Wikipiideɛ dgawiki https://dga.wikipedia.org/wiki/A_Gamp%C9%9Bl%C9%9B_zu MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Duoro bimbu zie Be o yoŋ Yeli Toma daana Toma daana yeli Wikipedia Wikipedia yeli Duoro kɔre Duoro kɔre yeli MediaWiki MediaWiki yeli Tɛmpileti Tɛmpileti yeli Sombo Sombo yeli Gbuli Gbuli yeli TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Accra Institute of Technology 0 6773 63603 63524 2026-07-31T21:56:55Z Ningeng paula 1176 Added article 63603 wikitext text/x-wiki A '''Accra Institute of Technology (AIT)''', e la independent tԑkenologyi yelnimizeɛ na maale pukyaare peԑroo yeltare nang be a Accra, Ghana. A university taa la sakue ayoɔbo ane institutes sere ata. AIT meŋ sereŋ eɛ peԑroo yuniveniti kpoŋ kaŋa naŋ be a Ghana a taa PhD zannoo dɔllɔ naŋ pare 250. == Accreditation == Ka a National accreditation Board naŋ be (Ghana) sage de o pale a yunivantiri poɔ, ka a minister naŋ kaara a te gane zannoo yɛlɛ a Ghana poɔ yuo sori ko a sakubiiri ka ba maŋ zanne ka ba erɛ Yunivaniti gane zanne yɛlɛ. A sakuuri gane zanne maŋ piili ne la zannoo zie dɛndɛŋe ka a na mine la engineering, kompiita science duoro terebo yɛŋ ane da di yɛlɛ. == Collaborations, affiliations, and partnerships == === Academic === * Kwame Nkrumah University of Science and Technology (KNUST) * Massachusetts Institute of Technology (MIT), USA * Open University Malaysia * AIT Learning Management System forming part of LEMSAS ka noba gyamaa boɔlo LeMASS –a saseɛ duŋ wullu ane wederebɛ yɛlɛ zannoo * MIT OpenCourseware system – provide access to lecture notes, handouts and other learning resources of 1800 courses offered at MIT OpenCourseWare * Open University Malaysia (OUM) Learning Management System – myLMS hosting learning materials and resources to be accessed by AIT students registered on the OUM programs and * AIT-Online – E-University learning support resources === Industrial === * Council for Scientific and Industrial Research – Ghana * Ministry of Communications, Ghana * Office of the Head of the Civil Service, Ghana * The Ghana Civil Aviation Authority * OMATEK Computers (Nigeria) 5o6l0pngddkahdypb7y54mu24vsmd78 Millet beer 0 7265 63602 63461 2026-07-31T20:57:33Z Vision L1 19 63602 wikitext text/x-wiki {{databox|item=Q2905047}} [[Duoro kɔre:Millet beer in Rhumsiki.jpg|thumb]] Milet beer (Gyebara daa) ana neŋ la ka ba baŋ ba boɔlɔ bantu beer, malwa, pombe "Tchouk" bee '''opaque beer,''' e la daa kpeɛŋaa ba naŋ maŋ doge a yi neŋ gyebara kyi poɔ, a daa ama e la bone naŋ pore a African paaloŋ poɔ.<ref>[http://scottjanish.com/brewing-with-millet/ "Brewing with Millet"]. ''Scott Janish''. 2016-11-07. Retrieved 2020-05-30.</ref> A daa ama dogebo taa la tɛɛtɛɛ a yi irigiŋ na poɔ banaŋ dogero a viiri a southern Africa poɔ zaa, lɛ ba meŋ naŋ baŋ a daa ama bee a yuori banaŋ ko a daa ama la  umqombothi. Kyi daa noɔ ane a kpeɛŋaa maŋ taa la tɛɛtɛɛ a yi be bee a teŋɛ na poɔ ba naŋ doge a. Ŋmama la ka ba maŋ de nyu ne a daa ama. [[Duoro kɔre:COLLECTIE TROPENMUSEUM Man drinkt bier (pombe) op het bordes van Dr. Thoden van Velzen terwijl kinderen toekijken TMnr 20014576.jpg|thumb]] == A dogebo == A daa ama e la bone naŋ be a Africa paaloŋ zaa poɔ. A daa ama dogebo a Africa zaa kamaaza ana sorghum la ka ba maŋ de a daa ama. A Balkans ane a Turkey paaloŋ poɔ, kyi daa ama yuori la boza<ref>Omda (2007-01-17). "Boza /Millet-Ale/". Omda.bg. Retrieved 2015-12-17.</ref> A U.S,  Sprecher Brewery dogebo meŋ e la a toɔraa lɛ banaŋ kyi ane sorghum la ka ba maŋ de a lantaa a doge a daa a boɔlɔ ka Shakparo.<ref>"Shakparo (Fire-Brewed African Style-Ale) &#x7C; Sprecher Brewing Company". BeerAdvocate. 2009-11-25. Retrieved 2015-12-17.</ref> A kyi daa ama mine meŋ maŋ doge la a Ainu paaloŋ poɔ.<ref>"Ainu: Spirit of a Northern People". ''Smithsonian National Museum of Natural History''. 2013-11-03. Archived from the original on 2015-12-22. Retrieved 2015-12-17.</ref> == A daa ama dogebo sobie == A kyibie maŋ e la boma banaŋ maŋ de a lɔre koɔ toloŋ poɔ kyɛ gu ka a te buli a e ŋa anaŋ baara a wa ennɛ vaɛ ka ba kyoɔre. a kyi ama maŋ la e la boma ba naŋ maŋ de deɛle ka a bombulo naŋ zaa ko.<ref>Taylor, John RN.; Duodu, Kwaku G. (2019). "Traditional Sorghum and Millet Food and Beverage Products and Their Technologies". ''Sorghum and Millets''. pp.&#x20;259–292. doi:10.1016/B978-0-12-811527-5.00009-5. ISBN&#x20;<bdi>978-0-12-811527-5</bdi>.</ref> Ka ba paaŋ da gaa te ɛre a wa puli ne koɔ. A koɔ pullu ama la ka te boɔlɔ ka wort (saaŋ). A wort (saaŋ) ama la a ka ba maŋ de a doge ka a kpa a bi  a toɔ ko a baaloŋ bie na zaa naŋ be a poɔ. Ka banaŋ wa doge baare, ba maŋ biŋ la ka a maaŋ ka ba paaŋ de daambile a eŋ. A paaŋ bare ka a daabile a kpɛ bee a fɔre. a daa ama dogebo zaa maŋ de la bebie anuu kyɛ baŋ doge ka a tori.<ref>"Michael and Doria's Travel Tales: Homebrew, Bobo Style". Thembsterstravels.blogspot.gr. 2007-01-21. Retrieved 2015-12-17.</ref> == Saaŋkonnoŋ Tɔnɔ a Kyaare a daa ama == A west Africa tenne naŋ ŋmaa viiri poɔ,kyi maŋ paale la ba bebiri zaa yelere poɔ aseŋ, ·        Bɔgere maalo ·        Saakomyeltuuri ·        Seɛre ·        Dɔgebo, kultaa, kuori uumu, ane a kuori maaloo ·        Saana tuori deebo ·        Toma nyaabo ·        Kɔreba lammo ·        Zie pilluu ·        Zie pammo ·        Yiri meɛbo ·        Teŋɛ nembɛrɛ lammo ·        Daa diibu ane paati lammo<ref>Roberts, David (2013). ''Parlons kabiyè: Togo''. Parlons. Paris: l'Harmattan. pp.