Wikipiideɛ dgawiki https://dga.wikipedia.org/wiki/A_Gamp%C9%9Bl%C9%9B_zu MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Duoro bimbu zie Be o yoŋ Yeli Toma daana Toma daana yeli Wikipedia Wikipedia yeli Duoro kɔre Duoro kɔre yeli MediaWiki MediaWiki yeli Tɛmpileti Tɛmpileti yeli Sombo Sombo yeli Gbuli Gbuli yeli TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Salmon pie 0 7295 63567 63474 2026-07-31T10:08:14Z Vision L1 19 63567 wikitext text/x-wiki {{databox|item=Q7405554}} '''Solmon Pie''', e la bone banaŋ baŋ ka o e ''pâté au saumon'' in Quebec, a e la pie bee  ''tourtière''  naŋ maŋ taa salmon o poɔ<ref>Cassell, ltd (1883). ''[https://books.google.com/books?id=FykBAAAAQAAJ&pg=PA811 Cassell's dictionary of cookery]''. Cassell's dictionary of cookery. p.&#x20;811. Retrieved 2016-12-01.</ref>. A Ireland poɔ, a salmom pie naŋ pore ka neɛzaa baŋ la ka o neŋ chicken pie naŋ yitaa, a sauɔe aneŋ a ''suprême sauce'', a yi a be a bondirii ama ane boma na ba naŋ maŋ de maale ne a bondirii ama. A Irish poɔ ba boɔlɔ a la salmon pie, a bone ŋa e  cottage pie bee ''pâté chinois'', a be la ka salmon e bone meŋa naŋ yitaa ne a salmon, kyɛ wagere mine poɔ o maŋ pale la a salmon poɔ, ane meŋ amine kaŋa ka o naŋ pale a bondirii ama poɔ wagere mine a zuo a zaa ka banaŋ wa de a puli neŋ daŋgeli saane poɔ. A  Quebec version, ''pâté au saumon'', a pie ŋa maaloo ne a slmon ane daŋgeli saane, a anaŋ meŋa poɔ, boma naŋ be a poɔ la gyɛlɛ, sɛmakɛrɛ,zama, parsly ane a taaba mine. Gbɛɛ a bondirii ama maalo maŋ e la a yie poore bee irigiŋ poɔ. A boma ama ba naŋ maŋ de pulitaa ne a pie ane a boma mine maaloo maŋ e la boma naŋ e noɔ ane savory pies. {{Databox|item=Q3006978}} == '''Sommo Yizie''' == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] 0a0av95nrc6ebvcsktnrqh1x2lvep06 Road food 0 7298 63569 63471 2026-07-31T10:11:57Z Vision L1 19 63569 wikitext text/x-wiki {{databox|item=Q17078655}} '''Sori poɔ Bondirii''', e la zie ba naŋ maŋ maale bondirii a zuo a zaa sori turibo naŋ maŋ tu sori a te ta ba taabo zie. Gbɛɛ yaga sori bondirii maŋ e la boma banaŋ maale koɔrɔ bondi- maale dire poɔ. Sori poɔ bondirii gyamaa maŋ e la boma banaŋ koɔrɔ zie na banaŋ maŋ koɔrɔ bondirii, pɛnnoo zirii.<ref>Jane and Michael Stern 2011, p.&#x20;xvii"The vast majority of [[iarchive:isbn_9780307591241|road food]] restaurants require no reservations and are come-as-you-are"</ref> American poɔ, sori poɔ bondirii e la ” comfort food" aseŋ  hamburgers, ba-nɛne toloŋ, nɔ-nɛne seɛraa,  barbecue ane pizza.<ref>Olmstead, Larry (July 6, 2012), "Road-trip eats: best food off the interstate", ''USA Today''</ref> Sori poɔ bondirii maalo na baŋ e la bondirii banaŋ maŋ maale wieŋ,  cafes ane barbecue shacks<ref>Rodell, Sara (November 2013), "The South's Best Road Food", ''Southern Living''</ref> ane a taaba gyamaa. Sori poɔ bondirii la da e a yelzu a ko a SoriBondirii a Jane and Michael Stern naŋ sɛge, a gane ŋa yi la gbaŋgbale poɔ a 1977 yuoni poɔ. Jane Stern taa la  James Beard kyɔɔtaa a naŋ waana a ŋaa a kyaare a sori poɔ bondirii a Gourmet magazine<ref>''[http://www.randomhouse.com/highschool/catalog/author.pperl?authorid=29775 Author profile: Jane Stern]'', Random House, retrieved 2013-11-30</ref> paaloŋ na poɔ.Sori poɔ e la bondirii naŋ kpɛ sinii kompiitare poɔ a pale sinii kaŋa a yelzu naŋ di ''Feast, ing on Asphalt'', James Beard  onaŋ la da di a kyɔɔtare ŋa poɔ ane noba mine aseŋ, Alton Brown, and Al Roker's ''Roker'' ba naŋ koɔrɔ a koro noba a sori poɔ naŋ tuuro sori. == Gyeremɛ ane yelsɛge binne == 1.     Jane and Michael Stern 2011, p.&#x20;xvii"The vast majority of road food restaurants require no reservations and are come-as-you-are" 2.      Olmstead 2012. 3.      Rodell 2013. 4.      Random House. == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] kzjmef0cl4dz6g59bcgvut1cu1n0t0c Peasant foods 0 7302 63577 63469 2026-07-31T10:48:46Z Vision L1 19 63577 wikitext text/x-wiki {{databox|item=Q7158418}} [[Duoro kɔre:Acquacotta soup.jpg|thumb]] '''Peasant food''' a nansaala kɔkɔre poɔ tɛgɛ la saaŋkomppare kɔreba banŋ na baanaŋ na ba taa a eebo a maŋ kɔ a ba bonoɔre a leɛ di dire anaŋ yoŋ. A bondirii ama maŋ e boma banaŋ kɔ nyɛ ka sane ŋmɛ zaa ba kye a poɔ. Peɛroo ane zannoo wuli ka dasaŋa na kori poɔ bondirii a Sweden paaloŋ poɔ la da maŋ noma gaŋ a taaba zaa, a wagere ŋa poɔ ka a nandaa kɔreba bama bondikoɔre da baare a Sweden paaloŋ poɔ. A yi a ŋaa puoriŋ, bondi-da-diree la ka a Swedish paaloŋ noba kɔreba a maŋ leɛ ba niŋe eŋ ka lɛ naane ba nyɔvore koŋ baŋ voore gaa toɔre.<ref>https://doi.org/10.3390%2Fgastronomy2010002</ref> Saadayel gyamaa bebe a wuli ka nandaa saaŋkompare kɔreba taa la kpimaroo ane ba koɔbo yeltuuri ka a taa nimiri.<ref>https://books.google.com/books?id=coTiVJiWS00C&pg=PA190</ref> == A Bondirii Parɛɛ Mine == [[Duoro kɔre:Plate of scrapple.jpg|thumb]] === Nɛne ane sausages bee mushes bondimaale boma mine === === Nɛne ɛre bee vaɛ ane bombie mne naŋ ɛre pulli taa ne nɛne zaa maŋ gɛrɛ ka a te e yeni, a zaa la maŋ lantaa a maale  loaf, sliced, bee boŋkyeene aseŋ; === ·        Balkenbrij ·        Black pudding ·        Boudin ·        Daing, a lɛ banaŋ maŋ deɛle zoma a Philippines paaloŋ poɔ ·        Goetta, a doba nɛen-ane-nanɛne ane pinhead oats sausage ·        Groaty pudding ·        Haggis, a e la bondirii naŋ maŋ taa penɛne (sukyiri, sɔgere, ane fulanfuuri), minced naŋ laŋ ne zama, oatmeal, suet, spices, ane nyɛnnoo, naŋ pulli ne stock, ane a bondirii ama maŋ maale la ne pepuori ·        Knipp ·        Livermush ·        Lorne sausage ·        Meatloaf ·        Scrapple, a doba nɛne ama la ka ba maŋ de maale ne zɔŋ ane boma mine a koɔrɔ ·        Slatur === Pasta === Pasta con i peperoni cruschi, e la Italian pasta bondirii kaŋa naŋ yi a Basiliɔata paaloŋ poɔ, a bondiraa ŋa sereŋ wuli bee are ko la  ''{{langnf|it|cucina povera|cuisine of the poor}}'' (Italian nandaama bondimaaleba naŋ ba taa a eebo)<ref>[https://www.tasteatlas.com/strascinati-con-mollica-e-peperoni-cruschi/recipe "Strascinati con mollica e peperoni cruschi"]. tasteatlas.com. Retrieved 19 September 2020.</ref> Pasta e fagioli, e laItalian paaloŋ poɔ saaŋkompare pasta zeɛre, Pasta mollicata, e la Italian pasta bondirii naŋ yi a southern Italy paaloŋ poɔ, a zuo a zaa a Basilicata paaloŋ poɔ banaŋ boɔlɔ bee neɛzaa naŋ baŋ ka ana la e dɔɔ nansoba bondirii. Testaroli === '''Sauces''' === [[Duoro kɔre:Fried cauliflower with agliata.jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:Pot-au-feu2.jpg|thumb]] '''Agliata-''' a e la  garlic sauce naŋ yi a Italian paaloŋ bondimaale poɔ, naŋ e nandaana bondirii, kyɛ naŋ e bondirii kaŋa bale a taraa bee libidaama naŋ dire. === Zeɛre ane a parɛɛ ('''Soups and stews)''' === Acquacotta, a zeɛre ama e la Italian poɔ zeɛre bondimaale boma naŋ taa saadayel yɛlkoro. A bondimaale boma mine la zama, toose, ane Olive kaaŋ, a paaŋ pale n zɛvaare parɛɛ gyamaa ane boma anaŋ zaa naŋ bebe a e bondirii a be be ko nensaala diibu. Batchoy (Tagalog) =Sommo Yizie= [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] cjmgfsrh9gn3znstgqqjlq0sli1su34 63578 63577 2026-07-31T10:52:40Z Vision L1 19 63578 wikitext text/x-wiki {{databox|item=Q7158418}} [[Duoro kɔre:Acquacotta soup.jpg|thumb]] '''Peasant food''' a nansaala kɔkɔre poɔ tɛgɛ la saaŋkomppare kɔreba banŋ na baanaŋ na ba taa a eebo a maŋ kɔ a ba bonoɔre a leɛ di dire anaŋ yoŋ. A bondirii ama maŋ e boma banaŋ kɔ nyɛ ka sane ŋmɛ zaa ba kye a poɔ. Peɛroo ane zannoo wuli ka dasaŋa na kori poɔ bondirii a Sweden paaloŋ poɔ la da maŋ noma gaŋ a taaba zaa, a wagere ŋa poɔ ka a nandaa kɔreba bama bondikoɔre da baare a Sweden paaloŋ poɔ. A yi a ŋaa puoriŋ, bondi-da-diree la ka a Swedish paaloŋ noba kɔreba a maŋ leɛ ba niŋe eŋ ka lɛ naane ba nyɔvore koŋ baŋ voore gaa toɔre.<ref>https://doi.org/10.3390%2Fgastronomy2010002</ref> Saadayel gyamaa bebe a wuli ka nandaa saaŋkompare kɔreba taa la kpimaroo ane ba koɔbo yeltuuri ka a taa nimiri.<ref>https://books.google.com/books?id=coTiVJiWS00C&pg=PA190</ref> == A Bondirii Parɛɛ Mine == [[Duoro kɔre:Plate of scrapple.jpg|thumb]] === Nɛne ane sausages bee mushes bondimaale boma mine === === Nɛne ɛre bee vaɛ ane bombie mne naŋ ɛre pulli taa ne nɛne zaa maŋ gɛrɛ ka a te e yeni, a zaa la maŋ lantaa a maale  loaf, sliced, bee boŋkyeene aseŋ; === ·        Balkenbrij ·        Black pudding ·        Boudin ·        Daing, a lɛ banaŋ maŋ deɛle zoma a Philippines paaloŋ poɔ ·        Goetta, a doba nɛen-ane-nanɛne ane pinhead oats sausage ·        Groaty pudding ·        Haggis, a e la bondirii naŋ maŋ taa penɛne (sukyiri, sɔgere, ane fulanfuuri), minced naŋ laŋ ne zama, oatmeal, suet, spices, ane nyɛnnoo, naŋ pulli ne stock, ane a bondirii ama maŋ maale la ne pepuori ·        Knipp ·        Livermush ·        Lorne sausage ·        Meatloaf ·        Scrapple, a doba nɛne ama la ka ba maŋ de maale ne zɔŋ ane boma mine a koɔrɔ ·        Slatur === Pasta === * Pasta con i peperoni cruschi, e la Italian pasta bondirii kaŋa naŋ yi a Basiliɔata paaloŋ poɔ, a bondiraa ŋa sereŋ wuli bee are ko la  ''{{langnf|it|cucina povera|cuisine of the poor}}'' (Italian nandaama bondimaaleba naŋ ba taa a eebo)<ref>[https://www.tasteatlas.com/strascinati-con-mollica-e-peperoni-cruschi/recipe "Strascinati con mollica e peperoni cruschi"]. tasteatlas.com. Retrieved 19 September 2020.</ref> * Pasta e fagioli, e laItalian paaloŋ poɔ saaŋkompare pasta zeɛre, * Pasta mollicata, e la Italian pasta bondirii naŋ yi a southern Italy paaloŋ poɔ, a zuo a zaa a Basilicata paaloŋ poɔ banaŋ boɔlɔ bee neɛzaa naŋ baŋ ka ana la e dɔɔ nansoba bondirii.<ref>[https://www.greatitalianchefs.com/recipes/pasta-mollicata-recipe "Pasta mollicata – bucatini with anchovies and breadcrumbs".] greatitalianchefs.com. Retrieved 19 September 2020.</ref> * Testaroli === '''Sauces''' === [[Duoro kɔre:Fried cauliflower with agliata.jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:Pot-au-feu2.jpg|thumb]] '''Agliata-''' a e la  garlic sauce naŋ yi a Italian paaloŋ bondimaale poɔ, naŋ e nandaana bondirii, kyɛ naŋ e bondirii kaŋa bale a taraa bee libidaama naŋ dire. === Zeɛre ane a parɛɛ ('''Soups and stews)''' === Acquacotta, a zeɛre ama e la Italian poɔ zeɛre bondimaale boma naŋ taa saadayel yɛlkoro. A bondimaale boma mine la zama, toose, ane Olive kaaŋ, a paaŋ pale n zɛvaare parɛɛ gyamaa ane boma anaŋ zaa naŋ bebe a e bondirii a be be ko nensaala diibu. Batchoy (Tagalog) =Sommo Yizie= [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] by7zgmpbzu60cuac3c7h8phon6b7s5i 63579 63578 2026-07-31T10:54:24Z Vision L1 19 63579 wikitext text/x-wiki {{databox|item=Q7158418}} [[Duoro kɔre:Acquacotta soup.jpg|thumb]] '''Peasant food''' a nansaala kɔkɔre poɔ tɛgɛ la saaŋkomppare kɔreba banŋ na baanaŋ na ba taa a eebo a maŋ kɔ a ba bonoɔre a leɛ di dire anaŋ yoŋ. A bondirii ama maŋ e boma banaŋ kɔ nyɛ ka sane ŋmɛ zaa ba kye a poɔ. Peɛroo ane zannoo wuli ka dasaŋa na kori poɔ bondirii a Sweden paaloŋ poɔ la da maŋ noma gaŋ a taaba zaa, a wagere ŋa poɔ ka a nandaa kɔreba bama bondikoɔre da baare a Sweden paaloŋ poɔ. A yi a ŋaa puoriŋ, bondi-da-diree la ka a Swedish paaloŋ noba kɔreba a maŋ leɛ ba niŋe eŋ ka lɛ naane ba nyɔvore koŋ baŋ voore gaa toɔre.<ref>https://doi.org/10.3390%2Fgastronomy2010002</ref> Saadayel gyamaa bebe a wuli ka nandaa saaŋkompare kɔreba taa la kpimaroo ane ba koɔbo yeltuuri ka a taa nimiri.<ref>https://books.google.com/books?id=coTiVJiWS00C&pg=PA190</ref> == A Bondirii Parɛɛ Mine == [[Duoro kɔre:Plate of scrapple.jpg|thumb]] === Nɛne ane sausages bee mushes bondimaale boma mine === === Nɛne ɛre bee vaɛ ane bombie mne naŋ ɛre pulli taa ne nɛne zaa maŋ gɛrɛ ka a te e yeni, a zaa la maŋ lantaa a maale  loaf, sliced, bee boŋkyeene aseŋ; === ·        Balkenbrij ·        Black pudding ·        Boudin ·        Daing, a lɛ banaŋ maŋ deɛle zoma a Philippines paaloŋ poɔ ·        Goetta, a doba nɛen-ane-nanɛne ane pinhead oats sausage ·        Groaty pudding ·        Haggis, a e la bondirii naŋ maŋ taa penɛne (sukyiri, sɔgere, ane fulanfuuri), minced naŋ laŋ ne zama, oatmeal, suet, spices, ane nyɛnnoo, naŋ pulli ne stock, ane a bondirii ama maŋ maale la ne pepuori ·        Knipp ·        Livermush ·        Lorne sausage ·        Meatloaf ·        Scrapple, a doba nɛne ama la ka ba maŋ de maale ne zɔŋ ane boma mine a koɔrɔ ·        Slatur === Pasta === * Pasta con i peperoni cruschi, e la Italian pasta bondirii kaŋa naŋ yi a Basiliɔata paaloŋ poɔ, a bondiraa ŋa sereŋ wuli bee are ko la  ''{{langnf|it|cucina povera|cuisine of the poor}}'' (Italian nandaama bondimaaleba naŋ ba taa a eebo)<ref>[https://www.tasteatlas.com/strascinati-con-mollica-e-peperoni-cruschi/recipe "Strascinati con mollica e peperoni cruschi"]. tasteatlas.com. Retrieved 19 September 2020.</ref> * Pasta e fagioli, e laItalian paaloŋ poɔ saaŋkompare pasta zeɛre, * Pasta mollicata, e la Italian pasta bondirii naŋ yi a southern Italy paaloŋ poɔ, a zuo a zaa a Basilicata paaloŋ poɔ banaŋ boɔlɔ bee neɛzaa naŋ baŋ ka ana la e dɔɔ nansoba bondirii.<ref>[https://www.greatitalianchefs.com/recipes/pasta-mollicata-recipe "Pasta mollicata – bucatini with anchovies and breadcrumbs".] greatitalianchefs.com. Retrieved 19 September 2020.</ref> * Testaroli<ref>[https://books.google.com/books?id=d6OLiLW8xksC&pg=PA41 Viaggio in Toscana. Alla scoperta dei prodotti tipici. Ediz. inglese.] Progetti educativi. Giunti Editore. 2001. p. 41. <nowiki>ISBN 978-88-09-02453-3</nowiki>.</ref> === '''Sauces''' === [[Duoro kɔre:Fried cauliflower with agliata.jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:Pot-au-feu2.jpg|thumb]] '''Agliata-''' a e la  garlic sauce naŋ yi a Italian paaloŋ bondimaale poɔ, naŋ e nandaana bondirii, kyɛ naŋ e bondirii kaŋa bale a taraa bee libidaama naŋ dire. === Zeɛre ane a parɛɛ ('''Soups and stews)''' === Acquacotta, a zeɛre ama e la Italian poɔ zeɛre bondimaale boma naŋ taa saadayel yɛlkoro. A bondimaale boma mine la zama, toose, ane Olive kaaŋ, a paaŋ pale n zɛvaare parɛɛ gyamaa ane boma anaŋ zaa naŋ bebe a e bondirii a be be ko nensaala diibu. Batchoy (Tagalog) =Sommo Yizie= [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] i3zv0sl7aqps3uk16najd0ebf9jrp4a 63580 63579 2026-07-31T10:57:50Z Vision L1 19 63580 wikitext text/x-wiki {{databox|item=Q7158418}} [[Duoro kɔre:Acquacotta soup.jpg|thumb]] '''Peasant food''' a nansaala kɔkɔre poɔ tɛgɛ la saaŋkomppare kɔreba banŋ na baanaŋ na ba taa a eebo a maŋ kɔ a ba bonoɔre a leɛ di dire anaŋ yoŋ. A bondirii ama maŋ e boma banaŋ kɔ nyɛ ka sane ŋmɛ zaa ba kye a poɔ. Peɛroo ane zannoo wuli ka dasaŋa na kori poɔ bondirii a Sweden paaloŋ poɔ la da maŋ noma gaŋ a taaba zaa, a wagere ŋa poɔ ka a nandaa kɔreba bama bondikoɔre da baare a Sweden paaloŋ poɔ. A yi a ŋaa puoriŋ, bondi-da-diree la ka a Swedish paaloŋ noba kɔreba a maŋ leɛ ba niŋe eŋ ka lɛ naane ba nyɔvore koŋ baŋ voore gaa toɔre.<ref>https://doi.org/10.3390%2Fgastronomy2010002</ref> Saadayel gyamaa bebe a wuli ka nandaa saaŋkompare kɔreba taa la kpimaroo ane ba koɔbo yeltuuri ka a taa nimiri.<ref>https://books.google.com/books?id=coTiVJiWS00C&pg=PA190</ref> == A Bondirii Parɛɛ Mine == [[Duoro kɔre:Plate of scrapple.jpg|thumb]] === Nɛne ane sausages bee mushes bondimaale boma mine === === Nɛne ɛre bee vaɛ ane bombie mne naŋ ɛre pulli taa ne nɛne zaa maŋ gɛrɛ ka a te e yeni, a zaa la maŋ lantaa a maale  loaf, sliced, bee boŋkyeene aseŋ; === ·        Balkenbrij ·        Black pudding ·        Boudin ·        Daing, a lɛ banaŋ maŋ deɛle zoma a Philippines paaloŋ poɔ ·        Goetta, a doba nɛen-ane-nanɛne ane pinhead oats sausage ·        Groaty pudding ·        Haggis, a e la bondirii naŋ maŋ taa penɛne (sukyiri, sɔgere, ane fulanfuuri), minced naŋ laŋ ne zama, oatmeal, suet, spices, ane nyɛnnoo, naŋ pulli ne stock, ane a bondirii ama maŋ maale la ne pepuori ·        Knipp ·        Livermush ·        Lorne sausage ·        Meatloaf ·        Scrapple, a doba nɛne ama la ka ba maŋ de maale ne zɔŋ ane boma mine a koɔrɔ ·        Slatur === Pasta === * Pasta con i peperoni cruschi, e la Italian pasta bondirii kaŋa naŋ yi a Basiliɔata paaloŋ poɔ, a bondiraa ŋa sereŋ wuli bee are ko la  ''{{langnf|it|cucina povera|cuisine of the poor}}'' (Italian nandaama bondimaaleba naŋ ba taa a eebo)<ref>[https://www.tasteatlas.com/strascinati-con-mollica-e-peperoni-cruschi/recipe "Strascinati con mollica e peperoni cruschi"]. tasteatlas.com. Retrieved 19 September 2020.</ref> * Pasta e fagioli, e laItalian paaloŋ poɔ saaŋkompare pasta zeɛre, * Pasta mollicata, e la Italian pasta bondirii naŋ yi a southern Italy paaloŋ poɔ, a zuo a zaa a Basilicata paaloŋ poɔ banaŋ boɔlɔ bee neɛzaa naŋ baŋ ka ana la e dɔɔ nansoba bondirii.<ref>[https://www.greatitalianchefs.com/recipes/pasta-mollicata-recipe "Pasta mollicata – bucatini with anchovies and breadcrumbs".] greatitalianchefs.com. Retrieved 19 September 2020.</ref> * Testaroli<ref>[https://books.google.com/books?id=d6OLiLW8xksC&pg=PA41 Viaggio in Toscana. Alla scoperta dei prodotti tipici. Ediz. inglese.] Progetti educativi. Giunti Editore. 2001. p. 41. <nowiki>ISBN 978-88-09-02453-3</nowiki>.</ref> === '''Sauces''' === [[Duoro kɔre:Fried cauliflower with agliata.jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:Pot-au-feu2.jpg|thumb]] '''Agliata-''' a e la  garlic sauce naŋ yi a Italian paaloŋ bondimaale poɔ, naŋ e nandaana bondirii, kyɛ naŋ e bondirii kaŋa bale a taraa bee libidaama naŋ dire.<ref>Capatti, A.; Montanari, M.; O'Healy, A. (2003). [https://books.google.com/books?id=C5axRXlLOlAC&pg=PA36 Italian Cuisine: A Cultural History.] Arts and Traditions of the Table: Perspe (in Italian). Columbia University Press. p. 36. <nowiki>ISBN 978-0-231-50904-6</nowiki>.</ref> === Zeɛre ane a parɛɛ ('''Soups and stews)''' === Acquacotta, a zeɛre ama e la Italian poɔ zeɛre bondimaale boma naŋ taa saadayel yɛlkoro. A bondimaale boma mine la zama, toose, ane Olive kaaŋ, a paaŋ pale n zɛvaare parɛɛ gyamaa ane boma anaŋ zaa naŋ bebe a e bondirii a be be ko nensaala diibu. Batchoy (Tagalog) =Sommo Yizie= [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] buhvvlzdb2naypzugqnk1204mpjnes6 Smen 0 7342 63551 63322 2026-07-31T08:10:05Z Vision L1 19 63551 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q2397413}} Smen ( yi la a Arabic paaloŋ poɔ, ka ba mine a boɔlɔ ka سمن or {{lang|ar|سمنة}} ka mine meŋ boɔlɔ ka ''sman'', ''semn'', ''semneh'', or ''sminn''), a boma ama maaloo e la boma ba naŋ maŋ de myɛnnoo a sɔ a bondiraa ŋa, a bondirii ama maaloo yi la a North Afrika paaloŋ poɔ, (Algeria,<ref>Boussekine, Rania (2022-06-09). ''[http://depot.umc.edu.dz/handle/123456789/13649 Smen/Dhan, beurre fermenté traditionnel]'' (Thesis thesis) (in French). Université Frères Mentouri - Constantine 1.</ref><ref>Fatima-Zohra, Bouayed. ''La cuisine algérienne''. Temps Actuels.</ref> Moroɔcan ane Tunisian<ref>E. B; Camps, G.; Morel, J.-P.; Hanoteau, G.; Letourneux, A.; Nouschi, A.; Fery, R.; Demoulin, F.; Chamla, M.-C.; Louis, A.; Ben Tanfous, A.; Ben Baaziz, S.; Soussi, L.; Champault, D.; Gast, M. (1986-09-01). "Alimentation". ''Encyclopédie berbère'' (in French). '''4''' (4): 472–529. doi:10.4000/encyclopedieberbere.2436. ISSN&#x20;1015-7344.</ref> paaloŋ meŋ poɔ),<ref>Schmidt, Alex (9 October 2014). "Smen Is Morocco's Funky Fermented Butter That Lasts For Years". ''NPR''. Retrieved 27 November 2025.</ref><ref>Roden, Claudia (24 December 2008). ''The New Book of Middle Eastern Food''. Knopf Doubleday Publishing Group. pp.&#x20;13, 46, 147, 305. ISBN&#x20;<bdi>978-0-307-55856-5</bdi>. Retrieved 27 November 2025.</ref><ref>"The technology of traditional milk products in developing countries". ''Food and Agriculture Organization''. Retrieved 30 November 2025.</ref> a be yoŋ naane a paaŋ poɔ ne a Yemeni<ref>Gill, Li (11 Dec 2023). "Semneh - Yemeni Clarified Butter - Recipe". ''Foodish - Anu Museum''. Retrieved 26 November 2025.</ref> bondirii naŋ e ba saakompare yipɔge bondirii. Tatenne aseŋ Jordan ane Lebanon, samneh paaloŋ poɔ e la zie bee paaloŋ kaŋa ne a ba butter naŋ da boɔrɔ ka a yitaa, A North Afrika paaloŋ poɔ butter, anaŋ ba maŋ biŋ la ka miiŋ a te waa ŋa ghee.<ref>"Smen - Arca del Gusto". ''Slow Food Foundation''. Retrieved 30 November 2025.</ref><ref>"Samneh Baladieh Balqawieh - Arca del Gusto". ''Slow Food Foundation''. Retrieved 26 November 2025.</ref><ref>"Butter and smen in the Arab world : Butter". ''WebExhibits''. Retrieved 30 November 2025.</ref><ref>Semenchuk, Nicole. "LibGuides: Clarifying Butter: Ahlan Wa Sahlan (Welcome): Middle Eastern Fats". ''Culinary Institute of America''. Retrieved 30 November 2025.</ref> Smen e la bondiraa kaŋa naŋ taa tɔnɔ gyamaa ko a North Afrikan ane a Middle Eastern bondirii. Butter la ka ba maŋ de a maale ne a yi ne naa boroŋ poɔ, peroo boɔ, bee a mine kaŋ ba maŋ de la a zaa ayi a lantaa. Ba maŋ doge la a butter ka a te kpaara, ka ba paaŋ sɛlle a a eŋ a ceramic jar<ref>"في رمضان.. هل تأكل السمن البلدي؟" &#x5B;During Ramadan, should you eat samn?&#x5D;. ''Al Jazeera'' (in Arabic). 11 Jan 2022. Retrieved 26 November 2025.</ref> bone na poc, ane nyɛnnoo eŋ sɛre ka baŋ maaŋ. Ba mine maŋ de la fenugreek biseɛre a lantaa eŋ a doge, ka anaŋ wa te kpa bɛ baare ba maŋ kyoore la a iri a bie na bare. A wagere ŋa mine meŋ baŋ de la thyme a eŋ poɔ yeast (daabɛle) ane enzyme poɔ a maale ne a bondirii ama. Ba maŋ de la bombulo bee a wɔmɔ mine a maale ne a. a maale baaroo poɔ la maŋ wuli lɛ anaŋ na waa, kyɛ gbɛɛ yaga ba maŋ de la koŋkolii poore. Ba maŋ de uu la teŋɛ poɔ a ba yipɔge la meŋ wuli a lɛ, a ŋaa eebo maŋ vɛŋ la ka a teŋɛ maaŋ bee a tole kyɛ meŋ ta la tolte bee maaŋ zuo lɛ nensaala naŋ boɔrɔ, A ŋaa yie taa ne a ghee, clarified butter<ref>"The Best Olive Oil in the World? This Village Thinks So". ''The New York Times''. 19 Oct 2021. Retrieved 26 November 2025.</ref>, ane niter kibbeh . A middle Eastern poɔ,  samneh la ka ba maŋ doge ka a kɔɔre, ka ba toɔ iri clarified butter a poɔ kyɛ naŋ iri koɔ meŋ a poɔ, kyɛ paaŋ kyɛre a boŋkpaga naŋ bare.<ref>Marks, Gil (17 November 2010). ''Encyclopedia of Jewish Food''. HMH. ISBN&#x20;<bdi>978-0-544-18631-6</bdi>. Retrieved 30 November 2025.</ref> == A piilu Zie == A Arabic samn e la bone<ref>"šamnu". ''www.assyrianlanguages.org''. Retrieved 1 December 2025.</ref><ref>Kogan, Leonid (19 May 2015). ''Genealogical Classification of Semitic: The Lexical Isoglosses''. Walter de Gruyter GmbH & Co KG. p.&#x20;265. ISBN&#x20;<bdi>978-1-61451-549-4</bdi>. Retrieved 1 December 2025.</ref> ba naŋ de yi ne a Semitic nyege teɛ poɔ,samn. Yelbie pare bammo gane kaŋa a Turkey dɔɔ bee karekyɛ kpoŋkaŋ yuori naŋ di Ottoman   sɛge eŋ a bɔrefɔ kɔkɔre poɔ a ne a British bɔrefɔ poɔ a 1890 yuoni poɔ lexicographer James Redhouse, bigiri la a semn ka o e la clarified butter bee ghee zaa e la yeni.<ref>Redhouse, James W. (1890). ''A turkish and english Lexicon shewing in english the significations of the turkish terms: Printed for the American Mission by A. H. Boyajian''. Boyajian. p.&#x20;1078. Retrieved 24 December 2025.</ref> == Dakoreŋ == Nawal Nasrallah mannoo a kyaare ne dakoreŋ bondirii yɛlɛ, o yeli ka clarifying butter maaloo maq waa ŋa ane bimmo ka neɛ na leɛ tuuli gaa Mesopotamia paaloŋ poɔ.<ref>Nasrallah, Nawal (2003). "Glossary". ''Delights from the Garden of Eden: A Cookbook and a History of the Iraqi Cuisine''. 1stBooks. p.&#x20;550. ISBN&#x20;<bdi>978-1-4033-4793-0</bdi>. Retrieved 31 December 2025.</ref> == Levant ane Egypt == [[Duoro kɔre:Egyptian margarine.jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:السعن- لحفظ وصنع السمن البلدي1.jpg|thumb]] Boma ɛre ka a waa ŋa hwajeh (حواجة) zaa e la Jordanian samneh, Melilotus saaqkompare bondirii banaq maŋ ɛre pulitaa.<ref>"سعادة وغذاء ودواء.. ربيع البادية الأردنية يجود على أهلها بالخيرات" &#x5B;Happiness, food, and medicine... the spring of the Jordanian desert bestows its bounty upon its people.&#x5D;. ''Al Jazeera'' (in Arabic). 31 Mar 2022. Retrieved 30 November 2025.</ref> Jordan ane Palestine, butter e la boma banŋ maŋ de puli ne bulgur, ka o toɔ nyɔge a koɔ zaa a nyoɔre kyɛ kyɛre a boroŋ yoŋ a bare, sɛre ka ba baŋ de maale ne samneh, anaŋ la ka ba naŋ boɔlɔ samneh baladieh.<ref>"بالفيديو: السمن والجميد.. تمسك بالتراث ومصدر رزق لعائلات أردنية" &#x5B;Samneh and Jameed: A preservation of heritage and a source of livelihood for Jordanian families&#x5D;. ''Al Jazeera'' (in Arabic). 17 Apr 2019. Retrieved 1 December 2025.</ref><ref>"السمن البلدي والزبدة لا زالت حاضرة بفلسطين ولكن بتزاحم بين منتجات الألبان" &#x5B;Samneh and butter are still present in Palestine, but they face competition from other dairy products.&#x5D;. ''alwatanvoice'' (in Arabic). 19 July 2007. Retrieved 1 December 2025.</ref> A Egypt ane a Syria paaloŋ poɔ, samneh e la ba saakompare boma banaŋ maŋ de maale ne baagye woɔ.<ref>"صناعة السمن الفلاحى حكاية عشق لأهل القرى بالمنيا.. وصفة تخليك تعمل زبدة بكفاءة.. وأم محمد: "الخضاضة" بتفصل اللبن عن السمن وساهمت فى تخفيف الأعباء الاقتصادية عن الأسر.. والناتج المتبقى يدخل فى تجهيز "الكشك"" &#x5B;Making samneh is a love story for the people of the villages in Minya.. A recipe that makes you make butter efficiently.. And Umm Muhammad: “The churn” separates the milk from the ghee and has contributed to easing the economic burdens on families.. And the remaining product is used in preparing “kishk”&#x5D;. ''Youm7'' (in Arabic). 23 December 2021. Retrieved 1 December 2025.</ref><ref>""العكة"... صناعة تقليدية لا تزال نساء دير الزور تحافظن عليها" &#x5B;"Al-Akka"... a traditional craft that the women of Deir ez-Zor still preserve.&#x5D;. ''JINHAGENCY News'' (in Arabic). Retrieved 1 December 2025.</ref> Samneh baladieh e la a boŋkpokpo naŋ maŋ poɔ bonnoore gyamaa maaloo poɔ, aseŋ baklava ane knafeh.<ref>"العائلة الفلسطينية التي أدخلت الكنافة النابلسية إلى دمشق!" &#x5B;The Palestinian family that introduced Nablus knafeh to Damascus!&#x5D;. ''Orient News'' (in Arabic). 10 Apr 2015. Retrieved 2 December 2025.</ref><ref>"الحلويات السورية... إقبال كبير في تركيا رغم كل التحديات" &#x5B;Syrian sweets... huge demand in Türkiye despite all the challenges&#x5D;. ''The New Arab'' (in Arabic). 19 Sep 2023. Retrieved 1 Dec 2025.</ref> ===== Maghreb ===== Moroccan smen e la ba saaŋkompare boma naŋ daŋ piili ne ba saaŋkommine yuomo naŋ pare poɔ ba naŋ maŋ de a maale ne spiɔed,<ref>El Lamti, Fatima; Mennane, Zakaria; Elmtili, Noureddine; Mrani Alaoui, Mohammed (November 2024). "Ethnomedicinal Knowledge and Traditional Methodology for the Preparation of Fermented Butter "Smen" Among the Rural People of Northern Morocco: A Field Study". ''Journal of Medicinal Food''. '''27''' (11): 1133–1139. doi:10.1089/jmf.2024.0087. ISSN&#x20;1557-7600. PMID&#x20;39239716.</ref>  ba maŋ de a la biŋ ka a miiŋ == Leɛ kaa kyɛ nyɛ == * Bog Butter * Clarified butter * Dairy product * List of African dishes == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] hg20ljfh2a3ic3mpvxu74kju0g9ri75 63552 63551 2026-07-31T08:11:07Z Vision L1 19 63552 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q2397413}} Smen ( yi la a Arabic paaloŋ poɔ, ka ba mine a boɔlɔ ka سمن or {{lang|ar|سمنة}} ka mine meŋ boɔlɔ ka ''sman'', ''semn'', ''semneh'', or ''sminn''), a boma ama maaloo e la boma ba naŋ maŋ de myɛnnoo a sɔ a bondiraa ŋa, a bondirii ama maaloo yi la a North Afrika paaloŋ poɔ, (Algeria,<ref>Boussekine, Rania (2022-06-09). ''[http://depot.umc.edu.dz/handle/123456789/13649 Smen/Dhan, beurre fermenté traditionnel]'' (Thesis thesis) (in French). Université Frères Mentouri - Constantine 1.</ref><ref>Fatima-Zohra, Bouayed. ''[https://www.amazon.co.uk/cuisine-alg%C3%A9rienne-Bouayed-Fatima-Zohra/dp/B0099RJDZ8 La cuisine algérienne]''. Temps Actuels.</ref> Moroɔcan ane Tunisian<ref>E. B; Camps, G.; Morel, J.-P.; Hanoteau, G.; Letourneux, A.; Nouschi, A.; Fery, R.; Demoulin, F.; Chamla, M.-C.; Louis, A.; Ben Tanfous, A.; Ben Baaziz, S.; Soussi, L.; Champault, D.; Gast, M. (1986-09-01). "Alimentation". ''Encyclopédie berbère'' (in French). '''4''' (4): 472–529. doi:10.4000/encyclopedieberbere.2436. ISSN&#x20;1015-7344.</ref> paaloŋ meŋ poɔ),<ref>Schmidt, Alex (9 October 2014). "Smen Is Morocco's Funky Fermented Butter That Lasts For Years". ''NPR''. Retrieved 27 November 2025.</ref><ref>Roden, Claudia (24 December 2008). ''The New Book of Middle Eastern Food''. Knopf Doubleday Publishing Group. pp.&#x20;13, 46, 147, 305. ISBN&#x20;<bdi>978-0-307-55856-5</bdi>. Retrieved 27 November 2025.</ref><ref>"The technology of traditional milk products in developing countries". ''Food and Agriculture Organization''. Retrieved 30 November 2025.</ref> a be yoŋ naane a paaŋ poɔ ne a Yemeni<ref>Gill, Li (11 Dec 2023). "Semneh - Yemeni Clarified Butter - Recipe". ''Foodish - Anu Museum''. Retrieved 26 November 2025.</ref> bondirii naŋ e ba saakompare yipɔge bondirii. Tatenne aseŋ Jordan ane Lebanon, samneh paaloŋ poɔ e la zie bee paaloŋ kaŋa ne a ba butter naŋ da boɔrɔ ka a yitaa, A North Afrika paaloŋ poɔ butter, anaŋ ba maŋ biŋ la ka miiŋ a te waa ŋa ghee.<ref>"Smen - Arca del Gusto". ''Slow Food Foundation''. Retrieved 30 November 2025.</ref><ref>"Samneh Baladieh Balqawieh - Arca del Gusto". ''Slow Food Foundation''. Retrieved 26 November 2025.</ref><ref>"Butter and smen in the Arab world : Butter". ''WebExhibits''. Retrieved 30 November 2025.</ref><ref>Semenchuk, Nicole. "LibGuides: Clarifying Butter: Ahlan Wa Sahlan (Welcome): Middle Eastern Fats". ''Culinary Institute of America''. Retrieved 30 November 2025.</ref> Smen e la bondiraa kaŋa naŋ taa tɔnɔ gyamaa ko a North Afrikan ane a Middle Eastern bondirii. Butter la ka ba maŋ de a maale ne a yi ne naa boroŋ poɔ, peroo boɔ, bee a mine kaŋ ba maŋ de la a zaa ayi a lantaa. Ba maŋ doge la a butter ka a te kpaara, ka ba paaŋ sɛlle a a eŋ a ceramic jar<ref>"في رمضان.. هل تأكل السمن البلدي؟" &#x5B;During Ramadan, should you eat samn?&#x5D;. ''Al Jazeera'' (in Arabic). 11 Jan 2022. Retrieved 26 November 2025.</ref> bone na poc, ane nyɛnnoo eŋ sɛre ka baŋ maaŋ. Ba mine maŋ de la fenugreek biseɛre a lantaa eŋ a doge, ka anaŋ wa te kpa bɛ baare ba maŋ kyoore la a iri a bie na bare. A wagere ŋa mine meŋ baŋ de la thyme a eŋ poɔ yeast (daabɛle) ane enzyme poɔ a maale ne a bondirii ama. Ba maŋ de la bombulo bee a wɔmɔ mine a maale ne a. a maale baaroo poɔ la maŋ wuli lɛ anaŋ na waa, kyɛ gbɛɛ yaga ba maŋ de la koŋkolii poore. Ba maŋ de uu la teŋɛ poɔ a ba yipɔge la meŋ wuli a lɛ, a ŋaa eebo maŋ vɛŋ la ka a teŋɛ maaŋ bee a tole kyɛ meŋ ta la tolte bee maaŋ zuo lɛ nensaala naŋ boɔrɔ, A ŋaa yie taa ne a ghee, clarified butter<ref>"The Best Olive Oil in the World? This Village Thinks So". ''The New York Times''. 19 Oct 2021. Retrieved 26 November 2025.</ref>, ane niter kibbeh . A middle Eastern poɔ,  samneh la ka ba maŋ doge ka a kɔɔre, ka ba toɔ iri clarified butter a poɔ kyɛ naŋ iri koɔ meŋ a poɔ, kyɛ paaŋ kyɛre a boŋkpaga naŋ bare.<ref>Marks, Gil (17 November 2010). ''Encyclopedia of Jewish Food''. HMH. ISBN&#x20;<bdi>978-0-544-18631-6</bdi>. Retrieved 30 November 2025.</ref> == A piilu Zie == A Arabic samn e la bone<ref>"šamnu". ''www.assyrianlanguages.org''. Retrieved 1 December 2025.</ref><ref>Kogan, Leonid (19 May 2015). ''Genealogical Classification of Semitic: The Lexical Isoglosses''. Walter de Gruyter GmbH & Co KG. p.&#x20;265. ISBN&#x20;<bdi>978-1-61451-549-4</bdi>. Retrieved 1 December 2025.</ref> ba naŋ de yi ne a Semitic nyege teɛ poɔ,samn. Yelbie pare bammo gane kaŋa a Turkey dɔɔ bee karekyɛ kpoŋkaŋ yuori naŋ di Ottoman   sɛge eŋ a bɔrefɔ kɔkɔre poɔ a ne a British bɔrefɔ poɔ a 1890 yuoni poɔ lexicographer James Redhouse, bigiri la a semn ka o e la clarified butter bee ghee zaa e la yeni.<ref>Redhouse, James W. (1890). ''A turkish and english Lexicon shewing in english the significations of the turkish terms: Printed for the American Mission by A. H. Boyajian''. Boyajian. p.&#x20;1078. Retrieved 24 December 2025.</ref> == Dakoreŋ == Nawal Nasrallah mannoo a kyaare ne dakoreŋ bondirii yɛlɛ, o yeli ka clarifying butter maaloo maq waa ŋa ane bimmo ka neɛ na leɛ tuuli gaa Mesopotamia paaloŋ poɔ.<ref>Nasrallah, Nawal (2003). "Glossary". ''Delights from the Garden of Eden: A Cookbook and a History of the Iraqi Cuisine''. 1stBooks. p.&#x20;550. ISBN&#x20;<bdi>978-1-4033-4793-0</bdi>. Retrieved 31 December 2025.</ref> == Levant ane Egypt == [[Duoro kɔre:Egyptian margarine.jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:السعن- لحفظ وصنع السمن البلدي1.jpg|thumb]] Boma ɛre ka a waa ŋa hwajeh (حواجة) zaa e la Jordanian samneh, Melilotus saaqkompare bondirii banaq maŋ ɛre pulitaa.<ref>"سعادة وغذاء ودواء.. ربيع البادية الأردنية يجود على أهلها بالخيرات" &#x5B;Happiness, food, and medicine... the spring of the Jordanian desert bestows its bounty upon its people.&#x5D;. ''Al Jazeera'' (in Arabic). 31 Mar 2022. Retrieved 30 November 2025.</ref> Jordan ane Palestine, butter e la boma banŋ maŋ de puli ne bulgur, ka o toɔ nyɔge a koɔ zaa a nyoɔre kyɛ kyɛre a boroŋ yoŋ a bare, sɛre ka ba baŋ de maale ne samneh, anaŋ la ka ba naŋ boɔlɔ samneh baladieh.<ref>"بالفيديو: السمن والجميد.. تمسك بالتراث ومصدر رزق لعائلات أردنية" &#x5B;Samneh and Jameed: A preservation of heritage and a source of livelihood for Jordanian families&#x5D;. ''Al Jazeera'' (in Arabic). 17 Apr 2019. Retrieved 1 December 2025.</ref><ref>"السمن البلدي والزبدة لا زالت حاضرة بفلسطين ولكن بتزاحم بين منتجات الألبان" &#x5B;Samneh and butter are still present in Palestine, but they face competition from other dairy products.&#x5D;. ''alwatanvoice'' (in Arabic). 19 July 2007. Retrieved 1 December 2025.</ref> A Egypt ane a Syria paaloŋ poɔ, samneh e la ba saakompare boma banaŋ maŋ de maale ne baagye woɔ.<ref>"صناعة السمن الفلاحى حكاية عشق لأهل القرى بالمنيا.. وصفة تخليك تعمل زبدة بكفاءة.. وأم محمد: "الخضاضة" بتفصل اللبن عن السمن وساهمت فى تخفيف الأعباء الاقتصادية عن الأسر.. والناتج المتبقى يدخل فى تجهيز "الكشك"" &#x5B;Making samneh is a love story for the people of the villages in Minya.. A recipe that makes you make butter efficiently.. And Umm Muhammad: “The churn” separates the milk from the ghee and has contributed to easing the economic burdens on families.. And the remaining product is used in preparing “kishk”&#x5D;. ''Youm7'' (in Arabic). 23 December 2021. Retrieved 1 December 2025.</ref><ref>""العكة"... صناعة تقليدية لا تزال نساء دير الزور تحافظن عليها" &#x5B;"Al-Akka"... a traditional craft that the women of Deir ez-Zor still preserve.&#x5D;. ''JINHAGENCY News'' (in Arabic). Retrieved 1 December 2025.</ref> Samneh baladieh e la a boŋkpokpo naŋ maŋ poɔ bonnoore gyamaa maaloo poɔ, aseŋ baklava ane knafeh.<ref>"العائلة الفلسطينية التي أدخلت الكنافة النابلسية إلى دمشق!" &#x5B;The Palestinian family that introduced Nablus knafeh to Damascus!&#x5D;. ''Orient News'' (in Arabic). 10 Apr 2015. Retrieved 2 December 2025.</ref><ref>"الحلويات السورية... إقبال كبير في تركيا رغم كل التحديات" &#x5B;Syrian sweets... huge demand in Türkiye despite all the challenges&#x5D;. ''The New Arab'' (in Arabic). 19 Sep 2023. Retrieved 1 Dec 2025.</ref> ===== Maghreb ===== Moroccan smen e la ba saaŋkompare boma naŋ daŋ piili ne ba saaŋkommine yuomo naŋ pare poɔ ba naŋ maŋ de a maale ne spiɔed,<ref>El Lamti, Fatima; Mennane, Zakaria; Elmtili, Noureddine; Mrani Alaoui, Mohammed (November 2024). "Ethnomedicinal Knowledge and Traditional Methodology for the Preparation of Fermented Butter "Smen" Among the Rural People of Northern Morocco: A Field Study". ''Journal of Medicinal Food''. '''27''' (11): 1133–1139. doi:10.1089/jmf.2024.0087. ISSN&#x20;1557-7600. PMID&#x20;39239716.</ref>  ba maŋ de a la biŋ ka a miiŋ == Leɛ kaa kyɛ nyɛ == * Bog Butter * Clarified butter * Dairy product * List of African dishes == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] 7l8g3kt9g52t9m4lvkoauh7xnotter3 63553 63552 2026-07-31T08:14:05Z Vision L1 19 63553 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q2397413}} Smen ( yi la a Arabic paaloŋ poɔ, ka ba mine a boɔlɔ ka سمن or {{lang|ar|سمنة}} ka mine meŋ boɔlɔ ka ''sman'', ''semn'', ''semneh'', or ''sminn''), a boma ama maaloo e la boma ba naŋ maŋ de myɛnnoo a sɔ a bondiraa ŋa, a bondirii ama maaloo yi la a North Afrika paaloŋ poɔ, (Algeria,<ref>Boussekine, Rania (2022-06-09). ''[http://depot.umc.edu.dz/handle/123456789/13649 Smen/Dhan, beurre fermenté traditionnel]'' (Thesis thesis) (in French). Université Frères Mentouri - Constantine 1.</ref><ref>Fatima-Zohra, Bouayed. ''[https://www.amazon.co.uk/cuisine-alg%C3%A9rienne-Bouayed-Fatima-Zohra/dp/B0099RJDZ8 La cuisine algérienne]''. Temps Actuels.</ref> Moroɔcan ane Tunisian<ref>E. B; Camps, G.; Morel, J.-P.; Hanoteau, G.; Letourneux, A.; Nouschi, A.; Fery, R.; Demoulin, F.; Chamla, M.-C.; Louis, A.; Ben Tanfous, A.; Ben Baaziz, S.; Soussi, L.; Champault, D.; Gast, M. (1986-09-01). "[[doi:10.4000/encyclopedieberbere.2436|Alimentation]]". ''Encyclopédie berbère'' (in French). '''4''' (4): 472–529. doi:10.4000/encyclopedieberbere.2436. ISSN&#x20;1015-7344.</ref> paaloŋ meŋ poɔ),<ref>Schmidt, Alex (9 October 2014). [https://www.npr.org/sections/thesalt/2014/10/09/353510171/smen-is-moroccos-funky-fermented-butter-that-lasts-for-years "Smen Is Morocco's Funky Fermented Butter That Lasts For Years"]. ''NPR''. Retrieved 27 November 2025.</ref><ref>Roden, Claudia (24 December 2008). ''The New Book of Middle Eastern Food''. Knopf Doubleday Publishing Group. pp.&#x20;13, 46, 147, 305. ISBN&#x20;<bdi>978-0-307-55856-5</bdi>. Retrieved 27 November 2025.</ref><ref>"The technology of traditional milk products in developing countries". ''Food and Agriculture Organization''. Retrieved 30 November 2025.</ref> a be yoŋ naane a paaŋ poɔ ne a Yemeni<ref>Gill, Li (11 Dec 2023). "Semneh - Yemeni Clarified Butter - Recipe". ''Foodish - Anu Museum''. Retrieved 26 November 2025.</ref> bondirii naŋ e ba saakompare yipɔge bondirii. Tatenne aseŋ Jordan ane Lebanon, samneh paaloŋ poɔ e la zie bee paaloŋ kaŋa ne a ba butter naŋ da boɔrɔ ka a yitaa, A North Afrika paaloŋ poɔ butter, anaŋ ba maŋ biŋ la ka miiŋ a te waa ŋa ghee.<ref>"Smen - Arca del Gusto". ''Slow Food Foundation''. Retrieved 30 November 2025.</ref><ref>"Samneh Baladieh Balqawieh - Arca del Gusto". ''Slow Food Foundation''. Retrieved 26 November 2025.</ref><ref>"Butter and smen in the Arab world : Butter". ''WebExhibits''. Retrieved 30 November 2025.</ref><ref>Semenchuk, Nicole. "LibGuides: Clarifying Butter: Ahlan Wa Sahlan (Welcome): Middle Eastern Fats". ''Culinary Institute of America''. Retrieved 30 November 2025.</ref> Smen e la bondiraa kaŋa naŋ taa tɔnɔ gyamaa ko a North Afrikan ane a Middle Eastern bondirii. Butter la ka ba maŋ de a maale ne a yi ne naa boroŋ poɔ, peroo boɔ, bee a mine kaŋ ba maŋ de la a zaa ayi a lantaa. Ba maŋ doge la a butter ka a te kpaara, ka ba paaŋ sɛlle a a eŋ a ceramic jar<ref>"في رمضان.. هل تأكل السمن البلدي؟" &#x5B;During Ramadan, should you eat samn?&#x5D;. ''Al Jazeera'' (in Arabic). 11 Jan 2022. Retrieved 26 November 2025.</ref> bone na poc, ane nyɛnnoo eŋ sɛre ka baŋ maaŋ. Ba mine maŋ de la fenugreek biseɛre a lantaa eŋ a doge, ka anaŋ wa te kpa bɛ baare ba maŋ kyoore la a iri a bie na bare. A wagere ŋa mine meŋ baŋ de la thyme a eŋ poɔ yeast (daabɛle) ane enzyme poɔ a maale ne a bondirii ama. Ba maŋ de la bombulo bee a wɔmɔ mine a maale ne a. a maale baaroo poɔ la maŋ wuli lɛ anaŋ na waa, kyɛ gbɛɛ yaga ba maŋ de la koŋkolii poore. Ba maŋ de uu la teŋɛ poɔ a ba yipɔge la meŋ wuli a lɛ, a ŋaa eebo maŋ vɛŋ la ka a teŋɛ maaŋ bee a tole kyɛ meŋ ta la tolte bee maaŋ zuo lɛ nensaala naŋ boɔrɔ, A ŋaa yie taa ne a ghee, clarified butter<ref>"The Best Olive Oil in the World? This Village Thinks So". ''The New York Times''. 19 Oct 2021. Retrieved 26 November 2025.</ref>, ane niter kibbeh . A middle Eastern poɔ,  samneh la ka ba maŋ doge ka a kɔɔre, ka ba toɔ iri clarified butter a poɔ kyɛ naŋ iri koɔ meŋ a poɔ, kyɛ paaŋ kyɛre a boŋkpaga naŋ bare.<ref>Marks, Gil (17 November 2010). ''Encyclopedia of Jewish Food''. HMH. ISBN&#x20;<bdi>978-0-544-18631-6</bdi>. Retrieved 30 November 2025.</ref> == A piilu Zie == A Arabic samn e la bone<ref>"šamnu". ''www.assyrianlanguages.org''. Retrieved 1 December 2025.</ref><ref>Kogan, Leonid (19 May 2015). ''Genealogical Classification of Semitic: The Lexical Isoglosses''. Walter de Gruyter GmbH & Co KG. p.&#x20;265. ISBN&#x20;<bdi>978-1-61451-549-4</bdi>. Retrieved 1 December 2025.</ref> ba naŋ de yi ne a Semitic nyege teɛ poɔ,samn. Yelbie pare bammo gane kaŋa a Turkey dɔɔ bee karekyɛ kpoŋkaŋ yuori naŋ di Ottoman   sɛge eŋ a bɔrefɔ kɔkɔre poɔ a ne a British bɔrefɔ poɔ a 1890 yuoni poɔ lexicographer James Redhouse, bigiri la a semn ka o e la clarified butter bee ghee zaa e la yeni.<ref>Redhouse, James W. (1890). ''A turkish and english Lexicon shewing in english the significations of the turkish terms: Printed for the American Mission by A. H. Boyajian''. Boyajian. p.&#x20;1078. Retrieved 24 December 2025.</ref> == Dakoreŋ == Nawal Nasrallah mannoo a kyaare ne dakoreŋ bondirii yɛlɛ, o yeli ka clarifying butter maaloo maq waa ŋa ane bimmo ka neɛ na leɛ tuuli gaa Mesopotamia paaloŋ poɔ.<ref>Nasrallah, Nawal (2003). "Glossary". ''Delights from the Garden of Eden: A Cookbook and a History of the Iraqi Cuisine''. 1stBooks. p.&#x20;550. ISBN&#x20;<bdi>978-1-4033-4793-0</bdi>. Retrieved 31 December 2025.</ref> == Levant ane Egypt == [[Duoro kɔre:Egyptian margarine.jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:السعن- لحفظ وصنع السمن البلدي1.jpg|thumb]] Boma ɛre ka a waa ŋa hwajeh (حواجة) zaa e la Jordanian samneh, Melilotus saaqkompare bondirii banaq maŋ ɛre pulitaa.<ref>"سعادة وغذاء ودواء.. ربيع البادية الأردنية يجود على أهلها بالخيرات" &#x5B;Happiness, food, and medicine... the spring of the Jordanian desert bestows its bounty upon its people.&#x5D;. ''Al Jazeera'' (in Arabic). 31 Mar 2022. Retrieved 30 November 2025.</ref> Jordan ane Palestine, butter e la boma banŋ maŋ de puli ne bulgur, ka o toɔ nyɔge a koɔ zaa a nyoɔre kyɛ kyɛre a boroŋ yoŋ a bare, sɛre ka ba baŋ de maale ne samneh, anaŋ la ka ba naŋ boɔlɔ samneh baladieh.<ref>"بالفيديو: السمن والجميد.. تمسك بالتراث ومصدر رزق لعائلات أردنية" &#x5B;Samneh and Jameed: A preservation of heritage and a source of livelihood for Jordanian families&#x5D;. ''Al Jazeera'' (in Arabic). 17 Apr 2019. Retrieved 1 December 2025.</ref><ref>"السمن البلدي والزبدة لا زالت حاضرة بفلسطين ولكن بتزاحم بين منتجات الألبان" &#x5B;Samneh and butter are still present in Palestine, but they face competition from other dairy products.&#x5D;. ''alwatanvoice'' (in Arabic). 19 July 2007. Retrieved 1 December 2025.</ref> A Egypt ane a Syria paaloŋ poɔ, samneh e la ba saakompare boma banaŋ maŋ de maale ne baagye woɔ.<ref>"صناعة السمن الفلاحى حكاية عشق لأهل القرى بالمنيا.. وصفة تخليك تعمل زبدة بكفاءة.. وأم محمد: "الخضاضة" بتفصل اللبن عن السمن وساهمت فى تخفيف الأعباء الاقتصادية عن الأسر.. والناتج المتبقى يدخل فى تجهيز "الكشك"" &#x5B;Making samneh is a love story for the people of the villages in Minya.. A recipe that makes you make butter efficiently.. And Umm Muhammad: “The churn” separates the milk from the ghee and has contributed to easing the economic burdens on families.. And the remaining product is used in preparing “kishk”&#x5D;. ''Youm7'' (in Arabic). 23 December 2021. Retrieved 1 December 2025.</ref><ref>""العكة"... صناعة تقليدية لا تزال نساء دير الزور تحافظن عليها" &#x5B;"Al-Akka"... a traditional craft that the women of Deir ez-Zor still preserve.&#x5D;. ''JINHAGENCY News'' (in Arabic). Retrieved 1 December 2025.</ref> Samneh baladieh e la a boŋkpokpo naŋ maŋ poɔ bonnoore gyamaa maaloo poɔ, aseŋ baklava ane knafeh.<ref>"العائلة الفلسطينية التي أدخلت الكنافة النابلسية إلى دمشق!" &#x5B;The Palestinian family that introduced Nablus knafeh to Damascus!&#x5D;. ''Orient News'' (in Arabic). 10 Apr 2015. Retrieved 2 December 2025.</ref><ref>"الحلويات السورية... إقبال كبير في تركيا رغم كل التحديات" &#x5B;Syrian sweets... huge demand in Türkiye despite all the challenges&#x5D;. ''The New Arab'' (in Arabic). 19 Sep 2023. Retrieved 1 Dec 2025.</ref> ===== Maghreb ===== Moroccan smen e la ba saaŋkompare boma naŋ daŋ piili ne ba saaŋkommine yuomo naŋ pare poɔ ba naŋ maŋ de a maale ne spiɔed,<ref>El Lamti, Fatima; Mennane, Zakaria; Elmtili, Noureddine; Mrani Alaoui, Mohammed (November 2024). "Ethnomedicinal Knowledge and Traditional Methodology for the Preparation of Fermented Butter "Smen" Among the Rural People of Northern Morocco: A Field Study". ''Journal of Medicinal Food''. '''27''' (11): 1133–1139. doi:10.1089/jmf.2024.0087. ISSN&#x20;1557-7600. PMID&#x20;39239716.</ref>  ba maŋ de a la biŋ ka a miiŋ == Leɛ kaa kyɛ nyɛ == * Bog Butter * Clarified butter * Dairy product * List of African dishes == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] 6e9svjlpptkifbkl9zpdfcf61w60mgx 63554 63553 2026-07-31T08:18:43Z Vision L1 19 63554 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q2397413}} Smen ( yi la a Arabic paaloŋ poɔ, ka ba mine a boɔlɔ ka سمن or {{lang|ar|سمنة}} ka mine meŋ boɔlɔ ka ''sman'', ''semn'', ''semneh'', or ''sminn''), a boma ama maaloo e la boma ba naŋ maŋ de myɛnnoo a sɔ a bondiraa ŋa, a bondirii ama maaloo yi la a North Afrika paaloŋ poɔ, (Algeria,<ref>Boussekine, Rania (2022-06-09). ''[http://depot.umc.edu.dz/handle/123456789/13649 Smen/Dhan, beurre fermenté traditionnel]'' (Thesis thesis) (in French). Université Frères Mentouri - Constantine 1.</ref><ref>Fatima-Zohra, Bouayed. ''[https://www.amazon.co.uk/cuisine-alg%C3%A9rienne-Bouayed-Fatima-Zohra/dp/B0099RJDZ8 La cuisine algérienne]''. Temps Actuels.</ref> Moroɔcan ane Tunisian<ref>E. B; Camps, G.; Morel, J.-P.; Hanoteau, G.; Letourneux, A.; Nouschi, A.; Fery, R.; Demoulin, F.; Chamla, M.-C.; Louis, A.; Ben Tanfous, A.; Ben Baaziz, S.; Soussi, L.; Champault, D.; Gast, M. (1986-09-01). "[[doi:10.4000/encyclopedieberbere.2436|Alimentation]]". ''Encyclopédie berbère'' (in French). '''4''' (4): 472–529. doi:10.4000/encyclopedieberbere.2436. ISSN&#x20;1015-7344.</ref> paaloŋ meŋ poɔ),<ref>Schmidt, Alex (9 October 2014). [https://www.npr.org/sections/thesalt/2014/10/09/353510171/smen-is-moroccos-funky-fermented-butter-that-lasts-for-years "Smen Is Morocco's Funky Fermented Butter That Lasts For Years"]. ''NPR''. Retrieved 27 November 2025.</ref><ref>Roden, Claudia (24 December 2008). ''[https://books.google.com/books?id=r723owliVz8C&q=samna&pg=PA13 The New Book of Middle Eastern Food]''. Knopf Doubleday Publishing Group. pp.&#x20;13, 46, 147, 305. ISBN&#x20;<bdi>978-0-307-55856-5</bdi>. Retrieved 27 November 2025.</ref><ref>[https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e15.htm "The technology of traditional milk products in developing countries"]. ''Food and Agriculture Organization''. Retrieved 30 November 2025.</ref> a be yoŋ naane a paaŋ poɔ ne a Yemeni<ref>Gill, Li (11 Dec 2023). [https://foodish.anumuseum.org.il/en/recipe/semneh-yemeni-clarified-butter/ "Semneh - Yemeni Clarified Butter - Recipe"]. ''Foodish - Anu Museum''. Retrieved 26 November 2025.</ref> bondirii naŋ e ba saakompare yipɔge bondirii. Tatenne aseŋ Jordan ane Lebanon, samneh paaloŋ poɔ e la zie bee paaloŋ kaŋa ne a ba butter naŋ da boɔrɔ ka a yitaa, A North Afrika paaloŋ poɔ butter, anaŋ ba maŋ biŋ la ka miiŋ a te waa ŋa ghee.<ref>"Smen - Arca del Gusto". ''Slow Food Foundation''. Retrieved 30 November 2025.</ref><ref>"Samneh Baladieh Balqawieh - Arca del Gusto". ''Slow Food Foundation''. Retrieved 26 November 2025.</ref><ref>"Butter and smen in the Arab world : Butter". ''WebExhibits''. Retrieved 30 November 2025.</ref><ref>Semenchuk, Nicole. "LibGuides: Clarifying Butter: Ahlan Wa Sahlan (Welcome): Middle Eastern Fats". ''Culinary Institute of America''. Retrieved 30 November 2025.</ref> Smen e la bondiraa kaŋa naŋ taa tɔnɔ gyamaa ko a North Afrikan ane a Middle Eastern bondirii. Butter la ka ba maŋ de a maale ne a yi ne naa boroŋ poɔ, peroo boɔ, bee a mine kaŋ ba maŋ de la a zaa ayi a lantaa. Ba maŋ doge la a butter ka a te kpaara, ka ba paaŋ sɛlle a a eŋ a ceramic jar<ref>"في رمضان.. هل تأكل السمن البلدي؟" &#x5B;During Ramadan, should you eat samn?&#x5D;. ''Al Jazeera'' (in Arabic). 11 Jan 2022. Retrieved 26 November 2025.</ref> bone na poc, ane nyɛnnoo eŋ sɛre ka baŋ maaŋ. Ba mine maŋ de la fenugreek biseɛre a lantaa eŋ a doge, ka anaŋ wa te kpa bɛ baare ba maŋ kyoore la a iri a bie na bare. A wagere ŋa mine meŋ baŋ de la thyme a eŋ poɔ yeast (daabɛle) ane enzyme poɔ a maale ne a bondirii ama. Ba maŋ de la bombulo bee a wɔmɔ mine a maale ne a. a maale baaroo poɔ la maŋ wuli lɛ anaŋ na waa, kyɛ gbɛɛ yaga ba maŋ de la koŋkolii poore. Ba maŋ de uu la teŋɛ poɔ a ba yipɔge la meŋ wuli a lɛ, a ŋaa eebo maŋ vɛŋ la ka a teŋɛ maaŋ bee a tole kyɛ meŋ ta la tolte bee maaŋ zuo lɛ nensaala naŋ boɔrɔ, A ŋaa yie taa ne a ghee, clarified butter<ref>"The Best Olive Oil in the World? This Village Thinks So". ''The New York Times''. 19 Oct 2021. Retrieved 26 November 2025.</ref>, ane niter kibbeh . A middle Eastern poɔ,  samneh la ka ba maŋ doge ka a kɔɔre, ka ba toɔ iri clarified butter a poɔ kyɛ naŋ iri koɔ meŋ a poɔ, kyɛ paaŋ kyɛre a boŋkpaga naŋ bare.<ref>Marks, Gil (17 November 2010). ''Encyclopedia of Jewish Food''. HMH. ISBN&#x20;<bdi>978-0-544-18631-6</bdi>. Retrieved 30 November 2025.</ref> == A piilu Zie == A Arabic samn e la bone<ref>"šamnu". ''www.assyrianlanguages.org''. Retrieved 1 December 2025.</ref><ref>Kogan, Leonid (19 May 2015). ''Genealogical Classification of Semitic: The Lexical Isoglosses''. Walter de Gruyter GmbH & Co KG. p.&#x20;265. ISBN&#x20;<bdi>978-1-61451-549-4</bdi>. Retrieved 1 December 2025.</ref> ba naŋ de yi ne a Semitic nyege teɛ poɔ,samn. Yelbie pare bammo gane kaŋa a Turkey dɔɔ bee karekyɛ kpoŋkaŋ yuori naŋ di Ottoman   sɛge eŋ a bɔrefɔ kɔkɔre poɔ a ne a British bɔrefɔ poɔ a 1890 yuoni poɔ lexicographer James Redhouse, bigiri la a semn ka o e la clarified butter bee ghee zaa e la yeni.<ref>Redhouse, James W. (1890). ''A turkish and english Lexicon shewing in english the significations of the turkish terms: Printed for the American Mission by A. H. Boyajian''. Boyajian. p.&#x20;1078. Retrieved 24 December 2025.</ref> == Dakoreŋ == Nawal Nasrallah mannoo a kyaare ne dakoreŋ bondirii yɛlɛ, o yeli ka clarifying butter maaloo maq waa ŋa ane bimmo ka neɛ na leɛ tuuli gaa Mesopotamia paaloŋ poɔ.<ref>Nasrallah, Nawal (2003). "Glossary". ''Delights from the Garden of Eden: A Cookbook and a History of the Iraqi Cuisine''. 1stBooks. p.&#x20;550. ISBN&#x20;<bdi>978-1-4033-4793-0</bdi>. Retrieved 31 December 2025.</ref> == Levant ane Egypt == [[Duoro kɔre:Egyptian margarine.jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:السعن- لحفظ وصنع السمن البلدي1.jpg|thumb]] Boma ɛre ka a waa ŋa hwajeh (حواجة) zaa e la Jordanian samneh, Melilotus saaqkompare bondirii banaq maŋ ɛre pulitaa.<ref>"سعادة وغذاء ودواء.. ربيع البادية الأردنية يجود على أهلها بالخيرات" &#x5B;Happiness, food, and medicine... the spring of the Jordanian desert bestows its bounty upon its people.&#x5D;. ''Al Jazeera'' (in Arabic). 31 Mar 2022. Retrieved 30 November 2025.</ref> Jordan ane Palestine, butter e la boma banŋ maŋ de puli ne bulgur, ka o toɔ nyɔge a koɔ zaa a nyoɔre kyɛ kyɛre a boroŋ yoŋ a bare, sɛre ka ba baŋ de maale ne samneh, anaŋ la ka ba naŋ boɔlɔ samneh baladieh.<ref>"بالفيديو: السمن والجميد.. تمسك بالتراث ومصدر رزق لعائلات أردنية" &#x5B;Samneh and Jameed: A preservation of heritage and a source of livelihood for Jordanian families&#x5D;. ''Al Jazeera'' (in Arabic). 17 Apr 2019. Retrieved 1 December 2025.</ref><ref>"السمن البلدي والزبدة لا زالت حاضرة بفلسطين ولكن بتزاحم بين منتجات الألبان" &#x5B;Samneh and butter are still present in Palestine, but they face competition from other dairy products.&#x5D;. ''alwatanvoice'' (in Arabic). 19 July 2007. Retrieved 1 December 2025.</ref> A Egypt ane a Syria paaloŋ poɔ, samneh e la ba saakompare boma banaŋ maŋ de maale ne baagye woɔ.<ref>"صناعة السمن الفلاحى حكاية عشق لأهل القرى بالمنيا.. وصفة تخليك تعمل زبدة بكفاءة.. وأم محمد: "الخضاضة" بتفصل اللبن عن السمن وساهمت فى تخفيف الأعباء الاقتصادية عن الأسر.. والناتج المتبقى يدخل فى تجهيز "الكشك"" &#x5B;Making samneh is a love story for the people of the villages in Minya.. A recipe that makes you make butter efficiently.. And Umm Muhammad: “The churn” separates the milk from the ghee and has contributed to easing the economic burdens on families.. And the remaining product is used in preparing “kishk”&#x5D;. ''Youm7'' (in Arabic). 23 December 2021. Retrieved 1 December 2025.</ref><ref>""العكة"... صناعة تقليدية لا تزال نساء دير الزور تحافظن عليها" &#x5B;"Al-Akka"... a traditional craft that the women of Deir ez-Zor still preserve.&#x5D;. ''JINHAGENCY News'' (in Arabic). Retrieved 1 December 2025.</ref> Samneh baladieh e la a boŋkpokpo naŋ maŋ poɔ bonnoore gyamaa maaloo poɔ, aseŋ baklava ane knafeh.<ref>"العائلة الفلسطينية التي أدخلت الكنافة النابلسية إلى دمشق!" &#x5B;The Palestinian family that introduced Nablus knafeh to Damascus!&#x5D;. ''Orient News'' (in Arabic). 10 Apr 2015. Retrieved 2 December 2025.