a naŋ wa tɔ zenɛ ka ba naŋ dire.<ref>http://agriculturesociety.com/politics-and-food/what-are-traditional-foods/</ref> Saaŋkompare [[bondirii]] ane semaa e la saaŋkompare naŋ be teŋɛ zu kyɛ, a maŋ taa la saadayel a ko a paaloŋ na zaa a kyaare ne a bondirii,. Saaŋkompare bondirii ane bonnyuuri banaŋ maŋ maale yiri, bee a bondirii koɔroo zie ane zibibilii banaŋ maŋ maala bondirii, ane bondimaale zi bɛrɛ.<ref>https://books.google.com/books?id=QOLhwkcFTJAC&pg=PA41</ref>
Saaŋkompare bondirii taa la a maaloo zie ka naŋ nansala maŋ boɔle ka “ geographical indications and traditional specialties in the European Union” ba maale la aŋa lɛ European Union naŋ maale geographical indications and traditional specialties: Protected designation of origin (PDO), Protected geographical indication (PGI) and Traditional specialties guaranteed (TSG). A yelmaale binne ama maale biŋ la ka a gu ba koɔbo yɛroŋ soŋ ŋa yuori soŋ kyɛ soŋ ŋmɛ daworo bee a moɔle ka ba yuori gaa toɔre.<ref>http://ec.europa.eu/agriculture/quality/schemes/index_en.htm</ref>
A atikile ama taa la duoro a kyaare ne a saaŋkompare bonnyuuri.
== '''Tɛɛtɛɛloŋ naŋ be a saaŋkompare bondirii ane a parɛɛ''' ==
[[Duoro kɔre:Antica trattoria Bagutto.jpg|thumb|<ref>http://www.localistorici.it/it/Schede/view/tipo/locali-storici/categorie/per-anno-di-fondazione_1200-1299/slug/antica-trattoria-bagutto</ref>]]
[[Duoro kɔre
Aneazaa ka a pore la ka ba derɛ anaŋ yitaa zuiŋ, a yelmeŋa naŋ be a saaŋkompare bonimaale ziiri e la parɛɛ ayi a noba naŋ sage de tona ne toma, a yi culinary anthropology; naŋ manne.; a danweɛ soba la culinary anthropology; aŋa e la bone ba naŋ woŋ yi noba noɔre poɔ, dawuri bilee ane tembɛrɛ poore, kyɛle taa la ssaaŋkompare yeltuuri kyɛ ka ba mine meŋ taa ba waaloŋ. A yelkaŋa meŋ la ka tenneŋ wa yele yɛlɛ a maŋ pore la, cuisine e la zie kaŋa naŋ pore ka noba gyamaa a noŋ a be.<ref>https://sc.jalisco.gob.mx/sites/sc.jalisco.gob.mx/files/cultura_7.pdf</ref> Azuiŋ saakopare bondirii bee saaŋkompare yelerre bee a saaŋkompare yelerre kaŋa zaa.
Saaŋkompare bondirii gyamaa zie, yi la yiri pɔgeba gɔɔloŋ bommaale ane lɛ banaŋ maŋ de ziyuo yɛŋ a eŋ pale ba bondirii maaloo poɔ. Ka noba wa boŋkaŋa, o daaroŋ maŋ e la tuo kyɛ ka kyɛ ka neɛzaa maŋ boɔrɔ ka o meŋ e nyɛ. A yelkaŋa meŋ la o maŋ yaare la ka neɛzaa a tɔgelɔ a erɛ, azuiŋ a ba maŋ kɔɔre kyɛ ka o e boŋkpokpo ka neɛzaa boɔrɔ. A yelŋa zuiŋ, saaŋkompare bondimaale ziiri e la bone a maaloo naŋ e tɛɛtɛɛ a yi zie na banaŋ maala a. azuiŋ gbɛɛ a maŋ yi la a noba bale piilu zie aseŋ saaŋkompare bommaale mine bebe ana baŋ le a pare la kyɛ bore togitogi, kyɛ ka anaŋ wa di zuo, a maŋ faaŋ la kyɛ poɔ a cuisine bondirii maaloo ŋa zie. A Maxican culinary anthropologist Maru Toledo bommaala poɔ, eŋ la bonsaana ata soba a poɔ a ba bondirii maalo poɔ,<ref>https://www.youtube.com/watch?v=X0puNzafaDA</ref> a yelŋa e la bone naŋ daŋ ba kyebe a ba saaŋkonnoŋ poɔ sɛre ka ba wa baŋ piili, ka fooŋ kaa soŋ pampana ŋa bondirii maaloo ane a maalo zie taa la lɛ a na maŋ maale tutaa pampana ŋa.
== Bondirii maalo libie de boɔbo ==
A yɛroŋ bondimaale ziiri ama taa la meɛroŋ naŋ e a saaŋkomapre ( aneazaa ka amine yi la taa bee a gyamaa yietaa) kyɛ a yelnyɔgeraa zaa naane e tɔnɔ boma. A ŋaa zuiŋ, ba ba maŋ boɔrɔ ka kpɛ gaa nimitoɔre a wuli a yi waabo zie bee a piilu zie, bee ka o gaa bee ka a lambogir naŋ ba maaleŋ peɛle a bondirii yeltarre loori, a maŋ taa la daabo. A baara soba la, a gyamaa, maŋ e la ka a yɛŋ naŋ be a bondirii na maalo zie a e bone noba naŋ ba taa a yɛŋ na soba, ba sage la ka bondirii anaŋ ba naŋ maŋ daara maŋ e la ba meŋa bondirii, la ka ba maŋ la te maale maalo<ref>https://www.afm-marketing.org/en/system/files/publications/20160509182342_S20_P2_GUELMAMI.pdf</ref> kaŋa, ka a nyuu ane a waaloŋ meŋ e a toɔraa, ane a gɔɔloŋ na naŋ be a maalo sobie poɔ, ane a saaakompare yeltuuri mine.
== '''A Tendaazaa''' ==
=== Africa poɔ ===
[[Duoro kɔre:Bambara nut unearthed..JPG|thumb]]
· Suŋgbulo -a e la saaŋkompare boŋkoɔre naŋ be a Africa paaloŋ poɔ.
'''Europe ( Tuure paaloŋ)'''
Saaŋkompare bondikoɔre e la boma ba naŋ bigiri ka a taa la tɔnɔ yaga a Europe laŋkpeɛbo poɔ, ba yelerre ne ba waaloŋ poɔ, ane ba yeltuuri.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.appet.2008.11.008</ref>
== '''South America''' ==
[[Duoro kɔre:Humas - Flickr - Pepelo..jpg|thumb]]
· Humaita – e la a saaŋkompare bondiraa kaŋa naŋ be a Bolivia, Chile, Ecuador, ane Peru paaloŋ poɔ
·
== A tatenne mine poɔ ==
'''Canada'''
Kaa kyɛ nyɛ: Canada deme bondirii maalo zie
Teŋɛ kaŋa bondirii e la ba saaŋkompare bondirii a Aboriginal noba naŋ neɛzaa naŋ baŋ ka banaŋ neŋ la ka ba boɔlɔ (Canada paaloŋ danweɛ soba a di Metis, ane Inuit) a zuo a zaa kori naŋ be a northern irigiŋ a be la ka a Western bondirii a be, a bondirii ama de waabo maŋ e la kpeɛŋaa, kyɛ ka a saakompar bondirii naŋ maŋ are gu a anaŋ.<ref>http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic29-2-105.pdf</ref><ref>https://doi.org/10.14430%2Farctic1539</ref>
· Bareka puoru bondirii
==== '''Québec''' ====
Kaa kyɛ nyɛ: Bondirii maalo a
* [[Duoro kɔre:La Banquise Poutine.jpg|thumb]]Poutine[[//en.wikipedia.org/wiki/File:La_Banquise_Poutine.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:La_Banquise_Poutine.jpg|right|thumb|A classic poutine is made with french fries, cheese curds and gravy.]]
* Tourtière
* Sucre à la crème
* Pâté chinois
* Pouding chômeur
* St. Catherine's taffy
* Spruce beer
* Maple syrup
* Cretons
'''Acadia'''
Meŋ leɛ kaa kyɛ nyɛ: Acadian bondirii maaloo zie
* Poutine râpée<ref>https://books.google.com/books?id=N3mLAgAAQBAJ&pg=PA32</ref>
* Fricot
=== China paaloŋ poɔ ===
* [[Duoro kɔre:Spring Pancake.jpg|thumb]]Ciba cake
* Dim sum
* Fuling Jiabing - e la saakompare bondirii snack bondirii naŋ e Beijing naŋ e bone na be a paaloŋ lambori kyɛlee poɔ. O maŋ waa ŋa a Pancake na, sikyiri zɔŋ ane fuling la ka ba maŋ de a maale a nyɔge pilli ne bombie, seo, ane boma mine ne a taaba.
* Spring Pancake - e la chinese deme saaŋkompare bondirii naŋ e bone naŋ pore a northern irigiŋ paaloŋ poɔ ka neɛzaa baŋ o. Noba maŋ di la Pancake a bebiri kaŋa banaŋ boɔlɔ Lichun, o e la tigiri ba naq maq piili o diibu a spring pare piila.
* Zhongzi - mui tage bee bonnoore mine na maŋ pɔge a vaɛ ka ba de doge.
Zhnogzi – e la mui nyɛnnoo bee bonnoore mine, ba naŋ maŋ de bamboo vaɛ a pɔge ne kyɛ a de doge. Ba maŋ maale la a boma ka ba de toori ne a ba paaloŋ paati neŋkpoŋ yuori naŋ di Qu Yuan a Dragon tigiri diibu saŋa bee wagere poɔ.
=== '''Costa Rica paaloŋ poɔ''' ===
Mui ane bɛŋɛ<ref>https://books.google.com/books?id=DBzYCQAAQBAJ&pg=PA135</ref>
=== Croatia ===
· Lecsó
=== Cyprus ===
Tsamarella – e la saaŋkompare bondirii kyɛ naŋ cyprus ŋmenaa saŋa nɛmɛ<ref>http://www.visitcyprus.com/wps/portal/!ut/p/c4/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9CP0os3hXN0fHYE8TIwN3XzdDAyPDQJ9ATx9LQ-dgQ_3g1Dz9gmxHRQDBxp_F/?changeLang=en&WCM_GLOBAL_CONTEXT=/Finnish__fi/CTO%20B2C/Tourist%20Information/Enjoy/Food%20and%20Drink/Products_and_Recipes/Tsamarella</ref><ref>http://foodmuseum.cs.ucy.ac.cy/web/guest/36/civitem/2326</ref>
=== Czech Republic ===
· Lecsó
· Svíčková
=== Estonia ===
· Mulgipuder<sup>[''citation needed'']</sup>
· Sepik
'''Faroe Islands'''
* [[Duoro kɔre:Stora dimun puffins for kitchen.jpg|thumb]]Faroese puffin
* Garnatálg
* Skerpikjøt
* Whale meat
=== Eswatini ===
Atikile meŋa : Bondirii maaloo zie a Eswatini ane ba saaŋkompare bondirii
Faroe Islands
· Faroese puffin
· Garnatálg
· Skerpikjøt
· Whale Nɛmɛ
=== Finland ===
Karelian pasty
· Karelian stew
· Karelian pasty
· Kesäkeitto
· Sautéed reindeer
· Ruisreikäleipä
· Ryynimakkara
[[Duoro kɔre:Karjalanpiirakka-20060227.jpg|thumb]]
· Mustamakkara
· Kalakukko
· Lörtsy
· Rönttönen
· Sultsina
· Mämmi
· Joulutorttu
=== France ===
A ''Appellation d'origine contrôlée'' - e la Franch bondirii a paaloŋ zaa naŋ sage de ka a e ba paaloŋ bondirii kyɛ a Franch paaloŋ zaa kyɛ a ziiri ama bondirii la wines, cheeses, kaaŋ ane a kɔreba bonkoɔre mine.