&#x20;249–252. ISBN&#x20;<bdi>978-2-343-00026-8</bdi>.</ref> A west Africa saaŋkompare, kori pɔgeba maŋ yuo la dire aŋa “pups” bebi yeni yoŋ, daa gbuli, a koɔre a kyi daa ama.<ref>Hlangwani, Edwin; Adebiyi, Janet Adeyinka; Doorsamy, Wesley; Adebo, Oluwafemi Ayodeji (13 November 2020). "Processing, Characteristics and Composition of Umqombothi (a South African Traditional Beer)". ''Processes''. '''8''' (11): 1451. doi:10.3390/pr8111451.</ref> A lammo maŋ e la teŋɛ deme zaa naŋ lantaa. A kyi daa ama e la bone ba naŋ maŋ de ŋmama a nyuuro ne. A daanyuribo maŋ nyɔge la a ŋmane ne ba nu dɔloŋ, nyɛ pore feeŋ a bare teŋɛ a ko ba saaaŋkommine sɛre ka ba baŋ nyu. Ka banaŋ meŋ la wa nyu baare, feeŋ na maŋ be a ŋmane poɔ a toɔne soɔmaa naŋ tori. == Linguistics == ·        Ajon - Ateso (Uganda) ·        Malwa - Luganda (Uganda) ·        BilBil - Guiziga (Cameroon) ·        Pombe - Kiswahili (Kenya) ·        Tchouk ("chook") (Togo) ·        Chibuku (Southern and Central Africa) ·        Dolo - Dyula (West Africa, Burkina Faso) ·        Capalo - Senufo (West Africa, Burkina Faso) ·        Mbege or wari o mbeke - Chagga (Tanzania) ·        Mariisa - Sudanese Arabic (Sudan) == Kaa kyɛ nyɛ == * '''''Beer portal''''' ·        Pito (beer) ·        Tella ·        Ikupasuy ·        Millet wine == Zikanne mine == ·        ''Haggblade, Steven; Holzapfel, Wilhelm H. (2004). "Industrialization of Africa's Indigenous Beer Brewing". In Steinkraus, Keith (ed.). Industrialization of Indigenous Fermented Foods. pp. 298–389. doi:10.1201/9780203022047-12. <nowiki>ISBN 978-0-429-21562-9</nowiki>.'' ·        ''Adebiyi, J. A.; Obadina, A. O.; Adebo, O. A.; Kayitesi, E. (31 May 2016). "Fermented and malted millet products in Africa: Expedition from traditional/ethnic foods to industrial value-added products". Critical Reviews in Food Science and Nutrition. '''58''' (3): 463–474. doi:10.1080/10408398.2016.1188056. <nowiki>PMID 27246820</nowiki>.'' == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] q2nwdaoq5yroepbz5zblgb8s20zr59o 63605 63602 2026-08-01T06:57:32Z Vision L1 19 63605 wikitext text/x-wiki {{databox|item=Q2905047}} [[Duoro kɔre:Millet beer in Rhumsiki.jpg|thumb]] Milet beer (Gyebara daa) ana neŋ la ka ba baŋ ba boɔlɔ bantu beer, malwa, pombe "Tchouk" bee '''opaque beer,''' e la daa kpeɛŋaa ba naŋ maŋ doge a yi neŋ gyebara kyi poɔ, a daa ama e la bone naŋ pore a African paaloŋ poɔ.<ref>[http://scottjanish.com/brewing-with-millet/ "Brewing with Millet"]. ''Scott Janish''. 2016-11-07. Retrieved 2020-05-30.</ref> A daa ama dogebo taa la tɛɛtɛɛ a yi irigiŋ na poɔ banaŋ dogero a viiri a southern Africa poɔ zaa, lɛ ba meŋ naŋ baŋ a daa ama bee a yuori banaŋ ko a daa ama la  umqombothi. Kyi daa noɔ ane a kpeɛŋaa maŋ taa la tɛɛtɛɛ a yi be bee a teŋɛ na poɔ ba naŋ doge a. Ŋmama la ka ba maŋ de nyu ne a daa ama. [[Duoro kɔre:COLLECTIE TROPENMUSEUM Man drinkt bier (pombe) op het bordes van Dr. Thoden van Velzen terwijl kinderen toekijken TMnr 20014576.jpg|thumb]] == A dogebo == A daa ama e la bone naŋ be a Africa paaloŋ zaa poɔ. A daa ama dogebo a Africa zaa kamaaza ana sorghum la ka ba maŋ de a daa ama. A Balkans ane a Turkey paaloŋ poɔ, kyi daa ama yuori la boza<ref>Omda (2007-01-17). [http://www.omda.bg/public/engl/cook/boza.htm "Boza /Millet-Ale/"]. Omda.bg. Retrieved 2015-12-17.</ref> A U.S,  Sprecher Brewery dogebo meŋ e la a toɔraa lɛ banaŋ kyi ane sorghum la ka ba maŋ de a lantaa a doge a daa a boɔlɔ ka Shakparo.<ref>[http://www.beeradvocate.com/beer/profile/144/34780/ "Shakparo (Fire-Brewed African Style-Ale) &#x7C; Sprecher Brewing Company"]. BeerAdvocate. 2009-11-25. Retrieved 2015-12-17.</ref> A kyi daa ama mine meŋ maŋ doge la a Ainu paaloŋ poɔ.<ref>[https://web.archive.org/web/20151222110646/http://www.mnh.si.edu/arctic/ainu/html/room05.html "Ainu: Spirit of a Northern People"]. ''Smithsonian National Museum of Natural History''. 2013-11-03. Archived from [http://www.mnh.si.edu/arctic/ainu/html/room05.html the original] on 2015-12-22. Retrieved 2015-12-17.</ref> == A daa ama dogebo sobie == A kyibie maŋ e la boma banaŋ maŋ de a lɔre koɔ toloŋ poɔ kyɛ gu ka a te buli a e ŋa anaŋ baara a wa ennɛ vaɛ ka ba kyoɔre. a kyi ama maŋ la e la boma ba naŋ maŋ de deɛle ka a bombulo naŋ zaa ko.<ref>Taylor, John RN.; Duodu, Kwaku G. (2019). "Traditional Sorghum and Millet Food and Beverage Products and Their Technologies". ''Sorghum and Millets''. pp.&#x20;259–292. doi:10.1016/B978-0-12-811527-5.00009-5. ISBN&#x20;<bdi>978-0-12-811527-5</bdi>.</ref> Ka ba paaŋ da gaa te ɛre a wa puli ne koɔ. A koɔ pullu ama la ka te boɔlɔ ka wort (saaŋ). A wort (saaŋ) ama la a ka ba maŋ de a doge ka a kpa a bi  a toɔ ko a baaloŋ bie na zaa naŋ be a poɔ. Ka banaŋ wa doge baare, ba maŋ biŋ la ka a maaŋ ka ba paaŋ de daambile a eŋ. A paaŋ bare ka a daabile a kpɛ bee a fɔre. a daa ama dogebo zaa maŋ de la bebie anuu kyɛ baŋ doge ka a tori.<ref>"Michael and Doria's Travel Tales: Homebrew, Bobo Style". Thembsterstravels.blogspot.gr. 2007-01-21. Retrieved 2015-12-17.