</ref><ref>"الحلويات السورية... إقبال كبير في تركيا رغم كل التحديات" &#x5B;Syrian sweets... huge demand in Türkiye despite all the challenges&#x5D;. ''The New Arab'' (in Arabic). 19 Sep 2023. Retrieved 1 Dec 2025.</ref> ===== Maghreb ===== Moroccan smen e la ba saaŋkompare boma naŋ daŋ piili ne ba saaŋkommine yuomo naŋ pare poɔ ba naŋ maŋ de a maale ne spiɔed,<ref>El Lamti, Fatima; Mennane, Zakaria; Elmtili, Noureddine; Mrani Alaoui, Mohammed (November 2024). "Ethnomedicinal Knowledge and Traditional Methodology for the Preparation of Fermented Butter "Smen" Among the Rural People of Northern Morocco: A Field Study". ''Journal of Medicinal Food''. '''27''' (11): 1133–1139. doi:10.1089/jmf.2024.0087. ISSN&#x20;1557-7600. PMID&#x20;39239716.</ref>  ba maŋ de a la biŋ ka a miiŋ == Leɛ kaa kyɛ nyɛ == * Bog Butter * Clarified butter * Dairy product * List of African dishes == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] j7nvmwacpoc0iyjpz3f9o9e2dqv1kim 63555 63554 2026-07-31T08:41:11Z Vision L1 19 63555 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q2397413}} Smen ( yi la a Arabic paaloŋ poɔ, ka ba mine a boɔlɔ ka سمن or {{lang|ar|سمنة}} ka mine meŋ boɔlɔ ka ''sman'', ''semn'', ''semneh'', or ''sminn''), a boma ama maaloo e la boma ba naŋ maŋ de myɛnnoo a sɔ a bondiraa ŋa, a bondirii ama maaloo yi la a North Afrika paaloŋ poɔ, (Algeria,<ref>Boussekine, Rania (2022-06-09). ''[http://depot.umc.edu.dz/handle/123456789/13649 Smen/Dhan, beurre fermenté traditionnel]'' (Thesis thesis) (in French). Université Frères Mentouri - Constantine 1.</ref><ref>Fatima-Zohra, Bouayed. ''[https://www.amazon.co.uk/cuisine-alg%C3%A9rienne-Bouayed-Fatima-Zohra/dp/B0099RJDZ8 La cuisine algérienne]''. Temps Actuels.</ref> Moroɔcan ane Tunisian<ref>E. B; Camps, G.; Morel, J.-P.; Hanoteau, G.; Letourneux, A.; Nouschi, A.; Fery, R.; Demoulin, F.; Chamla, M.-C.; Louis, A.; Ben Tanfous, A.; Ben Baaziz, S.; Soussi, L.; Champault, D.; Gast, M. (1986-09-01). "[[doi:10.4000/encyclopedieberbere.2436|Alimentation]]". ''Encyclopédie berbère'' (in French). '''4''' (4): 472–529. doi:10.4000/encyclopedieberbere.2436. ISSN&#x20;1015-7344.</ref> paaloŋ meŋ poɔ),<ref>Schmidt, Alex (9 October 2014). [https://www.npr.org/sections/thesalt/2014/10/09/353510171/smen-is-moroccos-funky-fermented-butter-that-lasts-for-years "Smen Is Morocco's Funky Fermented Butter That Lasts For Years"]. ''NPR''. Retrieved 27 November 2025.</ref><ref>Roden, Claudia (24 December 2008). ''[https://books.google.com/books?id=r723owliVz8C&q=samna&pg=PA13 The New Book of Middle Eastern Food]''. Knopf Doubleday Publishing Group. pp.&#x20;13, 46, 147, 305. ISBN&#x20;<bdi>978-0-307-55856-5</bdi>. Retrieved 27 November 2025.</ref><ref>[https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e15.htm "The technology of traditional milk products in developing countries"]. ''Food and Agriculture Organization''. Retrieved 30 November 2025.</ref> a be yoŋ naane a paaŋ poɔ ne a Yemeni<ref>Gill, Li (11 Dec 2023). [https://foodish.anumuseum.org.il/en/recipe/semneh-yemeni-clarified-butter/ "Semneh - Yemeni Clarified Butter - Recipe"]. ''Foodish - Anu Museum''. Retrieved 26 November 2025.</ref> bondirii naŋ e ba saakompare yipɔge bondirii. Tatenne aseŋ Jordan ane Lebanon, samneh paaloŋ poɔ e la zie bee paaloŋ kaŋa ne a ba butter naŋ da boɔrɔ ka a yitaa, A North Afrika paaloŋ poɔ butter, anaŋ ba maŋ biŋ la ka miiŋ a te waa ŋa ghee.<ref>[https://www.fondazioneslowfood.com/en/ark-of-taste-slow-food/rancid-butter/ "Smen - Arca del Gusto"]. ''Slow Food Foundation''. Retrieved 30 November 2025.</ref><ref>"Samneh Baladieh Balqawieh - Arca del Gusto". ''Slow Food Foundation''. Retrieved 26 November 2025.</ref><ref>"Butter and smen in the Arab world : Butter". ''WebExhibits''. Retrieved 30 November 2025.</ref><ref>Semenchuk, Nicole. "LibGuides: Clarifying Butter: Ahlan Wa Sahlan (Welcome): Middle Eastern Fats". ''Culinary Institute of America''. Retrieved 30 November 2025.</ref> Smen e la bondiraa kaŋa naŋ taa tɔnɔ gyamaa ko a North Afrikan ane a Middle Eastern bondirii. Butter la ka ba maŋ de a maale ne a yi ne naa boroŋ poɔ, peroo boɔ, bee a mine kaŋ ba maŋ de la a zaa ayi a lantaa. Ba maŋ doge la a butter ka a te kpaara, ka ba paaŋ sɛlle a a eŋ a ceramic jar<ref>"في رمضان.. هل تأكل السمن البلدي؟" &#x5B;During Ramadan, should you eat samn?&#x5D;. ''Al Jazeera'' (in Arabic). 11 Jan 2022. Retrieved 26 November 2025.</ref> bone na poc, ane nyɛnnoo eŋ sɛre ka baŋ maaŋ. Ba mine maŋ de la fenugreek biseɛre a lantaa eŋ a doge, ka anaŋ wa te kpa bɛ baare ba maŋ kyoore la a iri a bie na bare. A wagere ŋa mine meŋ baŋ de la thyme a eŋ poɔ yeast (daabɛle) ane enzyme poɔ a maale ne a bondirii ama. Ba maŋ de la bombulo bee a wɔmɔ mine a maale ne a. a maale baaroo poɔ la maŋ wuli lɛ anaŋ na waa, kyɛ gbɛɛ yaga ba maŋ de la koŋkolii poore. Ba maŋ de uu la teŋɛ poɔ a ba yipɔge la meŋ wuli a lɛ, a ŋaa eebo maŋ vɛŋ la ka a teŋɛ maaŋ bee a tole kyɛ meŋ ta la tolte bee maaŋ zuo lɛ nensaala naŋ boɔrɔ, A ŋaa yie taa ne a ghee, clarified butter<ref>"The Best Olive Oil in the World? This Village Thinks So". ''The New York Times''. 19 Oct 2021. Retrieved 26 November 2025.</ref>, ane niter kibbeh . A middle Eastern poɔ,  samneh la ka ba maŋ doge ka a kɔɔre, ka ba toɔ iri clarified butter a poɔ kyɛ naŋ iri koɔ meŋ a poɔ, kyɛ paaŋ kyɛre a boŋkpaga naŋ bare.<ref>Marks, Gil (17 November 2010). ''Encyclopedia of Jewish Food''. HMH. ISBN&#x20;<bdi>978-0-544-18631-6</bdi>. Retrieved 30 November 2025.</ref> == A piilu Zie == A Arabic samn e la bone<ref>"šamnu". ''www.assyrianlanguages.org''. Retrieved 1 December 2025.</ref><ref>Kogan, Leonid (19 May 2015). ''Genealogical Classification of Semitic: The Lexical Isoglosses''. Walter de Gruyter GmbH & Co KG. p.&#x20;265. ISBN&#x20;<bdi>978-1-61451-549-4</bdi>. Retrieved 1 December 2025.</ref> ba naŋ de yi ne a Semitic nyege teɛ poɔ,samn. Yelbie pare bammo gane kaŋa a Turkey dɔɔ bee karekyɛ kpoŋkaŋ yuori naŋ di Ottoman   sɛge eŋ a bɔrefɔ kɔkɔre poɔ a ne a British bɔrefɔ poɔ a 1890 yuoni poɔ lexicographer James Redhouse, bigiri la a semn ka o e la clarified butter bee ghee zaa e la yeni.<ref>Redhouse, James W. (1890). ''A turkish and english Lexicon shewing in english the significations of the turkish terms: Printed for the American Mission by A. H. Boyajian''. Boyajian. p.&#x20;1078. Retrieved 24 December 2025.</ref> == Dakoreŋ == Nawal Nasrallah mannoo a kyaare ne dakoreŋ bondirii yɛlɛ, o yeli ka clarifying butter maaloo maq waa ŋa ane bimmo ka neɛ na leɛ tuuli gaa Mesopotamia paaloŋ poɔ.<ref>Nasrallah, Nawal (2003). "Glossary". ''Delights from the Garden of Eden: A Cookbook and a History of the Iraqi Cuisine''. 1stBooks. p.&#x20;550. ISBN&#x20;<bdi>978-1-4033-4793-0</bdi>. Retrieved 31 December 2025.</ref> == Levant ane Egypt == [[Duoro kɔre:Egyptian margarine.jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:السعن- لحفظ وصنع السمن البلدي1.jpg|thumb]] Boma ɛre ka a waa ŋa hwajeh (حواجة) zaa e la Jordanian samneh, Melilotus saaqkompare bondirii banaq maŋ ɛre pulitaa.<ref>"سعادة وغذاء ودواء.. ربيع البادية الأردنية يجود على أهلها بالخيرات" &#x5B;Happiness, food, and medicine... the spring of the Jordanian desert bestows its bounty upon its people.&#x5D;. ''Al Jazeera'' (in Arabic). 31 Mar 2022. Retrieved 30 November 2025.</ref> Jordan ane Palestine, butter e la boma banŋ maŋ de puli ne bulgur, ka o toɔ nyɔge a koɔ zaa a nyoɔre kyɛ kyɛre a boroŋ yoŋ a bare, sɛre ka ba baŋ de maale ne samneh, anaŋ la ka ba naŋ boɔlɔ samneh baladieh.<ref>"بالفيديو: السمن والجميد.. تمسك بالتراث ومصدر رزق لعائلات أردنية" &#x5B;Samneh and Jameed: A preservation of heritage and a source of livelihood for Jordanian families&#x5D;. ''Al Jazeera'' (in Arabic). 17 Apr 2019. Retrieved 1 December 2025.</ref><ref>"السمن البلدي والزبدة لا زالت حاضرة بفلسطين ولكن بتزاحم بين منتجات الألبان" &#x5B;Samneh and butter are still present in Palestine, but they face competition from other dairy products.&#x5D;. ''alwatanvoice'' (in Arabic). 19 July 2007. Retrieved 1 December 2025.</ref> A Egypt ane a Syria paaloŋ poɔ, samneh e la ba saakompare boma banaŋ maŋ de maale ne baagye woɔ.<ref>"صناعة السمن الفلاحى حكاية عشق لأهل القرى بالمنيا.. وصفة تخليك تعمل زبدة بكفاءة.. وأم محمد: "الخضاضة" بتفصل اللبن عن السمن وساهمت فى تخفيف الأعباء الاقتصادية عن الأسر.. والناتج المتبقى يدخل فى تجهيز "الكشك"" &#x5B;Making samneh is a love story for the people of the villages in Minya.. A recipe that makes you make butter efficiently.. And Umm Muhammad: “The churn” separates the milk from the ghee and has contributed to easing the economic burdens on families.. And the remaining product is used in preparing “kishk”&#x5D;. ''Youm7'' (in Arabic). 23 December 2021. Retrieved 1 December 2025.</ref><ref>""العكة"... صناعة تقليدية لا تزال نساء دير الزور تحافظن عليها" &#x5B;"Al-Akka"... a traditional craft that the women of Deir ez-Zor still preserve.&#x5D;. ''JINHAGENCY News'' (in Arabic). Retrieved 1 December 2025.</ref> Samneh baladieh e la a boŋkpokpo naŋ maŋ poɔ bonnoore gyamaa maaloo poɔ, aseŋ baklava ane knafeh.<ref>"العائلة الفلسطينية التي أدخلت الكنافة النابلسية إلى دمشق!" &#x5B;The Palestinian family that introduced Nablus knafeh to Damascus!&#x5D;. ''Orient News'' (in Arabic). 10 Apr 2015. Retrieved 2 December 2025.</ref><ref>"الحلويات السورية... إقبال كبير في تركيا رغم كل التحديات" &#x5B;Syrian sweets... huge demand in Türkiye despite all the challenges&#x5D;. ''The New Arab'' (in Arabic). 19 Sep 2023. Retrieved 1 Dec 2025.</ref> ===== Maghreb ===== Moroccan smen e la ba saaŋkompare boma naŋ daŋ piili ne ba saaŋkommine yuomo naŋ pare poɔ ba naŋ maŋ de a maale ne spiɔed,<ref>El Lamti, Fatima; Mennane, Zakaria; Elmtili, Noureddine; Mrani Alaoui, Mohammed (November 2024). "Ethnomedicinal Knowledge and Traditional Methodology for the Preparation of Fermented Butter "Smen" Among the Rural People of Northern Morocco: A Field Study". ''Journal of Medicinal Food''. '''27''' (11): 1133–1139. doi:10.1089/jmf.2024.0087. ISSN&#x20;1557-7600. PMID&#x20;39239716.</ref>  ba maŋ de a la biŋ ka a miiŋ == Leɛ kaa kyɛ nyɛ == * Bog Butter * Clarified butter * Dairy product * List of African dishes == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] 8vcbi60bokrb00x4935tz8wpiu6q89k 63556 63555 2026-07-31T08:44:59Z Vision L1 19 63556 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q2397413}} Smen ( yi la a Arabic paaloŋ poɔ, ka ba mine a boɔlɔ ka سمن or {{lang|ar|سمنة}} ka mine meŋ boɔlɔ ka ''sman'', ''semn'', ''semneh'', or ''sminn''), a boma ama maaloo e la boma ba naŋ maŋ de myɛnnoo a sɔ a bondiraa ŋa, a bondirii ama maaloo yi la a North Afrika paaloŋ poɔ, (Algeria,<ref>Boussekine, Rania (2022-06-09). ''[http://depot.umc.edu.dz/handle/123456789/13649 Smen/Dhan, beurre fermenté traditionnel]'' (Thesis thesis) (in French). Université Frères Mentouri - Constantine 1.</ref><ref>Fatima-Zohra, Bouayed. ''[https://www.amazon.co.uk/cuisine-alg%C3%A9rienne-Bouayed-Fatima-Zohra/dp/B0099RJDZ8 La cuisine algérienne]''. Temps Actuels.</ref> Moroɔcan ane Tunisian<ref>E. B; Camps, G.; Morel, J.-P.; Hanoteau, G.; Letourneux, A.; Nouschi, A.; Fery, R.; Demoulin, F.; Chamla, M.-C.; Louis, A.; Ben Tanfous, A.; Ben Baaziz, S.; Soussi, L.; Champault, D.; Gast, M. (1986-09-01). "[[doi:10.4000/encyclopedieberbere.2436|Alimentation]]". ''Encyclopédie berbère'' (in French). '''4''' (4): 472–529. doi:10.4000/encyclopedieberbere.2436. ISSN&#x20;1015-7344.</ref> paaloŋ meŋ poɔ),<ref>Schmidt, Alex (9 October 2014). [https://www.npr.org/sections/thesalt/2014/10/09/353510171/smen-is-moroccos-funky-fermented-butter-that-lasts-for-years "Smen Is Morocco's Funky Fermented Butter That Lasts For Years"]. ''NPR''. Retrieved 27 November 2025.</ref><ref>Roden, Claudia (24 December 2008). ''[https://books.google.com/books?id=r723owliVz8C&q=samna&pg=PA13 The New Book of Middle Eastern Food]''. Knopf Doubleday Publishing Group. pp.&#x20;13, 46, 147, 305. ISBN&#x20;<bdi>978-0-307-55856-5</bdi>. Retrieved 27 November 2025.</ref><ref>[https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e15.htm "The technology of traditional milk products in developing countries"]. ''Food and Agriculture Organization''. Retrieved 30 November 2025.</ref> a be yoŋ naane a paaŋ poɔ ne a Yemeni<ref>Gill, Li (11 Dec 2023). [https://foodish.anumuseum.org.il/en/recipe/semneh-yemeni-clarified-butter/ "Semneh - Yemeni Clarified Butter - Recipe"]. ''Foodish - Anu Museum''. Retrieved 26 November 2025.</ref> bondirii naŋ e ba saakompare yipɔge bondirii. Tatenne aseŋ Jordan ane Lebanon, samneh paaloŋ poɔ e la zie bee paaloŋ kaŋa ne a ba butter naŋ da boɔrɔ ka a yitaa, A North Afrika paaloŋ poɔ butter, anaŋ ba maŋ biŋ la ka miiŋ a te waa ŋa ghee.<ref>[https://www.fondazioneslowfood.com/en/ark-of-taste-slow-food/rancid-butter/ "Smen - Arca del Gusto"]. ''Slow Food Foundation''. Retrieved 30 November 2025.</ref><ref>[https://www.fondazioneslowfood.com/en/ark-of-taste-slow-food/samen-baladi/ "Samneh Baladieh Balqawieh - Arca del Gusto"]. ''Slow Food Foundation''. Retrieved 26 November 2025.</ref><ref>"Butter and smen in the Arab world : Butter". ''WebExhibits''. Retrieved 30 November 2025.</ref><ref>Semenchuk, Nicole. "LibGuides: Clarifying Butter: Ahlan Wa Sahlan (Welcome): Middle Eastern Fats". ''Culinary Institute of America''. Retrieved 30 November 2025.</ref> Smen e la bondiraa kaŋa naŋ taa tɔnɔ gyamaa ko a North Afrikan ane a Middle Eastern bondirii. Butter la ka ba maŋ de a maale ne a yi ne naa boroŋ poɔ, peroo boɔ, bee a mine kaŋ ba maŋ de la a zaa ayi a lantaa. Ba maŋ doge la a butter ka a te kpaara, ka ba paaŋ sɛlle a a eŋ a ceramic jar<ref>"في رمضان.. هل تأكل السمن البلدي؟" &#x5B;During Ramadan, should you eat samn?&#x5D;. ''Al Jazeera'' (in Arabic). 11 Jan 2022. Retrieved 26 November 2025.</ref> bone na poc, ane nyɛnnoo eŋ sɛre ka baŋ maaŋ. Ba mine maŋ de la fenugreek biseɛre a lantaa eŋ a doge, ka anaŋ wa te kpa bɛ baare ba maŋ kyoore la a iri a bie na bare. A wagere ŋa mine meŋ baŋ de la thyme a eŋ poɔ yeast (daabɛle) ane enzyme poɔ a maale ne a bondirii ama. Ba maŋ de la bombulo bee a wɔmɔ mine a maale ne a. a maale baaroo poɔ la maŋ wuli lɛ anaŋ na waa, kyɛ gbɛɛ yaga ba maŋ de la koŋkolii poore. Ba maŋ de uu la teŋɛ poɔ a ba yipɔge la meŋ wuli a lɛ, a ŋaa eebo maŋ vɛŋ la ka a teŋɛ maaŋ bee a tole kyɛ meŋ ta la tolte bee maaŋ zuo lɛ nensaala naŋ boɔrɔ, A ŋaa yie taa ne a ghee, clarified butter<ref>"The Best Olive Oil in the World? This Village Thinks So". ''The New York Times''. 19 Oct 2021. Retrieved 26 November 2025.</ref>, ane niter kibbeh . A middle Eastern poɔ,  samneh la ka ba maŋ doge ka a kɔɔre, ka ba toɔ iri clarified butter a poɔ kyɛ naŋ iri koɔ meŋ a poɔ, kyɛ paaŋ kyɛre a boŋkpaga naŋ bare.<ref>Marks, Gil (17 November 2010). ''Encyclopedia of Jewish Food''. HMH. ISBN&#x20;<bdi>978-0-544-18631-6</bdi>. Retrieved 30 November 2025.</ref> == A piilu Zie == A Arabic samn e la bone<ref>"šamnu". ''www.assyrianlanguages.org''. Retrieved 1 December 2025.</ref><ref>Kogan, Leonid (19 May 2015). ''Genealogical Classification of Semitic: The Lexical Isoglosses''. Walter de Gruyter GmbH & Co KG. p.&#x20;265. ISBN&#x20;<bdi>978-1-61451-549-4</bdi>. Retrieved 1 December 2025.</ref> ba naŋ de yi ne a Semitic nyege teɛ poɔ,samn. Yelbie pare bammo gane kaŋa a Turkey dɔɔ bee karekyɛ kpoŋkaŋ yuori naŋ di Ottoman   sɛge eŋ a bɔrefɔ kɔkɔre poɔ a ne a British bɔrefɔ poɔ a 1890 yuoni poɔ lexicographer James Redhouse, bigiri la a semn ka o e la clarified butter bee ghee zaa e la yeni.<ref>Redhouse, James W. (1890). ''A turkish and english Lexicon shewing in english the significations of the turkish terms: Printed for the American Mission by A. H. Boyajian''. Boyajian. p.&#x20;1078. Retrieved 24 December 2025.</ref> == Dakoreŋ == Nawal Nasrallah mannoo a kyaare ne dakoreŋ bondirii yɛlɛ, o yeli ka clarifying butter maaloo maq waa ŋa ane bimmo ka neɛ na leɛ tuuli gaa Mesopotamia paaloŋ poɔ.<ref>Nasrallah, Nawal (2003). "Glossary". ''Delights from the Garden of Eden: A Cookbook and a History of the Iraqi Cuisine''. 1stBooks. p.&#x20;550. ISBN&#x20;<bdi>978-1-4033-4793-0</bdi>. Retrieved 31 December 2025.</ref> == Levant ane Egypt == [[Duoro kɔre:Egyptian margarine.jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:السعن- لحفظ وصنع السمن البلدي1.jpg|thumb]] Boma ɛre ka a waa ŋa hwajeh (حواجة) zaa e la Jordanian samneh, Melilotus saaqkompare bondirii banaq maŋ ɛre pulitaa.<ref>"سعادة وغذاء ودواء.. ربيع البادية الأردنية يجود على أهلها بالخيرات" &#x5B;Happiness, food, and medicine... the spring of the Jordanian desert bestows its bounty upon its people.&#x5D;. ''Al Jazeera'' (in Arabic). 31 Mar 2022. Retrieved 30 November 2025.</ref> Jordan ane Palestine, butter e la boma banŋ maŋ de puli ne bulgur, ka o toɔ nyɔge a koɔ zaa a nyoɔre kyɛ kyɛre a boroŋ yoŋ a bare, sɛre ka ba baŋ de maale ne samneh, anaŋ la ka ba naŋ boɔlɔ samneh baladieh.<ref>"بالفيديو: السمن والجميد.. تمسك بالتراث ومصدر رزق لعائلات أردنية" &#x5B;Samneh and Jameed: A preservation of heritage and a source of livelihood for Jordanian families&#x5D;. ''Al Jazeera'' (in Arabic). 17 Apr 2019. Retrieved 1 December 2025.</ref><ref>"السمن البلدي والزبدة لا زالت حاضرة بفلسطين ولكن بتزاحم بين منتجات الألبان" &#x5B;Samneh and butter are still present in Palestine, but they face competition from other dairy products.&#x5D;. ''alwatanvoice'' (in Arabic). 19 July 2007. Retrieved 1 December 2025.</ref> A Egypt ane a Syria paaloŋ poɔ, samneh e la ba saakompare boma banaŋ maŋ de maale ne baagye woɔ.<ref>"صناعة السمن الفلاحى حكاية عشق لأهل القرى بالمنيا.. وصفة تخليك تعمل زبدة بكفاءة.. وأم محمد: "الخضاضة" بتفصل اللبن عن السمن وساهمت فى تخفيف الأعباء الاقتصادية عن الأسر.. والناتج المتبقى يدخل فى تجهيز "الكشك"" &#x5B;Making samneh is a love story for the people of the villages in Minya.. A recipe that makes you make butter efficiently.. And Umm Muhammad: “The churn” separates the milk from the ghee and has contributed to easing the economic burdens on families.. And the remaining product is used in preparing “kishk”&#x5D;. ''Youm7'' (in Arabic). 23 December 2021. Retrieved 1 December 2025.</ref><ref>""العكة"... صناعة تقليدية لا تزال نساء دير الزور تحافظن عليها" &#x5B;"Al-Akka"... a traditional craft that the women of Deir ez-Zor still preserve.&#x5D;. ''JINHAGENCY News'' (in Arabic). Retrieved 1 December 2025.</ref> Samneh baladieh e la a boŋkpokpo naŋ maŋ poɔ bonnoore gyamaa maaloo poɔ, aseŋ baklava ane knafeh.<ref>"العائلة الفلسطينية التي أدخلت الكنافة النابلسية إلى دمشق!" &#x5B;The Palestinian family that introduced Nablus knafeh to Damascus!&#x5D;. ''Orient News'' (in Arabic). 10 Apr 2015. Retrieved 2 December 2025.</ref><ref>"الحلويات السورية... إقبال كبير في تركيا رغم كل التحديات" &#x5B;Syrian sweets... huge demand in Türkiye despite all the challenges&#x5D;. ''The New Arab'' (in Arabic). 19 Sep 2023. Retrieved 1 Dec 2025.</ref> ===== Maghreb ===== Moroccan smen e la ba saaŋkompare boma naŋ daŋ piili ne ba saaŋkommine yuomo naŋ pare poɔ ba naŋ maŋ de a maale ne spiɔed,<ref>El Lamti, Fatima; Mennane, Zakaria; Elmtili, Noureddine; Mrani Alaoui, Mohammed (November 2024). "Ethnomedicinal Knowledge and Traditional Methodology for the Preparation of Fermented Butter "Smen" Among the Rural People of Northern Morocco: A Field Study". ''Journal of Medicinal Food''. '''27''' (11): 1133–1139. doi:10.1089/jmf.2024.0087. ISSN&#x20;1557-7600. PMID&#x20;39239716.</ref>  ba maŋ de a la biŋ ka a miiŋ == Leɛ kaa kyɛ nyɛ == * Bog Butter * Clarified butter * Dairy product * List of African dishes == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] s515q9v7ffbkbbqo7erzkwqp28mm69j 63557 63556 2026-07-31T08:46:08Z Vision L1 19 63557 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q2397413}} Smen ( yi la a Arabic paaloŋ poɔ, ka ba mine a boɔlɔ ka سمن or {{lang|ar|سمنة}} ka mine meŋ boɔlɔ ka ''sman'', ''semn'', ''semneh'', or ''sminn''), a boma ama maaloo e la boma ba naŋ maŋ de myɛnnoo a sɔ a bondiraa ŋa, a bondirii ama maaloo yi la a North Afrika paaloŋ poɔ, (Algeria,<ref>Boussekine, Rania (2022-06-09). ''[http://depot.umc.edu.dz/handle/123456789/13649 Smen/Dhan, beurre fermenté traditionnel]'' (Thesis thesis) (in French). Université Frères Mentouri - Constantine 1.</ref><ref>Fatima-Zohra, Bouayed. ''[https://www.amazon.co.uk/cuisine-alg%C3%A9rienne-Bouayed-Fatima-Zohra/dp/B0099RJDZ8 La cuisine algérienne]''. Temps Actuels.</ref> Moroɔcan ane Tunisian<ref>E. B; Camps, G.; Morel, J.-P.; Hanoteau, G.; Letourneux, A.; Nouschi, A.; Fery, R.; Demoulin, F.; Chamla, M.-C.; Louis, A.; Ben Tanfous, A.; Ben Baaziz, S.; Soussi, L.; Champault, D.; Gast, M. (1986-09-01). "[[doi:10.4000/encyclopedieberbere.2436|Alimentation]]". ''Encyclopédie berbère'' (in French). '''4''' (4): 472–529. doi:10.4000/encyclopedieberbere.2436. ISSN&#x20;1015-7344.</ref> paaloŋ meŋ poɔ),<ref>Schmidt, Alex (9 October 2014). [https://www.npr.org/sections/thesalt/2014/10/09/353510171/smen-is-moroccos-funky-fermented-butter-that-lasts-for-years "Smen Is Morocco's Funky Fermented Butter That Lasts For Years"]. ''NPR''. Retrieved 27 November 2025.</ref><ref>Roden, Claudia (24 December 2008). ''[https://books.google.com/books?id=r723owliVz8C&q=samna&pg=PA13 The New Book of Middle Eastern Food]''. Knopf Doubleday Publishing Group. pp.&#x20;13, 46, 147, 305. ISBN&#x20;<bdi>978-0-307-55856-5</bdi>. Retrieved 27 November 2025.</ref><ref>[https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e15.htm "The technology of traditional milk products in developing countries"]. ''Food and Agriculture Organization''. Retrieved 30 November 2025.</ref> a be yoŋ naane a paaŋ poɔ ne a Yemeni<ref>Gill, Li (11 Dec 2023). [https://foodish.anumuseum.org.il/en/recipe/semneh-yemeni-clarified-butter/ "Semneh - Yemeni Clarified Butter - Recipe"]. ''Foodish - Anu Museum''. Retrieved 26 November 2025.</ref> bondirii naŋ e ba saakompare yipɔge bondirii. Tatenne aseŋ Jordan ane Lebanon, samneh paaloŋ poɔ e la zie bee paaloŋ kaŋa ne a ba butter naŋ da boɔrɔ ka a yitaa, A North Afrika paaloŋ poɔ butter, anaŋ ba maŋ biŋ la ka miiŋ a te waa ŋa ghee.<ref>[https://www.fondazioneslowfood.com/en/ark-of-taste-slow-food/rancid-butter/ "Smen - Arca del Gusto"]. ''Slow Food Foundation''. Retrieved 30 November 2025.</ref><ref>[https://www.fondazioneslowfood.com/en/ark-of-taste-slow-food/samen-baladi/ "Samneh Baladieh Balqawieh - Arca del Gusto"]. ''Slow Food Foundation''. Retrieved 26 November 2025.</ref><ref>[https://www.webexhibits.org/butter/countries-northafrica.html "Butter and smen in the Arab world : Butter"]. ''WebExhibits''. Retrieved 30 November 2025.</ref><ref>Semenchuk, Nicole. "LibGuides: Clarifying Butter: Ahlan Wa Sahlan (Welcome): Middle Eastern Fats". ''Culinary Institute of America''. Retrieved 30 November 2025.</ref> Smen e la bondiraa kaŋa naŋ taa tɔnɔ gyamaa ko a North Afrikan ane a Middle Eastern bondirii. Butter la ka ba maŋ de a maale ne a yi ne naa boroŋ poɔ, peroo boɔ, bee a mine kaŋ ba maŋ de la a zaa ayi a lantaa. Ba maŋ doge la a butter ka a te kpaara, ka ba paaŋ sɛlle a a eŋ a ceramic jar<ref>"في رمضان.. هل تأكل السمن البلدي؟" &#x5B;During Ramadan, should you eat samn?&#x5D;. ''Al Jazeera'' (in Arabic). 11 Jan 2022. Retrieved 26 November 2025.</ref> bone na poc, ane nyɛnnoo eŋ sɛre ka baŋ maaŋ. Ba mine maŋ de la fenugreek biseɛre a lantaa eŋ a doge, ka anaŋ wa te kpa bɛ baare ba maŋ kyoore la a iri a bie na bare. A wagere ŋa mine meŋ baŋ de la thyme a eŋ poɔ yeast (daabɛle) ane enzyme poɔ a maale ne a bondirii ama. Ba maŋ de la bombulo bee a wɔmɔ mine a maale ne a. a maale baaroo poɔ la maŋ wuli lɛ anaŋ na waa, kyɛ gbɛɛ yaga ba maŋ de la koŋkolii poore. Ba maŋ de uu la teŋɛ poɔ a ba yipɔge la meŋ wuli a lɛ, a ŋaa eebo maŋ vɛŋ la ka a teŋɛ maaŋ bee a tole kyɛ meŋ ta la tolte bee maaŋ zuo lɛ nensaala naŋ boɔrɔ, A ŋaa yie taa ne a ghee, clarified butter<ref>"The Best Olive Oil in the World? This Village Thinks So". ''The New York Times''. 19 Oct 2021. Retrieved 26 November 2025.</ref>, ane niter kibbeh . A middle Eastern poɔ,  samneh la ka ba maŋ doge ka a kɔɔre, ka ba toɔ iri clarified butter a poɔ kyɛ naŋ iri koɔ meŋ a poɔ, kyɛ paaŋ kyɛre a boŋkpaga naŋ bare.<ref>Marks, Gil (17 November 2010). ''Encyclopedia of Jewish Food''. HMH. ISBN&#x20;<bdi>978-0-544-18631-6</bdi>. Retrieved 30 November 2025.</ref> == A piilu Zie == A Arabic samn e la bone<ref>"šamnu". ''www.assyrianlanguages.org''. Retrieved 1 December 2025.</ref><ref>Kogan, Leonid (19 May 2015). ''Genealogical Classification of Semitic: The Lexical Isoglosses''. Walter de Gruyter GmbH & Co KG. p.&#x20;265. ISBN&#x20;<bdi>978-1-61451-549-4</bdi>. Retrieved 1 December 2025.</ref> ba naŋ de yi ne a Semitic nyege teɛ poɔ,samn. Yelbie pare bammo gane kaŋa a Turkey dɔɔ bee karekyɛ kpoŋkaŋ yuori naŋ di Ottoman   sɛge eŋ a bɔrefɔ kɔkɔre poɔ a ne a British bɔrefɔ poɔ a 1890 yuoni poɔ lexicographer James Redhouse, bigiri la a semn ka o e la clarified butter bee ghee zaa e la yeni.<ref>Redhouse, James W. (1890). ''A turkish and english Lexicon shewing in english the significations of the turkish terms: Printed for the American Mission by A. H. Boyajian''. Boyajian. p.&#x20;1078. Retrieved 24 December 2025.</ref> == Dakoreŋ == Nawal Nasrallah mannoo a kyaare ne dakoreŋ bondirii yɛlɛ, o yeli ka clarifying butter maaloo maq waa ŋa ane bimmo ka neɛ na leɛ tuuli gaa Mesopotamia paaloŋ poɔ.<ref>Nasrallah, Nawal (2003). "Glossary". ''Delights from the Garden of Eden: A Cookbook and a History of the Iraqi Cuisine''. 1stBooks. p.&#x20;550. ISBN&#x20;<bdi>978-1-4033-4793-0</bdi>. Retrieved 31 December 2025.</ref> == Levant ane Egypt == [[Duoro kɔre:Egyptian margarine.jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:السعن- لحفظ وصنع السمن البلدي1.jpg|thumb]] Boma ɛre ka a waa ŋa hwajeh (حواجة) zaa e la Jordanian samneh, Melilotus saaqkompare bondirii banaq maŋ ɛre pulitaa.<ref>"سعادة وغذاء ودواء.. ربيع البادية الأردنية يجود على أهلها بالخيرات" &#x5B;Happiness, food, and medicine... the spring of the Jordanian desert bestows its bounty upon its people.&#x5D;. ''Al Jazeera'' (in Arabic). 31 Mar 2022. Retrieved 30 November 2025.</ref> Jordan ane Palestine, butter e la boma banŋ maŋ de puli ne bulgur, ka o toɔ nyɔge a koɔ zaa a nyoɔre kyɛ kyɛre a boroŋ yoŋ a bare, sɛre ka ba baŋ de maale ne samneh, anaŋ la ka ba naŋ boɔlɔ samneh baladieh.<ref>"بالفيديو: السمن والجميد.. تمسك بالتراث ومصدر رزق لعائلات أردنية" &#x5B;Samneh and Jameed: A preservation of heritage and a source of livelihood for Jordanian families&#x5D;. ''Al Jazeera'' (in Arabic). 17 Apr 2019. Retrieved 1 December 2025.</ref><ref>"السمن البلدي والزبدة لا زالت حاضرة بفلسطين ولكن بتزاحم بين منتجات الألبان" &#x5B;Samneh and butter are still present in Palestine, but they face competition from other dairy products.&#x5D;. ''alwatanvoice'' (in Arabic). 19 July 2007. Retrieved 1 December 2025.</ref> A Egypt ane a Syria paaloŋ poɔ, samneh e la ba saakompare boma banaŋ maŋ de maale ne baagye woɔ.<ref>"صناعة السمن الفلاحى حكاية عشق لأهل القرى بالمنيا.. وصفة تخليك تعمل زبدة بكفاءة.. وأم محمد: "الخضاضة" بتفصل اللبن عن السمن وساهمت فى تخفيف الأعباء الاقتصادية عن الأسر.. والناتج المتبقى يدخل فى تجهيز "الكشك"" &#x5B;Making samneh is a love story for the people of the villages in Minya.. A recipe that makes you make butter efficiently.. And Umm Muhammad: “The churn” separates the milk from the ghee and has contributed to easing the economic burdens on families.. And the remaining product is used in preparing “kishk”&#x5D;. ''Youm7'' (in Arabic). 23 December 2021. Retrieved 1 December 2025.</ref><ref>""العكة"... صناعة تقليدية لا تزال نساء دير الزور تحافظن عليها" &#x5B;"Al-Akka"... a traditional craft that the women of Deir ez-Zor still preserve.&#x5D;. ''JINHAGENCY News'' (in Arabic). Retrieved 1 December 2025.</ref> Samneh baladieh e la a boŋkpokpo naŋ maŋ poɔ bonnoore gyamaa maaloo poɔ, aseŋ baklava ane knafeh.<ref>"العائلة الفلسطينية التي أدخلت الكنافة النابلسية إلى دمشق!" &#x5B;The Palestinian family that introduced Nablus knafeh to Damascus!&#x5D;. ''Orient News'' (in Arabic). 10 Apr 2015. Retrieved 2 December 2025.</ref><ref>"الحلويات السورية... إقبال كبير في تركيا رغم كل التحديات" &#x5B;Syrian sweets... huge demand in Türkiye despite all the challenges&#x5D;. ''The New Arab'' (in Arabic). 19 Sep 2023. Retrieved 1 Dec 2025.</ref> ===== Maghreb ===== Moroccan smen e la ba saaŋkompare boma naŋ daŋ piili ne ba saaŋkommine yuomo naŋ pare poɔ ba naŋ maŋ de a maale ne spiɔed,<ref>El Lamti, Fatima; Mennane, Zakaria; Elmtili, Noureddine; Mrani Alaoui, Mohammed (November 2024). "Ethnomedicinal Knowledge and Traditional Methodology for the Preparation of Fermented Butter "Smen" Among the Rural People of Northern Morocco: A Field Study". ''Journal of Medicinal Food''. '''27''' (11): 1133–1139. doi:10.1089/jmf.2024.0087. ISSN&#x20;1557-7600. PMID&#x20;39239716.</ref>  ba maŋ de a la biŋ ka a miiŋ == Leɛ kaa kyɛ nyɛ == * Bog Butter * Clarified butter * Dairy product * List of African dishes == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] qewz6mrkv3hjqliheqjhju95z4fdsjh 63558 63557 2026-07-31T08:49:13Z Vision L1 19 63558 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q2397413}} Smen ( yi la a Arabic paaloŋ poɔ, ka ba mine a boɔlɔ ka سمن or {{lang|ar|سمنة}} ka mine meŋ boɔlɔ ka ''sman'', ''semn'', ''semneh'', or ''sminn''), a boma ama maaloo e la boma ba naŋ maŋ de myɛnnoo a sɔ a bondiraa ŋa, a bondirii ama maaloo yi la a North Afrika paaloŋ poɔ, (Algeria,<ref>Boussekine, Rania (2022-06-09). ''[http://depot.umc.edu.dz/handle/123456789/13649 Smen/Dhan, beurre fermenté traditionnel]'' (Thesis thesis) (in French). Université Frères Mentouri - Constantine 1.</ref><ref>Fatima-Zohra, Bouayed. ''[https://www.amazon.co.uk/cuisine-alg%C3%A9rienne-Bouayed-Fatima-Zohra/dp/B0099RJDZ8 La cuisine algérienne]''. Temps Actuels.</ref> Moroɔcan ane Tunisian<ref>E. B; Camps, G.; Morel, J.-P.; Hanoteau, G.; Letourneux, A.; Nouschi, A.; Fery, R.; Demoulin, F.; Chamla, M.-C.; Louis, A.; Ben Tanfous, A.; Ben Baaziz, S.; Soussi, L.; Champault, D.; Gast, M. (1986-09-01). "[[doi:10.4000/encyclopedieberbere.2436|Alimentation]]". ''Encyclopédie berbère'' (in French). '''4''' (4): 472–529. doi:10.4000/encyclopedieberbere.2436. ISSN&#x20;1015-7344.</ref> paaloŋ meŋ poɔ),<ref>Schmidt, Alex (9 October 2014). [https://www.npr.org/sections/thesalt/2014/10/09/353510171/smen-is-moroccos-funky-fermented-butter-that-lasts-for-years "Smen Is Morocco's Funky Fermented Butter That Lasts For Years"]. ''NPR''. Retrieved 27 November 2025.</ref><ref>Roden, Claudia (24 December 2008). ''[https://books.google.com/books?id=r723owliVz8C&q=samna&pg=PA13 The New Book of Middle Eastern Food]''. Knopf Doubleday Publishing Group. pp.&#x20;13, 46, 147, 305. ISBN&#x20;<bdi>978-0-307-55856-5</bdi>. Retrieved 27 November 2025.</ref><ref>[https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e15.htm "The technology of traditional milk products in developing countries"]. ''Food and Agriculture Organization''. Retrieved 30 November 2025.</ref> a be yoŋ naane a paaŋ poɔ ne a Yemeni<ref>Gill, Li (11 Dec 2023). [https://foodish.anumuseum.org.il/en/recipe/semneh-yemeni-clarified-butter/ "Semneh - Yemeni Clarified Butter - Recipe"]. ''Foodish - Anu Museum''. Retrieved 26 November 2025.</ref> bondirii naŋ e ba saakompare yipɔge bondirii. Tatenne aseŋ Jordan ane Lebanon, samneh paaloŋ poɔ e la zie bee paaloŋ kaŋa ne a ba butter naŋ da boɔrɔ ka a yitaa, A North Afrika paaloŋ poɔ butter, anaŋ ba maŋ biŋ la ka miiŋ a te waa ŋa ghee.<ref>[https://www.fondazioneslowfood.com/en/ark-of-taste-slow-food/rancid-butter/ "Smen - Arca del Gusto"]. ''Slow Food Foundation''. Retrieved 30 November 2025.</ref><ref>[https://www.fondazioneslowfood.com/en/ark-of-taste-slow-food/samen-baladi/ "Samneh Baladieh Balqawieh - Arca del Gusto"]. ''Slow Food Foundation''. Retrieved 26 November 2025.</ref><ref>[https://www.webexhibits.org/butter/countries-northafrica.html "Butter and smen in the Arab world : Butter"]. ''WebExhibits''. Retrieved 30 November 2025.</ref><ref>Semenchuk, Nicole. [https://library.culinary.edu/clarifyingbutter/middleeast "LibGuides: Clarifying Butter: Ahlan Wa Sahlan (Welcome): Middle Eastern Fats"]. ''Culinary Institute of America''. Retrieved 30 November 2025.</ref> Smen e la bondiraa kaŋa naŋ taa tɔnɔ gyamaa ko a North Afrikan ane a Middle Eastern bondirii. Butter la ka ba maŋ de a maale ne a yi ne naa boroŋ poɔ, peroo boɔ, bee a mine kaŋ ba maŋ de la a zaa ayi a lantaa. Ba maŋ doge la a butter ka a te kpaara, ka ba paaŋ sɛlle a a eŋ a ceramic jar<ref>[https://www.aljazeera.net/health/2016/6/8/%D9%81%D9%8A-%D8%B1%D9%85%D8%B6%D8%A7%D9%86-%D9%87%D9%84-%D8%AA%D8%A3%D9%83%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%84%D8%AF%D9%8A "في رمضان.. هل تأكل السمن البلدي؟"] &#x5B;During Ramadan, should you eat samn?&#x5D;. ''Al Jazeera'' (in Arabic). 11 Jan 2022. Retrieved 26 November 2025.</ref> bone na poc, ane nyɛnnoo eŋ sɛre ka baŋ maaŋ. Ba mine maŋ de la fenugreek biseɛre a lantaa eŋ a doge, ka anaŋ wa te kpa bɛ baare ba maŋ kyoore la a iri a bie na bare. A wagere ŋa mine meŋ baŋ de la thyme a eŋ poɔ yeast (daabɛle) ane enzyme poɔ a maale ne a bondirii ama. Ba maŋ de la bombulo bee a wɔmɔ mine a maale ne a. a maale baaroo poɔ la maŋ wuli lɛ anaŋ na waa, kyɛ gbɛɛ yaga ba maŋ de la koŋkolii poore. Ba maŋ de uu la teŋɛ poɔ a ba yipɔge la meŋ wuli a lɛ, a ŋaa eebo maŋ vɛŋ la ka a teŋɛ maaŋ bee a tole kyɛ meŋ ta la tolte bee maaŋ zuo lɛ nensaala naŋ boɔrɔ, A ŋaa yie taa ne a ghee, clarified butter<ref>"The Best Olive Oil in the World? This Village Thinks So". ''The New York Times''. 19 Oct 2021. Retrieved 26 November 2025.</ref>, ane niter kibbeh . A middle Eastern poɔ,  samneh la ka ba maŋ doge ka a kɔɔre, ka ba toɔ iri clarified butter a poɔ kyɛ naŋ iri koɔ meŋ a poɔ, kyɛ paaŋ kyɛre a boŋkpaga naŋ bare.<ref>Marks, Gil (17 November 2010). ''Encyclopedia of Jewish Food''. HMH. ISBN&#x20;<bdi>978-0-544-18631-6</bdi>. Retrieved 30 November 2025.</ref> == A piilu Zie == A Arabic samn e la bone<ref>"šamnu". ''www.assyrianlanguages.org''. Retrieved 1 December 2025.</ref><ref>Kogan, Leonid (19 May 2015). ''Genealogical Classification of Semitic: The Lexical Isoglosses''. Walter de Gruyter GmbH & Co KG. p.&#x20;265. ISBN&#x20;<bdi>978-1-61451-549-4</bdi>. Retrieved 1 December 2025.</ref> ba naŋ de yi ne a Semitic nyege teɛ poɔ,samn. Yelbie pare bammo gane kaŋa a Turkey dɔɔ bee karekyɛ kpoŋkaŋ yuori naŋ di Ottoman   sɛge eŋ a bɔrefɔ kɔkɔre poɔ a ne a British bɔrefɔ poɔ a 1890 yuoni poɔ lexicographer James Redhouse, bigiri la a semn ka o e la clarified butter bee ghee zaa e la yeni.<ref>Redhouse, James W. (1890). ''A turkish and english Lexicon shewing in english the significations of the turkish terms: Printed for the American Mission by A. H. Boyajian''. Boyajian. p.&#x20;1078. Retrieved 24 December 2025.</ref> == Dakoreŋ == Nawal Nasrallah mannoo a kyaare ne dakoreŋ bondirii yɛlɛ, o yeli ka clarifying butter maaloo maq waa ŋa ane bimmo ka neɛ na leɛ tuuli gaa Mesopotamia paaloŋ poɔ.<ref>Nasrallah, Nawal (2003). "Glossary". ''Delights from the Garden of Eden: A Cookbook and a History of the Iraqi Cuisine''. 1stBooks. p.&#x20;550. ISBN&#x20;<bdi>978-1-4033-4793-0</bdi>. Retrieved 31 December 2025.</ref> == Levant ane Egypt == [[Duoro kɔre:Egyptian margarine.jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:السعن- لحفظ وصنع السمن البلدي1.jpg|thumb]] Boma ɛre ka a waa ŋa hwajeh (حواجة) zaa e la Jordanian samneh, Melilotus saaqkompare bondirii banaq maŋ ɛre pulitaa.<ref>"سعادة وغذاء ودواء.. ربيع البادية الأردنية يجود على أهلها بالخيرات" &#x5B;Happiness, food, and medicine... the spring of the Jordanian desert bestows its bounty upon its people.&#x5D;. ''Al Jazeera'' (in Arabic). 31 Mar 2022. Retrieved 30 November 2025.</ref> Jordan ane Palestine, butter e la boma banŋ maŋ de puli ne bulgur, ka o toɔ nyɔge a koɔ zaa a nyoɔre kyɛ kyɛre a boroŋ yoŋ a bare, sɛre ka ba baŋ de maale ne samneh, anaŋ la ka ba naŋ boɔlɔ samneh baladieh.<ref>"بالفيديو: السمن والجميد.. تمسك بالتراث ومصدر رزق لعائلات أردنية" &#x5B;Samneh and Jameed: A preservation of heritage and a source of livelihood for Jordanian families&#x5D;. ''Al Jazeera'' (in Arabic). 17 Apr 2019. Retrieved 1 December 2025.</ref><ref>"السمن البلدي والزبدة لا زالت حاضرة بفلسطين ولكن بتزاحم بين منتجات الألبان" &#x5B;Samneh and butter are still present in Palestine, but they face competition from other dairy products.&#x5D;. ''alwatanvoice'' (in Arabic). 19 July 2007. Retrieved 1 December 2025.</ref> A Egypt ane a Syria paaloŋ poɔ, samneh e la ba saakompare boma banaŋ maŋ de maale ne baagye woɔ.<ref>"صناعة السمن الفلاحى حكاية عشق لأهل القرى بالمنيا.. وصفة تخليك تعمل زبدة بكفاءة.. وأم محمد: "الخضاضة" بتفصل اللبن عن السمن وساهمت فى تخفيف الأعباء الاقتصادية عن الأسر.. والناتج المتبقى يدخل فى تجهيز "الكشك"" &#x5B;Making samneh is a love story for the people of the villages in Minya.. A recipe that makes you make butter efficiently.. And Umm Muhammad: “The churn” separates the milk from the ghee and has contributed to easing the economic burdens on families.. And the remaining product is used in preparing “kishk”&#x5D;. ''Youm7'' (in Arabic). 23 December 2021. Retrieved 1 December 2025.</ref><ref>""العكة"... صناعة تقليدية لا تزال نساء دير الزور تحافظن عليها" &#x5B;"Al-Akka"... a traditional craft that the women of Deir ez-Zor still preserve.&#x5D;. ''JINHAGENCY News'' (in Arabic). Retrieved 1 December 2025.</ref> Samneh baladieh e la a boŋkpokpo naŋ maŋ poɔ bonnoore gyamaa maaloo poɔ, aseŋ baklava ane knafeh.<ref>"العائلة الفلسطينية التي أدخلت الكنافة النابلسية إلى دمشق!" &#x5B;The Palestinian family that introduced Nablus knafeh to Damascus!&#x5D;. ''Orient News'' (in Arabic). 10 Apr 2015. Retrieved 2 December 2025.</ref><ref>"الحلويات السورية... إقبال كبير في تركيا رغم كل التحديات" &#x5B;Syrian sweets... huge demand in Türkiye despite all the challenges&#x5D;. ''The New Arab'' (in Arabic). 19 Sep 2023. Retrieved 1 Dec 2025.</ref> ===== Maghreb ===== Moroccan smen e la ba saaŋkompare boma naŋ daŋ piili ne ba saaŋkommine yuomo naŋ pare poɔ ba naŋ maŋ de a maale ne spiɔed,<ref>El Lamti, Fatima; Mennane, Zakaria; Elmtili, Noureddine; Mrani Alaoui, Mohammed (November 2024). "Ethnomedicinal Knowledge and Traditional Methodology for the Preparation of Fermented Butter "Smen" Among the Rural People of Northern Morocco: A Field Study". ''Journal of Medicinal Food''. '''27''' (11): 1133–1139. doi:10.1089/jmf.2024.0087. ISSN&#x20;1557-7600. PMID&#x20;39239716.</ref>  ba maŋ de a la biŋ ka a miiŋ == Leɛ kaa kyɛ nyɛ == * Bog Butter * Clarified butter * Dairy product * List of African dishes == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] 91kel4h9fpkre7lelfcqgefi44rccie 63559 63558 2026-07-31T08:51:38Z Vision L1 19 63559 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q2397413}} Smen ( yi la a Arabic paaloŋ poɔ, ka ba mine a boɔlɔ ka سمن or {{lang|ar|سمنة}} ka mine meŋ boɔlɔ ka ''sman'', ''semn'', ''semneh'', or ''sminn''), a boma ama maaloo e la boma ba naŋ maŋ de myɛnnoo a sɔ a bondiraa ŋa, a bondirii ama maaloo yi la a North Afrika paaloŋ poɔ, (Algeria,<ref>Boussekine, Rania (2022-06-09). ''[http://depot.umc.edu.dz/handle/123456789/13649 Smen/Dhan, beurre fermenté traditionnel]'' (Thesis thesis) (in French). Université Frères Mentouri - Constantine 1.</ref><ref>Fatima-Zohra, Bouayed. ''[https://www.amazon.co.uk/cuisine-alg%C3%A9rienne-Bouayed-Fatima-Zohra/dp/B0099RJDZ8 La cuisine algérienne]''. Temps Actuels.</ref> Moroɔcan ane Tunisian<ref>E. B; Camps, G.; Morel, J.-P.; Hanoteau, G.; Letourneux, A.; Nouschi, A.; Fery, R.; Demoulin, F.; Chamla, M.-C.; Louis, A.; Ben Tanfous, A.; Ben Baaziz, S.; Soussi, L.; Champault, D.; Gast, M. (1986-09-01). "[[doi:10.4000/encyclopedieberbere.2436|Alimentation]]". ''Encyclopédie berbère'' (in French). '''4''' (4): 472–529. doi:10.4000/encyclopedieberbere.2436. ISSN&#x20;1015-7344.</ref> paaloŋ meŋ poɔ),<ref>Schmidt, Alex (9 October 2014). [https://www.npr.org/sections/thesalt/2014/10/09/353510171/smen-is-moroccos-funky-fermented-butter-that-lasts-for-years "Smen Is Morocco's Funky Fermented Butter That Lasts For Years"]. ''NPR''. Retrieved 27 November 2025.</ref><ref>Roden, Claudia (24 December 2008). ''[https://books.google.com/books?id=r723owliVz8C&q=samna&pg=PA13 The New Book of Middle Eastern Food]''. Knopf Doubleday Publishing Group. pp.&#x20;13, 46, 147, 305. ISBN&#x20;<bdi>978-0-307-55856-5</bdi>. Retrieved 27 November 2025.</ref><ref>[https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e15.htm "The technology of traditional milk products in developing countries"]. ''Food and Agriculture Organization''. Retrieved 30 November 2025.</ref> a be yoŋ naane a paaŋ poɔ ne a Yemeni<ref>Gill, Li (11 Dec 2023). [https://foodish.anumuseum.org.il/en/recipe/semneh-yemeni-clarified-butter/ "Semneh - Yemeni Clarified Butter - Recipe"]. ''Foodish - Anu Museum''. Retrieved 26 November 2025.</ref> bondirii naŋ e ba saakompare yipɔge bondirii. Tatenne aseŋ Jordan ane Lebanon, samneh paaloŋ poɔ e la zie bee paaloŋ kaŋa ne a ba butter naŋ da boɔrɔ ka a yitaa, A North Afrika paaloŋ poɔ butter, anaŋ ba maŋ biŋ la ka miiŋ a te waa ŋa ghee.<ref>[https://www.fondazioneslowfood.com/en/ark-of-taste-slow-food/rancid-butter/ "Smen - Arca del Gusto"]. ''Slow Food Foundation''. Retrieved 30 November 2025.</ref><ref>[https://www.fondazioneslowfood.com/en/ark-of-taste-slow-food/samen-baladi/ "Samneh Baladieh Balqawieh - Arca del Gusto"]. ''Slow Food Foundation''. Retrieved 26 November 2025.</ref><ref>[https://www.webexhibits.org/butter/countries-northafrica.html "Butter and smen in the Arab world : Butter"]. ''WebExhibits''. Retrieved 30 November 2025.</ref><ref>Semenchuk, Nicole. [https://library.culinary.edu/clarifyingbutter/middleeast "LibGuides: Clarifying Butter: Ahlan Wa Sahlan (Welcome): Middle Eastern Fats"]. ''Culinary Institute of America''. Retrieved 30 November 2025.</ref> Smen e la bondiraa kaŋa naŋ taa tɔnɔ gyamaa ko a North Afrikan ane a Middle Eastern bondirii. Butter la ka ba maŋ de a maale ne a yi ne naa boroŋ poɔ, peroo boɔ, bee a mine kaŋ ba maŋ de la a zaa ayi a lantaa. Ba maŋ doge la a butter ka a te kpaara, ka ba paaŋ sɛlle a a eŋ a ceramic jar<ref>[https://www.aljazeera.net/health/2016/6/8/%D9%81%D9%8A-%D8%B1%D9%85%D8%B6%D8%A7%D9%86-%D9%87%D9%84-%D8%AA%D8%A3%D9%83%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%84%D8%AF%D9%8A "في رمضان.. هل تأكل السمن البلدي؟"] &#x5B;During Ramadan, should you eat samn?&#x5D;. ''Al Jazeera'' (in Arabic). 11 Jan 2022. Retrieved 26 November 2025.</ref> bone na poc, ane nyɛnnoo eŋ sɛre ka baŋ maaŋ. Ba mine maŋ de la fenugreek biseɛre a lantaa eŋ a doge, ka anaŋ wa te kpa bɛ baare ba maŋ kyoore la a iri a bie na bare. A wagere ŋa mine meŋ baŋ de la thyme a eŋ poɔ yeast (daabɛle) ane enzyme poɔ a maale ne a bondirii ama. Ba maŋ de la bombulo bee a wɔmɔ mine a maale ne a. a maale baaroo poɔ la maŋ wuli lɛ anaŋ na waa, kyɛ gbɛɛ yaga ba maŋ de la koŋkolii poore. Ba maŋ de uu la teŋɛ poɔ a ba yipɔge la meŋ wuli a lɛ, a ŋaa eebo maŋ vɛŋ la ka a teŋɛ maaŋ bee a tole kyɛ meŋ ta la tolte bee maaŋ zuo lɛ nensaala naŋ boɔrɔ, A ŋaa yie taa ne a ghee, clarified butter<ref>[https://www.nytimes.com/2021/10/19/dining/best-olive-oil-rameh-israel.html "The Best Olive Oil in the World? This Village Thinks So"]. ''The New York Times''. 19 Oct 2021. Retrieved 26 November 2025.</ref>, ane niter kibbeh . A middle Eastern poɔ,  samneh la ka ba maŋ doge ka a kɔɔre, ka ba toɔ iri clarified butter a poɔ kyɛ naŋ iri koɔ meŋ a poɔ, kyɛ paaŋ kyɛre a boŋkpaga naŋ bare.<ref>Marks, Gil (17 November 2010). ''[https://books.google.com/books?id=gFK_yx7Ps7cC&q=samneh Encyclopedia of Jewish Food]''. HMH. ISBN&#x20;<bdi>978-0-544-18631-6</bdi>. Retrieved 30 November 2025.</ref> == A piilu Zie == A Arabic samn e la bone<ref>"šamnu". ''www.assyrianlanguages.org''. Retrieved 1 December 2025.</ref><ref>Kogan, Leonid (19 May 2015). ''Genealogical Classification of Semitic: The Lexical Isoglosses''. Walter de Gruyter GmbH & Co KG. p.&#x20;265. ISBN&#x20;<bdi>978-1-61451-549-4</bdi>. Retrieved 1 December 2025.</ref> ba naŋ de yi ne a Semitic nyege teɛ poɔ,samn. Yelbie pare bammo gane kaŋa a Turkey dɔɔ bee karekyɛ kpoŋkaŋ yuori naŋ di Ottoman   sɛge eŋ a bɔrefɔ kɔkɔre poɔ a ne a British bɔrefɔ poɔ a 1890 yuoni poɔ lexicographer James Redhouse, bigiri la a semn ka o e la clarified butter bee ghee zaa e la yeni.<ref>Redhouse, James W. (1890). ''A turkish and english Lexicon shewing in english the significations of the turkish terms: Printed for the American Mission by A. H. Boyajian''. Boyajian. p.&#x20;1078. Retrieved 24 December 2025.</ref> == Dakoreŋ == Nawal Nasrallah mannoo a kyaare ne dakoreŋ bondirii yɛlɛ, o yeli ka clarifying butter maaloo maq waa ŋa ane bimmo ka neɛ na leɛ tuuli gaa Mesopotamia paaloŋ poɔ.<ref>Nasrallah, Nawal (2003). "Glossary". ''Delights from the Garden of Eden: A Cookbook and a History of the Iraqi Cuisine''. 1stBooks. p.&#x20;550. ISBN&#x20;<bdi>978-1-4033-4793-0</bdi>. Retrieved 31 December 2025.</ref> == Levant ane Egypt == [[Duoro kɔre:Egyptian margarine.jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:السعن- لحفظ وصنع السمن البلدي1.jpg|thumb]] Boma ɛre ka a waa ŋa hwajeh (حواجة) zaa e la Jordanian samneh, Melilotus saaqkompare bondirii banaq maŋ ɛre pulitaa.<ref>"سعادة وغذاء ودواء.. ربيع البادية الأردنية يجود على أهلها بالخيرات" &#x5B;Happiness, food, and medicine... the spring of the Jordanian desert bestows its bounty upon its people.&#x5D;. ''Al Jazeera'' (in Arabic). 31 Mar 2022. Retrieved 30 November 2025.</ref> Jordan ane Palestine, butter e la boma banŋ maŋ de puli ne bulgur, ka o toɔ nyɔge a koɔ zaa a nyoɔre kyɛ kyɛre a boroŋ yoŋ a bare, sɛre ka ba baŋ de maale ne samneh, anaŋ la ka ba naŋ boɔlɔ samneh baladieh.<ref>"بالفيديو: السمن والجميد.. تمسك بالتراث ومصدر رزق لعائلات أردنية" &#x5B;Samneh and Jameed: A preservation of heritage and a source of livelihood for Jordanian families&#x5D;. ''Al Jazeera'' (in Arabic). 17 Apr 2019. Retrieved 1 December 2025.</ref><ref>"السمن البلدي والزبدة لا زالت حاضرة بفلسطين ولكن بتزاحم بين منتجات الألبان" &#x5B;Samneh and butter are still present in Palestine, but they face competition from other dairy products.&#x5D;. ''alwatanvoice'' (in Arabic). 19 July 2007. Retrieved 1 December 2025.</ref> A Egypt ane a Syria paaloŋ poɔ, samneh e la ba saakompare boma banaŋ maŋ de maale ne baagye woɔ.<ref>"صناعة السمن الفلاحى حكاية عشق لأهل القرى بالمنيا.. وصفة تخليك تعمل زبدة بكفاءة.. وأم محمد: "الخضاضة" بتفصل اللبن عن السمن وساهمت فى تخفيف الأعباء الاقتصادية عن الأسر.. والناتج المتبقى يدخل فى تجهيز "الكشك"" &#x5B;Making samneh is a love story for the people of the villages in Minya.. A recipe that makes you make butter efficiently.. And Umm Muhammad: “The churn” separates the milk from the ghee and has contributed to easing the economic burdens on families.. And the remaining product is used in preparing “kishk”&#x5D;. ''Youm7'' (in Arabic). 23 December 2021. Retrieved 1 December 2025.</ref><ref>""العكة"... صناعة تقليدية لا تزال نساء دير الزور تحافظن عليها" &#x5B;"Al-Akka"... a traditional craft that the women of Deir ez-Zor still preserve.&#x5D;. ''JINHAGENCY News'' (in Arabic). Retrieved 1 December 2025.</ref> Samneh baladieh e la a boŋkpokpo naŋ maŋ poɔ bonnoore gyamaa maaloo poɔ, aseŋ baklava ane knafeh.<ref>"العائلة الفلسطينية التي أدخلت الكنافة النابلسية إلى دمشق!" &#x5B;The Palestinian family that introduced Nablus knafeh to Damascus!&#x5D;. ''Orient News'' (in Arabic). 10 Apr 2015. Retrieved 2 December 2025.</ref><ref>"الحلويات السورية... إقبال كبير في تركيا رغم كل التحديات" &#x5B;Syrian sweets... huge demand in Türkiye despite all the challenges&#x5D;. ''The New Arab'' (in Arabic). 19 Sep 2023. Retrieved 1 Dec 2025.</ref> ===== Maghreb ===== Moroccan smen e la ba saaŋkompare boma naŋ daŋ piili ne ba saaŋkommine yuomo naŋ pare poɔ ba naŋ maŋ de a maale ne spiɔed,<ref>El Lamti, Fatima; Mennane, Zakaria; Elmtili, Noureddine; Mrani Alaoui, Mohammed (November 2024). "Ethnomedicinal Knowledge and Traditional Methodology for the Preparation of Fermented Butter "Smen" Among the Rural People of Northern Morocco: A Field Study". ''Journal of Medicinal Food''. '''27''' (11): 1133–1139. doi:10.1089/jmf.2024.0087. ISSN&#x20;1557-7600. PMID&#x20;39239716.</ref>  ba maŋ de a la biŋ ka a miiŋ == Leɛ kaa kyɛ nyɛ == * Bog Butter * Clarified butter * Dairy product * List of African dishes == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] kaj51bjmjlx7qjt7votyem4bo2k6bhw 63560 63559 2026-07-31T08:53:48Z Vision L1 19 63560 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q2397413}} Smen ( yi la a Arabic paaloŋ poɔ, ka ba mine a boɔlɔ ka سمن or {{lang|ar|سمنة}} ka mine meŋ boɔlɔ ka ''sman'', ''semn'', ''semneh'', or ''sminn''), a boma ama maaloo e la boma ba naŋ maŋ de myɛnnoo a sɔ a bondiraa ŋa, a bondirii ama maaloo yi la a North Afrika paaloŋ poɔ, (Algeria,<ref>Boussekine, Rania (2022-06-09). ''[http://depot.umc.edu.dz/handle/123456789/13649 Smen/Dhan, beurre fermenté traditionnel]'' (Thesis thesis) (in French). Université Frères Mentouri - Constantine 1.</ref><ref>Fatima-Zohra, Bouayed. ''[https://www.amazon.co.uk/cuisine-alg%C3%A9rienne-Bouayed-Fatima-Zohra/dp/B0099RJDZ8 La cuisine algérienne]''. Temps Actuels.</ref> Moroɔcan ane Tunisian<ref>E. B; Camps, G.; Morel, J.-P.; Hanoteau, G.; Letourneux, A.; Nouschi, A.; Fery, R.; Demoulin, F.; Chamla, M.-C.; Louis, A.; Ben Tanfous, A.; Ben Baaziz, S.; Soussi, L.; Champault, D.; Gast, M. (1986-09-01). "[[doi:10.4000/encyclopedieberbere.2436|Alimentation]]". ''Encyclopédie berbère'' (in French). '''4''' (4): 472–529. doi:10.4000/encyclopedieberbere.2436. ISSN&#x20;1015-7344.</ref> paaloŋ meŋ poɔ),<ref>Schmidt, Alex (9 October 2014). [https://www.npr.org/sections/thesalt/2014/10/09/353510171/smen-is-moroccos-funky-fermented-butter-that-lasts-for-years "Smen Is Morocco's Funky Fermented Butter That Lasts For Years"]. ''NPR''. Retrieved 27 November 2025.</ref><ref>Roden, Claudia (24 December 2008). ''[https://books.google.com/books?id=r723owliVz8C&q=samna&pg=PA13 The New Book of Middle Eastern Food]''. Knopf Doubleday Publishing Group. pp.&#x20;13, 46, 147, 305. ISBN&#x20;<bdi>978-0-307-55856-5</bdi>. Retrieved 27 November 2025.</ref><ref>[https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e15.htm "The technology of traditional milk products in developing countries"]. ''Food and Agriculture Organization''. Retrieved 30 November 2025.</ref> a be yoŋ naane a paaŋ poɔ ne a Yemeni<ref>Gill, Li (11 Dec 2023). [https://foodish.anumuseum.org.il/en/recipe/semneh-yemeni-clarified-butter/ "Semneh - Yemeni Clarified Butter - Recipe"]. ''Foodish - Anu Museum''. Retrieved 26 November 2025.</ref> bondirii naŋ e ba saakompare yipɔge bondirii. Tatenne aseŋ Jordan ane Lebanon, samneh paaloŋ poɔ e la zie bee paaloŋ kaŋa ne a ba butter naŋ da boɔrɔ ka a yitaa, A North Afrika paaloŋ poɔ butter, anaŋ ba maŋ biŋ la ka miiŋ a te waa ŋa ghee.<ref>[https://www.fondazioneslowfood.com/en/ark-of-taste-slow-food/rancid-butter/ "Smen - Arca del Gusto"]. ''Slow Food Foundation''. Retrieved 30 November 2025.</ref><ref>[https://www.fondazioneslowfood.com/en/ark-of-taste-slow-food/samen-baladi/ "Samneh Baladieh Balqawieh - Arca del Gusto"]. ''Slow Food Foundation''. Retrieved 26 November 2025.</ref><ref>[https://www.webexhibits.org/butter/countries-northafrica.html "Butter and smen in the Arab world : Butter"]. ''WebExhibits''. Retrieved 30 November 2025.</ref><ref>Semenchuk, Nicole. [https://library.culinary.edu/clarifyingbutter/middleeast "LibGuides: Clarifying Butter: Ahlan Wa Sahlan (Welcome): Middle Eastern Fats"]. ''Culinary Institute of America''. Retrieved 30 November 2025.</ref> Smen e la bondiraa kaŋa naŋ taa tɔnɔ gyamaa ko a North Afrikan ane a Middle Eastern bondirii. Butter la ka ba maŋ de a maale ne a yi ne naa boroŋ poɔ, peroo boɔ, bee a mine kaŋ ba maŋ de la a zaa ayi a lantaa. Ba maŋ doge la a butter ka a te kpaara, ka ba paaŋ sɛlle a a eŋ a ceramic jar<ref>[https://www.aljazeera.net/health/2016/6/8/%D9%81%D9%8A-%D8%B1%D9%85%D8%B6%D8%A7%D9%86-%D9%87%D9%84-%D8%AA%D8%A3%D9%83%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%84%D8%AF%D9%8A "في رمضان.. هل تأكل السمن البلدي؟"] &#x5B;During Ramadan, should you eat samn?&#x5D;. ''Al Jazeera'' (in Arabic). 11 Jan 2022. Retrieved 26 November 2025.</ref> bone na poc, ane nyɛnnoo eŋ sɛre ka baŋ maaŋ. Ba mine maŋ de la fenugreek biseɛre a lantaa eŋ a doge, ka anaŋ wa te kpa bɛ baare ba maŋ kyoore la a iri a bie na bare. A wagere ŋa mine meŋ baŋ de la thyme a eŋ poɔ yeast (daabɛle) ane enzyme poɔ a maale ne a bondirii ama. Ba maŋ de la bombulo bee a wɔmɔ mine a maale ne a. a maale baaroo poɔ la maŋ wuli lɛ anaŋ na waa, kyɛ gbɛɛ yaga ba maŋ de la koŋkolii poore. Ba maŋ de uu la teŋɛ poɔ a ba yipɔge la meŋ wuli a lɛ, a ŋaa eebo maŋ vɛŋ la ka a teŋɛ maaŋ bee a tole kyɛ meŋ ta la tolte bee maaŋ zuo lɛ nensaala naŋ boɔrɔ, A ŋaa yie taa ne a ghee, clarified butter<ref>[https://www.nytimes.com/2021/10/19/dining/best-olive-oil-rameh-israel.html "The Best Olive Oil in the World? This Village Thinks So"]. ''The New York Times''. 