Nansaala noɔ peele - a French noore boma ne a appellation d’origine controlee zi araa
Appellation d’origine controlee liqueurs ane seeloŋ
Appellation d’origine controlee controlee daa kpeɛne mine.
=== Germany ===
Black Forest ham – maŋ maale la eŋ a black forest irigiŋ naŋ be a Germany paaloŋ poɔ, o e la bone kpaaroŋ kaŋa kpaaroŋ naŋ kaara ba zu ka onaŋ la Proected Designation of Origin (PDO) naŋ kaara a bondirii zu a European Union.
=== Guatemala ===
[[Duoro kɔre:Fiambre.JPG|thumb]]
Fiambre e la saaŋkompare Guatemalan bondirii, na maŋ maale dayeni yoŋ ka ba di yuoni zaa, o la tigiri bee yeltuuri ba naŋ maŋ di a kyaare a ne a bebiri na a Dia de Los Muetos ane All Saint Day (Dia de Todos Los Santos) naŋ kpi.
=== Iceland ===
Hakarl – o e la saaŋkompare bondiraa<ref>https://books.google.com/books?id=miZ8AwAAQBAJ&pg=PA183</ref> ane a paaloŋ zaa bondirii kaŋa naŋ be a Iceland paaloŋ poɔ.
Hangikjot<ref>https://books.google.com/books?id=zG1H75z0EYYC&pg=RA3-PA195</ref>
Þorramatur – e la Iceland saaŋkompare bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ kaa iri, o e la bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ de a maale ne zɔne, ba maŋ maale o la a saaŋkompare maaloo, ba nyɔge a ŋmaare bibilee a paaŋ de eŋ rúgbrauð bondirii ( a de dɔgele borodo sɔgele maaroŋ zu), butler ane brennivin ( naŋ e Icelandic akvavit)
=== India ===
Atikile meŋa : Indian paaloŋ poɔ bondirii
· Kheer
· Roti and Sabzi
=== South India paaloŋ poɔ bondirii ===
· Idli
· Dosa
· Sambar and Chutneys
· Rasam
· Puttu
· Idiyappam
· Paniyaram
=== Indonesia ===
[[Duoro kɔre:Tumpeng-Jawa.jpg|thumb]]
Meŋ kaa kyɛ nyɛ: Indonesia bondi-parɛɛ
Brem – e la Snack ane va-diree bombiiru kaŋa banaŋ maq de yi ne Java ane Badi bee a e ba bommaale.
Docang – e la saaŋkompare bondirii naŋ maale yi Cirebon
Gado-gado – e la saaŋkompare salad bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ de seŋkaa kaaŋ a maale dɔgele.
Gudeg - unripe jackfruit baapaala la ka ba maŋ de maale ne zeɛre, a e la saaŋkompare bondirii naŋ yi Yogyakarta paaloŋ poɔ.
Ketupat – a e la saaŋkompare mui dogere banaŋ maŋ doge a peli ne vaɛ, a e la bondirii ba naŋ maŋ di a Lebaren , Indonesia idul fitri
Kuluban – Javanese saaŋkompare salad naŋ e yi zie kaŋa a wa
Lawar – Balinese zɛvaare bondirii naŋ e saaŋkompare bondirii
Opor ayam – noɔ ba naŋ maŋ de eŋ kube koɔ zeɛre poɔ, a e la ba saaŋkompare bondiraa kaŋa naŋ pore kyɛ gbɛɛ yaga a bondiraa ŋa diibu ba maŋ de di ne la ketupat a Lebaran diibu wagere.
Pallubasa – e la saaŋkompare bondirii naŋ yi a Makassar, South Sulawesi banaŋ maŋ maale o yi ne offal nao bee wɛduo eŋɛ.
Papeda – saago ɔongee, e la saaŋkompare bondirii naŋ be a Eastern Indonesia ( Maluku ane Papua) paaloŋ poɔ.
Rendang – Minangkabau e la saaŋkompare bondirii naŋ yi a West Sumatra paaloŋ poɔ.
Satay – e la nɛne ba naŋ maŋ ɛre dɔgele skewers zu, a saaŋkompare bondiraa ŋa taa la tɛɛtɛɛ a yi a paaloŋ na poɔ banaŋ maale a Indonesia poɔ
Soto – e la a Indonesia saaŋkompare zeɛre kaŋa, a zeɛre ama maalo taa la tɛɛtɛɛ a yi irigiŋ na poɔ a zeɛre naŋ maale
Tempeh – bɛŋɛ sɛnsɛ naŋ e saaŋkompare naŋ yi a Java paaloŋ poɔ
Tumpeng – a e la mui na maŋ doge wagere na banaŋ maŋ dire a Indonesia bondirii tigiri, a wagere ŋa poɔ ba maŋ doge la bondiparɛɛ parɛɛ a viiri a mui ama
=== Iran ===
· Chelow kabab
· Tahdig
· Ghormeh sabzi
· Fesenjān
· Sabzi polo
· Abgoosht
· Gheimeh
· Sholezard
· Āsh
· Mirza Ghassemi
* Nargesi
* Baghala ghatogh
=== Ireland ===
Biguo bondirii
Podaare bondi-seɛraa
=== Italy ===
[[Duoro kɔre:Traditional pizza from Napoli.jpg|thumb]]
Meŋ kaa kyɛ nyɛ; a Italian bondiparɛɛ ane ba bonnyuri ane a Italian bommaale ane a boŋguuri a ne a yiwaabo zie la a puliŋ kyɛ
· Abbacchio
· Affogato
· Arancini
· Asiago
· Biscotti
[[Duoro kɔre:Tiramisu - Raffaele Diomede.jpg|thumb]]
· Braciola
· Bruschetta
· Caciotta
· Cacciucco
· Caponata
· Cappuccino
· Cotechino
[[Duoro kɔre:Bucatini allamatriciana.jpg|thumb]]
· Crostata
· Crostini
· Espresso
· Focaccia
· Frittata
· Frittella
· Fritto misto
· Gelato
· Lasagna
· Mascarpone
· Minestrone
· Mozzarella
· Panettone
· Panna cotta
· Panino
· Panzerotto
· Parmigiano Reggiano
· Pasta
· Pecorino
[[Duoro kɔre:Cotechino-Servito-Polenta-Lenticchie.jpg|thumb]]
· Peperonata
· Pizza
· Polenta
· Porchetta
· Prosciutto
· Ravioli
· Risotto
· Salami
· Salumi
· Scamorza
· Semifreddo
· Spezzatino
· Strudel
· Tiramisu
· Tortellini
· Zabaione
· Zuppa inglese
'''A maaloo yiibu zie'''
[[Duoro kɔre:Waiter pouring Zardetto sparkling Prosecco.jpg|thumb]]
''Denominazione di origine controllata a'' e la Italian bondimaalaa banaŋ maŋ maale a sɛge mare lɛ a na soma seŋ, azuo a zaa Italian daa kpeɛŋaa ane cheese
· Italian DOC daa kpeɛŋaa
· Italian DOCG daa kpeɛŋaa
* ''Indicazione geografica tipica''
· ''Prodotti agroalimentari tradizionali e la'' a Italian saaŋkompare daa irigiŋ kaŋa naŋ be poɔ,ka a Protected Geographical Status of European Union.
· ''Strada dell'Olio, e la gastronomical'' naŋ be a Italy paaloŋ poɔ a e ba saaŋkompare bommaale aseŋ, PDOs ane PGIs, DOCs ane DOCGs naŋ be a Italy poɔ
=== Japan ===
[[Duoro kɔre:Outlet mall of KIKYOUYA 01.jpg|thumb]]
Mochi – maŋ di la yuoni zaa viiria a yuoni poɔ a Japan a yuoni gbuli zaa poɔ, mochi e la saaŋkompare bondirii naŋ be a Japan yuompaala diibu poɔ a e la bondirii naŋ pore ka maŋ koɔr ka noba daara dire a wagere na poɔ.
=== Jordan ===
Saaŋkompare bonnyuri naŋ be a Jordan paaloŋ poɔ a laŋ ne a sous ( anaŋ neŋ la ka ba boɔlɔ irqsus), a bonnyuri ama e la boma ba naŋ maŋ maale ne ''Glycyrrhiza glabra'' nyege-kuoni (liquorice) tamr hindi, a e la daa ba naŋ maŋ maale ne ''Tamarindus indica'' (tamarind), ane ''laban'' (''labneh''), bonkuoni. A e la bone ba naŋ maŋ de koɔ ane yogurt a maale ne. a yelnimizeɛ kaŋa naŋ be a maalo poɔ la ba maŋ de la labneh naŋ be a Jordan ane tenne anaŋ ŋmaa viiri bee a peɛle, a ama zaa maŋ maale la ane a saaŋkompare maaloo sobie na, a maŋ maale a eŋ a yogurt ɔrebare poore.
=== Korea ===
[[Duoro kɔre:Bibimbap at restaurant Korean Kitchen.jpg|thumb]]
· Bibimbap
· Bulgogi
· Kimchi
· Nurungji
· Sungnyung
=== Latvia ===
· Bombie
* [[Duoro kɔre:Grey peas at restaurant Milda in Riga.jpg|thumb]]Layered rye bread
* Sklandrausis
· Speķrauši
=== Lithuania ===
· Saaŋkompare daŋgeli
=== Malaysia ===
· Hinava
· Kelupis
· Ketupat
[[Duoro kɔre:Swordfish hinava.jpg|thumb]]
· Lamban
· Lemang
· Linopot
· Manuk pansuh
· Nasi lemak
· Penyaram
· Umai
=== Maldives ===
[[Duoro kɔre:Maldive fish91.JPG|thumb]]
Garudiya
Maldives zuma – saaŋkompare tuna zum ba naŋ maale Maldives paaloŋ poɔ. A e la Maldivian bondirii,
=== Malta ===
Lent naŋ be Malta poɔ & saaŋkompare bondirii ba naŋ maŋ di a wagere na zaa poɔ.
Kwarezimal – Lent sɛnsɛ
=== Maxico ===
Atole e la a ba saaqkompare tea nyu bone
[[Duoro kɔre:BolaTamale.JPG|thumb]]
Capirotada – e la bone gbɛɛ yaga ba naŋ maŋ di Lenten wagere poɔ (''comida de cuaresma'') o e la a bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ di Friday soŋ daare
Sɛlemaa wogiri
Enchilada Mexico noba bondirii
Iguana Nɛne
Bombie, bɛŋɛ ane bɛŋkyeene
Kamaana
Tortilla
Mole Sauce
Doba-nɛne
Choizo
Mui – saaŋkompare poɔ, ba maŋ kyeeŋ la ka a waa ŋa salima sɛre ka paaŋ de a doge
Mui ane bɛŋɛ
Sope a e la Mexico bondirii ba naŋ maŋ de gyɛle a maale ne
Tamale – a e la bondirii mine ba naŋ maŋ maale eŋ kamapɛge poɔ
=== '''Nepal''' ===
Dhindo
=== '''Portugal''' ===
Denominação de Origem Controlada e la mere kaŋa banaŋ maale biŋ ka o kaara a ba daa-kpeɛne zu, cheeses, butter aane a Portugal bonkoɔre mine.
'''Saudi Arabia'''
· Hininy
· Kabsa
=== Singapore ===
[[Duoro kɔre:Hainanese Chicken Rice.jpg|thumb]]
Hainanese mui ane noɔ nɛne - a Singapore a bondirii ama la ka ba de ka a e a ba saaŋkompare bondirii
Teochew kookoo bee buuluŋ
=== Slovakia ===
Bryndzové halušky - a bondirii ama la ka ba de ka a e a ba saaŋkompare bondirii ana la halušky ane bryndza a Solvakia poɔ.