</ref> == Saaŋkonnoŋ Tɔnɔ a Kyaare a daa ama == A west Africa tenne naŋ ŋmaa viiri poɔ,kyi maŋ paale la ba bebiri zaa yelere poɔ aseŋ, ·        Bɔgere maalo ·        Saakomyeltuuri ·        Seɛre ·        Dɔgebo, kultaa, kuori uumu, ane a kuori maaloo ·        Saana tuori deebo ·        Toma nyaabo ·        Kɔreba lammo ·        Zie pilluu ·        Zie pammo ·        Yiri meɛbo ·        Teŋɛ nembɛrɛ lammo ·        Daa diibu ane paati lammo<ref>Roberts, David (2013). ''Parlons kabiyè: Togo''. Parlons. Paris: l'Harmattan. pp.&#x20;249–252. ISBN&#x20;<bdi>978-2-343-00026-8</bdi>.</ref> A west Africa saaŋkompare, kori pɔgeba maŋ yuo la dire aŋa “pups” bebi yeni yoŋ, daa gbuli, a koɔre a kyi daa ama.<ref>Hlangwani, Edwin; Adebiyi, Janet Adeyinka; Doorsamy, Wesley; Adebo, Oluwafemi Ayodeji (13 November 2020). "Processing, Characteristics and Composition of Umqombothi (a South African Traditional Beer)". ''Processes''. '''8''' (11): 1451. doi:10.3390/pr8111451.</ref> A lammo maŋ e la teŋɛ deme zaa naŋ lantaa. A kyi daa ama e la bone ba naŋ maŋ de ŋmama a nyuuro ne. A daanyuribo maŋ nyɔge la a ŋmane ne ba nu dɔloŋ, nyɛ pore feeŋ a bare teŋɛ a ko ba saaaŋkommine sɛre ka ba baŋ nyu. Ka banaŋ meŋ la wa nyu baare, feeŋ na maŋ be a ŋmane poɔ a toɔne soɔmaa naŋ tori. == Linguistics == ·        Ajon - Ateso (Uganda) ·        Malwa - Luganda (Uganda) ·        BilBil - Guiziga (Cameroon) ·        Pombe - Kiswahili (Kenya) ·        Tchouk ("chook") (Togo) ·        Chibuku (Southern and Central Africa) ·        Dolo - Dyula (West Africa, Burkina Faso) ·        Capalo - Senufo (West Africa, Burkina Faso) ·        Mbege or wari o mbeke - Chagga (Tanzania) ·        Mariisa - Sudanese Arabic (Sudan) == Kaa kyɛ nyɛ == * '''''Beer portal''''' ·        Pito (beer) ·        Tella ·        Ikupasuy ·        Millet wine == Zikanne mine == ·        ''Haggblade, Steven; Holzapfel, Wilhelm H. (2004). "Industrialization of Africa's Indigenous Beer Brewing". In Steinkraus, Keith (ed.). Industrialization of Indigenous Fermented Foods. pp. 298–389. doi:10.1201/9780203022047-12. <nowiki>ISBN 978-0-429-21562-9</nowiki>.'' ·        ''Adebiyi, J. A.; Obadina, A. O.; Adebo, O. A.; Kayitesi, E. (31 May 2016). "Fermented and malted millet products in Africa: Expedition from traditional/ethnic foods to industrial value-added products". Critical Reviews in Food Science and Nutrition. '''58''' (3): 463–474. doi:10.1080/10408398.2016.1188056. <nowiki>PMID 27246820</nowiki>.'' == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] lnkha64iuyczxdedmdzu8bqy4xkuen3 63606 63605 2026-08-01T07:00:59Z Vision L1 19 63606 wikitext text/x-wiki {{databox|item=Q2905047}} [[Duoro kɔre:Millet beer in Rhumsiki.jpg|thumb]] Milet beer (Gyebara daa) ana neŋ la ka ba baŋ ba boɔlɔ bantu beer, malwa, pombe "Tchouk" bee '''opaque beer,''' e la daa kpeɛŋaa ba naŋ maŋ doge a yi neŋ gyebara kyi poɔ, a daa ama e la bone naŋ pore a African paaloŋ poɔ.<ref>[http://scottjanish.com/brewing-with-millet/ "Brewing with Millet"]. ''Scott Janish''. 2016-11-07. Retrieved 2020-05-30.</ref> A daa ama dogebo taa la tɛɛtɛɛ a yi irigiŋ na poɔ banaŋ dogero a viiri a southern Africa poɔ zaa, lɛ ba meŋ naŋ baŋ a daa ama bee a yuori banaŋ ko a daa ama la  umqombothi. Kyi daa noɔ ane a kpeɛŋaa maŋ taa la tɛɛtɛɛ a yi be bee a teŋɛ na poɔ ba naŋ doge a. Ŋmama la ka ba maŋ de nyu ne a daa ama. [[Duoro kɔre:COLLECTIE TROPENMUSEUM Man drinkt bier (pombe) op het bordes van Dr. Thoden van Velzen terwijl kinderen toekijken TMnr 20014576.jpg|thumb]] == A dogebo == A daa ama e la bone naŋ be a Africa paaloŋ zaa poɔ. A daa ama dogebo a Africa zaa kamaaza ana sorghum la ka ba maŋ de a daa ama. A Balkans ane a Turkey paaloŋ poɔ, kyi daa ama yuori la boza<ref>Omda (2007-01-17). [http://www.omda.bg/public/engl/cook/boza.htm "Boza /Millet-Ale/"]. Omda.bg. Retrieved 2015-12-17.</ref> A U.S,  Sprecher Brewery dogebo meŋ e la a toɔraa lɛ banaŋ kyi ane sorghum la ka ba maŋ de a lantaa a doge a daa a boɔlɔ ka Shakparo.<ref>[http://www.beeradvocate.com/beer/profile/144/34780/ "Shakparo (Fire-Brewed African Style-Ale) &#x7C; Sprecher Brewing Company"]. BeerAdvocate. 2009-11-25. Retrieved 2015-12-17.</ref> A kyi daa ama mine meŋ maŋ doge la a Ainu paaloŋ poɔ.<ref>[https://web.archive.org/web/20151222110646/http://www.mnh.si.edu/arctic/ainu/html/room05.html "Ainu: Spirit of a Northern People"]. ''Smithsonian National Museum of Natural History''. 2013-11-03. Archived from [http://www.mnh.si.edu/arctic/ainu/html/room05.html the original] on 2015-12-22. Retrieved 2015-12-17.</ref> == A daa ama dogebo sobie == A kyibie maŋ e la boma banaŋ maŋ de a lɔre koɔ toloŋ poɔ kyɛ gu ka a te buli a e ŋa anaŋ baara a wa ennɛ vaɛ ka ba kyoɔre. a kyi ama maŋ la e la boma ba naŋ maŋ de deɛle ka a bombulo naŋ zaa ko.<ref>Taylor, John RN.; Duodu, Kwaku G. (2019). "Traditional Sorghum and Millet Food and Beverage Products and Their Technologies". ''Sorghum and Millets''. pp.&#x20;259–292. doi:10.1016/B978-0-12-811527-5.00009-5. ISBN&#x20;<bdi>978-0-12-811527-5</bdi>.</ref> Ka ba paaŋ da gaa te ɛre a wa puli ne koɔ. A koɔ pullu ama la ka te boɔlɔ ka wort (saaŋ). A wort (saaŋ) ama la a ka ba maŋ de a doge ka a kpa a bi  a toɔ ko a baaloŋ bie na zaa naŋ be a poɔ. Ka banaŋ wa doge baare, ba maŋ biŋ la ka a maaŋ ka ba paaŋ de daambile a eŋ. A paaŋ bare ka a daabile a kpɛ bee a fɔre. a daa ama dogebo zaa maŋ de la bebie anuu kyɛ baŋ doge ka a tori.<ref>[http://thembsterstravels.blogspot.gr/2007/01/homebrew-bobo-style.html "Michael and Doria's Travel Tales: Homebrew, Bobo Style"]. Thembsterstravels.blogspot.gr. 2007-01-21. Retrieved 2015-12-17.