19 Oct 2021. Retrieved 26 November 2025.</ref>, ane niter kibbeh . A middle Eastern poɔ,  samneh la ka ba maŋ doge ka a kɔɔre, ka ba toɔ iri clarified butter a poɔ kyɛ naŋ iri koɔ meŋ a poɔ, kyɛ paaŋ kyɛre a boŋkpaga naŋ bare.<ref>Marks, Gil (17 November 2010). ''[https://books.google.com/books?id=gFK_yx7Ps7cC&q=samneh Encyclopedia of Jewish Food]''. HMH. ISBN&#x20;<bdi>978-0-544-18631-6</bdi>. Retrieved 30 November 2025.</ref> == A piilu Zie == A Arabic samn e la bone<ref>[https://www.assyrianlanguages.org/akkadian/dosearch.php?searchkey=209&language=id "šamnu"]. ''www.assyrianlanguages.org''. Retrieved 1 December 2025.</ref><ref>Kogan, Leonid (19 May 2015). [https://books.google.com/books?id=HZilCQAAQBAJ ''Genealogical Classification of Semitic: The Lexical Isoglosses''.] Walter de Gruyter GmbH & Co KG. p.&#x20;265. ISBN&#x20;<bdi>978-1-61451-549-4</bdi>. Retrieved 1 December 2025.</ref> ba naŋ de yi ne a Semitic nyege teɛ poɔ,samn. Yelbie pare bammo gane kaŋa a Turkey dɔɔ bee karekyɛ kpoŋkaŋ yuori naŋ di Ottoman   sɛge eŋ a bɔrefɔ kɔkɔre poɔ a ne a British bɔrefɔ poɔ a 1890 yuoni poɔ lexicographer James Redhouse, bigiri la a semn ka o e la clarified butter bee ghee zaa e la yeni.<ref>Redhouse, James W. (1890). ''A turkish and english Lexicon shewing in english the significations of the turkish terms: Printed for the American Mission by A. H. Boyajian''. Boyajian. p.&#x20;1078. Retrieved 24 December 2025.</ref> == Dakoreŋ == Nawal Nasrallah mannoo a kyaare ne dakoreŋ bondirii yɛlɛ, o yeli ka clarifying butter maaloo maq waa ŋa ane bimmo ka neɛ na leɛ tuuli gaa Mesopotamia paaloŋ poɔ.<ref>Nasrallah, Nawal (2003). "Glossary". ''Delights from the Garden of Eden: A Cookbook and a History of the Iraqi Cuisine''. 1stBooks. p.&#x20;550. ISBN&#x20;<bdi>978-1-4033-4793-0</bdi>. Retrieved 31 December 2025.</ref> == Levant ane Egypt == [[Duoro kɔre:Egyptian margarine.jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:السعن- لحفظ وصنع السمن البلدي1.jpg|thumb]] Boma ɛre ka a waa ŋa hwajeh (حواجة) zaa e la Jordanian samneh, Melilotus saaqkompare bondirii banaq maŋ ɛre pulitaa.<ref>"سعادة وغذاء ودواء.. ربيع البادية الأردنية يجود على أهلها بالخيرات" &#x5B;Happiness, food, and medicine... the spring of the Jordanian desert bestows its bounty upon its people.&#x5D;. ''Al Jazeera'' (in Arabic). 31 Mar 2022. Retrieved 30 November 2025.</ref> Jordan ane Palestine, butter e la boma banŋ maŋ de puli ne bulgur, ka o toɔ nyɔge a koɔ zaa a nyoɔre kyɛ kyɛre a boroŋ yoŋ a bare, sɛre ka ba baŋ de maale ne samneh, anaŋ la ka ba naŋ boɔlɔ samneh baladieh.<ref>"بالفيديو: السمن والجميد.. تمسك بالتراث ومصدر رزق لعائلات أردنية" &#x5B;Samneh and Jameed: A preservation of heritage and a source of livelihood for Jordanian families&#x5D;. ''Al Jazeera'' (in Arabic). 17 Apr 2019. Retrieved 1 December 2025.</ref><ref>"السمن البلدي والزبدة لا زالت حاضرة بفلسطين ولكن بتزاحم بين منتجات الألبان" &#x5B;Samneh and butter are still present in Palestine, but they face competition from other dairy products.&#x5D;. ''alwatanvoice'' (in Arabic). 19 July 2007. Retrieved 1 December 2025.</ref> A Egypt ane a Syria paaloŋ poɔ, samneh e la ba saakompare boma banaŋ maŋ de maale ne baagye woɔ.<ref>"صناعة السمن الفلاحى حكاية عشق لأهل القرى بالمنيا.. وصفة تخليك تعمل زبدة بكفاءة.. وأم محمد: "الخضاضة" بتفصل اللبن عن السمن وساهمت فى تخفيف الأعباء الاقتصادية عن الأسر.. والناتج المتبقى يدخل فى تجهيز "الكشك"" &#x5B;Making samneh is a love story for the people of the villages in Minya.. A recipe that makes you make butter efficiently.. And Umm Muhammad: “The churn” separates the milk from the ghee and has contributed to easing the economic burdens on families.. And the remaining product is used in preparing “kishk”&#x5D;. ''Youm7'' (in Arabic). 23 December 2021. Retrieved 1 December 2025.</ref><ref>""العكة"... صناعة تقليدية لا تزال نساء دير الزور تحافظن عليها" &#x5B;"Al-Akka"... a traditional craft that the women of Deir ez-Zor still preserve.&#x5D;. ''JINHAGENCY News'' (in Arabic). Retrieved 1 December 2025.</ref> Samneh baladieh e la a boŋkpokpo naŋ maŋ poɔ bonnoore gyamaa maaloo poɔ, aseŋ baklava ane knafeh.<ref>"العائلة الفلسطينية التي أدخلت الكنافة النابلسية إلى دمشق!" &#x5B;The Palestinian family that introduced Nablus knafeh to Damascus!&#x5D;. ''Orient News'' (in Arabic). 10 Apr 2015. Retrieved 2 December 2025.</ref><ref>"الحلويات السورية... إقبال كبير في تركيا رغم كل التحديات" &#x5B;Syrian sweets... huge demand in Türkiye despite all the challenges&#x5D;. ''The New Arab'' (in Arabic). 19 Sep 2023. Retrieved 1 Dec 2025.</ref> ===== Maghreb ===== Moroccan smen e la ba saaŋkompare boma naŋ daŋ piili ne ba saaŋkommine yuomo naŋ pare poɔ ba naŋ maŋ de a maale ne spiɔed,<ref>El Lamti, Fatima; Mennane, Zakaria; Elmtili, Noureddine; Mrani Alaoui, Mohammed (November 2024). "Ethnomedicinal Knowledge and Traditional Methodology for the Preparation of Fermented Butter "Smen" Among the Rural People of Northern Morocco: A Field Study". ''Journal of Medicinal Food''. '''27''' (11): 1133–1139. doi:10.1089/jmf.2024.0087. ISSN&#x20;1557-7600. PMID&#x20;39239716.</ref>  ba maŋ de a la biŋ ka a miiŋ == Leɛ kaa kyɛ nyɛ == * Bog Butter * Clarified butter * Dairy product * List of African dishes == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] 0nwar9zt7m631nrd32vatlutogam4oq 63561 63560 2026-07-31T08:56:48Z Vision L1 19 63561 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q2397413}} Smen ( yi la a Arabic paaloŋ poɔ, ka ba mine a boɔlɔ ka سمن or {{lang|ar|سمنة}} ka mine meŋ boɔlɔ ka ''sman'', ''semn'', ''semneh'', or ''sminn''), a boma ama maaloo e la boma ba naŋ maŋ de myɛnnoo a sɔ a bondiraa ŋa, a bondirii ama maaloo yi la a North Afrika paaloŋ poɔ, (Algeria,<ref>Boussekine, Rania (2022-06-09). ''[http://depot.umc.edu.dz/handle/123456789/13649 Smen/Dhan, beurre fermenté traditionnel]'' (Thesis thesis) (in French). Université Frères Mentouri - Constantine 1.</ref><ref>Fatima-Zohra, Bouayed. ''[https://www.amazon.co.uk/cuisine-alg%C3%A9rienne-Bouayed-Fatima-Zohra/dp/B0099RJDZ8 La cuisine algérienne]''. Temps Actuels.</ref> Moroɔcan ane Tunisian<ref>E. B; Camps, G.; Morel, J.-P.; Hanoteau, G.; Letourneux, A.; Nouschi, A.; Fery, R.; Demoulin, F.; Chamla, M.-C.; Louis, A.; Ben Tanfous, A.; Ben Baaziz, S.; Soussi, L.; Champault, D.; Gast, M. (1986-09-01). "[[doi:10.4000/encyclopedieberbere.2436|Alimentation]]". ''Encyclopédie berbère'' (in French). '''4''' (4): 472–529. doi:10.4000/encyclopedieberbere.2436. ISSN&#x20;1015-7344.</ref> paaloŋ meŋ poɔ),<ref>Schmidt, Alex (9 October 2014). [https://www.npr.org/sections/thesalt/2014/10/09/353510171/smen-is-moroccos-funky-fermented-butter-that-lasts-for-years "Smen Is Morocco's Funky Fermented Butter That Lasts For Years"]. ''NPR''. Retrieved 27 November 2025.</ref><ref>Roden, Claudia (24 December 2008). ''[https://books.google.com/books?id=r723owliVz8C&q=samna&pg=PA13 The New Book of Middle Eastern Food]''. Knopf Doubleday Publishing Group. pp.&#x20;13, 46, 147, 305. ISBN&#x20;<bdi>978-0-307-55856-5</bdi>. Retrieved 27 November 2025.</ref><ref>[https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e15.htm "The technology of traditional milk products in developing countries"]. ''Food and Agriculture Organization''. Retrieved 30 November 2025.</ref> a be yoŋ naane a paaŋ poɔ ne a Yemeni<ref>Gill, Li (11 Dec 2023). [https://foodish.anumuseum.org.il/en/recipe/semneh-yemeni-clarified-butter/ "Semneh - Yemeni Clarified Butter - Recipe"]. ''Foodish - Anu Museum''. Retrieved 26 November 2025.</ref> bondirii naŋ e ba saakompare yipɔge bondirii. Tatenne aseŋ Jordan ane Lebanon, samneh paaloŋ poɔ e la zie bee paaloŋ kaŋa ne a ba butter naŋ da boɔrɔ ka a yitaa, A North Afrika paaloŋ poɔ butter, anaŋ ba maŋ biŋ la ka miiŋ a te waa ŋa ghee.<ref>[https://www.fondazioneslowfood.com/en/ark-of-taste-slow-food/rancid-butter/ "Smen - Arca del Gusto"]. ''Slow Food Foundation''. Retrieved 30 November 2025.</ref><ref>[https://www.fondazioneslowfood.com/en/ark-of-taste-slow-food/samen-baladi/ "Samneh Baladieh Balqawieh - Arca del Gusto"]. ''Slow Food Foundation''. Retrieved 26 November 2025.</ref><ref>[https://www.webexhibits.org/butter/countries-northafrica.html "Butter and smen in the Arab world : Butter"]. ''WebExhibits''. Retrieved 30 November 2025.</ref><ref>Semenchuk, Nicole. [https://library.culinary.edu/clarifyingbutter/middleeast "LibGuides: Clarifying Butter: Ahlan Wa Sahlan (Welcome): Middle Eastern Fats"]. ''Culinary Institute of America''. Retrieved 30 November 2025.</ref> Smen e la bondiraa kaŋa naŋ taa tɔnɔ gyamaa ko a North Afrikan ane a Middle Eastern bondirii. Butter la ka ba maŋ de a maale ne a yi ne naa boroŋ poɔ, peroo boɔ, bee a mine kaŋ ba maŋ de la a zaa ayi a lantaa. Ba maŋ doge la a butter ka a te kpaara, ka ba paaŋ sɛlle a a eŋ a ceramic jar<ref>[https://www.aljazeera.net/health/2016/6/8/%D9%81%D9%8A-%D8%B1%D9%85%D8%B6%D8%A7%D9%86-%D9%87%D9%84-%D8%AA%D8%A3%D9%83%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%84%D8%AF%D9%8A "في رمضان.. هل تأكل السمن البلدي؟"] &#x5B;During Ramadan, should you eat samn?&#x5D;. ''Al Jazeera'' (in Arabic). 11 Jan 2022. Retrieved 26 November 2025.</ref> bone na poc, ane nyɛnnoo eŋ sɛre ka baŋ maaŋ. Ba mine maŋ de la fenugreek biseɛre a lantaa eŋ a doge, ka anaŋ wa te kpa bɛ baare ba maŋ kyoore la a iri a bie na bare. A wagere ŋa mine meŋ baŋ de la thyme a eŋ poɔ yeast (daabɛle) ane enzyme poɔ a maale ne a bondirii ama. Ba maŋ de la bombulo bee a wɔmɔ mine a maale ne a. a maale baaroo poɔ la maŋ wuli lɛ anaŋ na waa, kyɛ gbɛɛ yaga ba maŋ de la koŋkolii poore. Ba maŋ de uu la teŋɛ poɔ a ba yipɔge la meŋ wuli a lɛ, a ŋaa eebo maŋ vɛŋ la ka a teŋɛ maaŋ bee a tole kyɛ meŋ ta la tolte bee maaŋ zuo lɛ nensaala naŋ boɔrɔ, A ŋaa yie taa ne a ghee, clarified butter<ref>[https://www.nytimes.com/2021/10/19/dining/best-olive-oil-rameh-israel.html "The Best Olive Oil in the World? This Village Thinks So"]. ''The New York Times''. 19 Oct 2021. Retrieved 26 November 2025.</ref>, ane niter kibbeh . A middle Eastern poɔ,  samneh la ka ba maŋ doge ka a kɔɔre, ka ba toɔ iri clarified butter a poɔ kyɛ naŋ iri koɔ meŋ a poɔ, kyɛ paaŋ kyɛre a boŋkpaga naŋ bare.<ref>Marks, Gil (17 November 2010). ''[https://books.google.com/books?id=gFK_yx7Ps7cC&q=samneh Encyclopedia of Jewish Food]''. HMH. ISBN&#x20;<bdi>978-0-544-18631-6</bdi>. Retrieved 30 November 2025.</ref> == A piilu Zie == A Arabic samn e la bone<ref>[https://www.assyrianlanguages.org/akkadian/dosearch.php?searchkey=209&language=id "šamnu"]. ''www.assyrianlanguages.org''. Retrieved 1 December 2025.</ref><ref>Kogan, Leonid (19 May 2015). [https://books.google.com/books?id=HZilCQAAQBAJ ''Genealogical Classification of Semitic: The Lexical Isoglosses''.] Walter de Gruyter GmbH & Co KG. p.&#x20;265. ISBN&#x20;<bdi>978-1-61451-549-4</bdi>. Retrieved 1 December 2025.</ref> ba naŋ de yi ne a Semitic nyege teɛ poɔ,samn. Yelbie pare bammo gane kaŋa a Turkey dɔɔ bee karekyɛ kpoŋkaŋ yuori naŋ di Ottoman   sɛge eŋ a bɔrefɔ kɔkɔre poɔ a ne a British bɔrefɔ poɔ a 1890 yuoni poɔ lexicographer James Redhouse, bigiri la a semn ka o e la clarified butter bee ghee zaa e la yeni.<ref>Redhouse, James W. (1890). ''[https://www.google.com/books/edition/A_turkish_and_english_Lexicon_shewing_in/4DrigFChhu8C?gbpv=1&pg=PA1078&printsec=frontcover A turkish and english Lexicon shewing in english the significations of the turkish terms: Printed for the American Mission by A. H. Boyajian]''. Boyajian. p.&#x20;1078. Retrieved 24 December 2025.</ref> == Dakoreŋ == Nawal Nasrallah mannoo a kyaare ne dakoreŋ bondirii yɛlɛ, o yeli ka clarifying butter maaloo maq waa ŋa ane bimmo ka neɛ na leɛ tuuli gaa Mesopotamia paaloŋ poɔ.<ref>Nasrallah, Nawal (2003). [https://books.google.com/books?id=keXRwAEACAAJ "Glossary". ''Delights from the Garden of Eden: A Cookbook and a History of the Iraqi Cuisine''.] 1stBooks. p.&#x20;550. ISBN&#x20;<bdi>978-1-4033-4793-0</bdi>. Retrieved 31 December 2025.</ref> == Levant ane Egypt == [[Duoro kɔre:Egyptian margarine.jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:السعن- لحفظ وصنع السمن البلدي1.jpg|thumb]] Boma ɛre ka a waa ŋa hwajeh (حواجة) zaa e la Jordanian samneh, Melilotus saaqkompare bondirii banaq maŋ ɛre pulitaa.<ref>"سعادة وغذاء ودواء.. ربيع البادية الأردنية يجود على أهلها بالخيرات" &#x5B;Happiness, food, and medicine... the spring of the Jordanian desert bestows its bounty upon its people.&#x5D;. ''Al Jazeera'' (in Arabic). 31 Mar 2022. Retrieved 30 November 2025.</ref> Jordan ane Palestine, butter e la boma banŋ maŋ de puli ne bulgur, ka o toɔ nyɔge a koɔ zaa a nyoɔre kyɛ kyɛre a boroŋ yoŋ a bare, sɛre ka ba baŋ de maale ne samneh, anaŋ la ka ba naŋ boɔlɔ samneh baladieh.<ref>"بالفيديو: السمن والجميد.. تمسك بالتراث ومصدر رزق لعائلات أردنية" &#x5B;Samneh and Jameed: A preservation of heritage and a source of livelihood for Jordanian families&#x5D;. ''Al Jazeera'' (in Arabic). 17 Apr 2019. Retrieved 1 December 2025.</ref><ref>"السمن البلدي والزبدة لا زالت حاضرة بفلسطين ولكن بتزاحم بين منتجات الألبان" &#x5B;Samneh and butter are still present in Palestine, but they face competition from other dairy products.&#x5D;. ''alwatanvoice'' (in Arabic). 19 July 2007. Retrieved 1 December 2025.</ref> A Egypt ane a Syria paaloŋ poɔ, samneh e la ba saakompare boma banaŋ maŋ de maale ne baagye woɔ.<ref>"صناعة السمن الفلاحى حكاية عشق لأهل القرى بالمنيا.. وصفة تخليك تعمل زبدة بكفاءة.. وأم محمد: "الخضاضة" بتفصل اللبن عن السمن وساهمت فى تخفيف الأعباء الاقتصادية عن الأسر.. والناتج المتبقى يدخل فى تجهيز "الكشك"" &#x5B;Making samneh is a love story for the people of the villages in Minya.. A recipe that makes you make butter efficiently.. And Umm Muhammad: “The churn” separates the milk from the ghee and has contributed to easing the economic burdens on families.. And the remaining product is used in preparing “kishk”&#x5D;. ''Youm7'' (in Arabic). 23 December 2021. Retrieved 1 December 2025.</ref><ref>""العكة"... صناعة تقليدية لا تزال نساء دير الزور تحافظن عليها" &#x5B;"Al-Akka"... a traditional craft that the women of Deir ez-Zor still preserve.&#x5D;. ''JINHAGENCY News'' (in Arabic). Retrieved 1 December 2025.</ref> Samneh baladieh e la a boŋkpokpo naŋ maŋ poɔ bonnoore gyamaa maaloo poɔ, aseŋ baklava ane knafeh.<ref>"العائلة الفلسطينية التي أدخلت الكنافة النابلسية إلى دمشق!" &#x5B;The Palestinian family that introduced Nablus knafeh to Damascus!&#x5D;. ''Orient News'' (in Arabic). 10 Apr 2015. Retrieved 2 December 2025.</ref><ref>"الحلويات السورية... إقبال كبير في تركيا رغم كل التحديات" &#x5B;Syrian sweets... huge demand in Türkiye despite all the challenges&#x5D;. ''The New Arab'' (in Arabic). 19 Sep 2023. Retrieved 1 Dec 2025.</ref> ===== Maghreb ===== Moroccan smen e la ba saaŋkompare boma naŋ daŋ piili ne ba saaŋkommine yuomo naŋ pare poɔ ba naŋ maŋ de a maale ne spiɔed,<ref>El Lamti, Fatima; Mennane, Zakaria; Elmtili, Noureddine; Mrani Alaoui, Mohammed (November 2024). "Ethnomedicinal Knowledge and Traditional Methodology for the Preparation of Fermented Butter "Smen" Among the Rural People of Northern Morocco: A Field Study". ''Journal of Medicinal Food''. '''27''' (11): 1133–1139. doi:10.1089/jmf.2024.0087. ISSN&#x20;1557-7600. PMID&#x20;39239716.</ref>  ba maŋ de a la biŋ ka a miiŋ == Leɛ kaa kyɛ nyɛ == * Bog Butter * Clarified butter * Dairy product * List of African dishes == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] fj66f6k7icljvsj07bagpn322l2sogs 63562 63561 2026-07-31T09:00:29Z Vision L1 19 63562 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q2397413}} Smen ( yi la a Arabic paaloŋ poɔ, ka ba mine a boɔlɔ ka سمن or {{lang|ar|سمنة}} ka mine meŋ boɔlɔ ka ''sman'', ''semn'', ''semneh'', or ''sminn''), a boma ama maaloo e la boma ba naŋ maŋ de myɛnnoo a sɔ a bondiraa ŋa, a bondirii ama maaloo yi la a North Afrika paaloŋ poɔ, (Algeria,<ref>Boussekine, Rania (2022-06-09). ''[http://depot.umc.edu.dz/handle/123456789/13649 Smen/Dhan, beurre fermenté traditionnel]'' (Thesis thesis) (in French). Université Frères Mentouri - Constantine 1.</ref><ref>Fatima-Zohra, Bouayed. ''[https://www.amazon.co.uk/cuisine-alg%C3%A9rienne-Bouayed-Fatima-Zohra/dp/B0099RJDZ8 La cuisine algérienne]''. Temps Actuels.</ref> Moroɔcan ane Tunisian<ref>E. B; Camps, G.; Morel, J.-P.; Hanoteau, G.; Letourneux, A.; Nouschi, A.; Fery, R.; Demoulin, F.; Chamla, M.-C.; Louis, A.; Ben Tanfous, A.; Ben Baaziz, S.; Soussi, L.; Champault, D.; Gast, M. (1986-09-01). "[[doi:10.4000/encyclopedieberbere.2436|Alimentation]]". ''Encyclopédie berbère'' (in French). '''4''' (4): 472–529. doi:10.4000/encyclopedieberbere.2436. ISSN&#x20;1015-7344.</ref> paaloŋ meŋ poɔ),<ref>Schmidt, Alex (9 October 2014). [https://www.npr.org/sections/thesalt/2014/10/09/353510171/smen-is-moroccos-funky-fermented-butter-that-lasts-for-years "Smen Is Morocco's Funky Fermented Butter That Lasts For Years"]. ''NPR''. Retrieved 27 November 2025.</ref><ref>Roden, Claudia (24 December 2008). ''[https://books.google.com/books?id=r723owliVz8C&q=samna&pg=PA13 The New Book of Middle Eastern Food]''. Knopf Doubleday Publishing Group. pp.&#x20;13, 46, 147, 305. ISBN&#x20;<bdi>978-0-307-55856-5</bdi>. Retrieved 27 November 2025.</ref><ref>[https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e15.htm "The technology of traditional milk products in developing countries"]. ''Food and Agriculture Organization''. Retrieved 30 November 2025.</ref> a be yoŋ naane a paaŋ poɔ ne a Yemeni<ref>Gill, Li (11 Dec 2023). [https://foodish.anumuseum.org.il/en/recipe/semneh-yemeni-clarified-butter/ "Semneh - Yemeni Clarified Butter - Recipe"]. ''Foodish - Anu Museum''. Retrieved 26 November 2025.</ref> bondirii naŋ e ba saakompare yipɔge bondirii. Tatenne aseŋ Jordan ane Lebanon, samneh paaloŋ poɔ e la zie bee paaloŋ kaŋa ne a ba butter naŋ da boɔrɔ ka a yitaa, A North Afrika paaloŋ poɔ butter, anaŋ ba maŋ biŋ la ka miiŋ a te waa ŋa ghee.<ref>[https://www.fondazioneslowfood.com/en/ark-of-taste-slow-food/rancid-butter/ "Smen - Arca del Gusto"]. ''Slow Food Foundation''. Retrieved 30 November 2025.</ref><ref>[https://www.fondazioneslowfood.com/en/ark-of-taste-slow-food/samen-baladi/ "Samneh Baladieh Balqawieh - Arca del Gusto"]. ''Slow Food Foundation''. Retrieved 26 November 2025.</ref><ref>[https://www.webexhibits.org/butter/countries-northafrica.html "Butter and smen in the Arab world : Butter"]. ''WebExhibits''. Retrieved 30 November 2025.</ref><ref>Semenchuk, Nicole. [https://library.culinary.edu/clarifyingbutter/middleeast "LibGuides: Clarifying Butter: Ahlan Wa Sahlan (Welcome): Middle Eastern Fats"]. ''Culinary Institute of America''. Retrieved 30 November 2025.</ref> Smen e la bondiraa kaŋa naŋ taa tɔnɔ gyamaa ko a North Afrikan ane a Middle Eastern bondirii. Butter la ka ba maŋ de a maale ne a yi ne naa boroŋ poɔ, peroo boɔ, bee a mine kaŋ ba maŋ de la a zaa ayi a lantaa. Ba maŋ doge la a butter ka a te kpaara, ka ba paaŋ sɛlle a a eŋ a ceramic jar<ref>[https://www.aljazeera.net/health/2016/6/8/%D9%81%D9%8A-%D8%B1%D9%85%D8%B6%D8%A7%D9%86-%D9%87%D9%84-%D8%AA%D8%A3%D9%83%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%84%D8%AF%D9%8A "في رمضان.. هل تأكل السمن البلدي؟"] &#x5B;During Ramadan, should you eat samn?&#x5D;. ''Al Jazeera'' (in Arabic). 11 Jan 2022. Retrieved 26 November 2025.</ref> bone na poc, ane nyɛnnoo eŋ sɛre ka baŋ maaŋ. Ba mine maŋ de la fenugreek biseɛre a lantaa eŋ a doge, ka anaŋ wa te kpa bɛ baare ba maŋ kyoore la a iri a bie na bare. A wagere ŋa mine meŋ baŋ de la thyme a eŋ poɔ yeast (daabɛle) ane enzyme poɔ a maale ne a bondirii ama. Ba maŋ de la bombulo bee a wɔmɔ mine a maale ne a. a maale baaroo poɔ la maŋ wuli lɛ anaŋ na waa, kyɛ gbɛɛ yaga ba maŋ de la koŋkolii poore. Ba maŋ de uu la teŋɛ poɔ a ba yipɔge la meŋ wuli a lɛ, a ŋaa eebo maŋ vɛŋ la ka a teŋɛ maaŋ bee a tole kyɛ meŋ ta la tolte bee maaŋ zuo lɛ nensaala naŋ boɔrɔ, A ŋaa yie taa ne a ghee, clarified butter<ref>[https://www.nytimes.com/2021/10/19/dining/best-olive-oil-rameh-israel.html "The Best Olive Oil in the World? This Village Thinks So"]. ''The New York Times''. 19 Oct 2021. Retrieved 26 November 2025.</ref>, ane niter kibbeh . A middle Eastern poɔ,  samneh la ka ba maŋ doge ka a kɔɔre, ka ba toɔ iri clarified butter a poɔ kyɛ naŋ iri koɔ meŋ a poɔ, kyɛ paaŋ kyɛre a boŋkpaga naŋ bare.<ref>Marks, Gil (17 November 2010). ''[https://books.google.com/books?id=gFK_yx7Ps7cC&q=samneh Encyclopedia of Jewish Food]''. HMH. ISBN&#x20;<bdi>978-0-544-18631-6</bdi>. Retrieved 30 November 2025.</ref> == A piilu Zie == A Arabic samn e la bone<ref>[https://www.assyrianlanguages.org/akkadian/dosearch.php?searchkey=209&language=id "šamnu"]. ''www.assyrianlanguages.org''. Retrieved 1 December 2025.</ref><ref>Kogan, Leonid (19 May 2015). [https://books.google.com/books?id=HZilCQAAQBAJ ''Genealogical Classification of Semitic: The Lexical Isoglosses''.] Walter de Gruyter GmbH & Co KG. p.&#x20;265. ISBN&#x20;<bdi>978-1-61451-549-4</bdi>. Retrieved 1 December 2025.</ref> ba naŋ de yi ne a Semitic nyege teɛ poɔ,samn. Yelbie pare bammo gane kaŋa a Turkey dɔɔ bee karekyɛ kpoŋkaŋ yuori naŋ di Ottoman   sɛge eŋ a bɔrefɔ kɔkɔre poɔ a ne a British bɔrefɔ poɔ a 1890 yuoni poɔ lexicographer James Redhouse, bigiri la a semn ka o e la clarified butter bee ghee zaa e la yeni.<ref>Redhouse, James W. (1890). ''[https://www.google.com/books/edition/A_turkish_and_english_Lexicon_shewing_in/4DrigFChhu8C?gbpv=1&pg=PA1078&printsec=frontcover A turkish and english Lexicon shewing in english the significations of the turkish terms: Printed for the American Mission by A. H. Boyajian]''. Boyajian. p.&#x20;1078. Retrieved 24 December 2025.</ref> == Dakoreŋ == Nawal Nasrallah mannoo a kyaare ne dakoreŋ bondirii yɛlɛ, o yeli ka clarifying butter maaloo maq waa ŋa ane bimmo ka neɛ na leɛ tuuli gaa Mesopotamia paaloŋ poɔ.<ref>Nasrallah, Nawal (2003). [https://books.google.com/books?id=keXRwAEACAAJ "Glossary". ''Delights from the Garden of Eden: A Cookbook and a History of the Iraqi Cuisine''.] 1stBooks. p.&#x20;550. ISBN&#x20;<bdi>978-1-4033-4793-0</bdi>. Retrieved 31 December 2025.</ref> == Levant ane Egypt == [[Duoro kɔre:Egyptian margarine.jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:السعن- لحفظ وصنع السمن البلدي1.jpg|thumb]] Boma ɛre ka a waa ŋa hwajeh (حواجة) zaa e la Jordanian samneh, Melilotus saaqkompare bondirii banaq maŋ ɛre pulitaa.<ref>[https://www.aljazeera.net/misc/2022/3/31/%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%B9-%D9%8A%D8%AC%D9%88%D8%AF-%D8%A8%D8%A3%D8%B9%D8%B4%D8%A7%D8%A8%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B1%D8%AF%D9%86%D9%8A%D9%8A%D9%86 "سعادة وغذاء ودواء.. ربيع البادية الأردنية يجود على أهلها بالخيرات"] &#x5B;Happiness, food, and medicine... the spring of the Jordanian desert bestows its bounty upon its people.&#x5D;. ''Al Jazeera'' (in Arabic). 31 Mar 2022. Retrieved 30 November 2025.</ref> Jordan ane Palestine, butter e la boma banŋ maŋ de puli ne bulgur, ka o toɔ nyɔge a koɔ zaa a nyoɔre kyɛ kyɛre a boroŋ yoŋ a bare, sɛre ka ba baŋ de maale ne samneh, anaŋ la ka ba naŋ boɔlɔ samneh baladieh.<ref>"بالفيديو: السمن والجميد.. تمسك بالتراث ومصدر رزق لعائلات أردنية" &#x5B;Samneh and Jameed: A preservation of heritage and a source of livelihood for Jordanian families&#x5D;. ''Al Jazeera'' (in Arabic). 17 Apr 2019. Retrieved 1 December 2025.</ref><ref>"السمن البلدي والزبدة لا زالت حاضرة بفلسطين ولكن بتزاحم بين منتجات الألبان" &#x5B;Samneh and butter are still present in Palestine, but they face competition from other dairy products.&#x5D;. ''alwatanvoice'' (in Arabic). 19 July 2007. Retrieved 1 December 2025.</ref> A Egypt ane a Syria paaloŋ poɔ, samneh e la ba saakompare boma banaŋ maŋ de maale ne baagye woɔ.<ref>"صناعة السمن الفلاحى حكاية عشق لأهل القرى بالمنيا.. وصفة تخليك تعمل زبدة بكفاءة.. وأم محمد: "الخضاضة" بتفصل اللبن عن السمن وساهمت فى تخفيف الأعباء الاقتصادية عن الأسر.. والناتج المتبقى يدخل فى تجهيز "الكشك"" &#x5B;Making samneh is a love story for the people of the villages in Minya.. A recipe that makes you make butter efficiently.. And Umm Muhammad: “The churn” separates the milk from the ghee and has contributed to easing the economic burdens on families.. And the remaining product is used in preparing “kishk”&#x5D;. ''Youm7'' (in Arabic). 23 December 2021. Retrieved 1 December 2025.</ref><ref>""العكة"... صناعة تقليدية لا تزال نساء دير الزور تحافظن عليها" &#x5B;"Al-Akka"... a traditional craft that the women of Deir ez-Zor still preserve.&#x5D;. ''JINHAGENCY News'' (in Arabic). Retrieved 1 December 2025.</ref> Samneh baladieh e la a boŋkpokpo naŋ maŋ poɔ bonnoore gyamaa maaloo poɔ, aseŋ baklava ane knafeh.<ref>"العائلة الفلسطينية التي أدخلت الكنافة النابلسية إلى دمشق!" &#x5B;The Palestinian family that introduced Nablus knafeh to Damascus!&#x5D;. ''Orient News'' (in Arabic). 10 Apr 2015. Retrieved 2 December 2025.</ref><ref>"الحلويات السورية... إقبال كبير في تركيا رغم كل التحديات" &#x5B;Syrian sweets... huge demand in Türkiye despite all the challenges&#x5D;. ''The New Arab'' (in Arabic). 19 Sep 2023. Retrieved 1 Dec 2025.</ref> ===== Maghreb ===== Moroccan smen e la ba saaŋkompare boma naŋ daŋ piili ne ba saaŋkommine yuomo naŋ pare poɔ ba naŋ maŋ de a maale ne spiɔed,<ref>El Lamti, Fatima; Mennane, Zakaria; Elmtili, Noureddine; Mrani Alaoui, Mohammed (November 2024). "Ethnomedicinal Knowledge and Traditional Methodology for the Preparation of Fermented Butter "Smen" Among the Rural People of Northern Morocco: A Field Study". ''Journal of Medicinal Food''. '''27''' (11): 1133–1139. doi:10.1089/jmf.2024.0087. ISSN&#x20;1557-7600. PMID&#x20;39239716.</ref>  ba maŋ de a la biŋ ka a miiŋ == Leɛ kaa kyɛ nyɛ == * Bog Butter * Clarified butter * Dairy product * List of African dishes == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] 1mpzy76qdso8q7g61m7cxtq0outn9rw 63563 63562 2026-07-31T09:57:31Z Vision L1 19 63563 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q2397413}} Smen ( yi la a Arabic paaloŋ poɔ, ka ba mine a boɔlɔ ka سمن or {{lang|ar|سمنة}} ka mine meŋ boɔlɔ ka ''sman'', ''semn'', ''semneh'', or ''sminn''), a boma ama maaloo e la boma ba naŋ maŋ de myɛnnoo a sɔ a bondiraa ŋa, a bondirii ama maaloo yi la a North Afrika paaloŋ poɔ, (Algeria,<ref>Boussekine, Rania (2022-06-09). ''[http://depot.umc.edu.dz/handle/123456789/13649 Smen/Dhan, beurre fermenté traditionnel]'' (Thesis thesis) (in French). Université Frères Mentouri - Constantine 1.</ref><ref>Fatima-Zohra, Bouayed. ''[https://www.amazon.co.uk/cuisine-alg%C3%A9rienne-Bouayed-Fatima-Zohra/dp/B0099RJDZ8 La cuisine algérienne]''. Temps Actuels.</ref> Moroɔcan ane Tunisian<ref>E. B; Camps, G.; Morel, J.-P.; Hanoteau, G.; Letourneux, A.; Nouschi, A.; Fery, R.; Demoulin, F.; Chamla, M.-C.; Louis, A.; Ben Tanfous, A.; Ben Baaziz, S.; Soussi, L.; Champault, D.; Gast, M. (1986-09-01). "[[doi:10.4000/encyclopedieberbere.2436|Alimentation]]". ''Encyclopédie berbère'' (in French). '''4''' (4): 472–529. doi:10.4000/encyclopedieberbere.2436. ISSN&#x20;1015-7344.</ref> paaloŋ meŋ poɔ),<ref>Schmidt, Alex (9 October 2014). [https://www.npr.org/sections/thesalt/2014/10/09/353510171/smen-is-moroccos-funky-fermented-butter-that-lasts-for-years "Smen Is Morocco's Funky Fermented Butter That Lasts For Years"]. ''NPR''. Retrieved 27 November 2025.</ref><ref>Roden, Claudia (24 December 2008). ''[https://books.google.com/books?id=r723owliVz8C&q=samna&pg=PA13 The New Book of Middle Eastern Food]''. Knopf Doubleday Publishing Group. pp.&#x20;13, 46, 147, 305. ISBN&#x20;<bdi>978-0-307-55856-5</bdi>. Retrieved 27 November 2025.</ref><ref>[https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e15.htm "The technology of traditional milk products in developing countries"]. ''Food and Agriculture Organization''. Retrieved 30 November 2025.</ref> a be yoŋ naane a paaŋ poɔ ne a Yemeni<ref>Gill, Li (11 Dec 2023). [https://foodish.anumuseum.org.il/en/recipe/semneh-yemeni-clarified-butter/ "Semneh - Yemeni Clarified Butter - Recipe"]. ''Foodish - Anu Museum''. Retrieved 26 November 2025.</ref> bondirii naŋ e ba saakompare yipɔge bondirii. Tatenne aseŋ Jordan ane Lebanon, samneh paaloŋ poɔ e la zie bee paaloŋ kaŋa ne a ba butter naŋ da boɔrɔ ka a yitaa, A North Afrika paaloŋ poɔ butter, anaŋ ba maŋ biŋ la ka miiŋ a te waa ŋa ghee.<ref>[https://www.fondazioneslowfood.com/en/ark-of-taste-slow-food/rancid-butter/ "Smen - Arca del Gusto"]. ''Slow Food Foundation''. Retrieved 30 November 2025.</ref><ref>[https://www.fondazioneslowfood.com/en/ark-of-taste-slow-food/samen-baladi/ "Samneh Baladieh Balqawieh - Arca del Gusto"]. ''Slow Food Foundation''. Retrieved 26 November 2025.</ref><ref>[https://www.webexhibits.org/butter/countries-northafrica.html "Butter and smen in the Arab world : Butter"]. ''WebExhibits''. Retrieved 30 November 2025.</ref><ref>Semenchuk, Nicole. [https://library.culinary.edu/clarifyingbutter/middleeast "LibGuides: Clarifying Butter: Ahlan Wa Sahlan (Welcome): Middle Eastern Fats"]. ''Culinary Institute of America''. Retrieved 30 November 2025.</ref> Smen e la bondiraa kaŋa naŋ taa tɔnɔ gyamaa ko a North Afrikan ane a Middle Eastern bondirii. Butter la ka ba maŋ de a maale ne a yi ne naa boroŋ poɔ, peroo boɔ, bee a mine kaŋ ba maŋ de la a zaa ayi a lantaa. Ba maŋ doge la a butter ka a te kpaara, ka ba paaŋ sɛlle a a eŋ a ceramic jar<ref>[https://www.aljazeera.net/health/2016/6/8/%D9%81%D9%8A-%D8%B1%D9%85%D8%B6%D8%A7%D9%86-%D9%87%D9%84-%D8%AA%D8%A3%D9%83%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%84%D8%AF%D9%8A "في رمضان.. هل تأكل السمن البلدي؟"] &#x5B;During Ramadan, should you eat samn?&#x5D;. ''Al Jazeera'' (in Arabic). 11 Jan 2022. Retrieved 26 November 2025.</ref> bone na poc, ane nyɛnnoo eŋ sɛre ka baŋ maaŋ. Ba mine maŋ de la fenugreek biseɛre a lantaa eŋ a doge, ka anaŋ wa te kpa bɛ baare ba maŋ kyoore la a iri a bie na bare. A wagere ŋa mine meŋ baŋ de la thyme a eŋ poɔ yeast (daabɛle) ane enzyme poɔ a maale ne a bondirii ama. Ba maŋ de la bombulo bee a wɔmɔ mine a maale ne a. a maale baaroo poɔ la maŋ wuli lɛ anaŋ na waa, kyɛ gbɛɛ yaga ba maŋ de la koŋkolii poore. Ba maŋ de uu la teŋɛ poɔ a ba yipɔge la meŋ wuli a lɛ, a ŋaa eebo maŋ vɛŋ la ka a teŋɛ maaŋ bee a tole kyɛ meŋ ta la tolte bee maaŋ zuo lɛ nensaala naŋ boɔrɔ, A ŋaa yie taa ne a ghee, clarified butter<ref>[https://www.nytimes.com/2021/10/19/dining/best-olive-oil-rameh-israel.html "The Best Olive Oil in the World? This Village Thinks So"]. ''The New York Times''. 19 Oct 2021. Retrieved 26 November 2025.</ref>, ane niter kibbeh . A middle Eastern poɔ,  samneh la ka ba maŋ doge ka a kɔɔre, ka ba toɔ iri clarified butter a poɔ kyɛ naŋ iri koɔ meŋ a poɔ, kyɛ paaŋ kyɛre a boŋkpaga naŋ bare.<ref>Marks, Gil (17 November 2010). ''[https://books.google.com/books?id=gFK_yx7Ps7cC&q=samneh Encyclopedia of Jewish Food]''. HMH. ISBN&#x20;<bdi>978-0-544-18631-6</bdi>. Retrieved 30 November 2025.</ref> == A piilu Zie == A Arabic samn e la bone<ref>[https://www.assyrianlanguages.org/akkadian/dosearch.php?searchkey=209&language=id "šamnu"]. ''www.assyrianlanguages.org''. Retrieved 1 December 2025.</ref><ref>Kogan, Leonid (19 May 2015). [https://books.google.com/books?id=HZilCQAAQBAJ ''Genealogical Classification of Semitic: The Lexical Isoglosses''.] Walter de Gruyter GmbH & Co KG. p.&#x20;265. ISBN&#x20;<bdi>978-1-61451-549-4</bdi>. Retrieved 1 December 2025.</ref> ba naŋ de yi ne a Semitic nyege teɛ poɔ,samn. Yelbie pare bammo gane kaŋa a Turkey dɔɔ bee karekyɛ kpoŋkaŋ yuori naŋ di Ottoman   sɛge eŋ a bɔrefɔ kɔkɔre poɔ a ne a British bɔrefɔ poɔ a 1890 yuoni poɔ lexicographer James Redhouse, bigiri la a semn ka o e la clarified butter bee ghee zaa e la yeni.<ref>Redhouse, James W. (1890). ''[https://www.google.com/books/edition/A_turkish_and_english_Lexicon_shewing_in/4DrigFChhu8C?gbpv=1&pg=PA1078&printsec=frontcover A turkish and english Lexicon shewing in english the significations of the turkish terms: Printed for the American Mission by A. H. Boyajian]''. Boyajian. p.&#x20;1078. Retrieved 24 December 2025.</ref> == Dakoreŋ == Nawal Nasrallah mannoo a kyaare ne dakoreŋ bondirii yɛlɛ, o yeli ka clarifying butter maaloo maq waa ŋa ane bimmo ka neɛ na leɛ tuuli gaa Mesopotamia paaloŋ poɔ.<ref>Nasrallah, Nawal (2003). [https://books.google.com/books?id=keXRwAEACAAJ "Glossary". ''Delights from the Garden of Eden: A Cookbook and a History of the Iraqi Cuisine''.] 1stBooks. p.&#x20;550. ISBN&#x20;<bdi>978-1-4033-4793-0</bdi>. Retrieved 31 December 2025.</ref> == Levant ane Egypt == [[Duoro kɔre:Egyptian margarine.jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:السعن- لحفظ وصنع السمن البلدي1.jpg|thumb]] Boma ɛre ka a waa ŋa hwajeh (حواجة) zaa e la Jordanian samneh, Melilotus saaqkompare bondirii banaq maŋ ɛre pulitaa.<ref>[https://www.aljazeera.net/misc/2022/3/31/%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%B9-%D9%8A%D8%AC%D9%88%D8%AF-%D8%A8%D8%A3%D8%B9%D8%B4%D8%A7%D8%A8%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B1%D8%AF%D9%86%D9%8A%D9%8A%D9%86 "سعادة وغذاء ودواء.. ربيع البادية الأردنية يجود على أهلها بالخيرات"] &#x5B;Happiness, food, and medicine... the spring of the Jordanian desert bestows its bounty upon its people.&#x5D;. ''Al Jazeera'' (in Arabic). 31 Mar 2022. Retrieved 30 November 2025.</ref> Jordan ane Palestine, butter e la boma banŋ maŋ de puli ne bulgur, ka o toɔ nyɔge a koɔ zaa a nyoɔre kyɛ kyɛre a boroŋ yoŋ a bare, sɛre ka ba baŋ de maale ne samneh, anaŋ la ka ba naŋ boɔlɔ samneh baladieh.<ref>[https://www.aljazeera.net/lifestyle/2019/4/17/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%85%D9%86-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%85%D9%8A%D8%AF-%D8%AA%D9%85%D8%B3%D9%83-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%AB-%D9%88%D9%85%D8%B5%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D8%B2%D9%82 "بالفيديو: السمن والجميد.. تمسك بالتراث ومصدر رزق لعائلات أردنية"] &#x5B;Samneh and Jameed: A preservation of heritage and a source of livelihood for Jordanian families&#x5D;. ''Al Jazeera'' (in Arabic). 17 Apr 2019. Retrieved 1 December 2025.</ref><ref>"السمن البلدي والزبدة لا زالت حاضرة بفلسطين ولكن بتزاحم بين منتجات الألبان" &#x5B;Samneh and butter are still present in Palestine, but they face competition from other dairy products.&#x5D;. ''alwatanvoice'' (in Arabic). 19 July 2007. Retrieved 1 December 2025.</ref> A Egypt ane a Syria paaloŋ poɔ, samneh e la ba saakompare boma banaŋ maŋ de maale ne baagye woɔ.<ref>"صناعة السمن الفلاحى حكاية عشق لأهل القرى بالمنيا.. وصفة تخليك تعمل زبدة بكفاءة.. وأم محمد: "الخضاضة" بتفصل اللبن عن السمن وساهمت فى تخفيف الأعباء الاقتصادية عن الأسر.. والناتج المتبقى يدخل فى تجهيز "الكشك"" &#x5B;Making samneh is a love story for the people of the villages in Minya.. A recipe that makes you make butter efficiently.. And Umm Muhammad: “The churn” separates the milk from the ghee and has contributed to easing the economic burdens on families.. And the remaining product is used in preparing “kishk”&#x5D;. ''Youm7'' (in Arabic). 23 December 2021. Retrieved 1 December 2025.</ref><ref>""العكة"... صناعة تقليدية لا تزال نساء دير الزور تحافظن عليها" &#x5B;"Al-Akka"... a traditional craft that the women of Deir ez-Zor still preserve.&#x5D;. ''JINHAGENCY News'' (in Arabic). Retrieved 1 December 2025.</ref> Samneh baladieh e la a boŋkpokpo naŋ maŋ poɔ bonnoore gyamaa maaloo poɔ, aseŋ baklava ane knafeh.<ref>"العائلة الفلسطينية التي أدخلت الكنافة النابلسية إلى دمشق!" &#x5B;The Palestinian family that introduced Nablus knafeh to Damascus!&#x5D;. ''Orient News'' (in Arabic). 10 Apr 2015. Retrieved 2 December 2025.</ref><ref>"الحلويات السورية... إقبال كبير في تركيا رغم كل التحديات" &#x5B;Syrian sweets... huge demand in Türkiye despite all the challenges&#x5D;. ''The New Arab'' (in Arabic). 19 Sep 2023. Retrieved 1 Dec 2025.</ref> ===== Maghreb ===== Moroccan smen e la ba saaŋkompare boma naŋ daŋ piili ne ba saaŋkommine yuomo naŋ pare poɔ ba naŋ maŋ de a maale ne spiɔed,<ref>El Lamti, Fatima; Mennane, Zakaria; Elmtili, Noureddine; Mrani Alaoui, Mohammed (November 2024). "Ethnomedicinal Knowledge and Traditional Methodology for the Preparation of Fermented Butter "Smen" Among the Rural People of Northern Morocco: A Field Study". ''Journal of Medicinal Food''. '''27''' (11): 1133–1139. doi:10.1089/jmf.2024.0087. ISSN&#x20;1557-7600. PMID&#x20;39239716.</ref>  ba maŋ de a la biŋ ka a miiŋ == Leɛ kaa kyɛ nyɛ == * Bog Butter * Clarified butter * Dairy product * List of African dishes == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] 84w76ct7vq8po5dmr28p6lsl8sk6jvc 63564 63563 2026-07-31T09:59:19Z Vision L1 19 63564 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q2397413}} Smen ( yi la a Arabic paaloŋ poɔ, ka ba mine a boɔlɔ ka سمن or {{lang|ar|سمنة}} ka mine meŋ boɔlɔ ka ''sman'', ''semn'', ''semneh'', or ''sminn''), a boma ama maaloo e la boma ba naŋ maŋ de myɛnnoo a sɔ a bondiraa ŋa, a bondirii ama maaloo yi la a North Afrika paaloŋ poɔ, (Algeria,<ref>Boussekine, Rania (2022-06-09). ''[http://depot.umc.edu.dz/handle/123456789/13649 Smen/Dhan, beurre fermenté traditionnel]'' (Thesis thesis) (in French). Université Frères Mentouri - Constantine 1.</ref><ref>Fatima-Zohra, Bouayed. ''[https://www.amazon.co.uk/cuisine-alg%C3%A9rienne-Bouayed-Fatima-Zohra/dp/B0099RJDZ8 La cuisine algérienne]''. Temps Actuels.</ref> Moroɔcan ane Tunisian<ref>E. B; Camps, G.; Morel, J.-P.; Hanoteau, G.; Letourneux, A.; Nouschi, A.; Fery, R.; Demoulin, F.; Chamla, M.-C.; Louis, A.; Ben Tanfous, A.; Ben Baaziz, S.; Soussi, L.; Champault, D.; Gast, M. (1986-09-01). "[[doi:10.4000/encyclopedieberbere.2436|Alimentation]]". ''Encyclopédie berbère'' (in French). '''4''' (4): 472–529. doi:10.4000/encyclopedieberbere.2436. ISSN&#x20;1015-7344.</ref> paaloŋ meŋ poɔ),<ref>Schmidt, Alex (9 October 2014). [https://www.npr.org/sections/thesalt/2014/10/09/353510171/smen-is-moroccos-funky-fermented-butter-that-lasts-for-years "Smen Is Morocco's Funky Fermented Butter That Lasts For Years"]. ''NPR''. Retrieved 27 November 2025.</ref><ref>Roden, Claudia (24 December 2008). ''[https://books.google.com/books?id=r723owliVz8C&q=samna&pg=PA13 The New Book of Middle Eastern Food]''. Knopf Doubleday Publishing Group. pp.&#x20;13, 46, 147, 305. ISBN&#x20;<bdi>978-0-307-55856-5</bdi>. Retrieved 27 November 2025.</ref><ref>[https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e15.htm "The technology of traditional milk products in developing countries"]. ''Food and Agriculture Organization''. Retrieved 30 November 2025.</ref> a be yoŋ naane a paaŋ poɔ ne a Yemeni<ref>Gill, Li (11 Dec 2023). [https://foodish.anumuseum.org.il/en/recipe/semneh-yemeni-clarified-butter/ "Semneh - Yemeni Clarified Butter - Recipe"]. ''Foodish - Anu Museum''. Retrieved 26 November 2025.</ref> bondirii naŋ e ba saakompare yipɔge bondirii. Tatenne aseŋ Jordan ane Lebanon, samneh paaloŋ poɔ e la zie bee paaloŋ kaŋa ne a ba butter naŋ da boɔrɔ ka a yitaa, A North Afrika paaloŋ poɔ butter, anaŋ ba maŋ biŋ la ka miiŋ a te waa ŋa ghee.<ref>[https://www.fondazioneslowfood.com/en/ark-of-taste-slow-food/rancid-butter/ "Smen - Arca del Gusto"]. ''Slow Food Foundation''. Retrieved 30 November 2025.</ref><ref>[https://www.fondazioneslowfood.com/en/ark-of-taste-slow-food/samen-baladi/ "Samneh Baladieh Balqawieh - Arca del Gusto"]. ''Slow Food Foundation''. Retrieved 26 November 2025.</ref><ref>[https://www.webexhibits.org/butter/countries-northafrica.html "Butter and smen in the Arab world : Butter"]. ''WebExhibits''. Retrieved 30 November 2025.</ref><ref>Semenchuk, Nicole. [https://library.culinary.edu/clarifyingbutter/middleeast "LibGuides: Clarifying Butter: Ahlan Wa Sahlan (Welcome): Middle Eastern Fats"]. ''Culinary Institute of America''. Retrieved 30 November 2025.</ref> Smen e la bondiraa kaŋa naŋ taa tɔnɔ gyamaa ko a North Afrikan ane a Middle Eastern bondirii. Butter la ka ba maŋ de a maale ne a yi ne naa boroŋ poɔ, peroo boɔ, bee a mine kaŋ ba maŋ de la a zaa ayi a lantaa. Ba maŋ doge la a butter ka a te kpaara, ka ba paaŋ sɛlle a a eŋ a ceramic jar<ref>[https://www.aljazeera.net/health/2016/6/8/%D9%81%D9%8A-%D8%B1%D9%85%D8%B6%D8%A7%D9%86-%D9%87%D9%84-%D8%AA%D8%A3%D9%83%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%84%D8%AF%D9%8A "في رمضان.. هل تأكل السمن البلدي؟"] &#x5B;During Ramadan, should you eat samn?&#x5D;. ''Al Jazeera'' (in Arabic). 11 Jan 2022. Retrieved 26 November 2025.</ref> bone na poc, ane nyɛnnoo eŋ sɛre ka baŋ maaŋ. Ba mine maŋ de la fenugreek biseɛre a lantaa eŋ a doge, ka anaŋ wa te kpa bɛ baare ba maŋ kyoore la a iri a bie na bare. A wagere ŋa mine meŋ baŋ de la thyme a eŋ poɔ yeast (daabɛle) ane enzyme poɔ a maale ne a bondirii ama. Ba maŋ de la bombulo bee a wɔmɔ mine a maale ne a. a maale baaroo poɔ la maŋ wuli lɛ anaŋ na waa, kyɛ gbɛɛ yaga ba maŋ de la koŋkolii poore. Ba maŋ de uu la teŋɛ poɔ a ba yipɔge la meŋ wuli a lɛ, a ŋaa eebo maŋ vɛŋ la ka a teŋɛ maaŋ bee a tole kyɛ meŋ ta la tolte bee maaŋ zuo lɛ nensaala naŋ boɔrɔ, <references /> A ŋaa yie taa ne a ghee, clarified butter<ref>[https://www.nytimes.com/2021/10/19/dining/best-olive-oil-rameh-israel.html "The Best Olive Oil in the World? This Village Thinks So"]. ''The New York Times''. 19 Oct 2021. Retrieved 26 November 2025.</ref>, ane niter kibbeh . A middle Eastern poɔ,  samneh la ka ba maŋ doge ka a kɔɔre, ka ba toɔ iri clarified butter a poɔ kyɛ naŋ iri koɔ meŋ a poɔ, kyɛ paaŋ kyɛre a boŋkpaga naŋ bare.<ref>Marks, Gil (17 November 2010). ''[https://books.google.com/books?id=gFK_yx7Ps7cC&q=samneh Encyclopedia of Jewish Food]''. HMH. ISBN&#x20;<bdi>978-0-544-18631-6</bdi>. Retrieved 30 November 2025.</ref> == A piilu Zie == A Arabic samn e la bone<ref>[https://www.assyrianlanguages.org/akkadian/dosearch.php?searchkey=209&language=id "šamnu"]. ''www.assyrianlanguages.org''. Retrieved 1 December 2025.</ref><ref>Kogan, Leonid (19 May 2015). [https://books.google.com/books?id=HZilCQAAQBAJ ''Genealogical Classification of Semitic: The Lexical Isoglosses''.] Walter de Gruyter GmbH & Co KG. p.&#x20;265. ISBN&#x20;<bdi>978-1-61451-549-4</bdi>. Retrieved 1 December 2025.</ref> ba naŋ de yi ne a Semitic nyege teɛ poɔ,samn. Yelbie pare bammo gane kaŋa a Turkey dɔɔ bee karekyɛ kpoŋkaŋ yuori naŋ di Ottoman   sɛge eŋ a bɔrefɔ kɔkɔre poɔ a ne a British bɔrefɔ poɔ a 1890 yuoni poɔ lexicographer James Redhouse, bigiri la a semn ka o e la clarified butter bee ghee zaa e la yeni.<ref>Redhouse, James W. (1890). ''[https://www.google.com/books/edition/A_turkish_and_english_Lexicon_shewing_in/4DrigFChhu8C?gbpv=1&pg=PA1078&printsec=frontcover A turkish and english Lexicon shewing in english the significations of the turkish terms: Printed for the American Mission by A. H. Boyajian]''. Boyajian. p.&#x20;1078. Retrieved 24 December 2025.</ref> == Dakoreŋ == Nawal Nasrallah mannoo a kyaare ne dakoreŋ bondirii yɛlɛ, o yeli ka clarifying butter maaloo maq waa ŋa ane bimmo ka neɛ na leɛ tuuli gaa Mesopotamia paaloŋ poɔ.<ref>Nasrallah, Nawal (2003). [https://books.google.com/books?id=keXRwAEACAAJ "Glossary". ''Delights from the Garden of Eden: A Cookbook and a History of the Iraqi Cuisine''.] 1stBooks. p.&#x20;550. ISBN&#x20;<bdi>978-1-4033-4793-0</bdi>. Retrieved 31 December 2025.</ref> == Levant ane Egypt == [[Duoro kɔre:Egyptian margarine.jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:السعن- لحفظ وصنع السمن البلدي1.jpg|thumb]] Boma ɛre ka a waa ŋa hwajeh (حواجة) zaa e la Jordanian samneh, Melilotus saaqkompare bondirii banaq maŋ ɛre pulitaa.<ref>[https://www.aljazeera.net/misc/2022/3/31/%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%B9-%D9%8A%D8%AC%D9%88%D8%AF-%D8%A8%D8%A3%D8%B9%D8%B4%D8%A7%D8%A8%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B1%D8%AF%D9%86%D9%8A%D9%8A%D9%86 "سعادة وغذاء ودواء.. ربيع البادية الأردنية يجود على أهلها بالخيرات"] &#x5B;Happiness, food, and medicine... the spring of the Jordanian desert bestows its bounty upon its people.&#x5D;. ''Al Jazeera'' (in Arabic). 31 Mar 2022. Retrieved 30 November 2025.</ref> Jordan ane Palestine, butter e la boma banŋ maŋ de puli ne bulgur, ka o toɔ nyɔge a koɔ zaa a nyoɔre kyɛ kyɛre a boroŋ yoŋ a bare, sɛre ka ba baŋ de maale ne samneh, anaŋ la ka ba naŋ boɔlɔ samneh baladieh.<ref>[https://www.aljazeera.net/lifestyle/2019/4/17/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%85%D9%86-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%85%D9%8A%D8%AF-%D8%AA%D9%85%D8%B3%D9%83-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%AB-%D9%88%D9%85%D8%B5%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D8%B2%D9%82 "بالفيديو: السمن والجميد.. تمسك بالتراث ومصدر رزق لعائلات أردنية"] &#x5B;Samneh and Jameed: A preservation of heritage and a source of livelihood for Jordanian families&#x5D;. ''Al Jazeera'' (in Arabic). 17 Apr 2019. Retrieved 1 December 2025.</ref><ref>[https://www.alwatanvoice.com/arabic/news/2007/07/19/97110.html "السمن البلدي والزبدة لا زالت حاضرة بفلسطين ولكن بتزاحم بين منتجات الألبان"] &#x5B;Samneh and butter are still present in Palestine, but they face competition from other dairy products.&#x5D;. ''alwatanvoice'' (in Arabic). 19 July 2007. Retrieved 1 December 2025.</ref> A Egypt ane a Syria paaloŋ poɔ, samneh e la ba saakompare boma banaŋ maŋ de maale ne baagye woɔ.<ref>"صناعة السمن الفلاحى حكاية عشق لأهل القرى بالمنيا.. وصفة تخليك تعمل زبدة بكفاءة.. وأم محمد: "الخضاضة" بتفصل اللبن عن السمن وساهمت فى تخفيف الأعباء الاقتصادية عن الأسر.. والناتج المتبقى يدخل فى تجهيز "الكشك"" &#x5B;Making samneh is a love story for the people of the villages in Minya.. A recipe that makes you make butter efficiently.. And Umm Muhammad: “The churn” separates the milk from the ghee and has contributed to easing the economic burdens on families.. And the remaining product is used in preparing “kishk”&#x5D;. ''Youm7'' (in Arabic). 23 December 2021. Retrieved 1 December 2025.</ref><ref>""العكة"... صناعة تقليدية لا تزال نساء دير الزور تحافظن عليها" &#x5B;"Al-Akka"... a traditional craft that the women of Deir ez-Zor still preserve.&#x5D;. ''JINHAGENCY News'' (in Arabic). Retrieved 1 December 2025.</ref> Samneh baladieh e la a boŋkpokpo naŋ maŋ poɔ bonnoore gyamaa maaloo poɔ, aseŋ baklava ane knafeh.<ref>"العائلة الفلسطينية التي أدخلت الكنافة النابلسية إلى دمشق!" &#x5B;The Palestinian family that introduced Nablus knafeh to Damascus!&#x5D;. ''Orient News'' (in Arabic). 10 Apr 2015. Retrieved 2 December 2025.</ref><ref>"الحلويات السورية... إقبال كبير في تركيا رغم كل التحديات" &#x5B;Syrian sweets... huge demand in Türkiye despite all the challenges&#x5D;. ''The New Arab'' (in Arabic). 19 Sep 2023. Retrieved 1 Dec 2025.</ref> ===== Maghreb ===== Moroccan smen e la ba saaŋkompare boma naŋ daŋ piili ne ba saaŋkommine yuomo naŋ pare poɔ ba naŋ maŋ de a maale ne spiɔed,<ref>El Lamti, Fatima; Mennane, Zakaria; Elmtili, Noureddine; Mrani Alaoui, Mohammed (November 2024). "Ethnomedicinal Knowledge and Traditional Methodology for the Preparation of Fermented Butter "Smen" Among the Rural People of Northern Morocco: A Field Study". ''Journal of Medicinal Food''. '''27''' (11): 1133–1139. doi:10.1089/jmf.2024.0087. ISSN&#x20;1557-7600. PMID&#x20;39239716.</ref>  ba maŋ de a la biŋ ka a miiŋ == Leɛ kaa kyɛ nyɛ == * Bog Butter * Clarified butter * Dairy product * List of African dishes == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] rfbeyelukuv6a6x7nfroxyoxbnewa37 63565 63564 2026-07-31T10:01:46Z Vision L1 19 63565 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q2397413}} Smen ( yi la a Arabic paaloŋ poɔ, ka ba mine a boɔlɔ ka سمن or {{lang|ar|سمنة}} ka mine meŋ boɔlɔ ka ''sman'', ''semn'', ''semneh'', or ''sminn''), a boma ama maaloo e la boma ba naŋ maŋ de myɛnnoo a sɔ a bondiraa ŋa, a bondirii ama maaloo yi la a North Afrika paaloŋ poɔ, (Algeria,<ref>Boussekine, Rania (2022-06-09). ''[http://depot.umc.edu.dz/handle/123456789/13649 Smen/Dhan, beurre fermenté traditionnel]'' (Thesis thesis) (in French). Université Frères Mentouri - Constantine 1.</ref><ref>Fatima-Zohra, Bouayed. ''[https://www.amazon.co.uk/cuisine-alg%C3%A9rienne-Bouayed-Fatima-Zohra/dp/B0099RJDZ8 La cuisine algérienne]''. Temps Actuels.</ref> Moroɔcan ane Tunisian<ref>E. B; Camps, G.; Morel, J.-P.; Hanoteau, G.; Letourneux, A.; Nouschi, A.; Fery, R.; Demoulin, F.; Chamla, M.-C.; Louis, A.; Ben Tanfous, A.; Ben Baaziz, S.; Soussi, L.; Champault, D.; Gast, M. (1986-09-01). "[[doi:10.4000/encyclopedieberbere.2436|Alimentation]]". ''Encyclopédie berbère'' (in French). '''4''' (4): 472–529. doi:10.4000/encyclopedieberbere.2436. ISSN&#x20;1015-7344.</ref> paaloŋ meŋ poɔ),<ref>Schmidt, Alex (9 October 2014). [https://www.npr.org/sections/thesalt/2014/10/09/353510171/smen-is-moroccos-funky-fermented-butter-that-lasts-for-years "Smen Is Morocco's Funky Fermented Butter That Lasts For Years"]. ''NPR''. Retrieved 27 November 2025.</ref><ref>Roden, Claudia (24 December 2008). ''[https://books.google.com/books?id=r723owliVz8C&q=samna&pg=PA13 The New Book of Middle Eastern Food]''. Knopf Doubleday Publishing Group. pp.&#x20;13, 46, 147, 305. ISBN&#x20;<bdi>978-0-307-55856-5</bdi>. Retrieved 27 November 2025.</ref><ref>[https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e15.htm "The technology of traditional milk products in developing countries"]. ''Food and Agriculture Organization''. Retrieved 30 November 2025.</ref> a be yoŋ naane a paaŋ poɔ ne a Yemeni<ref>Gill, Li (11 Dec 2023). [https://foodish.anumuseum.org.il/en/recipe/semneh-yemeni-clarified-butter/ "Semneh - Yemeni Clarified Butter - Recipe"]. ''Foodish - Anu Museum''. Retrieved 26 November 2025.</ref> bondirii naŋ e ba saakompare yipɔge bondirii. Tatenne aseŋ Jordan ane Lebanon, samneh paaloŋ poɔ e la zie bee paaloŋ kaŋa ne a ba butter naŋ da boɔrɔ ka a yitaa, A North Afrika paaloŋ poɔ butter, anaŋ ba maŋ biŋ la ka miiŋ a te waa ŋa ghee.<ref>[https://www.fondazioneslowfood.com/en/ark-of-taste-slow-food/rancid-butter/ "Smen - Arca del Gusto"]. ''Slow Food Foundation''. Retrieved 30 November 2025.</ref><ref>[https://www.fondazioneslowfood.com/en/ark-of-taste-slow-food/samen-baladi/ "Samneh Baladieh Balqawieh - Arca del Gusto"]. ''Slow Food Foundation''. Retrieved 26 November 2025.</ref><ref>[https://www.webexhibits.org/butter/countries-northafrica.html "Butter and smen in the Arab world : Butter"]. ''WebExhibits''. Retrieved 30 November 2025.</ref><ref>Semenchuk, Nicole. [https://library.culinary.edu/clarifyingbutter/middleeast "LibGuides: Clarifying Butter: Ahlan Wa Sahlan (Welcome): Middle Eastern Fats"]. ''Culinary Institute of America''. Retrieved 30 November 2025.</ref> Smen e la bondiraa kaŋa naŋ taa tɔnɔ gyamaa ko a North Afrikan ane a Middle Eastern bondirii. Butter la ka ba maŋ de a maale ne a yi ne naa boroŋ poɔ, peroo boɔ, bee a mine kaŋ ba maŋ de la a zaa ayi a lantaa. Ba maŋ doge la a butter ka a te kpaara, ka ba paaŋ sɛlle a a eŋ a ceramic jar<ref>[https://www.aljazeera.net/health/2016/6/8/%D9%81%D9%8A-%D8%B1%D9%85%D8%B6%D8%A7%D9%86-%D9%87%D9%84-%D8%AA%D8%A3%D9%83%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%84%D8%AF%D9%8A "في رمضان.. هل تأكل السمن البلدي؟"] &#x5B;During Ramadan, should you eat samn?&#x5D;. ''Al Jazeera'' (in Arabic). 11 Jan 2022. Retrieved 26 November 2025.</ref> bone na poc, ane nyɛnnoo eŋ sɛre ka baŋ maaŋ. Ba mine maŋ de la fenugreek biseɛre a lantaa eŋ a doge, ka anaŋ wa te kpa bɛ baare ba maŋ kyoore la a iri a bie na bare. A wagere ŋa mine meŋ baŋ de la thyme a eŋ poɔ yeast (daabɛle) ane enzyme poɔ a maale ne a bondirii ama. Ba maŋ de la bombulo bee a wɔmɔ mine a maale ne a. a maale baaroo poɔ la maŋ wuli lɛ anaŋ na waa, kyɛ gbɛɛ yaga ba maŋ de la koŋkolii poore. Ba maŋ de uu la teŋɛ poɔ a ba yipɔge la meŋ wuli a lɛ, a ŋaa eebo maŋ vɛŋ la ka a teŋɛ maaŋ bee a tole kyɛ meŋ ta la tolte bee maaŋ zuo lɛ nensaala naŋ boɔrɔ, <references /> A ŋaa yie taa ne a ghee, clarified butter<ref>[https://www.nytimes.com/2021/10/19/dining/best-olive-oil-rameh-israel.html "The Best Olive Oil in the World? This Village Thinks So"]. ''The New York Times''. 19 Oct 2021. Retrieved 26 November 2025.</ref>, ane niter kibbeh . A middle Eastern poɔ,  samneh la ka ba maŋ doge ka a kɔɔre, ka ba toɔ iri clarified butter a poɔ kyɛ naŋ iri koɔ meŋ a poɔ, kyɛ paaŋ kyɛre a boŋkpaga naŋ bare.<ref>Marks, Gil (17 November 2010). ''[https://books.google.com/books?id=gFK_yx7Ps7cC&q=samneh Encyclopedia of Jewish Food]''. HMH. ISBN&#x20;<bdi>978-0-544-18631-6</bdi>. Retrieved 30 November 2025.</ref> == A piilu Zie == A Arabic samn e la bone<ref>[https://www.assyrianlanguages.org/akkadian/dosearch.php?searchkey=209&language=id "šamnu"]. ''www.assyrianlanguages.org''. Retrieved 1 December 2025.