Lecso
=== South Africa ===
[[Boŋŋo Tigiri|Boboti]]<nowiki/>e
* Chakalaka and Pap
* Malva pudding
* Potjiekos
* Samosa
=== Spain ===
Borona - e la kamaana boroodo a e la saaŋkompare bondirii, naŋ be a Galicia, Asturias Cantabria, a Basque teŋɛ ane a Northen Castilla - Leon ( zie kaŋa naŋ be a Leon Palenɔia ane Burgos)
''Denominación de Origen'' ''-''
=== '''Sweden''' ===
* Falukorv
* [[Duoro kɔre:Falukorv.jpg|thumb]]Janssons frestelse
* Pyttipanna
Switzaerland
''Appellation d'origine protégée'' ''- A''
Capuns - e la saaŋkompare bondirii naŋ be a canton of Graubünden a Switzerland paaloŋ
=== Tanzania ===
Pare noba ane saaŋkompare bondirii
=== '''Thailand''' ===
Mango mui
pad Thai
=== Turkey ===
imam bayildi
Uganda
Malewa - bamboo seɛre ba naŋ maŋ deɛle ka a ko ka biŋ. A bondirii ama yiibu zie la Eastern Uganda, paaloŋ, a Bugisu naŋ be irigiŋ bilee kaŋa poɔ
=== '''United Kingdom''' ===
=== England ===
* [[Duoro kɔre:Shepherd's pie at restaurant Hell Hunt, Tallinn.jpg|thumb]]Bangers and mash
* Cottage pie
* Faggot
* Zuma ane chips
* Biguo bondirii
* Sunday roast
==== Wales ====
* Cawl
* Welsh koosee
* Glamorgan sausages
* Laver boroboro
* Welsh rarebit
* Bara dɔgebo
==== Scotland ====
[[Duoro kɔre:Haggis on a platter.jpg|thumb]]
[[//en.wikipedia.org/wiki/File:Haggis_on_a_platter.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Haggis_on_a_platter.jpg|right|thumb|Haggis on a platter at a Burns supper.]]
* Haggis
* Lorne sausage
* Neeps and tatties
* Cullen skink
* Arbroath smokies
* Reestit mutton
=== United States ===
Article zu zaa: paaloŋ bondirii mine
* Cardamom boroboro– de la ka o e a saaŋkoŋ bondiraa a Swedish Americans paaloŋ poɔ.
* Bareka puoruu bondirii
==== Southern United States ====
Meŋ la nyɛ: Southern United States bondirii
* Biscuit
* Cheese straw
* kamaana boroboro
* Collard greens
* Hoppin' John
* Daaŋkele
=== Vanuatu ===
Meŋ la nyɛ: Vanuatu bondirii §  saaŋkoŋ bondirii
* Laplap – a paaloŋ bondirii
=== Yemen ===
* Kabsa
== A paaloŋ poɔ ==
=== Arab states a Persian Gulf poɔ ===
* Khabees – saaŋkoŋ bondi-noɔ kaŋa a Arab states a Persian Gulf poɔ.
=== Commonwealth Caribbean ===
* Mui ane peas – saaŋkoŋ bondirii Anglo-Caribbean poɔ.
=== Levant (Eastern Mediterranean) ===
A saaŋkoŋ bondirii a Levant poɔ paale la, falafel, fuul, halawa, hummus, kanafeh, labaneh, medammis ane tahini ane a taa gyamaa. A bondirii na naŋ pore a paaloŋ poɔ la ana na ba naŋ maale yineŋ a legumes, gaŋaazaa, falafel, fuul, hummus ane medammis.
[[Duoro kɔre:Hummus.jpg|thumb]]
'''Saaŋkoŋ bondirii mine naŋ pore a Eastern Mediterranean paaloŋ poɔ'''
[[Duoro kɔre:Falafels 2.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre:PistHalva.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre:Kanafeh.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre:Labneh (5196911587).jpg|thumb]]
== Sommo yizie ==
8y64xljbvnopzgujgfdwrx7rqwetxdc
62682
62681
2026-07-19T07:32:19Z
Mary Loor
55
62682
wikitext
text/x-wiki
[[Duoro kɔre:Espaguetis carbonara.jpg|thumb]]
'''Saaŋkompare bondirii''' e la bondirii ane seemaa, a e la bondirii naŋ piili ne te saaŋkommine a wa tɔ zenɛ<ref>https://books.google.com/books?id=D-K9CwAAQBAJ&pg=PA85</ref> kyɛ naŋ bebe, a e la bondirii ba dire yuomo naŋ pare a naŋ wa tɔ zenɛ ka ba naŋ dire.<ref>http://agriculturesociety.com/politics-and-food/what-are-traditional-foods/</ref> Saaŋkompare [[bondirii]] ane semaa e la saaŋkompare naŋ be teŋɛ zu kyɛ, a maŋ taa la saadayel a ko a paaloŋ na zaa a kyaare ne a bondirii,. Saaŋkompare bondirii ane bonnyuuri banaŋ maŋ maale yiri, bee a bondirii koɔroo zie ane zibibilii banaŋ maŋ maala bondirii, ane bondimaale zi bɛrɛ.<ref>https://books.google.com/books?id=QOLhwkcFTJAC&pg=PA41</ref>
Saaŋkompare bondirii taa la a maaloo zie ka naŋ nansala maŋ boɔle ka “ geographical indications and traditional specialties in the European Union” ba maale la aŋa lɛ European Union naŋ maale geographical indications and traditional specialties: Protected designation of origin (PDO), Protected geographical indication (PGI) and Traditional specialties guaranteed (TSG). A yelmaale binne ama maale biŋ la ka a gu ba koɔbo yɛroŋ soŋ ŋa yuori soŋ kyɛ soŋ ŋmɛ daworo bee a moɔle ka ba yuori gaa toɔre.<ref>http://ec.europa.eu/agriculture/quality/schemes/index_en.htm</ref>
A atikile ama taa la duoro a kyaare ne a saaŋkompare bonnyuuri.
== '''Tɛɛtɛɛloŋ naŋ be a saaŋkompare bondirii ane a parɛɛ''' ==
[[Duoro kɔre:Antica trattoria Bagutto.jpg|thumb|<ref>http://www.localistorici.it/it/Schede/view/tipo/locali-storici/categorie/per-anno-di-fondazione_1200-1299/slug/antica-trattoria-bagutto</ref>]]
[[Duoro kɔre
Aneazaa ka a pore la ka ba derɛ anaŋ yitaa zuiŋ, a yelmeŋa naŋ be a saaŋkompare bonimaale ziiri e la parɛɛ ayi a noba naŋ sage de tona ne toma, a yi culinary anthropology; naŋ manne.; a danweɛ soba la culinary anthropology; aŋa e la bone ba naŋ woŋ yi noba noɔre poɔ, dawuri bilee ane tembɛrɛ poore, kyɛle taa la ssaaŋkompare yeltuuri kyɛ ka ba mine meŋ taa ba waaloŋ. A yelkaŋa meŋ la ka tenneŋ wa yele yɛlɛ a maŋ pore la, cuisine e la zie kaŋa naŋ pore ka noba gyamaa a noŋ a be.<ref>https://sc.jalisco.gob.mx/sites/sc.jalisco.gob.mx/files/cultura_7.pdf</ref> Azuiŋ saakopare bondirii bee saaŋkompare yelerre bee a saaŋkompare yelerre kaŋa zaa.
Saaŋkompare bondirii gyamaa zie, yi la yiri pɔgeba gɔɔloŋ bommaale ane lɛ banaŋ maŋ de ziyuo yɛŋ a eŋ pale ba bondirii maaloo poɔ. Ka noba wa boŋkaŋa, o daaroŋ maŋ e la tuo kyɛ ka kyɛ ka neɛzaa maŋ boɔrɔ ka o meŋ e nyɛ. A yelkaŋa meŋ la o maŋ yaare la ka neɛzaa a tɔgelɔ a erɛ, azuiŋ a ba maŋ kɔɔre kyɛ ka o e boŋkpokpo ka neɛzaa boɔrɔ. A yelŋa zuiŋ, saaŋkompare bondimaale ziiri e la bone a maaloo naŋ e tɛɛtɛɛ a yi zie na banaŋ maala a. azuiŋ gbɛɛ a maŋ yi la a noba bale piilu zie aseŋ saaŋkompare bommaale mine bebe ana baŋ le a pare la kyɛ bore togitogi, kyɛ ka anaŋ wa di zuo, a maŋ faaŋ la kyɛ poɔ a cuisine bondirii maaloo ŋa zie. A Maxican culinary anthropologist Maru Toledo bommaala poɔ, eŋ la bonsaana ata soba a poɔ a ba bondirii maalo poɔ,<ref>https://www.youtube.com/watch?v=X0puNzafaDA</ref> a yelŋa e la bone naŋ daŋ ba kyebe a ba saaŋkonnoŋ poɔ sɛre ka ba wa baŋ piili, ka fooŋ kaa soŋ pampana ŋa bondirii maaloo ane a maalo zie taa la lɛ a na maŋ maale tutaa pampana ŋa.
== Bondirii maalo libie de boɔbo ==
A yɛroŋ bondimaale ziiri ama taa la meɛroŋ naŋ e a saaŋkomapre ( aneazaa ka amine yi la taa bee a gyamaa yietaa) kyɛ a yelnyɔgeraa zaa naane e tɔnɔ boma. A ŋaa zuiŋ, ba ba maŋ boɔrɔ ka kpɛ gaa nimitoɔre a wuli a yi waabo zie bee a piilu zie, bee ka o gaa bee ka a lambogir naŋ ba maaleŋ peɛle a bondirii yeltarre loori, a maŋ taa la daabo. A baara soba la, a gyamaa, maŋ e la ka a yɛŋ naŋ be a bondirii na maalo zie a e bone noba naŋ ba taa a yɛŋ na soba, ba sage la ka bondirii anaŋ ba naŋ maŋ daara maŋ e la ba meŋa bondirii, la ka ba maŋ la te maale maalo<ref>https://www.afm-marketing.org/en/system/files/publications/20160509182342_S20_P2_GUELMAMI.pdf</ref> kaŋa, ka a nyuu ane a waaloŋ meŋ e a toɔraa, ane a gɔɔloŋ na naŋ be a maalo sobie poɔ, ane a saaakompare yeltuuri mine.
== '''A Tendaazaa''' ==
=== Africa poɔ ===
[[Duoro kɔre:Bambara nut unearthed..JPG|thumb]]
· Suŋgbulo -a e la saaŋkompare boŋkoɔre naŋ be a Africa paaloŋ poɔ.
'''Europe ( Tuure paaloŋ)'''
Saaŋkompare bondikoɔre e la boma ba naŋ bigiri ka a taa la tɔnɔ yaga a Europe laŋkpeɛbo poɔ, ba yelerre ne ba waaloŋ poɔ, ane ba yeltuuri.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.appet.2008.11.008</ref>
== '''South America''' ==
[[Duoro kɔre:Humas - Flickr - Pepelo..jpg|thumb]]
· Humaita – e la a saaŋkompare bondiraa kaŋa naŋ be a Bolivia, Chile, Ecuador, ane Peru paaloŋ poɔ
·
== A tatenne mine poɔ ==
'''Canada'''
Kaa kyɛ nyɛ: Canada deme bondirii maalo zie
Teŋɛ kaŋa bondirii e la ba saaŋkompare bondirii a Aboriginal noba naŋ neɛzaa naŋ baŋ ka banaŋ neŋ la ka ba boɔlɔ (Canada paaloŋ danweɛ soba a di Metis, ane Inuit) a zuo a zaa kori naŋ be a northern irigiŋ a be la ka a Western bondirii a be, a bondirii ama de waabo maŋ e la kpeɛŋaa, kyɛ ka a saakompar bondirii naŋ maŋ are gu a anaŋ.<ref>http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic29-2-105.pdf</ref><ref>https://doi.org/10.14430%2Farctic1539</ref>
· Bareka puoru bondirii
==== '''Québec''' ====
Kaa kyɛ nyɛ: Bondirii maalo a
* [[Duoro kɔre:La Banquise Poutine.jpg|thumb]]Poutine[[//en.wikipedia.org/wiki/File:La_Banquise_Poutine.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:La_Banquise_Poutine.jpg|right|thumb|A classic poutine is made with french fries, cheese curds and gravy.]]