</ref> == Saaŋkonnoŋ Tɔnɔ a Kyaare a daa ama == A west Africa tenne naŋ ŋmaa viiri poɔ,kyi maŋ paale la ba bebiri zaa yelere poɔ aseŋ, ·        Bɔgere maalo ·        Saakomyeltuuri ·        Seɛre ·        Dɔgebo, kultaa, kuori uumu, ane a kuori maaloo ·        Saana tuori deebo ·        Toma nyaabo ·        Kɔreba lammo ·        Zie pilluu ·        Zie pammo ·        Yiri meɛbo ·        Teŋɛ nembɛrɛ lammo ·        Daa diibu ane paati lammo<ref>Roberts, David (2013). ''Parlons kabiyè: Togo''. Parlons. Paris: l'Harmattan. pp.&#x20;249–252. ISBN&#x20;<bdi>978-2-343-00026-8</bdi>.</ref> A west Africa saaŋkompare, kori pɔgeba maŋ yuo la dire aŋa “pups” bebi yeni yoŋ, daa gbuli, a koɔre a kyi daa ama.<ref>Hlangwani, Edwin; Adebiyi, Janet Adeyinka; Doorsamy, Wesley; Adebo, Oluwafemi Ayodeji (13 November 2020). [[doi:10.3390/pr8111451|"Processing, Characteristics and Composition of Umqombothi (a South African Traditional Beer)"]]. ''Processes''. '''8''' (11): 1451. doi:10.3390/pr8111451.</ref> A lammo maŋ e la teŋɛ deme zaa naŋ lantaa. A kyi daa ama e la bone ba naŋ maŋ de ŋmama a nyuuro ne. A daanyuribo maŋ nyɔge la a ŋmane ne ba nu dɔloŋ, nyɛ pore feeŋ a bare teŋɛ a ko ba saaaŋkommine sɛre ka ba baŋ nyu. Ka banaŋ meŋ la wa nyu baare, feeŋ na maŋ be a ŋmane poɔ a toɔne soɔmaa naŋ tori. == Linguistics == ·        Ajon - Ateso (Uganda) ·        Malwa - Luganda (Uganda) ·        BilBil - Guiziga (Cameroon) ·        Pombe - Kiswahili (Kenya) ·        Tchouk ("chook") (Togo) ·        Chibuku (Southern and Central Africa) ·        Dolo - Dyula (West Africa, Burkina Faso) ·        Capalo - Senufo (West Africa, Burkina Faso) ·        Mbege or wari o mbeke - Chagga (Tanzania) ·        Mariisa - Sudanese Arabic (Sudan) == Kaa kyɛ nyɛ == * '''''Beer portal''''' ·        Pito (beer) ·        Tella ·        Ikupasuy ·        Millet wine == Zikanne mine == ·        ''Haggblade, Steven; Holzapfel, Wilhelm H. (2004). "Industrialization of Africa's Indigenous Beer Brewing". In Steinkraus, Keith (ed.). Industrialization of Indigenous Fermented Foods. pp. 298–389. doi:10.1201/9780203022047-12. <nowiki>ISBN 978-0-429-21562-9</nowiki>.'' ·        ''Adebiyi, J. A.; Obadina, A. O.; Adebo, O. A.; Kayitesi, E. (31 May 2016). "Fermented and malted millet products in Africa: Expedition from traditional/ethnic foods to industrial value-added products". Critical Reviews in Food Science and Nutrition. '''58''' (3): 463–474. doi:10.1080/10408398.2016.1188056. <nowiki>PMID 27246820</nowiki>.'' == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] grte0j66cr44hee88089e21n5e5wsz4 Okra 0 7278 63588 63314 2026-07-31T16:25:39Z Vision L1 19 63588 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q80531}} Okra (saaloŋ) ({{IPAc-en|US|ˈ|oʊ|k|r|ə}}: /ˈoʊkrə/, {{IPAc-en|UK|ˈ|ɒ|k|r|ə}}: /ˈɒkrə/), Abelmoschus esculentus, la ka baŋ ka ba boɔlɔ a bɔrefɔ poɔ ka '''Lady’s fingers,'''<ref>"[https://www.bbcgoodfood.com/glossary/okra-glossary Okra]". ''BBC Good Food''. Retrieved 12 April 2023.</ref><ref>Ayto J, ed. (2002). "[https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803100047367 lady's fingers]". ''An A-Z of Food and Drink''. Oxford University Press. ISBN&#x20;<bdi>9780192803511</bdi>. Retrieved 12 April 2023.</ref> e la bombuli kaŋa naŋ poɔ a mallow laŋgbuli poɔ, a yi la East Africa<ref>"[https://web.archive.org/web/20050304125817/https://plantanswers.tamu.edu/publications/vegetabletravelers/okra.html Okra, or 'Gumbo,' from Africa"]. Texas AgriLife Extension Service, Texas A&M University. Archived from [http://plantanswers.tamu.edu/publications/vegetabletravelers/okra.html the original] on 4 March 2005.</ref> poɔ. A e la bombulo ba naŋ maŋ kɔ tropika, subtropika ane zie naŋ tɔlɔ poɔ a viiri a tendaa ŋa zaa poɔ, a mine waa ŋa tevaare ka a mine waa zeɛ yi paaloŋ na poɔ a naŋ be. Saaloŋ bie e la boma ba naŋ maŋ de maale ne bondirii a viiri a tendaa zaa poɔ.<ref>National Research Council (27 October 2006). "[http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=11763&page=287 Okra]". [http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=11763 ''Lost Crops of Africa: Volume II: Vegetables''.] Vol.&#x20;2. National Academies Press. ISBN&#x20;<bdi>978-0-309-10333-6</bdi>. Retrieved 15 July 2008.</ref> == A waaloŋ == A bombuli ŋa gbɛɛ yaga a yuoni poɔ, dayeni yoŋ la ka ba maŋ kɔ a, o maŋ baŋ baa la ka o wogiloŋ ta ŋa 2 metres<ref>"The Plant List: A Working List of All Plant Species". Retrieved 3 October 2014.</ref> (6. a ŋa fo naŋ e neɛ naŋ yi Malvaceae, poɔ, a saaloŋ ne gone te, hibiscus teɛ yi la taa soŋ. A vaɛ wogiloŋ ta ŋa 10–20 centimetres (4–8 kyɛ ka a yɛloŋ meŋ ta ŋa 5-7 lobes. A puuru wogiloŋ maŋ ta ŋa 4–81+<sup>5</sup>⁄<sub>8</sub>–3+<sup>1</sup>⁄<sub>8</sub> a maŋ taa uli a ta ŋa anuu kyɛ ka a puuru noɔre eŋɛ ka fo nyɛ ka o te e zeɛ. A puuruŋ maŋ baŋ yɛle la a ta ŋa 188  microns. A wɔmɔ maŋ e la kyɔlaa lɛ ka o wogiloŋ a ta ŋa  {{convert|18|cm|in|0|abbr=on}}, kyɛ ka o konkobo waa ŋa boŋkaŋa nansaala na maŋ boɔle ka pentagonal, kyɛ ka o poɔ kpɛ taa bie. == A piilu zie == A yuori okra e la bone naŋ yi a West Africa kɔkɔre poɔ, kaapɔge Igbo: Okwuru, ona la daŋ e a bɔrefɔ yelbiri a 1679 yuoni poɔ a Colony of Virginia paaloq poɔ.<ref>"Okra". Online Etymology Dictionary. 