</ref><ref>Kogan, Leonid (19 May 2015). [https://books.google.com/books?id=HZilCQAAQBAJ ''Genealogical Classification of Semitic: The Lexical Isoglosses''.] Walter de Gruyter GmbH & Co KG. p.&#x20;265. ISBN&#x20;<bdi>978-1-61451-549-4</bdi>. Retrieved 1 December 2025.</ref> ba naŋ de yi ne a Semitic nyege teɛ poɔ,samn. Yelbie pare bammo gane kaŋa a Turkey dɔɔ bee karekyɛ kpoŋkaŋ yuori naŋ di Ottoman   sɛge eŋ a bɔrefɔ kɔkɔre poɔ a ne a British bɔrefɔ poɔ a 1890 yuoni poɔ lexicographer James Redhouse, bigiri la a semn ka o e la clarified butter bee ghee zaa e la yeni.<ref>Redhouse, James W. (1890). ''[https://www.google.com/books/edition/A_turkish_and_english_Lexicon_shewing_in/4DrigFChhu8C?gbpv=1&pg=PA1078&printsec=frontcover A turkish and english Lexicon shewing in english the significations of the turkish terms: Printed for the American Mission by A. H. Boyajian]''. Boyajian. p.&#x20;1078. Retrieved 24 December 2025.</ref> == Dakoreŋ == Nawal Nasrallah mannoo a kyaare ne dakoreŋ bondirii yɛlɛ, o yeli ka clarifying butter maaloo maq waa ŋa ane bimmo ka neɛ na leɛ tuuli gaa Mesopotamia paaloŋ poɔ.<ref>Nasrallah, Nawal (2003). [https://books.google.com/books?id=keXRwAEACAAJ "Glossary". ''Delights from the Garden of Eden: A Cookbook and a History of the Iraqi Cuisine''.] 1stBooks. p.&#x20;550. ISBN&#x20;<bdi>978-1-4033-4793-0</bdi>. Retrieved 31 December 2025.</ref> == Levant ane Egypt == [[Duoro kɔre:Egyptian margarine.jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:السعن- لحفظ وصنع السمن البلدي1.jpg|thumb]] Boma ɛre ka a waa ŋa hwajeh (حواجة) zaa e la Jordanian samneh, Melilotus saaqkompare bondirii banaq maŋ ɛre pulitaa.<ref>[https://www.aljazeera.net/misc/2022/3/31/%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%B9-%D9%8A%D8%AC%D9%88%D8%AF-%D8%A8%D8%A3%D8%B9%D8%B4%D8%A7%D8%A8%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B1%D8%AF%D9%86%D9%8A%D9%8A%D9%86 "سعادة وغذاء ودواء.. ربيع البادية الأردنية يجود على أهلها بالخيرات"] &#x5B;Happiness, food, and medicine... the spring of the Jordanian desert bestows its bounty upon its people.&#x5D;. ''Al Jazeera'' (in Arabic). 31 Mar 2022. Retrieved 30 November 2025.</ref> Jordan ane Palestine, butter e la boma banŋ maŋ de puli ne bulgur, ka o toɔ nyɔge a koɔ zaa a nyoɔre kyɛ kyɛre a boroŋ yoŋ a bare, sɛre ka ba baŋ de maale ne samneh, anaŋ la ka ba naŋ boɔlɔ samneh baladieh.<ref>[https://www.aljazeera.net/lifestyle/2019/4/17/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%85%D9%86-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%85%D9%8A%D8%AF-%D8%AA%D9%85%D8%B3%D9%83-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%AB-%D9%88%D9%85%D8%B5%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D8%B2%D9%82 "بالفيديو: السمن والجميد.. تمسك بالتراث ومصدر رزق لعائلات أردنية"] &#x5B;Samneh and Jameed: A preservation of heritage and a source of livelihood for Jordanian families&#x5D;. ''Al Jazeera'' (in Arabic). 17 Apr 2019. Retrieved 1 December 2025.</ref><ref>[https://www.alwatanvoice.com/arabic/news/2007/07/19/97110.html "السمن البلدي والزبدة لا زالت حاضرة بفلسطين ولكن بتزاحم بين منتجات الألبان"] &#x5B;Samneh and butter are still present in Palestine, but they face competition from other dairy products.&#x5D;. ''alwatanvoice'' (in Arabic). 19 July 2007. Retrieved 1 December 2025.</ref> A Egypt ane a Syria paaloŋ poɔ, samneh e la ba saakompare boma banaŋ maŋ de maale ne baagye woɔ.<ref>[https://www.youm7.com/5589696 "صناعة السمن الفلاحى حكاية عشق لأهل القرى بالمنيا.. وصفة تخليك تعمل زبدة بكفاءة.. وأم محمد: "الخضاضة" بتفصل اللبن عن السمن وساهمت فى تخفيف الأعباء الاقتصادية عن الأسر.. والناتج المتبقى يدخل فى تجهيز "الكشك""] &#x5B;Making samneh is a love story for the people of the villages in Minya.. A recipe that makes you make butter efficiently.. And Umm Muhammad: “The churn” separates the milk from the ghee and has contributed to easing the economic burdens on families.. And the remaining product is used in preparing “kishk”&#x5D;. ''Youm7'' (in Arabic). 23 December 2021. Retrieved 1 December 2025.</ref><ref>""العكة"... صناعة تقليدية لا تزال نساء دير الزور تحافظن عليها" &#x5B;"Al-Akka"... a traditional craft that the women of Deir ez-Zor still preserve.&#x5D;. ''JINHAGENCY News'' (in Arabic). Retrieved 1 December 2025.</ref> Samneh baladieh e la a boŋkpokpo naŋ maŋ poɔ bonnoore gyamaa maaloo poɔ, aseŋ baklava ane knafeh.<ref>"العائلة الفلسطينية التي أدخلت الكنافة النابلسية إلى دمشق!" &#x5B;The Palestinian family that introduced Nablus knafeh to Damascus!&#x5D;. ''Orient News'' (in Arabic). 10 Apr 2015. Retrieved 2 December 2025.</ref><ref>"الحلويات السورية... إقبال كبير في تركيا رغم كل التحديات" &#x5B;Syrian sweets... huge demand in Türkiye despite all the challenges&#x5D;. ''The New Arab'' (in Arabic). 19 Sep 2023. Retrieved 1 Dec 2025.</ref> ===== Maghreb ===== Moroccan smen e la ba saaŋkompare boma naŋ daŋ piili ne ba saaŋkommine yuomo naŋ pare poɔ ba naŋ maŋ de a maale ne spiɔed,<ref>El Lamti, Fatima; Mennane, Zakaria; Elmtili, Noureddine; Mrani Alaoui, Mohammed (November 2024). "Ethnomedicinal Knowledge and Traditional Methodology for the Preparation of Fermented Butter "Smen" Among the Rural People of Northern Morocco: A Field Study". ''Journal of Medicinal Food''. '''27''' (11): 1133–1139. doi:10.1089/jmf.2024.0087. ISSN&#x20;1557-7600. PMID&#x20;39239716.</ref>  ba maŋ de a la biŋ ka a miiŋ == Leɛ kaa kyɛ nyɛ == * Bog Butter * Clarified butter * Dairy product * List of African dishes == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] dlalkimmx2m0a7turuh5ma744mue34o 63566 63565 2026-07-31T10:06:13Z Vision L1 19 63566 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q2397413}} Smen ( yi la a Arabic paaloŋ poɔ, ka ba mine a boɔlɔ ka سمن or {{lang|ar|سمنة}} ka mine meŋ boɔlɔ ka ''sman'', ''semn'', ''semneh'', or ''sminn''), a boma ama maaloo e la boma ba naŋ maŋ de myɛnnoo a sɔ a bondiraa ŋa, a bondirii ama maaloo yi la a North Afrika paaloŋ poɔ, (Algeria,<ref>Boussekine, Rania (2022-06-09). ''[http://depot.umc.edu.dz/handle/123456789/13649 Smen/Dhan, beurre fermenté traditionnel]'' (Thesis thesis) (in French). Université Frères Mentouri - Constantine 1.</ref><ref>Fatima-Zohra, Bouayed. ''[https://www.amazon.co.uk/cuisine-alg%C3%A9rienne-Bouayed-Fatima-Zohra/dp/B0099RJDZ8 La cuisine algérienne]''. Temps Actuels.</ref> Moroɔcan ane Tunisian<ref>E. B; Camps, G.; Morel, J.-P.; Hanoteau, G.; Letourneux, A.; Nouschi, A.; Fery, R.; Demoulin, F.; Chamla, M.-C.; Louis, A.; Ben Tanfous, A.; Ben Baaziz, S.; Soussi, L.; Champault, D.; Gast, M. (1986-09-01). "[[doi:10.4000/encyclopedieberbere.2436|Alimentation]]". ''Encyclopédie berbère'' (in French). '''4''' (4): 472–529. doi:10.4000/encyclopedieberbere.2436. ISSN&#x20;1015-7344.</ref> paaloŋ meŋ poɔ),<ref>Schmidt, Alex (9 October 2014). [https://www.npr.org/sections/thesalt/2014/10/09/353510171/smen-is-moroccos-funky-fermented-butter-that-lasts-for-years "Smen Is Morocco's Funky Fermented Butter That Lasts For Years"]. ''NPR''. Retrieved 27 November 2025.</ref><ref>Roden, Claudia (24 December 2008). ''[https://books.google.com/books?id=r723owliVz8C&q=samna&pg=PA13 The New Book of Middle Eastern Food]''. Knopf Doubleday Publishing Group. pp.&#x20;13, 46, 147, 305. ISBN&#x20;<bdi>978-0-307-55856-5</bdi>. Retrieved 27 November 2025.</ref><ref>[https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e15.htm "The technology of traditional milk products in developing countries"]. ''Food and Agriculture Organization''. Retrieved 30 November 2025.</ref> a be yoŋ naane a paaŋ poɔ ne a Yemeni<ref>Gill, Li (11 Dec 2023). [https://foodish.anumuseum.org.il/en/recipe/semneh-yemeni-clarified-butter/ "Semneh - Yemeni Clarified Butter - Recipe"]. ''Foodish - Anu Museum''. Retrieved 26 November 2025.</ref> bondirii naŋ e ba saakompare yipɔge bondirii. Tatenne aseŋ Jordan ane Lebanon, samneh paaloŋ poɔ e la zie bee paaloŋ kaŋa ne a ba butter naŋ da boɔrɔ ka a yitaa, A North Afrika paaloŋ poɔ butter, anaŋ ba maŋ biŋ la ka miiŋ a te waa ŋa ghee.<ref>[https://www.fondazioneslowfood.com/en/ark-of-taste-slow-food/rancid-butter/ "Smen - Arca del Gusto"]. ''Slow Food Foundation''. Retrieved 30 November 2025.</ref><ref>[https://www.fondazioneslowfood.com/en/ark-of-taste-slow-food/samen-baladi/ "Samneh Baladieh Balqawieh - Arca del Gusto"]. ''Slow Food Foundation''. Retrieved 26 November 2025.</ref><ref>[https://www.webexhibits.org/butter/countries-northafrica.html "Butter and smen in the Arab world : Butter"]. ''WebExhibits''. Retrieved 30 November 2025.</ref><ref>Semenchuk, Nicole. [https://library.culinary.edu/clarifyingbutter/middleeast "LibGuides: Clarifying Butter: Ahlan Wa Sahlan (Welcome): Middle Eastern Fats"]. ''Culinary Institute of America''. Retrieved 30 November 2025.</ref> Smen e la bondiraa kaŋa naŋ taa tɔnɔ gyamaa ko a North Afrikan ane a Middle Eastern bondirii. Butter la ka ba maŋ de a maale ne a yi ne naa boroŋ poɔ, peroo boɔ, bee a mine kaŋ ba maŋ de la a zaa ayi a lantaa. Ba maŋ doge la a butter ka a te kpaara, ka ba paaŋ sɛlle a a eŋ a ceramic jar<ref>[https://www.aljazeera.net/health/2016/6/8/%D9%81%D9%8A-%D8%B1%D9%85%D8%B6%D8%A7%D9%86-%D9%87%D9%84-%D8%AA%D8%A3%D9%83%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%84%D8%AF%D9%8A "في رمضان.. هل تأكل السمن البلدي؟"] &#x5B;During Ramadan, should you eat samn?&#x5D;. ''Al Jazeera'' (in Arabic). 11 Jan 2022. Retrieved 26 November 2025.</ref> bone na poc, ane nyɛnnoo eŋ sɛre ka baŋ maaŋ. Ba mine maŋ de la fenugreek biseɛre a lantaa eŋ a doge, ka anaŋ wa te kpa bɛ baare ba maŋ kyoore la a iri a bie na bare. A wagere ŋa mine meŋ baŋ de la thyme a eŋ poɔ yeast (daabɛle) ane enzyme poɔ a maale ne a bondirii ama. Ba maŋ de la bombulo bee a wɔmɔ mine a maale ne a. a maale baaroo poɔ la maŋ wuli lɛ anaŋ na waa, kyɛ gbɛɛ yaga ba maŋ de la koŋkolii poore. Ba maŋ de uu la teŋɛ poɔ a ba yipɔge la meŋ wuli a lɛ, a ŋaa eebo maŋ vɛŋ la ka a teŋɛ maaŋ bee a tole kyɛ meŋ ta la tolte bee maaŋ zuo lɛ nensaala naŋ boɔrɔ, <references /> A ŋaa yie taa ne a ghee, clarified butter<ref>[https://www.nytimes.com/2021/10/19/dining/best-olive-oil-rameh-israel.html "The Best Olive Oil in the World? This Village Thinks So"]. ''The New York Times''. 19 Oct 2021. Retrieved 26 November 2025.</ref>, ane niter kibbeh . A middle Eastern poɔ,  samneh la ka ba maŋ doge ka a kɔɔre, ka ba toɔ iri clarified butter a poɔ kyɛ naŋ iri koɔ meŋ a poɔ, kyɛ paaŋ kyɛre a boŋkpaga naŋ bare.<ref>Marks, Gil (17 November 2010). ''[https://books.google.com/books?id=gFK_yx7Ps7cC&q=samneh Encyclopedia of Jewish Food]''. HMH. ISBN&#x20;<bdi>978-0-544-18631-6</bdi>. Retrieved 30 November 2025.</ref> == A piilu Zie == A Arabic samn e la bone<ref>[https://www.assyrianlanguages.org/akkadian/dosearch.php?searchkey=209&language=id "šamnu"]. ''www.assyrianlanguages.org''. Retrieved 1 December 2025.</ref><ref>Kogan, Leonid (19 May 2015). [https://books.google.com/books?id=HZilCQAAQBAJ ''Genealogical Classification of Semitic: The Lexical Isoglosses''.] Walter de Gruyter GmbH & Co KG. p.&#x20;265. ISBN&#x20;<bdi>978-1-61451-549-4</bdi>. Retrieved 1 December 2025.</ref> ba naŋ de yi ne a Semitic nyege teɛ poɔ,samn. Yelbie pare bammo gane kaŋa a Turkey dɔɔ bee karekyɛ kpoŋkaŋ yuori naŋ di Ottoman   sɛge eŋ a bɔrefɔ kɔkɔre poɔ a ne a British bɔrefɔ poɔ a 1890 yuoni poɔ lexicographer James Redhouse, bigiri la a semn ka o e la clarified butter bee ghee zaa e la yeni.<ref>Redhouse, James W. (1890). ''[https://www.google.com/books/edition/A_turkish_and_english_Lexicon_shewing_in/4DrigFChhu8C?gbpv=1&pg=PA1078&printsec=frontcover A turkish and english Lexicon shewing in english the significations of the turkish terms: Printed for the American Mission by A. H. Boyajian]''. Boyajian. p.&#x20;1078. Retrieved 24 December 2025.</ref> == Dakoreŋ == Nawal Nasrallah mannoo a kyaare ne dakoreŋ bondirii yɛlɛ, o yeli ka clarifying butter maaloo maq waa ŋa ane bimmo ka neɛ na leɛ tuuli gaa Mesopotamia paaloŋ poɔ.<ref>Nasrallah, Nawal (2003). [https://books.google.com/books?id=keXRwAEACAAJ "Glossary". ''Delights from the Garden of Eden: A Cookbook and a History of the Iraqi Cuisine''.] 1stBooks. p.&#x20;550. ISBN&#x20;<bdi>978-1-4033-4793-0</bdi>. Retrieved 31 December 2025.</ref> == Levant ane Egypt == [[Duoro kɔre:Egyptian margarine.jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:السعن- لحفظ وصنع السمن البلدي1.jpg|thumb]] Boma ɛre ka a waa ŋa hwajeh (حواجة) zaa e la Jordanian samneh, Melilotus saaqkompare bondirii banaq maŋ ɛre pulitaa.<ref>[https://www.aljazeera.net/misc/2022/3/31/%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%B9-%D9%8A%D8%AC%D9%88%D8%AF-%D8%A8%D8%A3%D8%B9%D8%B4%D8%A7%D8%A8%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B1%D8%AF%D9%86%D9%8A%D9%8A%D9%86 "سعادة وغذاء ودواء.. ربيع البادية الأردنية يجود على أهلها بالخيرات"] &#x5B;Happiness, food, and medicine... the spring of the Jordanian desert bestows its bounty upon its people.&#x5D;. ''Al Jazeera'' (in Arabic). 31 Mar 2022. Retrieved 30 November 2025.</ref> Jordan ane Palestine, butter e la boma banŋ maŋ de puli ne bulgur, ka o toɔ nyɔge a koɔ zaa a nyoɔre kyɛ kyɛre a boroŋ yoŋ a bare, sɛre ka ba baŋ de maale ne samneh, anaŋ la ka ba naŋ boɔlɔ samneh baladieh.<ref>[https://www.aljazeera.net/lifestyle/2019/4/17/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%85%D9%86-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%85%D9%8A%D8%AF-%D8%AA%D9%85%D8%B3%D9%83-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%AB-%D9%88%D9%85%D8%B5%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D8%B2%D9%82 "بالفيديو: السمن والجميد.. تمسك بالتراث ومصدر رزق لعائلات أردنية"] &#x5B;Samneh and Jameed: A preservation of heritage and a source of livelihood for Jordanian families&#x5D;. ''Al Jazeera'' (in Arabic). 17 Apr 2019. Retrieved 1 December 2025.</ref><ref>[https://www.alwatanvoice.com/arabic/news/2007/07/19/97110.html "السمن البلدي والزبدة لا زالت حاضرة بفلسطين ولكن بتزاحم بين منتجات الألبان"] &#x5B;Samneh and butter are still present in Palestine, but they face competition from other dairy products.&#x5D;. ''alwatanvoice'' (in Arabic). 19 July 2007. Retrieved 1 December 2025.</ref> A Egypt ane a Syria paaloŋ poɔ, samneh e la ba saakompare boma banaŋ maŋ de maale ne baagye woɔ.<ref>[https://www.youm7.com/5589696 "صناعة السمن الفلاحى حكاية عشق لأهل القرى بالمنيا.. وصفة تخليك تعمل زبدة بكفاءة.. وأم محمد: "الخضاضة" بتفصل اللبن عن السمن وساهمت فى تخفيف الأعباء الاقتصادية عن الأسر.. والناتج المتبقى يدخل فى تجهيز "الكشك""] &#x5B;Making samneh is a love story for the people of the villages in Minya.. A recipe that makes you make butter efficiently.. And Umm Muhammad: “The churn” separates the milk from the ghee and has contributed to easing the economic burdens on families.. And the remaining product is used in preparing “kishk”&#x5D;. ''Youm7'' (in Arabic). 23 December 2021. Retrieved 1 December 2025.</ref><ref>[https://jinhaagency.com/ar/althqaft-w-alfn/alkt-snat-tqlydyt-la-tzal-nsa-dyr-alzwr-thafzn-lyha-37505 ""العكة"... صناعة تقليدية لا تزال نساء دير الزور تحافظن عليها" &#x5B;"Al-Akka".].. a traditional craft that the women of Deir ez-Zor still preserve.&#x5D;. ''JINHAGENCY News'' (in Arabic). Retrieved 1 December 2025.</ref> Samneh baladieh e la a boŋkpokpo naŋ maŋ poɔ bonnoore gyamaa maaloo poɔ, aseŋ baklava ane knafeh.<ref>[https://orient-news.net/ar/news_show/86584 "العائلة الفلسطينية التي أدخلت الكنافة النابلسية إلى دمشق!"] &#x5B;The Palestinian family that introduced Nablus knafeh to Damascus!&#x5D;. ''Orient News'' (in Arabic). 10 Apr 2015. Retrieved 2 December 2025.</ref><ref>[https://www.alaraby.co.uk/society/%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%84%D9%88%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%8A%D8%A9-%D8%A5%D9%82%D8%A8%D8%A7%D9%84-%D9%83%D8%A8%D9%8A%D8%B1-%D9%81%D9%8A-%D8%AA%D8%B1%D9%83%D9%8A%D8%A7-%D8%B1%D8%BA%D9%85-%D9%83%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%AD%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D8%AA "الحلويات السورية... إقبال كبير في تركيا رغم كل التحديات"] &#x5B;Syrian sweets... huge demand in Türkiye despite all the challenges&#x5D;. ''The New Arab'' (in Arabic). 19 Sep 2023. Retrieved 1 Dec 2025.</ref> ===== Maghreb ===== Moroccan smen e la ba saaŋkompare boma naŋ daŋ piili ne ba saaŋkommine yuomo naŋ pare poɔ ba naŋ maŋ de a maale ne spiɔed,<ref>El Lamti, Fatima; Mennane, Zakaria; Elmtili, Noureddine; Mrani Alaoui, Mohammed (November 2024). "Ethnomedicinal Knowledge and Traditional Methodology for the Preparation of Fermented Butter "Smen" Among the Rural People of Northern Morocco: A Field Study". ''Journal of Medicinal Food''. '''27''' (11): 1133–1139. doi:10.1089/jmf.2024.0087. ISSN&#x20;1557-7600. PMID&#x20;39239716.</ref>  ba maŋ de a la biŋ ka a miiŋ == Leɛ kaa kyɛ nyɛ == * Bog Butter * Clarified butter * Dairy product * List of African dishes == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] b0je52ok79sm3fv658cnttrmm6oyug2 Smoked meat 0 7343 63538 63323 2026-07-30T21:38:05Z Vision L1 19 63538 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q1682434}} Smoke Meat e la yeltuuraa kaŋ bee sobiri kaŋa neɛ na maŋ tu kyɛ biŋ nɛmmaaroŋ  red meat, white meat, and seafood ka o ta saaŋ bee a baŋ biŋ kɔɔre. a yelŋa eebo piilu ane a yizie e la a  Paleolithic Era.<ref>Spyrou, Anna; Maher, Lisa A.; Martin, Louise A.; Macdonald, Danielle A.; Garrard, Andrew (June 2019). [[doi:10.1016/j.jaa.2019.02.004|"Meat outside the freezer: Drying, smoking, salting and sealing meat in fat at an Epipalaeolithic megasite in eastern Jordan"]]. ''Journal of Anthropological Archaeology''. '''54''': 84–101. doi:10.1016/j.jaa.2019.02.004. ISSN&#x20;0278-4165.</ref> A nɛne<ref>Huang, Huisuo (2016). "APPLICATIONS OF LACTIC ACID AND ITS DERIVATIVES IN MEAT PRODUCTS AND METHODS..." (PDF). ''Thesis'' &#x2013; via University of Missouri-Columbia.</ref> seɛbo meŋ maŋ la ko la a nɛne nyuu soŋ kaŋa a yi lɛ a nɛne balaa naŋ waa Mailland naŋ manne, ka banŋ wa e a ŋaa bare a maŋ baŋ biŋ kɔɔre la meŋ. Ka banaŋ wa waale nɛne kyɛ sɛ, a de teeŋ sonne miine a eŋ pale, aseŋ phenols ane teenɛ mine nansaala na maŋ boɔle antimicrobial meŋ maŋ taa sommo kaŋa.<ref>Ray, Frederick. "Meat Curing" (PDF). ''Oklahoma State University''. Oklahoma Cooperative Extension Service. Retrieved July 24, 2019.</ref> Toloŋ taa sommo kpoŋ ko nɛne deɛloo, a dasaŋa na, a mɛme seɛbo la da e ba meŋ sobiri banaŋ maŋ tu kyɛ toɔ nyɛ lɛ nɛne<ref>"Smoking as a food cooking method". ''MSU Extension''. 19 December 2016. Retrieved 2019-07-25.</ref> kaŋ boɔroo naŋ noma seŋ ane lɛ a nɛne naŋ na baŋ e biŋ kɔɔre. noba nɔŋ la barbeɔue ane nɛne seɛraa a tendaa ŋa zaa poɔ.<ref>"Move over, foie gras: The latest rage in Paris is . . . classic American barbecue". ''Washington Post''. Retrieved 2019-07-25.</ref><ref>"2017 State of the Barbecue Industry: HPBA's Consumer Survey Reveals Grilling and Barbecuing Is a Growing, Year-Round Lifestyle > Hearth, Patio & Barbecue Association (HPBA)". ''www.hpba.org''. Retrieved 2019-07-25.</ref> == Daare vuu nɛne seɛraa == [[Duoro kɔre:Chambre de boucanage.jpg|thumb]] Dasaŋa na, daare la ka ba maŋ de a sɛ nɛne bee nɛmɛ, daare naŋ e da kpeɛne bee da pɛmpɛle bee dapɛge ba naŋ toɔne yi ne a dabiri eŋɛ, daa naŋ ba e kpeɛŋaa ba soma ne nɛne seɛbo bonso daa naŋ baŋ e kpeɛŋaa maŋ taa vuu  ane zoore yaga anaŋ ka nansaala maŋ boɔle ka PAHs.<ref>Ezike, C.O. (2018). "Hydrocarbons (Pahs) in Hardwood and Softwood - Smoked Fish". ''Journal of Animal Science''. '''2''' (1): 1012.</ref><ref>Mattison, Lindsay (2018-03-27). "Every Type of Wood to Use for Smoking Every Type of Meat". ''Wide Open Eats''. Retrieved 2019-07-28.</ref> A daa zoore maŋ pale la a nɛne nyuu kaŋa naŋ noma, kyɛ naŋ soŋ ka a nɛne toɔ biŋ kɔɔre.a nɛne bee nɛmɛ seɛbo taa la parɛɛ ayi. Te taa la nɛmmaaroŋ seɛbo ane anaŋ a vuu bee a toloŋ maŋ e la  {{Convert|90|F|C|abbr=}}, te la taa la toloŋ nɛne bee nɛmɛ seɛbo<ref>Durham, T. R. (2001-02-01). "Salt, Smoke, and History". ''Gastronomica: The Journal of Critical Food Studies''. '''1''' (1): 78–82. doi:10.1525/gfc.2001.1.1.78. ISSN&#x20;1529-3262. Archived from the original on 2022-03-14. Retrieved 2019-07-24.</ref> a ŋa a vuu bee a toloŋ maŋ ta ŋa 160.<ref>Savell, Jeff (2016-01-07). "Importance of seasoned wood for smoking barbecue". ''Texas Barbecue''. Retrieved 2019-07-27.</ref>  daa nɛne seɛbo taa la parɛɛ gyamaa banaŋ maŋ de sɛ nɛmɛka a mine;<ref>"Choose the Right Wood for Your Smoker". ''The Spruce Eats''. Retrieved 2019-07-27.</ref> Aseŋ; ·        Daa naŋ taa nyu noɔ kpoŋ kaŋa aseŋ;  Alder, apple, apricot, ash, birch, cherry, maple, peach, pear. ·        Daa naŋ taa nyuu ka o ba e kpeɛŋaa aseŋ;  Almond, hickory, pecan, post oak, pasania. ·        Daa naŋ taa nyu kpeɛŋaa kaŋa aseŋ;  Acacia, black walnut, chokecherry, grapevine, mesquite. ·        Daare mine naŋ taa bombiiri mine a poɔ aseŋ;  Avocado, bay, beech, butternut, carrotwood, camphor, castanopsis, chestnut, citrus woods, cottonwood, crabapple, fig, guava, gum, hackberry, kiawe, lilac, madrone, mulberry, olive, peat, plum, persimmon, pimento, tea, ane willow. == Parɛɛ == === African zoma seɛbo === [[Duoro kɔre:Smoking fish near Dakar, Sénégal (west Africa) (2290515874).jpg|thumb]] A African paaloŋ zaa poɔ, a na baŋ ta 80% naŋ wuli ka zoma zaa banaŋ maŋ nyɔge a zaa ka ba maŋ ɔne bee a sɛ<ref>"Choose the Right Wood for Your Smoker". ''The Spruce Eats''. Retrieved 2019-07-27.</ref> ka a ko ka ba baŋ toɔ biŋ a ta beri mine sɛre. A saaŋkompare yipɔge zoma ane bimmo ane a zoma seɛbo ama e la pɔgeba<ref>"Methodologies and Guidelines for Training/ Orientation on Standards to Non-Standards Experts and Cross-Border Trade Compliance" (PDF). ''World Fish''. World Fish & ARSO. Archived from the original (PDF) on August 1, 2019. Retrieved August 1, 2019.</ref> toma. Kyɛ a saaŋkompare zoma seɛbo la vuu bee toloŋ ba naŋ maŋ de deɛle ne zoma ka a ko, a nyuu na naŋ maŋ yire a zoore na poɔ la ka didirebe<ref>Tall, Amadou (5 November 1976). "OBSTACLES TO THE DEVELOPMENT OF SMALL SCALE FISH TRADE IN WEST AFRICA" (PDF). ''Infopeche''. Food and Agriculture Organization of the United Nations.</ref> maŋ nɔŋ bee a boɔrɔ. A saaŋkompare yipɔge zoma seɛbo sobie mine la, bamboo daa banaŋ maŋ de kyɔgeba teŋɛ kyɛ mare a vuu eŋ a puliŋ a de a nɛmɛ dɔgele a saa zu ka a yoloŋ bee a zoore toloŋ na iri duoro a, a sobiri kaŋa meŋ la banaŋ maŋ mɛ oveng a de a zoma dɔgle o zu kyɛ ka a vuu be a puliŋ. Kyɛ pampana ziyuo zonsɛ bommaala kaŋa la ona ka nansaala maŋ boɔle ka ilo drums, briɔk ovens ane Chorkor ovens.<ref>Adeyeye, S. A. O.; Oyewole, O. B. (2016). "An Overview of Traditional Fish Smoking In Africa". ''Journal of Culinary Science & Technology''. '''14''' (3): 198–215. doi:10.1080/15428052.2015.1102785. S2CID&#x20;101953296.</ref> === American barbecue nɛmɛ seɛbo ===            Atikile meŋa : Barbeɔue [[Duoro kɔre:Smoking Meat.jpg|thumb]] American barbecue piili ne la a American paaloŋ noba, banaŋ la daŋ piili a zoma seɛbo ane bondirii mine banŋ na toɔ zanne a bimmo ka a ta wagere<ref>Bennet, M K (October 1955). "The Food Economy of the New England Indians, 1605-75". ''The Journal of Political Economy''. '''LXIII''' (5). The University of Chicago Press: 369–397. doi:10.1086/257706. S2CID&#x20;154207490.</ref><ref>Driver, Harold; Massey, William (1957). "Comparative Studies of North American Indians". ''Transactions of the American Philosophical Society''. '''47''' (2). American Philosophical Society: 165 456. doi:10.2307/1005714. hdl:2027/mdp.39015000051691. JSTOR&#x20;1005714.</ref> mine. A saŋa European danweɛŋ soba naŋ wa a North America, banaŋ la wa you noba nimie ne a boma ama banaŋ maŋ de seɛrɛ ne zoma, a boma ama yi la a Europe ane Central Asia a paaŋ poɔ ne a boma mine naŋ yi a America meŋa paaloŋ poɔ. Kyɛ a America paaloŋ nɛmɛ seɛbo taa la tɛɛtɛɛ.  North Carolina Piedmont banaŋ nɛmɛ bonseɛraa e la doba nɛne banaŋ maŋ de a seɛrɛ ne. A Eastern paaloŋ poɔ, banŋ nɛne seɛbo poɔ, ninegar ane sɛmaane la ba maŋ de lantaa a maale ne ba sauɔe.  South Carolina a bone zaa gbui la ka banaŋ de a sɛ. Western Tennessee ane Memphis banaŋ onaŋ ba naŋ maŋ de sɛ ba nɛne ka neɛzaa baŋ la a nyɛbiri kɔkɔ kuoni anaŋ ka ba maŋ de sɛ, kyɛ a mine kaŋ ba maŋ baŋ sɛ la a bommaara meŋ. Kenturky la ka neɛzaa baŋ ka o e mutton,dobaa bɔɔŋmama ane a nɛne gbuli zaa meŋ e la bone naŋ pore a paaloŋ ŋa poɔ.  Kansas City barbecue la e a sauce bone, ona la ka noba gyamaa a maq de sɛ ne doba nɛmɛ, pedaaa nɛmɛ, nɔnɛmɛ, nao nɛmɛ, koloklo nɛne, nao nyɛbie, sausage seɛraa, a nɛmɛ ama e la nɛmɛ a Texes paaloŋ banaŋ maŋ sɛ biŋ.<ref>Solares, Nick (2016-06-16). "The American Barbecue Regional Style Guide". ''Eater''. Retrieved 2019-07-27.</ref><ref>Bove, A.; Drawdy, J.; Mitchell, D.; Moye, L.; Thompson, S.; Turnquist, T.; Wagner, M. "Adaptations of Barbecue". ''Mercer University''.</ref> === Bacon ===            Ayikile meŋa ; Bacon [[Duoro kɔre:American Bacon.jpg|thumb]] Bacon yiibu zie meŋa la petaso, a Roman deme bommaala la, pampana onaŋ la ka ba boɔlɔ ka Bacon. O pare bee tɛgɛ la Bacon<ref>Boitnott, John (2014-08-08). "The Bacon Craze Will Never End". ''Inc.com''. Retrieved 2019-07-28.</ref> taa la tontnne parɛɛ anaare, ka anaŋ la, the Franceis a yelbiri la bacon, the Althochdeutsch a yelbiri la bahho,  the Old Low Franconian, a yelbiri la baken, ane Common Germanic a yelbiri la bakkon.<ref>Bule, Guise (2018). "The History of Bacon". ''The English Breakfast Society''.</ref>  John Harris naq yi a Calne naq be a , England, paaloŋ poɔ, ona la a yɛroŋ bone danweɛ soba a kyaare ne bacon 1770s<ref>"History Of Bacon". ''English Breakfast Society''. Retrieved July 28, 2019.</ref> yuomo na poc. Bacon la e ba meŋ yipɔge doba nɛne, a paaŋ yi la lɛ banaŋ maale o. o na baŋ e la a doba puori, zukuri, ane a lambobo.<ref>Adamson, Brynne. "History of Bacon". ''The Silver Scribe''. Archived from the original on 2019-07-28. Retrieved 2019-07-28.</ref> A maaloo maŋ taa la tɛɛtɛɛ kyɛ a baara zaa seɛbo<ref>"Bacon - Do you know how it is made?". ''meatscience.org''. Archived from the original on 2020-11-12. Retrieved 2019-07-28.</ref> maŋ e la yeni. A bacon parɛɛ mine la American ({{a.k.a.}} side bacon or streaky bacon), buckboard (shoulder bacon), Canadian (back bacon), British and Irish (rasher), Australian (middle bacon), Italian (pancetta), Hungarian (szalonna), German (speck),<ref>"17 Types of Bacon You Probably Haven't Tried Yet". ''Oola.com''. 2019-07-03. Retrieved 2019-07-28.</ref><ref>"Australia from 13 Ways People Eat Bacon Around the World Gallery". ''The Daily Meal''. 26 February 2018. Retrieved 2019-07-28.</ref> Japanese (beikon), ane Slovakian (oravská). Bacon meŋ na baŋ maale yi la nao nɛne poɔ, pedaa nɛne poɔ, ane donne kpeɛne naŋ be weɛ<ref>"20 Different Kinds Of Bacon From Around The World". ''TheRecipe''. 2018-11-05. Retrieved 2019-07-28.</ref> poɔ. === Country ham ===            Atikile meŋa : Country ham [[Duoro kɔre:Country ham.jpg|thumb]] Country ham e la bone naŋ pore a e a Amerika paaloŋ noba bee deme bommaala, banaŋ la de lɛ a Amerika yipɔge zoma seɛbo kyɛ maŋ leɛ de bare kyɛ de seɛrɛ ne doba nɛmɛ.<ref>Northrop, Jo. "The Washington Post". ''September 23, 1979''. Retrieved July 25, 2019.</ref> Country ham yipɔge bee saakompare maaloo yi la a  Virginia te wa gaa a Missour<ref>Rentfrow, Greg; Suman, Surendranath (2014). "How to Make a Country Ha". ''Agriculture and Natural Resources Publications''. '''145'''.</ref> naŋ be a Southeast America paaloŋ poɔ. Country ham gyamaa zaa maaloo poɔ,ba maŋ pilli ne la karataa, banaŋ de nyɛnnoo a sɔ, a pale sikyiri, sɛmaane, ane a taaba mine.Kyɛ zenɛ zie naŋ la you, bamine maŋ maale o la a eŋ nitrates ka a leɛ bondi -sonne<ref>Sula, Mike (2014-10-29). "Ghosts in the Ham House". ''Eater''. Retrieved 2019-07-26.</ref> ko noba. Ka banaŋ wa maale a bacon baare a na de sɛ, a seɛbo yoŋ maŋ baŋ de la gogori pie ne ayi (12 hours) a ŋaa puoriŋ ka ba paaŋ de yagele ka o ko, ona baŋ de la kyuu awai bee te ta ŋa kyuu pie ne yeni sɛre ka o ba ko soŋ. Kyɛ saaaŋkompare maaloo mine gba maŋ baŋ de la ta yuoni gbuli sɛre ka o baŋ e bone banaŋ na toɔ a di.<ref>Marshall, Howard (1979). "Meat Preservation on the Farm in Missouri's "Little Dixie"". ''Journal of American Folklore''. '''92''' (366): 400–417. doi:10.2307/540509. JSTOR&#x20;540509.</ref> === Finnan Haddie ===                Atikile meŋa: Finnaan haddie [[Duoro kɔre:FMIB 38894 Smoking Finnan Haddie.jpeg|thumb]] [[Duoro kɔre:枯本背節 (8517415760).jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:Schwartz smoked meat montreal.JPG|thumb]] [[Duoro kɔre:Pastrami by Wise Sons. (14519474073).jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:Zhangcha tea smoked duck.jpg|thumb]] Finnan haddie e la haddock maaroŋ seɛbo kaŋa naŋ yi  bee a piili a Scottish  tembilee bee kori beilee kaqa banaŋ boɔlɔ ka Findon.<ref name=":0">Hopley, Claire (September 1997). "FINNAN HADDIE". ''British Heritage''. '''18''' (6): 56 &#x2013; via EBCO.</ref><ref name=":1">"Slow Food Scotland - Ark of Taste". 11 January 2016. Retrieved 2019-07-30.</ref>  Saakompare yipɔge haddock seɛraa maŋ e la temaaroŋ ane peat.  Finnan haddie seɛraa maŋ taa zeeloŋ kaŋa bale, o e la yelpaala kaŋa naŋ wa ka ba maŋ la sɛ nɛne ane vuu kɛ ka o maŋ sɛ ka o zeeloŋ waa ŋa salema waaloŋ.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> A yelŋa da bebe a waana 1800s yuomo na poɔ ba naŋ wa baŋ wane bee wa baŋ piili finnan haddi ka o e ba yipɔge bondiraa, kyɛ pampana o e la boŋkaŋa naŋ a tendaazaa daa la daa zaa poɔ neɛ naŋ kpɛ a boɔraa.<ref name=":0" /> Katsuobushi == Meŋ Leɛ kaa Kyɛ Nyɛ == * African longfin eel * Atlantic mackerel * Beef jerky * Black Forest ham * Brési * Cod * Cecina * Charcuterie * Deli meat * Gammon * Herring * List of smoked foods * Salmon * Suho meso * '''''<small>[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Foodlogo2.svg|alt=icon|class=noviewer|32x32px]] Food&#x20;portal</small>''''' * '''''<small>[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:One_chef's_hat.png|alt=icon|class=skin-invert-image noviewer|28x28px]] Cooking&#x20;portal</small>''''' == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] eteokf0lq2ixxocj9r1rnw8zl05vkex 63539 63538 2026-07-30T21:41:31Z Vision L1 19 63539 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q1682434}} Smoke Meat e la yeltuuraa kaŋ bee sobiri kaŋa neɛ na maŋ tu kyɛ biŋ nɛmmaaroŋ  red meat, white meat, and seafood ka o ta saaŋ bee a baŋ biŋ kɔɔre. a yelŋa eebo piilu ane a yizie e la a  Paleolithic Era.<ref>Spyrou, Anna; Maher, Lisa A.; Martin, Louise A.; Macdonald, Danielle A.; Garrard, Andrew (June 2019). [[doi:10.1016/j.jaa.2019.02.004|"Meat outside the freezer: Drying, smoking, salting and sealing meat in fat at an Epipalaeolithic megasite in eastern Jordan"]]. ''Journal of Anthropological Archaeology''. '''54''': 84–101. doi:10.1016/j.jaa.2019.02.004. ISSN&#x20;0278-4165.</ref> A nɛne<ref>Huang, Huisuo (2016). [https://mospace.umsystem.edu/xmlui/bitstream/handle/10355/57183/research.pdf?sequence=2&isAllowed=y "APPLICATIONS OF LACTIC ACID AND ITS DERIVATIVES IN MEAT PRODUCTS AND METHODS..."] (PDF). ''Thesis'' &#x2013; via University of Missouri-Columbia.</ref> seɛbo meŋ maŋ la ko la a nɛne nyuu soŋ kaŋa a yi lɛ a nɛne balaa naŋ waa Mailland naŋ manne, ka banŋ wa e a ŋaa bare a maŋ baŋ biŋ kɔɔre la meŋ. Ka banaŋ wa waale nɛne kyɛ sɛ, a de teeŋ sonne miine a eŋ pale, aseŋ phenols ane teenɛ mine nansaala na maŋ boɔle antimicrobial meŋ maŋ taa sommo kaŋa.<ref>Ray, Frederick. [http://pods.dasnr.okstate.edu/docushare/dsweb/Get/Document-2055/ANSI-3994web.pdf "Meat Curing"] (PDF). ''Oklahoma State University''. Oklahoma Cooperative Extension Service. Retrieved July 24, 2019.</ref> Toloŋ taa sommo kpoŋ ko nɛne deɛloo, a dasaŋa na, a mɛme seɛbo la da e ba meŋ sobiri banaŋ maŋ tu kyɛ toɔ nyɛ lɛ nɛne<ref>"Smoking as a food cooking method". ''MSU Extension''. 19 December 2016. Retrieved 2019-07-25.</ref> kaŋ boɔroo naŋ noma seŋ ane lɛ a nɛne naŋ na baŋ e biŋ kɔɔre. noba nɔŋ la barbeɔue ane nɛne seɛraa a tendaa ŋa zaa poɔ.<ref>"Move over, foie gras: The latest rage in Paris is . . . classic American barbecue". ''Washington Post''. Retrieved 2019-07-25.</ref><ref>"2017 State of the Barbecue Industry: HPBA's Consumer Survey Reveals Grilling and Barbecuing Is a Growing, Year-Round Lifestyle > Hearth, Patio & Barbecue Association (HPBA)". ''www.hpba.org''. Retrieved 2019-07-25.</ref> == Daare vuu nɛne seɛraa == [[Duoro kɔre:Chambre de boucanage.jpg|thumb]] Dasaŋa na, daare la ka ba maŋ de a sɛ nɛne bee nɛmɛ, daare naŋ e da kpeɛne bee da pɛmpɛle bee dapɛge ba naŋ toɔne yi ne a dabiri eŋɛ, daa naŋ ba e kpeɛŋaa ba soma ne nɛne seɛbo bonso daa naŋ baŋ e kpeɛŋaa maŋ taa vuu  ane zoore yaga anaŋ ka nansaala maŋ boɔle ka PAHs.<ref>Ezike, C.O. (2018). "Hydrocarbons (Pahs) in Hardwood and Softwood - Smoked Fish". ''Journal of Animal Science''. '''2''' (1): 1012.</ref><ref>Mattison, Lindsay (2018-03-27). "Every Type of Wood to Use for Smoking Every Type of Meat". ''Wide Open Eats''. Retrieved 2019-07-28.</ref> A daa zoore maŋ pale la a nɛne nyuu kaŋa naŋ noma, kyɛ naŋ soŋ ka a nɛne toɔ biŋ kɔɔre.a nɛne bee nɛmɛ seɛbo taa la parɛɛ ayi. Te taa la nɛmmaaroŋ seɛbo ane anaŋ a vuu bee a toloŋ maŋ e la  {{Convert|90|F|C|abbr=}}, te la taa la toloŋ nɛne bee nɛmɛ seɛbo<ref>Durham, T. R. (2001-02-01). "Salt, Smoke, and History". ''Gastronomica: The Journal of Critical Food Studies''. '''1''' (1): 78–82. doi:10.1525/gfc.2001.1.1.78. ISSN&#x20;1529-3262. Archived from the original on 2022-03-14. Retrieved 2019-07-24.</ref> a ŋa a vuu bee a toloŋ maŋ ta ŋa 160.<ref>Savell, Jeff (2016-01-07). "Importance of seasoned wood for smoking barbecue". ''Texas Barbecue''. Retrieved 2019-07-27.</ref>  daa nɛne seɛbo taa la parɛɛ gyamaa banaŋ maŋ de sɛ nɛmɛka a mine;<ref>"Choose the Right Wood for Your Smoker". ''The Spruce Eats''. Retrieved 2019-07-27.</ref> Aseŋ; ·        Daa naŋ taa nyu noɔ kpoŋ kaŋa aseŋ;  Alder, apple, apricot, ash, birch, cherry, maple, peach, pear. ·        Daa naŋ taa nyuu ka o ba e kpeɛŋaa aseŋ;  Almond, hickory, pecan, post oak, pasania. ·        Daa naŋ taa nyu kpeɛŋaa kaŋa aseŋ;  Acacia, black walnut, chokecherry, grapevine, mesquite. ·        Daare mine naŋ taa bombiiri mine a poɔ aseŋ;  Avocado, bay, beech, butternut, carrotwood, camphor, castanopsis, chestnut, citrus woods, cottonwood, crabapple, fig, guava, gum, hackberry, kiawe, lilac, madrone, mulberry, olive, peat, plum, persimmon, pimento, tea, ane willow. == Parɛɛ == === African zoma seɛbo === [[Duoro kɔre:Smoking fish near Dakar, Sénégal (west Africa) (2290515874).jpg|thumb]] A African paaloŋ zaa poɔ, a na baŋ ta 80% naŋ wuli ka zoma zaa banaŋ maŋ nyɔge a zaa ka ba maŋ ɔne bee a sɛ<ref>"Choose the Right Wood for Your Smoker". ''The Spruce Eats''. Retrieved 2019-07-27.</ref> ka a ko ka ba baŋ toɔ biŋ a ta beri mine sɛre. A saaŋkompare yipɔge zoma ane bimmo ane a zoma seɛbo ama e la pɔgeba<ref>"Methodologies and Guidelines for Training/ Orientation on Standards to Non-Standards Experts and Cross-Border Trade Compliance" (PDF). ''World Fish''. World Fish & ARSO. Archived from the original (PDF) on August 1, 2019. Retrieved August 1, 2019.</ref> toma. Kyɛ a saaŋkompare zoma seɛbo la vuu bee toloŋ ba naŋ maŋ de deɛle ne zoma ka a ko, a nyuu na naŋ maŋ yire a zoore na poɔ la ka didirebe<ref>Tall, Amadou (5 November 1976). "OBSTACLES TO THE DEVELOPMENT OF SMALL SCALE FISH TRADE IN WEST AFRICA" (PDF). ''Infopeche''. Food and Agriculture Organization of the United Nations.</ref> maŋ nɔŋ bee a boɔrɔ. A saaŋkompare yipɔge zoma seɛbo sobie mine la, bamboo daa banaŋ maŋ de kyɔgeba teŋɛ kyɛ mare a vuu eŋ a puliŋ a de a nɛmɛ dɔgele a saa zu ka a yoloŋ bee a zoore toloŋ na iri duoro a, a sobiri kaŋa meŋ la banaŋ maŋ mɛ oveng a de a zoma dɔgle o zu kyɛ ka a vuu be a puliŋ. Kyɛ pampana ziyuo zonsɛ bommaala kaŋa la ona ka nansaala maŋ boɔle ka ilo drums, briɔk ovens ane Chorkor ovens.<ref>Adeyeye, S. A. O.; Oyewole, O. B. (2016). "An Overview of Traditional Fish Smoking In Africa". ''Journal of Culinary Science & Technology''. '''14''' (3): 198–215. doi:10.1080/15428052.2015.1102785. S2CID&#x20;101953296.</ref> === American barbecue nɛmɛ seɛbo ===            Atikile meŋa : Barbeɔue [[Duoro kɔre:Smoking Meat.jpg|thumb]] American barbecue piili ne la a American paaloŋ noba, banaŋ la daŋ piili a zoma seɛbo ane bondirii mine banŋ na toɔ zanne a bimmo ka a ta wagere<ref>Bennet, M K (October 1955). "The Food Economy of the New England Indians, 1605-75". ''The Journal of Political Economy''. '''LXIII''' (5). The University of Chicago Press: 369–397. doi:10.1086/257706. S2CID&#x20;154207490.</ref><ref>Driver, Harold; Massey, William (1957). "Comparative Studies of North American Indians". ''Transactions of the American Philosophical Society''. '''47''' (2). American Philosophical Society: 165 456. doi:10.2307/1005714. hdl:2027/mdp.39015000051691. JSTOR&#x20;1005714.</ref> mine. A saŋa European danweɛŋ soba naŋ wa a North America, banaŋ la wa you noba nimie ne a boma ama banaŋ maŋ de seɛrɛ ne zoma, a boma ama yi la a Europe ane Central Asia a paaŋ poɔ ne a boma mine naŋ yi a America meŋa paaloŋ poɔ. Kyɛ a America paaloŋ nɛmɛ seɛbo taa la tɛɛtɛɛ.  North Carolina Piedmont banaŋ nɛmɛ bonseɛraa e la doba nɛne banaŋ maŋ de a seɛrɛ ne. A Eastern paaloŋ poɔ, banŋ nɛne seɛbo poɔ, ninegar ane sɛmaane la ba maŋ de lantaa a maale ne ba sauɔe.  South Carolina a bone zaa gbui la ka banaŋ de a sɛ. Western Tennessee ane Memphis banaŋ onaŋ ba naŋ maŋ de sɛ ba nɛne ka neɛzaa baŋ la a nyɛbiri kɔkɔ kuoni anaŋ ka ba maŋ de sɛ, kyɛ a mine kaŋ ba maŋ baŋ sɛ la a bommaara meŋ. Kenturky la ka neɛzaa baŋ ka o e mutton,dobaa bɔɔŋmama ane a nɛne gbuli zaa meŋ e la bone naŋ pore a paaloŋ ŋa poɔ.  Kansas City barbecue la e a sauce bone, ona la ka noba gyamaa a maq de sɛ ne doba nɛmɛ, pedaaa nɛmɛ, nɔnɛmɛ, nao nɛmɛ, koloklo nɛne, nao nyɛbie, sausage seɛraa, a nɛmɛ ama e la nɛmɛ a Texes paaloŋ banaŋ maŋ sɛ biŋ.<ref>Solares, Nick (2016-06-16). "The American Barbecue Regional Style Guide". ''Eater''. Retrieved 2019-07-27.</ref><ref>Bove, A.; Drawdy, J.; Mitchell, D.; Moye, L.; Thompson, S.; Turnquist, T.; Wagner, M. "Adaptations of Barbecue". ''Mercer University''.</ref> === Bacon ===            Ayikile meŋa ; Bacon [[Duoro kɔre:American Bacon.jpg|thumb]] Bacon yiibu zie meŋa la petaso, a Roman deme bommaala la, pampana onaŋ la ka ba boɔlɔ ka Bacon. O pare bee tɛgɛ la Bacon<ref>Boitnott, John (2014-08-08). "The Bacon Craze Will Never End". ''Inc.com''. Retrieved 2019-07-28.</ref> taa la tontnne parɛɛ anaare, ka anaŋ la, the Franceis a yelbiri la bacon, the Althochdeutsch a yelbiri la bahho,  the Old Low Franconian, a yelbiri la baken, ane Common Germanic a yelbiri la bakkon.<ref>Bule, Guise (2018). "The History of Bacon". ''The English Breakfast Society''.</ref>  John Harris naq yi a Calne naq be a , England, paaloŋ poɔ, ona la a yɛroŋ bone danweɛ soba a kyaare ne bacon 1770s<ref>"History Of Bacon". ''English Breakfast Society''. Retrieved July 28, 2019.</ref> yuomo na poc. Bacon la e ba meŋ yipɔge doba nɛne, a paaŋ yi la lɛ banaŋ maale o. o na baŋ e la a doba puori, zukuri, ane a lambobo.<ref>Adamson, Brynne. "History of Bacon". ''The Silver Scribe''. Archived from the original on 2019-07-28. Retrieved 2019-07-28.</ref> A maaloo maŋ taa la tɛɛtɛɛ kyɛ a baara zaa seɛbo<ref>"Bacon - Do you know how it is made?". ''meatscience.org''. Archived from the original on 2020-11-12. Retrieved 2019-07-28.</ref> maŋ e la yeni. A bacon parɛɛ mine la American ({{a.k.a.}} side bacon or streaky bacon), buckboard (shoulder bacon), Canadian (back bacon), British and Irish (rasher), Australian (middle bacon), Italian (pancetta), Hungarian (szalonna), German (speck),<ref>"17 Types of Bacon You Probably Haven't Tried Yet". ''Oola.com''. 2019-07-03. Retrieved 2019-07-28.</ref><ref>"Australia from 13 Ways People Eat Bacon Around the World Gallery". ''The Daily Meal''. 26 February 2018. Retrieved 2019-07-28.</ref> Japanese (beikon), ane Slovakian (oravská). Bacon meŋ na baŋ maale yi la nao nɛne poɔ, pedaa nɛne poɔ, ane donne kpeɛne naŋ be weɛ<ref>"20 Different Kinds Of Bacon From Around The World". ''TheRecipe''. 2018-11-05. Retrieved 2019-07-28.</ref> poɔ. === Country ham ===            Atikile meŋa : Country ham [[Duoro kɔre:Country ham.jpg|thumb]] Country ham e la bone naŋ pore a e a Amerika paaloŋ noba bee deme bommaala, banaŋ la de lɛ a Amerika yipɔge zoma seɛbo kyɛ maŋ leɛ de bare kyɛ de seɛrɛ ne doba nɛmɛ.<ref>Northrop, Jo. "The Washington Post". ''September 23, 1979''. Retrieved July 25, 2019.</ref> Country ham yipɔge bee saakompare maaloo yi la a  Virginia te wa gaa a Missour<ref>Rentfrow, Greg; Suman, Surendranath (2014). "How to Make a Country Ha". ''Agriculture and Natural Resources Publications''. '''145'''.</ref> naŋ be a Southeast America paaloŋ poɔ. Country ham gyamaa zaa maaloo poɔ,ba maŋ pilli ne la karataa, banaŋ de nyɛnnoo a sɔ, a pale sikyiri, sɛmaane, ane a taaba mine.Kyɛ zenɛ zie naŋ la you, bamine maŋ maale o la a eŋ nitrates ka a leɛ bondi -sonne<ref>Sula, Mike (2014-10-29). "Ghosts in the Ham House". ''Eater''. Retrieved 2019-07-26.</ref> ko noba. Ka banaŋ wa maale a bacon baare a na de sɛ, a seɛbo yoŋ maŋ baŋ de la gogori pie ne ayi (12 hours) a ŋaa puoriŋ ka ba paaŋ de yagele ka o ko, ona baŋ de la kyuu awai bee te ta ŋa kyuu pie ne yeni sɛre ka o ba ko soŋ. Kyɛ saaaŋkompare maaloo mine gba maŋ baŋ de la ta yuoni gbuli sɛre ka o baŋ e bone banaŋ na toɔ a di.<ref>Marshall, Howard (1979). "Meat Preservation on the Farm in Missouri's "Little Dixie"". ''Journal of American Folklore''. '''92''' (366): 400–417. doi:10.2307/540509. JSTOR&#x20;540509.</ref> === Finnan Haddie ===                Atikile meŋa: Finnaan haddie [[Duoro kɔre:FMIB 38894 Smoking Finnan Haddie.jpeg|thumb]] [[Duoro kɔre:枯本背節 (8517415760).jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:Schwartz smoked meat montreal.JPG|thumb]] [[Duoro kɔre:Pastrami by Wise Sons. (14519474073).jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:Zhangcha tea smoked duck.jpg|thumb]] Finnan haddie e la haddock maaroŋ seɛbo kaŋa naŋ yi  bee a piili a Scottish  tembilee bee kori beilee kaqa banaŋ boɔlɔ ka Findon.<ref name=":0">Hopley, Claire (September 1997). "FINNAN HADDIE". ''British Heritage''. '''18''' (6): 56 &#x2013; via EBCO.</ref><ref name=":1">"Slow Food Scotland - Ark of Taste". 11 January 2016. Retrieved 2019-07-30.</ref>  Saakompare yipɔge haddock seɛraa maŋ e la temaaroŋ ane peat.  Finnan haddie seɛraa maŋ taa zeeloŋ kaŋa bale, o e la yelpaala kaŋa naŋ wa ka ba maŋ la sɛ nɛne ane vuu kɛ ka o maŋ sɛ ka o zeeloŋ waa ŋa salema waaloŋ.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> A yelŋa da bebe a waana 1800s yuomo na poɔ ba naŋ wa baŋ wane bee wa baŋ piili finnan haddi ka o e ba yipɔge bondiraa, kyɛ pampana o e la boŋkaŋa naŋ a tendaazaa daa la daa zaa poɔ neɛ naŋ kpɛ a boɔraa.<ref name=":0" /> Katsuobushi == Meŋ Leɛ kaa Kyɛ Nyɛ == * African longfin eel * Atlantic mackerel * Beef jerky * Black Forest ham * Brési * Cod * Cecina * Charcuterie * Deli meat * Gammon * Herring * List of smoked foods * Salmon * Suho meso * '''''<small>[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Foodlogo2.svg|alt=icon|class=noviewer|32x32px]] Food&#x20;portal</small>''''' * '''''<small>[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:One_chef's_hat.png|alt=icon|class=skin-invert-image noviewer|28x28px]] Cooking&#x20;portal</small>''''' == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] i0dvaesxsie9uy4mfuxwldwu3ovobwc 63542 63539 2026-07-31T07:39:01Z Vision L1 19 63542 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q1682434}} Smoke Meat e la yeltuuraa kaŋ bee sobiri kaŋa neɛ na maŋ tu kyɛ biŋ nɛmmaaroŋ  red meat, white meat, and seafood ka o ta saaŋ bee a baŋ biŋ kɔɔre. a yelŋa eebo piilu ane a yizie e la a  Paleolithic Era.<ref>Spyrou, Anna; Maher, Lisa A.; Martin, Louise A.; Macdonald, Danielle A.; Garrard, Andrew (June 2019). [[doi:10.1016/j.jaa.2019.02.004|"Meat outside the freezer: Drying, smoking, salting and sealing meat in fat at an Epipalaeolithic megasite in eastern Jordan"]]. ''Journal of Anthropological Archaeology''. '''54''': 84–101. doi:10.1016/j.jaa.2019.02.004. ISSN&#x20;0278-4165.</ref> A nɛne<ref>Huang, Huisuo (2016). [https://mospace.umsystem.edu/xmlui/bitstream/handle/10355/57183/research.pdf?sequence=2&isAllowed=y "APPLICATIONS OF LACTIC ACID AND ITS DERIVATIVES IN MEAT PRODUCTS AND METHODS..."] (PDF). ''Thesis'' &#x2013; via University of Missouri-Columbia.</ref> seɛbo meŋ maŋ la ko la a nɛne nyuu soŋ kaŋa a yi lɛ a nɛne balaa naŋ waa Mailland naŋ manne, ka banŋ wa e a ŋaa bare a maŋ baŋ biŋ kɔɔre la meŋ. Ka banaŋ wa waale nɛne kyɛ sɛ, a de teeŋ sonne miine a eŋ pale, aseŋ phenols ane teenɛ mine nansaala na maŋ boɔle antimicrobial meŋ maŋ taa sommo kaŋa.<ref>Ray, Frederick. [http://pods.dasnr.okstate.edu/docushare/dsweb/Get/Document-2055/ANSI-3994web.pdf "Meat Curing"] (PDF). ''Oklahoma State University''. Oklahoma Cooperative Extension Service. Retrieved July 24, 2019.</ref> Toloŋ taa sommo kpoŋ ko nɛne deɛloo, a dasaŋa na, a mɛme seɛbo la da e ba meŋ sobiri banaŋ maŋ tu kyɛ toɔ nyɛ lɛ nɛne<ref>[https://www.canr.msu.edu/news/smoking_as_a_food_cooking_method "Smoking as a food cooking method"]. ''MSU Extension''. 19 December 2016. Retrieved 2019-07-25.</ref> kaŋ boɔroo naŋ noma seŋ ane lɛ a nɛne naŋ na baŋ e biŋ kɔɔre. noba nɔŋ la barbeɔue ane nɛne seɛraa a tendaa ŋa zaa poɔ.<ref>"Move over, foie gras: The latest rage in Paris is . . . classic American barbecue". ''Washington Post''. Retrieved 2019-07-25.</ref><ref>"2017 State of the Barbecue Industry: HPBA's Consumer Survey Reveals Grilling and Barbecuing Is a Growing, Year-Round Lifestyle > Hearth, Patio & Barbecue Association (HPBA)". ''www.hpba.org''. Retrieved 2019-07-25.</ref> == Daare vuu nɛne seɛraa == [[Duoro kɔre:Chambre de boucanage.jpg|thumb]] Dasaŋa na, daare la ka ba maŋ de a sɛ nɛne bee nɛmɛ, daare naŋ e da kpeɛne bee da pɛmpɛle bee dapɛge ba naŋ toɔne yi ne a dabiri eŋɛ, daa naŋ ba e kpeɛŋaa ba soma ne nɛne seɛbo bonso daa naŋ baŋ e kpeɛŋaa maŋ taa vuu  ane zoore yaga anaŋ ka nansaala maŋ boɔle ka PAHs.<ref>Ezike, C.O. (2018). "Hydrocarbons (Pahs) in Hardwood and Softwood - Smoked Fish". ''Journal of Animal Science''. '''2''' (1): 1012.</ref><ref>Mattison, Lindsay (2018-03-27). "Every Type of Wood to Use for Smoking Every Type of Meat". ''Wide Open Eats''. Retrieved 2019-07-28.</ref> A daa zoore maŋ pale la a nɛne nyuu kaŋa naŋ noma, kyɛ naŋ soŋ ka a nɛne toɔ biŋ kɔɔre.a nɛne bee nɛmɛ seɛbo taa la parɛɛ ayi. Te taa la nɛmmaaroŋ seɛbo ane anaŋ a vuu bee a toloŋ maŋ e la  {{Convert|90|F|C|abbr=}}, te la taa la toloŋ nɛne bee nɛmɛ seɛbo<ref>Durham, T. R. (2001-02-01). "Salt, Smoke, and History". ''Gastronomica: The Journal of Critical Food Studies''. '''1''' (1): 78–82. doi:10.1525/gfc.2001.1.1.78. ISSN&#x20;1529-3262. Archived from the original on 2022-03-14. Retrieved 2019-07-24.</ref> a ŋa a vuu bee a toloŋ maŋ ta ŋa 160.<ref>Savell, Jeff (2016-01-07). "Importance of seasoned wood for smoking barbecue". ''Texas Barbecue''. Retrieved 2019-07-27.</ref>  daa nɛne seɛbo taa la parɛɛ gyamaa banaŋ maŋ de sɛ nɛmɛka a mine;<ref>"Choose the Right Wood for Your Smoker". ''The Spruce Eats''. Retrieved 2019-07-27.</ref> Aseŋ; ·        Daa naŋ taa nyu noɔ kpoŋ kaŋa aseŋ;  Alder, apple, apricot, ash, birch, cherry, maple, peach, pear. ·        Daa naŋ taa nyuu ka o ba e kpeɛŋaa aseŋ;  Almond, hickory, pecan, post oak, pasania. ·        Daa naŋ taa nyu kpeɛŋaa kaŋa aseŋ;  Acacia, black walnut, chokecherry, grapevine, mesquite. ·        Daare mine naŋ taa bombiiri mine a poɔ aseŋ;  Avocado, bay, beech, butternut, carrotwood, camphor, castanopsis, chestnut, citrus woods, cottonwood, crabapple, fig, guava, gum, hackberry, kiawe, lilac, madrone, mulberry, olive, peat, plum, persimmon, pimento, tea, ane willow. == Parɛɛ == === African zoma seɛbo === [[Duoro kɔre:Smoking fish near Dakar, Sénégal (west Africa) (2290515874).jpg|thumb]] A African paaloŋ zaa poɔ, a na baŋ ta 80% naŋ wuli ka zoma zaa banaŋ maŋ nyɔge a zaa ka ba maŋ ɔne bee a sɛ<ref>"Choose the Right Wood for Your Smoker". ''The Spruce Eats''. Retrieved 2019-07-27.</ref> ka a ko ka ba baŋ toɔ biŋ a ta beri mine sɛre. A saaŋkompare yipɔge zoma ane bimmo ane a zoma seɛbo ama e la pɔgeba<ref>"Methodologies and Guidelines for Training/ Orientation on Standards to Non-Standards Experts and Cross-Border Trade Compliance" (PDF). ''World Fish''. World Fish & ARSO. Archived from the original (PDF) on August 1, 2019. Retrieved August 1, 2019.</ref> toma. Kyɛ a saaŋkompare zoma seɛbo la vuu bee toloŋ ba naŋ maŋ de deɛle ne zoma ka a ko, a nyuu na naŋ maŋ yire a zoore na poɔ la ka didirebe<ref>Tall, Amadou (5 November 1976). "OBSTACLES TO THE DEVELOPMENT OF SMALL SCALE FISH TRADE IN WEST AFRICA" (PDF). ''Infopeche''. Food and Agriculture Organization of the United Nations.</ref> maŋ nɔŋ bee a boɔrɔ. A saaŋkompare yipɔge zoma seɛbo sobie mine la, bamboo daa banaŋ maŋ de kyɔgeba teŋɛ kyɛ mare a vuu eŋ a puliŋ a de a nɛmɛ dɔgele a saa zu ka a yoloŋ bee a zoore toloŋ na iri duoro a, a sobiri kaŋa meŋ la banaŋ maŋ mɛ oveng a de a zoma dɔgle o zu kyɛ ka a vuu be a puliŋ. Kyɛ pampana ziyuo zonsɛ bommaala kaŋa la ona ka nansaala maŋ boɔle ka ilo drums, briɔk ovens ane Chorkor ovens.<ref>Adeyeye, S. A. O.; Oyewole, O. B. (2016). "An Overview of Traditional Fish Smoking In Africa". ''Journal of Culinary Science & Technology''. '''14''' (3): 198–215. doi:10.1080/15428052.2015.1102785. S2CID&#x20;101953296.</ref> === American barbecue nɛmɛ seɛbo ===            Atikile meŋa : Barbeɔue [[Duoro kɔre:Smoking Meat.jpg|thumb]] American barbecue piili ne la a American paaloŋ noba, banaŋ la daŋ piili a zoma seɛbo ane bondirii mine banŋ na toɔ zanne a bimmo ka a ta wagere<ref>Bennet, M K (October 1955). "The Food Economy of the New England Indians, 1605-75". ''The Journal of Political Economy''. '''LXIII''' (5). The University of Chicago Press: 369–397. doi:10.1086/257706. S2CID&#x20;154207490.</ref><ref>Driver, Harold; Massey, William (1957). "Comparative Studies of North American Indians". ''Transactions of the American Philosophical Society''. '''47''' (2). American Philosophical Society: 165 456. doi:10.2307/1005714. hdl:2027/mdp.39015000051691. JSTOR&#x20;1005714.</ref> mine. A saŋa European danweɛŋ soba naŋ wa a North America, banaŋ la wa you noba nimie ne a boma ama banaŋ maŋ de seɛrɛ ne zoma, a boma ama yi la a Europe ane Central Asia a paaŋ poɔ ne a boma mine naŋ yi a America meŋa paaloŋ poɔ. Kyɛ a America paaloŋ nɛmɛ seɛbo taa la tɛɛtɛɛ.  North Carolina Piedmont banaŋ nɛmɛ bonseɛraa e la doba nɛne banaŋ maŋ de a seɛrɛ ne. A Eastern paaloŋ poɔ, banŋ nɛne seɛbo poɔ, ninegar ane sɛmaane la ba maŋ de lantaa a maale ne ba sauɔe.  South Carolina a bone zaa gbui la ka banaŋ de a sɛ. Western Tennessee ane Memphis banaŋ onaŋ ba naŋ maŋ de sɛ ba nɛne ka neɛzaa baŋ la a nyɛbiri kɔkɔ kuoni anaŋ ka ba maŋ de sɛ, kyɛ a mine kaŋ ba maŋ baŋ sɛ la a bommaara meŋ. Kenturky la ka neɛzaa baŋ ka o e mutton,dobaa bɔɔŋmama ane a nɛne gbuli zaa meŋ e la bone naŋ pore a paaloŋ ŋa poɔ.  Kansas City barbecue la e a sauce bone, ona la ka noba gyamaa a maq de sɛ ne doba nɛmɛ, pedaaa nɛmɛ, nɔnɛmɛ, nao nɛmɛ, koloklo nɛne, nao nyɛbie, sausage seɛraa, a nɛmɛ ama e la nɛmɛ a Texes paaloŋ banaŋ maŋ sɛ biŋ.<ref>Solares, Nick (2016-06-16). "The American Barbecue Regional Style Guide". ''Eater''. Retrieved 2019-07-27.</ref><ref>Bove, A.; Drawdy, J.; Mitchell, D.; Moye, L.; Thompson, S.; Turnquist, T.; Wagner, M. "Adaptations of Barbecue". ''Mercer University''.</ref> === Bacon ===            Ayikile meŋa ; Bacon [[Duoro kɔre:American Bacon.jpg|thumb]] Bacon yiibu zie meŋa la petaso, a Roman deme bommaala la, pampana onaŋ la ka ba boɔlɔ ka Bacon. O pare bee tɛgɛ la Bacon<ref>Boitnott, John (2014-08-08). "The Bacon Craze Will Never End". ''Inc.com''. Retrieved 2019-07-28.</ref> taa la tontnne parɛɛ anaare, ka anaŋ la, the Franceis a yelbiri la bacon, the Althochdeutsch a yelbiri la bahho,  the Old Low Franconian, a yelbiri la baken, ane Common Germanic a yelbiri la bakkon.<ref>Bule, Guise (2018). "The History of Bacon". ''The English Breakfast Society''.</ref>  John Harris naq yi a Calne naq be a , England, paaloŋ poɔ, ona la a yɛroŋ bone danweɛ soba a kyaare ne bacon 1770s<ref>"History Of Bacon". ''English Breakfast Society''. Retrieved July 28, 2019.</ref> yuomo na poc. Bacon la e ba meŋ yipɔge doba nɛne, a paaŋ yi la lɛ banaŋ maale o. o na baŋ e la a doba puori, zukuri, ane a lambobo.<ref>Adamson, Brynne. "History of Bacon". ''The Silver Scribe''. Archived from the original on 2019-07-28. Retrieved 2019-07-28.</ref> A maaloo maŋ taa la tɛɛtɛɛ kyɛ a baara zaa seɛbo<ref>"Bacon - Do you know how it is made?". ''meatscience.org''. Archived from the original on 2020-11-12. Retrieved 2019-07-28.