* Tourtière
* Sucre à la crème
* Pâté chinois
* Pouding chômeur
* St. Catherine's taffy
* Spruce beer
* Maple syrup
* Cretons
'''Acadia'''
Meŋ leɛ kaa kyɛ nyɛ: Acadian bondirii maaloo zie
* Poutine râpée<ref>https://books.google.com/books?id=N3mLAgAAQBAJ&pg=PA32</ref>
* Fricot
=== China paaloŋ poɔ ===
* [[Duoro kɔre:Spring Pancake.jpg|thumb]]Ciba cake
* Dim sum
* Fuling Jiabing - e la saakompare bondirii snack bondirii naŋ e Beijing naŋ e bone na be a paaloŋ lambori kyɛlee poɔ. O maŋ waa ŋa a Pancake na, sikyiri zɔŋ ane fuling la ka ba maŋ de a maale a nyɔge pilli ne bombie, seo, ane boma mine ne a taaba.
* Spring Pancake - e la chinese deme saaŋkompare bondirii naŋ e bone naŋ pore a northern irigiŋ paaloŋ poɔ ka neɛzaa baŋ o. Noba maŋ di la Pancake a bebiri kaŋa banaŋ boɔlɔ Lichun, o e la tigiri ba naq maq piili o diibu a spring pare piila.
* Zhongzi - mui tage bee bonnoore mine na maŋ pɔge a vaɛ ka ba de doge.
Zhnogzi – e la mui nyɛnnoo bee bonnoore mine, ba naŋ maŋ de bamboo vaɛ a pɔge ne kyɛ a de doge. Ba maŋ maale la a boma ka ba de toori ne a ba paaloŋ paati neŋkpoŋ yuori naŋ di Qu Yuan a Dragon tigiri diibu saŋa bee wagere poɔ.
=== '''Costa Rica paaloŋ poɔ''' ===
Mui ane bɛŋɛ<ref>https://books.google.com/books?id=DBzYCQAAQBAJ&pg=PA135</ref>
=== Croatia ===
· Lecsó
=== Cyprus ===
Tsamarella – e la saaŋkompare bondirii kyɛ naŋ cyprus ŋmenaa saŋa nɛmɛ<ref>http://www.visitcyprus.com/wps/portal/!ut/p/c4/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9CP0os3hXN0fHYE8TIwN3XzdDAyPDQJ9ATx9LQ-dgQ_3g1Dz9gmxHRQDBxp_F/?changeLang=en&WCM_GLOBAL_CONTEXT=/Finnish__fi/CTO%20B2C/Tourist%20Information/Enjoy/Food%20and%20Drink/Products_and_Recipes/Tsamarella</ref><ref>http://foodmuseum.cs.ucy.ac.cy/web/guest/36/civitem/2326</ref>
=== Czech Republic ===
· Lecsó
· Svíčková
=== Estonia ===
· Mulgipuder<sup>[''citation needed'']</sup>
· Sepik
'''Faroe Islands'''
* [[Duoro kɔre:Stora dimun puffins for kitchen.jpg|thumb]]Faroese puffin
* Garnatálg
* Skerpikjøt
* Whale meat
=== Eswatini ===
Atikile meŋa : Bondirii maaloo zie a Eswatini ane ba saaŋkompare bondirii
Faroe Islands
· Faroese puffin
· Garnatálg
· Skerpikjøt
· Whale Nɛmɛ
=== Finland ===
Karelian pasty
· Karelian stew
· Karelian pasty
· Kesäkeitto
· Sautéed reindeer
· Ruisreikäleipä
· Ryynimakkara
[[Duoro kɔre:Karjalanpiirakka-20060227.jpg|thumb]]
· Mustamakkara
· Kalakukko
· Lörtsy
· Rönttönen
· Sultsina
· Mämmi
· Joulutorttu
=== France ===
A ''Appellation d'origine contrôlée'' - e la Franch bondirii a paaloŋ zaa naŋ sage de ka a e ba paaloŋ bondirii kyɛ a Franch paaloŋ zaa kyɛ a ziiri ama bondirii la wines, cheeses, kaaŋ ane a kɔreba bonkoɔre mine.
Nansaala noɔ peele - a French noore boma ne a appellation d’origine controlee zi araa
Appellation d’origine controlee liqueurs ane seeloŋ
Appellation d’origine controlee controlee daa kpeɛne mine.
=== Germany ===
Black Forest ham – maŋ maale la eŋ a black forest irigiŋ naŋ be a Germany paaloŋ poɔ, o e la bone kpaaroŋ kaŋa kpaaroŋ naŋ kaara ba zu ka onaŋ la Proected Designation of Origin (PDO) naŋ kaara a bondirii zu a European Union.
=== Guatemala ===
[[Duoro kɔre:Fiambre.JPG|thumb]]
Fiambre e la saaŋkompare Guatemalan bondirii, na maŋ maale dayeni yoŋ ka ba di yuoni zaa, o la tigiri bee yeltuuri ba naŋ maŋ di a kyaare a ne a bebiri na a Dia de Los Muetos ane All Saint Day (Dia de Todos Los Santos) naŋ kpi.
=== Iceland ===
Hakarl – o e la saaŋkompare bondiraa<ref>https://books.google.com/books?id=miZ8AwAAQBAJ&pg=PA183</ref> ane a paaloŋ zaa bondirii kaŋa naŋ be a Iceland paaloŋ poɔ.
Hangikjot<ref>https://books.google.com/books?id=zG1H75z0EYYC&pg=RA3-PA195</ref>
Þorramatur – e la Iceland saaŋkompare bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ kaa iri,<ref>https://books.google.com/books?id=BufWAgAAQBAJ&pg=PA166</ref> o e la bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ de a maale ne zɔne, ba maŋ maale o la a saaŋkompare maaloo, ba nyɔge a ŋmaare bibilee a paaŋ de eŋ rúgbrauð bondirii ( a de dɔgele borodo sɔgele maaroŋ zu), butler ane brennivin ( naŋ e Icelandic akvavit)
=== India ===
Atikile meŋa : Indian paaloŋ poɔ bondirii
· Kheer
· Roti and Sabzi
=== South India paaloŋ poɔ bondirii ===
· Idli
· Dosa
· Sambar and Chutneys
· Rasam
· Puttu
· Idiyappam
· Paniyaram
=== Indonesia ===
[[Duoro kɔre:Tumpeng-Jawa.jpg|thumb]]
Meŋ kaa kyɛ nyɛ: Indonesia bondi-parɛɛ
Brem – e la Snack ane va-diree bombiiru kaŋa banaŋ maq de yi ne Java ane Badi bee a e ba bommaale.
Docang – e la saaŋkompare bondirii naŋ maale yi Cirebon
Gado-gado – e la saaŋkompare salad bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ de seŋkaa kaaŋ a maale dɔgele.
Gudeg - unripe jackfruit baapaala la ka ba maŋ de maale ne zeɛre, a e la saaŋkompare bondirii naŋ yi Yogyakarta paaloŋ poɔ.
Ketupat – a e la saaŋkompare mui dogere banaŋ maŋ doge a peli ne vaɛ, a e la bondirii ba naŋ maŋ di a Lebaren , Indonesia idul fitri
Kuluban – Javanese saaŋkompare salad naŋ e yi zie kaŋa a wa
Lawar – Balinese zɛvaare bondirii naŋ e saaŋkompare bondirii
Opor ayam – noɔ ba naŋ maŋ de eŋ kube koɔ zeɛre poɔ, a e la ba saaŋkompare bondiraa kaŋa naŋ pore kyɛ gbɛɛ yaga a bondiraa ŋa diibu ba maŋ de di ne la ketupat a Lebaran diibu wagere.
Pallubasa – e la saaŋkompare bondirii naŋ yi a Makassar, South Sulawesi banaŋ maŋ maale o yi ne offal nao bee wɛduo eŋɛ.
Papeda – saago ɔongee, e la saaŋkompare bondirii naŋ be a Eastern Indonesia ( Maluku ane Papua) paaloŋ poɔ.
Rendang – Minangkabau e la saaŋkompare bondirii naŋ yi a West Sumatra paaloŋ poɔ.
Satay – e la nɛne ba naŋ maŋ ɛre dɔgele skewers zu, a saaŋkompare bondiraa ŋa taa la tɛɛtɛɛ a yi a paaloŋ na poɔ banaŋ maale a Indonesia poɔ
Soto – e la a Indonesia saaŋkompare zeɛre kaŋa, a zeɛre ama maalo taa la tɛɛtɛɛ a yi irigiŋ na poɔ a zeɛre naŋ maale
Tempeh – bɛŋɛ sɛnsɛ naŋ e saaŋkompare naŋ yi a Java paaloŋ poɔ
Tumpeng – a e la mui na maŋ doge wagere na banaŋ maŋ dire a Indonesia bondirii tigiri, a wagere ŋa poɔ ba maŋ doge la bondiparɛɛ parɛɛ a viiri a mui ama
=== Iran ===
· Chelow kabab
· Tahdig
· Ghormeh sabzi
· Fesenjān
· Sabzi polo
· Abgoosht
· Gheimeh
· Sholezard
· Āsh
· Mirza Ghassemi
* Nargesi
* Baghala ghatogh
=== Ireland ===
Biguo bondirii
Podaare bondi-seɛraa
=== Italy ===
[[Duoro kɔre:Traditional pizza from Napoli.jpg|thumb]]
Meŋ kaa kyɛ nyɛ; a Italian bondiparɛɛ ane ba bonnyuri ane a Italian bommaale ane a boŋguuri a ne a yiwaabo zie la a puliŋ kyɛ
· Abbacchio
· Affogato
· Arancini
· Asiago
· Biscotti
[[Duoro kɔre:Tiramisu - Raffaele Diomede.jpg|thumb]]
· Braciola
· Bruschetta
· Caciotta
· Cacciucco
· Caponata
· Cappuccino
· Cotechino
[[Duoro kɔre:Bucatini allamatriciana.jpg|thumb]]
· Crostata
· Crostini
· Espresso
· Focaccia
· Frittata
· Frittella
· Fritto misto
· Gelato
· Lasagna
· Mascarpone
· Minestrone
· Mozzarella
· Panettone
· Panna cotta
· Panino
· Panzerotto
· Parmigiano Reggiano
· Pasta
· Pecorino
[[Duoro kɔre:Cotechino-Servito-Polenta-Lenticchie.jpg|thumb]]
· Peperonata
· Pizza
· Polenta
· Porchetta
· Prosciutto
· Ravioli
· Risotto
· Salami
· Salumi
· Scamorza
· Semifreddo
· Spezzatino
· Strudel
· Tiramisu
· Tortellini
· Zabaione
· Zuppa inglese
'''A maaloo yiibu zie'''
[[Duoro kɔre:Waiter pouring Zardetto sparkling Prosecco.jpg|thumb]]
''Denominazione di origine controllata a'' e la Italian bondimaalaa banaŋ maŋ maale a sɛge mare lɛ a na soma seŋ, azuo a zaa Italian daa kpeɛŋaa ane cheese
· Italian DOC daa kpeɛŋaa
· Italian DOCG daa kpeɛŋaa
* ''Indicazione geografica tipica''
· ''Prodotti agroalimentari tradizionali e la'' a Italian saaŋkompare daa irigiŋ kaŋa naŋ be poɔ,ka a Protected Geographical Status of European Union.