2026. Retrieved 4 June 2026.</ref> A nansaale yuori ŋa e la bone naŋ na baŋ poŋi bee a wɛle bee a leɛre yelyemi poɔ a seŋ, ''Abelmoschus''<ref>"Definition of ''Abelmoschus''". Merriam-Webster Dictionary. Retrieved 23 June 2020.</ref> is Neo-Latin from {{langx|ar|أabū l-misk|father of [[musk]]}}: أabū l-misk, romanized:&#x20;''father of musk,'' a bone e ŋa bone naŋ ba naŋ de yi e bombie naŋ noma, naŋ taa nuu kaŋa ka onaŋ wa ŋmɛre, ''{{lang|la|esculentus}}'' e la Latin poɔ yelbiri, ka o tɛgɛ la bondiraa bee bone na nensaala naŋ na toɔ de bee bone naŋ e bonsoŋ a ko nensaala diibu.<ref>"Latin definition for esculentus, esculenta, esculentum (ID: 19365)". Latin Dictionary and Grammar Resources - Latdict. 2020. Retrieved 23 June 2020.</ref> == A Yiibu Zie Meŋa ane == [[Duoro kɔre:Okra(Abelmoschus esculentus).JPG|left|thumb]] Okra e la allopoly ploid naŋ taa saaloŋ. Kyɛ a bombuli ŋa yiibu zie la  ''Abelmoschus ficulneus'', a '' tuberculatus'' ama la boma naŋ maŋ lantaa a maale saaloŋ. <ref>Patel SR. "GENETIC ADVANCE UNDER SELECTION IN SEGREGATING POPULATION IN OKRA (Abelmoschus esculentus L.)". ''AGRES – an International E. Journal''.</ref>Yelmeŋ saaloŋ e la boŋkpeɛŋaa kaŋa naŋ be a West Afrika paaloŋ poɔ ka noba mine gyamaa a ba baŋ, noba mine bee paaloŋ mine poɔ ba mine maŋ de a la ka a e cultigen.<ref>''Vegetables''. Wageningen, Netherlands: Backhuys. 2004. p.&#x20;21. ISBN&#x20;<bdi>9057821478</bdi>.</ref> Okra (saaloŋ) yiibu zie la East Africa naŋ be a Ethiopia paaloŋ poɔ ane a eastern Sudan<ref>"Okra (''Abelmoschus esculentus'' (L.) Moench)", pp. 216–224 in: </ref> poɔ. A yi Arabia, a bombuli ŋa yaare la a te wa tɔ  Mediterranean Sea ane eastward paaloŋ. Okra (saaloŋ) ba naŋ da de wuli a Europe poɔ bee neɛ naŋ da de saaloŋ (okra) a gaane a Europe poɔ la  Umayyad conquest of Hispania. A neɛ na kaŋa naŋ daŋ de weɛ gaa ne la a lɛ ka ona la  Abu al-Abbas al-Nabati, ona la da gaa a  Ayyubid Egypt a 1216 yuoni poɔ kyɛ te manne  a bombuli ŋa koɔbo a ko ba saaŋkompare kɔreba a zuo a zaa baapaaleba naŋ neŋ baara iri a dire a saaloŋ.<ref>Blench R (2006). ''Archaeology, Language, and the African Past''. Rowman Altamira. p.&#x20;237. ISBN&#x20;<bdi>978-0-7591-0466-2</bdi>.</ref> A bombuli ŋa meŋ da e la bone a  Atlantic slave trade<ref>"Okra, Gumbo, & Rice". ''unesdoc.unesco.org''.</ref> meŋ naŋ de gaa a America paaloŋ a te wuli ba, a yelŋa da e la a 1658 yuoni poɔ, a saŋa na la ka a Brazil paaloŋ noba meŋ da nyɛ a. A yi a lɛ puoriŋ, a Suriname poɔ a 1686 yuoni poɔ, o paaŋ da e la bone ba naŋ sɛge biŋ. Okra (saaloŋ) meŋ naŋ baŋ e la bone ba naŋ de o wuli southeastern naŋ be a North America paaloŋ a yi a Africaa a 18<sup>th</sup> yuomo  na poɔ. A paaŋ yi a 1748 yuomo na poɔ,  ba paaŋ meŋ da piili koɔrɔ a la a north Philadelphia<ref>"Colonial Food In Philadelphia - 1883 Words | Internet Public Library". ''www.ipl.org''. Retrieved 9 November 2021.</ref> paaloŋ poɔ. Thomasa Jefferson, sɛge la biŋ ka a piili la a Virginia paaloŋ a 1781 yuoni poɔ.<ref>Almanac OF. "Okra". ''Old Farmer's Almanac''. Retrieved 29 April 2021.Almanac OF. "Okra". ''Old Farmer's Almanac''. Retrieved 29 April 2021.</ref> A yi a lɛ puoriŋ o paaŋ kyoge ne a lɛ a yi a Souther United States paaloŋ a 1800 yuomo na poɔ, kyɛ a koɔbo tɛɛtɛɛ piili la a 1806 yuoni poɔ.<ref>Kurt Nolte. "Okra seed" (PDF). Yuma County Cooperative Extension. Archived from the original (PDF) on 31 October 2014. Retrieved 17 October 2012.</ref><ref>''Plant breeding, Chapter 9.2'' (PDF). Strategies For Enhancement in Food Production. 2020.</ref> == Koɔbo == ''Abelmoschus esculentus'' e la bombulo mine ba naŋ maŋ koɔrɔ toloŋ bee uuni saŋa, a wagere ŋa poɔ la ka maŋ toɔ a baa soŋ a toɔ wɔŋ gymaa kyɛ kpɛ bie bee a taa bie meŋ soŋ. Bombuli zaa naŋ be a teŋɛ zu kyɛ, saaloŋ e bone naŋ boɔrɔ zie naŋ taa suni kyɛ e zie naŋ maŋ taa maaroŋ o poɔ wagere zaa be zie naŋ e zi koɔ zie wagere, ka zi balaa na wa e zie naŋ maŋ ko weɛŋ a koŋ kɔɔre kyɛ ka fo maŋ nyɛ ka daare zaa a ko. Ka fooŋ na kɔ a, fo maŋ de la a bie eŋ koɔ poɔ a biŋ dambio ka a buri, ka fooŋ wa borɔ a, fo maŋ vɛŋ la ka a bogi sigi ta ŋa 1–2<sup>3</sup>⁄<sub>8</sub>–<sup>13</sup>⁄<sub>16</sub>.  a maŋ boɔrɔ la tɛnɛ naŋ taa maaroŋ a ta ŋa 20 ka a toɔ buli weɛŋ, a maŋ baŋ de la bebie ayoɔbo sɛre ka baŋ buli (ka anaŋ wa e anaŋ buri la la lɛ) kyɛ ka anaŋ ba wa eŋ koɔ buri a maŋ de la ta ŋa dare ata seɛre ka a baŋ buli. A yelkaŋa a meŋ naŋ leɛ boɔrɔ la, ŋmenaa, a maŋ boɔrɔ la ŋmenaa yaga, a seŋ ka a kɔ bee bore eŋ tenɛ bee zie naŋ taa maaroŋ ka o ta ŋa pH 5.8 ane 7 kpakyaga poɔ. Ka anaŋ wa te bulo a maŋ boɔrɛɛ koɔ gyamaa,. A wɔmɔ ba maŋ kɔɔre kyɛ leɛ bondirii ka noba dire, a waa zɛvaare. A yelkaŋa meŋ la, ka anaŋ wa naane a koŋ la baŋ toɔ di a zuiŋ ba maŋ pɔre a la a wagere na ana ba naane, daa zaa poɔ a maŋ eŋ la puuruŋ. A kyɛ a wɔmɔ pɔroo danweɛŋ soba maŋ e la kyuu ayi puoriŋ ka fooŋ wa bore a ka buli. Kyɛ a wagere ŋa poɔ, a saaloŋ wɔmɔ wogiloŋ na baŋ ta ŋa 2–3 inches (51–76. A baaloŋ anaŋ naŋ pore a maŋ nɔŋ ka nyɔgerɔ a saaloŋ ama la ka nansaala maŋ boɔle ka  verticillium wilt, a baaloŋ ama gbɛɛ yaga a maŋ nyɔge la a saaloŋ vaɛ ka a e doɔre lɛ. a mine meŋ maŋ nyɔge la a vaɛ ka a e zɔŋ a ko a zaa, a baaloŋ mine meŋ la a maŋ vɛŋ ka a saaloŋ vaɛ a yɔ popo voɛ, a baaloŋ e la gyamaa a mine neŋ la a maŋ vaɛ e yellow mosaic ane kyɛ naŋ vɛŋ ka root-knot nematodes (  ka a nyege zaa poɔŋ). Ka fooŋ nyɛ ka a piili erɛ doɔre lɛ wuli ka baaloŋ kaŋa a nansaala na maŋ boɔle ka A. '' esculentus'' nyɔge a yi a baaloŋ ŋa naŋ yuori naŋ di ''Abelmoschus manihot kyɛ wa kpɛ a. ka a baaloŋ ŋa wa kpɛ anaŋ ka a nansaala maŋ boɔle ka Parbhani Kranti.'' ''A'' U.S paaloŋ poɔ saaloŋ kpoŋ zie zaa maŋ ko la a Florida poɔ, a zuo zaa a peɛle a Dade naŋ be a southern Florida<ref name=":0">"Southern Florida 2005 Okra PMSP". Regional Integrated Pest Management Centers Database. 