</ref> maŋ e la yeni. A bacon parɛɛ mine la American ({{a.k.a.}} side bacon or streaky bacon), buckboard (shoulder bacon), Canadian (back bacon), British and Irish (rasher), Australian (middle bacon), Italian (pancetta), Hungarian (szalonna), German (speck),<ref>"17 Types of Bacon You Probably Haven't Tried Yet". ''Oola.com''. 2019-07-03. Retrieved 2019-07-28.</ref><ref>"Australia from 13 Ways People Eat Bacon Around the World Gallery". ''The Daily Meal''. 26 February 2018. Retrieved 2019-07-28.</ref> Japanese (beikon), ane Slovakian (oravská). Bacon meŋ na baŋ maale yi la nao nɛne poɔ, pedaa nɛne poɔ, ane donne kpeɛne naŋ be weɛ<ref>"20 Different Kinds Of Bacon From Around The World". ''TheRecipe''. 2018-11-05. Retrieved 2019-07-28.</ref> poɔ. === Country ham ===            Atikile meŋa : Country ham [[Duoro kɔre:Country ham.jpg|thumb]] Country ham e la bone naŋ pore a e a Amerika paaloŋ noba bee deme bommaala, banaŋ la de lɛ a Amerika yipɔge zoma seɛbo kyɛ maŋ leɛ de bare kyɛ de seɛrɛ ne doba nɛmɛ.<ref>Northrop, Jo. "The Washington Post". ''September 23, 1979''. Retrieved July 25, 2019.</ref> Country ham yipɔge bee saakompare maaloo yi la a  Virginia te wa gaa a Missour<ref>Rentfrow, Greg; Suman, Surendranath (2014). "How to Make a Country Ha". ''Agriculture and Natural Resources Publications''. '''145'''.</ref> naŋ be a Southeast America paaloŋ poɔ. Country ham gyamaa zaa maaloo poɔ,ba maŋ pilli ne la karataa, banaŋ de nyɛnnoo a sɔ, a pale sikyiri, sɛmaane, ane a taaba mine.Kyɛ zenɛ zie naŋ la you, bamine maŋ maale o la a eŋ nitrates ka a leɛ bondi -sonne<ref>Sula, Mike (2014-10-29). "Ghosts in the Ham House". ''Eater''. Retrieved 2019-07-26.</ref> ko noba. Ka banaŋ wa maale a bacon baare a na de sɛ, a seɛbo yoŋ maŋ baŋ de la gogori pie ne ayi (12 hours) a ŋaa puoriŋ ka ba paaŋ de yagele ka o ko, ona baŋ de la kyuu awai bee te ta ŋa kyuu pie ne yeni sɛre ka o ba ko soŋ. Kyɛ saaaŋkompare maaloo mine gba maŋ baŋ de la ta yuoni gbuli sɛre ka o baŋ e bone banaŋ na toɔ a di.<ref>Marshall, Howard (1979). "Meat Preservation on the Farm in Missouri's "Little Dixie"". ''Journal of American Folklore''. '''92''' (366): 400–417. doi:10.2307/540509. JSTOR&#x20;540509.</ref> === Finnan Haddie ===                Atikile meŋa: Finnaan haddie [[Duoro kɔre:FMIB 38894 Smoking Finnan Haddie.jpeg|thumb]] [[Duoro kɔre:枯本背節 (8517415760).jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:Schwartz smoked meat montreal.JPG|thumb]] [[Duoro kɔre:Pastrami by Wise Sons. (14519474073).jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:Zhangcha tea smoked duck.jpg|thumb]] Finnan haddie e la haddock maaroŋ seɛbo kaŋa naŋ yi  bee a piili a Scottish  tembilee bee kori beilee kaqa banaŋ boɔlɔ ka Findon.<ref name=":0">Hopley, Claire (September 1997). "FINNAN HADDIE". ''British Heritage''. '''18''' (6): 56 &#x2013; via EBCO.</ref><ref name=":1">"Slow Food Scotland - Ark of Taste". 11 January 2016. Retrieved 2019-07-30.</ref>  Saakompare yipɔge haddock seɛraa maŋ e la temaaroŋ ane peat.  Finnan haddie seɛraa maŋ taa zeeloŋ kaŋa bale, o e la yelpaala kaŋa naŋ wa ka ba maŋ la sɛ nɛne ane vuu kɛ ka o maŋ sɛ ka o zeeloŋ waa ŋa salema waaloŋ.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> A yelŋa da bebe a waana 1800s yuomo na poɔ ba naŋ wa baŋ wane bee wa baŋ piili finnan haddi ka o e ba yipɔge bondiraa, kyɛ pampana o e la boŋkaŋa naŋ a tendaazaa daa la daa zaa poɔ neɛ naŋ kpɛ a boɔraa.<ref name=":0" /> Katsuobushi == Meŋ Leɛ kaa Kyɛ Nyɛ == * African longfin eel * Atlantic mackerel * Beef jerky * Black Forest ham * Brési * Cod * Cecina * Charcuterie * Deli meat * Gammon * Herring * List of smoked foods * Salmon * Suho meso * '''''<small>[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Foodlogo2.svg|alt=icon|class=noviewer|32x32px]] Food&#x20;portal</small>''''' * '''''<small>[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:One_chef's_hat.png|alt=icon|class=skin-invert-image noviewer|28x28px]] Cooking&#x20;portal</small>''''' == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] o2highzujlguw8lxm9oc1ysp0u23kh8 63543 63542 2026-07-31T07:40:31Z Vision L1 19 63543 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q1682434}} Smoke Meat e la yeltuuraa kaŋ bee sobiri kaŋa neɛ na maŋ tu kyɛ biŋ nɛmmaaroŋ  red meat, white meat, and seafood ka o ta saaŋ bee a baŋ biŋ kɔɔre. a yelŋa eebo piilu ane a yizie e la a  Paleolithic Era.<ref>Spyrou, Anna; Maher, Lisa A.; Martin, Louise A.; Macdonald, Danielle A.; Garrard, Andrew (June 2019). [[doi:10.1016/j.jaa.2019.02.004|"Meat outside the freezer: Drying, smoking, salting and sealing meat in fat at an Epipalaeolithic megasite in eastern Jordan"]]. ''Journal of Anthropological Archaeology''. '''54''': 84–101. doi:10.1016/j.jaa.2019.02.004. ISSN&#x20;0278-4165.</ref> A nɛne<ref>Huang, Huisuo (2016). [https://mospace.umsystem.edu/xmlui/bitstream/handle/10355/57183/research.pdf?sequence=2&isAllowed=y "APPLICATIONS OF LACTIC ACID AND ITS DERIVATIVES IN MEAT PRODUCTS AND METHODS..."] (PDF). ''Thesis'' &#x2013; via University of Missouri-Columbia.</ref> seɛbo meŋ maŋ la ko la a nɛne nyuu soŋ kaŋa a yi lɛ a nɛne balaa naŋ waa Mailland naŋ manne, ka banŋ wa e a ŋaa bare a maŋ baŋ biŋ kɔɔre la meŋ. Ka banaŋ wa waale nɛne kyɛ sɛ, a de teeŋ sonne miine a eŋ pale, aseŋ phenols ane teenɛ mine nansaala na maŋ boɔle antimicrobial meŋ maŋ taa sommo kaŋa.<ref>Ray, Frederick. [http://pods.dasnr.okstate.edu/docushare/dsweb/Get/Document-2055/ANSI-3994web.pdf "Meat Curing"] (PDF). ''Oklahoma State University''. Oklahoma Cooperative Extension Service. Retrieved July 24, 2019.</ref> Toloŋ taa sommo kpoŋ ko nɛne deɛloo, a dasaŋa na, a mɛme seɛbo la da e ba meŋ sobiri banaŋ maŋ tu kyɛ toɔ nyɛ lɛ nɛne<ref>[https://www.canr.msu.edu/news/smoking_as_a_food_cooking_method "Smoking as a food cooking method"]. ''MSU Extension''. 19 December 2016. Retrieved 2019-07-25.</ref> kaŋ boɔroo naŋ noma seŋ ane lɛ a nɛne naŋ na baŋ e biŋ kɔɔre. noba nɔŋ la barbeɔue ane nɛne seɛraa a tendaa ŋa zaa poɔ.<ref>[https://www.washingtonpost.com/lifestyle/food/move-over-foie-gras-the-latest-rage-in-paris-is--classic-american-barbecue/2016/01/15/1b3ff700-ba52-11e5-829c-26ffb874a18d_story.html "Move over, foie gras: The latest rage in Paris is . . . classic American barbecue"]. ''Washington Post''. Retrieved 2019-07-25.</ref><ref>"2017 State of the Barbecue Industry: HPBA's Consumer Survey Reveals Grilling and Barbecuing Is a Growing, Year-Round Lifestyle > Hearth, Patio & Barbecue Association (HPBA)". ''www.hpba.org''. Retrieved 2019-07-25.</ref> == Daare vuu nɛne seɛraa == [[Duoro kɔre:Chambre de boucanage.jpg|thumb]] Dasaŋa na, daare la ka ba maŋ de a sɛ nɛne bee nɛmɛ, daare naŋ e da kpeɛne bee da pɛmpɛle bee dapɛge ba naŋ toɔne yi ne a dabiri eŋɛ, daa naŋ ba e kpeɛŋaa ba soma ne nɛne seɛbo bonso daa naŋ baŋ e kpeɛŋaa maŋ taa vuu  ane zoore yaga anaŋ ka nansaala maŋ boɔle ka PAHs.<ref>Ezike, C.O. (2018). "Hydrocarbons (Pahs) in Hardwood and Softwood - Smoked Fish". ''Journal of Animal Science''. '''2''' (1): 1012.</ref><ref>Mattison, Lindsay (2018-03-27). "Every Type of Wood to Use for Smoking Every Type of Meat". ''Wide Open Eats''. Retrieved 2019-07-28.</ref> A daa zoore maŋ pale la a nɛne nyuu kaŋa naŋ noma, kyɛ naŋ soŋ ka a nɛne toɔ biŋ kɔɔre.a nɛne bee nɛmɛ seɛbo taa la parɛɛ ayi. Te taa la nɛmmaaroŋ seɛbo ane anaŋ a vuu bee a toloŋ maŋ e la  {{Convert|90|F|C|abbr=}}, te la taa la toloŋ nɛne bee nɛmɛ seɛbo<ref>Durham, T. R. (2001-02-01). "Salt, Smoke, and History". ''Gastronomica: The Journal of Critical Food Studies''. '''1''' (1): 78–82. doi:10.1525/gfc.2001.1.1.78. ISSN&#x20;1529-3262. Archived from the original on 2022-03-14. Retrieved 2019-07-24.</ref> a ŋa a vuu bee a toloŋ maŋ ta ŋa 160.<ref>Savell, Jeff (2016-01-07). "Importance of seasoned wood for smoking barbecue". ''Texas Barbecue''. Retrieved 2019-07-27.</ref>  daa nɛne seɛbo taa la parɛɛ gyamaa banaŋ maŋ de sɛ nɛmɛka a mine;<ref>"Choose the Right Wood for Your Smoker". ''The Spruce Eats''. Retrieved 2019-07-27.</ref> Aseŋ; ·        Daa naŋ taa nyu noɔ kpoŋ kaŋa aseŋ;  Alder, apple, apricot, ash, birch, cherry, maple, peach, pear. ·        Daa naŋ taa nyuu ka o ba e kpeɛŋaa aseŋ;  Almond, hickory, pecan, post oak, pasania. ·        Daa naŋ taa nyu kpeɛŋaa kaŋa aseŋ;  Acacia, black walnut, chokecherry, grapevine, mesquite. ·        Daare mine naŋ taa bombiiri mine a poɔ aseŋ;  Avocado, bay, beech, butternut, carrotwood, camphor, castanopsis, chestnut, citrus woods, cottonwood, crabapple, fig, guava, gum, hackberry, kiawe, lilac, madrone, mulberry, olive, peat, plum, persimmon, pimento, tea, ane willow. == Parɛɛ == === African zoma seɛbo === [[Duoro kɔre:Smoking fish near Dakar, Sénégal (west Africa) (2290515874).jpg|thumb]] A African paaloŋ zaa poɔ, a na baŋ ta 80% naŋ wuli ka zoma zaa banaŋ maŋ nyɔge a zaa ka ba maŋ ɔne bee a sɛ<ref>"Choose the Right Wood for Your Smoker". ''The Spruce Eats''. Retrieved 2019-07-27.</ref> ka a ko ka ba baŋ toɔ biŋ a ta beri mine sɛre. A saaŋkompare yipɔge zoma ane bimmo ane a zoma seɛbo ama e la pɔgeba<ref>"Methodologies and Guidelines for Training/ Orientation on Standards to Non-Standards Experts and Cross-Border Trade Compliance" (PDF). ''World Fish''. World Fish & ARSO. Archived from the original (PDF) on August 1, 2019. Retrieved August 1, 2019.</ref> toma. Kyɛ a saaŋkompare zoma seɛbo la vuu bee toloŋ ba naŋ maŋ de deɛle ne zoma ka a ko, a nyuu na naŋ maŋ yire a zoore na poɔ la ka didirebe<ref>Tall, Amadou (5 November 1976). "OBSTACLES TO THE DEVELOPMENT OF SMALL SCALE FISH TRADE IN WEST AFRICA" (PDF). ''Infopeche''. Food and Agriculture Organization of the United Nations.</ref> maŋ nɔŋ bee a boɔrɔ. A saaŋkompare yipɔge zoma seɛbo sobie mine la, bamboo daa banaŋ maŋ de kyɔgeba teŋɛ kyɛ mare a vuu eŋ a puliŋ a de a nɛmɛ dɔgele a saa zu ka a yoloŋ bee a zoore toloŋ na iri duoro a, a sobiri kaŋa meŋ la banaŋ maŋ mɛ oveng a de a zoma dɔgle o zu kyɛ ka a vuu be a puliŋ. Kyɛ pampana ziyuo zonsɛ bommaala kaŋa la ona ka nansaala maŋ boɔle ka ilo drums, briɔk ovens ane Chorkor ovens.<ref>Adeyeye, S. A. O.; Oyewole, O. B. (2016). "An Overview of Traditional Fish Smoking In Africa". ''Journal of Culinary Science & Technology''. '''14''' (3): 198–215. doi:10.1080/15428052.2015.1102785. S2CID&#x20;101953296.</ref> === American barbecue nɛmɛ seɛbo ===            Atikile meŋa : Barbeɔue [[Duoro kɔre:Smoking Meat.jpg|thumb]] American barbecue piili ne la a American paaloŋ noba, banaŋ la daŋ piili a zoma seɛbo ane bondirii mine banŋ na toɔ zanne a bimmo ka a ta wagere<ref>Bennet, M K (October 1955). "The Food Economy of the New England Indians, 1605-75". ''The Journal of Political Economy''. '''LXIII''' (5). The University of Chicago Press: 369–397. doi:10.1086/257706. S2CID&#x20;154207490.</ref><ref>Driver, Harold; Massey, William (1957). "Comparative Studies of North American Indians". ''Transactions of the American Philosophical Society''. '''47''' (2). American Philosophical Society: 165 456. doi:10.2307/1005714. hdl:2027/mdp.39015000051691. JSTOR&#x20;1005714.</ref> mine. A saŋa European danweɛŋ soba naŋ wa a North America, banaŋ la wa you noba nimie ne a boma ama banaŋ maŋ de seɛrɛ ne zoma, a boma ama yi la a Europe ane Central Asia a paaŋ poɔ ne a boma mine naŋ yi a America meŋa paaloŋ poɔ. Kyɛ a America paaloŋ nɛmɛ seɛbo taa la tɛɛtɛɛ.  North Carolina Piedmont banaŋ nɛmɛ bonseɛraa e la doba nɛne banaŋ maŋ de a seɛrɛ ne. A Eastern paaloŋ poɔ, banŋ nɛne seɛbo poɔ, ninegar ane sɛmaane la ba maŋ de lantaa a maale ne ba sauɔe.  South Carolina a bone zaa gbui la ka banaŋ de a sɛ. Western Tennessee ane Memphis banaŋ onaŋ ba naŋ maŋ de sɛ ba nɛne ka neɛzaa baŋ la a nyɛbiri kɔkɔ kuoni anaŋ ka ba maŋ de sɛ, kyɛ a mine kaŋ ba maŋ baŋ sɛ la a bommaara meŋ. Kenturky la ka neɛzaa baŋ ka o e mutton,dobaa bɔɔŋmama ane a nɛne gbuli zaa meŋ e la bone naŋ pore a paaloŋ ŋa poɔ.  Kansas City barbecue la e a sauce bone, ona la ka noba gyamaa a maq de sɛ ne doba nɛmɛ, pedaaa nɛmɛ, nɔnɛmɛ, nao nɛmɛ, koloklo nɛne, nao nyɛbie, sausage seɛraa, a nɛmɛ ama e la nɛmɛ a Texes paaloŋ banaŋ maŋ sɛ biŋ.<ref>Solares, Nick (2016-06-16). "The American Barbecue Regional Style Guide". ''Eater''. Retrieved 2019-07-27.</ref><ref>Bove, A.; Drawdy, J.; Mitchell, D.; Moye, L.; Thompson, S.; Turnquist, T.; Wagner, M. "Adaptations of Barbecue". ''Mercer University''.</ref> === Bacon ===            Ayikile meŋa ; Bacon [[Duoro kɔre:American Bacon.jpg|thumb]] Bacon yiibu zie meŋa la petaso, a Roman deme bommaala la, pampana onaŋ la ka ba boɔlɔ ka Bacon. O pare bee tɛgɛ la Bacon<ref>Boitnott, John (2014-08-08). "The Bacon Craze Will Never End". ''Inc.com''. Retrieved 2019-07-28.</ref> taa la tontnne parɛɛ anaare, ka anaŋ la, the Franceis a yelbiri la bacon, the Althochdeutsch a yelbiri la bahho,  the Old Low Franconian, a yelbiri la baken, ane Common Germanic a yelbiri la bakkon.<ref>Bule, Guise (2018). "The History of Bacon". ''The English Breakfast Society''.</ref>  John Harris naq yi a Calne naq be a , England, paaloŋ poɔ, ona la a yɛroŋ bone danweɛ soba a kyaare ne bacon 1770s<ref>"History Of Bacon". ''English Breakfast Society''. Retrieved July 28, 2019.</ref> yuomo na poc. Bacon la e ba meŋ yipɔge doba nɛne, a paaŋ yi la lɛ banaŋ maale o. o na baŋ e la a doba puori, zukuri, ane a lambobo.<ref>Adamson, Brynne. "History of Bacon". ''The Silver Scribe''. Archived from the original on 2019-07-28. Retrieved 2019-07-28.</ref> A maaloo maŋ taa la tɛɛtɛɛ kyɛ a baara zaa seɛbo<ref>"Bacon - Do you know how it is made?". ''meatscience.org''. Archived from the original on 2020-11-12. Retrieved 2019-07-28.</ref> maŋ e la yeni. A bacon parɛɛ mine la American ({{a.k.a.}} side bacon or streaky bacon), buckboard (shoulder bacon), Canadian (back bacon), British and Irish (rasher), Australian (middle bacon), Italian (pancetta), Hungarian (szalonna), German (speck),<ref>"17 Types of Bacon You Probably Haven't Tried Yet". ''Oola.com''. 2019-07-03. Retrieved 2019-07-28.</ref><ref>"Australia from 13 Ways People Eat Bacon Around the World Gallery". ''The Daily Meal''. 26 February 2018. Retrieved 2019-07-28.</ref> Japanese (beikon), ane Slovakian (oravská). Bacon meŋ na baŋ maale yi la nao nɛne poɔ, pedaa nɛne poɔ, ane donne kpeɛne naŋ be weɛ<ref>"20 Different Kinds Of Bacon From Around The World". ''TheRecipe''. 2018-11-05. Retrieved 2019-07-28.</ref> poɔ. === Country ham ===            Atikile meŋa : Country ham [[Duoro kɔre:Country ham.jpg|thumb]] Country ham e la bone naŋ pore a e a Amerika paaloŋ noba bee deme bommaala, banaŋ la de lɛ a Amerika yipɔge zoma seɛbo kyɛ maŋ leɛ de bare kyɛ de seɛrɛ ne doba nɛmɛ.<ref>Northrop, Jo. "The Washington Post". ''September 23, 1979''. Retrieved July 25, 2019.</ref> Country ham yipɔge bee saakompare maaloo yi la a  Virginia te wa gaa a Missour<ref>Rentfrow, Greg; Suman, Surendranath (2014). "How to Make a Country Ha". ''Agriculture and Natural Resources Publications''. '''145'''.</ref> naŋ be a Southeast America paaloŋ poɔ. Country ham gyamaa zaa maaloo poɔ,ba maŋ pilli ne la karataa, banaŋ de nyɛnnoo a sɔ, a pale sikyiri, sɛmaane, ane a taaba mine.Kyɛ zenɛ zie naŋ la you, bamine maŋ maale o la a eŋ nitrates ka a leɛ bondi -sonne<ref>Sula, Mike (2014-10-29). "Ghosts in the Ham House". ''Eater''. Retrieved 2019-07-26.</ref> ko noba. Ka banaŋ wa maale a bacon baare a na de sɛ, a seɛbo yoŋ maŋ baŋ de la gogori pie ne ayi (12 hours) a ŋaa puoriŋ ka ba paaŋ de yagele ka o ko, ona baŋ de la kyuu awai bee te ta ŋa kyuu pie ne yeni sɛre ka o ba ko soŋ. Kyɛ saaaŋkompare maaloo mine gba maŋ baŋ de la ta yuoni gbuli sɛre ka o baŋ e bone banaŋ na toɔ a di.<ref>Marshall, Howard (1979). "Meat Preservation on the Farm in Missouri's "Little Dixie"". ''Journal of American Folklore''. '''92''' (366): 400–417. doi:10.2307/540509. JSTOR&#x20;540509.</ref> === Finnan Haddie ===                Atikile meŋa: Finnaan haddie [[Duoro kɔre:FMIB 38894 Smoking Finnan Haddie.jpeg|thumb]] [[Duoro kɔre:枯本背節 (8517415760).jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:Schwartz smoked meat montreal.JPG|thumb]] [[Duoro kɔre:Pastrami by Wise Sons. (14519474073).jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:Zhangcha tea smoked duck.jpg|thumb]] Finnan haddie e la haddock maaroŋ seɛbo kaŋa naŋ yi  bee a piili a Scottish  tembilee bee kori beilee kaqa banaŋ boɔlɔ ka Findon.<ref name=":0">Hopley, Claire (September 1997). "FINNAN HADDIE". ''British Heritage''. '''18''' (6): 56 &#x2013; via EBCO.</ref><ref name=":1">"Slow Food Scotland - Ark of Taste". 11 January 2016. Retrieved 2019-07-30.</ref>  Saakompare yipɔge haddock seɛraa maŋ e la temaaroŋ ane peat.  Finnan haddie seɛraa maŋ taa zeeloŋ kaŋa bale, o e la yelpaala kaŋa naŋ wa ka ba maŋ la sɛ nɛne ane vuu kɛ ka o maŋ sɛ ka o zeeloŋ waa ŋa salema waaloŋ.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> A yelŋa da bebe a waana 1800s yuomo na poɔ ba naŋ wa baŋ wane bee wa baŋ piili finnan haddi ka o e ba yipɔge bondiraa, kyɛ pampana o e la boŋkaŋa naŋ a tendaazaa daa la daa zaa poɔ neɛ naŋ kpɛ a boɔraa.<ref name=":0" /> Katsuobushi == Meŋ Leɛ kaa Kyɛ Nyɛ == * African longfin eel * Atlantic mackerel * Beef jerky * Black Forest ham * Brési * Cod * Cecina * Charcuterie * Deli meat * Gammon * Herring * List of smoked foods * Salmon * Suho meso * '''''<small>[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Foodlogo2.svg|alt=icon|class=noviewer|32x32px]] Food&#x20;portal</small>''''' * '''''<small>[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:One_chef's_hat.png|alt=icon|class=skin-invert-image noviewer|28x28px]] Cooking&#x20;portal</small>''''' == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] fk1b230831tbzmrfij6yocivqhb1fo5 63544 63543 2026-07-31T07:42:57Z Vision L1 19 63544 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q1682434}} Smoke Meat e la yeltuuraa kaŋ bee sobiri kaŋa neɛ na maŋ tu kyɛ biŋ nɛmmaaroŋ  red meat, white meat, and seafood ka o ta saaŋ bee a baŋ biŋ kɔɔre. a yelŋa eebo piilu ane a yizie e la a  Paleolithic Era.<ref>Spyrou, Anna; Maher, Lisa A.; Martin, Louise A.; Macdonald, Danielle A.; Garrard, Andrew (June 2019). [[doi:10.1016/j.jaa.2019.02.004|"Meat outside the freezer: Drying, smoking, salting and sealing meat in fat at an Epipalaeolithic megasite in eastern Jordan"]]. ''Journal of Anthropological Archaeology''. '''54''': 84–101. doi:10.1016/j.jaa.2019.02.004. ISSN&#x20;0278-4165.</ref> A nɛne<ref>Huang, Huisuo (2016). [https://mospace.umsystem.edu/xmlui/bitstream/handle/10355/57183/research.pdf?sequence=2&isAllowed=y "APPLICATIONS OF LACTIC ACID AND ITS DERIVATIVES IN MEAT PRODUCTS AND METHODS..."] (PDF). ''Thesis'' &#x2013; via University of Missouri-Columbia.</ref> seɛbo meŋ maŋ la ko la a nɛne nyuu soŋ kaŋa a yi lɛ a nɛne balaa naŋ waa Mailland naŋ manne, ka banŋ wa e a ŋaa bare a maŋ baŋ biŋ kɔɔre la meŋ. Ka banaŋ wa waale nɛne kyɛ sɛ, a de teeŋ sonne miine a eŋ pale, aseŋ phenols ane teenɛ mine nansaala na maŋ boɔle antimicrobial meŋ maŋ taa sommo kaŋa.<ref>Ray, Frederick. [http://pods.dasnr.okstate.edu/docushare/dsweb/Get/Document-2055/ANSI-3994web.pdf "Meat Curing"] (PDF). ''Oklahoma State University''. Oklahoma Cooperative Extension Service. Retrieved July 24, 2019.</ref> Toloŋ taa sommo kpoŋ ko nɛne deɛloo, a dasaŋa na, a mɛme seɛbo la da e ba meŋ sobiri banaŋ maŋ tu kyɛ toɔ nyɛ lɛ nɛne<ref>[https://www.canr.msu.edu/news/smoking_as_a_food_cooking_method "Smoking as a food cooking method"]. ''MSU Extension''. 19 December 2016. Retrieved 2019-07-25.</ref> kaŋ boɔroo naŋ noma seŋ ane lɛ a nɛne naŋ na baŋ e biŋ kɔɔre. noba nɔŋ la barbeɔue ane nɛne seɛraa a tendaa ŋa zaa poɔ.<ref>[https://www.washingtonpost.com/lifestyle/food/move-over-foie-gras-the-latest-rage-in-paris-is--classic-american-barbecue/2016/01/15/1b3ff700-ba52-11e5-829c-26ffb874a18d_story.html "Move over, foie gras: The latest rage in Paris is . . . classic American barbecue"]. ''Washington Post''. Retrieved 2019-07-25.</ref><ref>[https://www.hpba.org/Resources/PressRoom/ID/516/2017-State-of-the-Barbecue-Industry-HPBAs-Consumer-Survey-Reveals-Grilling-and-Barbecuing-Is-a-Growing-Year-Round-Lifestyle "2017 State of the Barbecue Industry: HPBA's Consumer Survey Reveals Grilling and Barbecuing Is a Growing, Year-Round Lifestyle > Hearth, Patio & Barbecue Association (HPBA)"]. ''www.hpba.org''. Retrieved 2019-07-25.</ref> == Daare vuu nɛne seɛraa == [[Duoro kɔre:Chambre de boucanage.jpg|thumb]] Dasaŋa na, daare la ka ba maŋ de a sɛ nɛne bee nɛmɛ, daare naŋ e da kpeɛne bee da pɛmpɛle bee dapɛge ba naŋ toɔne yi ne a dabiri eŋɛ, daa naŋ ba e kpeɛŋaa ba soma ne nɛne seɛbo bonso daa naŋ baŋ e kpeɛŋaa maŋ taa vuu  ane zoore yaga anaŋ ka nansaala maŋ boɔle ka PAHs.<ref>Ezike, C.O. (2018). "Hydrocarbons (Pahs) in Hardwood and Softwood - Smoked Fish". ''Journal of Animal Science''. '''2''' (1): 1012.</ref><ref>Mattison, Lindsay (2018-03-27). "Every Type of Wood to Use for Smoking Every Type of Meat". ''Wide Open Eats''. Retrieved 2019-07-28.</ref> A daa zoore maŋ pale la a nɛne nyuu kaŋa naŋ noma, kyɛ naŋ soŋ ka a nɛne toɔ biŋ kɔɔre.a nɛne bee nɛmɛ seɛbo taa la parɛɛ ayi. Te taa la nɛmmaaroŋ seɛbo ane anaŋ a vuu bee a toloŋ maŋ e la  {{Convert|90|F|C|abbr=}}, te la taa la toloŋ nɛne bee nɛmɛ seɛbo<ref>Durham, T. R. (2001-02-01). "Salt, Smoke, and History". ''Gastronomica: The Journal of Critical Food Studies''. '''1''' (1): 78–82. doi:10.1525/gfc.2001.1.1.78. ISSN&#x20;1529-3262. Archived from the original on 2022-03-14. Retrieved 2019-07-24.</ref> a ŋa a vuu bee a toloŋ maŋ ta ŋa 160.<ref>Savell, Jeff (2016-01-07). "Importance of seasoned wood for smoking barbecue". ''Texas Barbecue''. Retrieved 2019-07-27.</ref>  daa nɛne seɛbo taa la parɛɛ gyamaa banaŋ maŋ de sɛ nɛmɛka a mine;<ref>"Choose the Right Wood for Your Smoker". ''The Spruce Eats''. Retrieved 2019-07-27.</ref> Aseŋ; ·        Daa naŋ taa nyu noɔ kpoŋ kaŋa aseŋ;  Alder, apple, apricot, ash, birch, cherry, maple, peach, pear. ·        Daa naŋ taa nyuu ka o ba e kpeɛŋaa aseŋ;  Almond, hickory, pecan, post oak, pasania. ·        Daa naŋ taa nyu kpeɛŋaa kaŋa aseŋ;  Acacia, black walnut, chokecherry, grapevine, mesquite. ·        Daare mine naŋ taa bombiiri mine a poɔ aseŋ;  Avocado, bay, beech, butternut, carrotwood, camphor, castanopsis, chestnut, citrus woods, cottonwood, crabapple, fig, guava, gum, hackberry, kiawe, lilac, madrone, mulberry, olive, peat, plum, persimmon, pimento, tea, ane willow. == Parɛɛ == === African zoma seɛbo === [[Duoro kɔre:Smoking fish near Dakar, Sénégal (west Africa) (2290515874).jpg|thumb]] A African paaloŋ zaa poɔ, a na baŋ ta 80% naŋ wuli ka zoma zaa banaŋ maŋ nyɔge a zaa ka ba maŋ ɔne bee a sɛ<ref>"Choose the Right Wood for Your Smoker". ''The Spruce Eats''. Retrieved 2019-07-27.</ref> ka a ko ka ba baŋ toɔ biŋ a ta beri mine sɛre. A saaŋkompare yipɔge zoma ane bimmo ane a zoma seɛbo ama e la pɔgeba<ref>"Methodologies and Guidelines for Training/ Orientation on Standards to Non-Standards Experts and Cross-Border Trade Compliance" (PDF). ''World Fish''. World Fish & ARSO. Archived from the original (PDF) on August 1, 2019. Retrieved August 1, 2019.</ref> toma. Kyɛ a saaŋkompare zoma seɛbo la vuu bee toloŋ ba naŋ maŋ de deɛle ne zoma ka a ko, a nyuu na naŋ maŋ yire a zoore na poɔ la ka didirebe<ref>Tall, Amadou (5 November 1976). "OBSTACLES TO THE DEVELOPMENT OF SMALL SCALE FISH TRADE IN WEST AFRICA" (PDF). ''Infopeche''. Food and Agriculture Organization of the United Nations.</ref> maŋ nɔŋ bee a boɔrɔ. A saaŋkompare yipɔge zoma seɛbo sobie mine la, bamboo daa banaŋ maŋ de kyɔgeba teŋɛ kyɛ mare a vuu eŋ a puliŋ a de a nɛmɛ dɔgele a saa zu ka a yoloŋ bee a zoore toloŋ na iri duoro a, a sobiri kaŋa meŋ la banaŋ maŋ mɛ oveng a de a zoma dɔgle o zu kyɛ ka a vuu be a puliŋ. Kyɛ pampana ziyuo zonsɛ bommaala kaŋa la ona ka nansaala maŋ boɔle ka ilo drums, briɔk ovens ane Chorkor ovens.<ref>Adeyeye, S. A. O.; Oyewole, O. B. (2016). "An Overview of Traditional Fish Smoking In Africa". ''Journal of Culinary Science & Technology''. '''14''' (3): 198–215. doi:10.1080/15428052.2015.1102785. S2CID&#x20;101953296.</ref> === American barbecue nɛmɛ seɛbo ===            Atikile meŋa : Barbeɔue [[Duoro kɔre:Smoking Meat.jpg|thumb]] American barbecue piili ne la a American paaloŋ noba, banaŋ la daŋ piili a zoma seɛbo ane bondirii mine banŋ na toɔ zanne a bimmo ka a ta wagere<ref>Bennet, M K (October 1955). "The Food Economy of the New England Indians, 1605-75". ''The Journal of Political Economy''. '''LXIII''' (5). The University of Chicago Press: 369–397. doi:10.1086/257706. S2CID&#x20;154207490.</ref><ref>Driver, Harold; Massey, William (1957). "Comparative Studies of North American Indians". ''Transactions of the American Philosophical Society''. '''47''' (2). American Philosophical Society: 165 456. doi:10.2307/1005714. hdl:2027/mdp.39015000051691. JSTOR&#x20;1005714.</ref> mine. A saŋa European danweɛŋ soba naŋ wa a North America, banaŋ la wa you noba nimie ne a boma ama banaŋ maŋ de seɛrɛ ne zoma, a boma ama yi la a Europe ane Central Asia a paaŋ poɔ ne a boma mine naŋ yi a America meŋa paaloŋ poɔ. Kyɛ a America paaloŋ nɛmɛ seɛbo taa la tɛɛtɛɛ.  North Carolina Piedmont banaŋ nɛmɛ bonseɛraa e la doba nɛne banaŋ maŋ de a seɛrɛ ne. A Eastern paaloŋ poɔ, banŋ nɛne seɛbo poɔ, ninegar ane sɛmaane la ba maŋ de lantaa a maale ne ba sauɔe.  South Carolina a bone zaa gbui la ka banaŋ de a sɛ. Western Tennessee ane Memphis banaŋ onaŋ ba naŋ maŋ de sɛ ba nɛne ka neɛzaa baŋ la a nyɛbiri kɔkɔ kuoni anaŋ ka ba maŋ de sɛ, kyɛ a mine kaŋ ba maŋ baŋ sɛ la a bommaara meŋ. Kenturky la ka neɛzaa baŋ ka o e mutton,dobaa bɔɔŋmama ane a nɛne gbuli zaa meŋ e la bone naŋ pore a paaloŋ ŋa poɔ.  Kansas City barbecue la e a sauce bone, ona la ka noba gyamaa a maq de sɛ ne doba nɛmɛ, pedaaa nɛmɛ, nɔnɛmɛ, nao nɛmɛ, koloklo nɛne, nao nyɛbie, sausage seɛraa, a nɛmɛ ama e la nɛmɛ a Texes paaloŋ banaŋ maŋ sɛ biŋ.<ref>Solares, Nick (2016-06-16). "The American Barbecue Regional Style Guide". ''Eater''. Retrieved 2019-07-27.</ref><ref>Bove, A.; Drawdy, J.; Mitchell, D.; Moye, L.; Thompson, S.; Turnquist, T.; Wagner, M. "Adaptations of Barbecue". ''Mercer University''.</ref> === Bacon ===            Ayikile meŋa ; Bacon [[Duoro kɔre:American Bacon.jpg|thumb]] Bacon yiibu zie meŋa la petaso, a Roman deme bommaala la, pampana onaŋ la ka ba boɔlɔ ka Bacon. O pare bee tɛgɛ la Bacon<ref>Boitnott, John (2014-08-08). "The Bacon Craze Will Never End". ''Inc.com''. Retrieved 2019-07-28.</ref> taa la tontnne parɛɛ anaare, ka anaŋ la, the Franceis a yelbiri la bacon, the Althochdeutsch a yelbiri la bahho,  the Old Low Franconian, a yelbiri la baken, ane Common Germanic a yelbiri la bakkon.<ref>Bule, Guise (2018). "The History of Bacon". ''The English Breakfast Society''.</ref>  John Harris naq yi a Calne naq be a , England, paaloŋ poɔ, ona la a yɛroŋ bone danweɛ soba a kyaare ne bacon 1770s<ref>"History Of Bacon". ''English Breakfast Society''. Retrieved July 28, 2019.</ref> yuomo na poc. Bacon la e ba meŋ yipɔge doba nɛne, a paaŋ yi la lɛ banaŋ maale o. o na baŋ e la a doba puori, zukuri, ane a lambobo.<ref>Adamson, Brynne. "History of Bacon". ''The Silver Scribe''. Archived from the original on 2019-07-28. Retrieved 2019-07-28.</ref> A maaloo maŋ taa la tɛɛtɛɛ kyɛ a baara zaa seɛbo<ref>"Bacon - Do you know how it is made?". ''meatscience.org''. Archived from the original on 2020-11-12. Retrieved 2019-07-28.</ref> maŋ e la yeni. A bacon parɛɛ mine la American ({{a.k.a.}} side bacon or streaky bacon), buckboard (shoulder bacon), Canadian (back bacon), British and Irish (rasher), Australian (middle bacon), Italian (pancetta), Hungarian (szalonna), German (speck),<ref>"17 Types of Bacon You Probably Haven't Tried Yet". ''Oola.com''. 2019-07-03. Retrieved 2019-07-28.</ref><ref>"Australia from 13 Ways People Eat Bacon Around the World Gallery". ''The Daily Meal''. 26 February 2018. Retrieved 2019-07-28.</ref> Japanese (beikon), ane Slovakian (oravská). Bacon meŋ na baŋ maale yi la nao nɛne poɔ, pedaa nɛne poɔ, ane donne kpeɛne naŋ be weɛ<ref>"20 Different Kinds Of Bacon From Around The World". ''TheRecipe''. 2018-11-05. Retrieved 2019-07-28.</ref> poɔ. === Country ham ===            Atikile meŋa : Country ham [[Duoro kɔre:Country ham.jpg|thumb]] Country ham e la bone naŋ pore a e a Amerika paaloŋ noba bee deme bommaala, banaŋ la de lɛ a Amerika yipɔge zoma seɛbo kyɛ maŋ leɛ de bare kyɛ de seɛrɛ ne doba nɛmɛ.<ref>Northrop, Jo. "The Washington Post". ''September 23, 1979''. Retrieved July 25, 2019.</ref> Country ham yipɔge bee saakompare maaloo yi la a  Virginia te wa gaa a Missour<ref>Rentfrow, Greg; Suman, Surendranath (2014). "How to Make a Country Ha". ''Agriculture and Natural Resources Publications''. '''145'''.</ref> naŋ be a Southeast America paaloŋ poɔ. Country ham gyamaa zaa maaloo poɔ,ba maŋ pilli ne la karataa, banaŋ de nyɛnnoo a sɔ, a pale sikyiri, sɛmaane, ane a taaba mine.Kyɛ zenɛ zie naŋ la you, bamine maŋ maale o la a eŋ nitrates ka a leɛ bondi -sonne<ref>Sula, Mike (2014-10-29). "Ghosts in the Ham House". ''Eater''. Retrieved 2019-07-26.</ref> ko noba. Ka banaŋ wa maale a bacon baare a na de sɛ, a seɛbo yoŋ maŋ baŋ de la gogori pie ne ayi (12 hours) a ŋaa puoriŋ ka ba paaŋ de yagele ka o ko, ona baŋ de la kyuu awai bee te ta ŋa kyuu pie ne yeni sɛre ka o ba ko soŋ. Kyɛ saaaŋkompare maaloo mine gba maŋ baŋ de la ta yuoni gbuli sɛre ka o baŋ e bone banaŋ na toɔ a di.<ref>Marshall, Howard (1979). "Meat Preservation on the Farm in Missouri's "Little Dixie"". ''Journal of American Folklore''. '''92''' (366): 400–417. doi:10.2307/540509. JSTOR&#x20;540509.</ref> === Finnan Haddie ===                Atikile meŋa: Finnaan haddie [[Duoro kɔre:FMIB 38894 Smoking Finnan Haddie.jpeg|thumb]] [[Duoro kɔre:枯本背節 (8517415760).jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:Schwartz smoked meat montreal.JPG|thumb]] [[Duoro kɔre:Pastrami by Wise Sons. (14519474073).jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:Zhangcha tea smoked duck.jpg|thumb]] Finnan haddie e la haddock maaroŋ seɛbo kaŋa naŋ yi  bee a piili a Scottish  tembilee bee kori beilee kaqa banaŋ boɔlɔ ka Findon.<ref name=":0">Hopley, Claire (September 1997). "FINNAN HADDIE". ''British Heritage''. '''18''' (6): 56 &#x2013; via EBCO.</ref><ref name=":1">"Slow Food Scotland - Ark of Taste". 11 January 2016. Retrieved 2019-07-30.</ref>  Saakompare yipɔge haddock seɛraa maŋ e la temaaroŋ ane peat.  Finnan haddie seɛraa maŋ taa zeeloŋ kaŋa bale, o e la yelpaala kaŋa naŋ wa ka ba maŋ la sɛ nɛne ane vuu kɛ ka o maŋ sɛ ka o zeeloŋ waa ŋa salema waaloŋ.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> A yelŋa da bebe a waana 1800s yuomo na poɔ ba naŋ wa baŋ wane bee wa baŋ piili finnan haddi ka o e ba yipɔge bondiraa, kyɛ pampana o e la boŋkaŋa naŋ a tendaazaa daa la daa zaa poɔ neɛ naŋ kpɛ a boɔraa.<ref name=":0" /> Katsuobushi == Meŋ Leɛ kaa Kyɛ Nyɛ == * African longfin eel * Atlantic mackerel * Beef jerky * Black Forest ham * Brési * Cod * Cecina * Charcuterie * Deli meat * Gammon * Herring * List of smoked foods * Salmon * Suho meso * '''''<small>[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Foodlogo2.svg|alt=icon|class=noviewer|32x32px]] Food&#x20;portal</small>''''' * '''''<small>[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:One_chef's_hat.png|alt=icon|class=skin-invert-image noviewer|28x28px]] Cooking&#x20;portal</small>''''' == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] ise38kw3h9qwb33xtgmkauh5xngugku 63545 63544 2026-07-31T07:45:33Z Vision L1 19 63545 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q1682434}} Smoke Meat e la yeltuuraa kaŋ bee sobiri kaŋa neɛ na maŋ tu kyɛ biŋ nɛmmaaroŋ  red meat, white meat, and seafood ka o ta saaŋ bee a baŋ biŋ kɔɔre. a yelŋa eebo piilu ane a yizie e la a  Paleolithic Era.<ref>Spyrou, Anna; Maher, Lisa A.; Martin, Louise A.; Macdonald, Danielle A.; Garrard, Andrew (June 2019). [[doi:10.1016/j.jaa.2019.02.004|"Meat outside the freezer: Drying, smoking, salting and sealing meat in fat at an Epipalaeolithic megasite in eastern Jordan"]]. ''Journal of Anthropological Archaeology''. '''54''': 84–101. doi:10.1016/j.jaa.2019.02.004. ISSN&#x20;0278-4165.</ref> A nɛne<ref>Huang, Huisuo (2016). [https://mospace.umsystem.edu/xmlui/bitstream/handle/10355/57183/research.pdf?sequence=2&isAllowed=y "APPLICATIONS OF LACTIC ACID AND ITS DERIVATIVES IN MEAT PRODUCTS AND METHODS..."] (PDF). ''Thesis'' &#x2013; via University of Missouri-Columbia.</ref> seɛbo meŋ maŋ la ko la a nɛne nyuu soŋ kaŋa a yi lɛ a nɛne balaa naŋ waa Mailland naŋ manne, ka banŋ wa e a ŋaa bare a maŋ baŋ biŋ kɔɔre la meŋ. Ka banaŋ wa waale nɛne kyɛ sɛ, a de teeŋ sonne miine a eŋ pale, aseŋ phenols ane teenɛ mine nansaala na maŋ boɔle antimicrobial meŋ maŋ taa sommo kaŋa.<ref>Ray, Frederick. [http://pods.dasnr.okstate.edu/docushare/dsweb/Get/Document-2055/ANSI-3994web.pdf "Meat Curing"] (PDF). ''Oklahoma State University''. Oklahoma Cooperative Extension Service. Retrieved July 24, 2019.</ref> Toloŋ taa sommo kpoŋ ko nɛne deɛloo, a dasaŋa na, a mɛme seɛbo la da e ba meŋ sobiri banaŋ maŋ tu kyɛ toɔ nyɛ lɛ nɛne<ref>[https://www.canr.msu.edu/news/smoking_as_a_food_cooking_method "Smoking as a food cooking method"]. ''MSU Extension''. 19 December 2016. Retrieved 2019-07-25.</ref> kaŋ boɔroo naŋ noma seŋ ane lɛ a nɛne naŋ na baŋ e biŋ kɔɔre. noba nɔŋ la barbeɔue ane nɛne seɛraa a tendaa ŋa zaa poɔ.<ref>[https://www.washingtonpost.com/lifestyle/food/move-over-foie-gras-the-latest-rage-in-paris-is--classic-american-barbecue/2016/01/15/1b3ff700-ba52-11e5-829c-26ffb874a18d_story.html "Move over, foie gras: The latest rage in Paris is . . . classic American barbecue"]. ''Washington Post''. Retrieved 2019-07-25.</ref><ref>[https://www.hpba.org/Resources/PressRoom/ID/516/2017-State-of-the-Barbecue-Industry-HPBAs-Consumer-Survey-Reveals-Grilling-and-Barbecuing-Is-a-Growing-Year-Round-Lifestyle "2017 State of the Barbecue Industry: HPBA's Consumer Survey Reveals Grilling and Barbecuing Is a Growing, Year-Round Lifestyle > Hearth, Patio & Barbecue Association (HPBA)"]. ''www.hpba.org''. Retrieved 2019-07-25.</ref> == Daare vuu nɛne seɛraa == [[Duoro kɔre:Chambre de boucanage.jpg|thumb]] Dasaŋa na, daare la ka ba maŋ de a sɛ nɛne bee nɛmɛ, daare naŋ e da kpeɛne bee da pɛmpɛle bee dapɛge ba naŋ toɔne yi ne a dabiri eŋɛ, daa naŋ ba e kpeɛŋaa ba soma ne nɛne seɛbo bonso daa naŋ baŋ e kpeɛŋaa maŋ taa vuu  ane zoore yaga anaŋ ka nansaala maŋ boɔle ka PAHs.<ref>Ezike, C.O. (2018). "Hydrocarbons (Pahs) in Hardwood and Softwood - Smoked Fish". ''Journal of Animal Science''. '''2''' (1): 1012.</ref><ref>Mattison, Lindsay (2018-03-27). [https://www.wideopeneats.com/kind-wood-use-smoking-meat/ "Every Type of Wood to Use for Smoking Every Type of Meat"]. ''Wide Open Eats''. Retrieved 2019-07-28.</ref> A daa zoore maŋ pale la a nɛne nyuu kaŋa naŋ noma, kyɛ naŋ soŋ ka a nɛne toɔ biŋ kɔɔre.a nɛne bee nɛmɛ seɛbo taa la parɛɛ ayi. Te taa la nɛmmaaroŋ seɛbo ane anaŋ a vuu bee a toloŋ maŋ e la  {{Convert|90|F|C|abbr=}}, te la taa la toloŋ nɛne bee nɛmɛ seɛbo<ref>Durham, T. R. (2001-02-01). "Salt, Smoke, and History". ''Gastronomica: The Journal of Critical Food Studies''. '''1''' (1): 78–82. doi:10.1525/gfc.2001.1.1.78. ISSN&#x20;1529-3262. Archived from the original on 2022-03-14. Retrieved 2019-07-24.</ref> a ŋa a vuu bee a toloŋ maŋ ta ŋa 160.<ref>Savell, Jeff (2016-01-07). "Importance of seasoned wood for smoking barbecue". ''Texas Barbecue''. Retrieved 2019-07-27.</ref>  daa nɛne seɛbo taa la parɛɛ gyamaa banaŋ maŋ de sɛ nɛmɛka a mine;<ref>"Choose the Right Wood for Your Smoker". ''The Spruce Eats''. Retrieved 2019-07-27.</ref> Aseŋ; ·        Daa naŋ taa nyu noɔ kpoŋ kaŋa aseŋ;  Alder, apple, apricot, ash, birch, cherry, maple, peach, pear. ·        Daa naŋ taa nyuu ka o ba e kpeɛŋaa aseŋ;  Almond, hickory, pecan, post oak, pasania. ·        Daa naŋ taa nyu kpeɛŋaa kaŋa aseŋ;  Acacia, black walnut, chokecherry, grapevine, mesquite. ·        Daare mine naŋ taa bombiiri mine a poɔ aseŋ;  Avocado, bay, beech, butternut, carrotwood, camphor, castanopsis, chestnut, citrus woods, cottonwood, crabapple, fig, guava, gum, hackberry, kiawe, lilac, madrone, mulberry, olive, peat, plum, persimmon, pimento, tea, ane willow. == Parɛɛ == === African zoma seɛbo === [[Duoro kɔre:Smoking fish near Dakar, Sénégal (west Africa) (2290515874).jpg|thumb]] A African paaloŋ zaa poɔ, a na baŋ ta 80% naŋ wuli ka zoma zaa banaŋ maŋ nyɔge a zaa ka ba maŋ ɔne bee a sɛ<ref>"Choose the Right Wood for Your Smoker". ''The Spruce Eats''. Retrieved 2019-07-27.</ref> ka a ko ka ba baŋ toɔ biŋ a ta beri mine sɛre. A saaŋkompare yipɔge zoma ane bimmo ane a zoma seɛbo ama e la pɔgeba<ref>"Methodologies and Guidelines for Training/ Orientation on Standards to Non-Standards Experts and Cross-Border Trade Compliance" (PDF). ''World Fish''. World Fish & ARSO. Archived from the original (PDF) on August 1, 2019. Retrieved August 1, 2019.</ref> toma. Kyɛ a saaŋkompare zoma seɛbo la vuu bee toloŋ ba naŋ maŋ de deɛle ne zoma ka a ko, a nyuu na naŋ maŋ yire a zoore na poɔ la ka didirebe<ref>Tall, Amadou (5 November 1976). "OBSTACLES TO THE DEVELOPMENT OF SMALL SCALE FISH TRADE IN WEST AFRICA" (PDF). ''Infopeche''. Food and Agriculture Organization of the United Nations.</ref> maŋ nɔŋ bee a boɔrɔ. A saaŋkompare yipɔge zoma seɛbo sobie mine la, bamboo daa banaŋ maŋ de kyɔgeba teŋɛ kyɛ mare a vuu eŋ a puliŋ a de a nɛmɛ dɔgele a saa zu ka a yoloŋ bee a zoore toloŋ na iri duoro a, a sobiri kaŋa meŋ la banaŋ maŋ mɛ oveng a de a zoma dɔgle o zu kyɛ ka a vuu be a puliŋ. Kyɛ pampana ziyuo zonsɛ bommaala kaŋa la ona ka nansaala maŋ boɔle ka ilo drums, briɔk ovens ane Chorkor ovens.<ref>Adeyeye, S. A. O.; Oyewole, O. B. (2016). "An Overview of Traditional Fish Smoking In Africa". ''Journal of Culinary Science & Technology''. '''14''' (3): 198–215. doi:10.1080/15428052.2015.1102785. S2CID&#x20;101953296.</ref> === American barbecue nɛmɛ seɛbo ===            Atikile meŋa : Barbeɔue [[Duoro kɔre:Smoking Meat.jpg|thumb]] American barbecue piili ne la a American paaloŋ noba, banaŋ la daŋ piili a zoma seɛbo ane bondirii mine banŋ na toɔ zanne a bimmo ka a ta wagere<ref>Bennet, M K (October 1955). "The Food Economy of the New England Indians, 1605-75". ''The Journal of Political Economy''. '''LXIII''' (5). The University of Chicago Press: 369–397. doi:10.1086/257706. S2CID&#x20;154207490.</ref><ref>Driver, Harold; Massey, William (1957). "Comparative Studies of North American Indians". ''Transactions of the American Philosophical Society''. '''47''' (2). American Philosophical Society: 165 456. doi:10.2307/1005714. hdl:2027/mdp.39015000051691. JSTOR&#x20;1005714.</ref> mine. A saŋa European danweɛŋ soba naŋ wa a North America, banaŋ la wa you noba nimie ne a boma ama banaŋ maŋ de seɛrɛ ne zoma, a boma ama yi la a Europe ane Central Asia a paaŋ poɔ ne a boma mine naŋ yi a America meŋa paaloŋ poɔ. Kyɛ a America paaloŋ nɛmɛ seɛbo taa la tɛɛtɛɛ.  North Carolina Piedmont banaŋ nɛmɛ bonseɛraa e la doba nɛne banaŋ maŋ de a seɛrɛ ne. A Eastern paaloŋ poɔ, banŋ nɛne seɛbo poɔ, ninegar ane sɛmaane la ba maŋ de lantaa a maale ne ba sauɔe.  South Carolina a bone zaa gbui la ka banaŋ de a sɛ. Western Tennessee ane Memphis banaŋ onaŋ ba naŋ maŋ de sɛ ba nɛne ka neɛzaa baŋ la a nyɛbiri kɔkɔ kuoni anaŋ ka ba maŋ de sɛ, kyɛ a mine kaŋ ba maŋ baŋ sɛ la a bommaara meŋ. Kenturky la ka neɛzaa baŋ ka o e mutton,dobaa bɔɔŋmama ane a nɛne gbuli zaa meŋ e la bone naŋ pore a paaloŋ ŋa poɔ.  Kansas City barbecue la e a sauce bone, ona la ka noba gyamaa a maq de sɛ ne doba nɛmɛ, pedaaa nɛmɛ, nɔnɛmɛ, nao nɛmɛ, koloklo nɛne, nao nyɛbie, sausage seɛraa, a nɛmɛ ama e la nɛmɛ a Texes paaloŋ banaŋ maŋ sɛ biŋ.<ref>Solares, Nick (2016-06-16). "The American Barbecue Regional Style Guide". ''Eater''. Retrieved 2019-07-27.</ref><ref>Bove, A.; Drawdy, J.; Mitchell, D.; Moye, L.; Thompson, S.; Turnquist, T.; Wagner, M. "Adaptations of Barbecue". ''Mercer University''.</ref> === Bacon ===            Ayikile meŋa ; Bacon [[Duoro kɔre:American Bacon.jpg|thumb]] Bacon yiibu zie meŋa la petaso, a Roman deme bommaala la, pampana onaŋ la ka ba boɔlɔ ka Bacon. O pare bee tɛgɛ la Bacon<ref>Boitnott, John (2014-08-08). "The Bacon Craze Will Never End". ''Inc.com''. Retrieved 2019-07-28.</ref> taa la tontnne parɛɛ anaare, ka anaŋ la, the Franceis a yelbiri la bacon, the Althochdeutsch a yelbiri la bahho,  the Old Low Franconian, a yelbiri la baken, ane Common Germanic a yelbiri la bakkon.<ref>Bule, Guise (2018). "The History of Bacon". ''The English Breakfast Society''.</ref>  John Harris naq yi a Calne naq be a , England, paaloŋ poɔ, ona la a yɛroŋ bone danweɛ soba a kyaare ne bacon 1770s<ref>"History Of Bacon". ''English Breakfast Society''. Retrieved July 28, 2019.</ref> yuomo na poc. Bacon la e ba meŋ yipɔge doba nɛne, a paaŋ yi la lɛ banaŋ maale o. o na baŋ e la a doba puori, zukuri, ane a lambobo.<ref>Adamson, Brynne. "History of Bacon". ''The Silver Scribe''. Archived from the original on 2019-07-28. Retrieved 2019-07-28.</ref> A maaloo maŋ taa la tɛɛtɛɛ kyɛ a baara zaa seɛbo<ref>"Bacon - Do you know how it is made?". ''meatscience.org''. Archived from the original on 2020-11-12. Retrieved 2019-07-28.</ref> maŋ e la yeni. A bacon parɛɛ mine la American ({{a.k.a.}} side bacon or streaky bacon), buckboard (shoulder bacon), Canadian (back bacon), British and Irish (rasher), Australian (middle bacon), Italian (pancetta), Hungarian (szalonna), German (speck),<ref>"17 Types of Bacon You Probably Haven't Tried Yet". ''Oola.com''. 2019-07-03. Retrieved 2019-07-28.</ref><ref>"Australia from 13 Ways People Eat Bacon Around the World Gallery". ''The Daily Meal''. 26 February 2018. Retrieved 2019-07-28.</ref> Japanese (beikon), ane Slovakian (oravská). Bacon meŋ na baŋ maale yi la nao nɛne poɔ, pedaa nɛne poɔ, ane donne kpeɛne naŋ be weɛ<ref>"20 Different Kinds Of Bacon From Around The World". ''TheRecipe''. 2018-11-05. Retrieved 2019-07-28.</ref> poɔ. === Country ham ===            Atikile meŋa : Country ham [[Duoro kɔre:Country ham.jpg|thumb]] Country ham e la bone naŋ pore a e a Amerika paaloŋ noba bee deme bommaala, banaŋ la de lɛ a Amerika yipɔge zoma seɛbo kyɛ maŋ leɛ de bare kyɛ de seɛrɛ ne doba nɛmɛ.<ref>Northrop, Jo. "The Washington Post". ''September 23, 1979''. Retrieved July 25, 2019.</ref> Country ham yipɔge bee saakompare maaloo yi la a  Virginia te wa gaa a Missour<ref>Rentfrow, Greg; Suman, Surendranath (2014). "How to Make a Country Ha". ''Agriculture and Natural Resources Publications''. '''145'''.</ref> naŋ be a Southeast America paaloŋ poɔ. Country ham gyamaa zaa maaloo poɔ,ba maŋ pilli ne la karataa, banaŋ de nyɛnnoo a sɔ, a pale sikyiri, sɛmaane, ane a taaba mine.Kyɛ zenɛ zie naŋ la you, bamine maŋ maale o la a eŋ nitrates ka a leɛ bondi -sonne<ref>Sula, Mike (2014-10-29). "Ghosts in the Ham House". ''Eater''. Retrieved 2019-07-26.</ref> ko noba. Ka banaŋ wa maale a bacon baare a na de sɛ, a seɛbo yoŋ maŋ baŋ de la gogori pie ne ayi (12 hours) a ŋaa puoriŋ ka ba paaŋ de yagele ka o ko, ona baŋ de la kyuu awai bee te ta ŋa kyuu pie ne yeni sɛre ka o ba ko soŋ. Kyɛ saaaŋkompare maaloo mine gba maŋ baŋ de la ta yuoni gbuli sɛre ka o baŋ e bone banaŋ na toɔ a di.<ref>Marshall, Howard (1979). "Meat Preservation on the Farm in Missouri's "Little Dixie"". ''Journal of American Folklore''. '''92''' (366): 400–417. doi:10.2307/540509. JSTOR&#x20;540509.</ref> <references /> === Finnan Haddie ===                Atikile meŋa: Finnaan haddie [[Duoro kɔre:FMIB 38894 Smoking Finnan Haddie.jpeg|thumb]] [[Duoro kɔre:枯本背節 (8517415760).jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:Schwartz smoked meat montreal.JPG|thumb]] [[Duoro kɔre:Pastrami by Wise Sons. (14519474073).jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:Zhangcha tea smoked duck.jpg|thumb]] Finnan haddie e la haddock maaroŋ seɛbo kaŋa naŋ yi  bee a piili a Scottish  tembilee bee kori beilee kaqa banaŋ boɔlɔ ka Findon.<ref name=":0">Hopley, Claire (September 1997). "FINNAN HADDIE". ''British Heritage''. '''18''' (6): 56 &#x2013; via EBCO.</ref><ref name=":1">"Slow Food Scotland - Ark of Taste". 11 January 2016. Retrieved 2019-07-30.</ref>  Saakompare yipɔge haddock seɛraa maŋ e la temaaroŋ ane peat.  Finnan haddie seɛraa maŋ taa zeeloŋ kaŋa bale, o e la yelpaala kaŋa naŋ wa ka ba maŋ la sɛ nɛne ane vuu kɛ ka o maŋ sɛ ka o zeeloŋ waa ŋa salema waaloŋ.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> A yelŋa da bebe a waana 1800s yuomo na poɔ ba naŋ wa baŋ wane bee wa baŋ piili finnan haddi ka o e ba yipɔge bondiraa, kyɛ pampana o e la boŋkaŋa naŋ a tendaazaa daa la daa zaa poɔ neɛ naŋ kpɛ a boɔraa.<ref name=":0" /> Katsuobushi == Meŋ Leɛ kaa Kyɛ Nyɛ == * African longfin eel * Atlantic mackerel * Beef jerky * Black Forest ham * Brési * Cod * Cecina * Charcuterie * Deli meat * Gammon * Herring * List of smoked foods * Salmon * Suho meso * '''''<small>[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Foodlogo2.svg|alt=icon|class=noviewer|32x32px]] Food&#x20;portal</small>''''' * '''''<small>[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:One_chef's_hat.png|alt=icon|class=skin-invert-image noviewer|28x28px]] Cooking&#x20;portal</small>''''' == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] t8dsi8llotxdx2ifm6em95p0lu0ypc4 63546 63545 2026-07-31T07:49:13Z Vision L1 19 63546 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q1682434}} Smoke Meat e la yeltuuraa kaŋ bee sobiri kaŋa neɛ na maŋ tu kyɛ biŋ nɛmmaaroŋ  red meat, white meat, and seafood ka o ta saaŋ bee a baŋ biŋ kɔɔre. a yelŋa eebo piilu ane a yizie e la a  Paleolithic Era.<ref>Spyrou, Anna; Maher, Lisa A.; Martin, Louise A.; Macdonald, Danielle A.; Garrard, Andrew (June 2019). [[doi:10.1016/j.jaa.2019.02.004|"Meat outside the freezer: Drying, smoking, salting and sealing meat in fat at an Epipalaeolithic megasite in eastern Jordan"]]. ''Journal of Anthropological Archaeology''. '''54''': 84–101. doi:10.1016/j.jaa.2019.02.004. ISSN&#x20;0278-4165.</ref> A nɛne<ref>Huang, Huisuo (2016). [https://mospace.umsystem.edu/xmlui/bitstream/handle/10355/57183/research.pdf?sequence=2&isAllowed=y "APPLICATIONS OF LACTIC ACID AND ITS DERIVATIVES IN MEAT PRODUCTS AND METHODS..."] (PDF). ''Thesis'' &#x2013; via University of Missouri-Columbia.</ref> seɛbo meŋ maŋ la ko la a nɛne nyuu soŋ kaŋa a yi lɛ a nɛne balaa naŋ waa Mailland naŋ manne, ka banŋ wa e a ŋaa bare a maŋ baŋ biŋ kɔɔre la meŋ. Ka banaŋ wa waale nɛne kyɛ sɛ, a de teeŋ sonne miine a eŋ pale, aseŋ phenols ane teenɛ mine nansaala na maŋ boɔle antimicrobial meŋ maŋ taa sommo kaŋa.<ref>Ray, Frederick. [http://pods.dasnr.okstate.edu/docushare/dsweb/Get/Document-2055/ANSI-3994web.pdf "Meat Curing"] (PDF). ''Oklahoma State University''. Oklahoma Cooperative Extension Service. Retrieved July 24, 2019.</ref> Toloŋ taa sommo kpoŋ ko nɛne deɛloo, a dasaŋa na, a mɛme seɛbo la da e ba meŋ sobiri banaŋ maŋ tu kyɛ toɔ nyɛ lɛ nɛne<ref>[https://www.canr.msu.edu/news/smoking_as_a_food_cooking_method "Smoking as a food cooking method"]. ''MSU Extension''. 19 December 2016. Retrieved 2019-07-25.</ref> kaŋ boɔroo naŋ noma seŋ ane lɛ a nɛne naŋ na baŋ e biŋ kɔɔre. noba nɔŋ la barbeɔue ane nɛne seɛraa a tendaa ŋa zaa poɔ.<ref>[https://www.washingtonpost.com/lifestyle/food/move-over-foie-gras-the-latest-rage-in-paris-is--classic-american-barbecue/2016/01/15/1b3ff700-ba52-11e5-829c-26ffb874a18d_story.html "Move over, foie gras: The latest rage in Paris is . . . classic American barbecue"]. ''Washington Post''. Retrieved 2019-07-25.</ref><ref>[https://www.hpba.org/Resources/PressRoom/ID/516/2017-State-of-the-Barbecue-Industry-HPBAs-Consumer-Survey-Reveals-Grilling-and-Barbecuing-Is-a-Growing-Year-Round-Lifestyle "2017 State of the Barbecue Industry: HPBA's Consumer Survey Reveals Grilling and Barbecuing Is a Growing, Year-Round Lifestyle > Hearth, Patio & Barbecue Association (HPBA)"]. ''www.hpba.org''. Retrieved 2019-07-25.</ref> == Daare vuu nɛne seɛraa == [[Duoro kɔre:Chambre de boucanage.jpg|thumb]] Dasaŋa na, daare la ka ba maŋ de a sɛ nɛne bee nɛmɛ, daare naŋ e da kpeɛne bee da pɛmpɛle bee dapɛge ba naŋ toɔne yi ne a dabiri eŋɛ, daa naŋ ba e kpeɛŋaa ba soma ne nɛne seɛbo bonso daa naŋ baŋ e kpeɛŋaa maŋ taa vuu  ane zoore yaga anaŋ ka nansaala maŋ boɔle ka PAHs.<ref>Ezike, C.O. (2018). "Hydrocarbons (Pahs) in Hardwood and Softwood - Smoked Fish". ''Journal of Animal Science''. '''2''' (1): 1012.</ref><ref>Mattison, Lindsay (2018-03-27). [https://www.wideopeneats.com/kind-wood-use-smoking-meat/ "Every Type of Wood to Use for Smoking Every Type of Meat"]. ''Wide Open Eats''. Retrieved 2019-07-28.</ref> A daa zoore maŋ pale la a nɛne nyuu kaŋa naŋ noma, kyɛ naŋ soŋ ka a nɛne toɔ biŋ kɔɔre.a nɛne bee nɛmɛ seɛbo taa la parɛɛ ayi. Te taa la nɛmmaaroŋ seɛbo ane anaŋ a vuu bee a toloŋ maŋ e la  {{Convert|90|F|C|abbr=}}, te la taa la toloŋ nɛne bee nɛmɛ seɛbo<ref>Durham, T. R. (2001-02-01). [https://web.archive.org/web/20220314122057/https://gcfs.ucpress.edu/content/1/1/78 "Salt, Smoke, and History"]. ''Gastronomica: The Journal of Critical Food Studies''. '''1''' (1): 78–82. doi:10.1525/gfc.2001.1.1.78. ISSN&#x20;1529-3262. Archived from [https://gcfs.ucpress.edu/content/1/1/78 the original] on 2022-03-14. Retrieved 2019-07-24.</ref> a ŋa a vuu bee a toloŋ maŋ ta ŋa 160.<ref>Savell, Jeff (2016-01-07). "Importance of seasoned wood for smoking barbecue". ''Texas Barbecue''. Retrieved 2019-07-27.</ref>  daa nɛne seɛbo taa la parɛɛ gyamaa banaŋ maŋ de sɛ nɛmɛka a mine;<ref>"Choose the Right Wood for Your Smoker". ''The Spruce Eats''. Retrieved 2019-07-27.</ref> Aseŋ; ·        Daa naŋ taa nyu noɔ kpoŋ kaŋa aseŋ;  Alder, apple, apricot, ash, birch, cherry, maple, peach, pear. ·        Daa naŋ taa nyuu ka o ba e kpeɛŋaa aseŋ;  Almond, hickory, pecan, post oak, pasania. ·        Daa naŋ taa nyu kpeɛŋaa kaŋa aseŋ;  Acacia, black walnut, chokecherry, grapevine, mesquite. ·        Daare mine naŋ taa bombiiri mine a poɔ aseŋ;  Avocado, bay, beech, butternut, carrotwood, camphor, castanopsis, chestnut, citrus woods, cottonwood, crabapple, fig, guava, gum, hackberry, kiawe, lilac, madrone, mulberry, olive, peat, plum, persimmon, pimento, tea, ane willow. == Parɛɛ == === African zoma seɛbo === [[Duoro kɔre:Smoking fish near Dakar, Sénégal (west Africa) (2290515874).jpg|thumb]] A African paaloŋ zaa poɔ, a na baŋ ta 80% naŋ wuli ka zoma zaa banaŋ maŋ nyɔge a zaa ka ba maŋ ɔne bee a sɛ<ref>"Choose the Right Wood for Your Smoker". ''The Spruce Eats''. Retrieved 2019-07-27.</ref> ka a ko ka ba baŋ toɔ biŋ a ta beri mine sɛre. A saaŋkompare yipɔge zoma ane bimmo ane a zoma seɛbo ama e la pɔgeba<ref>"Methodologies and Guidelines for Training/ Orientation on Standards to Non-Standards Experts and Cross-Border Trade Compliance" (PDF). ''World Fish''. World Fish & ARSO. Archived from the original (PDF) on August 1, 2019. Retrieved August 1, 2019.</ref> toma. Kyɛ a saaŋkompare zoma seɛbo la vuu bee toloŋ ba naŋ maŋ de deɛle ne zoma ka a ko, a nyuu na naŋ maŋ yire a zoore na poɔ la ka didirebe<ref>Tall, Amadou (5 November 1976). "OBSTACLES TO THE DEVELOPMENT OF SMALL SCALE FISH TRADE IN WEST AFRICA" (PDF). ''Infopeche''. Food and Agriculture Organization of the United Nations.</ref> maŋ nɔŋ bee a boɔrɔ. A saaŋkompare yipɔge zoma seɛbo sobie mine la, bamboo daa banaŋ maŋ de kyɔgeba teŋɛ kyɛ mare a vuu eŋ a puliŋ a de a nɛmɛ dɔgele a saa zu ka a yoloŋ bee a zoore toloŋ na iri duoro a, a sobiri kaŋa meŋ la banaŋ maŋ mɛ oveng a de a zoma dɔgle o zu kyɛ ka a vuu be a puliŋ. Kyɛ pampana ziyuo zonsɛ bommaala kaŋa la ona ka nansaala maŋ boɔle ka ilo drums, briɔk ovens ane Chorkor ovens.<ref>Adeyeye, S. A. O.; Oyewole, O. B. (2016). "An Overview of Traditional Fish Smoking In Africa". ''Journal of Culinary Science & Technology''. '''14''' (3): 198–215. doi:10.1080/15428052.2015.1102785. S2CID&#x20;101953296.</ref> === American barbecue nɛmɛ seɛbo ===            Atikile meŋa : Barbeɔue [[Duoro kɔre:Smoking Meat.jpg|thumb]] American barbecue piili ne la a American paaloŋ noba, banaŋ la daŋ piili a zoma seɛbo ane bondirii mine banŋ na toɔ zanne a bimmo ka a ta wagere<ref>Bennet, M K (October 1955). "The Food Economy of the New England Indians, 1605-75". ''The Journal of Political Economy''. '''LXIII''' (5). The University of Chicago Press: 369–397. doi:10.1086/257706. S2CID&#x20;154207490.</ref><ref>Driver, Harold; Massey, William (1957). "Comparative Studies of North American Indians". ''Transactions of the American Philosophical Society''. '''47''' (2). American Philosophical Society: 165 456. doi:10.2307/1005714. hdl:2027/mdp.39015000051691. JSTOR&#x20;1005714.</ref> mine. A saŋa European danweɛŋ soba naŋ wa a North America, banaŋ la wa you noba nimie ne a boma ama banaŋ maŋ de seɛrɛ ne zoma, a boma ama yi la a Europe ane Central Asia a paaŋ poɔ ne a boma mine naŋ yi a America meŋa paaloŋ poɔ. Kyɛ a America paaloŋ nɛmɛ seɛbo taa la tɛɛtɛɛ.  