· ''Strada dell'Olio, e la gastronomical'' naŋ be a Italy paaloŋ poɔ a e ba saaŋkompare bommaale aseŋ, PDOs ane PGIs, DOCs ane DOCGs naŋ be a Italy poɔ
=== Japan ===
[[Duoro kɔre:Outlet mall of KIKYOUYA 01.jpg|thumb]]
Mochi – maŋ di la yuoni zaa viiria a yuoni poɔ a Japan a yuoni gbuli zaa poɔ, mochi e la saaŋkompare bondirii naŋ be a Japan yuompaala diibu poɔ a e la bondirii naŋ pore ka maŋ koɔr ka noba daara dire a wagere na poɔ.
=== Jordan ===
Saaŋkompare bonnyuri naŋ be a Jordan paaloŋ poɔ a laŋ ne a sous ( anaŋ neŋ la ka ba boɔlɔ irqsus), a bonnyuri ama e la boma ba naŋ maŋ maale ne ''Glycyrrhiza glabra'' nyege-kuoni (liquorice) tamr hindi, a e la daa ba naŋ maŋ maale ne ''Tamarindus indica'' (tamarind), ane ''laban'' (''labneh''), bonkuoni. A e la bone ba naŋ maŋ de koɔ ane yogurt a maale ne. a yelnimizeɛ kaŋa naŋ be a maalo poɔ la ba maŋ de la labneh naŋ be a Jordan ane tenne anaŋ ŋmaa viiri bee a peɛle, a ama zaa maŋ maale la ane a saaŋkompare maaloo sobie na, a maŋ maale a eŋ a yogurt ɔrebare poore.
=== Korea ===
[[Duoro kɔre:Bibimbap at restaurant Korean Kitchen.jpg|thumb]]
· Bibimbap
· Bulgogi
· Kimchi
· Nurungji
· Sungnyung
=== Latvia ===
· Bombie
* [[Duoro kɔre:Grey peas at restaurant Milda in Riga.jpg|thumb]]Layered rye bread
* Sklandrausis
· Speķrauši
=== Lithuania ===
· Saaŋkompare daŋgeli
=== Malaysia ===
· Hinava
· Kelupis
· Ketupat
[[Duoro kɔre:Swordfish hinava.jpg|thumb]]
· Lamban
· Lemang
· Linopot
· Manuk pansuh
· Nasi lemak
· Penyaram
· Umai
=== Maldives ===
[[Duoro kɔre:Maldive fish91.JPG|thumb]]
Garudiya
Maldives zuma – saaŋkompare tuna zum ba naŋ maale Maldives paaloŋ poɔ. A e la Maldivian bondirii,
=== Malta ===
Lent naŋ be Malta poɔ & saaŋkompare bondirii ba naŋ maŋ di a wagere na zaa poɔ.
Kwarezimal – Lent sɛnsɛ
=== Maxico ===
Atole e la a ba saaqkompare tea nyu bone
[[Duoro kɔre:BolaTamale.JPG|thumb]]
Capirotada – e la bone gbɛɛ yaga ba naŋ maŋ di Lenten wagere poɔ (''comida de cuaresma'') o e la a bondiraa kaŋa ba naŋ maŋ di Friday soŋ daare
Sɛlemaa wogiri
Enchilada Mexico noba bondirii
Iguana Nɛne
Bombie, bɛŋɛ ane bɛŋkyeene
Kamaana
Tortilla
Mole Sauce
Doba-nɛne
Choizo
Mui – saaŋkompare poɔ, ba maŋ kyeeŋ la ka a waa ŋa salima sɛre ka paaŋ de a doge
Mui ane bɛŋɛ
Sope a e la Mexico bondirii ba naŋ maŋ de gyɛle a maale ne
Tamale – a e la bondirii mine ba naŋ maŋ maale eŋ kamapɛge poɔ
=== '''Nepal''' ===
Dhindo
=== '''Portugal''' ===
Denominação de Origem Controlada e la mere kaŋa banaŋ maale biŋ ka o kaara a ba daa-kpeɛne zu, cheeses, butter aane a Portugal bonkoɔre mine.
'''Saudi Arabia'''
· Hininy
· Kabsa
=== Singapore ===
[[Duoro kɔre:Hainanese Chicken Rice.jpg|thumb]]
Hainanese mui ane noɔ nɛne - a Singapore a bondirii ama la ka ba de ka a e a ba saaŋkompare bondirii
Teochew kookoo bee buuluŋ
=== Slovakia ===
Bryndzové halušky - a bondirii ama la ka ba de ka a e a ba saaŋkompare bondirii ana la halušky ane bryndza a Solvakia poɔ.
Lecso
=== South Africa ===
[[Boŋŋo Tigiri|Boboti]]<nowiki/>e
* Chakalaka and Pap
* Malva pudding
* Potjiekos
* Samosa
=== Spain ===
Borona - e la kamaana boroodo a e la saaŋkompare bondirii, naŋ be a Galicia, Asturias Cantabria, a Basque teŋɛ ane a Northen Castilla - Leon ( zie kaŋa naŋ be a Leon Palenɔia ane Burgos)
''Denominación de Origen'' ''-''
=== '''Sweden''' ===
* Falukorv
* [[Duoro kɔre:Falukorv.jpg|thumb]]Janssons frestelse
* Pyttipanna
Switzaerland
''Appellation d'origine protégée'' ''- A''
Capuns - e la saaŋkompare bondirii naŋ be a canton of Graubünden a Switzerland paaloŋ
=== Tanzania ===
Pare noba ane saaŋkompare bondirii
=== '''Thailand''' ===
Mango mui
pad Thai
=== Turkey ===
imam bayildi
Uganda
Malewa - bamboo seɛre ba naŋ maŋ deɛle ka a ko ka biŋ. A bondirii ama yiibu zie la Eastern Uganda, paaloŋ, a Bugisu naŋ be irigiŋ bilee kaŋa poɔ
=== '''United Kingdom''' ===
=== England ===
* [[Duoro kɔre:Shepherd's pie at restaurant Hell Hunt, Tallinn.jpg|thumb]]Bangers and mash
* Cottage pie
* Faggot
* Zuma ane chips
* Biguo bondirii
* Sunday roast
==== Wales ====
* Cawl
* Welsh koosee
* Glamorgan sausages
* Laver boroboro
* Welsh rarebit
* Bara dɔgebo
==== Scotland ====
[[Duoro kɔre:Haggis on a platter.jpg|thumb]]
[[//en.wikipedia.org/wiki/File:Haggis_on_a_platter.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Haggis_on_a_platter.jpg|right|thumb|Haggis on a platter at a Burns supper.]]
* Haggis
* Lorne sausage
* Neeps and tatties
* Cullen skink
* Arbroath smokies
* Reestit mutton
=== United States ===
Article zu zaa: paaloŋ bondirii mine
* Cardamom boroboro– de la ka o e a saaŋkoŋ bondiraa a Swedish Americans paaloŋ poɔ.
* Bareka puoruu bondirii
==== Southern United States ====
Meŋ la nyɛ: Southern United States bondirii
* Biscuit
* Cheese straw
* kamaana boroboro
* Collard greens
* Hoppin' John
* Daaŋkele
=== Vanuatu ===
Meŋ la nyɛ: Vanuatu bondirii §  saaŋkoŋ bondirii
* Laplap – a paaloŋ bondirii
=== Yemen ===
* Kabsa
== A paaloŋ poɔ ==
=== Arab states a Persian Gulf poɔ ===
* Khabees – saaŋkoŋ bondi-noɔ kaŋa a Arab states a Persian Gulf poɔ.
=== Commonwealth Caribbean ===
* Mui ane peas – saaŋkoŋ bondirii Anglo-Caribbean poɔ.
=== Levant (Eastern Mediterranean) ===
A saaŋkoŋ bondirii a Levant poɔ paale la, falafel, fuul, halawa, hummus, kanafeh, labaneh, medammis ane tahini ane a taa gyamaa. A bondirii na naŋ pore a paaloŋ poɔ la ana na ba naŋ maale yineŋ a legumes, gaŋaazaa, falafel, fuul, hummus ane medammis.
[[Duoro kɔre:Hummus.jpg|thumb]]
'''Saaŋkoŋ bondirii mine naŋ pore a Eastern Mediterranean paaloŋ poɔ'''
[[Duoro kɔre:Falafels 2.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre:PistHalva.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre:Kanafeh.jpg|thumb]]
[[Duoro kɔre:Labneh (5196911587).jpg|thumb]]
== Sommo yizie ==
olfwe7qwk7zbm2faqhuntwawvsnsedz
Ogogoro
0
7306
62668
62644
2026-07-18T16:21:01Z
Eric Gangman
92
maale embo
62668
wikitext
text/x-wiki
[[Duoro kɔre:Akpeteshie -Locally brewed alcoholic drink from Ghana.jpg|thumb]]
'''Akpeteshie''' e la boŋkoɔ mine banaŋ maŋ tɔgele a yi a abɛ teɛ eŋɛ, ba maŋ kyɔgele la daampelaa (palm wine) bee sikyiri daa eŋɛ, a boma yiibu zie e la a Western Irigiŋ Africa. A boma ama la e a Ghana paaloq zaa sekpeɛŋaa. A Nigeriaa poɔ ba baŋ o la ka ba boɔlɔ Ogogoro (Ogog), a yelbiri ŋa e la Urhobo, a yelŋa gbɛɛ yaga maŋ yi la Raffia Palm teɛ naŋ terɛ koɔ noɔ mine kaŋa. A be la ka baŋ o ka homebrew (yiri poɔ dogebo).<ref>Simon Heap (2008) '“Those that are Cooking the Gins”: The Business of Ogogoro in Nigeria’, ''Contemporary Drug Problems'', 35(4): 573-610.</ref> Zenɛ, noba de la ka Ogogoro e la ethanol meŋa ne o zu, kyɛ saaŋkonnoŋ poɔ, a e la kpeɛŋaa ka fo na baŋ yi a abɛ teɛ zu a iri daampelaa.
A boma ama pore la yaga a West Africa, ona la ka boɔlɔ ka a yoe mine la, '''apio''', '''ogoglo''', '''ogogoro''' ('''Ogog''''), '''VC10,''' '''Kill Me Quick''', '''Efie Nipa, Kele, Kumepreko, Anferewoase, Apiatiti, Home Boy, Nana Drobo, One Touch''' ane a taaba gyamaa.<ref>"'Akpeteshie': the local gin which has served presidents, chiefs and commoners". ''Goldstreet Business''. 2019-06-18. Retrieved 2019-11-07.</ref> Ona la ka ba boɔlɔ ka sapele koɔ (water) kparaga, kai-kai, Sun gbalaja, egun inu igo ka a tɛgɛ la ''he Masquerade in the Bottle'', daa ma ka n daabo (push-me-push-you,) and/bee crim-kena, sonsé ("do you do it?" a Yoruba kɔkɔre poɔ).
A Igbo kɔkɔre poɔ ona la ka baŋ ka ba boɔlɔ ka ''{{not a typo|Akpuru achia}}. Kyɛ a Nigerian eŋ paaloŋ poɔ'' ; ''Udi Ogagan'', ''{{not a typo|Agbagba}}'' Urhobo, a laŋ ne ''OHMS'' ( (a te yiri poɔ boma la ka te maŋ de maale ne)Our Home Made Stuff ), ''Iced koɔ Water, daa ma, ka n daa fo Craze man in the bottle.''<ref>Heap (2008) '''{{not a typo|ufofop}}'' Calabar, ''{{not a typo|robirobi}}'' Abeokuta, ''{{not a typo|baba erin}}'' Ilesha, {{not a typo|eyinbo gò}} (white man is not smarter), {{not a typo|majidun}}, ''{{not a typo|etonto}}'' Pidgin English, {{Transliteration|ijo|wuru}} Ijaw, and ''{{not a typo|Agbakara}}'' Bini and ''{{not a typo|Aka mere}}'',“Those that are Cooking the Gins”, 599-600.</ref> A Ghanaian moonshine la ka ba boɔlɔ ka a akpeteshie.