4 May 2022. Retrieved 30 June 2022.</ref><ref>Aguiar JL, McGiffen M, Natwick E, et&#x20;al. (2011). ''Okra Production in California''. University of California, Agriculture and Natural Resources (UCANR). p.&#x20;3. doi:10.3733/ucanr.7210. ISBN&#x20;<bdi>978-1-60107-002-9</bdi>. 7210.</ref> poɔ. Okra (saaloŋ) taa la sobie bale anaŋ maŋ tu kyɛ baŋ toɔ a baa  soŋ, azuiŋ yuoni poɔ saaloŋ maŋ bebe a ta ŋa kyuuri pie na. Acre yeni poɔ, bombie 18,000 pounds per acre (20,000 to over {{convert|30,000|lb/acre}} la baŋ bore o poɔ. Dagbuli koɔrɔɔ daa maŋ baŋ do la saa a ta ŋa $18/bushel ka a naŋ la  {{convert|0.60|$/lb}}.<ref name=":0" /> == Guolu == 2023 yuoni poɔ, a tendaa zaa saaloŋ koɔbo da e la 11.5 million tonnes, a India paaloŋ poɔ a ba {| class="wikitable" |+ !India !7.16 |- |Nigria |1.87 |- |Mali |0.76 |- |Sudan |0.30 |- |Pakistan |0.30 |- |World |11.52 |- | colspan="2" |Source: FAOSTAT<ref>"Okra production in 2023; Crops and livestock products/World regions/Production quantity/Year (from pick lists)". Food and Agriculture Organization of the United Nations, Statistics Division. 2025. Retrieved 2 May 2025.</ref> |} yoŋ da taa la a ŋa 62% a zaa lantaa, kyɛ ka Nigeria ane Mali meŋ baŋ be a tabɔl ŋa poɔ. == A Tɔnɔ anaŋ taa == Saaloŋ kɛrɛ taa la koɔ na maŋ be o poɔ maŋ ta ŋa 90%, ka 7% carbohydrates, 2% protein, ane kaa naŋ be o poɔ a meŋ ta ŋa. A tabɔl ŋa poɔ fo na nyɛ la ka  {{cvt|100|g}}, be o poɔŋ, saaloŋ kɛrɛ maŋ tere la calories a ta ŋa 33, peɛroo wuli ka a soma ko neɛzaa  ka o maŋ di a ta ŋa 20% bebiri zaa, a DV) a meŋ naŋ taa la vitamin C and vitamin K (table). A e la boma na (10-19% DV) of thiamine, folate, magnesium, ane potassium naŋ be o poɔ a seŋ ne nensaala diibu. == Culinary == Saaloŋ e la a zeɛre bone kaŋa fo naŋ sɔre boma ata ka o ba be a poɔ, a e la boma zeɛre na maŋ taa tegeroŋ a Louisiana<ref>Gutierrez CP (1992). ''Cajun Foodways''. University Press of Mississippi. p.&#x20;56. ISBN&#x20;<bdi>978-0-87805-563-0</bdi>.</ref> poɔ. Saaloŋ kyeene e la bondirii naŋ be a Southern United State paaloŋ poɔ. A Cuba ane Puerto Rico poɔ, zɛvaare la ka ba boɔlɔ ka  ''quimbombó'', la ka ba maŋ de maale ne ''quimbombó guisado bondirii bee zeɛre'' (Okra Stewed) a zeɛre ama maŋ yi taa ne la gumbo<ref>Julie Schwietert Collazo. "Cuban Quimbombo (Afro-Cuban Okra)". The Latin Kitchen. Archived from the original on 23 October 2020. Retrieved 21 October 2020.</ref><ref>Julie Schwietert Collazo. "Cuban Quimbombo (Afro-Cuban Okra)". The Latin Kitchen. Archived from the original on 23 October 2020. Retrieved 21 October 2020.</ref> zeɛre.  Dominican Republic paaloŋ poɔ anaŋ la e ba saaŋkompare zeɛre, a be poɔ ba boɔlɔ a la ka ''molondrón.''<ref>"El intrépido molondrón" (in Spanish). Diario Libre. 15 August 2012. Retrieved 29 August 2022.</ref> A Brazil poɔ, a e la ba bondiraa kaŋa naŋ taa tɔnɔ yaga zaa ziiri bee paaloŋ gyamaa poɔ a Brazil poɔ, aseŋ, caruru, a be ba maq de maale ne la shrimp, a Northeaster irigiŋ poɔ, ''frango com quiabo'' (chicken with okra) and ''carne refogada com quiabo'' (stewed a puli ne nɛne aneŋ okra) in Minas Gerais. {| class="wikitable" |+ ! {| class="wikitable" ! colspan="2" |Nutritional value per 100&#x20;g (3.5&#x20;oz) |- !Energy |138&#x20;kJ (33&#x20;kcal) |- !'''Carbohydrates''' |7.46 g |- !Sugars |1.48 g |- !Dietary fibre |3.3 g |- !'''Fat''' |0.19 g |- !'''Protein''' |1.9 g |- | colspan="2" | |- !'''Other constituents'''<ref>United States Food and Drug Administration (2024). "Daily Value on the Nutrition and Supplement Facts Labels". ''FDA''. Archived from the original on 27 March 2024. Retrieved 28 March 2024.</ref> |'''Quantity''' |- !Water |89.6 g<ref>In: </ref> |} |} === Vaɛ ane a Bombie === Okra (saaloŋ ) pɔle maŋ baŋ e la boma ba na maŋ de maale ne zeɛre, ba maŋ de a la ne  beets bee dandelions, a de salad eŋ paale. Saaloŋ bie e la boma ba naŋ maŋ kyeen bee a sɛ a tɔ  bee a ɛre ka a e zɔŋ a ba maŋ taa caffeine zaa a poɔŋ. A saŋa na ka American naŋ wa waana ne caffeine, ka a e la a  American Civil War (zɔɔre) na poɔ a 1861 yuoni saŋa, a ''Austin State Gazette'' na poɔ. Ba yeli ka acre yeni saaloŋ na wane saalombie a zuo ba naŋ bore coffee. Bee ka e feroo ka ba te de a yi ne Rio paaloŋ poɔ a wane.<ref>AUSTIN STATE GAZETTE [TEX.],p. 4, c. 2 (9 November 1861). "CONFEDERATE COFFEE SUBSTITUTES". University of Texas at Tyler. Archived from the original on 28 September 2007. Retrieved 23 March 2026.