North Carolina Piedmont banaŋ nɛmɛ bonseɛraa e la doba nɛne banaŋ maŋ de a seɛrɛ ne. A Eastern paaloŋ poɔ, banŋ nɛne seɛbo poɔ, ninegar ane sɛmaane la ba maŋ de lantaa a maale ne ba sauɔe.  South Carolina a bone zaa gbui la ka banaŋ de a sɛ. Western Tennessee ane Memphis banaŋ onaŋ ba naŋ maŋ de sɛ ba nɛne ka neɛzaa baŋ la a nyɛbiri kɔkɔ kuoni anaŋ ka ba maŋ de sɛ, kyɛ a mine kaŋ ba maŋ baŋ sɛ la a bommaara meŋ. Kenturky la ka neɛzaa baŋ ka o e mutton,dobaa bɔɔŋmama ane a nɛne gbuli zaa meŋ e la bone naŋ pore a paaloŋ ŋa poɔ.  Kansas City barbecue la e a sauce bone, ona la ka noba gyamaa a maq de sɛ ne doba nɛmɛ, pedaaa nɛmɛ, nɔnɛmɛ, nao nɛmɛ, koloklo nɛne, nao nyɛbie, sausage seɛraa, a nɛmɛ ama e la nɛmɛ a Texes paaloŋ banaŋ maŋ sɛ biŋ.<ref>Solares, Nick (2016-06-16). "The American Barbecue Regional Style Guide". ''Eater''. Retrieved 2019-07-27.</ref><ref>Bove, A.; Drawdy, J.; Mitchell, D.; Moye, L.; Thompson, S.; Turnquist, T.; Wagner, M. "Adaptations of Barbecue". ''Mercer University''.</ref> === Bacon ===            Ayikile meŋa ; Bacon [[Duoro kɔre:American Bacon.jpg|thumb]] Bacon yiibu zie meŋa la petaso, a Roman deme bommaala la, pampana onaŋ la ka ba boɔlɔ ka Bacon. O pare bee tɛgɛ la Bacon<ref>Boitnott, John (2014-08-08). "The Bacon Craze Will Never End". ''Inc.com''. Retrieved 2019-07-28.</ref> taa la tontnne parɛɛ anaare, ka anaŋ la, the Franceis a yelbiri la bacon, the Althochdeutsch a yelbiri la bahho,  the Old Low Franconian, a yelbiri la baken, ane Common Germanic a yelbiri la bakkon.<ref>Bule, Guise (2018). "The History of Bacon". ''The English Breakfast Society''.</ref>  John Harris naq yi a Calne naq be a , England, paaloŋ poɔ, ona la a yɛroŋ bone danweɛ soba a kyaare ne bacon 1770s<ref>"History Of Bacon". ''English Breakfast Society''. Retrieved July 28, 2019.</ref> yuomo na poc. Bacon la e ba meŋ yipɔge doba nɛne, a paaŋ yi la lɛ banaŋ maale o. o na baŋ e la a doba puori, zukuri, ane a lambobo.<ref>Adamson, Brynne. "History of Bacon". ''The Silver Scribe''. Archived from the original on 2019-07-28. Retrieved 2019-07-28.</ref> A maaloo maŋ taa la tɛɛtɛɛ kyɛ a baara zaa seɛbo<ref>"Bacon - Do you know how it is made?". ''meatscience.org''. Archived from the original on 2020-11-12. Retrieved 2019-07-28.</ref> maŋ e la yeni. A bacon parɛɛ mine la American ({{a.k.a.}} side bacon or streaky bacon), buckboard (shoulder bacon), Canadian (back bacon), British and Irish (rasher), Australian (middle bacon), Italian (pancetta), Hungarian (szalonna), German (speck),<ref>"17 Types of Bacon You Probably Haven't Tried Yet". ''Oola.com''. 2019-07-03. Retrieved 2019-07-28.</ref><ref>"Australia from 13 Ways People Eat Bacon Around the World Gallery". ''The Daily Meal''. 26 February 2018. Retrieved 2019-07-28.</ref> Japanese (beikon), ane Slovakian (oravská). Bacon meŋ na baŋ maale yi la nao nɛne poɔ, pedaa nɛne poɔ, ane donne kpeɛne naŋ be weɛ<ref>"20 Different Kinds Of Bacon From Around The World". ''TheRecipe''. 2018-11-05. Retrieved 2019-07-28.</ref> poɔ. === Country ham ===            Atikile meŋa : Country ham [[Duoro kɔre:Country ham.jpg|thumb]] Country ham e la bone naŋ pore a e a Amerika paaloŋ noba bee deme bommaala, banaŋ la de lɛ a Amerika yipɔge zoma seɛbo kyɛ maŋ leɛ de bare kyɛ de seɛrɛ ne doba nɛmɛ.<ref>Northrop, Jo. "The Washington Post". ''September 23, 1979''. Retrieved July 25, 2019.</ref> Country ham yipɔge bee saakompare maaloo yi la a  Virginia te wa gaa a Missour<ref>Rentfrow, Greg; Suman, Surendranath (2014). "How to Make a Country Ha". ''Agriculture and Natural Resources Publications''. '''145'''.</ref> naŋ be a Southeast America paaloŋ poɔ. Country ham gyamaa zaa maaloo poɔ,ba maŋ pilli ne la karataa, banaŋ de nyɛnnoo a sɔ, a pale sikyiri, sɛmaane, ane a taaba mine.Kyɛ zenɛ zie naŋ la you, bamine maŋ maale o la a eŋ nitrates ka a leɛ bondi -sonne<ref>Sula, Mike (2014-10-29). "Ghosts in the Ham House". ''Eater''. Retrieved 2019-07-26.</ref> ko noba. Ka banaŋ wa maale a bacon baare a na de sɛ, a seɛbo yoŋ maŋ baŋ de la gogori pie ne ayi (12 hours) a ŋaa puoriŋ ka ba paaŋ de yagele ka o ko, ona baŋ de la kyuu awai bee te ta ŋa kyuu pie ne yeni sɛre ka o ba ko soŋ. Kyɛ saaaŋkompare maaloo mine gba maŋ baŋ de la ta yuoni gbuli sɛre ka o baŋ e bone banaŋ na toɔ a di.<ref>Marshall, Howard (1979). "Meat Preservation on the Farm in Missouri's "Little Dixie"". ''Journal of American Folklore''. '''92''' (366): 400–417. doi:10.2307/540509. JSTOR&#x20;540509.</ref> <references /> === Finnan Haddie ===                Atikile meŋa: Finnaan haddie [[Duoro kɔre:FMIB 38894 Smoking Finnan Haddie.jpeg|thumb]] [[Duoro kɔre:枯本背節 (8517415760).jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:Schwartz smoked meat montreal.JPG|thumb]] [[Duoro kɔre:Pastrami by Wise Sons. (14519474073).jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:Zhangcha tea smoked duck.jpg|thumb]] Finnan haddie e la haddock maaroŋ seɛbo kaŋa naŋ yi  bee a piili a Scottish  tembilee bee kori beilee kaqa banaŋ boɔlɔ ka Findon.<ref name=":0">Hopley, Claire (September 1997). "FINNAN HADDIE". ''British Heritage''. '''18''' (6): 56 &#x2013; via EBCO.</ref><ref name=":1">"Slow Food Scotland - Ark of Taste". 11 January 2016. Retrieved 2019-07-30.</ref>  Saakompare yipɔge haddock seɛraa maŋ e la temaaroŋ ane peat.  Finnan haddie seɛraa maŋ taa zeeloŋ kaŋa bale, o e la yelpaala kaŋa naŋ wa ka ba maŋ la sɛ nɛne ane vuu kɛ ka o maŋ sɛ ka o zeeloŋ waa ŋa salema waaloŋ.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> A yelŋa da bebe a waana 1800s yuomo na poɔ ba naŋ wa baŋ wane bee wa baŋ piili finnan haddi ka o e ba yipɔge bondiraa, kyɛ pampana o e la boŋkaŋa naŋ a tendaazaa daa la daa zaa poɔ neɛ naŋ kpɛ a boɔraa.<ref name=":0" /> Katsuobushi == Meŋ Leɛ kaa Kyɛ Nyɛ == * African longfin eel * Atlantic mackerel * Beef jerky * Black Forest ham * Brési * Cod * Cecina * Charcuterie * Deli meat * Gammon * Herring * List of smoked foods * Salmon * Suho meso * '''''<small>[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Foodlogo2.svg|alt=icon|class=noviewer|32x32px]] Food&#x20;portal</small>''''' * '''''<small>[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:One_chef's_hat.png|alt=icon|class=skin-invert-image noviewer|28x28px]] Cooking&#x20;portal</small>''''' == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] 6rjv1735axbvfxdnyq32sxt2ayjdydj 63548 63546 2026-07-31T07:56:57Z Vision L1 19 63548 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q1682434}} Smoke Meat e la yeltuuraa kaŋ bee sobiri kaŋa neɛ na maŋ tu kyɛ biŋ nɛmmaaroŋ  red meat, white meat, and seafood ka o ta saaŋ bee a baŋ biŋ kɔɔre. a yelŋa eebo piilu ane a yizie e la a  Paleolithic Era.<ref>Spyrou, Anna; Maher, Lisa A.; Martin, Louise A.; Macdonald, Danielle A.; Garrard, Andrew (June 2019). [[doi:10.1016/j.jaa.2019.02.004|"Meat outside the freezer: Drying, smoking, salting and sealing meat in fat at an Epipalaeolithic megasite in eastern Jordan"]]. ''Journal of Anthropological Archaeology''. '''54''': 84–101. doi:10.1016/j.jaa.2019.02.004. ISSN&#x20;0278-4165.</ref> A nɛne<ref>Huang, Huisuo (2016). [https://mospace.umsystem.edu/xmlui/bitstream/handle/10355/57183/research.pdf?sequence=2&isAllowed=y "APPLICATIONS OF LACTIC ACID AND ITS DERIVATIVES IN MEAT PRODUCTS AND METHODS..."] (PDF). ''Thesis'' &#x2013; via University of Missouri-Columbia.</ref> seɛbo meŋ maŋ la ko la a nɛne nyuu soŋ kaŋa a yi lɛ a nɛne balaa naŋ waa Mailland naŋ manne, ka banŋ wa e a ŋaa bare a maŋ baŋ biŋ kɔɔre la meŋ. Ka banaŋ wa waale nɛne kyɛ sɛ, a de teeŋ sonne miine a eŋ pale, aseŋ phenols ane teenɛ mine nansaala na maŋ boɔle antimicrobial meŋ maŋ taa sommo kaŋa.<ref>Ray, Frederick. [http://pods.dasnr.okstate.edu/docushare/dsweb/Get/Document-2055/ANSI-3994web.pdf "Meat Curing"] (PDF). ''Oklahoma State University''. Oklahoma Cooperative Extension Service. Retrieved July 24, 2019.</ref> Toloŋ taa sommo kpoŋ ko nɛne deɛloo, a dasaŋa na, a mɛme seɛbo la da e ba meŋ sobiri banaŋ maŋ tu kyɛ toɔ nyɛ lɛ nɛne<ref>[https://www.canr.msu.edu/news/smoking_as_a_food_cooking_method "Smoking as a food cooking method"]. ''MSU Extension''. 19 December 2016. Retrieved 2019-07-25.</ref> kaŋ boɔroo naŋ noma seŋ ane lɛ a nɛne naŋ na baŋ e biŋ kɔɔre. noba nɔŋ la barbeɔue ane nɛne seɛraa a tendaa ŋa zaa poɔ.<ref>[https://www.washingtonpost.com/lifestyle/food/move-over-foie-gras-the-latest-rage-in-paris-is--classic-american-barbecue/2016/01/15/1b3ff700-ba52-11e5-829c-26ffb874a18d_story.html "Move over, foie gras: The latest rage in Paris is . . . classic American barbecue"]. ''Washington Post''. Retrieved 2019-07-25.</ref><ref>[https://www.hpba.org/Resources/PressRoom/ID/516/2017-State-of-the-Barbecue-Industry-HPBAs-Consumer-Survey-Reveals-Grilling-and-Barbecuing-Is-a-Growing-Year-Round-Lifestyle "2017 State of the Barbecue Industry: HPBA's Consumer Survey Reveals Grilling and Barbecuing Is a Growing, Year-Round Lifestyle > Hearth, Patio & Barbecue Association (HPBA)"]. ''www.hpba.org''. Retrieved 2019-07-25.</ref> == Daare vuu nɛne seɛraa == [[Duoro kɔre:Chambre de boucanage.jpg|thumb]] Dasaŋa na, daare la ka ba maŋ de a sɛ nɛne bee nɛmɛ, daare naŋ e da kpeɛne bee da pɛmpɛle bee dapɛge ba naŋ toɔne yi ne a dabiri eŋɛ, daa naŋ ba e kpeɛŋaa ba soma ne nɛne seɛbo bonso daa naŋ baŋ e kpeɛŋaa maŋ taa vuu  ane zoore yaga anaŋ ka nansaala maŋ boɔle ka PAHs.<ref>Ezike, C.O. (2018). "Hydrocarbons (Pahs) in Hardwood and Softwood - Smoked Fish". ''Journal of Animal Science''. '''2''' (1): 1012.</ref><ref>Mattison, Lindsay (2018-03-27). [https://www.wideopeneats.com/kind-wood-use-smoking-meat/ "Every Type of Wood to Use for Smoking Every Type of Meat"]. ''Wide Open Eats''. Retrieved 2019-07-28.</ref> A daa zoore maŋ pale la a nɛne nyuu kaŋa naŋ noma, kyɛ naŋ soŋ ka a nɛne toɔ biŋ kɔɔre.a nɛne bee nɛmɛ seɛbo taa la parɛɛ ayi. Te taa la nɛmmaaroŋ seɛbo ane anaŋ a vuu bee a toloŋ maŋ e la  {{Convert|90|F|C|abbr=}}, te la taa la toloŋ nɛne bee nɛmɛ seɛbo<ref>Durham, T. R. (2001-02-01). [https://web.archive.org/web/20220314122057/https://gcfs.ucpress.edu/content/1/1/78 "Salt, Smoke, and History"]. ''Gastronomica: The Journal of Critical Food Studies''. '''1''' (1): 78–82. doi:10.1525/gfc.2001.1.1.78. ISSN&#x20;1529-3262. Archived from [https://gcfs.ucpress.edu/content/1/1/78 the original] on 2022-03-14. Retrieved 2019-07-24.</ref> a ŋa a vuu bee a toloŋ maŋ ta ŋa 160.<ref>Savell, Jeff (2016-01-07). [https://bbq.tamu.edu/2016/01/07/seasoned-wood-for-smoking-barbecue/ "Importance of seasoned wood for smoking barbecue"]. ''Texas Barbecue''. Retrieved 2019-07-27.</ref>  daa nɛne seɛbo taa la parɛɛ gyamaa banaŋ maŋ de sɛ nɛmɛka a mine;<ref>[https://www.thespruceeats.com/choose-right-wood-barbecue-smoke-331529 "Choose the Right Wood for Your Smoker"]. ''The Spruce Eats''. Retrieved 2019-07-27.</ref> Aseŋ; ·        Daa naŋ taa nyu noɔ kpoŋ kaŋa aseŋ;  Alder, apple, apricot, ash, birch, cherry, maple, peach, pear. ·        Daa naŋ taa nyuu ka o ba e kpeɛŋaa aseŋ;  Almond, hickory, pecan, post oak, pasania. ·        Daa naŋ taa nyu kpeɛŋaa kaŋa aseŋ;  Acacia, black walnut, chokecherry, grapevine, mesquite. ·        Daare mine naŋ taa bombiiri mine a poɔ aseŋ;  Avocado, bay, beech, butternut, carrotwood, camphor, castanopsis, chestnut, citrus woods, cottonwood, crabapple, fig, guava, gum, hackberry, kiawe, lilac, madrone, mulberry, olive, peat, plum, persimmon, pimento, tea, ane willow. == Parɛɛ == === African zoma seɛbo === [[Duoro kɔre:Smoking fish near Dakar, Sénégal (west Africa) (2290515874).jpg|thumb]] A African paaloŋ zaa poɔ, a na baŋ ta 80% naŋ wuli ka zoma zaa banaŋ maŋ nyɔge a zaa ka ba maŋ ɔne bee a sɛ<ref>Adeyeye, S. A. O.; Oyewole, O. B. (2016). "An Overview of Traditional Fish Smoking In Africa". ''Journal of Culinary Science & Technology''. '''14''' (3): 198–215.</ref> ka a ko ka ba baŋ toɔ biŋ a ta beri mine sɛre. A saaŋkompare yipɔge zoma ane bimmo ane a zoma seɛbo ama e la pɔgeba<ref>"Methodologies and Guidelines for Training/ Orientation on Standards to Non-Standards Experts and Cross-Border Trade Compliance" (PDF). ''World Fish''. World Fish & ARSO. Archived from the original (PDF) on August 1, 2019. Retrieved August 1, 2019.</ref> toma. Kyɛ a saaŋkompare zoma seɛbo la vuu bee toloŋ ba naŋ maŋ de deɛle ne zoma ka a ko, a nyuu na naŋ maŋ yire a zoore na poɔ la ka didirebe<ref>Tall, Amadou (5 November 1976). "OBSTACLES TO THE DEVELOPMENT OF SMALL SCALE FISH TRADE IN WEST AFRICA" (PDF). ''Infopeche''. Food and Agriculture Organization of the United Nations.</ref> maŋ nɔŋ bee a boɔrɔ. A saaŋkompare yipɔge zoma seɛbo sobie mine la, bamboo daa banaŋ maŋ de kyɔgeba teŋɛ kyɛ mare a vuu eŋ a puliŋ a de a nɛmɛ dɔgele a saa zu ka a yoloŋ bee a zoore toloŋ na iri duoro a, a sobiri kaŋa meŋ la banaŋ maŋ mɛ oveng a de a zoma dɔgle o zu kyɛ ka a vuu be a puliŋ. Kyɛ pampana ziyuo zonsɛ bommaala kaŋa la ona ka nansaala maŋ boɔle ka ilo drums, briɔk ovens ane Chorkor ovens.<ref>Adeyeye, S. A. O.; Oyewole, O. B. (2016). "An Overview of Traditional Fish Smoking In Africa". ''Journal of Culinary Science & Technology''. '''14''' (3): 198–215. doi:10.1080/15428052.2015.1102785. S2CID&#x20;101953296.</ref> === American barbecue nɛmɛ seɛbo ===            Atikile meŋa : Barbeɔue [[Duoro kɔre:Smoking Meat.jpg|thumb]] American barbecue piili ne la a American paaloŋ noba, banaŋ la daŋ piili a zoma seɛbo ane bondirii mine banŋ na toɔ zanne a bimmo ka a ta wagere<ref>Bennet, M K (October 1955). "The Food Economy of the New England Indians, 1605-75". ''The Journal of Political Economy''. '''LXIII''' (5). The University of Chicago Press: 369–397. doi:10.1086/257706. S2CID&#x20;154207490.</ref><ref>Driver, Harold; Massey, William (1957). "Comparative Studies of North American Indians". ''Transactions of the American Philosophical Society''. '''47''' (2). American Philosophical Society: 165 456. doi:10.2307/1005714. hdl:2027/mdp.39015000051691. JSTOR&#x20;1005714.</ref> mine. A saŋa European danweɛŋ soba naŋ wa a North America, banaŋ la wa you noba nimie ne a boma ama banaŋ maŋ de seɛrɛ ne zoma, a boma ama yi la a Europe ane Central Asia a paaŋ poɔ ne a boma mine naŋ yi a America meŋa paaloŋ poɔ. Kyɛ a America paaloŋ nɛmɛ seɛbo taa la tɛɛtɛɛ.  North Carolina Piedmont banaŋ nɛmɛ bonseɛraa e la doba nɛne banaŋ maŋ de a seɛrɛ ne. A Eastern paaloŋ poɔ, banŋ nɛne seɛbo poɔ, ninegar ane sɛmaane la ba maŋ de lantaa a maale ne ba sauɔe.  South Carolina a bone zaa gbui la ka banaŋ de a sɛ. Western Tennessee ane Memphis banaŋ onaŋ ba naŋ maŋ de sɛ ba nɛne ka neɛzaa baŋ la a nyɛbiri kɔkɔ kuoni anaŋ ka ba maŋ de sɛ, kyɛ a mine kaŋ ba maŋ baŋ sɛ la a bommaara meŋ. Kenturky la ka neɛzaa baŋ ka o e mutton,dobaa bɔɔŋmama ane a nɛne gbuli zaa meŋ e la bone naŋ pore a paaloŋ ŋa poɔ.  Kansas City barbecue la e a sauce bone, ona la ka noba gyamaa a maq de sɛ ne doba nɛmɛ, pedaaa nɛmɛ, nɔnɛmɛ, nao nɛmɛ, koloklo nɛne, nao nyɛbie, sausage seɛraa, a nɛmɛ ama e la nɛmɛ a Texes paaloŋ banaŋ maŋ sɛ biŋ.<ref>Solares, Nick (2016-06-16). "The American Barbecue Regional Style Guide". ''Eater''. Retrieved 2019-07-27.</ref><ref>Bove, A.; Drawdy, J.; Mitchell, D.; Moye, L.; Thompson, S.; Turnquist, T.; Wagner, M. "Adaptations of Barbecue". ''Mercer University''.</ref> === Bacon ===            Ayikile meŋa ; Bacon [[Duoro kɔre:American Bacon.jpg|thumb]] Bacon yiibu zie meŋa la petaso, a Roman deme bommaala la, pampana onaŋ la ka ba boɔlɔ ka Bacon. O pare bee tɛgɛ la Bacon<ref>Boitnott, John (2014-08-08). "The Bacon Craze Will Never End". ''Inc.com''. Retrieved 2019-07-28.</ref> taa la tontnne parɛɛ anaare, ka anaŋ la, the Franceis a yelbiri la bacon, the Althochdeutsch a yelbiri la bahho,  the Old Low Franconian, a yelbiri la baken, ane Common Germanic a yelbiri la bakkon.<ref>Bule, Guise (2018). "The History of Bacon". ''The English Breakfast Society''.</ref>  John Harris naq yi a Calne naq be a , England, paaloŋ poɔ, ona la a yɛroŋ bone danweɛ soba a kyaare ne bacon 1770s<ref>"History Of Bacon". ''English Breakfast Society''. Retrieved July 28, 2019.</ref> yuomo na poc. Bacon la e ba meŋ yipɔge doba nɛne, a paaŋ yi la lɛ banaŋ maale o. o na baŋ e la a doba puori, zukuri, ane a lambobo.<ref>Adamson, Brynne. "History of Bacon". ''The Silver Scribe''. Archived from the original on 2019-07-28. Retrieved 2019-07-28.</ref> A maaloo maŋ taa la tɛɛtɛɛ kyɛ a baara zaa seɛbo<ref>"Bacon - Do you know how it is made?". ''meatscience.org''. Archived from the original on 2020-11-12. Retrieved 2019-07-28.</ref> maŋ e la yeni. A bacon parɛɛ mine la American ({{a.k.a.}} side bacon or streaky bacon), buckboard (shoulder bacon), Canadian (back bacon), British and Irish (rasher), Australian (middle bacon), Italian (pancetta), Hungarian (szalonna), German (speck),<ref>"17 Types of Bacon You Probably Haven't Tried Yet". ''Oola.com''. 2019-07-03. Retrieved 2019-07-28.</ref><ref>"Australia from 13 Ways People Eat Bacon Around the World Gallery". ''The Daily Meal''. 26 February 2018. Retrieved 2019-07-28.</ref> Japanese (beikon), ane Slovakian (oravská). Bacon meŋ na baŋ maale yi la nao nɛne poɔ, pedaa nɛne poɔ, ane donne kpeɛne naŋ be weɛ<ref>"20 Different Kinds Of Bacon From Around The World". ''TheRecipe''. 2018-11-05. Retrieved 2019-07-28.</ref> poɔ. === Country ham ===            Atikile meŋa : Country ham [[Duoro kɔre:Country ham.jpg|thumb]] Country ham e la bone naŋ pore a e a Amerika paaloŋ noba bee deme bommaala, banaŋ la de lɛ a Amerika yipɔge zoma seɛbo kyɛ maŋ leɛ de bare kyɛ de seɛrɛ ne doba nɛmɛ.<ref>Northrop, Jo. "The Washington Post". ''September 23, 1979''. Retrieved July 25, 2019.</ref> Country ham yipɔge bee saakompare maaloo yi la a  Virginia te wa gaa a Missour<ref>Rentfrow, Greg; Suman, Surendranath (2014). "How to Make a Country Ha". ''Agriculture and Natural Resources Publications''. '''145'''.</ref> naŋ be a Southeast America paaloŋ poɔ. Country ham gyamaa zaa maaloo poɔ,ba maŋ pilli ne la karataa, banaŋ de nyɛnnoo a sɔ, a pale sikyiri, sɛmaane, ane a taaba mine.Kyɛ zenɛ zie naŋ la you, bamine maŋ maale o la a eŋ nitrates ka a leɛ bondi -sonne<ref>Sula, Mike (2014-10-29). "Ghosts in the Ham House". ''Eater''. Retrieved 2019-07-26.</ref> ko noba. Ka banaŋ wa maale a bacon baare a na de sɛ, a seɛbo yoŋ maŋ baŋ de la gogori pie ne ayi (12 hours) a ŋaa puoriŋ ka ba paaŋ de yagele ka o ko, ona baŋ de la kyuu awai bee te ta ŋa kyuu pie ne yeni sɛre ka o ba ko soŋ. Kyɛ saaaŋkompare maaloo mine gba maŋ baŋ de la ta yuoni gbuli sɛre ka o baŋ e bone banaŋ na toɔ a di.<ref>Marshall, Howard (1979). "Meat Preservation on the Farm in Missouri's "Little Dixie"". ''Journal of American Folklore''. '''92''' (366): 400–417. doi:10.2307/540509. JSTOR&#x20;540509.</ref> <references /> === Finnan Haddie ===                Atikile meŋa: Finnaan haddie [[Duoro kɔre:FMIB 38894 Smoking Finnan Haddie.jpeg|thumb]] [[Duoro kɔre:枯本背節 (8517415760).jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:Schwartz smoked meat montreal.JPG|thumb]] [[Duoro kɔre:Pastrami by Wise Sons. (14519474073).jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:Zhangcha tea smoked duck.jpg|thumb]] Finnan haddie e la haddock maaroŋ seɛbo kaŋa naŋ yi  bee a piili a Scottish  tembilee bee kori beilee kaqa banaŋ boɔlɔ ka Findon.<ref name=":0">Hopley, Claire (September 1997). "FINNAN HADDIE". ''British Heritage''. '''18''' (6): 56 &#x2013; via EBCO.</ref><ref name=":1">"Slow Food Scotland - Ark of Taste". 11 January 2016. Retrieved 2019-07-30.</ref>  Saakompare yipɔge haddock seɛraa maŋ e la temaaroŋ ane peat.  Finnan haddie seɛraa maŋ taa zeeloŋ kaŋa bale, o e la yelpaala kaŋa naŋ wa ka ba maŋ la sɛ nɛne ane vuu kɛ ka o maŋ sɛ ka o zeeloŋ waa ŋa salema waaloŋ.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> A yelŋa da bebe a waana 1800s yuomo na poɔ ba naŋ wa baŋ wane bee wa baŋ piili finnan haddi ka o e ba yipɔge bondiraa, kyɛ pampana o e la boŋkaŋa naŋ a tendaazaa daa la daa zaa poɔ neɛ naŋ kpɛ a boɔraa.<ref name=":0" /> Katsuobushi == Meŋ Leɛ kaa Kyɛ Nyɛ == * African longfin eel * Atlantic mackerel * Beef jerky * Black Forest ham * Brési * Cod * Cecina * Charcuterie * Deli meat * Gammon * Herring * List of smoked foods * Salmon * Suho meso * '''''<small>[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Foodlogo2.svg|alt=icon|class=noviewer|32x32px]] Food&#x20;portal</small>''''' * '''''<small>[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:One_chef's_hat.png|alt=icon|class=skin-invert-image noviewer|28x28px]] Cooking&#x20;portal</small>''''' == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] bjo6k2sohq1rziqeodyvo4qh474730j 63550 63548 2026-07-31T08:02:46Z Vision L1 19 63550 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q1682434}} Smoke Meat e la yeltuuraa kaŋ bee sobiri kaŋa neɛ na maŋ tu kyɛ biŋ nɛmmaaroŋ  red meat, white meat, and seafood ka o ta saaŋ bee a baŋ biŋ kɔɔre. a yelŋa eebo piilu ane a yizie e la a  Paleolithic Era.<ref>Spyrou, Anna; Maher, Lisa A.; Martin, Louise A.; Macdonald, Danielle A.; Garrard, Andrew (June 2019). [[doi:10.1016/j.jaa.2019.02.004|"Meat outside the freezer: Drying, smoking, salting and sealing meat in fat at an Epipalaeolithic megasite in eastern Jordan"]]. ''Journal of Anthropological Archaeology''. '''54''': 84–101. doi:10.1016/j.jaa.2019.02.004. ISSN&#x20;0278-4165.</ref> A nɛne<ref>Huang, Huisuo (2016). [https://mospace.umsystem.edu/xmlui/bitstream/handle/10355/57183/research.pdf?sequence=2&isAllowed=y "APPLICATIONS OF LACTIC ACID AND ITS DERIVATIVES IN MEAT PRODUCTS AND METHODS..."] (PDF). ''Thesis'' &#x2013; via University of Missouri-Columbia.</ref> seɛbo meŋ maŋ la ko la a nɛne nyuu soŋ kaŋa a yi lɛ a nɛne balaa naŋ waa Mailland naŋ manne, ka banŋ wa e a ŋaa bare a maŋ baŋ biŋ kɔɔre la meŋ. Ka banaŋ wa waale nɛne kyɛ sɛ, a de teeŋ sonne miine a eŋ pale, aseŋ phenols ane teenɛ mine nansaala na maŋ boɔle antimicrobial meŋ maŋ taa sommo kaŋa.<ref>Ray, Frederick. [http://pods.dasnr.okstate.edu/docushare/dsweb/Get/Document-2055/ANSI-3994web.pdf "Meat Curing"] (PDF). ''Oklahoma State University''. Oklahoma Cooperative Extension Service. Retrieved July 24, 2019.</ref> Toloŋ taa sommo kpoŋ ko nɛne deɛloo, a dasaŋa na, a mɛme seɛbo la da e ba meŋ sobiri banaŋ maŋ tu kyɛ toɔ nyɛ lɛ nɛne<ref>[https://www.canr.msu.edu/news/smoking_as_a_food_cooking_method "Smoking as a food cooking method"]. ''MSU Extension''. 19 December 2016. Retrieved 2019-07-25.</ref> kaŋ boɔroo naŋ noma seŋ ane lɛ a nɛne naŋ na baŋ e biŋ kɔɔre. noba nɔŋ la barbeɔue ane nɛne seɛraa a tendaa ŋa zaa poɔ.<ref>[https://www.washingtonpost.com/lifestyle/food/move-over-foie-gras-the-latest-rage-in-paris-is--classic-american-barbecue/2016/01/15/1b3ff700-ba52-11e5-829c-26ffb874a18d_story.html "Move over, foie gras: The latest rage in Paris is . . . classic American barbecue"]. ''Washington Post''. Retrieved 2019-07-25.</ref><ref>[https://www.hpba.org/Resources/PressRoom/ID/516/2017-State-of-the-Barbecue-Industry-HPBAs-Consumer-Survey-Reveals-Grilling-and-Barbecuing-Is-a-Growing-Year-Round-Lifestyle "2017 State of the Barbecue Industry: HPBA's Consumer Survey Reveals Grilling and Barbecuing Is a Growing, Year-Round Lifestyle > Hearth, Patio & Barbecue Association (HPBA)"]. ''www.hpba.org''. Retrieved 2019-07-25.</ref> == Daare vuu nɛne seɛraa == [[Duoro kɔre:Chambre de boucanage.jpg|thumb]] Dasaŋa na, daare la ka ba maŋ de a sɛ nɛne bee nɛmɛ, daare naŋ e da kpeɛne bee da pɛmpɛle bee dapɛge ba naŋ toɔne yi ne a dabiri eŋɛ, daa naŋ ba e kpeɛŋaa ba soma ne nɛne seɛbo bonso daa naŋ baŋ e kpeɛŋaa maŋ taa vuu  ane zoore yaga anaŋ ka nansaala maŋ boɔle ka PAHs.<ref>Ezike, C.O. (2018). "Hydrocarbons (Pahs) in Hardwood and Softwood - Smoked Fish". ''Journal of Animal Science''. '''2''' (1): 1012.</ref><ref>Mattison, Lindsay (2018-03-27). [https://www.wideopeneats.com/kind-wood-use-smoking-meat/ "Every Type of Wood to Use for Smoking Every Type of Meat"]. ''Wide Open Eats''. Retrieved 2019-07-28.</ref> A daa zoore maŋ pale la a nɛne nyuu kaŋa naŋ noma, kyɛ naŋ soŋ ka a nɛne toɔ biŋ kɔɔre.a nɛne bee nɛmɛ seɛbo taa la parɛɛ ayi. Te taa la nɛmmaaroŋ seɛbo ane anaŋ a vuu bee a toloŋ maŋ e la  {{Convert|90|F|C|abbr=}}, te la taa la toloŋ nɛne bee nɛmɛ seɛbo<ref>Durham, T. R. (2001-02-01). [https://web.archive.org/web/20220314122057/https://gcfs.ucpress.edu/content/1/1/78 "Salt, Smoke, and History"]. ''Gastronomica: The Journal of Critical Food Studies''. '''1''' (1): 78–82. doi:10.1525/gfc.2001.1.1.78. ISSN&#x20;1529-3262. Archived from [https://gcfs.ucpress.edu/content/1/1/78 the original] on 2022-03-14. Retrieved 2019-07-24.</ref> a ŋa a vuu bee a toloŋ maŋ ta ŋa 160.<ref>Savell, Jeff (2016-01-07). [https://bbq.tamu.edu/2016/01/07/seasoned-wood-for-smoking-barbecue/ "Importance of seasoned wood for smoking barbecue"]. ''Texas Barbecue''. Retrieved 2019-07-27.</ref>  daa nɛne seɛbo taa la parɛɛ gyamaa banaŋ maŋ de sɛ nɛmɛka a mine;<ref>[https://www.thespruceeats.com/choose-right-wood-barbecue-smoke-331529 "Choose the Right Wood for Your Smoker"]. ''The Spruce Eats''. Retrieved 2019-07-27.</ref> Aseŋ; ·        Daa naŋ taa nyu noɔ kpoŋ kaŋa aseŋ;  Alder, apple, apricot, ash, birch, cherry, maple, peach, pear. ·        Daa naŋ taa nyuu ka o ba e kpeɛŋaa aseŋ;  Almond, hickory, pecan, post oak, pasania. ·        Daa naŋ taa nyu kpeɛŋaa kaŋa aseŋ;  Acacia, black walnut, chokecherry, grapevine, mesquite. ·        Daare mine naŋ taa bombiiri mine a poɔ aseŋ;  Avocado, bay, beech, butternut, carrotwood, camphor, castanopsis, chestnut, citrus woods, cottonwood, crabapple, fig, guava, gum, hackberry, kiawe, lilac, madrone, mulberry, olive, peat, plum, persimmon, pimento, tea, ane willow. == Parɛɛ == === African zoma seɛbo === [[Duoro kɔre:Smoking fish near Dakar, Sénégal (west Africa) (2290515874).jpg|thumb]] A African paaloŋ zaa poɔ, a na baŋ ta 80% naŋ wuli ka zoma zaa banaŋ maŋ nyɔge a zaa ka ba maŋ ɔne bee a sɛ<ref>Adeyeye, S. A. O.; Oyewole, O. B. (2016). "An Overview of Traditional Fish Smoking In Africa". ''Journal of Culinary Science & Technology''. '''14''' (3): 198–215.</ref> ka a ko ka ba baŋ toɔ biŋ a ta beri mine sɛre. A saaŋkompare yipɔge zoma ane bimmo ane a zoma seɛbo ama e la pɔgeba<ref>[https://web.archive.org/web/20190801162816/https://www.worldfishcenter.org/sites/default/files/u24/Annex-26-Guidelines-for-Orientation-and-Training-on-Standards---Processors-and-Traders-Module.pdf "Methodologies and Guidelines for Training/ Orientation on Standards to Non-Standards Experts and Cross-Border Trade Compliance"] (PDF). ''World Fish''. World Fish & ARSO. Archived from the original (PDF) on August 1, 2019. Retrieved August 1, 2019.</ref> toma. Kyɛ a saaŋkompare zoma seɛbo la vuu bee toloŋ ba naŋ maŋ de deɛle ne zoma ka a ko, a nyuu na naŋ maŋ yire a zoore na poɔ la ka didirebe<ref>Tall, Amadou (5 November 1976). [https://www.oceandocs.org/bitstream/handle/1834/745/Infopeche.pdf?sequence=1 "OBSTACLES TO THE DEVELOPMENT OF SMALL SCALE FISH TRADE IN WEST AFRICA"] (PDF). ''Infopeche''. Food and Agriculture Organization of the United Nations.</ref> maŋ nɔŋ bee a boɔrɔ. A saaŋkompare yipɔge zoma seɛbo sobie mine la, bamboo daa banaŋ maŋ de kyɔgeba teŋɛ kyɛ mare a vuu eŋ a puliŋ a de a nɛmɛ dɔgele a saa zu ka a yoloŋ bee a zoore toloŋ na iri duoro a, a sobiri kaŋa meŋ la banaŋ maŋ mɛ oveng a de a zoma dɔgle o zu kyɛ ka a vuu be a puliŋ. Kyɛ pampana ziyuo zonsɛ bommaala kaŋa la ona ka nansaala maŋ boɔle ka ilo drums, briɔk ovens ane Chorkor ovens.<ref>Adeyeye, S. A. O.; Oyewole, O. B. (2016). "An Overview of Traditional Fish Smoking In Africa". ''Journal of Culinary Science & Technology''. '''14''' (3): 198–215. doi:10.1080/15428052.2015.1102785. S2CID&#x20;101953296.</ref> === American barbecue nɛmɛ seɛbo ===            Atikile meŋa : Barbeɔue [[Duoro kɔre:Smoking Meat.jpg|thumb]] American barbecue piili ne la a American paaloŋ noba, banaŋ la daŋ piili a zoma seɛbo ane bondirii mine banŋ na toɔ zanne a bimmo ka a ta wagere<ref>Bennet, M K (October 1955). "The Food Economy of the New England Indians, 1605-75". ''The Journal of Political Economy''. '''LXIII''' (5). The University of Chicago Press: 369–397. doi:10.1086/257706. S2CID&#x20;154207490.</ref><ref>Driver, Harold; Massey, William (1957). "Comparative Studies of North American Indians". ''Transactions of the American Philosophical Society''. '''47''' (2). American Philosophical Society: 165 456. doi:10.2307/1005714. hdl:2027/mdp.39015000051691. JSTOR&#x20;1005714.</ref> mine. A saŋa European danweɛŋ soba naŋ wa a North America, banaŋ la wa you noba nimie ne a boma ama banaŋ maŋ de seɛrɛ ne zoma, a boma ama yi la a Europe ane Central Asia a paaŋ poɔ ne a boma mine naŋ yi a America meŋa paaloŋ poɔ. Kyɛ a America paaloŋ nɛmɛ seɛbo taa la tɛɛtɛɛ.  North Carolina Piedmont banaŋ nɛmɛ bonseɛraa e la doba nɛne banaŋ maŋ de a seɛrɛ ne. A Eastern paaloŋ poɔ, banŋ nɛne seɛbo poɔ, ninegar ane sɛmaane la ba maŋ de lantaa a maale ne ba sauɔe.  South Carolina a bone zaa gbui la ka banaŋ de a sɛ. Western Tennessee ane Memphis banaŋ onaŋ ba naŋ maŋ de sɛ ba nɛne ka neɛzaa baŋ la a nyɛbiri kɔkɔ kuoni anaŋ ka ba maŋ de sɛ, kyɛ a mine kaŋ ba maŋ baŋ sɛ la a bommaara meŋ. Kenturky la ka neɛzaa baŋ ka o e mutton,dobaa bɔɔŋmama ane a nɛne gbuli zaa meŋ e la bone naŋ pore a paaloŋ ŋa poɔ.  Kansas City barbecue la e a sauce bone, ona la ka noba gyamaa a maq de sɛ ne doba nɛmɛ, pedaaa nɛmɛ, nɔnɛmɛ, nao nɛmɛ, koloklo nɛne, nao nyɛbie, sausage seɛraa, a nɛmɛ ama e la nɛmɛ a Texes paaloŋ banaŋ maŋ sɛ biŋ.<ref>Solares, Nick (2016-06-16). "The American Barbecue Regional Style Guide". ''Eater''. Retrieved 2019-07-27.</ref><ref>Bove, A.; Drawdy, J.; Mitchell, D.; Moye, L.; Thompson, S.; Turnquist, T.; Wagner, M. "Adaptations of Barbecue". ''Mercer University''.</ref> === Bacon ===            Ayikile meŋa ; Bacon [[Duoro kɔre:American Bacon.jpg|thumb]] Bacon yiibu zie meŋa la petaso, a Roman deme bommaala la, pampana onaŋ la ka ba boɔlɔ ka Bacon. O pare bee tɛgɛ la Bacon<ref>Boitnott, John (2014-08-08). "The Bacon Craze Will Never End". ''Inc.com''. Retrieved 2019-07-28.</ref> taa la tontnne parɛɛ anaare, ka anaŋ la, the Franceis a yelbiri la bacon, the Althochdeutsch a yelbiri la bahho,  the Old Low Franconian, a yelbiri la baken, ane Common Germanic a yelbiri la bakkon.<ref>Bule, Guise (2018). "The History of Bacon". ''The English Breakfast Society''.</ref>  John Harris naq yi a Calne naq be a , England, paaloŋ poɔ, ona la a yɛroŋ bone danweɛ soba a kyaare ne bacon 1770s<ref>"History Of Bacon". ''English Breakfast Society''. Retrieved July 28, 2019.</ref> yuomo na poc. Bacon la e ba meŋ yipɔge doba nɛne, a paaŋ yi la lɛ banaŋ maale o. o na baŋ e la a doba puori, zukuri, ane a lambobo.<ref>Adamson, Brynne. "History of Bacon". ''The Silver Scribe''. Archived from the original on 2019-07-28. Retrieved 2019-07-28.</ref> A maaloo maŋ taa la tɛɛtɛɛ kyɛ a baara zaa seɛbo<ref>"Bacon - Do you know how it is made?". ''meatscience.org''. Archived from the original on 2020-11-12. Retrieved 2019-07-28.</ref> maŋ e la yeni. A bacon parɛɛ mine la American ({{a.k.a.}} side bacon or streaky bacon), buckboard (shoulder bacon), Canadian (back bacon), British and Irish (rasher), Australian (middle bacon), Italian (pancetta), Hungarian (szalonna), German (speck),<ref>"17 Types of Bacon You Probably Haven't Tried Yet". ''Oola.com''. 2019-07-03. Retrieved 2019-07-28.</ref><ref>"Australia from 13 Ways People Eat Bacon Around the World Gallery". ''The Daily Meal''. 26 February 2018. Retrieved 2019-07-28.</ref> Japanese (beikon), ane Slovakian (oravská). Bacon meŋ na baŋ maale yi la nao nɛne poɔ, pedaa nɛne poɔ, ane donne kpeɛne naŋ be weɛ<ref>"20 Different Kinds Of Bacon From Around The World". ''TheRecipe''. 2018-11-05. Retrieved 2019-07-28.</ref> poɔ. === Country ham ===            Atikile meŋa : Country ham [[Duoro kɔre:Country ham.jpg|thumb]] Country ham e la bone naŋ pore a e a Amerika paaloŋ noba bee deme bommaala, banaŋ la de lɛ a Amerika yipɔge zoma seɛbo kyɛ maŋ leɛ de bare kyɛ de seɛrɛ ne doba nɛmɛ.<ref>Northrop, Jo. "The Washington Post". ''September 23, 1979''. Retrieved July 25, 2019.</ref> Country ham yipɔge bee saakompare maaloo yi la a  Virginia te wa gaa a Missour<ref>Rentfrow, Greg; Suman, Surendranath (2014). "How to Make a Country Ha". ''Agriculture and Natural Resources Publications''. '''145'''.</ref> naŋ be a Southeast America paaloŋ poɔ. Country ham gyamaa zaa maaloo poɔ,ba maŋ pilli ne la karataa, banaŋ de nyɛnnoo a sɔ, a pale sikyiri, sɛmaane, ane a taaba mine.Kyɛ zenɛ zie naŋ la you, bamine maŋ maale o la a eŋ nitrates ka a leɛ bondi -sonne<ref>Sula, Mike (2014-10-29). "Ghosts in the Ham House". ''Eater''. Retrieved 2019-07-26.</ref> ko noba. Ka banaŋ wa maale a bacon baare a na de sɛ, a seɛbo yoŋ maŋ baŋ de la gogori pie ne ayi (12 hours) a ŋaa puoriŋ ka ba paaŋ de yagele ka o ko, ona baŋ de la kyuu awai bee te ta ŋa kyuu pie ne yeni sɛre ka o ba ko soŋ. Kyɛ saaaŋkompare maaloo mine gba maŋ baŋ de la ta yuoni gbuli sɛre ka o baŋ e bone banaŋ na toɔ a di.<ref>Marshall, Howard (1979). "Meat Preservation on the Farm in Missouri's "Little Dixie"". ''Journal of American Folklore''. '''92''' (366): 400–417. doi:10.2307/540509. JSTOR&#x20;540509.</ref> <references /> <references /> === Finnan Haddie ===                Atikile meŋa: Finnaan haddie [[Duoro kɔre:FMIB 38894 Smoking Finnan Haddie.jpeg|thumb]] [[Duoro kɔre:枯本背節 (8517415760).jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:Schwartz smoked meat montreal.JPG|thumb]] [[Duoro kɔre:Pastrami by Wise Sons. (14519474073).jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:Zhangcha tea smoked duck.jpg|thumb]] Finnan haddie e la haddock maaroŋ seɛbo kaŋa naŋ yi  bee a piili a Scottish  tembilee bee kori beilee kaqa banaŋ boɔlɔ ka Findon.<ref name=":0">Hopley, Claire (September 1997). "FINNAN HADDIE". ''British Heritage''. '''18''' (6): 56 &#x2013; via EBCO.</ref><ref name=":1">"Slow Food Scotland - Ark of Taste". 11 January 2016. Retrieved 2019-07-30.</ref>  Saakompare yipɔge haddock seɛraa maŋ e la temaaroŋ ane peat.  Finnan haddie seɛraa maŋ taa zeeloŋ kaŋa bale, o e la yelpaala kaŋa naŋ wa ka ba maŋ la sɛ nɛne ane vuu kɛ ka o maŋ sɛ ka o zeeloŋ waa ŋa salema waaloŋ.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> A yelŋa da bebe a waana 1800s yuomo na poɔ ba naŋ wa baŋ wane bee wa baŋ piili finnan haddi ka o e ba yipɔge bondiraa, kyɛ pampana o e la boŋkaŋa naŋ a tendaazaa daa la daa zaa poɔ neɛ naŋ kpɛ a boɔraa.<ref name=":0" /> Katsuobushi == Meŋ Leɛ kaa Kyɛ Nyɛ == * African longfin eel * Atlantic mackerel * Beef jerky * Black Forest ham * Brési * Cod * Cecina * Charcuterie * Deli meat * Gammon * Herring * List of smoked foods * Salmon * Suho meso * '''''<small>[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Foodlogo2.svg|alt=icon|class=noviewer|32x32px]] Food&#x20;portal</small>''''' * '''''<small>[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:One_chef's_hat.png|alt=icon|class=skin-invert-image noviewer|28x28px]] Cooking&#x20;portal</small>''''' == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] jd86j2a227lmhybq4zja7qk2k3gtsic Penne 0 7357 63570 63317 2026-07-31T10:14:36Z Vision L1 19 63570 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q1063736}} Penne ( Italian: [ penne] ) e la pasta pare kaŋa, ŋa ba maŋ maale o la ka o waa ŋa tubu, o poɔ maŋ waa vuo lɛ, kyɛ ka o noɔre te ŋmaa eŋ nɔkyare ata. Gbɛɛ yaga a bondiraa ŋa wheat zɔŋ la ka ba maŋ de a maale ne. == A yuori pare ne a ziyiraa == Penne a Italian  kɔkɔre poɔ o tɛgɛ wulo la yageroŋ, ka penna, a yelbiri meŋa la pen a kɔkɔre poɔ, ka o pare la a puoriŋ, a bɔrefɔ kɔkɔre meŋ poɔ. “pen” pare la cognate. A saŋa na wa maale bon naŋ taa lambobo, ba teɛroŋ da la ka o yitaa ne nib, ane dip pen == Yiibu meŋa zie == Penne e la a pasta kaŋa waaloŋ naŋ bebe a yi a 1865 yuomo poɔ anaŋ waana a ŋaa. Giovanni Battista Capurro, a pasta maaloo ŋa yi la a San Martino D’Albaro ( Genoa), sɛre ka a boma ama na maale mɔnsine kaŋa la ba maŋ maale a boma ama eŋ ka ŋmara. A o nu o naŋ de tuŋ soŋ la ka pasta maaloo leɛ waa waraa kaŋa bale, a maale paala ŋa maŋ taa la lambobo anaare ka kaŋ zaa wogiluŋ maŋ e  {{convert|3|cm|0|abbr=on}} ''mezze penne'' {{gloss|half pens}}half pens' to {{convert|5|cm|0|abbr=on}} ''penne'' ‘pens’. == Bigiruu ane a tɛɛtɛɛloŋ == [[Duoro kɔre:Barilla penne 4.jpg|thumb]] A Italy paaloŋ poɔ, penne maaloo taa la parɛɛ ayi, ka anaŋ la, ''penne lisce'' 'smooth' ( ŋa la maŋ e baaloŋ lɛ) ane penne ''rigate'' 'ridged', ŋa la maŋ taa saaloŋ mine ka a zoro o lambobo. Pennoni penne eŋ maŋ waa la yɛloŋ lɛ. A bɔrefɔ kɔkɔre poɔ, a parɛɛ kaŋa la ba boɔlɔ ka '''mostaccioli''', kampani gyamaa taa la a maaloo tɛɛtɛɛ ka a mine na baŋ e baaloŋ bee saaloŋ ka mine meŋ baŋ e nyarnyara lɛ. == Bondirii == Penne bondirii ama e la bone ba naŋ maŋ doge a al dente kyɛ ka a waaloŋ vɛŋ ka a waa ŋa sauces, aseŋ, pasto, marinara bee arrabbiata. Penne all’arrabiata yelnyɔgeraa gyamaa yi la Italian sinii poɔ aseŋ; Ferrei’s La Grande Bouffe ane Fellini’s Roma poɔ. === Penne alla Salvatore Fiume === Vincenzo Buonassisi, Salvatore Fiume mannoo wuli sɛgebo banaŋ da di a bondirii maaloo sɛgebo kyakya a Gardone a penne seɛbo rigate bondirii, ka a yitaa ne a Italian pɛnne bondemanaa, a wa tasoga ka ba leɛre ka ba boɔlɔ o pampana penne alla Salvatore Fiume. A bondirii meɛroŋ mine la butter, olive kaaŋ, toose, oregano, parmesan, mozzarella ane basil. == Kaa kyɛ nyɛ == * [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Italy.svg|link=|alt=flag|border|class=noviewer|32x32px]]Italy portal * [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Foodlogo2.svg|alt=icon|class=noviewer|32x32px]]Food portal * Cuisine of Liguria * List of pasta == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] g0j13vexrmuew9daix2bvnjbkl4ym0r 63571 63570 2026-07-31T10:17:39Z Vision L1 19 63571 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q1063736}} Penne ( Italian: [ penne] ) e la pasta pare kaŋa, ŋa ba maŋ maale o la ka o waa ŋa tubu, o poɔ maŋ waa vuo lɛ, kyɛ ka o noɔre te ŋmaa eŋ nɔkyare ata. Gbɛɛ yaga a bondiraa ŋa wheat zɔŋ la ka ba maŋ de a maale ne. == A yuori pare ne a ziyiraa == Penne a Italian  kɔkɔre poɔ o tɛgɛ wulo la yageroŋ, ka penna, a yelbiri meŋa la pen a kɔkɔre poɔ, ka o pare la a puoriŋ, a bɔrefɔ kɔkɔre meŋ poɔ. “pen” pare la cognate. A saŋa na wa maale bon naŋ taa lambobo, ba teɛroŋ da la ka o yitaa ne nib, ane dip pen.<ref>[http://www.welovepasta.it/penne-in-origine-erano-con-lo-zafferano/ "Penne? In origine erano con lo zafferano"] (in Italian). Welovepasta.it. 28 June 2017. Retrieved 7 January 2019.</ref> == Yiibu meŋa zie == Penne e la a pasta kaŋa waaloŋ naŋ bebe a yi a 1865 yuomo poɔ anaŋ waana a ŋaa. Giovanni Battista Capurro, a pasta maaloo ŋa yi la a San Martino D’Albaro ( Genoa), sɛre ka a boma ama na maale mɔnsine kaŋa la ba maŋ maale a boma ama eŋ ka ŋmara. A o nu o naŋ de tuŋ soŋ la ka pasta maaloo leɛ waa waraa kaŋa bale, a maale paala ŋa maŋ taa la lambobo anaare ka kaŋ zaa wogiluŋ maŋ e  {{convert|3|cm|0|abbr=on}} ''mezze penne'' {{gloss|half pens}}half pens' to {{convert|5|cm|0|abbr=on}} ''penne'' ‘pens’. == Bigiruu ane a tɛɛtɛɛloŋ == [[Duoro kɔre:Barilla penne 4.jpg|thumb]] A Italy paaloŋ poɔ, penne maaloo taa la parɛɛ ayi, ka anaŋ la, ''penne lisce'' 'smooth' ( ŋa la maŋ e baaloŋ lɛ) ane penne ''rigate'' 'ridged', ŋa la maŋ taa saaloŋ mine ka a zoro o lambobo. Pennoni penne eŋ maŋ waa la yɛloŋ lɛ. A bɔrefɔ kɔkɔre poɔ, a parɛɛ kaŋa la ba boɔlɔ ka '''mostaccioli''', kampani gyamaa taa la a maaloo tɛɛtɛɛ ka a mine na baŋ e baaloŋ bee saaloŋ ka mine meŋ baŋ e nyarnyara lɛ. == Bondirii == Penne bondirii ama e la bone ba naŋ maŋ doge a al dente kyɛ ka a waaloŋ vɛŋ ka a waa ŋa sauces, aseŋ, pasto, marinara bee arrabbiata. Penne all’arrabiata yelnyɔgeraa gyamaa yi la Italian sinii poɔ aseŋ; Ferrei’s La Grande Bouffe ane Fellini’s Roma poɔ. === Penne alla Salvatore Fiume === Vincenzo Buonassisi, Salvatore Fiume mannoo wuli sɛgebo banaŋ da di a bondirii maaloo sɛgebo kyakya a Gardone a penne seɛbo rigate bondirii, ka a yitaa ne a Italian pɛnne bondemanaa, a wa tasoga ka ba leɛre ka ba boɔlɔ o pampana penne alla Salvatore Fiume. A bondirii meɛroŋ mine la butter, olive kaaŋ, toose, oregano, parmesan, mozzarella ane basil. == Kaa kyɛ nyɛ == * [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Italy.svg|link=|alt=flag|border|class=noviewer|32x32px]]Italy portal * [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Foodlogo2.svg|alt=icon|class=noviewer|32x32px]]Food portal * Cuisine of Liguria * List of pasta == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] cfp9z7ytvvrpjfhspbh9jnn673hyj7d 63572 63571 2026-07-31T10:20:34Z Vision L1 19 63572 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q1063736}} Penne ( Italian: [ penne] ) e la pasta pare kaŋa, ŋa ba maŋ maale o la ka o waa ŋa tubu, o poɔ maŋ waa vuo lɛ, kyɛ ka o noɔre te ŋmaa eŋ nɔkyare ata. Gbɛɛ yaga a bondiraa ŋa wheat zɔŋ la ka ba maŋ de a maale ne. == A yuori pare ne a ziyiraa == Penne a Italian  kɔkɔre poɔ o tɛgɛ wulo la yageroŋ, ka penna, a yelbiri meŋa la pen a kɔkɔre poɔ, ka o pare la a puoriŋ, a bɔrefɔ kɔkɔre meŋ poɔ. “pen” pare la cognate. A saŋa na wa maale bon naŋ taa lambobo, ba teɛroŋ da la ka o yitaa ne nib, ane dip pen.<ref name=":0">[http://www.welovepasta.it/penne-in-origine-erano-con-lo-zafferano/ "Penne? In origine erano con lo zafferano"] (in Italian). Welovepasta.it. 28 June 2017. Retrieved 7 January 2019.</ref> == Yiibu meŋa zie == Penne e la a pasta kaŋa waaloŋ naŋ bebe a yi a 1865 yuomo poɔ anaŋ waana a ŋaa. Giovanni Battista Capurro, a pasta maaloo ŋa yi la a San Martino D’Albaro ( Genoa), sɛre ka a boma ama na maale mɔnsine kaŋa la ba maŋ maale a boma ama eŋ ka ŋmara. A o nu o naŋ de tuŋ soŋ la ka pasta maaloo leɛ waa waraa kaŋa bale, a maale paala ŋa maŋ taa la lambobo anaare ka kaŋ zaa wogiluŋ maŋ e  {{convert|3|cm|0|abbr=on}} ''mezze penne'' {{gloss|half pens}}half pens' to {{convert|5|cm|0|abbr=on}} ''penne'' ‘pens’.<ref name=":0" /><ref>[https://www.dececco.com/it_it/product/mezze-penne-rigate-n-141-integrali/ "Mezze Penne Rigate n° 141 Integrali - Pasta De Cecco"] (in Italian). Dececco.com. Retrieved 7 January 2019.</ref> == Bigiruu ane a tɛɛtɛɛloŋ == [[Duoro kɔre:Barilla penne 4.jpg|thumb]] A Italy paaloŋ poɔ, penne maaloo taa la parɛɛ ayi, ka anaŋ la, ''penne lisce'' 'smooth' ( ŋa la maŋ e baaloŋ lɛ) ane penne ''rigate'' 'ridged', ŋa la maŋ taa saaloŋ mine ka a zoro o lambobo. Pennoni penne eŋ maŋ waa la yɛloŋ lɛ. A bɔrefɔ kɔkɔre poɔ, a parɛɛ kaŋa la ba boɔlɔ ka '''mostaccioli''', kampani gyamaa taa la a maaloo tɛɛtɛɛ ka a mine na baŋ e baaloŋ bee saaloŋ ka mine meŋ baŋ e nyarnyara lɛ. == Bondirii == Penne bondirii ama e la bone ba naŋ maŋ doge a al dente kyɛ ka a waaloŋ vɛŋ ka a waa ŋa sauces, aseŋ, pasto, marinara bee arrabbiata. Penne all’arrabiata yelnyɔgeraa gyamaa yi la Italian sinii poɔ aseŋ; Ferrei’s La Grande Bouffe ane Fellini’s Roma poɔ. === Penne alla Salvatore Fiume === Vincenzo Buonassisi, Salvatore Fiume mannoo wuli sɛgebo banaŋ da di a bondirii maaloo sɛgebo kyakya a Gardone a penne seɛbo rigate bondirii, ka a yitaa ne a Italian pɛnne bondemanaa, a wa tasoga ka ba leɛre ka ba boɔlɔ o pampana penne alla Salvatore Fiume. A bondirii meɛroŋ mine la butter, olive kaaŋ, toose, oregano, parmesan, mozzarella ane basil. == Kaa kyɛ nyɛ == * [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Italy.svg|link=|alt=flag|border|class=noviewer|32x32px]]Italy portal * [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Foodlogo2.svg|alt=icon|class=noviewer|32x32px]]Food portal * Cuisine of Liguria * List of pasta == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] 09k75vz797m44c173hizzf4d7hfmmwm 63573 63572 2026-07-31T10:25:29Z Vision L1 19 63573 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q1063736}} Penne ( Italian: [ penne] ) e la pasta pare kaŋa, ŋa ba maŋ maale o la ka o waa ŋa tubu, o poɔ maŋ waa vuo lɛ, kyɛ ka o noɔre te ŋmaa eŋ nɔkyare ata. Gbɛɛ yaga a bondiraa ŋa wheat zɔŋ la ka ba maŋ de a maale ne. == A yuori pare ne a ziyiraa == Penne a Italian  kɔkɔre poɔ o tɛgɛ wulo la yageroŋ, ka penna, a yelbiri meŋa la pen a kɔkɔre poɔ, ka o pare la a puoriŋ, a bɔrefɔ kɔkɔre meŋ poɔ. “pen” pare la cognate. A saŋa na wa maale bon naŋ taa lambobo, ba teɛroŋ da la ka o yitaa ne nib, ane dip pen.<ref name=":0">[http://www.welovepasta.it/penne-in-origine-erano-con-lo-zafferano/ "Penne? In origine erano con lo zafferano"] (in Italian). Welovepasta.it. 28 June 2017. Retrieved 7 January 2019.</ref> == Yiibu meŋa zie == Penne e la a pasta kaŋa waaloŋ naŋ bebe a yi a 1865 yuomo poɔ anaŋ waana a ŋaa. Giovanni Battista Capurro, a pasta maaloo ŋa yi la a San Martino D’Albaro ( Genoa), sɛre ka a boma ama na maale mɔnsine kaŋa la ba maŋ maale a boma ama eŋ ka ŋmara. A o nu o naŋ de tuŋ soŋ la ka pasta maaloo leɛ waa waraa kaŋa bale, a maale paala ŋa maŋ taa la lambobo anaare ka kaŋ zaa wogiluŋ maŋ e  {{convert|3|cm|0|abbr=on}} ''mezze penne'' {{gloss|half pens}}half pens' to {{convert|5|cm|0|abbr=on}} ''penne'' ‘pens’.<ref name=":0" /><ref>[https://www.dececco.com/it_it/product/mezze-penne-rigate-n-141-integrali/ "Mezze Penne Rigate n° 141 Integrali - Pasta De Cecco"] (in Italian). Dececco.com. Retrieved 7 January 2019.</ref> == Bigiruu ane a tɛɛtɛɛloŋ == [[Duoro kɔre:Barilla penne 4.jpg|thumb]] A Italy paaloŋ poɔ, penne maaloo taa la parɛɛ ayi, ka anaŋ la, ''penne lisce'' 'smooth' ( ŋa la maŋ e baaloŋ lɛ) ane penne ''rigate'' 'ridged', ŋa la maŋ taa saaloŋ mine ka a zoro o lambobo. Pennoni penne eŋ maŋ waa la yɛloŋ lɛ.<ref>[http://www.thenibble.com/REVIEWS/MAIN/pastas/glossary6.asp "Pasta Shapes".] Thenibble.com. Retrieved 21 February 2013.</ref> A bɔrefɔ kɔkɔre poɔ, a parɛɛ kaŋa la ba boɔlɔ ka '''mostaccioli''', kampani gyamaa taa la a maaloo tɛɛtɛɛ ka a mine na baŋ e baaloŋ bee saaloŋ ka mine meŋ baŋ e nyarnyara lɛ.<ref>[https://web.archive.org/web/20120509222136/http://pasta-products-creamette.newworldpasta.com/Mostaccioli-Rigati-ZX00151000025501CT00ZX15 "Creamette - Our Products - Mostaccioli Rigati"]. Pasta-products-creamette.newworldpasta.com. Archived from [http://pasta-products-creamette.newworldpasta.com/Mostaccioli-Rigati-ZX00151000025501CT00ZX15 the original] on 9 May 2012. Retrieved 21 February 2013.</ref> == Bondirii == Penne bondirii ama e la bone ba naŋ maŋ doge a al dente kyɛ ka a waaloŋ vɛŋ ka a waa ŋa sauces, aseŋ, pasto, marinara bee arrabbiata. Penne all’arrabiata yelnyɔgeraa gyamaa yi la Italian sinii poɔ aseŋ; Ferrei’s La Grande Bouffe ane Fellini’s Roma poɔ. === Penne alla Salvatore Fiume === Vincenzo Buonassisi, Salvatore Fiume mannoo wuli sɛgebo banaŋ da di a bondirii maaloo sɛgebo kyakya a Gardone a penne seɛbo rigate bondirii, ka a yitaa ne a Italian pɛnne bondemanaa, a wa tasoga ka ba leɛre ka ba boɔlɔ o pampana penne alla Salvatore Fiume. A bondirii meɛroŋ mine la butter, olive kaaŋ, toose, oregano, parmesan, mozzarella ane basil. == Kaa kyɛ nyɛ == * [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Italy.svg|link=|alt=flag|border|class=noviewer|32x32px]]Italy portal * [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Foodlogo2.svg|alt=icon|class=noviewer|32x32px]]Food portal * Cuisine of Liguria * List of pasta == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] ahqnwl9qgryjcv4amexddr9nmdscb7r 63574 63573 2026-07-31T10:27:49Z Vision L1 19 63574 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q1063736}} Penne ( Italian: [ penne] ) e la pasta pare kaŋa, ŋa ba maŋ maale o la ka o waa ŋa tubu, o poɔ maŋ waa vuo lɛ, kyɛ ka o noɔre te ŋmaa eŋ nɔkyare ata. Gbɛɛ yaga a bondiraa ŋa wheat zɔŋ la ka ba maŋ de a maale ne. == A yuori pare ne a ziyiraa == Penne a Italian  kɔkɔre poɔ o tɛgɛ wulo la yageroŋ, ka penna, a yelbiri meŋa la pen a kɔkɔre poɔ, ka o pare la a puoriŋ, a bɔrefɔ kɔkɔre meŋ poɔ. “pen” pare la cognate. A saŋa na wa maale bon naŋ taa lambobo, ba teɛroŋ da la ka o yitaa ne nib, ane dip pen.<ref name=":0">[http://www.welovepasta.it/penne-in-origine-erano-con-lo-zafferano/ "Penne? In origine erano con lo zafferano"] (in Italian). Welovepasta.it. 28 June 2017. Retrieved 7 January 2019.</ref> == Yiibu meŋa zie == Penne e la a pasta kaŋa waaloŋ naŋ bebe a yi a 1865 yuomo poɔ anaŋ waana a ŋaa. Giovanni Battista Capurro, a pasta maaloo ŋa yi la a San Martino D’Albaro ( Genoa), sɛre ka a boma ama na maale mɔnsine kaŋa la ba maŋ maale a boma ama eŋ ka ŋmara. A o nu o naŋ de tuŋ soŋ la ka pasta maaloo leɛ waa waraa kaŋa bale, a maale paala ŋa maŋ taa la lambobo anaare ka kaŋ zaa wogiluŋ maŋ e  {{convert|3|cm|0|abbr=on}} ''mezze penne'' {{gloss|half pens}}half pens' to {{convert|5|cm|0|abbr=on}} ''penne'' ‘pens’.<ref name=":0" /><ref>[https://www.dececco.com/it_it/product/mezze-penne-rigate-n-141-integrali/ "Mezze Penne Rigate n° 141 Integrali - Pasta De Cecco"] (in Italian). Dececco.com. Retrieved 7 January 2019.</ref> == Bigiruu ane a tɛɛtɛɛloŋ == [[Duoro kɔre:Barilla penne 4.jpg|thumb]] A Italy paaloŋ poɔ, penne maaloo taa la parɛɛ ayi, ka anaŋ la, ''penne lisce'' 'smooth' ( ŋa la maŋ e baaloŋ lɛ) ane penne ''rigate'' 'ridged', ŋa la maŋ taa saaloŋ mine ka a zoro o lambobo. Pennoni penne eŋ maŋ waa la yɛloŋ lɛ.<ref>[http://www.thenibble.com/REVIEWS/MAIN/pastas/glossary6.asp "Pasta Shapes".] Thenibble.com. Retrieved 21 February 2013.</ref> A bɔrefɔ kɔkɔre poɔ, a parɛɛ kaŋa la ba boɔlɔ ka '''mostaccioli''', kampani gyamaa taa la a maaloo tɛɛtɛɛ ka a mine na baŋ e baaloŋ bee saaloŋ ka mine meŋ baŋ e nyarnyara lɛ.<ref>[https://web.archive.org/web/20120509222136/http://pasta-products-creamette.newworldpasta.com/Mostaccioli-Rigati-ZX00151000025501CT00ZX15 "Creamette - Our Products - Mostaccioli Rigati"]. Pasta-products-creamette.newworldpasta.com. Archived from [http://pasta-products-creamette.newworldpasta.com/Mostaccioli-Rigati-ZX00151000025501CT00ZX15 the original] on 9 May 2012. Retrieved 21 February 2013.</ref><ref>[https://www.barilla.com/en-us/products/pasta/classic-blue-box/mostaccioli "Barilla - Mostaccioli".] Barilla Pasta. Retrieved 25 April 2021.</ref> == Bondirii == Penne bondirii ama e la bone ba naŋ maŋ doge a al dente kyɛ ka a waaloŋ vɛŋ ka a waa ŋa sauces, aseŋ, pasto, marinara bee arrabbiata. Penne all’arrabiata yelnyɔgeraa gyamaa yi la Italian sinii poɔ aseŋ; Ferrei’s La Grande Bouffe ane Fellini’s Roma poɔ. === Penne alla Salvatore Fiume === Vincenzo Buonassisi, Salvatore Fiume mannoo wuli sɛgebo banaŋ da di a bondirii maaloo sɛgebo kyakya a Gardone a penne seɛbo rigate bondirii, ka a yitaa ne a Italian pɛnne bondemanaa, a wa tasoga ka ba leɛre ka ba boɔlɔ o pampana penne alla Salvatore Fiume. A bondirii meɛroŋ mine la butter, olive kaaŋ, toose, oregano, parmesan, mozzarella ane basil. == Kaa kyɛ nyɛ == * [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Italy.svg|link=|alt=flag|border|class=noviewer|32x32px]]Italy portal * [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Foodlogo2.svg|alt=icon|class=noviewer|32x32px]]Food portal * Cuisine of Liguria * List of pasta == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] prnic9sy64lh8jed7bent55vztmxbli 63575 63574 2026-07-31T10:30:31Z Vision L1 19 63575 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q1063736}} Penne ( Italian: [ penne] ) e la pasta pare kaŋa, ŋa ba maŋ maale o la ka o waa ŋa tubu, o poɔ maŋ waa vuo lɛ, kyɛ ka o noɔre te ŋmaa eŋ nɔkyare ata. Gbɛɛ yaga a bondiraa ŋa wheat zɔŋ la ka ba maŋ de a maale ne. == A yuori pare ne a ziyiraa == Penne a Italian  kɔkɔre poɔ o tɛgɛ wulo la yageroŋ, ka penna, a yelbiri meŋa la pen a kɔkɔre poɔ, ka o pare la a puoriŋ, a bɔrefɔ kɔkɔre meŋ poɔ. “pen” pare la cognate. A saŋa na wa maale bon naŋ taa lambobo, ba teɛroŋ da la ka o yitaa ne nib, ane dip pen.<ref name=":0">[http://www.welovepasta.it/penne-in-origine-erano-con-lo-zafferano/ "Penne? In origine erano con lo zafferano"] (in Italian). Welovepasta.it. 28 June 2017. Retrieved 7 January 2019.</ref> == Yiibu meŋa zie == Penne e la a pasta kaŋa waaloŋ naŋ bebe a yi a 1865 yuomo poɔ anaŋ waana a ŋaa. Giovanni Battista Capurro, a pasta maaloo ŋa yi la a San Martino D’Albaro ( Genoa), sɛre ka a boma ama na maale mɔnsine kaŋa la ba maŋ maale a boma ama eŋ ka ŋmara. A o nu o naŋ de tuŋ soŋ la ka pasta maaloo leɛ waa waraa kaŋa bale, a maale paala ŋa maŋ taa la lambobo anaare ka kaŋ zaa wogiluŋ maŋ e  {{convert|3|cm|0|abbr=on}} ''mezze penne'' {{gloss|half pens}}half pens' to {{convert|5|cm|0|abbr=on}} ''penne'' ‘pens’.<ref name=":0" /><ref>[https://www.dececco.com/it_it/product/mezze-penne-rigate-n-141-integrali/ "Mezze Penne Rigate n° 141 Integrali - Pasta De Cecco"] (in Italian). Dececco.com. Retrieved 7 January 2019.</ref> == Bigiruu ane a tɛɛtɛɛloŋ == [[Duoro kɔre:Barilla penne 4.jpg|thumb]] A Italy paaloŋ poɔ, penne maaloo taa la parɛɛ ayi, ka anaŋ la, ''penne lisce'' 'smooth' ( ŋa la maŋ e baaloŋ lɛ) ane penne ''rigate'' 'ridged', ŋa la maŋ taa saaloŋ mine ka a zoro o lambobo. Pennoni penne eŋ maŋ waa la yɛloŋ lɛ.