== Saadayel ane a Yiwaabo Zie ==
Sɛre ka a yelŋa na piili a European colonization a te zenɛ Ghana paaloŋ ŋa poɔ, a Anlo daampele dogerba naŋ be a ba saaŋkompare poɔ la ka ba boɔlɔ ka "kpótomenui," ka o pare bee ka o teɛgɛ la boŋkaŋa naŋ sɔgele kube teɛ poɔ.<ref>Akyeampong, Emmanuel Kwaku (2001). ''Between the Sea & the Lagoon: An Eco-social History of the Anlo of Southeastern Ghana : C. 1850 to Recent Times''. James Curry Publishers. p. 154.</ref>
A British colonization na poɔ, a be poɔ la ka ba boɔlɔ o ka Gold Coast,, aseŋ a saaŋkompare dampele dogereba naŋ be be a yi a 1930s a waana ŋa,<ref>Peele, Stanton; Grant, Marcus (2013). ''Alcohol and Pleasure: A Health Perspective''. Routledge. p. 123. ISBN <bdi>9781134941506</bdi>.</ref> A yi S.S Dotse peɛroo poɔ a 1996 yuoni poɔ, o manne wuli la o nyɔvore yɛlɛ ane lɛ onaŋ da di naaloŋ noba zu. Te teɛroŋ da la ka te nyu anaŋ a na lɛ a nempeɛlaa toɔre naŋ waa. A nempeɛlaa rɛroŋ la ka te toɔre ŋa e la kpeɛŋaa te maaleŋ zuo, azuiŋ sɛre ka a nempeɛlaa na wane o toɔre, ka tenneŋ da nyuuro la akpeteshie.kyɛ ka ba wa wa a puoriŋ wa vɛŋ ka bare a nyuubu, kaapɔge a ba boɔrɔ la ka soŋ koɔre ba daa ko ba. Azuiŋ te da boɔlɔ a la ka kpótomenui. A saŋa na ka saana wa wa, neɛ na fo naŋ baŋ yaga bee a baŋ soŋ, anaŋ wagere ŋa poɔ la ka ba maŋ te wane kpótomenui a wa ko a saana ka a wuli ka ba sereŋ tuori nyɔge o la a. A akpeteshie ama, kyɛ a yuori meŋa la lɛ.
A yuori “ akpeteshie” ŋa da e bone na ba naŋ de ko o ka o nyu ka o e bone naŋ wuli ka o ba soma. A yuori ŋa yi la a Ga deme kɔkre poɔ, ( ''ape te shie,'' a pare la de sɔgeloo), a kɔkɔre ŋa e la bone a noba naŋ yele a greater Accra ane a pare bee a tɛgɛ la ka a sɔgeloo, o meŋ pare la non-European, a da e la feroo kaŋa banaŋ fere ba ka ba nyu. Aneazaa ka a boma wa e bonsoŋ ka noba ŋmɛ daworo, ka sakuuri bibiiri mine nyuuro la a daa kpeɛŋaa ŋa, azuiŋ ka ba e lɛ ba naŋ na toɔ e ka sakuuri biiri ta toɔ nyɛ a nyu a daworo ŋa da ŋmɛ la a 1930 yuomo na poɔ. Bone ba naŋ da boɔrɔ la akpeteshie ane a tɔnɔ ka ka ba toɔ koɔre, ane lɛ banaŋ kɔ a Anlo irigiŋ Ghana paaloŋ poɔ.<ref name=":0">Akyeampong, Emmanuel Kwaku (2001). ''Between the Sea & the Lagoon: An Eco-social History of the Anlo of Southeastern Ghana : C. 1850 to Recent Times''. James Curry Publishers. p. 155.</ref>
A daa ŋa dogebo piili la a saŋa ghana naŋ zɔɔ faa ba menne a yi a nempeɛle nuuri poɔ. A daaŋ ŋa dogebo piilu zie la a volta irigiŋ, a ŋaa maŋ ko ba la vo soŋ naŋ e vosoŋ ka a nempeɛle maŋ sonno ne ba sikyiri koɔbo.<ref name=":0" />
== Narebo ==
Ogogoro iribu maŋ yi la Raffia palm trees. Ba maŋ maale la vuo eŋ koɔ doge a biŋ kyaare a vuo na fo naŋ puo a daampelaa teɛ eŋɛ a teɛ puoriŋ, ka banaŋ wa e a ŋaa puoiŋ ba maŋ bare o la ka o gaŋ dambio a ta beri ayi bee ata. Ka banaŋ wa iri baare,ba maŋ de a la a doge ka a kpa a bɛ ka a noɔ zaa yi, a wagere ŋa poɔ la ka paaŋ seŋ nyuubu a meŋ gba na baŋ biŋ kɔɔre.
== Dogebo ==
[[Duoro kɔre:Making Akpeteshie.webm|thumb]]
[[Duoro kɔre:Akpeteshie local distillation process.jpg|thumb]]
Akpeteshie e la daaŋ maŋ tɔgele yi ne palm wine (daampellaa) bee sugarcane juice.<ref>Peele, Stanton (1999). ''Alcohol and Pleasure: A Health Perspective''. Psychology Press. p. 123. ISBN <bdi>9781583910153</bdi>.</ref> A wagere ŋa poɔ a koɔ maŋ noma la a iribu danweɛŋ soba poɔ, kyɛ ka anaŋ wa biŋ kɔɔre a maŋ ba la noma a yi a naŋ bɛ zuiŋ, bee ka banaŋ wa eŋ a daambele.<ref>Chernoff, John M. (2005). ''Exchange is Not Robbery: More Stories of an African Bar Girl''. Chicago: University of Chicago Press. p. 194.</ref> A wagere ŋa poɔ, ka anaŋ wa bɛ baare ba maŋ mare la fuu eŋ a doge bee a bondoɔlaa pare, ka aŋaa na toɔ soŋ ka koɔ ŋa toɔ kpa bɛ. a ŋaa poɔ maŋ eŋ la paabo kaŋa ka a uuru tuuru a paabo na poɔ a te lɛ koɔ, a bone na maŋ soŋ ka a uuruŋ ama leɛ koɔ la a barrels na maŋ maana a uuruŋ. Ba paaŋ maŋ tɔgele la bone kaŋa nansaala na maŋ boɔle ka Jar ka a uuruŋ na leɛ koɔ a kyiri ennɛ o poɔ.<ref>"Expert Warns Against "Akpeteshie' Consumption". Ghana Broadcasting Corporation. 1 March 2011. Archived from the original on 13 December 2013.</ref> A koɔ ama banaŋ doge e na boma banaŋ maŋ selle. Ka banaŋ wa baare a daaŋ ama kpeɛŋaa maŋ ta 40 ane 50% volume.<ref>Luginaaha, Isaac; Crescentia Dakubob (2003). "Consumption and impacts of local brewed alcohol (akpeteshie) in the Upper West Region of Ghana: a public health tragedy". ''Social Science & Medicine''. '''57''' (9): 1747–1760. doi:10.1016/s0277-9536(03)00014-5. PMID 12948582.</ref>
== A bonennaa ane a Nyuubu ==
Akpeteshie dogebo ba e bone neɛ na baŋ are a yeli ka dogebo soma la te gaali a maale ne nyuubo, kyɛ a yelbiri la a e bone sole banaŋ ba maŋ eŋ bonzaa a poɔ dogebo poɔŋ, ane meŋ sɛgere zaa ba maŋ sɛge mare a wuli boma na banaŋ de a maale sɛre ka ba koɔrɔ. A daaŋ ama na baŋ yi la a dogero zie bee a baŋ yi daaŋkoɔrɔ zie , bee abanaŋ na maŋ ŋmara koɔrɔ zie. Aneazaa ka a dogebo ne a ane a doworo ŋmɛ ba soma, kyɛ noba naŋ nyuuro a la soŋ kyɛ meŋ naŋ pore. A yelŋa meŋ la a daaroŋ ba e tuo ane meŋ a bone ennaa na poɔ ana maŋ be meŋ ba maŋ e tuo. A e ŋa a daaroŋ na ba e tuo bee a daaroŋ naŋ e mɔlɔ la so ka noba maŋ nyuuro a gyamaa aneŋ noba de la ka nandaama bee noba na ba taa a eebo la nyuuro a, aneŋ gba noba naŋ taa a eebo ana baŋ da a nyu kyɛ ba maŋ sɔgele nyuuro la ka noba ta erɛ wa nyɛ ba.
A daaŋ ama nyu zuo meŋ maŋ taa la werekao kaŋa a ko nensaala, ka fooŋ nyu a zuo fo yɛŋ maŋ borɛɛ la kyɛ ka fo niŋe viiri ka fo koŋ baŋ taa fo meŋa. Daanyuribo la na baŋ yeli a daa ama yelmeŋa saseɛ poɔ..
== A Tɔnɔ ==
Bonnyuri ane boma mine ne a taaba, a zuo a zaa ogogoro taa la tɔnɔ te saaŋkonnoŋ ane yeleere zaa poɔ a Nigeria poɔ kyɛ. A daaŋ ama poɔ la puoruu yeltuuri gyamaa poɔ ane lammo ane tigie ziiri, Burutu (Ijaw) a tendaana maŋ pore a la bare teŋɛ ka oneŋ a ŋmemɛ na toɔ di demɛ, kyɛ yidaadɔba naŋ be a Nigeria poɔ ameŋ maŋ de kale ne kaaloo ka banaŋ wa maala kultaa yeltuuri poɔ.