</ref> == Enfuomo Daga == <gallery> Duoro kɔre:Giant okra.jpg|left|thumb Duoro kɔre:Okra blossom with pollen.png|center|thumb Duoro kɔre:Okra seedling, hydroponic, 7days.JPG|left|thumb Duoro kɔre:Oklahoma-grown okra.jpg|center|thumb Duoro kɔre:Okra (Abelmoschus esculentus) cross-section - 20080613.png|center|thumb Duoro kɔre:Lady's finger (stamen and pollen).jpg|thumb </gallery> == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] 16johtgc445x0gn1e5gfff0a7at2y9a 63589 63588 2026-07-31T16:30:43Z Vision L1 19 63589 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q80531}} Okra (saaloŋ) ({{IPAc-en|US|ˈ|oʊ|k|r|ə}}: /ˈoʊkrə/, {{IPAc-en|UK|ˈ|ɒ|k|r|ə}}: /ˈɒkrə/), Abelmoschus esculentus, la ka baŋ ka ba boɔlɔ a bɔrefɔ poɔ ka '''Lady’s fingers,'''<ref>"[https://www.bbcgoodfood.com/glossary/okra-glossary Okra]". ''BBC Good Food''. Retrieved 12 April 2023.</ref><ref>Ayto J, ed. (2002). "[https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803100047367 lady's fingers]". ''An A-Z of Food and Drink''. Oxford University Press. ISBN&#x20;<bdi>9780192803511</bdi>. Retrieved 12 April 2023.</ref> e la bombuli kaŋa naŋ poɔ a mallow laŋgbuli poɔ, a yi la East Africa<ref>"[https://web.archive.org/web/20050304125817/https://plantanswers.tamu.edu/publications/vegetabletravelers/okra.html Okra, or 'Gumbo,' from Africa"]. Texas AgriLife Extension Service, Texas A&M University. Archived from [http://plantanswers.tamu.edu/publications/vegetabletravelers/okra.html the original] on 4 March 2005.</ref> poɔ. A e la bombulo ba naŋ maŋ kɔ tropika, subtropika ane zie naŋ tɔlɔ poɔ a viiri a tendaa ŋa zaa poɔ, a mine waa ŋa tevaare ka a mine waa zeɛ yi paaloŋ na poɔ a naŋ be. Saaloŋ bie e la boma ba naŋ maŋ de maale ne bondirii a viiri a tendaa zaa poɔ.<ref>National Research Council (27 October 2006). "[http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=11763&page=287 Okra]". [http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=11763 ''Lost Crops of Africa: Volume II: Vegetables''.] Vol.&#x20;2. National Academies Press. ISBN&#x20;<bdi>978-0-309-10333-6</bdi>. Retrieved 15 July 2008.</ref> == A waaloŋ == A bombuli ŋa gbɛɛ yaga a yuoni poɔ, dayeni yoŋ la ka ba maŋ kɔ a, o maŋ baŋ baa la ka o wogiloŋ ta ŋa 2 metres (6. a ŋa fo naŋ e neɛ naŋ yi Malvaceae, poɔ, a saaloŋ ne gone te, hibiscus teɛ yi la taa soŋ. A vaɛ wogiloŋ ta ŋa 10–20 centimetres (4–8 kyɛ ka a yɛloŋ meŋ ta ŋa 5-7 lobes. A puuru wogiloŋ maŋ ta ŋa 4–81+<sup>5</sup>⁄<sub>8</sub>–3+<sup>1</sup>⁄<sub>8</sub> a maŋ taa uli a ta ŋa anuu kyɛ ka a puuru noɔre eŋɛ ka fo nyɛ ka o te e zeɛ. A puuruŋ maŋ baŋ yɛle la a ta ŋa 188  microns. A wɔmɔ maŋ e la kyɔlaa lɛ ka o wogiloŋ a ta ŋa  {{convert|18|cm|in|0|abbr=on}}, kyɛ ka o konkobo waa ŋa boŋkaŋa nansaala na maŋ boɔle ka pentagonal, kyɛ ka o poɔ kpɛ taa bie. == A piilu zie == A yuori okra e la bone naŋ yi a West Africa kɔkɔre poɔ, kaapɔge Igbo: Okwuru, ona la daŋ e a bɔrefɔ yelbiri a 1679 yuoni poɔ a Colony of Virginia paaloq poɔ.<ref>"[https://www.etymonline.com/word/okra Okra]". Online Etymology Dictionary. 2026. Retrieved 4 June 2026.</ref> A nansaale yuori ŋa e la bone naŋ na baŋ poŋi bee a wɛle bee a leɛre yelyemi poɔ a seŋ, ''Abelmoschus''<ref>"Definition of ''Abelmoschus''". Merriam-Webster Dictionary. Retrieved 23 June 2020.</ref> is Neo-Latin from {{langx|ar|أabū l-misk|father of [[musk]]}}: أabū l-misk, romanized:&#x20;''father of musk,'' a bone e ŋa bone naŋ ba naŋ de yi e bombie naŋ noma, naŋ taa nuu kaŋa ka onaŋ wa ŋmɛre, ''{{lang|la|esculentus}}'' e la Latin poɔ yelbiri, ka o tɛgɛ la bondiraa bee bone na nensaala naŋ na toɔ de bee bone naŋ e bonsoŋ a ko nensaala diibu.<ref>"Latin definition for esculentus, esculenta, esculentum (ID: 19365)". Latin Dictionary and Grammar Resources - Latdict. 2020. Retrieved 23 June 2020.</ref> == A Yiibu Zie Meŋa ane == [[Duoro kɔre:Okra(Abelmoschus esculentus).JPG|left|thumb]] Okra e la allopoly ploid naŋ taa saaloŋ. Kyɛ a bombuli ŋa yiibu zie la  ''Abelmoschus ficulneus'', a '' tuberculatus'' ama la boma naŋ maŋ lantaa a maale saaloŋ. <ref>Patel SR. "GENETIC ADVANCE UNDER SELECTION IN SEGREGATING POPULATION IN OKRA (Abelmoschus esculentus L.)". ''AGRES – an International E. Journal''.</ref>Yelmeŋ saaloŋ e la boŋkpeɛŋaa kaŋa naŋ be a West Afrika paaloŋ poɔ ka noba mine gyamaa a ba baŋ, noba mine bee paaloŋ mine poɔ ba mine maŋ de a la ka a e cultigen.<ref>''Vegetables''. Wageningen, Netherlands: Backhuys. 2004. p.&#x20;21. ISBN&#x20;<bdi>9057821478</bdi>.</ref> Okra (saaloŋ) yiibu zie la East Africa naŋ be a Ethiopia paaloŋ poɔ ane a eastern Sudan<ref>"Okra (''Abelmoschus esculentus'' (L.) Moench)", pp. 216–224 in: </ref> poɔ. A yi Arabia, a bombuli ŋa yaare la a te wa tɔ  Mediterranean Sea ane eastward paaloŋ. Okra (saaloŋ) ba naŋ da de wuli a Europe poɔ bee neɛ naŋ da de saaloŋ (okra) a gaane a Europe poɔ la  Umayyad conquest of Hispania. A neɛ na kaŋa naŋ daŋ de weɛ gaa ne la a lɛ ka ona la  Abu al-Abbas al-Nabati, ona la da gaa a  Ayyubid Egypt a 1216 yuoni poɔ kyɛ te manne  a bombuli ŋa koɔbo a ko ba saaŋkompare kɔreba a zuo a zaa baapaaleba naŋ neŋ baara iri a dire a saaloŋ.<ref>Blench R (2006). ''Archaeology, Language, and the African Past''. Rowman Altamira. p.&#x20;237. ISBN&#x20;<bdi>978-0-7591-0466-2</bdi>.</ref> A bombuli ŋa meŋ da e la bone a  Atlantic slave trade<ref>"Okra, Gumbo, & Rice". ''unesdoc.unesco.org''.</ref> meŋ naŋ de gaa a America paaloŋ a te wuli ba, a yelŋa da e la a 1658 yuoni poɔ, a saŋa na la ka a Brazil paaloŋ noba meŋ da nyɛ a. A yi a lɛ puoriŋ, a Suriname poɔ a 1686 yuoni poɔ, o paaŋ da e la bone ba naŋ sɛge biŋ. Okra (saaloŋ) meŋ naŋ baŋ e la bone ba naŋ de o wuli southeastern naŋ be a North America paaloŋ a yi a Africaa a 18<sup>th</sup> yuomo  na poɔ. A paaŋ yi a 1748 yuomo na poɔ,  ba paaŋ meŋ da piili koɔrɔ a la a north Philadelphia<ref>"Colonial Food In Philadelphia - 1883 Words | Internet Public Library". ''www.ipl.org''. Retrieved 9 November 2021.