<ref>[http://www.thenibble.com/REVIEWS/MAIN/pastas/glossary6.asp "Pasta Shapes".] Thenibble.com. Retrieved 21 February 2013.</ref> A bɔrefɔ kɔkɔre poɔ, a parɛɛ kaŋa la ba boɔlɔ ka '''mostaccioli''', kampani gyamaa taa la a maaloo tɛɛtɛɛ ka a mine na baŋ e baaloŋ bee saaloŋ ka mine meŋ baŋ e nyarnyara lɛ.<ref>[https://web.archive.org/web/20120509222136/http://pasta-products-creamette.newworldpasta.com/Mostaccioli-Rigati-ZX00151000025501CT00ZX15 "Creamette - Our Products - Mostaccioli Rigati"]. Pasta-products-creamette.newworldpasta.com. Archived from [http://pasta-products-creamette.newworldpasta.com/Mostaccioli-Rigati-ZX00151000025501CT00ZX15 the original] on 9 May 2012. Retrieved 21 February 2013.</ref><ref>[https://www.barilla.com/en-us/products/pasta/classic-blue-box/mostaccioli "Barilla - Mostaccioli".] Barilla Pasta. Retrieved 25 April 2021.</ref> == Bondirii == Penne bondirii ama e la bone ba naŋ maŋ doge a al dente kyɛ ka a waaloŋ vɛŋ ka a waa ŋa sauces, aseŋ, pasto, marinara bee arrabbiata. Penne all’arrabiata yelnyɔgeraa gyamaa yi la Italian sinii poɔ aseŋ; Ferrei’s La Grande Bouffe ane Fellini’s Roma poɔ.<ref>Giorgioni, Livio (2002). La grande abbuffata : percorsi cinematografici fra trame e ricette (in Italian). Pontiggia, Federico, 1978-, Ronconi, Marco, 1972-. Cantalupa (Torino): Effatà. p. 25. <nowiki>ISBN 9788874020225</nowiki>. OCLC 50875311.</ref> === Penne alla Salvatore Fiume === Vincenzo Buonassisi, Salvatore Fiume mannoo wuli sɛgebo banaŋ da di a bondirii maaloo sɛgebo kyakya a Gardone a penne seɛbo rigate bondirii, ka a yitaa ne a Italian pɛnne bondemanaa, a wa tasoga ka ba leɛre ka ba boɔlɔ o pampana penne alla Salvatore Fiume. A bondirii meɛroŋ mine la butter, olive kaaŋ, toose, oregano, parmesan, mozzarella ane basil.<ref>Buonassisi, Vincenzo (2020). The Pasta Codex. New York, New York: Rizzoli International Publications. p. 86. <nowiki>ISBN 978-0-8478-6874-2</nowiki>.</ref> == Kaa kyɛ nyɛ == * [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Italy.svg|link=|alt=flag|border|class=noviewer|32x32px]]Italy portal * [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Foodlogo2.svg|alt=icon|class=noviewer|32x32px]]Food portal * Cuisine of Liguria * List of pasta == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] bd30fll3izdqwd8cghs9tfq5ln2hmju 63576 63575 2026-07-31T10:31:39Z Vision L1 19 63576 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q1063736}} '''Penne''' ( Italian: [ penne] ) e la pasta pare kaŋa, ŋa ba maŋ maale o la ka o waa ŋa tubu, o poɔ maŋ waa vuo lɛ, kyɛ ka o noɔre te ŋmaa eŋ nɔkyare ata. Gbɛɛ yaga a bondiraa ŋa wheat zɔŋ la ka ba maŋ de a maale ne. == A yuori pare ne a ziyiraa == Penne a Italian  kɔkɔre poɔ o tɛgɛ wulo la yageroŋ, ka penna, a yelbiri meŋa la pen a kɔkɔre poɔ, ka o pare la a puoriŋ, a bɔrefɔ kɔkɔre meŋ poɔ. “pen” pare la cognate. A saŋa na wa maale bon naŋ taa lambobo, ba teɛroŋ da la ka o yitaa ne nib, ane dip pen.<ref name=":0">[http://www.welovepasta.it/penne-in-origine-erano-con-lo-zafferano/ "Penne? In origine erano con lo zafferano"] (in Italian). Welovepasta.it. 28 June 2017. Retrieved 7 January 2019.</ref> == Yiibu meŋa zie == Penne e la a pasta kaŋa waaloŋ naŋ bebe a yi a 1865 yuomo poɔ anaŋ waana a ŋaa. Giovanni Battista Capurro, a pasta maaloo ŋa yi la a San Martino D’Albaro ( Genoa), sɛre ka a boma ama na maale mɔnsine kaŋa la ba maŋ maale a boma ama eŋ ka ŋmara. A o nu o naŋ de tuŋ soŋ la ka pasta maaloo leɛ waa waraa kaŋa bale, a maale paala ŋa maŋ taa la lambobo anaare ka kaŋ zaa wogiluŋ maŋ e  {{convert|3|cm|0|abbr=on}} ''mezze penne'' {{gloss|half pens}}half pens' to {{convert|5|cm|0|abbr=on}} ''penne'' ‘pens’.<ref name=":0" /><ref>[https://www.dececco.com/it_it/product/mezze-penne-rigate-n-141-integrali/ "Mezze Penne Rigate n° 141 Integrali - Pasta De Cecco"] (in Italian). Dececco.com. Retrieved 7 January 2019.</ref> == Bigiruu ane a tɛɛtɛɛloŋ == [[Duoro kɔre:Barilla penne 4.jpg|thumb]] A Italy paaloŋ poɔ, penne maaloo taa la parɛɛ ayi, ka anaŋ la, ''penne lisce'' 'smooth' ( ŋa la maŋ e baaloŋ lɛ) ane penne ''rigate'' 'ridged', ŋa la maŋ taa saaloŋ mine ka a zoro o lambobo. Pennoni penne eŋ maŋ waa la yɛloŋ lɛ.<ref>[http://www.thenibble.com/REVIEWS/MAIN/pastas/glossary6.asp "Pasta Shapes".] Thenibble.com. Retrieved 21 February 2013.</ref> A bɔrefɔ kɔkɔre poɔ, a parɛɛ kaŋa la ba boɔlɔ ka '''mostaccioli''', kampani gyamaa taa la a maaloo tɛɛtɛɛ ka a mine na baŋ e baaloŋ bee saaloŋ ka mine meŋ baŋ e nyarnyara lɛ.<ref>[https://web.archive.org/web/20120509222136/http://pasta-products-creamette.newworldpasta.com/Mostaccioli-Rigati-ZX00151000025501CT00ZX15 "Creamette - Our Products - Mostaccioli Rigati"]. Pasta-products-creamette.newworldpasta.com. Archived from [http://pasta-products-creamette.newworldpasta.com/Mostaccioli-Rigati-ZX00151000025501CT00ZX15 the original] on 9 May 2012. Retrieved 21 February 2013.</ref><ref>[https://www.barilla.com/en-us/products/pasta/classic-blue-box/mostaccioli "Barilla - Mostaccioli".] Barilla Pasta. Retrieved 25 April 2021.</ref> == Bondirii == Penne bondirii ama e la bone ba naŋ maŋ doge a al dente kyɛ ka a waaloŋ vɛŋ ka a waa ŋa sauces, aseŋ, pasto, marinara bee arrabbiata. Penne all’arrabiata yelnyɔgeraa gyamaa yi la Italian sinii poɔ aseŋ; Ferrei’s La Grande Bouffe ane Fellini’s Roma poɔ.<ref>Giorgioni, Livio (2002). La grande abbuffata : percorsi cinematografici fra trame e ricette (in Italian). Pontiggia, Federico, 1978-, Ronconi, Marco, 1972-. Cantalupa (Torino): Effatà. p. 25. <nowiki>ISBN 9788874020225</nowiki>. OCLC 50875311.</ref> === Penne alla Salvatore Fiume === Vincenzo Buonassisi, Salvatore Fiume mannoo wuli sɛgebo banaŋ da di a bondirii maaloo sɛgebo kyakya a Gardone a penne seɛbo rigate bondirii, ka a yitaa ne a Italian pɛnne bondemanaa, a wa tasoga ka ba leɛre ka ba boɔlɔ o pampana penne alla Salvatore Fiume. A bondirii meɛroŋ mine la butter, olive kaaŋ, toose, oregano, parmesan, mozzarella ane basil.<ref>Buonassisi, Vincenzo (2020). The Pasta Codex. New York, New York: Rizzoli International Publications. p. 86. <nowiki>ISBN 978-0-8478-6874-2</nowiki>.</ref> == Kaa kyɛ nyɛ == * [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Italy.svg|link=|alt=flag|border|class=noviewer|32x32px]]Italy portal * [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Foodlogo2.svg|alt=icon|class=noviewer|32x32px]]Food portal * Cuisine of Liguria * List of pasta == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] i8xexww4tbqjrql0z76562318s16zfu Moambe 0 7363 63581 63463 2026-07-31T11:01:46Z Vision L1 19 63581 wikitext text/x-wiki {{databox|item=Q2466774}} [[Duoro kɔre:Elaeis guineensis fruits on tree.jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:Elaeis guineensis - noix de palme oil palm - harvesting fruits from the cluster.jpg|thumb]] Palm butter bee palm cream, a e la boŋkaŋa neɛzaa naŋ baŋ ka ba boɔlɔ moambe, mwambe bee nyembwe, e la boma banaŋ maŋ de maale ne pericarp ( a ba e bombie) abɛ bie, abɛ wɔmɔ e la a Afrcan abɛ kaaŋ (Elaeis guineensis) teɛ. A  boma ama taa la tɔnɔ yaga a kyaare ne a zeɛre ane sauces naŋ be a African bondirii poɔ. Bondirii anaŋ banaŋ de sauce ane seŋkaa, seŋkaa zɔŋ bee seŋkaa ɛre. a nɛne onaŋ ba naŋ maŋ de a doge bee a maale ne a zeɛre ama maŋ e la noɔ nɛne, kyɛ a noɔ nɛne yoŋ naane ka ba naŋ baŋ de a doge a zeɛre ama, nɛmɛ mine ba naŋ maŋ toɔ de a doge a zeɛre amam la nao nɛne, zoma, mutton, bee we doŋa kaŋa zaa aseŋ ebaa, ane o taaba anaŋ zaa, na baŋ doge la a zeɛre ama.Moambe noɔ nɛne meŋ e bone naŋ pore a paaloŋ bondirii zaa poɔ azuo a zaa aAfrika tenne ata ama zaa poɔ. == Irigiŋ poore ane a tɛɛtɛɛloŋ == [[Duoro kɔre:Moambe - noix de palme sauce with chicken.jpg|thumb]] Sɛre ka neɛ na maale abɛ (palm butter,) abɛ bie (palm nuts) a yele danweɛŋ  soba naŋ seŋ ka o e la ka o doge a abɛ a tɔ. ka anaŋ wa tɔ baare fo na de la koɔ a puli ne a nyɔge a kyoɔre a leɛ maaleŋ doge ka a kpa bɛ. a wagere ŋa poɔ la ka a na baŋ doge abɛ zeɛre, ka a nansaala maŋŋ  boɔlɔ ka sauce graine bee noix de palme anaŋ la maŋ are leɛre a zu.<ref>"Palm Butter Soups". ''The Congo Cookbook''. 2018-07-18. Retrieved 2022-06-28.</ref> === Angola === A Angola paaloŋ poɔ, a bondirii ama la ka ba boɔlɔ ka moamba de galinha ana la ka ba baŋ ka a e ba paaloŋ saaŋkompare yipɔge bondirii. A bondirii ama anaŋ ne funge ane manioc puree aneŋ lla maŋ laŋ kyɛnɛ, a zeɛre ama gbɛɛ yaga zoma la ka ba maŋ de maale ne a.<ref>Hamilton, Cherie. ''Cuisines of Portuguese Encounters'' New York: Hippocrene Books, 2001. p. 219</ref> === '''Democratic Republic of the Congo''' === A western irigiŋ naŋ be a democratic Republic the Congo, mwambi bee mwambe ( Lingala: mwamba) la e a yuori ba naŋ de ko sauɔe palm oil bee peanuts (abɛ kaaŋ).<ref>Travel: 192-Part Guide to the World Part 41 Congo (Kinshasa)<sup>&#x5B;''dead link''&#x5D;</sup></ref>  Poulet à la Moambé, "chicken ( noɔ nɛne)  naŋ be a ''moambe''  sauce naŋ be a Congo's paaloŋ la e ba yipɔge bondirii.<ref>"The Proven Platter – Democratic Republic of Congo (DRC)". ''Together Women Rise''. 5 October 2020. Retrieved 28 June 2022.</ref> === '''Gabon''' === '''A Gabon''' paaloŋ poɔ, pampana ŋa a sauɔe ama la ka ba boɔlɔ ka nyembwe, a yi a Myene yelbiri abɛ (palm oil) ŋa poɔ. A yelnimizeɛ a bondirii ama ba naŋ de a nyembwe noɔ  (French: ''poulet [au] nyembwe'' or ''poulet [au] gnemboue'') a Gabon paaaloŋ poɔ a bondirii ama la ka sage de ka o e ba yipɔge kyɛ naŋ a Gabon paaloŋ zaa bondiraa neɛzaa naŋ baŋ bee a dire.<ref>"Oiling the Wheels of the Economy." ''Gabon''. Winter 2007. p. 19. Retrieved 10 March 2009</ref> == Leɛ Kaa Kyɛ Nyɛ == Palm oil (Abɛ kaaŋ) ·        List of sauces ·        List of stews == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] 02qm0croltfwbm6df1gistjfmtyz9k9 Ashesi University 0 7369 63533 63243 2026-07-30T13:16:06Z Raymond Loor 1842 63533 wikitext text/x-wiki 2001Ashesi Yuniveniti e la sommeŋɛ yuniveniti, University (/ɑːʃˈs/ non-profit and non-sectarian yuniveniti naŋ Berekuso, a peɛle Accra. Ashesi ba da mɛ o la ka o na e o yoŋ, gyamaa toɔ di tɔnɔ a yi sakuuri ŋa naŋ-ba-boɔrɔ-tɔna o yoŋ. A Yuniveniti nyɛ la pugebo yi a Ghanaian National Accreditation Board zie (pampan ka o e a Ghana Tertiary Education Commission) in September 2001 ka o tõɔ tona toma a mentorship of the University of Cape Coast (UCC), ane degrees conferred by UCC. Ashesi piili la toma a 4th Maakye, 2002. Ashesi Yunivenity de la a Gaana yidandɔɔ nɔinni, ka ba na piili toma January 2018, a leɛre o ka e a sommeŋɛ yunivenity kaŋa naŋ na toɔ erɛ o meŋɛ digirii. O meŋ paale la a sommeŋɛ yunivenitiri na naŋ ma de zuri tɔ taa maale yɛlɛ, a Association of African Universities and the Association of Commonwealth Universities. == Sommo yizie4 == qgck7ccxa7eo26l6qkwiwmope9529t6 Takoradi Technical University 0 7371 63534 63399 2026-07-30T16:51:37Z Ningeng paula 1176 Added Article 63534 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" | colspan="2" |<mapframe zoom="13" align="center" frameless="1" height="200" width="270">[ {"properties":{"title":"Takoradi Technical University","fill-opacity":0.1,"stroke":"#FF0000","stroke-width":2,"fill":"#606060"},"type":"ExternalData","service":"geoshape","ids":"Q1233332"}, {"type":"Feature","geometry":{"coordinates":[-1.7561111111111112,4.9094444444444445],"type":"Point"},"properties":{"marker-color":"#5E74F3","title":"Takoradi Technical University","marker-symbol":"college"}} ]</mapframe><mapframe zoom="13" align="center" frameless="1" height="200" width="270">[ {"properties":{"title":"Takoradi Technical University","fill-opacity":0.1,"stroke":"#FF0000","stroke-width":2,"fill":"#606060"},"type":"ExternalData","service":"geoshape","ids":"Q1233332"}, {"type":"Feature","geometry":{"coordinates":[-1.7561111111111112,4.9094444444444445],"type":"Point"},"properties":{"marker-color":"#5E74F3","title":"Takoradi Technical University","marker-symbol":"college"}} ]</mapframe>OpenStreetMap |} Takoradi Technical University e la bɔnne zannoo Yunivaniti naŋ be Secondi- Takoradi, a ba neŋkpoŋe a Western irigin a Ghana poɔ. Takoradi Nuuri tontonneba Yunivaniti be la Western irigin naŋ be Ghana poɔ, be maaroŋ naŋ maŋ yiri a Altlantic ocean paale ne karendire ane workshop mansemɛ.Takoradi Nuuri tontonneba Yunivaniti ŋa piili la a e bɔnne nuuri sakuuri a yi 1954 kyɛ leɛ paale a sakubɛrɛ zannoo poɔ. Yuomo naŋ pare a Nuuri tontonneba bɛgɛ 1992( PNDCL321), ka ba la leɛ o ka e a Nuuri tontonneba ( Act 745) a yi 2007 a yi 2016 ba da leɛ la nuuri tontonneba sakuuri boma ayoɔbo a yi boma pie poɔ a gaa ne Yunivaniti a Ghana poɔ. == Logo == A Yunivaniti logo boɔbo la ka o nyɔge nuuri toma zannoo. A logo taa la yelnyɔgere ama Adwen, Akoma na Nsa ma mpuntu" literally "The brain (mind), heart, and hands (skills) engender development." A logo poɔ gane bebe la yuo gaŋ ka bonzeɛ ŋmaa gyile kyɛ ka bondɔre be o puori. A logo ŋa yelnyɔgere zaa kyaare nuuri toma ane zannoo a Yunivaniti poɔ. A Adinkra are ko la <nowiki>'' Ntesie" kyɛ bee ''</nowiki>Mate masie" ka a yeli ŋa tɛgɛ la ( N woŋe a la, N taa a la) o e la a Ghana saaŋkompare yɛlɛ mine ba naŋ maŋ de zanne ne,a puori bone na naŋ taa a buluu ane a dɔre boma kyaare ne la a zie a sakuuri naŋ be peɛle a baa. A buluu na meŋ naŋ ŋmaa gyile a logo kyaare ne la donɛɛ zaa sageebo ne a sakuuri zannoo <nowiki>''</nowiki> ka a sazu la ba zie baara". A vūū waaloŋ na wulo la ba toŋkpeɛne ane meŋɛ ŋmɛnoo,ka lɛ maŋ wane zunõɔ a ba zannoo poɔ. A bondɔre onaŋ meŋ wulo la ba bondaanoŋa yi ba naŋ maŋ de ba bammo ane ba yɛŋ toŋ ne toma a kyaare ne zannoo a ko Takoradi Nuuri toma sakuuri. [[//en.wikipedia.org/wiki/File:Takoradi-Technical-University_Logo.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Takoradi-Technical-University_Logo.png|alt=Logo of Takoradi Technical University|thumb|Logo of Takoradi Technical University]] == Dakoroŋ == A Takoradi Nuuri tontonneba Yunivaniti ŋa piili la September, 2016 ,ka a gɔbente bɛgere wuli ka a leɛre a Nuuri tontonneba sakuuri ŋa a ne a mine anuu gaa ne Nuuri tontonneba Yunivanitiri . April 1954, Takoradi Nuuri tontonneba Yunivaniti bebe la a e bɔnne nuuri tontoneba sakuuri a paale Ghana education service ko a ministry naŋ kaara a te zannoo yɛlɛ. A saŋa na, a sakuuri da korɔ la nuuri toma bammo sɛbentegate kyaare ne ba gane zanne bammo te kyaare ne ba da di,ɔfere toma,libie yɛlɛ kyɛlbo ane ba nuuri toma bammo naŋ seŋ lɛ a zannoo poɔ, ba da nyɛrɛ la sɛbentegate yire ne Royal Society of Arts (RSA) ane City and Guilds of London, United Kingdom. A yi 1990 ka a Ghana education service noba de a yi a noba bama zie N naŋ pore a terɛ a sɛbentegate. A ŋa o naŋ paale a Ghana zannoo leɛ maaloo, o naŋ piili 1980s, a Takoradi Nuuri tontonneba sakuuri ŋa a ne a sakue anuu wa zɛge doe la a yi nuuri tontonneba bɛgere Act 321( PNDC law 1993) gaa paale Ghana sakubɛrɛ gane zannoo sakuuri yɛlɛ( Ghana Tertiary education system) . A Nuuri tontonneba, bɛgere poɔ ba piili korɔ la Higher National Diploma (HND) zannoo a yi 1993/1994 zannoo yuoni poɔ. A fere la ka Nuuri tontonneba Yunivaniti tuuro a yɛlɛ ŋa a tõɔ soŋ ka sakubɛrɛ zannoo ne wullu do te nensaale taaba zie. Neɛ naŋ kaara a te zannoo yeltare wa yi ne la sanne ka a gɔbente nembɛrɛ kaa o soŋ kyɛ ka a yi 2014 ka a palamente sage de a yi August 2016 ne a yidɔɔkpoŋe sageebo, ka ba leɛre a nuuri tontonneba sakue na mine ka a leɛre Yunivanitiri. A yi a lɛ puoriŋ, Takoradi polytechnic council noba sage de la a Nuuri tontonneba sakuuri ŋa boɔlo a <nowiki>''</nowiki>Takoradi Nuuri tontonneba Yunivaniti<nowiki>''</nowiki> ka ba register o a General Department of Ghana. Pampana Takoradi Nuuri tontonneba Yunivaniti taa la sakue ata ka a na la Effia Kuma (Takoradi), Butumagyebu (Sekondi), ane Akatakyi (Agona-Nkwanta). A Akatakyi sakuuri la a sakue ama zaa poɔ sakukpoŋe taa tengane 152.3.    lmsv3n66sep8wj7onpfp0yr6zb6abio 63535 63534 2026-07-30T19:19:01Z Ningeng paula 1176 Added Article 63535 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" | colspan="2" |<mapframe zoom="13" align="center" frameless="1" height="200" width="270">[ {"properties":{"title":"Takoradi Technical University","fill-opacity":0.1,"stroke":"#FF0000","stroke-width":2,"fill":"#606060"},"type":"ExternalData","service":"geoshape","ids":"Q1233332"}, {"type":"Feature","geometry":{"coordinates":[-1.7561111111111112,4.9094444444444445],"type":"Point"},"properties":{"marker-color":"#5E74F3","title":"Takoradi Technical University","marker-symbol":"college"}} ]</mapframe><mapframe zoom="13" align="center" frameless="1" height="200" width="270">[ {"properties":{"title":"Takoradi Technical University","fill-opacity":0.1,"stroke":"#FF0000","stroke-width":2,"fill":"#606060"},"type":"ExternalData","service":"geoshape","ids":"Q1233332"}, {"type":"Feature","geometry":{"coordinates":[-1.7561111111111112,4.9094444444444445],"type":"Point"},"properties":{"marker-color":"#5E74F3","title":"Takoradi Technical University","marker-symbol":"college"}} ]</mapframe>OpenStreetMap |} Takoradi Technical University e la bɔnne zannoo Yunivaniti naŋ be Secondi- Takoradi, a ba neŋkpoŋe a Western irigin a Ghana poɔ. Takoradi Nuuri tontonneba Yunivaniti be la Western irigin naŋ be Ghana poɔ, be maaroŋ naŋ maŋ yiri a Altlantic ocean paale ne karendire ane workshop mansemɛ.Takoradi Nuuri tontonneba Yunivaniti ŋa piili la a e bɔnne nuuri sakuuri a yi 1954 kyɛ leɛ paale a sakubɛrɛ zannoo poɔ. Yuomo naŋ pare a Nuuri tontonneba bɛgɛ 1992( PNDCL321), ka ba la leɛ o ka e a Nuuri tontonneba ( Act 745) a yi 2007 a yi 2016 ba da leɛ la nuuri tontonneba sakuuri boma ayoɔbo a yi boma pie poɔ a gaa ne Yunivaniti a Ghana poɔ. == Logo == A Yunivaniti logo boɔbo la ka o nyɔge nuuri toma zannoo. A logo taa la yelnyɔgere ama Adwen, Akoma na Nsa ma mpuntu" literally "The brain (mind), heart, and hands (skills) engender development." A logo poɔ gane bebe la yuo gaŋ ka bonzeɛ ŋmaa gyile kyɛ ka bondɔre be o puori. A logo ŋa yelnyɔgere zaa kyaare nuuri toma ane zannoo a Yunivaniti poɔ. A Adinkra are ko la <nowiki>'' Ntesie" kyɛ bee ''</nowiki>Mate masie" ka a yeli ŋa tɛgɛ la ( N woŋe a la, N taa a la) o e la a Ghana saaŋkompare yɛlɛ mine ba naŋ maŋ de zanne ne,a puori bone na naŋ taa a buluu ane a dɔre boma kyaare ne la a zie a sakuuri naŋ be peɛle a baa. A buluu na meŋ naŋ ŋmaa gyile a logo kyaare ne la donɛɛ zaa sageebo ne a sakuuri zannoo <nowiki>''</nowiki> ka a sazu la ba zie baara". A vūū waaloŋ na wulo la ba toŋkpeɛne ane meŋɛ ŋmɛnoo,ka lɛ maŋ wane zunõɔ a ba zannoo poɔ. A bondɔre onaŋ meŋ wulo la ba bondaanoŋa yi ba naŋ maŋ de ba bammo ane ba yɛŋ toŋ ne toma a kyaare ne zannoo a ko Takoradi Nuuri toma sakuuri. [[//en.wikipedia.org/wiki/File:Takoradi-Technical-University_Logo.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Takoradi-Technical-University_Logo.png|alt=Logo of Takoradi Technical University|thumb|Logo of Takoradi Technical University]] == Dakoroŋ == A Takoradi Nuuri tontonneba Yunivaniti ŋa piili la September, 2016 ,ka a gɔbente bɛgere wuli ka a leɛre a Nuuri tontonneba sakuuri ŋa a ne a mine anuu gaa ne Nuuri tontonneba Yunivanitiri . April 1954, Takoradi Nuuri tontonneba Yunivaniti bebe la a e bɔnne nuuri tontoneba sakuuri a paale Ghana education service ko a ministry naŋ kaara a te zannoo yɛlɛ. A saŋa na, a sakuuri da korɔ la nuuri toma bammo sɛbentegate kyaare ne ba gane zanne bammo te kyaare ne ba da di,ɔfere toma,libie yɛlɛ kyɛlbo ane ba nuuri toma bammo naŋ seŋ lɛ a zannoo poɔ, ba da nyɛrɛ la sɛbentegate yire ne Royal Society of Arts (RSA) ane City and Guilds of London, United Kingdom. A yi 1990 ka a Ghana education service noba de a yi a noba bama zie N naŋ pore a terɛ a sɛbentegate. A ŋa o naŋ paale a Ghana zannoo leɛ maaloo, o naŋ piili 1980s, a Takoradi Nuuri tontonneba sakuuri ŋa a ne a sakue anuu wa zɛge doe la a yi nuuri tontonneba bɛgere Act 321( PNDC law 1993) gaa paale Ghana sakubɛrɛ gane zannoo sakuuri yɛlɛ( Ghana Tertiary education system) . A Nuuri tontonneba, bɛgere poɔ ba piili korɔ la Higher National Diploma (HND) zannoo a yi 1993/1994 zannoo yuoni poɔ. A fere la ka Nuuri tontonneba Yunivaniti tuuro a yɛlɛ ŋa a tõɔ soŋ ka sakubɛrɛ zannoo ne wullu do te nensaale taaba zie. Neɛ naŋ kaara a te zannoo yeltare wa yi ne la sanne ka a gɔbente nembɛrɛ kaa o soŋ kyɛ ka a yi 2014 ka a palamente sage de a yi August 2016 ne a yidɔɔkpoŋe sageebo, ka ba leɛre a nuuri tontonneba sakue na mine ka a leɛre Yunivanitiri. A yi a lɛ puoriŋ, Takoradi polytechnic council noba sage de la a Nuuri tontonneba sakuuri ŋa boɔlo a <nowiki>''</nowiki>Takoradi Nuuri tontonneba Yunivaniti<nowiki>''</nowiki> ka ba register o a General Department of Ghana. Pampana Takoradi Nuuri tontonneba Yunivaniti taa la sakue ata ka a na la Effia Kuma (Takoradi), Butumagyebu (Sekondi), ane Akatakyi (Agona-Nkwanta). A Akatakyi sakuuri la a sakue ama zaa poɔ sakukpoŋe taa tengane 152.3.    == Kyɔɔtaare ne bone ba naŋ tõɔ e == === National SLB PetroChallenge 2024 === Takoradi Technical University ( TTU) da la de wēɛ a 2024 National SLB PetroChallenge a kpakpiireŋmɛ a Accra Ghana poɔ. A kpakpiireŋmɛ da e la Yunivanitiri boma pie ka a na la University of Ghana, University of Mines and Technology (UMaT), Kwame Nkrumah University of Science and Technology (KNUST), and the University of Cape Coast. A TTU noba bama la, Solomon Ayissah, David Nana Doffour Mensah, and Jacob Kwabena Amoeku naŋ yi Oil and Natural Gas Engineering Department, a wulo ba bammo kyaare ne a zunõɔ ŋa. A noba bama da nyɛ kyuuri ayoɔbo zannoo yi ne a SLB ( Schlumberger) ka a na la sɛbentegate kyɔɔtaa soŋ,ane Samsung tablet ne ba bone ba naŋ tõɔ e. A yɛlɛ eɛ la ka ka a gyene a noba bama naŋ de ba menne poɔ yɛŋ kyaare ne a oil ane gas yɛlɛ. A sakuuri zaa nenkopŋe ka o na la Rev. Prof. John Frank Eshun, Puge la a noba ne ba naŋ vɛŋ ka noba baŋ a Yunivaniti yɛlɛ. O baŋ ka a yɛlɛ ama a wederbɛ naŋ e ko a TTU's soŋ la petroleum zannoo yɛlɛ. eob9r2j9pm2xv4hub9idncnrbu28l3p 63536 63535 2026-07-30T20:49:55Z Ningeng paula 1176 Added Article 63536 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" | colspan="2" |<mapframe zoom="13" align="center" frameless="1" height="200" width="270">[ {"properties":{"title":"Takoradi Technical University","fill-opacity":0.1,"stroke":"#FF0000","stroke-width":2,"fill":"#606060"},"type":"ExternalData","service":"geoshape","ids":"Q1233332"}, {"type":"Feature","geometry":{"coordinates":[-1.7561111111111112,4.9094444444444445],"type":"Point"},"properties":{"marker-color":"#5E74F3","title":"Takoradi Technical University","marker-symbol":"college"}} ]</mapframe><mapframe zoom="13" align="center" frameless="1" height="200" width="270">[ {"properties":{"title":"Takoradi Technical University","fill-opacity":0.1,"stroke":"#FF0000","stroke-width":2,"fill":"#606060"},"type":"ExternalData","service":"geoshape","ids":"Q1233332"}, {"type":"Feature","geometry":{"coordinates":[-1.7561111111111112,4.9094444444444445],"type":"Point"},"properties":{"marker-color":"#5E74F3","title":"Takoradi Technical University","marker-symbol":"college"}} ]</mapframe>OpenStreetMap |} Takoradi Technical University e la bɔnne zannoo Yunivaniti naŋ be Secondi- Takoradi, a ba neŋkpoŋe a Western irigin a Ghana poɔ. Takoradi Nuuri tontonneba Yunivaniti be la Western irigin naŋ be Ghana poɔ, be maaroŋ naŋ maŋ yiri a Altlantic ocean paale ne karendire ane workshop mansemɛ.Takoradi Nuuri tontonneba Yunivaniti ŋa piili la a e bɔnne nuuri sakuuri a yi 1954 kyɛ leɛ paale a sakubɛrɛ zannoo poɔ. Yuomo naŋ pare a Nuuri tontonneba bɛgɛ 1992( PNDCL321), ka ba la leɛ o ka e a Nuuri tontonneba ( Act 745) a yi 2007 a yi 2016 ba da leɛ la nuuri tontonneba sakuuri boma ayoɔbo a yi boma pie poɔ a gaa ne Yunivaniti a Ghana poɔ. == Logo == A Yunivaniti logo boɔbo la ka o nyɔge nuuri toma zannoo. A logo taa la yelnyɔgere ama Adwen, Akoma na Nsa ma mpuntu" literally "The brain (mind), heart, and hands (skills) engender development." A logo poɔ gane bebe la yuo gaŋ ka bonzeɛ ŋmaa gyile kyɛ ka bondɔre be o puori. A logo ŋa yelnyɔgere zaa kyaare nuuri toma ane zannoo a Yunivaniti poɔ. A Adinkra are ko la <nowiki>'' Ntesie" kyɛ bee ''</nowiki>Mate masie" ka a yeli ŋa tɛgɛ la ( N woŋe a la, N taa a la) o e la a Ghana saaŋkompare yɛlɛ mine ba naŋ maŋ de zanne ne,a puori bone na naŋ taa a buluu ane a dɔre boma kyaare ne la a zie a sakuuri naŋ be peɛle a baa. A buluu na meŋ naŋ ŋmaa gyile a logo kyaare ne la donɛɛ zaa sageebo ne a sakuuri zannoo <nowiki>''</nowiki> ka a sazu la ba zie baara". A vūū waaloŋ na wulo la ba toŋkpeɛne ane meŋɛ ŋmɛnoo,ka lɛ maŋ wane zunõɔ a ba zannoo poɔ. A bondɔre onaŋ meŋ wulo la ba bondaanoŋa yi ba naŋ maŋ de ba bammo ane ba yɛŋ toŋ ne toma a kyaare ne zannoo a ko Takoradi Nuuri toma sakuuri. [[//en.wikipedia.org/wiki/File:Takoradi-Technical-University_Logo.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Takoradi-Technical-University_Logo.png|alt=Logo of Takoradi Technical University|thumb|Logo of Takoradi Technical University]] == Dakoroŋ == A Takoradi Nuuri tontonneba Yunivaniti ŋa piili la September, 2016 ,ka a gɔbente bɛgere wuli ka a leɛre a Nuuri tontonneba sakuuri ŋa a ne a mine anuu gaa ne Nuuri tontonneba Yunivanitiri . April 1954, Takoradi Nuuri tontonneba Yunivaniti bebe la a e bɔnne nuuri tontoneba sakuuri a paale Ghana education service ko a ministry naŋ kaara a te zannoo yɛlɛ. A saŋa na, a sakuuri da korɔ la nuuri toma bammo sɛbentegate kyaare ne ba gane zanne bammo te kyaare ne ba da di,ɔfere toma,libie yɛlɛ kyɛlbo ane ba nuuri toma bammo naŋ seŋ lɛ a zannoo poɔ, ba da nyɛrɛ la sɛbentegate yire ne Royal Society of Arts (RSA) ane City and Guilds of London, United Kingdom. A yi 1990 ka a Ghana education service noba de a yi a noba bama zie N naŋ pore a terɛ a sɛbentegate. A ŋa o naŋ paale a Ghana zannoo leɛ maaloo, o naŋ piili 1980s, a Takoradi Nuuri tontonneba sakuuri ŋa a ne a sakue anuu wa zɛge doe la a yi nuuri tontonneba bɛgere Act 321( PNDC law 1993) gaa paale Ghana sakubɛrɛ gane zannoo sakuuri yɛlɛ( Ghana Tertiary education system) . A Nuuri tontonneba, bɛgere poɔ ba piili korɔ la Higher National Diploma (HND) zannoo a yi 1993/1994 zannoo yuoni poɔ. A fere la ka Nuuri tontonneba Yunivaniti tuuro a yɛlɛ ŋa a tõɔ soŋ ka sakubɛrɛ zannoo ne wullu do te nensaale taaba zie. Neɛ naŋ kaara a te zannoo yeltare wa yi ne la sanne ka a gɔbente nembɛrɛ kaa o soŋ kyɛ ka a yi 2014 ka a palamente sage de a yi August 2016 ne a yidɔɔkpoŋe sageebo, ka ba leɛre a nuuri tontonneba sakue na mine ka a leɛre Yunivanitiri. A yi a lɛ puoriŋ, Takoradi polytechnic council noba sage de la a Nuuri tontonneba sakuuri ŋa boɔlo a <nowiki>''</nowiki>Takoradi Nuuri tontonneba Yunivaniti<nowiki>''</nowiki> ka ba register o a General Department of Ghana. Pampana Takoradi Nuuri tontonneba Yunivaniti taa la sakue ata ka a na la Effia Kuma (Takoradi), Butumagyebu (Sekondi), ane Akatakyi (Agona-Nkwanta). A Akatakyi sakuuri la a sakue ama zaa poɔ sakukpoŋe taa tengane 152.3.    == Kyɔɔtaare ne bone ba naŋ tõɔ e == === National SLB PetroChallenge 2024 === Takoradi Technical University ( TTU) da la de wēɛ a 2024 National SLB PetroChallenge a kpakpiireŋmɛ a Accra Ghana poɔ. A kpakpiireŋmɛ da e la Yunivanitiri boma pie ka a na la University of Ghana, University of Mines and Technology (UMaT), Kwame Nkrumah University of Science and Technology (KNUST), and the University of Cape Coast. A TTU noba bama la, Solomon Ayissah, David Nana Doffour Mensah, and Jacob Kwabena Amoeku naŋ yi Oil and Natural Gas Engineering Department, a wulo ba bammo kyaare ne a zunõɔ ŋa. A noba bama da nyɛ kyuuri ayoɔbo zannoo yi ne a SLB ( Schlumberger) ka a na la sɛbentegate kyɔɔtaa soŋ,ane Samsung tablet ne ba bone ba naŋ tõɔ e. A yɛlɛ eɛ la ka ka a gyene a noba bama naŋ de ba menne poɔ yɛŋ kyaare ne a oil ane gas yɛlɛ. A sakuuri zaa nenkopŋe ka o na la Rev. Prof. John Frank Eshun, Puge la a noba ne ba naŋ vɛŋ ka noba baŋ a Yunivaniti yɛlɛ. O baŋ ka a yɛlɛ ama a wederbɛ naŋ e ko a TTU's soŋ la petroleum zannoo yɛlɛ. === Irigin polytechnic soŋ === Ba da iri la aTakoradi polytechnic ka o are ko a irigin zaa bonsoŋ kyaare ne science and education a yi a Europe Business Assembly ( EBA) kyɔɔtaare zie. Sɛgere naŋ sɛge ka EBA noba de ba nubie neɛ are ko la a International Relations Manager ka o na la Anna Gorobetes, a kyɔɔtaa vɛŋɛɛ la ka noba baŋ ba kɔɔgere kyaare ne polytechnic ŋa zannoo ne wulluu yɛlɛ, ba peɛre soŋ yɛlɛ, lɛ ba naŋ maŋ de ba menne yi ne gbagbale ane lɛ a Yunivaniti naŋ naŋ maŋ de ba menneŋ poɔ a paaloŋ zaa gane zannoo yɛlɛ. A sɛgere wuli ka polytechnic nenkpoŋe na ko la a ba naŋ naŋ mɔ a science gane zanne yɛlɛ gaŋ ba taaba zaa a Yuoni poɔ na nyɛ la kyɔɔtaa. === moɔbo kyaare ne e- nyɛ === A yi 2012, Takoradi polytechnic da la are ko a Exam Ethics Marshals International ( EEMI) da la mɔ yaga a zannoo poɔ a Ghana poɔ. A nenkpoŋe, Reverend Professor Daniel Agyapong Nyarko, da nyɛ la puubo yi ne Exam Ethics Master Marshal ne o naŋ vɛŋ ka yelzaa kyɛŋ soŋ ne o naŋ vɛŋ ka zannoo yɛlɛ do saa. === Ranking === Takoradi polytechnic da la are a ko dɛndɛŋe a yi polytechnic zaa naŋ be a Ghana kyɛ are ko ayi soba a donɛɛ zaa Yunivanitiri puobo poɔ, a yi Webomatics, a peɛroo zaa zikpoŋe baŋ ne o la scientific yɛlɛ kyaare ne web puobo. A polytechnic naŋ taa la a dɛndɛŋe polytechnic puobo na a yi 2012 gaa ne ata soba a yi ne Sub-Saharan Africa, naŋ waana a Auchi Polytechnic ane Yaba College of Technology f1ywxk2vki9rwgfo7rx1h8r93vqk30o 63541 63536 2026-07-30T21:54:53Z Ningeng paula 1176 Added Article 63541 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" | colspan="2" |<mapframe zoom="13" align="center" frameless="1" height="200" width="270">[ {"properties":{"title":"Takoradi Technical University","fill-opacity":0.1,"stroke":"#FF0000","stroke-width":2,"fill":"#606060"},"type":"ExternalData","service":"geoshape","ids":"Q1233332"}, {"type":"Feature","geometry":{"coordinates":[-1.7561111111111112,4.9094444444444445],"type":"Point"},"properties":{"marker-color":"#5E74F3","title":"Takoradi Technical University","marker-symbol":"college"}} ]</mapframe><mapframe zoom="13" align="center" frameless="1" height="200" width="270">[ {"properties":{"title":"Takoradi Technical University","fill-opacity":0.1,"stroke":"#FF0000","stroke-width":2,"fill":"#606060"},"type":"ExternalData","service":"geoshape","ids":"Q1233332"}, {"type":"Feature","geometry":{"coordinates":[-1.7561111111111112,4.9094444444444445],"type":"Point"},"properties":{"marker-color":"#5E74F3","title":"Takoradi Technical University","marker-symbol":"college"}} ]</mapframe>OpenStreetMap |} Takoradi Technical University e la bɔnne zannoo Yunivaniti naŋ be Secondi- Takoradi, a ba neŋkpoŋe a Western irigin a Ghana poɔ. Takoradi Nuuri tontonneba Yunivaniti be la Western irigin naŋ be Ghana poɔ, be maaroŋ naŋ maŋ yiri a Altlantic ocean paale ne karendire ane workshop mansemɛ.Takoradi Nuuri tontonneba Yunivaniti ŋa piili la a e bɔnne nuuri sakuuri a yi 1954 kyɛ leɛ paale a sakubɛrɛ zannoo poɔ. Yuomo naŋ pare a Nuuri tontonneba bɛgɛ 1992( PNDCL321), ka ba la leɛ o ka e a Nuuri tontonneba ( Act 745) a yi 2007 a yi 2016 ba da leɛ la nuuri tontonneba sakuuri boma ayoɔbo a yi boma pie poɔ a gaa ne Yunivaniti a Ghana poɔ. == Logo == A Yunivaniti logo boɔbo la ka o nyɔge nuuri toma zannoo. A logo taa la yelnyɔgere ama Adwen, Akoma na Nsa ma mpuntu" literally "The brain (mind), heart, and hands (skills) engender development." A logo poɔ gane bebe la yuo gaŋ ka bonzeɛ ŋmaa gyile kyɛ ka bondɔre be o puori. A logo ŋa yelnyɔgere zaa kyaare nuuri toma ane zannoo a Yunivaniti poɔ. A Adinkra are ko la <nowiki>'' Ntesie" kyɛ bee ''</nowiki>Mate masie" ka a yeli ŋa tɛgɛ la ( N woŋe a la, N taa a la) o e la a Ghana saaŋkompare yɛlɛ mine ba naŋ maŋ de zanne ne,a puori bone na naŋ taa a buluu ane a dɔre boma kyaare ne la a zie a sakuuri naŋ be peɛle a baa. A buluu na meŋ naŋ ŋmaa gyile a logo kyaare ne la donɛɛ zaa sageebo ne a sakuuri zannoo <nowiki>''</nowiki> ka a sazu la ba zie baara". A vūū waaloŋ na wulo la ba toŋkpeɛne ane meŋɛ ŋmɛnoo,ka lɛ maŋ wane zunõɔ a ba zannoo poɔ. A bondɔre onaŋ meŋ wulo la ba bondaanoŋa yi ba naŋ maŋ de ba bammo ane ba yɛŋ toŋ ne toma a kyaare ne zannoo a ko Takoradi Nuuri toma sakuuri. [[//en.wikipedia.org/wiki/File:Takoradi-Technical-University_Logo.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Takoradi-Technical-University_Logo.png|alt=Logo of Takoradi Technical University|thumb|Logo of Takoradi Technical University]] == Dakoroŋ == A Takoradi Nuuri tontonneba Yunivaniti ŋa piili la September, 2016 ,ka a gɔbente bɛgere wuli ka a leɛre a Nuuri tontonneba sakuuri ŋa a ne a mine anuu gaa ne Nuuri tontonneba Yunivanitiri . April 1954, Takoradi Nuuri tontonneba Yunivaniti bebe la a e bɔnne nuuri tontoneba sakuuri a paale Ghana education service ko a ministry naŋ kaara a te zannoo yɛlɛ. A saŋa na, a sakuuri da korɔ la nuuri toma bammo sɛbentegate kyaare ne ba gane zanne bammo te kyaare ne ba da di,ɔfere toma,libie yɛlɛ kyɛlbo ane ba nuuri toma bammo naŋ seŋ lɛ a zannoo poɔ, ba da nyɛrɛ la sɛbentegate yire ne Royal Society of Arts (RSA) ane City and Guilds of London, United Kingdom. A yi 1990 ka a Ghana education service noba de a yi a noba bama zie N naŋ pore a terɛ a sɛbentegate. A ŋa o naŋ paale a Ghana zannoo leɛ maaloo, o naŋ piili 1980s, a Takoradi Nuuri tontonneba sakuuri ŋa a ne a sakue anuu wa zɛge doe la a yi nuuri tontonneba bɛgere Act 321( PNDC law 1993) gaa paale Ghana sakubɛrɛ gane zannoo sakuuri yɛlɛ( Ghana Tertiary education system) . A Nuuri tontonneba, bɛgere poɔ ba piili korɔ la Higher National Diploma (HND) zannoo a yi 1993/1994 zannoo yuoni poɔ. A fere la ka Nuuri tontonneba Yunivaniti tuuro a yɛlɛ ŋa a tõɔ soŋ ka sakubɛrɛ zannoo ne wullu do te nensaale taaba zie. Neɛ naŋ kaara a te zannoo yeltare wa yi ne la sanne ka a gɔbente nembɛrɛ kaa o soŋ kyɛ ka a yi 2014 ka a palamente sage de a yi August 2016 ne a yidɔɔkpoŋe sageebo, ka ba leɛre a nuuri tontonneba sakue na mine ka a leɛre Yunivanitiri. A yi a lɛ puoriŋ, Takoradi polytechnic council noba sage de la a Nuuri tontonneba sakuuri ŋa boɔlo a <nowiki>''</nowiki>Takoradi Nuuri tontonneba Yunivaniti<nowiki>''</nowiki> ka ba register o a General Department of Ghana. Pampana Takoradi Nuuri tontonneba Yunivaniti taa la sakue ata ka a na la Effia Kuma (Takoradi), Butumagyebu (Sekondi), ane Akatakyi (Agona-Nkwanta). A Akatakyi sakuuri la a sakue ama zaa poɔ sakukpoŋe taa tengane 152.3.    == Kyɔɔtaare ne bone ba naŋ tõɔ e == === National SLB PetroChallenge 2024 === Takoradi Technical University ( TTU) da la de wēɛ a 2024 National SLB PetroChallenge a kpakpiireŋmɛ a Accra Ghana poɔ. A kpakpiireŋmɛ da e la Yunivanitiri boma pie ka a na la University of Ghana, University of Mines and Technology (UMaT), Kwame Nkrumah University of Science and Technology (KNUST), and the University of Cape Coast. A TTU noba bama la, Solomon Ayissah, David Nana Doffour Mensah, and Jacob Kwabena Amoeku naŋ yi Oil and Natural Gas Engineering Department, a wulo ba bammo kyaare ne a zunõɔ ŋa. A noba bama da nyɛ kyuuri ayoɔbo zannoo yi ne a SLB ( Schlumberger) ka a na la sɛbentegate kyɔɔtaa soŋ,ane Samsung tablet ne ba bone ba naŋ tõɔ e. A yɛlɛ eɛ la ka ka a gyene a noba bama naŋ de ba menne poɔ yɛŋ kyaare ne a oil ane gas yɛlɛ. A sakuuri zaa nenkopŋe ka o na la Rev. Prof. John Frank Eshun, Puge la a noba ne ba naŋ vɛŋ ka noba baŋ a Yunivaniti yɛlɛ. O baŋ ka a yɛlɛ ama a wederbɛ naŋ e ko a TTU's soŋ la petroleum zannoo yɛlɛ. === Irigin polytechnic soŋ === Ba da iri la aTakoradi polytechnic ka o are ko a irigin zaa bonsoŋ kyaare ne science and education a yi a Europe Business Assembly ( EBA) kyɔɔtaare zie. Sɛgere naŋ sɛge ka EBA noba de ba nubie neɛ are ko la a International Relations Manager ka o na la Anna Gorobetes, a kyɔɔtaa vɛŋɛɛ la ka noba baŋ ba kɔɔgere kyaare ne polytechnic ŋa zannoo ne wulluu yɛlɛ, ba peɛre soŋ yɛlɛ, lɛ ba naŋ maŋ de ba menne yi ne gbagbale ane lɛ a Yunivaniti naŋ naŋ maŋ de ba menneŋ poɔ a paaloŋ zaa gane zannoo yɛlɛ. A sɛgere wuli ka polytechnic nenkpoŋe na ko la a ba naŋ naŋ mɔ a science gane zanne yɛlɛ gaŋ ba taaba zaa a Yuoni poɔ na nyɛ la kyɔɔtaa. === moɔbo kyaare ne e- nyɛ === A yi 2012, Takoradi polytechnic da la are ko a Exam Ethics Marshals International ( EEMI) da la mɔ yaga a zannoo poɔ a Ghana poɔ. A nenkpoŋe, Reverend Professor Daniel Agyapong Nyarko, da nyɛ la puubo yi ne Exam Ethics Master Marshal ne o naŋ vɛŋ ka yelzaa kyɛŋ soŋ ne o naŋ vɛŋ ka zannoo yɛlɛ do saa. === Ranking === Takoradi polytechnic da la are a ko dɛndɛŋe a yi polytechnic zaa naŋ be a Ghana kyɛ are ko ayi soba a donɛɛ zaa Yunivanitiri puobo poɔ, a yi Webomatics, a peɛroo zaa zikpoŋe baŋ ne o la scientific yɛlɛ kyaare ne web puobo. A polytechnic naŋ taa la a dɛndɛŋe polytechnic puobo na a yi 2012 gaa ne ata soba a yi ne Sub-Saharan Africa, naŋ waana a Auchi Polytechnic ane Yaba College of Technology == Yuomo lezaaata ne pie tigiri == Takoradi Technical University ( TTU) maale la ba yuomo lezaaata tigiri a yi April 18,, 2024 a ko nuuri tontonneba sakue apoi kyɔɔtaa .a kyɔɔtaa na la unveiling of an official logo, designed by alumnus Prince Asamoah Williams, symbolizing the university's growth, innovation, and societal impact. A Vice-Chancellor, Rev. Prof. John Frank Eshun, wuli la bone ba naŋ tõɔ e soŋ a Yunivaniti baabo . Dr. Dominic Kwesi Eduah, executive director ko GNPC Foundation ane a TTU alumnus, na ko la sakubi- ba toɔne naŋ mɔ laptop kyɛ naŋ ko o sommo a tigiri poɔ. A wedere ko a TTU Alumni Association, Dr. Bruce Amartey, puge la Yunivaniti ne ba moɔbo kyaare Nuuri tontonneba zannoo yɛlɛ a Ghana poɔ. == Nyɛ a mine == * List of universities in Ghana * Education in Ghana amkse4d4nrlqbjx40st7pqgrf76jgea Maple syrup 0 7380 63537 63531 2026-07-30T21:17:58Z Eric Gangman 92 maale embo 63537 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q402563}} Maple syrup e la koɔ banaŋ maŋ maale yi neŋ a sap maple teɛ eŋɛ. A teere ama maŋ taa la maaroŋ, a teere ama maŋ taa la suni a pɛge a ne a nyegɛ poɔ sɛre ka a zie baŋ waa maaroŋ bee ɔɔre baŋ le, a suni ama la ka ba maŋ nyɔge a leɛre ka a leɛ bee a maale  ka a leɛ sikyiri naŋ maŋ e a sap a saŋa ka ɔɔre da maŋ lere. Maple teere eŋɛ ka banaŋ na iri sap a teɛ eŋɛ, ba maŋ ŋmaa la voɔre bee bogi a eŋ a teɛ seɛ eŋɛ ka koɔ noɔ ama banaŋ boɔlɔ a sap ka toɔ yi a kyiri eŋ bone poɔ, a ŋaaa puoriŋ ba maŋ doge la ka a kpa ka a koɔ zaa yi kyɛ kyɛre a syrup noɔ na yoŋ. A maple syrup ama maaloo danweɛ soba e la a  Northeastern North America paaloŋ deme bee noba. A yeŋa eebo la bone ba naŋ zanne yi ne a European noba banaŋ wa zeŋe a paaloŋ naŋ poɔ, a nyɔge a maaloo a leɛre feeŋfeeŋ a leɛre o zaa baare. Ziyuo yeltarre a 1970s poɔ meŋ da la maaleŋ nyɔge la a syrup koɔ ama meŋ la maale maaloo kaŋa bale. A kyɛre la feeŋ bee a syrup gyamaa zaa yie maaloo yi la a Canada ane a United State paaaloŋ poɔ, kyɛ ka Quebec yoŋ taa ta ŋa 72% a tendaazaa poɔ. Maple syrup (koɔ) maŋ maale la a yi lɛ a waaloŋ naŋ waa ane lɛ anaŋ noma bee a e tuo seŋ. Boŋkaŋa a nansaala naŋ maŋ boɔle ka Socrose e la boŋkaŋa noba naŋ baŋ ka ona la taa sikyiri<ref>"Chapter 13 – Labelling of Maple Products". Canadian Food Inspection Agency. Archived from the original on 1 December 2011. Retrieved 9 December 2011.</ref> noɔ a zuo a maple syrup. A Canada syrup eŋ feroo la ka a maale yi a maple sap teɛ eŋɛ sɛre ka neɛ naŋ baŋ boɔle a ka maple syrup, kyɛ a lɛ meŋ yoŋ gba naane, kyɛ see la ka maple syrup ama taa sikyiri o poɔ a ta ŋa 66%. Gbɛɛ yaga maple syrup la ka ba maŋ de a maale ne  pancakes, waffles, French toast, oatmeal bee kookoo (porridge). A meŋ naŋ e la boma naŋ maŋ poɔ ka ba de a seɛrɛ ne bonnoore.<ref>Brown, Amy Christine (2010). ''Understanding Food: Principles and Preparation''. Cengage Learning. p.&#x20;441. ISBN&#x20;<bdi>978-0-538-73498-1</bdi>.</ref> == A Yiibu Zie == [[Duoro kɔre:Acer saccharum.jpg|thumb]] Maple (Acer) teere parɛɛ ata yoŋ la bebe, a teere ama parɛɛ la sikyiri maple ( onaŋ ka nansaala maŋ boɔle ka ''saccharum''),<ref>Grandtner, Miroslav M. (2005). ''Elsevier's Dictionary of Trees''. Vol.&#x20;1: North America. Elsevier Science. pp.&#x20;20–24. ISBN&#x20;<bdi>9780080460185</bdi>.</ref><ref>"Acer saccharum Marshall – sugar maple". ''Plants Database''. United States Department of Agriculture. Retrieved 15 September 2022.</ref> ka a kaŋa meŋ la maple sɔgelaa ( A. nigrum),<ref>"Acer nigrum Michx. f. – black maple". ''Plants Database''. United States Department of Agriculture. Retrieved 15 September 2022.</ref> ane maple zeɛ (red) (A. rubrum),<ref>"Acer rubrum L. – red maple". ''Plants Database''. United States Department of Agriculture. Retrieved 15 September 2022.</ref> bonso a sap la maŋ taa sikyiri gyamaa a poɔ, a sikyiri naŋ be a poɔ maŋ baŋ ta la, boŋkaŋ a nansaala na maŋ boɔle ka percent, a ta ŋa ayi a te ta ŋa anuu.<ref>Ciesla, William M (2002). ''Non-wood Forest Products from Temperate Broad-leaved Trees''. Food and Agriculture Organization of the United Nations. ISBN&#x20;<bdi>978-92-5-104855-9</bdi>.</ref> A maple sɔgelaa meŋ maŋ la taa la bontɛɛtɛɛ mine o poɔŋ, a e boma naŋ na baŋ are a yoŋ ka ba boɔlɔ ka A. ''saccharum'', a sikyiri ama yuori kaŋa la lɛ.<ref>"''Acer saccharum'' subsp. ''nigrum''". ''Germplasm Resources Information Network''. Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture. Retrieved 10 December 2011.</ref> kyɛ ka maple zeɛ eŋ ona maŋ taa la wagere ŋmaa lɛ, bonso ŋa eŋ maŋ tɛ la wieŋ a gaŋ a sikyiri ane a maple sɔgelɔ anaŋ, anaŋ maŋ korɔ a sap a nyuu soŋ na.<ref>Randall, Jesse A (February 2010). "Maple syrup production" (PDF). Iowa State University. Archived (PDF) from the original on 29 August 2017. Retrieved 21 October 2016.</ref> A maple mine meŋ bebe ka wagere mine poɔ ka ba maŋ de a yi ne a sap koŋ na poɔ a maale ne maple syrup aseŋ;  box elder or Manitoba maple (''Acer negundo'')<ref>"Acer negundo L. – boxelder". ''Plants Database''. United States Department of Agriculture. Retrieved 16 September 2022.</ref> ane silver maple (''A. saccharinum'')<ref>"Acer saccharinum L. – silver maple". ''Plants Database''. United States Department of Agriculture. Retrieved 18 September 2022.</ref> a paa pale ne bigleaf maple (''A. macrophyllum'').<ref>Ruth, Robert H; Underwood, J Clyde; Smith, Clark E; Yang, Hoya Y (1972). "Maple sirup production from bigleaf maple" (PDF). ''PNW-181''. US Department of Agriculture, Forest Service, Pacific Northwest Forest and Range Experiment Station: 12. Archived (PDF) from the original on 14 June 2006.</ref>  A Southeastern United State  paaloŋ poɔ, a Florida sikyiri maple (acer floridanum) ama la ka ba maŋ kyaara a derɛ a maala ne maple syrup.<ref>"''Acer barbatum'' Michx., Florida maple". US Department of Agriculture. 1981. Retrieved 15 May 2020.</ref> Syrup  mine meŋ na baŋ bebe ka ba maŋ de walnut, birch, bee abɛ teɛ eŋɛ ane a mine kaŋa.<ref>Leung, Wency (7 June 2011). "Why settle for maple when you could have birch syrup?". ''The Globe and Mail''. Archived from the original on 11 January 2012. Retrieved 12 December 2011.</ref><ref>Leung, Wency (7 June 2011). "Why settle for maple when you could have birch syrup?". ''The Globe and Mail''. Archived from the original on 11 January 2012. Retrieved 12 December 2011.</ref><ref>"Tapping Walnut Trees for a Novel and Delicious Syrup". Cornell University. 2016. Retrieved 18 September 2022.</ref> == Saadayel == === Noba banaŋ daŋ bebe sɛre ka nempeɛle mine a wa baŋ di naaloŋ ba zu === [[Duoro kɔre:Sugar-Making Among the Indians in the North.gif|left|thumb]] A noba bama la noba naŋ daŋ bebe a northeastern naŋ be a North America  paaloŋ poɔ, banaŋ la a laŋgbuli  danweɛ soba ba naŋ baŋ ka ba piili maala maple syrup ane maple sikyiri koɔ ama. Saadaye noɔre mannoo kaŋa wuli ka maple teɛ, sap da e la boma bnaŋ de maaala ne sap kaŋ a kɔɔre sɛre ka ka European noba baŋ wa a irigiŋ<ref>Ciesla, William M (2002). ''Non-wood Forest Products from Temperate Broad-leaved Trees''. Food and Agriculture Organization of the United Nations. ISBN&#x20;<bdi>978-92-5-104855-9</bdi>.</ref><ref>"History". Michigan Maple Syrup Association. Archived from the original on 25 May 2011. Retrieved 20 November 2010.</ref> poɔ. Goligoloo sɛge binnaa zaa ba kyebe naŋ wuli ka ba da maala la maple syrup bee baa a wulo saŋa ba naŋ da piili<ref>Koelling, Melvin R; Laing, Fred; Taylor, Fred (1996). "Chapter 2: History of Maple Syrup and Sugar Production". In Koelling, Melvin R; Heiligmann, Randall B (eds.). ''North American Maple Syrup Producers Manual''. Ohio State University (OSU).</ref> dire maple syrup, a saŋa na a bone kaŋa anaŋa da are leɛɛre la koɔ, a da maŋ baŋ are leɛre la koɔ zu ka ba de maale ne bondirii a ko naa bee a ko namine. A dasaŋa na banaŋ naŋ da maala syrup maaalemaaleba da maŋ di la tigiri kaŋa banaŋ boɔlɔ ka Sugar Moon ( a saŋa a kyuu gbuli zaa danweɛ soba na maŋ wa daa yi ka neɛzaa nyɛ o) ka fo nyɛ ka neɛzaa zaa a seɛrɛ maple seɛre.<ref>Eagleson, Janet; Hasner, Rosemary (2006). ''The Maple Syrup Book''. The Boston Mills Press. ISBN&#x20;<bdi>978-1-55046-411-5</bdi>.</ref> A wagere ŋa poɔ, saaŋkompare yipɔge<ref>Chenevert, Brian (3 March 2021). Maple sugaring among the Abenaki and Wabanki peoples (Report). Archived from the original on 8 March 2023.</ref> bondirii gyamaa maŋ are leɛre la a European saaŋkompare bondirii anaŋ banaŋ ba ennɛ nyɛnnoo a maaloo poɔ ane maple koɔ.<ref>Diemer-Eaton, Jessica (2014). "Hot-Stone Boiling Maple Sap to Syrup: Theory, Basis, & Public Demonstrations". Woodland Indian Educational Programs. Archived from the original on 22 March 2023. Retrieved 22 March 2023.