Lammo yeltuuri poɔ, ogogoro taa la yelnimizeɛ a Nigeria saadayel naŋ manne lɛ poɔ. Peɛroo wuli ka a Nigeria poɔ yie anaŋ bee noba banaŋ na ba taa a eebo la maŋ dogero a daa a daa ama, ka a meŋ e yɛroŋ kaŋa ko ka ba meŋ na e anaŋ a toɔ nyɛ boŋkaŋa bee a meŋ nyɛ libiri yi a poɔ a meŋ kaa ba menne , ba mine maale a la a ŋmaara feefeeŋ a koɔrɔ koro noba banaŋ naaŋ waana ŋmaaara nyuuro ka mine meŋ koɔrɔ boŋgbulo a koro banaŋ naŋ boɔrɔ ka ba meŋ gaa te koɔrɔ.A yelfaa naŋ kpa a Ogogoro ama koɔroo poɔ la a saŋa a nempeele naŋ da kaara a nensɔgelɔ.<ref>Solieri, Lisa; Giudici, Paolo (2009), ''Vinegars of the World'', Springer Milan, pp. 1–16, doi:10.1007/978-88-470-0866-3_1, hdl:11380/596141, ISBN <bdi>978-88-470-0865-6</bdi></ref><ref>Olupayimo, Dolapo (June 2017). "The Illicit Production of Ogogoro in Coastal Yorubaland and the Niger Delta". ''Portuguese Studies Review''. 2(No. 1 Fall 2017): 195–208 – via ResearchGate.</ref>
== Sommo Yizie ==
sk9xd3ps036ambyi3ns5p1v7ui3pz2d
Harissa
0
7307
62663
2026-07-18T13:34:20Z
Edith Tangkur
310
Creat article
62663
wikitext
text/x-wiki
'''Harissa''' ({{langx|ar|هريسة|harīsa}}, from Tunisian Arabic) e la Tunisian sɛremanne naŋ taa tuo ka ba maŋ ɛre.<ref>https://web.archive.org/web/20251210064344/https://www.britannica.com/topic/harissa</ref> A maŋ maale la a teŋɛ na ba naŋ da kɔ a Cape Bon Peninsula poɔ, be ka a a sɛremaane ŋa dɔgebo yi, ka Nabeul noba naŋ baŋ o yaga e a neɛ naŋ maala a sɛremaane ŋa.<ref>https://foodandtravel.com/travel/gourmet-traveller/in-search-of-harissa-a-gourmet-guide-to-nabuel-tunisia</ref> A boma meŋɛ ba naŋ maŋ de maale ne la sɛremaazeɛ ka naŋ sɛ, Baklouti sɛremaane, bonɔɔre ane danyaga aŋa galiki ba naŋ ɛre, caraway bie, coriander bie, cumin ane olive kãã ka a na maŋ taa a kãã nyuu.<ref>https://www.nationalgeographic.co.uk/travel/2019/08/breaking-bread-coastal-cuisine-tunisia</ref>
Tunisia la e a teŋɛ na naŋ maŋ kɔɔrɔ a boma ŋa gyamaa harissa ane UNESCO de la a yuori poɔ a Tunisia's Intangible yipɔge bondirii poɔ.Heritage.<ref name=":0">https://www.unesco.org/en/articles/new-inscriptions-unesco-intangible-cultural-heritage</ref> <ref name=":1">https://ich.unesco.org/en/RL/harissa-knowledge-skills-and-culinary-and-social-practices-01710</ref>A harissa meŋɛ yizie leɛ kaa la a kɔɔrɔ a Tunisian cuisine a yi Columbian <ref>https://books.google.com/books?id=0j5c0GMrOdcC&pg=PA66</ref>noba naŋ maŋ wa leɛre ko ba ne ba meŋ boma, a kaŋa a zaa a Spanish wagere na ko a toma ŋa Hafsid Tunisia a yi a yuoni 1535 poɔ te ta a yuoni 1574 poɔ.<ref>https://books.google.com/books?id=Lb3MVYVp_9sC&pg=PT797</ref>
== Yuori yizie ==
A yelbiri yi la a Arabic yelbie nyagere ŋa {{Transliteration|ar|harasa}} ({{Langx|ar|هرس|4=to pound, to break into pieces}}), ka a wulo chilis<ref>https://web.archive.org/web/20210209005402/https://www1.belazu.com/story/harissa/</ref> ba naŋ tɔ, a Maghrebi bone naŋ e ba sakompare bone ba naŋ maŋ de ɛre ka ba boɔlɔ {{ill|Mehraz|fr|Mehraz}},<ref>https://tunisie.co/article/9419/gastronomie/cuisine/mehras-504800</ref> ka yoe mine meŋ naŋ yi ne a meŋ na baŋ ɛre la a Maghrebi cuisine poɔ, a ŋa "Hrous" naŋ maŋ de a harissa kyɛ ana eŋ paa maŋ taa la tɛɛtɛɛ fee lɛ a sɛremaane poɔ, ka ana eŋ maŋ waa ŋa vaare na.
== A diibo ane a culinary saakonnoo ==
=== Algeria ===
A Algeria poɔ, harissa ba maŋ eŋ la zeɛre poɔ, mui zeɛre ane couscous.<ref>https://books.google.com/books?id=Tl9Pcq25s8AC&pg=PA345</ref> Harissa bone ɛre meŋ na baŋ eŋ la la nɛne<ref>https://web.archive.org/web/20090608075412/http://mideastfood.about.com/od/beef/r/harissaflank.htm</ref> poɔ bee nyaaduo poɔ.<ref>http://www.aubergines.org/recipes.php?eggplant=2672</ref> Neɛ kaŋa meŋ naŋ maala a boma ŋa yaga la Algeria's Annaba Province<ref>https://books.google.com/books?id=zPz9FHXJVLUC&pg=PA230</ref>, meŋ naŋ e bondirii mine noba naŋ diri yaga.<ref>https://books.google.com/books?id=NTo6c_PJWRgC&pg=PA7</ref> A yi a bondimaale gansɛgerɛ Martha Rose Shulman, premade harissa maŋ taa la a nuo ka a e tɛɛtɛɛ ne a anaŋ naŋ di a Tunisian ane a bondimaale kɔɔre zie.
[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Home_made_Harissa_Sauce_N75.JPG|thumb|Homemade harissa]]
=== Israel and Libya ===
A Israel poɔ, harissa e la bondiraa kaŋa yuori naŋ yiri ko a ''sabich''<ref>https://books.google.com/books?id=E8r0AgAAQBAJ&pg=PA182</ref> ''ane shawarma''.
Filfel chuma ({{langx|he|פלפלצ'ומה}}{{ltr}}), meŋ ba naŋ maŋ sɛge pilpelshuma, ka a e galiki naŋ taa sɛremaane, e la a chili sauce a ko a Libyan Jewish cuisine ka a taa yitaa ne a harissa. <ref name=":2">https://books.google.com/books?id=zkbGpxM6QYgC&q=The+book+of+New+Israeli+food+%3A+a+culinary+journey</ref>A yi la Libyan cuisine,<sup>[''citation''</sup><sup>''<nowiki/>'s needed'']</sup> be la ka ba baŋ ka a e {{Transliteration|ar|maseer}} ({{langx|ar|المصير}} or {{lang|ar|مسّير حار}} {{Transliteration|ar|mseyer}}).<ref>http://alwasat.ly/ar/news/kojina/121805/</ref><ref>http://www.ynet.co.il/articles/0,7340,L-3792276,00.html</ref> {{Transliteration|ar|filfil mukhalal}} ({{lang|ar|فلفل مخلل}}) ane {{Transliteration|ar|filfil makbos}} ({{lang|ar|فلفل مكبوس}}).<ref>http://fatakat.com/thread/169826</ref> A maŋ maale yi la a sɛremaatuo naŋ noma ka ba tɔ a paa eŋ galiki. A boma mine ba naŋ maŋ eŋ e la caraway bie ba naŋ tɔ, cumin, skamiiroŋ kõɔ, nyɛnuu maŋ tasoga eŋ la.<ref name=":2" /> Ba maŋ di a la a yoŋ bee ka ba de a eŋ bondirii mine poɔ teseŋ salaade, nɛne, sommo,legumes ane mui, ane gyɛllɛ bondirii teseŋ ''shakshouka''.
=== Morocco ===
Moroccan cuisine me maŋ maale la harissa, ka Moroccans noba mine maŋ de a la ka a poɔ tagines, bee tasoga kaŋa ba maŋ de a la poɔ bondirii mine poɔ. Moroccans noba maŋ boɔrɔ la ka ba harissa ta la maaleŋ noma a yaga lɛ bonso ba maŋ de a la eŋ bondirii mine poɔ meŋ naŋ taa nuo yaga.<ref>https://www.mymoroccanfood.com/home/harissa</ref>
=== Tunisia ===
{| class="wikitable"
! colspan="2" |Harissa, knowledge, skills and culinary and social practices
|-
| colspan="2" |'''UNESCO Intangible Cultural Heritage'''
|-
!Country
|Tunisia
|-
!Reference
|01710
|-
!Region
|Arab States
|-
! colspan="2" |Inscription history
|-
!Inscription
|2022 (17th session)
|-
!List
|Representative
|}
Boma ba naŋ maŋ di maale ne harissa maŋ e la tɛɛtɛɛ ne a yi a yiri na deme bee a irigyin. A tɛɛtɛɛ na baŋ bebe a yi ba mine na maŋ gyanlee naŋ mii bee akamiiroŋ kõɔ. Ba maŋ eŋ harissa baŋ naŋ maale copo, kɔlebaare poɔ a kɔɔre. Ba maŋ tasoga manne la Harissa ka a e "Tunisia's bondirii meŋɛ,<ref>https://books.google.com/books?id=KwtE4v_qS4EC&pg=PT244</ref> ka a na baŋ e a bondikpoŋ ko a Tunisia<ref>https://books.google.com/books?id=7rmIDVcoHNoC&pg=PA137</ref>", bee ka a bondirii noba naŋ nɔŋ a Tunisia's sommo ane nɛne bondirii. <ref>https://books.google.com/books?id=j894miuOqc4C&pg=PA1282</ref>A Tunisia poɔ , harissa imaŋ e la zeɛre boma ko nɛne (nɔnɛne, naanɛne, bɔnɛne bee peroo ) bee sommo zeɛre ne zɛvaare, ka a taa nyuu ko a couscous. Ba maŋ de a la maale ''lablabi'', a nɔbine zeɛre, ane fricasse.
Tunisia la maŋ yi a bomavŋa ba teŋɛ a gaa tenyuoba te kɔɔre<ref>http://www.cepex.nat.tn/site/secteur.asp?NodeID=1141&IDAction=186&IDArticle=2834&nom_instance=ContentManagement&</ref>. A yuoni 2006 poɔ, a Tunisian da maale harissa ka a ta 22,000 baagere, ka ba poɔ sɛremaane meŋ naŋ ta 40,000 baagere. <ref>https://books.google.com/books?id=fRa1SlekJHUC&pg=PA195</ref>Tunisian harissa maŋ maale la ne Baklouti sɛremaane <ref>https://books.google.com/books?id=AcOZDwAAQBAJ&dq=baklouti+peppers&pg=PA359</ref>ane chilis ba naŋ naŋ maŋ ko Nabeul ane Gabès, naŋ maŋ e fee, ka ba maŋ nyɛ 4,000–5,000 ka ba naŋ wa maane ne a Scoville bomanaa<ref>https://books.google.com/books?id=7RO1b2LvcisC&pg=PA53</ref>. ADecember kyuu bebedɛndɛnsoba a yuoni 2022 poɔ, UNESCO dade la "Harissa poɔ, a yeŋ, a bammo ka ba poɔ a Tunisia's Intangible Cultural Heritage.<ref name=":0" /><ref name=":1" />
== Nabeul Harissa tigiri ==
A Nabeul Harissa tigiri e la yuoni zaa tigiri a coastal teŋɛ a Nabeul, be ka sɛremaane maŋ kɔ yaga Cape Bon Peninsula, a harissa tigiri diibo e la yelkpoŋ a Tunisian cuisine<ref>https://apnews.com/article/tunisia-harissa-festival-nabeul-food-6d20f00f3f8f0281520c512e4b036f01</ref>. Ba maŋ di o la a October kyuu, a kyaare a Baklouti sɛremaane porebo baaroo. Artisanal dare maŋ wuli la a saakonnoo lɛ ba naŋ maŋ maale a ne sɛremaakoɔne,galiki,ane a mine aŋa caraway ane coriander kyɛ maŋ wulo lɛ pɔgeba ferebo toma kyaare ne lɛ ba naŋ maŋ maale a biŋ.<ref>https://spa.gov.sa/</ref>
== Meŋ la nyɛ ==
[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wiktionary-logo-en-v2.svg|alt=Wiktionary logo|class=noviewer skin-invert-image|40x40px]]
Look up '''''harissa''''' in Wiktionary, the free dictionary.