</ref> === Colonists === [[Duoro kɔre:Sugar Making in Canada, 1852. By Cornelius Krieghoff (1815-1872).jpg|thumb]] A dasaŋa a European naŋ te di naaloŋ a North America, poɔ, noba meŋa naŋ yi a paaloŋ na poɔ da wuli la ka ba sereŋ wa la ka ba wa di naaloŋ ba zu a saŋa bee a wagere na poɔ banaŋ da derɛ a maple a na maale ne sap. Andre Thevet naŋ e a “ a Royal Cosmographer naŋ be a France paaloŋ poɔ” sɛge la a kyaare ne a Jacques Cartier , naŋ maŋ nyuuro maple sap koɔ a saŋa na ona gaa a Canadian voyages paaloŋ poɔ. A waana a yuomo 1680 poɔ, a European noba banaŋ naŋ wa zeŋ ane a noba banaŋ naŋ e a boŋkoɔreba meŋ da poɔ la a maple maaloo ŋa poɔ. Ba naŋ da naa bare kyɛ seɛrɛ a zukuri, a European de la a maaloo sobiri ŋa a maŋ tu bee a puo vɔɛ a eŋ a bone ennaa eŋɛ . a 19<sup>th</sup> yuomo naŋ pare poɔ, maple sap maalooo da e la boma banaŋ maŋ de a sikyiri, a pale a koɔ ne a crystallized-solid zaa ayi, kyɛ a ŋaa zaa poɔ, a sikyiri daa ama da maŋ yi la West Indies paaloŋ a wa. A dogebo poɔ, a maŋ de la wagere gyamaa sɛre ka baŋ toɔ doge a ka kpa bɛ. ka banaŋ wa e baare, a sap ama la ka ba maŋ de a gaa ne a zie na banaŋ maŋ di a tigiri ŋa, a be la ka ba maŋ te pore eŋ Vessels yɛloŋ kaŋa poɔ (gbɛɛ yaga kuri la ka ba maŋ de maale ne a bone yɛloŋ ŋa) kyɛ paaŋ doge ka a kpa ka a bonzaa ba naŋ boɔrɔ a toɔ yi. Ka anaŋ wa bɛ baare, a boŋkpoŋ na poɔ wiri bee bontaŋa la maŋ tage bee de a boma gaa ne a zie ba naŋ maŋ maale a a ka a leɛ sikyiri gbuli (sugar shack). === A 1850 yuomo na poɔ, === [[Duoro kɔre:Maple sugaring bucket (5571412972).jpg|thumb]] A saŋa na poɔ a  American Civil War ( a yi a 1861 yoni poɔ te ta a1865 yuoni poɔ) maple koɔ maaleba da maŋ de la kuridapɛmpɛlɛ daleseɛ la ka ba da nyɛ ka anaŋ la soma ne bogyaga dogebo, a zuo a nansaala bommaala na banaŋ boɔlɔ ka  iron kettles, bonso o taa la vo kpoŋ ka a uuruŋ maŋ toɔnɔ yire a saŋa na anaŋ maŋ doɔle. A wagere ŋa poɔ, sikyiri daa da are leɛre la a maple sikyiri eŋɛ bonso a noɔ da de la a US paaloŋ poɔ; azuiŋ syrup maaleba da moɔ la nimiri a eŋ a maaloo poɔ. A uuruŋ bone ŋa la a danweɛŋ soba na maŋ tole kyɛ naŋ vɛŋ ka a toɔ vɛŋ ka a sap a kpa yi uuruŋ, a yelŋa piilu e la a 1858 yuomo na poɔ. A 1872 yuini poɔ, ba da maale la boŋkaŋa a nansaala naŋ maŋ boɔle ka “ evaporator”  a bone ŋa e la kuripɛmpɛle banaŋ de a maale ne danseɛŋ banaŋ maŋ toɔ de doɔle vuu zu. A yi a 1900 yuomo anaŋ poɔ, maalemaaleba de la a kuri pɛmpɛlɛ ŋa a maale ne selebare parɛɛ gyamaa a boma ama maŋ vɛŋ la ka a boma tole bee a baŋ kpa wieŋ ka a ba kɔɔre a vuu zu. A maalemaaleba bamine meŋ gba maŋ de la boŋkaŋa a nansaala na maŋ boɔle ka baaroo pan a de poŋi ne a uurŋ anaŋ naŋ maŋ yiri ka banaŋ wa doge baare. A ba kɔɔre kyɛ ka buokyiri a wa leɛre ɔrebare woore ama zu, ama eŋ maŋ ko la noba a vuo ka ba baŋ toɔ are zitoɔre kyɛ nyɛ lɛ sap deebo a yi a teere enne. Syrup koɔ maaaloo meŋ piili la a saŋa banaŋ wa piili derɛ koɔbo lɔɛ a nansaala naŋ maŋ boɔle ka “traɔtoɔ” gaa dada ne sap teere gyamaa a weɛ poɔ ( ka a sikyiri toɔ uuruŋ ŋa toɔ a yi ). A syrup maalenaaleba mine maŋ de la a nansaala bommaala kaŋa ba naŋ boɔlɔ ka motor-power ane kuri woore mine a te mare a teere eŋɛ ka kyɔ a koɔ yi a teɛ eŋɛ a eŋ a ɔreba doge na banaŋ biŋ a teɛ puliŋ, kyɛ a ŋaa eebo da ba e bone naŋ pore bee ka gyamaa a baŋ a meŋ maŋ toɔ de a toŋ ne toma. A vuu mare e la ka gyamaa da baŋ; ziyuo maalemaaleba maŋ de la daare, kaaŋ, ŋmene baroo saseɛ kaŋa, propane bee a doge ka a uuruŋ na toɔ a yi a sap poɔ. Kyɛ a ziyuo syrup iribu ŋa la soma bonso baalombie ba maŋ nyɛ vuo a kpɛ a syrup poɔ. [[Duoro kɔre:Sap plastic tubing.jpg|left|thumb]] A 1970ɔ yuoni poɔ, ziyuo boma ane bommaale ama da wa de la a ziezaa a kyaare ne a syrup maaloo. ɔreba woore ama e la boma noba naŋ daŋ piili a pare bammo ka a kɔɔre, ka ba nyɛ ka a ana taa la sommo a ko a sap iribu a yi a teere eŋɛ a kyɛ gaa yiri poɔ daadaalɛ bee. A wa ta la soga ka ba la wane boŋkaŋa nansaala naŋ maŋ boɔle ka Vacuum pumps, a meŋ leɛ wa eŋ poɔ a ɔreba woore ama poɔ, kyɛ ka ba leɛ gaa puori a te de lɛ banaŋ da mare vuu eŋ ka uuruŋ a yi ka a ta bɔre. A maalemaaleba da maale la mɔnsinne kaŋa a nansaala na maŋ boɔle ka reverse-osmosis, ka onaŋŋ so ka o maŋ iri koɔ mine bara ka a sap wa te kpara zuo a dogebo poɔ. Yelpaala wa la a yi a ɔrebare ane a vacuum pumps, syrup irirbu ziyuo, ane dogere ana banaŋ maŋ iri syrup iribu poɔ a eŋ a yi a sap teere eŋɛ. Peɛroo naŋ bebe a gɛrɛ a kyaare ne lɛ banaŋ na e a toɔ kare bee a dige bombiiri a yi sap teere eŋɛ ane lɛ banŋ na e a toɔ kaa maŋ kaa a zu soŋ ka a yi tɔnɔ. A 2009 yuoni poɔ, peɛpeɛrebɛ mine naŋ be a University of Vermont poɔ da yi ne la yelpaala kaŋa a kyaare lɛ neɛ naŋ na baŋ iri syrup koɔ a yi sap teɛ eŋɛ kyɛ ka a koɔ ba kyiri waare a teɛ, a ŋaa na soŋ la ka kare bee a dige baalombie ane bombiiri zaa yi a vɔɛ na banaŋ maŋ po eŋ a teere eŋɛ. A ba peɛroo yeli bee wuli ka, eka gbuli yeni zaa poɔ, a seŋ ka sap teere naŋ e bɛrɛ a ta taabo kaŋa sɛre ka ba toɔ iri syrup koɔ ka lɛ naane a bombiiri bee a baalombie maŋ toɔ la a teere. A ba peɛroo yelwulaa kaŋa la ka eka gbuli yenaa zaa poɔ maŋ seŋ ka ba sɛle a sap teere seŋ lɛ bonso a wagere na poɔ a na maŋ wa e bɛrɛ saseɛ ba maŋkyebe azuiŋ baalombie maŋ nyɔge a la wieŋ zaa.. ka a yele ama zaa wa toɔnɔ erɛ soŋ, sap maaloo a toloŋ saŋa na baŋ do la saa northeastern North America paaloŋ poɔ. == A Maaloo == [[Duoro kɔre:Maple syrup production.svg|thumb]] Maple koɔ maaloo piilu bezie e la northeastern North Ameriɔa paaloŋ poɔ, a be la ka a ziie maaroŋ maŋ a soma ne a maple syrup maaloo. Kyɛ le ba wuli ka a koŋ toɔ maale ziezaa, ana ba maale la ziezaa a maple teere naŋ na baŋ baa a be, aseŋ, New Zealand paaloŋ poɔ a be la ka eŋ faŋa ka ba toɔ e a ka e yɛroŋ ka toɔnɔ nyɛrɛ feeŋfeeŋ a yire ne poɔ. Maple syrup maaloo piili ne la banaŋ maŋ derɛ a yiree ne “ sugarbush” poɔ. Teɛ kaŋzaa na baŋ koɔ iribu maŋ piili la ka a te balaa na wa ta yuomo lezare ne pie te ta ŋa yuomo lezaa ayi kyɛ gɛrɛ. A teere ama kaŋa zaa maŋ soŋ la ta boŋyeni te ta ŋa ata na, a paaŋ yi la lɛ a teɛ wogiloŋ naŋ seŋ bee a ta bee a teɛ yɛloŋ bee kpoŋ naŋ seŋ. Maple teɛ naŋ seŋ ka o toɔ iri koɔ maŋ baŋ iri la a ta ŋa 35 te ta ŋa 50 litres a bɔrefɔ naŋ maŋ yeli (9.2 te ta ŋa 13.2 US gal) bebiri zaa. Ka fooŋ kaa soŋ a maŋ ta ŋa 7%  a sap naŋ maŋ iri bebiri zaa. A koɔ ama iribu gbɛɛ yaga maŋ e la a ɔɔre saŋ wagere na poɔ, a ɔɔre wagere ama maŋ baŋ de la ta dare anii kyɛ baŋ baare, ane a zaa ka a maŋ yi la a bebiri na ɔɔre naŋ piili ane zie banaŋ iri a boma, bee paaloŋ na poɔ a teere naŋ be ka ba iri a syrup (koɔ). A ŋmenaa saŋa, a noɔ zaa maŋ zo sigi be la a nyege poɔ, a toɔ ko a toɔ ko ɔɔre vuo ka sikyiri noɔ naŋ be a teɛ poɔ a do saa. Voɔre maŋ puo la te tɔ a  teɛ biri, a ŋaa la maŋ soŋ ka a sap toɔ kyiri  bee a yi a voɔre na poɔ a eŋ a bone banaŋ tɔgele.boma banaŋ de tɔgele ne maŋ gaŋ la a weɛ poɔ be ka zie la te yi pɔge a., kyɛ a koɔ ama maŋ yiri la saŋa bee a wagere na poɔ ɔɔre naŋ maŋ erɛ, ka a zie maaŋ gyamaa. Maple teere, neɛ naŋ baŋ iri la sap bee syrup koɔ a poɔ te ta ŋa yuomo kɔɔ bee a gba pare zuo lɛ. A zie leɛroo meŋ maŋ taa la wonnaa kaŋa a kyaare ne a maple syrup ŋa iribu. A yuoni na poɔ ka ɔɔre saŋa wa sɛre wa niŋe a ŋaa wuli ka a yuoni na maple syrup iribu na tage wa niŋe, ka anaŋ wa e a ŋaa meŋ, a sikyiri bee a noɔ naŋ maŋ be a sap poɔ meŋ maŋ la sigi la puliŋ, ka saa kpoŋ meŋ wa waana a yuoni na poɔ a lɛ meŋ maŋ soŋ la ka a teere baa wieŋ. == Maaloo Sobie == [[Duoro kɔre:Maple sap collecting at Bowdoin Park, New York.JPG|left|thumb]] Gbɛɛ yaga bee wagere zaa sap maŋ maale eŋ la “sugar shack ( sikyiri woore poɔ) “, ana la ka neɛ zaa a paaloŋ na poɔ baaŋ ka ba boɔlɔ ka “sugarhouse”, “sugar cabin” , “sugar shanty”, bee cabane . A maaloo sobiri ona banaŋ maŋ you a noɔre ka a uuruŋ toɔ yiri e la sobiri kaŋa banaŋ piili a tuuro a yi a saŋa na a nempeɛle naŋ da wa di naaloŋ ba zu, kyɛ naŋ wa tɔ zenɛ a sobiri ŋa naŋ bebe a ba taa leɛroo. Maple syrup (koɔ ) maaloo  la, ba maŋ doge la a sap ka a kpa te ta ŋa 20 te ta ŋa 50 volume nansaala naŋ maŋ yeli, (a ŋaa paa yi la lɛ a vuu bee a kpaabo naŋ do seŋ) ka anaŋ wa be vuu yuobaraa zu, sɛre ka a wa te nyɛ ŋa 1 volume sɛre , gbɛɛ yaga a toloŋ seŋ ka a ta ŋa 4.1% (7.4 F) ka anaŋ wa te kpara la lɛ. kyɛ a koɔ kpaabo maŋ taa la tɛɛtɛɛ boso ana baŋ yi la lɛ a saseɛ naŋ daara seŋ, a koɔ naŋ seŋ ka neɛ baŋ de a toɔ baŋ zie a syrup ŋa naŋ toɔ maale la koɔ meŋa naŋ koɔ soŋ serɛ zaa, bonso a koɔ ama ŋa wa kpaara a daŋaa zu, a dare na bee a bebiri na poɔ lɛ la ka a uuruŋ bee a toloŋ na do seŋ kyɛ gu ka a bebiri na zaa te baare. Syrup koɔ na baŋ doge la dayeni yoŋ bee ka ba baŋ doge a ŋmaara ŋmaara lɛ, a yi zie na banaŋ na baŋ kaa a toloŋ lamboriŋ. Gbɛɛ yaga ka banaŋ wa dogerɔ a zaa ba maŋ eŋ la Defoamers a poɔ. A syrup dogebo ŋa taa la sobie gyamaa yaga banaŋ maŋ tu, a sobiri kaŋa la lɛ banaŋ boɔrɔ ka a sikyiri do seŋ. Ka ssyrup wa doole a daŋaa bee a vuu zu kɔɔ, a maŋ leɛ la wa la waraa kaŋa, kyɛ ka anaŋ meŋ ba doge soŋ bee a ba doge kɔɔre a daŋaa bee a vuu zu a syrup meŋ maŋ e la koɔ yoŋ, azuiŋ a koŋ baŋ biŋ kɔɔre kyɛ ka a zaa a saaŋ. Ka anaŋ wa doge baare a toloŋ maŋ do ŋa 66% ka fooŋ de Brix scale  ( a hydrometric scale ( a bommanaa a dcgele o zu). A ŋaa puoriŋ ba paaŋ maŋ kyoɔre la a iri asikyiri zɔŋ na bare, wagere ŋa poɔ ba paaŋ maŋ de la sikyiri ane calcium malate a nansaala na maŋ boɔle a puli neŋ. A calcium ama ba e bonfaa, kyj a maq soq la a vɛŋ ka toɔnɔ a kyoɔre soŋ. [[Duoro kɔre:MapleSyrupDrop.ogv|thumb]] A yi be meŋ, a onaŋ banaŋ maŋ yuo a noore bare sobiri na la ka gyamaa naŋ maala syrup a maŋ noŋ ka ba tuuro, bonso anaŋ maŋ soŋ la gyamaa ka ba toɔ a wɛle a koɔ ne a sikyiri naŋ be a sap poɔ wieŋ a gaŋ a maaloo sobie anaŋ na zaa. Banaŋ naŋ maŋ maala feeŋfeeŋ lɛ meŋ na baŋ de la anaŋ meŋ na ba maŋ pagera wieŋ kyɛ a yelfaa la a sikyiri noɔ naŋ maŋ be a poɔ, 25% maŋ bore la a poɔ a yi bonso a dogebo zie. A lɛ a sikyiri noɔ naŋ e gyamaa seŋ a sap poɔ, a lɛ meŋ ka a volume a sap ppoɔ meŋ na boɔrɔ ka a do seŋ a syrup poɔ. Sɛre ka fo na boɔrɔ ka fo nyɛ 1 unit syrup, a sap seŋ ka a do seŋ ŋa 1.5, ka anaŋ wa e a ŋaa baare a seŋ ka a sikiri meŋ a poɔ na boɔrɔ la ka a ta ŋa 57 unit kyɛ ka a sap a poɔ a ta ŋa 3.5 % sikyiri a meŋ boɔrɔ 25 unit a poɔ. A sikyiri noɔ a sap poɔ seŋ ka a do yaga. === Off-flavours === Off-flavour maŋ yi la a saŋa na banaŋ maŋ wa maala maple syrup koɔ, a maŋ yi la boma banaŋ maŋ dogele ka wa te kpara na poɔ la ka a off-flavour ŋa maŋ yi (aseŋ,  disinfectants), microorganisms, fermentation byproducts, metallic == Commerce == [[Duoro kɔre:Maple syrup production 2018, Canada and provinces.jpg|thumb]] A maple syrup ama maaloo danweɛ soba e la a  Northeastern North America paaloŋ deme bee noba. A yeŋa eebo la bone ba naŋ zanne yi ne a European noba banaŋ wa zeŋe a paaloŋ naŋ poɔ, a nyɔge a maaloo a leɛre feeŋfeeŋ a leɛre o zaa baare. Ziyuo yeltarre a 1970s poɔ meŋ da la maaleŋ nyɔge la a syrup koɔ ama meŋ la maale maaloo kaŋa bale. A kyɛre la feeŋ bee a syrup gyamaa zaa yie maaloo yi la a Canada ane a United State paaaloŋ poɔ, kyɛ ka Quebec yoŋ taa ta ŋa 72% a tendaazaa poɔ. Maple syrup (koɔ) maŋ maale la a yi lɛ a waaloŋ naŋ waa ane lɛ anaŋ noma bee a e tuo seŋ. Boŋkaŋa a nansaala naŋ maŋ boɔle ka Socrose e la boŋkaŋa noba naŋ baŋ ka ona la taa sikyiri noɔ a zuo a maple syrup. A Canada syrup eŋ feroo la ka a maale yi a maple sap teɛ eŋɛ sɛre ka neɛ naŋ baŋ boɔle a ka maple syrup, kyɛ a lɛ meŋ yoŋ gba naane, kyɛ see la ka maple syrup ama taa sikyiri o poɔ a ta ŋa 66%. A 1970ɔ yuoni poɔ, ziyuo boma ane bommaale ama da wa de la a ziezaa a kyaare ne a syrup maaloo. ɔreba woore ama e la boma noba naŋ daŋ piili a pare bammo ka a kɔɔre, ka ba nyɛ ka a ana taa la sommo a ko a sap iribu a yi a teere eŋɛ a kyɛ gaa yiri poɔ daadaalɛ bee. A wa ta la soga ka ba la wane boŋkaŋa nansaala naŋ maŋ boɔle ka Vacuum pumps, a meŋ leɛ wa eŋ poɔ a ɔreba woore ama poɔ, kyɛ ka ba leɛ gaa puori a te de lɛ banaŋ da mare vuu eŋ ka uuruŋ a yi ka a ta bɔre. A maalemaaleba da maale la mɔnsinne kaŋa a nansaala na maŋ boɔle ka reverse-osmosis, ka onaŋŋ so ka o maŋ iri koɔ mine bara ka a sap wa te kpara zuo a dogebo poɔ. [[Duoro kɔre:Acer 135-1.jpg|thumb]] Yelpaala wa la a yi a ɔrebare ane a vacuum pumps, syrup irirbu ziyuo, ane dogere ana banaŋ maŋ iri syrup iribu poɔ a eŋ a yi a sap teere eŋɛ. Peɛroo naŋ bebe a gɛrɛ a kyaare ne lɛ banaŋ na e a toɔ kare bee a dige bombiiri a yi sap teere eŋɛ ane lɛ banŋ na e a toɔ kaa maŋ kaa a zu soŋ ka a yi tɔnɔ. A 2009 yuoni poɔ, peɛpeɛrebɛ mine naŋ be a University of Vermont poɔ da yi ne la yelpaala kaŋa a kyaare lɛ neɛ naŋ na baŋ iri syrup koɔ a yi sap teɛ eŋɛ kyɛ ka a koɔ ba kyiri waare a teɛ, a ŋaa na soŋ la ka kare bee a dige baalombie ane bombiiri zaa yi a vɔɛ na banaŋ maŋ po eŋ a teere eŋɛ. A ba peɛroo yeli bee wuli ka, eka gbuli yeni zaa poɔ, a seŋ ka sap teere naŋ e bɛrɛ a ta taabo kaŋa sɛre ka ba toɔ iri syrup koɔ ka lɛ naane a bombiiri bee a baalombie maŋ toɔ la a teere. A noba bama la noba naŋ daŋ bebe a northeastern naŋ be a North America  paaloŋ poɔ, banaŋ la a laŋgbuli  danweɛ soba ba naŋ baŋ ka ba piili maala maple syrup ane maple sikyiri koɔ ama. Saadaye noɔre mannoo kaŋa wuli ka maple teɛ, sap da e la boma bnaŋ de maaala ne sap kaŋ a kɔɔre sɛre ka ka European noba baŋ wa a irigiŋ poɔ. Goligoloo sɛge binnaa zaa ba kyebe naŋ wuli ka ba da maala la maple syrup bee baa a wulo saŋa ba naŋ da piili dire maple syrup, a saŋa na a bone kaŋa anaŋa da are leɛɛre la koɔ, a da maŋ baŋ are leɛre la koɔ zu ka ba de maale ne bondirii a ko naa bee a ko namine. A dasaŋa na banaŋ naŋ da maala syrup maaalemaaleba da maŋ di la tigiri kaŋa banaŋ boɔlɔ ka Sugar Moon ( a saŋa a kyuu gbuli zaa danweɛ soba na maŋ wa daa yi ka neɛzaa nyɛ o) ka fo nyɛ ka neɛzaa zaa a seɛrɛ maple seɛre. [[Duoro kɔre:Syrup grades large.JPG|thumb]] A 1872 yuini poɔ, ba da maale la boŋkaŋa a nansaala naŋ maŋ boɔle ka “ evaporator”  a bone ŋa e la kuripɛmpɛle banaŋ de a maale ne danseɛŋ banaŋ maŋ toɔ de doɔle vuu zu. A yi a 1900 yuomo anaŋ poɔ, maalemaaleba de la a kuri pɛmpɛlɛ ŋa a maale ne selebare parɛɛ gyamaa a boma ama maŋ vɛŋ la ka a boma tole bee a baŋ kpa wieŋ ka a ba kɔɔre a vuu zu. A maalemaaleba bamine meŋ gba maŋ de la boŋkaŋa a nansaala na maŋ boɔle ka baaroo pan a de poŋi ne a uurŋ anaŋ naŋ maŋ yiri ka banaŋ wa doge baare. A ba kɔɔre kyɛ ka buokyiri a wa leɛre ɔrebare woore ama zu, ama eŋ maŋ ko la noba a vuo ka ba baŋ toɔ are zitoɔre kyɛ nyɛ lɛ sap deebo a yi a teere enne. Syrup koɔ maaaloo meŋ piili la a saŋa banaŋ wa piili derɛ koɔbo lɔɛ a nansaala naŋ maŋ boɔle ka “traɔtoɔ” gaa dada ne sap teere gyamaa a weɛ poɔ ( ka a sikyiri toɔ uuruŋ ŋa toɔ a yi ). == Sommo Yizie == j65397pcsjdbcstyjvojnn7ayldngo1 63540 63537 2026-07-30T21:48:05Z Eric Gangman 92 maale embo 63540 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q402563}} Maple syrup e la koɔ banaŋ maŋ maale yi neŋ a sap maple teɛ eŋɛ. A teere ama maŋ taa la maaroŋ, a teere ama maŋ taa la suni a pɛge a ne a nyegɛ poɔ sɛre ka a zie baŋ waa maaroŋ bee ɔɔre baŋ le, a suni ama la ka ba maŋ nyɔge a leɛre ka a leɛ bee a maale  ka a leɛ sikyiri naŋ maŋ e a sap a saŋa ka ɔɔre da maŋ lere. Maple teere eŋɛ ka banaŋ na iri sap a teɛ eŋɛ, ba maŋ ŋmaa la voɔre bee bogi a eŋ a teɛ seɛ eŋɛ ka koɔ noɔ ama banaŋ boɔlɔ a sap ka toɔ yi a kyiri eŋ bone poɔ, a ŋaaa puoriŋ ba maŋ doge la ka a kpa ka a koɔ zaa yi kyɛ kyɛre a syrup noɔ na yoŋ. A maple syrup ama maaloo danweɛ soba e la a  Northeastern North America paaloŋ deme bee noba. A yeŋa eebo la bone ba naŋ zanne yi ne a European noba banaŋ wa zeŋe a paaloŋ naŋ poɔ, a nyɔge a maaloo a leɛre feeŋfeeŋ a leɛre o zaa baare. Ziyuo yeltarre a 1970s poɔ meŋ da la maaleŋ nyɔge la a syrup koɔ ama meŋ la maale maaloo kaŋa bale. A kyɛre la feeŋ bee a syrup gyamaa zaa yie maaloo yi la a Canada ane a United State paaaloŋ poɔ, kyɛ ka Quebec yoŋ taa ta ŋa 72% a tendaazaa poɔ. Maple syrup (koɔ) maŋ maale la a yi lɛ a waaloŋ naŋ waa ane lɛ anaŋ noma bee a e tuo seŋ. Boŋkaŋa a nansaala naŋ maŋ boɔle ka Socrose e la boŋkaŋa noba naŋ baŋ ka ona la taa sikyiri<ref>"Chapter 13 – Labelling of Maple Products". Canadian Food Inspection Agency. Archived from the original on 1 December 2011. Retrieved 9 December 2011.</ref> noɔ a zuo a maple syrup. A Canada syrup eŋ feroo la ka a maale yi a maple sap teɛ eŋɛ sɛre ka neɛ naŋ baŋ boɔle a ka maple syrup, kyɛ a lɛ meŋ yoŋ gba naane, kyɛ see la ka maple syrup ama taa sikyiri o poɔ a ta ŋa 66%. Gbɛɛ yaga maple syrup la ka ba maŋ de a maale ne  pancakes, waffles, French toast, oatmeal bee kookoo (porridge). A meŋ naŋ e la boma naŋ maŋ poɔ ka ba de a seɛrɛ ne bonnoore.<ref>Brown, Amy Christine (2010). ''Understanding Food: Principles and Preparation''. Cengage Learning. p.&#x20;441. ISBN&#x20;<bdi>978-0-538-73498-1</bdi>.</ref> == A Yiibu Zie == [[Duoro kɔre:Acer saccharum.jpg|thumb]] Maple (Acer) teere parɛɛ ata yoŋ la bebe, a teere ama parɛɛ la sikyiri maple ( onaŋ ka nansaala maŋ boɔle ka ''saccharum''),<ref>Grandtner, Miroslav M. (2005). ''Elsevier's Dictionary of Trees''. Vol.&#x20;1: North America. Elsevier Science. pp.&#x20;20–24. ISBN&#x20;<bdi>9780080460185</bdi>.</ref><ref>"Acer saccharum Marshall – sugar maple". ''Plants Database''. United States Department of Agriculture. Retrieved 15 September 2022.</ref> ka a kaŋa meŋ la maple sɔgelaa ( A. nigrum),<ref>"Acer nigrum Michx. f. – black maple". ''Plants Database''. United States Department of Agriculture. Retrieved 15 September 2022.</ref> ane maple zeɛ (red) (A. rubrum),<ref>"Acer rubrum L. – red maple". ''Plants Database''. United States Department of Agriculture. Retrieved 15 September 2022.</ref> bonso a sap la maŋ taa sikyiri gyamaa a poɔ, a sikyiri naŋ be a poɔ maŋ baŋ ta la, boŋkaŋ a nansaala na maŋ boɔle ka percent, a ta ŋa ayi a te ta ŋa anuu.<ref>Ciesla, William M (2002). ''Non-wood Forest Products from Temperate Broad-leaved Trees''. Food and Agriculture Organization of the United Nations. ISBN&#x20;<bdi>978-92-5-104855-9</bdi>.</ref> A maple sɔgelaa meŋ maŋ la taa la bontɛɛtɛɛ mine o poɔŋ, a e boma naŋ na baŋ are a yoŋ ka ba boɔlɔ ka A. ''saccharum'', a sikyiri ama yuori kaŋa la lɛ.<ref>"''Acer saccharum'' subsp. ''nigrum''". ''Germplasm Resources Information Network''. Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture. Retrieved 10 December 2011.</ref> kyɛ ka maple zeɛ eŋ ona maŋ taa la wagere ŋmaa lɛ, bonso ŋa eŋ maŋ tɛ la wieŋ a gaŋ a sikyiri ane a maple sɔgelɔ anaŋ, anaŋ maŋ korɔ a sap a nyuu soŋ na.<ref>Randall, Jesse A (February 2010). "Maple syrup production" (PDF). Iowa State University. Archived (PDF) from the original on 29 August 2017. Retrieved 21 October 2016.</ref> A maple mine meŋ bebe ka wagere mine poɔ ka ba maŋ de a yi ne a sap koŋ na poɔ a maale ne maple syrup aseŋ;  box elder or Manitoba maple (''Acer negundo'')<ref>"Acer negundo L. – boxelder". ''Plants Database''. United States Department of Agriculture. Retrieved 16 September 2022.</ref> ane silver maple (''A. saccharinum'')<ref>"Acer saccharinum L. – silver maple". ''Plants Database''. United States Department of Agriculture. Retrieved 18 September 2022.</ref> a paa pale ne bigleaf maple (''A. macrophyllum'').<ref>Ruth, Robert H; Underwood, J Clyde; Smith, Clark E; Yang, Hoya Y (1972). "Maple sirup production from bigleaf maple" (PDF). ''PNW-181''. US Department of Agriculture, Forest Service, Pacific Northwest Forest and Range Experiment Station: 12. Archived (PDF) from the original on 14 June 2006.</ref>  A Southeastern United State  paaloŋ poɔ, a Florida sikyiri maple (acer floridanum) ama la ka ba maŋ kyaara a derɛ a maala ne maple syrup.<ref>"''Acer barbatum'' Michx., Florida maple". US Department of Agriculture. 1981. Retrieved 15 May 2020.</ref> Syrup  mine meŋ na baŋ bebe ka ba maŋ de walnut, birch, bee abɛ teɛ eŋɛ ane a mine kaŋa.<ref>Leung, Wency (7 June 2011). "Why settle for maple when you could have birch syrup?". ''The Globe and Mail''. Archived from the original on 11 January 2012. Retrieved 12 December 2011.</ref><ref>Leung, Wency (7 June 2011). "Why settle for maple when you could have birch syrup?". ''The Globe and Mail''. Archived from the original on 11 January 2012. Retrieved 12 December 2011.</ref><ref>"Tapping Walnut Trees for a Novel and Delicious Syrup". Cornell University. 2016. Retrieved 18 September 2022.</ref> == Saadayel == === Noba banaŋ daŋ bebe sɛre ka nempeɛle mine a wa baŋ di naaloŋ ba zu === [[Duoro kɔre:Sugar-Making Among the Indians in the North.gif|left|thumb]] A noba bama la noba naŋ daŋ bebe a northeastern naŋ be a North America  paaloŋ poɔ, banaŋ la a laŋgbuli  danweɛ soba ba naŋ baŋ ka ba piili maala maple syrup ane maple sikyiri koɔ ama. Saadaye noɔre mannoo kaŋa wuli ka maple teɛ, sap da e la boma bnaŋ de maaala ne sap kaŋ a kɔɔre sɛre ka ka European noba baŋ wa a irigiŋ<ref>Ciesla, William M (2002). ''Non-wood Forest Products from Temperate Broad-leaved Trees''. Food and Agriculture Organization of the United Nations. ISBN&#x20;<bdi>978-92-5-104855-9</bdi>.</ref><ref>"History". Michigan Maple Syrup Association. Archived from the original on 25 May 2011. Retrieved 20 November 2010.</ref> poɔ. Goligoloo sɛge binnaa zaa ba kyebe naŋ wuli ka ba da maala la maple syrup bee baa a wulo saŋa ba naŋ da piili<ref>Koelling, Melvin R; Laing, Fred; Taylor, Fred (1996). "Chapter 2: History of Maple Syrup and Sugar Production". In Koelling, Melvin R; Heiligmann, Randall B (eds.). ''North American Maple Syrup Producers Manual''. Ohio State University (OSU).</ref> dire maple syrup, a saŋa na a bone kaŋa anaŋa da are leɛɛre la koɔ, a da maŋ baŋ are leɛre la koɔ zu ka ba de maale ne bondirii a ko naa bee a ko namine. A dasaŋa na banaŋ naŋ da maala syrup maaalemaaleba da maŋ di la tigiri kaŋa banaŋ boɔlɔ ka Sugar Moon ( a saŋa a kyuu gbuli zaa danweɛ soba na maŋ wa daa yi ka neɛzaa nyɛ o) ka fo nyɛ ka neɛzaa zaa a seɛrɛ maple seɛre.<ref>Eagleson, Janet; Hasner, Rosemary (2006). ''The Maple Syrup Book''. The Boston Mills Press. ISBN&#x20;<bdi>978-1-55046-411-5</bdi>.</ref> A wagere ŋa poɔ, saaŋkompare yipɔge<ref>Chenevert, Brian (3 March 2021). Maple sugaring among the Abenaki and Wabanki peoples (Report). Archived from the original on 8 March 2023.</ref> bondirii gyamaa maŋ are leɛre la a European saaŋkompare bondirii anaŋ banaŋ ba ennɛ nyɛnnoo a maaloo poɔ ane maple koɔ.<ref>Diemer-Eaton, Jessica (2014). "Hot-Stone Boiling Maple Sap to Syrup: Theory, Basis, & Public Demonstrations". Woodland Indian Educational Programs. Archived from the original on 22 March 2023. Retrieved 22 March 2023.</ref> === Colonists === [[Duoro kɔre:Sugar Making in Canada, 1852. By Cornelius Krieghoff (1815-1872).jpg|thumb]] A dasaŋa a European naŋ te di naaloŋ a North America, poɔ, noba meŋa naŋ yi a paaloŋ na poɔ da wuli la ka ba sereŋ wa la ka ba wa di naaloŋ ba zu a saŋa bee a wagere na poɔ banaŋ da derɛ a maple a na maale ne sap.<ref>Ciesla, William M (2002). ''Non-wood Forest Products from Temperate Broad-leaved Trees''. Food and Agriculture Organization of the United Nations. ISBN&#x20;<bdi>978-92-5-104855-9</bdi>.</ref> Andre Thevet naŋ e a “ a Royal Cosmographer naŋ be a France paaloŋ poɔ” sɛge la a kyaare ne a Jacques Cartier , naŋ maŋ nyuuro maple sap koɔ a saŋa na ona gaa a Canadian voyages<ref>Ciesla, William M (2002). ''Non-wood Forest Products from Temperate Broad-leaved Trees''. Food and Agriculture Organization of the United Nations. ISBN&#x20;<bdi>978-92-5-104855-9</bdi>.</ref> paaloŋ poɔ. A waana a yuomo 1680 poɔ, a European noba banaŋ naŋ wa zeŋ ane a noba banaŋ naŋ e a boŋkoɔreba meŋ da poɔ la a maple maaloo ŋa poɔ.<ref>Quoted in </ref> Ba naŋ da naa bare kyɛ seɛrɛ a zukuri, a European de la a maaloo sobiri ŋa a maŋ tu bee a puo vɔɛ a eŋ a bone ennaa eŋɛ . a 19<sup>th</sup> yuomo naŋ pare poɔ, maple sap maalooo da e la boma banaŋ maŋ de a sikyiri, a pale a koɔ ne a crystallized-solid zaa ayi, kyɛ a ŋaa zaa poɔ, a sikyiri daa ama da maŋ yi la West Indies paaloŋ a wa.<ref>Ciesla, William M (2002). ''Non-wood Forest Products from Temperate Broad-leaved Trees''. Food and Agriculture Organization of the United Nations. ISBN&#x20;<bdi>978-92-5-104855-9</bdi>.</ref> A dogebo poɔ, a maŋ de la wagere<ref>Heiligmann, Randall B; et&#x20;al. (1996). "Chapter 6: Maple Sap Production". In Koelling, Melvin R; Heiligmann, Randall B (eds.). ''North American Maple Syrup Producers Manual''. Ohio State University.</ref> gyamaa sɛre ka baŋ toɔ doge a ka kpa bɛ. ka banaŋ wa e baare, a sap ama la ka ba maŋ de a gaa ne a zie na banaŋ maŋ di a tigiri ŋa, a be la ka ba maŋ te pore eŋ Vessels yɛloŋ kaŋa poɔ (gbɛɛ yaga kuri la ka ba maŋ de maale ne a bone yɛloŋ ŋa) kyɛ paaŋ doge ka a kpa ka a bonzaa ba naŋ boɔrɔ a toɔ yi.<ref>Heiligmann, Randall B; Winch, Fred E (1996). "Chapter 3: The Maple Resource". In Koelling, Melvin R; Heiligmann, Randall B (eds.). ''North American Maple Syrup Producers Manual''. Ohio State University.</ref> Ka anaŋ wa bɛ baare, a boŋkpoŋ na poɔ wiri bee bontaŋa la maŋ tage bee de a boma gaa ne a zie ba naŋ maŋ maale a a ka a leɛ sikyiri gbuli (sugar shack).<ref>Heiligmann, Randall B; Staats, Lewis (1996). "Chapter 7: Maple Syrup Production". In Koelling, Melvin R; Heiligmann, Randall B (eds.). ''North American Maple Syrup Producers Manual''. Ohio State University.</ref> === A 1850 yuomo na poɔ, === [[Duoro kɔre:Maple sugaring bucket (5571412972).jpg|thumb]] A saŋa na poɔ a  American Civil War ( a yi a 1861 yoni poɔ te ta a1865 yuoni poɔ) maple koɔ maaleba da maŋ de la kuridapɛmpɛlɛ daleseɛ la ka ba da nyɛ ka anaŋ la soma ne bogyaga dogebo, a zuo a nansaala bommaala na banaŋ boɔlɔ ka  iron kettles, bonso o taa la vo kpoŋ ka a uuruŋ maŋ toɔnɔ yire a saŋa na anaŋ maŋ doɔle. A wagere ŋa poɔ, sikyiri daa da are leɛre la a maple sikyiri eŋɛ bonso a noɔ da de la a US paaloŋ poɔ; azuiŋ syrup maaleba da moɔ la nimiri a eŋ a maaloo poɔ. A uuruŋ bone ŋa la a danweɛŋ soba na maŋ tole kyɛ naŋ vɛŋ ka a toɔ vɛŋ ka a sap a kpa yi uuruŋ, a yelŋa piilu e la a 1858 yuomo na poɔ. A 1872 yuini poɔ, ba da maale la boŋkaŋa a nansaala naŋ maŋ boɔle ka “ evaporator”  a bone ŋa e la kuripɛmpɛle banaŋ de a maale ne danseɛŋ banaŋ maŋ toɔ de doɔle vuu zu. A yi a 1900 yuomo anaŋ poɔ, maalemaaleba de la a kuri pɛmpɛlɛ ŋa a maale ne selebare parɛɛ gyamaa a boma ama maŋ vɛŋ la ka a boma tole bee a baŋ kpa wieŋ ka a ba kɔɔre a vuu zu. A maalemaaleba bamine meŋ gba maŋ de la boŋkaŋa a nansaala na maŋ boɔle ka baaroo pan a de poŋi ne a uurŋ anaŋ naŋ maŋ yiri ka banaŋ wa doge baare. A ba kɔɔre kyɛ ka buokyiri a wa leɛre ɔrebare woore ama zu, ama eŋ maŋ ko la noba a vuo ka ba baŋ toɔ are zitoɔre kyɛ nyɛ lɛ sap deebo a yi a teere enne. Syrup koɔ maaaloo meŋ piili la a saŋa banaŋ wa piili derɛ koɔbo lɔɛ a nansaala naŋ maŋ boɔle ka “traɔtoɔ” gaa dada ne sap teere gyamaa a weɛ poɔ ( ka a sikyiri toɔ uuruŋ ŋa toɔ a yi ). A syrup maalenaaleba mine maŋ de la a nansaala bommaala kaŋa ba naŋ boɔlɔ ka motor-power ane kuri woore mine a te mare a teere eŋɛ ka kyɔ a koɔ yi a teɛ eŋɛ a eŋ a ɔreba doge na banaŋ biŋ a teɛ puliŋ, kyɛ a ŋaa eebo da ba e bone naŋ pore bee ka gyamaa a baŋ a meŋ maŋ toɔ de a toŋ ne toma. A vuu mare e la ka gyamaa da baŋ; ziyuo maalemaaleba maŋ de la daare, kaaŋ, ŋmene baroo saseɛ kaŋa, propane bee a doge ka a uuruŋ na toɔ a yi a sap poɔ. Kyɛ a ziyuo syrup iribu ŋa la soma bonso baalombie ba maŋ nyɛ vuo a kpɛ a syrup poɔ.<ref>Koelling, Melvin R; et&#x20;al. (1996). "Chapter 8: Syrup Filtration, Grading, Packing, and Handling". In Koelling, Melvin R; Heiligmann, Randall B (eds.). ''North American Maple Syrup Producers Manual''. Ohio State University.</ref> [[Duoro kɔre:Sap plastic tubing.jpg|left|thumb]] A 1970ɔ yuoni poɔ, ziyuo boma ane bommaale ama da wa de la a ziezaa a kyaare ne a syrup maaloo. ɔreba woore ama e la boma noba naŋ daŋ piili a pare bammo ka a kɔɔre, ka ba nyɛ ka a ana taa la sommo a ko a sap iribu a yi a teere eŋɛ a kyɛ gaa yiri<ref>Ciesla, William M (2002). ''Non-wood Forest Products from Temperate Broad-leaved Trees''. Food and Agriculture Organization of the United Nations. ISBN&#x20;<bdi>978-92-5-104855-9</bdi>.</ref> poɔ daadaalɛ bee. A wa ta la soga ka ba la wane boŋkaŋa nansaala naŋ maŋ boɔle ka Vacuum pumps, a meŋ leɛ wa eŋ poɔ a ɔreba woore ama poɔ, kyɛ ka ba leɛ gaa puori a te de lɛ banaŋ da mare vuu eŋ ka uuruŋ a yi ka a ta bɔre. A maalemaaleba da maale la mɔnsinne kaŋa a nansaala na maŋ boɔle ka reverse-osmosis, ka onaŋŋ so ka o maŋ iri koɔ mine bara ka a sap wa te kpara zuo a dogebo poɔ. Yelpaala wa la a yi a ɔrebare ane a vacuum pumps, syrup irirbu ziyuo, ane dogere ana banaŋ maŋ iri syrup iribu poɔ a eŋ a yi a sap teere eŋɛ. Peɛroo naŋ bebe a gɛrɛ a kyaare ne lɛ banaŋ na e a toɔ kare bee a dige bombiiri a yi sap teere eŋɛ ane lɛ banŋ na e a toɔ kaa maŋ kaa a zu soŋ ka a yi tɔnɔ.<ref>Perkins, Timothy D (October 2009). "Development and testing of the check-valve spout adapter" (PDF). ''Maple Digest''. '''21A''': 21–29. Archived from the original (PDF) on 29 December 2010. Retrieved 21 September 2010.</ref> A 2009 yuoni poɔ, peɛpeɛrebɛ mine naŋ be a University of Vermont poɔ da yi ne la yelpaala kaŋa a kyaare lɛ neɛ naŋ na baŋ iri syrup koɔ a yi sap teɛ eŋɛ kyɛ ka a koɔ ba kyiri waare a teɛ, a ŋaa na soŋ la ka kare bee a dige baalombie ane bombiiri zaa yi a vɔɛ na banaŋ maŋ po eŋ a teere eŋɛ. A ba peɛroo yeli bee wuli ka, eka gbuli yeni zaa poɔ, a seŋ ka sap teere naŋ e bɛrɛ a ta taabo kaŋa sɛre ka ba toɔ iri syrup koɔ ka lɛ naane a bombiiri bee a baalombie maŋ toɔ la a teere. A ba peɛroo yelwulaa kaŋa la ka eka gbuli yenaa zaa poɔ maŋ seŋ ka ba sɛle a sap teere seŋ lɛ bonso a wagere na poɔ a na maŋ wa e bɛrɛ saseɛ ba maŋkyebe azuiŋ baalombie maŋ nyɔge a la wieŋ zaa.. ka a yele ama zaa wa toɔnɔ erɛ soŋ, sap maaloo a toloŋ saŋa na baŋ do la saa northeastern North America paaloŋ poɔ.<ref>Sorkin, Laura (20 January 2014). "Maple Syrup Revolution: A New Discovery Could Change the Business Forever". ''Modern Farmer''. Archived from the original on 26 January 2014. Retrieved 20 January 2014.</ref><ref>Reid, Simon; Driller, Tenaya; Watson, Matthew (2020). "A two-dimensional heat transfer model for predicting freeze-thaw events in sugar maple trees". ''Agricultural and Forest Meteorology''. '''294''' 108139. doi:10.1016/j.agrformet.2020.108139. hdl:10092/101100.</ref> == A Maaloo == [[Duoro kɔre:Maple syrup production.svg|thumb]] Maple koɔ maaloo piilu bezie e la northeastern North Ameriɔa paaloŋ poɔ, a be la ka a ziie maaroŋ maŋ a soma ne a maple syrup maaloo. Kyɛ le ba wuli ka a koŋ toɔ maale ziezaa, ana ba maale la ziezaa a maple teere naŋ na baŋ baa a be, aseŋ, New Zealand paaloŋ poɔ a be la ka eŋ faŋa ka ba toɔ e a ka e yɛroŋ ka toɔnɔ nyɛrɛ feeŋfeeŋ a yire ne poɔ.<ref>Driller, Tenaya; Gandela, Danielle; Watson, Matthew (2018). ''Feasibility of producing maple syrup in New Zealand''. Chemeca 2018. p.&#x20;34.</ref> Maple syrup maaloo piili ne la banaŋ maŋ derɛ a yiree ne “ sugarbush”<ref>Koelling, Melvin R; Staats, Lewis (1996). "Appendix 1: Maple Production and Processing Facilities". In Koelling, Melvin R; Heiligmann, Randall B (eds.). ''North American Maple Syrup Producers Manual''. Ohio State University.</ref> poɔ. Teɛ kaŋzaa na baŋ koɔ iribu maŋ piili la ka a te balaa na wa ta yuomo lezare ne pie te ta ŋa yuomo lezaa ayi kyɛ gɛrɛ. A teere ama kaŋa zaa maŋ soŋ la ta boŋyeni te ta ŋa ata na, a paaŋ yi la lɛ a teɛ wogiloŋ naŋ seŋ bee a ta bee a teɛ yɛloŋ bee kpoŋ naŋ seŋ. Maple teɛ naŋ seŋ ka o toɔ iri koɔ maŋ baŋ iri la a ta ŋa 35 te ta ŋa 50 litres a bɔrefɔ naŋ maŋ yeli (9.2 te ta ŋa 13.2 US gal) bebiri<ref>Ciesla, William M (2002). ''Non-wood Forest Products from Temperate Broad-leaved Trees''. Food and Agriculture Organization of the United Nations. ISBN&#x20;<bdi>978-92-5-104855-9</bdi>.</ref> zaa. Ka fooŋ kaa soŋ a maŋ ta ŋa 7%  a sap naŋ maŋ iri bebiri zaa. A koɔ ama iribu gbɛɛ yaga maŋ e la a ɔɔre saŋ wagere na poɔ, a ɔɔre wagere ama maŋ baŋ de la ta dare anii kyɛ baŋ baare, ane a zaa ka a maŋ yi la a bebiri na ɔɔre naŋ piili ane zie banaŋ iri a boma, bee paaloŋ na poɔ a teere naŋ be ka ba iri a syrup (koɔ).<ref>"Step-by-Step in the Production of Maple Syrup". Producteurs et productrices acéricoles du Québec. Retrieved 4 October 2021.</ref><ref>Koelling, Melvin R; Davenport, Russell (1996). "Chapter 1: Introduction". In Koelling, Melvin R; Heiligmann, Randall B (eds.). ''North American Maple Syrup Producers Manual''. Ohio State University.</ref> A ŋmenaa saŋa, a noɔ zaa maŋ zo sigi be la a nyege poɔ, a toɔ ko a toɔ ko ɔɔre vuo ka sikyiri noɔ naŋ be a teɛ poɔ a do saa. <ref>Werner, Leo H (7 February 2006). "Maple Sugar Industry". ''Canadian Encyclopedia''. Historica-Dominion Institute. Archived from the original on 6 November 2014.</ref>Voɔre maŋ puo la te tɔ a  teɛ biri, a ŋaa la maŋ soŋ ka a sap toɔ kyiri  bee a yi a voɔre na poɔ a eŋ a bone banaŋ tɔgele.boma banaŋ de tɔgele ne maŋ gaŋ la a weɛ poɔ be ka zie la te yi pɔge a., kyɛ a koɔ ama maŋ yiri la saŋa bee a wagere na poɔ ɔɔre naŋ maŋ erɛ, ka a zie maaŋ gyamaa. Maple teere, neɛ naŋ baŋ iri la sap bee syrup koɔ a poɔ te ta ŋa yuomo kɔɔ bee a gba pare zuo lɛ. A zie leɛroo meŋ maŋ taa la wonnaa kaŋa a kyaare ne a maple syrup ŋa iribu.<ref>Milideo, Lauren (13 February 2024). "How Climate Change is Impacting the Maple Syrup Industry". ''UVM Today''.</ref><ref>Goldstein, Bennet; Miller, Brittney (15 April 2024). "Midwest maple syrup producers adapt to uncertainty as climate changes". PBS Wisconsin.</ref><ref>Dario, Kate (13 March 2024). "Maple Month in a warm winter: How climate change is reshaping NH's syrup season". NHPR.</ref> A yuoni na poɔ ka ɔɔre saŋa wa sɛre wa niŋe a ŋaa wuli ka a yuoni na maple syrup iribu na tage wa niŋe, ka anaŋ wa e a ŋaa meŋ, a sikyiri bee a noɔ naŋ maŋ be a sap poɔ meŋ maŋ la sigi la puliŋ, ka saa kpoŋ meŋ wa waana a yuoni na poɔ a lɛ meŋ maŋ soŋ la ka a teere baa wieŋ.<ref>Barrett, Rick (1 April 2025). "Maple sugaring is a Wisconsin tradition, but could climate change put it at risk?". ''Milwaukee Journal Sentinel''.</ref> == Maaloo Sobie == [[Duoro kɔre:Maple sap collecting at Bowdoin Park, New York.JPG|left|thumb]] Gbɛɛ yaga bee wagere zaa sap maŋ maale eŋ la “sugar shack ( sikyiri woore poɔ) “, ana la ka neɛ zaa a paaloŋ na poɔ baaŋ ka ba boɔlɔ ka “sugarhouse”, “sugar cabin” , “sugar shanty”, bee cabane.<ref>Heiligmann, Randall B., ed. (2006). ''North American Maple Syrup Producers Manual'' (PDF) (2nd&#x20;ed.). Ohio State University.</ref><ref>Eagleson, Janet; Hasner, Rosemary (2006). ''The Maple Syrup Book''. The Boston Mills Press. ISBN&#x20;<bdi>978-1-55046-411-5</bdi>.</ref><ref>Elliot, Robert (22 February 2022). "Sweetest Maple Sugar Shack Experiences in Ontario". Culinary Tourism Alliance. Retrieved 19 September 2022.</ref> A maaloo sobiri ona banaŋ maŋ you a noɔre ka a uuruŋ toɔ yiri e la sobiri kaŋa banaŋ piili a tuuro a yi a saŋa na a nempeɛle naŋ da wa di naaloŋ ba zu, kyɛ naŋ wa tɔ zenɛ a sobiri ŋa naŋ bebe a ba taa leɛroo. Maple syrup (koɔ ) maaloo  la, ba maŋ doge la a sap ka a kpa te ta ŋa 20 te ta ŋa 50 volume nansaala naŋ maŋ yeli, (a ŋaa paa yi la lɛ a vuu bee a kpaabo naŋ do seŋ) ka anaŋ wa be vuu yuobaraa zu, sɛre ka a wa te nyɛ ŋa 1 volume sɛre , gbɛɛ yaga a toloŋ seŋ ka a ta ŋa 4.1% (7.4 F) ka anaŋ wa te kpara la lɛ. kyɛ a koɔ kpaabo maŋ taa la tɛɛtɛɛ boso ana baŋ yi la lɛ a saseɛ naŋ daara seŋ, a koɔ naŋ seŋ ka neɛ baŋ de a toɔ baŋ zie a syrup ŋa naŋ toɔ maale la koɔ meŋa naŋ koɔ soŋ serɛ zaa, bonso a koɔ ama ŋa wa kpaara a daŋaa zu, a dare na bee a bebiri na poɔ lɛ la ka a uuruŋ bee a toloŋ na do seŋ kyɛ gu ka a bebiri<ref>Eagleson, Janet; Hasner, Rosemary (2006). ''The Maple Syrup Book''. The Boston Mills Press. ISBN&#x20;<bdi>978-1-55046-411-5</bdi>.</ref> na zaa te baare. Syrup koɔ na baŋ doge la dayeni yoŋ bee ka ba baŋ doge a ŋmaara ŋmaara lɛ, a yi zie na banaŋ na baŋ kaa a toloŋ lamboriŋ.<ref>Eagleson, Janet; Hasner, Rosemary (2006). ''The Maple Syrup Book''. The Boston Mills Press. ISBN&#x20;<bdi>978-1-55046-411-5</bdi>.</ref> Gbɛɛ yaga ka banaŋ wa dogerɔ a zaa ba maŋ eŋ la Defoamers a poɔ.<ref>van den Berg, Abby; Perkins, Timothy (February 2020). "Identifying an Effective Defoamer for Certified Organic Maple Production". ''Maple Syrup Digest'': 8.</ref> A syrup dogebo ŋa taa la sobie gyamaa yaga banaŋ maŋ tu, a sobiri kaŋa la lɛ banaŋ boɔrɔ ka a sikyiri do seŋ. Ka ssyrup wa doole a daŋaa bee a vuu zu kɔɔ, a maŋ leɛ la wa la waraa kaŋa, kyɛ ka anaŋ meŋ ba doge soŋ bee a ba doge kɔɔre a daŋaa bee a vuu zu a syrup meŋ maŋ e la koɔ yoŋ, azuiŋ a koŋ baŋ biŋ kɔɔre kyɛ ka a zaa a saaŋ. Ka anaŋ wa doge baare a toloŋ maŋ do ŋa 66% ka fooŋ de Brix scale  ( a hydrometric scale ( a bommanaa a dcgele o zu).<ref>Elliot, Elaine (2006). ''Maple Syrup: Recipes from Canada's Best Chefs''. Formac Publishing Company. ISBN&#x20;<bdi>978-0-88780-697-1</bdi>.</ref> A ŋaa puoriŋ ba paaŋ maŋ kyoɔre la a iri asikyiri zɔŋ na bare, wagere ŋa poɔ ba paaŋ maŋ de la sikyiri ane calcium malate<ref>Ball, David (10 October 2007). "The Chemical Composition of Maple Syrup". ''Journal of Chemical Education''. '''84''' (10): 1647–1650. doi:10.1021/ed084p1647.</ref> a nansaala na maŋ boɔle a puli neŋ. A calcium ama ba e bonfaa, kyj a maq soq la a vɛŋ ka toɔnɔ a kyoɔre soŋ.<ref>Eagleson, Janet; Hasner, Rosemary (2006). ''The Maple Syrup Book''. The Boston Mills Press. ISBN&#x20;<bdi>978-1-55046-411-5</bdi>.</ref> [[Duoro kɔre:MapleSyrupDrop.ogv|thumb]] A yi be meŋ, a onaŋ banaŋ maŋ yuo a noore bare sobiri na la ka gyamaa naŋ maala syrup a maŋ noŋ ka ba tuuro, bonso anaŋ maŋ soŋ la gyamaa ka ba toɔ a wɛle a koɔ ne a sikyiri naŋ be a sap<ref>Thomas, Margaret G.; Schumann, David R. (1993). ''Income Opportunities in Special Forest Products: Self-help Suggestions for Rural Entrepreneurs''. USDA Forest Products Laboratory. p.&#x20;181. ISBN&#x20;<bdi>978-0-7881-1236-2</bdi>.</ref> poɔ wieŋ a gaŋ a maaloo sobie anaŋ na zaa. Banaŋ naŋ maŋ maala feeŋfeeŋ lɛ meŋ na baŋ de la anaŋ meŋ na ba maŋ pagera wieŋ kyɛ a yelfaa la a sikyiri noɔ naŋ maŋ be a poɔ, 25% maŋ bore la a poɔ a yi bonso a dogebo zie.<ref>Weaver, Nicholas J.; Wilkin, Geoffrey S.; Morison, Ken R.; Watson, Matthew J. (1 May 2020). "Minimizing the energy requirements for the production of maple syrup". ''Journal of Food Engineering''. '''273''' 109823. doi:10.1016/j.jfoodeng.2019.109823.</ref> A lɛ a sikyiri noɔ naŋ e gyamaa seŋ a sap poɔ, a lɛ meŋ ka a volume a sap ppoɔ meŋ na boɔrɔ ka a do seŋ a syrup poɔ. Sɛre ka fo na boɔrɔ ka fo nyɛ 1 unit syrup, a sap<ref>Wagner, John E. (2012). ''Forestry Economics: A Managerial Approach''. Routledge. p.&#x20;74. ISBN&#x20;<bdi>9780415774406</bdi>.</ref> seŋ ka a do seŋ ŋa 1.5, ka anaŋ wa e a ŋaa baare a seŋ ka a sikiri meŋ a poɔ na boɔrɔ la ka a ta ŋa 57 unit kyɛ ka a sap a poɔ a ta ŋa 3.5 % sikyiri a meŋ boɔrɔ 25 unit a poɔ.<ref>Eagleson, Janet; Hasner, Rosemary (2006). ''The Maple Syrup Book''. The Boston Mills Press. ISBN&#x20;<bdi>978-1-55046-411-5</bdi>.</ref> A sikyiri noɔ a sap poɔ seŋ ka a do yaga.<ref>Eagleson, Janet; Hasner, Rosemary (2006). ''The Maple Syrup Book''. The Boston Mills Press. ISBN&#x20;<bdi>978-1-55046-411-5</bdi>.</ref> === Off-flavours === Off-flavour maŋ yi la a saŋa na banaŋ maŋ wa maala maple syrup koɔ, a maŋ yi la boma banaŋ maŋ dogele ka wa te kpara na poɔ la ka a off-flavour ŋa maŋ yi (aseŋ,  disinfectants), microorganisms, fermentation byproducts, metallic<ref>Hopkins, Kathy (2016). "Maple Syrup Quality Control Manual". Cooperative Extension Publications, University of Maine. Archived from the original on 29 August 2017. Retrieved 20 May 2017.</ref><ref>Camara, M; Cournoyer, M; Sadiki, M; Martin, N (2019). "Characterization and Removal of Buddy Off‐Flavor in Maple Syrup". ''Journal of Food Science''. '''84''' (6): 1538–1546. doi:10.1111/1750-3841.14618. PMID&#x20;31120572.</ref><ref>van den Berg, Abby K; Perkins, Timothy D; Isselhardt, Mark L; Godshall, Mary An; Lloyd, Steven W (October 2009). "Metabolism Off-Flavor in Maple Syrup". ''Maple Digest''. '''21A''': 11–18.</ref> == Commerce == [[Duoro kɔre:Maple syrup production 2018, Canada and provinces.jpg|thumb]] A maple syrup ama maaloo danweɛ soba e la a  Northeastern North America paaloŋ deme bee noba. A yeŋa eebo la bone ba naŋ zanne yi ne a European noba banaŋ wa zeŋe a paaloŋ naŋ poɔ, a nyɔge a maaloo a leɛre feeŋfeeŋ a leɛre o zaa baare. Ziyuo yeltarre a 1970s poɔ meŋ da la maaleŋ nyɔge la a syrup koɔ ama meŋ la maale maaloo kaŋa bale. A kyɛre la feeŋ bee a syrup gyamaa zaa yie maaloo yi la a Canada ane a United State paaaloŋ poɔ, kyɛ ka Quebec yoŋ taa ta ŋa 72% a tendaazaa poɔ. Maple syrup (koɔ) maŋ maale la a yi lɛ a waaloŋ naŋ waa ane lɛ anaŋ noma bee a e tuo seŋ. Boŋkaŋa a nansaala naŋ maŋ boɔle ka Socrose e la boŋkaŋa noba naŋ baŋ ka ona la taa sikyiri noɔ a zuo a maple syrup. A Canada syrup eŋ feroo la ka a maale yi a maple sap teɛ eŋɛ sɛre ka neɛ naŋ baŋ boɔle a ka maple syrup, kyɛ a lɛ meŋ yoŋ gba naane, kyɛ see la ka maple syrup ama taa sikyiri o poɔ a ta ŋa 66%. A 1970ɔ yuoni poɔ, ziyuo boma ane bommaale ama da wa de la a ziezaa a kyaare ne a syrup maaloo. ɔreba woore ama e la boma noba naŋ daŋ piili a pare bammo ka a kɔɔre, ka ba nyɛ ka a ana taa la sommo a ko a sap iribu a yi a teere eŋɛ a kyɛ gaa yiri poɔ daadaalɛ bee. A wa ta la soga ka ba la wane boŋkaŋa nansaala naŋ maŋ boɔle ka Vacuum pumps, a meŋ leɛ wa eŋ poɔ a ɔreba woore ama poɔ, kyɛ ka ba leɛ gaa puori a te de lɛ banaŋ da mare vuu eŋ ka uuruŋ a yi ka a ta bɔre. A maalemaaleba da maale la mɔnsinne kaŋa a nansaala na maŋ boɔle ka reverse-osmosis, ka onaŋŋ so ka o maŋ iri koɔ mine bara ka a sap wa te kpara zuo a dogebo poɔ. [[Duoro kɔre:Acer 135-1.jpg|thumb]] Yelpaala wa la a yi a ɔrebare ane a vacuum pumps, syrup irirbu ziyuo, ane dogere ana banaŋ maŋ iri syrup iribu poɔ a eŋ a yi a sap teere eŋɛ. Peɛroo naŋ bebe a gɛrɛ a kyaare ne lɛ banaŋ na e a toɔ kare bee a dige bombiiri a yi sap teere eŋɛ ane lɛ banŋ na e a toɔ kaa maŋ kaa a zu soŋ ka a yi tɔnɔ. A 2009 yuoni poɔ, peɛpeɛrebɛ mine naŋ be a University of Vermont poɔ da yi ne la yelpaala kaŋa a kyaare lɛ neɛ naŋ na baŋ iri syrup koɔ a yi sap teɛ eŋɛ kyɛ ka a koɔ ba kyiri waare a teɛ, a ŋaa na soŋ la ka kare bee a dige baalombie ane bombiiri zaa yi a vɔɛ na banaŋ maŋ po eŋ a teere eŋɛ. A ba peɛroo yeli bee wuli ka, eka gbuli yeni zaa poɔ, a seŋ ka sap teere naŋ e bɛrɛ a ta taabo kaŋa sɛre ka ba toɔ iri syrup koɔ ka lɛ naane a bombiiri bee a baalombie maŋ toɔ la a teere. A noba bama la noba naŋ daŋ bebe a northeastern naŋ be a North America  paaloŋ poɔ, banaŋ la a laŋgbuli  danweɛ soba ba naŋ baŋ ka ba piili maala maple syrup ane maple sikyiri koɔ ama. Saadaye noɔre mannoo kaŋa wuli ka maple teɛ, sap da e la boma bnaŋ de maaala ne sap kaŋ a kɔɔre sɛre ka ka European noba baŋ wa a irigiŋ poɔ. Goligoloo sɛge binnaa zaa ba kyebe naŋ wuli ka ba da maala la maple syrup bee baa a wulo saŋa ba naŋ da piili dire maple syrup, a saŋa na a bone kaŋa anaŋa da are leɛɛre la koɔ, a da maŋ baŋ are leɛre la koɔ zu ka ba de maale ne bondirii a ko naa bee a ko namine. A dasaŋa na banaŋ naŋ da maala syrup maaalemaaleba da maŋ di la tigiri kaŋa banaŋ boɔlɔ ka Sugar Moon ( a saŋa a kyuu gbuli zaa danweɛ soba na maŋ wa daa yi ka neɛzaa nyɛ o) ka fo nyɛ ka neɛzaa zaa a seɛrɛ maple seɛre. [[Duoro kɔre:Syrup grades large.JPG|thumb]] A 1872 yuini poɔ, ba da maale la boŋkaŋa a nansaala naŋ maŋ boɔle ka “ evaporator”  a bone ŋa e la kuripɛmpɛle banaŋ de a maale ne danseɛŋ banaŋ maŋ toɔ de doɔle vuu zu. A yi a 1900 yuomo anaŋ poɔ, maalemaaleba de la a kuri pɛmpɛlɛ ŋa a maale ne selebare parɛɛ gyamaa a boma ama maŋ vɛŋ la ka a boma tole bee a baŋ kpa wieŋ ka a ba kɔɔre a vuu zu. A maalemaaleba bamine meŋ gba maŋ de la boŋkaŋa a nansaala na maŋ boɔle ka baaroo pan a de poŋi ne a uurŋ anaŋ naŋ maŋ yiri ka banaŋ wa doge baare. A ba kɔɔre kyɛ ka buokyiri a wa leɛre ɔrebare woore ama zu, ama eŋ maŋ ko la noba a vuo ka ba baŋ toɔ are zitoɔre kyɛ nyɛ lɛ sap deebo a yi a teere enne. Syrup koɔ maaaloo meŋ piili la a saŋa banaŋ wa piili derɛ koɔbo lɔɛ a nansaala naŋ maŋ boɔle ka “traɔtoɔ” gaa dada ne sap teere gyamaa a weɛ poɔ ( ka a sikyiri toɔ uuruŋ ŋa toɔ a yi ). == Sommo Yizie == lalzfhg4dr9p9r6koz7sy60r863k4vv Yeli:Lɔbɔ 1 7381 63532 2026-07-30T12:13:36Z ~2026-42344-81 1886 /* DAGAARE */ new section 63532 wikitext text/x-wiki == DAGAARE == lɔbɔ [[Be o yoŋ:Contributions/&#126;2026-42344-81|&#126;2026-42344-81]] ([[Toma daana yeli:&#126;2026-42344-81|yeli]]) 12:13, 30 Gyoonoɔre 2026 (GMT) 3ukbp9c2thuuddbc5cvzoun54s4ndml Fort Garry Brewing Company 0 7382 63547 2026-07-31T07:55:34Z Edith Tangkur 310 Creat article 63547 wikitext text/x-wiki A '''Fort Garry Brewing Company Ltd''' e la dãã duŋ tontonzie a Winnipeg, Manitoba, Canada poɔ. == Dakoroŋ == A tontonzie ŋa a Hoeschen yideme la da da a zie a yuoni 1930 poɔ, ka until noba da tono be Molson a yuoni 1960 a lanne ka o e '''Molson's Fort Garry Brewery Ltd'''. A yuoni 1990 poɔ, Molson laŋ la ne Carling O'Keefe a pɔge a Fort Garry ziiri. A yuoni 1994 poɔ, Richard D. Hoeschen da maaleŋ maale a tontonzie. A wagere na, Fort Garry Brewing da la a dãã duŋ zie a Manitoba poɔ, ka dãã da e daa naŋ dãã naŋ na bebe a kegs poɔ. Sɛre ka ba yuoro a pama, Hoeschen bɔ la Gary De Pape ka a a dãã duŋ nenkpoŋ ka a ba zaa bayi a maale a dãã Fort Garry Dark. Richard D. Hoeschen da kpi la a September 16, 2002. A yuoni 2003 poɔ, Fort Garry Brewing da laŋ la ne Winnipeg's '''Two Rivers Brewing Company''' (naŋ da maale a yuoni 1990s), ka o toɔ naŋ zɛgerɛ Fort Garry yuori, kyɛ naŋ de Two Rivers’ boma mine poɔrɔ. A 15 October 2004, Fort Garry Brewing da sage la ne a Manitoba yintaaloŋ New Manitoba Brewing, ka ba maŋ biŋ, a de a dãã yɔpɔŋ kɔɔrɔ a Agassiz Brewing brand, Catfish Cream Ale. A yuoni 2010 poɔ, Fort Garry Brewing cda ba la maala a boma. A yi a yuoni 2005, Fort Garry Beer maŋ kɔɔre la Manitoba ane Alberta poɔ. A yuoni 2007 poɔ, Fort Garry da piili maala la kɔlbaa poɔ ''Nubru Blend'', a piilaa gluten-weɛlɛ dãã a Manitoba poɔ, a ko FarmPure Beverages a Regina, Saskatchewan. A October 22 a yuoni na poɔ, Fort Garry dãã duŋ tontonzie da laŋ la ne Russell Brewing tontonzie ka o e a Russell Breweries Inc., of Surrey, British Columbia yoŋ soobo, ka o tonnɔ ne libiri naŋ ta $4 million. A yuoni 2008, 2009, ane 2010, a dãã dugereba da maale tonton bonsuuri a ko a Winnipeg's Folklorama tigiri ba naŋ boɔlɔ "Folklorama Beer". A yuoni 2012 poɔ, Fort Garry Brewing Company da laŋ la ne Winnipeg Goldeyes ka ba maale pilsner ba naŋ boɔlɔ "Angry Fish" ka a na zɛge a yuori. A May 2021 poɔ, a pampana dãã duŋ nenkpoŋ a Fort Garry poɔ e la Josh Berscheid. == Meŋ la nyɛ == * Agassiz Brewing Company * Upper Fort Garry * Lower Fort Garry * Canadian beer * Barrel-aged beer == '''Sommo yizie''' == itii3ozlgwf3l10dsg3r8uptaf7oyio 63549 63547 2026-07-31T08:02:44Z Edith Tangkur 310 Add referece 63549 wikitext text/x-wiki A '''Fort Garry Brewing Company Ltd''' e la dãã duŋ tontonzie a Winnipeg, Manitoba, Canada poɔ. == Dakoroŋ == A tontonzie ŋa a Hoeschen yideme la da da a zie a yuoni 1930 poɔ, ka until noba da tono be Molson a yuoni 1960 a lanne ka o e '''Molson's Fort Garry Brewery Ltd'''. A yuoni 1990 poɔ, Molson laŋ la ne Carling O'Keefe a pɔge a Fort Garry ziiri. <ref name=":0">http://www.fortgarry.com/our-story.asp</ref>A yuoni 1994 poɔ, Richard D. Hoeschen da maaleŋ maale a tontonzie. A wagere na, Fort Garry Brewing da la a dãã duŋ zie a Manitoba poɔ, ka dãã da e daa naŋ dãã naŋ na bebe a kegs poɔ. Sɛre ka ba yuoro a pama, Hoeschen bɔ la Gary De Pape ka a a dãã duŋ nenkpoŋ ka a ba zaa bayi a maale a dãã Fort Garry Dark.<ref>http://www.thefreelibrary.com/Tapping+beer+tastes%3A+how+Rick+Hoeschen+founded+a+brewery.-a017384446</ref> Richard D. Hoeschen da kpi la a September 16, 2002.<ref>http://passages.winnipegfreepress.com/passage-details/id-72211/name-Richard_Hoeschen/</ref> A yuoni 2003 poɔ, Fort Garry Brewing da laŋ la ne Winnipeg's '''Two Rivers Brewing Company''' (naŋ da maale a yuoni 1990s), ka o toɔ naŋ zɛgerɛ Fort Garry yuori, kyɛ naŋ de Two Rivers’ boma mine poɔrɔ.<ref>http://www.united-nations-of-beer.com/fort-garry-brewing.html#axzz2nl0007B3</ref> A 15 October 2004, Fort Garry Brewing da sage la ne a Manitoba yintaaloŋ New Manitoba Brewing, ka ba maŋ biŋ, a de a dãã yɔpɔŋ kɔɔrɔ a Agassiz Brewing brand, Catfish Cream Ale. A yuoni 2010 poɔ, Fort Garry Brewing cda ba la maala a boma.<ref>http://www.winnipegfreepress.com/local/agassiz-ale-no-longer-made-in-manitoba-83013177.html</ref> A yi a yuoni 2005, Fort Garry Beer maŋ kɔɔre la Manitoba ane Alberta poɔ. A yuoni 2007 poɔ, Fort Garry da piili maala la kɔlbaa poɔ ''Nubru Blend'', a piilaa gluten-weɛlɛ dãã a Manitoba poɔ, a ko FarmPure Beverages a Regina, Saskatchewan<ref>http://www.cbc.ca/news/canada/manitoba/new-winnipeg-brewed-beer-light-crisp-and-gluten-free-1.687738</ref>. A October 22 a yuoni na poɔ, <ref name=":0" /> Fort Garry dãã duŋ tontonzie da laŋ la ne Russell Brewing tontonzie ka o e a Russell Breweries Inc., of Surrey, British Columbia yoŋ soobo, ka o tonnɔ ne libiri naŋ ta $4 million.<ref>http://www.canada.com/story.html?id=9f6ba684-7017-4e5e-8fbb-70cdfc4d5043</ref> A yuoni 2008, 2009, ane 2010, a dãã dugereba da maale tonton bonsuuri a ko a Winnipeg's Folklorama tigiri ba naŋ boɔlɔ "Folklorama Beer".<ref>http://www.winnipegfreepress.com/arts-and-life/food/Folklorama-beer-returns-51042582.html</ref><ref>http://www.winnipegfreepress.com/local/folklorama-on-top-of-the-world-100747164.html</ref> A yuoni 2012 poɔ, Fort Garry Brewing Company da laŋ la ne Winnipeg Goldeyes ka ba maale pilsner ba naŋ boɔlɔ "Angry Fish" ka a na zɛge a yuori. <ref>https://web.archive.org/web/20131220134610/http://metronews.ca/news/winnipeg/221299/goldeyes-hope-to-score-homerun-with-angry-fish-beer/</ref> A May 2021 poɔ, a pampana dãã duŋ nenkpoŋ a Fort Garry poɔ e la Josh Berscheid.<ref>https://fortgarry.com/pages/brewmaster</ref> == Meŋ la nyɛ == * Agassiz Brewing Company * Upper Fort Garry * Lower Fort Garry * Canadian beer * Barrel-aged beer == '''Sommo yizie''' == lzwqjr0mmjeo2guzr7px1pwzyvjchdg Kielbasa 0 7383 63568 2026-07-31T10:08:48Z Eric Gangman 92 Bompaala maaloo 63568 wikitext text/x-wiki A saaŋkoŋ yuori la, see Kielbasa ( saaŋkompare yuori ). A yieluŋ a kyaare a Tenacious D, nyɛ Tenacious D ( yieluŋ daga) Kielbasa  ({{IPAc-en|UK|k|iː|l|ˈ|b|æ|s|ə}}: /kiːlˈbæsə/, {{IPAc-en|US|k|iː|l|ˈ|b|ɑː|s|ə|,_|k|ɪ|(|l|)|ˈ|b|ɑː|s|ə}}: /kiːlˈbɑːsə, kɪ(l)ˈbɑːsə/;  naŋ yi Polish Kielbasa {{IPA|pl|kʲɛwˈbasa||pl-kiełbasa.ogg}} <sup><phonos file="pl-kiełbasa.ogg"></phonos></sup>){{efn|Other common names include ''kołbasa'', ''klobasa'', ''kobasa'', ''kolbasi'' and ''kovbasa''. In English, these words contain a particular type of sausage. In the [[Slavic languages]], these are the generic words for all types of sausage, local or foreign.}}  a e la nɛne kaŋa bale naŋ be a Poland paaloŋ poɔ, a e la Polish bondirii mine naŋ pore, a e la ba saaŋkompare yipɔge bebiri zaa bondirii. A American Bɔrefɔ kɔkɔre poɔ, ba maŋ boɔle ka,U-shaped , nɛne ŋa e la bone banaŋ maŋ sɛ  ka fooŋ kaa soŋ oneŋ Wiejska sausage nɛne la yitaa soŋ ( a zagere a zaa doba nɛne). A piilu zie ane a Tontone A yelbiri ŋa kpɛ la a Bɔrefɔ kɔkɔre poɔ daadaa lɛ, a yi Polish kielbasa pare bee muni, “sausage “,  a yuori Proto-Slavic ''*kъlbasa''. A o yiibu meŋa naŋ taa la buriburiruu, a ne a zaa ka ba pɛŋ la a yi ne  Turkic ''{{lang|tr|külbastı}}''  bee Via Jewish butchers, naŋ yi Hebrew Kolbasar. A yelbiri ŋa Bɔrefɔ kɔkɔre kpeɛbo poɔ ba e daadaa lɛ, a yelbiri ŋa yi la zitɛɛtɛɛ poɔ, azuiŋ a yelbiri ŋa sɛgebo taa la tɛɛtɛɛ. A yelbiri ŋa tɛɛtɛɛ yi la kɔkɔtɛɛtɛɛ ane tenne tɛɛtɛɛ poɔ, kyɛ a tɛɛtɛɛ naŋ be a poɔ a yi American ane Canadian poɔ e la lɛ banaŋ derɛ a tona ne toma. A New Jersey, Pennsylvania ane a ziiri na mine a aseŋ Greater New York City,  a be poŋ a yageroŋ ba saaŋkompare kɔkɔre poɔ la Polish ona la wagere mine poɔ ka fo maŋ nyɛ ka sɛge ka , kielbasa (/kɪˈbɑːsi/). Canadian meŋ maŋ de la a yelbiri ŋa ba de o la ka o e Kolbassa bee kubasa  ({{IPAc-en|k|uː|b|ɑː|ˈ|s|ɑː}} or {{IPAc-en|ˈ|k|uː|b|ə|s|ɑː}}),  a boɔloo ŋa meŋ yi la a Ukrainian poɔ ka meŋ maŋ boɔle ka kobasa ( кобаса), ane Albertans, banaŋ gba maŋ kyɛŋmaare la a boɔle bee a sɛge ka kubie kyɛ ka o pare bee muni bammo naŋ e a sausage nɛne na banaŋ maŋ di toloŋ  lɛ ( hot dog bun ). Tɛɛtɛɛloŋ ane Irigiŋ Tɛɛtɛɛ naŋ bebe Poland Sausge (nɛne ) ŋa bale e la nɛne kaŋa boore naŋ e bondiraa naŋ poɔ a Polish paaloŋ poɔ, kyɛ ka  a parɛɛ e gyamaa, aseŋ zonseɛraa, banaŋ maŋ de maale ne doba-nɛne, naa nɛne, kolokol,peraa,noɔ bee veal , kyɛ ane a ŋaa zaa kyɛ irigiŋ zaa naŋ maŋ taa la o maaloo ka a e a toɔraa lɛ. a ama zaa poɔ, kielbasa lisieckaa, maŋ maale la a Malopolskie, kielbasa ''biała parzona wielkopolska'' and ''kiełbasa piaszczańska'' zaa e la boma  Geographical naŋ maŋ gu taa a EU ane a UK paaloŋ poɔ. a leɛ yi be, Kabanosy ''kabanosy staropolskie'', ''kiełbasa jałowcowa staropolska'', ''kiełbasa krakowska sucha staropolska'', ane ''kiełbasa myśliwska staropolska'', a ama zaa e la ba saaŋkompare yipɔge boma naŋ e bonsonne naŋ are kobo a be a UK paaloŋ ane EU meŋ paaloŋ poɔ. A Polish paaloŋ poɔ, a gɔbenɛnte tere l noɔre kyɛ poŋi a sausage nɛmɛ ama a yi lɛ kaŋa zaa naŋ maŋ seŋ, a nɛne, a leɛ kaa lɛ banaŋ maŋ di a ka bondogere la bee ka boŋkɛreɛ la. Gbɛɛ yaga bee dasaŋa poɔ a boma ama da maŋ maale yi la yie anaŋ naŋ be kori poore, danseɛ gyamaa zie bebe a kyaare ne lɛ kielbasa naŋ maŋ maale a yie poɔ ane pɛnnoo bebiri bee vuo poɔ. Kielbasa meŋ e la saaŋkompare yipɔge bondiraa kaŋa naŋ be a Polish paaloŋ poɔ ka ba maŋ a maale a wagere na banaŋ wa derɛ  bee a erɛ kultaa yɛlɛ polish poɔ. Parɛɛ A Polish sausage nɛne parɛɛ mine la: '''Kabanos,''' maq e la meelo, o e la bone banaŋ maŋ sɛ a deɛle ka o ko, a sausage ama e la zɔŋ banaŋ maŋ deɛle ka a ko ka ba de a puli ne caraway bie, a yiibu zie meŋa yi la doba-nɛne poɔ, kyɛ wageere a maŋ yi wiri nɛne eŋɛ a maŋ taa la tɛɛtɛ. '''Kielbasa Odesska'''; ŋa eŋ na-nɛne la ka ba maŋ de maale ne. '''Kielbasa wedzona,''' Polish sausage nɛne seɛraa la gbɛɛ yaga ŋa zeɛre la ka ba maŋ de a doge ne. '''Krakowska;''' a nɛne ŋa maŋ e la kpŋɛŋaa lɛ, kyɛ tori o zaa, sausage nɛne seɛraa la ka ba maŋ de sɛmaane ane nyuunoɔ, a yuori ŋa yi KKrakow paaloŋ poɔ. '''Wiejska''' ({{IPA|pol|ˈvʲejska|}}), yiri poɔ weɛ bee teŋa lamboriŋ sausage la, gbɛɛ yaga ba maŋ maale o la ka e kpoŋ a waa ŋa U. doba nɛne ane Veal sausage la ka ba maŋ de marjoram ane garlic a maale ne, wagere mine poɔ, ba mmaŋ de la coriander feeŋ a puli neŋ, a yuori ŋa pare bee muni bee tɛgɛ la “rural” (teŋkpoŋ) bee  (an adjectival use of) “Teŋa” (Country), bee  (adjectival use of) “ Koraa poɔ” (Village). '''Weselna;''' “kultaa” (wedding) sausage nɛne la, ŋa maŋ e la kpeɛŋaa kyɛ o ba maŋ maaleŋ e a kpeɛŋaa a lɛ, ba maŋ maale o la ka o waa ŋa U waraa na, o e la sausage banaŋ maŋ sɛ, gbɛɛ yaga tigiri saŋa la ka noba maŋ dire a kyɛ a ba e a tigiri yoŋ zie. '''''kaszanka'', ''kiszka'' bee ''krupniok''''' e la saaŋkoompare zeeŋ sausage bee black pudding kaŋa. A bondiraa ŋa, e la a Silesian paaloŋ sazu bondirii, a noba bama a da seŋ ka ba maŋ de boɔ nɛne a maale a boma ama kyɛ ba maŋ bare la kyɛ leɛ de breadcrumbs '''a maa'''le, azuiŋ a be ba boɔlɔ a la  ''żymlok'' naŋ yi Zymla poɔ. ''myśliwska'' e la bonseɛraa, doba nɛne kuoŋaa sausage la, oneŋ kabanos maŋ yietaa kyɛ ŋa maŋ e la kpeɛŋaa lɛ. ''kiełbasa biała''''',''' e la sausage nɛne peɛlaa mine banaŋ maŋ koɔrɔ a boŋkɛraa gbɛɛ yaga teraa la ka ba maŋ de aseŋ;  ''barszcz biały'', a mine kaŋa gba onaŋ naŋ yi Bavarian bee Thuringian paaloŋ. A kielbasa onaŋ naŋ pore ka neɛzaa baŋ o la ka ba boɔlɔ “kielbasa polska” (Polish sausage) bee “kielbasa starowiejska" ( “ old countryside sausage"). A Ploand paaloŋ poɔ, kielbasa la gbɛɛ yaga ka maŋ de zama a kyeeŋ ne pulitaa. Kielbsa seɛraa na baŋ di la maaroŋ lɛ, toloŋ lɛ, onaŋ ba naŋ doge bone banaŋ kyeeŋ. Ba maŋ baŋ de la doge ne zeɛre aseŋ, Zurek ( sour rye zeɛre), kapusniak ( cabbage zeɛre) bee ''grochówka'' (pea zeɛre), anaŋ ba naŋ sɛ bee a doge a ne sauerkraut bee a eŋ bɛŋɛ zeɛre a puli neŋ (''bigos'' na ka neɛzaa baŋ, Polish yipɔge bondirii). Kielbasa e la bondiraa na yuori naŋ yi gyamaa ka neɛzaa baŋ ka ba maŋ toɔ de a di o maaroŋ lɛa zuo a zaa ka banaŋ wa dire Polish saaŋkompare tigiri kaŋa zazz. O meŋ naŋ e la bone naŋ pore (zagrycha) banaq maq de a di beer bee plain vodka. Ukraine A Ukraine paaloq poc, ba boɔlɔ la kielbasa ka “kovbasa”. A yuori ŋa e la bone neɛzaa naŋ baŋ ka sausage la kyɛ a paaŋ taa la tɛɛtɛɛ, aseŋ; "domashnia" (homemade kovbasa), "pechinkova" (liver kovbasa), ane "budzhena" (smoked kovbasa). A diibu bee a maaloo meŋ maŋ taa la tɛɛtɛɛ, aseŋ ba maŋ kyeeŋ la zama a dɔgele varenyky, a ŋmaare nyee borodo bee a de gyɛle a di ne. a Ukraine paaloŋ poɔ, kovbasa meŋ maŋ baŋ sɛ la oven zua lambobo zaa ayi poɔ, kyɛ a sausage eŋ maŋ maale la yiri poɔ; pampana a e la boma naŋ pore dare poore ane setoɔbɛrɛ poore. Kovbasa meŋ gba wa leɛ la kompany a pysanky ane krashanky ( gyɛlɛ mine banaŋ maŋ de boma a sɔsɔ) a ŋa lɛ Orthodox Easter bread, paska, naŋ maŋ be kakyuoraa poɔ, a ŋa la ka  Ukrainian Orthodox faara maŋ de a naaŋmene koɔsoŋ a maale ne sɛre ka neɛ na baŋ di a. A Ukrainian kovbasa neɛzaa naŋ baŋ la anaŋ banaŋ maŋ de garliɔ eŋ a maaloo poɔ, anaŋ naŋ be a Ukrainian SSR naŋ be a late Soviet Union poɔ, ona yelboɔraa zaa la kyaare ne yɛroŋ yɛlɛ a ko a paaloŋ zaa gbuli. A paaloŋ naŋ da di someŋa (independenɔe) la ka ba paaŋ da boɔlɔ o ka “kovbasa” Canada A Canada poɔ, a taa la parɛɛ naŋ yi Poland, Hungary, Slovakia, Czech Republic, Wester Ukraine, ane ziirii mine naŋ taa setoɔbɛrɛ aneŋ meŋ tɛɛtɛɛloŋ meŋ maŋ bebe a setoɔbibilii poore. A tendaa zaa Ukrainian sausage yoŋ la e bone naŋ maŋ be sori noɔre attraction in Mundare, Alberta, a Stawnichy’s poc banaq maq maala nɛne. Hungary Kolbasz la e a Hungarian yelbiri a ko sausage. Hungarian bondirii maaloo maŋ maale sausage bondrii parɛɛ bee tɛɛtɛɛ gyamaa  A sausage seɛraa naŋ pore a Hungarian paaloŋ poɔ la Gyulai Kolbász, Csabai Kolbász, Csemege Kolbász, Házi Kolbász, Cserkész Kolbász, lightly smoked, like Debreceni Kolbász (or Debreciner) ane Lecsókolbász, a boma na ba naŋ maŋ de a maale ne sausage kyɛle la lecso, zɛvaare zeɛre ne sɛmaane ane toosi. Hungariaan paaloŋ poɔ ba maŋ doge la a sausage ona la ka ba boɔlɔ ka hurka’ a na baŋ e la a kpege sausage bee “majas" bee zeeŋ sausage, "véres”. A boma na meŋ ba naŋ maŋ de a maale ne la kpege ane mui, bee nɛne ane mui. Nyɛnnoo, smaane, ane boma mine banaŋ maŋ de pale kyɛ butter eŋ ba pale. Slovenia A Kranjska klobasa “Carniolan sausage"  la yitaa ne a Polish kielbasa wiejska anaŋ ka ba meŋ baŋ ka a e a Slovenian sausage. === United State === A United State paaloŋ poɔ, kielbasa ona ka ba meŋ maŋ baŋ ka ba boɔlɔ Polish sausage a United State paaloŋ poɔ ziiri mine a zuo a zaa dare poore ane anaŋ banaŋ maŋ de wa ne banaŋ maŋ yi ne ziiri a wane. Kyɛ ane a zaa a anaŋ banaŋ maŋ sɛ la pore kyɛ naŋ taa tɛɛtɛɛ gyamaa a zuo a zaa a Polish la taa a yageroŋ. Noba gyamaa yi ne la boma banaŋ na baŋ d e a maale ne sausage bondirii aseŋ a Chicago's Maxwell Street Polish, Cleveland's Polish Boy, ane a mine naŋ yi a  Primanti Brothers naŋ be a Pittsburgh paaloŋ poɔ. === Ziiri Mine === A Russia poɔ, ba baŋ o la ka ba boɔlɔ ka kolbasa (колбаса a boɔloo la &#x5B;kəɫbɐˈsa&#x5D;), a boɔlaa ŋa piili la a 12<sup>th</sup> century yuomo naŋ poɔ  naŋ be a  Birch bark manuscript number 842. A Russian kɔkɔre poɔ, a yelbiri kolbasa la sausage la sausage zaa, aseŋ nɛne bomaala a pale  salami ane bologna. Sausage mine naŋ yitaa ne a a ba toɔre na la Czech Republic (sɛgebo la "klobása", or regionally "klobás"), Slovakia (sɛgebo la  "klobása"), ane Slovenia (sɛgebo la "klobása”). A Croatia, poɔ ane a Bosnia ane Herzegovina, Montenegro, ane Serbia, paaloŋ poɔ, a sausage ama la ka ba boɔlɔ ka "kobasica" bee "kobasa" kyɛ ka Bulgaria ane North Macedonia paaloŋ poɔ ka boɔlɔ a ka “kolbas”. A Austria, paaloŋ poɔ ba boɔlɔ o la ka “Klobasa” ( a ŋa yie taa ne a teŋɛ onaŋ naŋ peɛle o Slavic-kɔkɔre). A South Africa poɔ, a ŋa e sausage pare kaŋa naŋ e bone banaŋ baŋ a “Russian” sausage, ŋa eŋ ba maŋ kyeeŋ la anaŋ la e ka boɔlɔ bondiwieŋ. A China poɔ, neɛ naŋ de a gaa ne a be poɔ la  Russian Civil War. == Sommo Yizie == if8ir8i8k39ctnbjkphkp3qnc5yb7zr