* [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Africa_(orthographic_projection).svg|alt=map|class=noviewer|28x28px]]Africa portal
* [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Libya.svg|link=|alt=flag|border|class=noviewer|32x32px]]Libya portal
* [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Foodlogo2.svg|alt=icon|class=noviewer|32x32px]]Food portal
* Zhug
* Muhammara
* Ajika
* Chermoula
* Tabil
* Awaze
* Gochujang
* Erős Pista
* Biber salçası
* List of sauces
* Seasoning
* Ajvar
== Sommo yizie ==
0iepml24kf7gvv1fdndlwekhhzjavxx
62679
62663
2026-07-19T03:34:01Z
InternetArchiveBot
38
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
62679
wikitext
text/x-wiki
'''Harissa''' ({{langx|ar|هريسة|harīsa}}, from Tunisian Arabic) e la Tunisian sɛremanne naŋ taa tuo ka ba maŋ ɛre.<ref>https://web.archive.org/web/20251210064344/https://www.britannica.com/topic/harissa</ref> A maŋ maale la a teŋɛ na ba naŋ da kɔ a Cape Bon Peninsula poɔ, be ka a a sɛremaane ŋa dɔgebo yi, ka Nabeul noba naŋ baŋ o yaga e a neɛ naŋ maala a sɛremaane ŋa.<ref>https://foodandtravel.com/travel/gourmet-traveller/in-search-of-harissa-a-gourmet-guide-to-nabuel-tunisia</ref> A boma meŋɛ ba naŋ maŋ de maale ne la sɛremaazeɛ ka naŋ sɛ, Baklouti sɛremaane, bonɔɔre ane danyaga aŋa galiki ba naŋ ɛre, caraway bie, coriander bie, cumin ane olive kãã ka a na maŋ taa a kãã nyuu.<ref>https://www.nationalgeographic.co.uk/travel/2019/08/breaking-bread-coastal-cuisine-tunisia</ref>
Tunisia la e a teŋɛ na naŋ maŋ kɔɔrɔ a boma ŋa gyamaa harissa ane UNESCO de la a yuori poɔ a Tunisia's Intangible yipɔge bondirii poɔ.Heritage.<ref name=":0">https://www.unesco.org/en/articles/new-inscriptions-unesco-intangible-cultural-heritage</ref> <ref name=":1">https://ich.unesco.org/en/RL/harissa-knowledge-skills-and-culinary-and-social-practices-01710</ref>A harissa meŋɛ yizie leɛ kaa la a kɔɔrɔ a Tunisian cuisine a yi Columbian <ref>https://books.google.com/books?id=0j5c0GMrOdcC&pg=PA66</ref>noba naŋ maŋ wa leɛre ko ba ne ba meŋ boma, a kaŋa a zaa a Spanish wagere na ko a toma ŋa Hafsid Tunisia a yi a yuoni 1535 poɔ te ta a yuoni 1574 poɔ.<ref>https://books.google.com/books?id=Lb3MVYVp_9sC&pg=PT797</ref>
== Yuori yizie ==
A yelbiri yi la a Arabic yelbie nyagere ŋa {{Transliteration|ar|harasa}} ({{Langx|ar|هرس|4=to pound, to break into pieces}}), ka a wulo chilis<ref>https://web.archive.org/web/20210209005402/https://www1.belazu.com/story/harissa/</ref> ba naŋ tɔ, a Maghrebi bone naŋ e ba sakompare bone ba naŋ maŋ de ɛre ka ba boɔlɔ {{ill|Mehraz|fr|Mehraz}},<ref>https://tunisie.co/article/9419/gastronomie/cuisine/mehras-504800</ref> ka yoe mine meŋ naŋ yi ne a meŋ na baŋ ɛre la a Maghrebi cuisine poɔ, a ŋa "Hrous" naŋ maŋ de a harissa kyɛ ana eŋ paa maŋ taa la tɛɛtɛɛ fee lɛ a sɛremaane poɔ, ka ana eŋ maŋ waa ŋa vaare na.
== A diibo ane a culinary saakonnoo ==
=== Algeria ===
A Algeria poɔ, harissa ba maŋ eŋ la zeɛre poɔ, mui zeɛre ane couscous.<ref>https://books.google.com/books?id=Tl9Pcq25s8AC&pg=PA345</ref> Harissa bone ɛre meŋ na baŋ eŋ la la nɛne<ref>https://web.archive.org/web/20090608075412/http://mideastfood.about.com/od/beef/r/harissaflank.htm</ref> poɔ bee nyaaduo poɔ.<ref>http://www.aubergines.org/recipes.php?eggplant=2672</ref> Neɛ kaŋa meŋ naŋ maala a boma ŋa yaga la Algeria's Annaba Province<ref>https://books.google.com/books?id=zPz9FHXJVLUC&pg=PA230</ref>, meŋ naŋ e bondirii mine noba naŋ diri yaga.<ref>https://books.google.com/books?id=NTo6c_PJWRgC&pg=PA7</ref> A yi a bondimaale gansɛgerɛ Martha Rose Shulman, premade harissa maŋ taa la a nuo ka a e tɛɛtɛɛ ne a anaŋ naŋ di a Tunisian ane a bondimaale kɔɔre zie.
[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Home_made_Harissa_Sauce_N75.JPG|thumb|Homemade harissa]]
=== Israel and Libya ===
A Israel poɔ, harissa e la bondiraa kaŋa yuori naŋ yiri ko a ''sabich''<ref>https://books.google.com/books?id=E8r0AgAAQBAJ&pg=PA182</ref> ''ane shawarma''.
Filfel chuma ({{langx|he|פלפלצ'ומה}}{{ltr}}), meŋ ba naŋ maŋ sɛge pilpelshuma, ka a e galiki naŋ taa sɛremaane, e la a chili sauce a ko a Libyan Jewish cuisine ka a taa yitaa ne a harissa. <ref name=":2">https://books.google.com/books?id=zkbGpxM6QYgC&q=The+book+of+New+Israeli+food+%3A+a+culinary+journey</ref>A yi la Libyan cuisine,<sup>[''citation''</sup><sup>''<nowiki/>'s needed'']</sup> be la ka ba baŋ ka a e {{Transliteration|ar|maseer}} ({{langx|ar|المصير}} or {{lang|ar|مسّير حار}} {{Transliteration|ar|mseyer}}).<ref>http://alwasat.ly/ar/news/kojina/121805/</ref><ref>http://www.ynet.co.il/articles/0,7340,L-3792276,00.html</ref> {{Transliteration|ar|filfil mukhalal}} ({{lang|ar|فلفل مخلل}}) ane {{Transliteration|ar|filfil makbos}} ({{lang|ar|فلفل مكبوس}}).<ref>http://fatakat.com/thread/169826</ref> A maŋ maale yi la a sɛremaatuo naŋ noma ka ba tɔ a paa eŋ galiki. A boma mine ba naŋ maŋ eŋ e la caraway bie ba naŋ tɔ, cumin, skamiiroŋ kõɔ, nyɛnuu maŋ tasoga eŋ la.<ref name=":2" /> Ba maŋ di a la a yoŋ bee ka ba de a eŋ bondirii mine poɔ teseŋ salaade, nɛne, sommo,legumes ane mui, ane gyɛllɛ bondirii teseŋ ''shakshouka''.
=== Morocco ===
Moroccan cuisine me maŋ maale la harissa, ka Moroccans noba mine maŋ de a la ka a poɔ tagines, bee tasoga kaŋa ba maŋ de a la poɔ bondirii mine poɔ. Moroccans noba maŋ boɔrɔ la ka ba harissa ta la maaleŋ noma a yaga lɛ bonso ba maŋ de a la eŋ bondirii mine poɔ meŋ naŋ taa nuo yaga.<ref>https://www.mymoroccanfood.com/home/harissa</ref>
=== Tunisia ===
{| class="wikitable"
! colspan="2" |Harissa, knowledge, skills and culinary and social practices
|-
| colspan="2" |'''UNESCO Intangible Cultural Heritage'''
|-
!Country
|Tunisia
|-
!Reference
|01710
|-
!Region
|Arab States
|-
! colspan="2" |Inscription history
|-
!Inscription
|2022 (17th session)
|-
!List
|Representative
|}
Boma ba naŋ maŋ di maale ne harissa maŋ e la tɛɛtɛɛ ne a yi a yiri na deme bee a irigyin. A tɛɛtɛɛ na baŋ bebe a yi ba mine na maŋ gyanlee naŋ mii bee akamiiroŋ kõɔ. Ba maŋ eŋ harissa baŋ naŋ maale copo, kɔlebaare poɔ a kɔɔre. Ba maŋ tasoga manne la Harissa ka a e "Tunisia's bondirii meŋɛ,<ref>https://books.google.com/books?id=KwtE4v_qS4EC&pg=PT244</ref> ka a na baŋ e a bondikpoŋ ko a Tunisia<ref>https://books.google.com/books?id=7rmIDVcoHNoC&pg=PA137</ref>", bee ka a bondirii noba naŋ nɔŋ a Tunisia's sommo ane nɛne bondirii. <ref>https://books.google.com/books?id=j894miuOqc4C&pg=PA1282</ref>A Tunisia poɔ , harissa imaŋ e la zeɛre boma ko nɛne (nɔnɛne, naanɛne, bɔnɛne bee peroo ) bee sommo zeɛre ne zɛvaare, ka a taa nyuu ko a couscous. Ba maŋ de a la maale ''lablabi'', a nɔbine zeɛre, ane fricasse.
Tunisia la maŋ yi a bomavŋa ba teŋɛ a gaa tenyuoba te kɔɔre<ref>https://web.archive.org/web/20090906020747/http://www.cepex.nat.tn/site/secteur.asp?NodeID=1141&IDAction=186&IDArticle=2834&nom_instance=ContentManagement&</ref>. A yuoni 2006 poɔ, a Tunisian da maale harissa ka a ta 22,000 baagere, ka ba poɔ sɛremaane meŋ naŋ ta 40,000 baagere. <ref>https://books.google.com/books?id=fRa1SlekJHUC&pg=PA195</ref>Tunisian harissa maŋ maale la ne Baklouti sɛremaane <ref>https://books.google.com/books?id=AcOZDwAAQBAJ&dq=baklouti+peppers&pg=PA359</ref>ane chilis ba naŋ naŋ maŋ ko Nabeul ane Gabès, naŋ maŋ e fee, ka ba maŋ nyɛ 4,000–5,000 ka ba naŋ wa maane ne a Scoville bomanaa<ref>https://books.google.com/books?id=7RO1b2LvcisC&pg=PA53</ref>. ADecember kyuu bebedɛndɛnsoba a yuoni 2022 poɔ, UNESCO dade la "Harissa poɔ, a yeŋ, a bammo ka ba poɔ a Tunisia's Intangible Cultural Heritage.<ref name=":0" /><ref name=":1" />
== Nabeul Harissa tigiri ==
A Nabeul Harissa tigiri e la yuoni zaa tigiri a coastal teŋɛ a Nabeul, be ka sɛremaane maŋ kɔ yaga Cape Bon Peninsula, a harissa tigiri diibo e la yelkpoŋ a Tunisian cuisine<ref>https://apnews.com/article/tunisia-harissa-festival-nabeul-food-6d20f00f3f8f0281520c512e4b036f01</ref>. Ba maŋ di o la a October kyuu, a kyaare a Baklouti sɛremaane porebo baaroo. Artisanal dare maŋ wuli la a saakonnoo lɛ ba naŋ maŋ maale a ne sɛremaakoɔne,galiki,ane a mine aŋa caraway ane coriander kyɛ maŋ wulo lɛ pɔgeba ferebo toma kyaare ne lɛ ba naŋ maŋ maale a biŋ.<ref>https://spa.gov.sa/</ref>
== Meŋ la nyɛ ==
[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wiktionary-logo-en-v2.svg|alt=Wiktionary logo|class=noviewer skin-invert-image|40x40px]]
Look up '''''harissa''''' in Wiktionary, the free dictionary.
* [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Africa_(orthographic_projection).svg|alt=map|class=noviewer|28x28px]]Africa portal
* [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Libya.svg|link=|alt=flag|border|class=noviewer|32x32px]]Libya portal
* [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Foodlogo2.svg|alt=icon|class=noviewer|32x32px]]Food portal
* Zhug
* Muhammara
* Ajika
* Chermoula
* Tabil
* Awaze
* Gochujang
* Erős Pista
* Biber salçası
* List of sauces
* Seasoning
* Ajvar
== Sommo yizie ==
2i2y145ldpk8sdtf1ivdzeg3mzpt363