</ref> paaloŋ poɔ. Thomasa Jefferson, sɛge la biŋ ka a piili la a Virginia paaloŋ a 1781 yuoni poɔ.<ref>Almanac OF. "Okra". ''Old Farmer's Almanac''. Retrieved 29 April 2021.Almanac OF. "Okra". ''Old Farmer's Almanac''. Retrieved 29 April 2021.</ref> A yi a lɛ puoriŋ o paaŋ kyoge ne a lɛ a yi a Souther United States paaloŋ a 1800 yuomo na poɔ, kyɛ a koɔbo tɛɛtɛɛ piili la a 1806 yuoni poɔ.<ref>Kurt Nolte. "Okra seed" (PDF). Yuma County Cooperative Extension. Archived from the original (PDF) on 31 October 2014. Retrieved 17 October 2012.</ref><ref>''Plant breeding, Chapter 9.2'' (PDF). Strategies For Enhancement in Food Production. 2020.</ref> == Koɔbo == ''Abelmoschus esculentus'' e la bombulo mine ba naŋ maŋ koɔrɔ toloŋ bee uuni saŋa, a wagere ŋa poɔ la ka maŋ toɔ a baa soŋ a toɔ wɔŋ gymaa kyɛ kpɛ bie bee a taa bie meŋ soŋ. Bombuli zaa naŋ be a teŋɛ zu kyɛ, saaloŋ e bone naŋ boɔrɔ zie naŋ taa suni kyɛ e zie naŋ maŋ taa maaroŋ o poɔ wagere zaa be zie naŋ e zi koɔ zie wagere, ka zi balaa na wa e zie naŋ maŋ ko weɛŋ a koŋ kɔɔre kyɛ ka fo maŋ nyɛ ka daare zaa a ko. Ka fooŋ na kɔ a, fo maŋ de la a bie eŋ koɔ poɔ a biŋ dambio ka a buri, ka fooŋ wa borɔ a, fo maŋ vɛŋ la ka a bogi sigi ta ŋa 1–2<sup>3</sup>⁄<sub>8</sub>–<sup>13</sup>⁄<sub>16</sub>.  a maŋ boɔrɔ la tɛnɛ naŋ taa maaroŋ a ta ŋa 20 ka a toɔ buli weɛŋ, a maŋ baŋ de la bebie ayoɔbo sɛre ka baŋ buli (ka anaŋ wa e anaŋ buri la la lɛ) kyɛ ka anaŋ ba wa eŋ koɔ buri a maŋ de la ta ŋa dare ata seɛre ka a baŋ buli. A yelkaŋa a meŋ naŋ leɛ boɔrɔ la, ŋmenaa, a maŋ boɔrɔ la ŋmenaa yaga, a seŋ ka a kɔ bee bore eŋ tenɛ bee zie naŋ taa maaroŋ ka o ta ŋa pH 5.8 ane 7 kpakyaga poɔ. Ka anaŋ wa te bulo a maŋ boɔrɛɛ koɔ gyamaa,. A wɔmɔ ba maŋ kɔɔre kyɛ leɛ bondirii ka noba dire, a waa zɛvaare. A yelkaŋa meŋ la, ka anaŋ wa naane a koŋ la baŋ toɔ di a zuiŋ ba maŋ pɔre a la a wagere na ana ba naane, daa zaa poɔ a maŋ eŋ la puuruŋ. A kyɛ a wɔmɔ pɔroo danweɛŋ soba maŋ e la kyuu ayi puoriŋ ka fooŋ wa bore a ka buli. Kyɛ a wagere ŋa poɔ, a saaloŋ wɔmɔ wogiloŋ na baŋ ta ŋa 2–3 inches (51–76. A baaloŋ anaŋ naŋ pore a maŋ nɔŋ ka nyɔgerɔ a saaloŋ ama la ka nansaala maŋ boɔle ka  verticillium wilt, a baaloŋ ama gbɛɛ yaga a maŋ nyɔge la a saaloŋ vaɛ ka a e doɔre lɛ. a mine meŋ maŋ nyɔge la a vaɛ ka a e zɔŋ a ko a zaa, a baaloŋ mine meŋ la a maŋ vɛŋ ka a saaloŋ vaɛ a yɔ popo voɛ, a baaloŋ e la gyamaa a mine neŋ la a maŋ vaɛ e yellow mosaic ane kyɛ naŋ vɛŋ ka root-knot nematodes (  ka a nyege zaa poɔŋ). Ka fooŋ nyɛ ka a piili erɛ doɔre lɛ wuli ka baaloŋ kaŋa a nansaala na maŋ boɔle ka A. '' esculentus'' nyɔge a yi a baaloŋ ŋa naŋ yuori naŋ di ''Abelmoschus manihot kyɛ wa kpɛ a. ka a baaloŋ ŋa wa kpɛ anaŋ ka a nansaala maŋ boɔle ka Parbhani Kranti.'' ''A'' U.S paaloŋ poɔ saaloŋ kpoŋ zie zaa maŋ ko la a Florida poɔ, a zuo zaa a peɛle a Dade naŋ be a southern Florida<ref name=":0">"Southern Florida 2005 Okra PMSP". Regional Integrated Pest Management Centers Database. 4 May 2022. Retrieved 30 June 2022.</ref><ref>Aguiar JL, McGiffen M, Natwick E, et&#x20;al. (2011). ''Okra Production in California''. University of California, Agriculture and Natural Resources (UCANR). p.&#x20;3. doi:10.3733/ucanr.7210. ISBN&#x20;<bdi>978-1-60107-002-9</bdi>. 7210.</ref> poɔ. Okra (saaloŋ) taa la sobie bale anaŋ maŋ tu kyɛ baŋ toɔ a baa  soŋ, azuiŋ yuoni poɔ saaloŋ maŋ bebe a ta ŋa kyuuri pie na. Acre yeni poɔ, bombie 18,000 pounds per acre (20,000 to over {{convert|30,000|lb/acre}} la baŋ bore o poɔ. Dagbuli koɔrɔɔ daa maŋ baŋ do la saa a ta ŋa $18/bushel ka a naŋ la  {{convert|0.60|$/lb}}.<ref name=":0" /> == Guolu == 2023 yuoni poɔ, a tendaa zaa saaloŋ koɔbo da e la 11.5 million tonnes, a India paaloŋ poɔ a ba {| class="wikitable" |+ !India !7.16 |- |Nigria |1.87 |- |Mali |0.76 |- |Sudan |0.30 |- |Pakistan |0.30 |- |World |11.52 |- | colspan="2" |Source: FAOSTAT<ref>"Okra production in 2023; Crops and livestock products/World regions/Production quantity/Year (from pick lists)". Food and Agriculture Organization of the United Nations, Statistics Division. 2025. Retrieved 2 May 2025.</ref> |} yoŋ da taa la a ŋa 62% a zaa lantaa, kyɛ ka Nigeria ane Mali meŋ baŋ be a tabɔl ŋa poɔ. == A Tɔnɔ anaŋ taa == Saaloŋ kɛrɛ taa la koɔ na maŋ be o poɔ maŋ ta ŋa 90%, ka 7% carbohydrates, 2% protein, ane kaa naŋ be o poɔ a meŋ ta ŋa. A tabɔl ŋa poɔ fo na nyɛ la ka  {{cvt|100|g}}, be o poɔŋ, saaloŋ kɛrɛ maŋ tere la calories a ta ŋa 33, peɛroo wuli ka a soma ko neɛzaa  ka o maŋ di a ta ŋa 20% bebiri zaa, a DV) a meŋ naŋ taa la vitamin C and vitamin K (table). A e la boma na (10-19% DV) of thiamine, folate, magnesium, ane potassium naŋ be o poɔ a seŋ ne nensaala diibu. == Culinary == Saaloŋ e la a zeɛre bone kaŋa fo naŋ sɔre boma ata ka o ba be a poɔ, a e la boma zeɛre na maŋ taa tegeroŋ a Louisiana<ref>Gutierrez CP (1992). ''Cajun Foodways''. University Press of Mississippi. p.&#x20;56. ISBN&#x20;<bdi>978-0-87805-563-0</bdi>.</ref> poɔ. Saaloŋ kyeene e la bondirii naŋ be a Southern United State paaloŋ poɔ. A Cuba ane Puerto Rico poɔ, zɛvaare la ka ba boɔlɔ ka  ''quimbombó'', la ka ba maŋ de maale ne ''quimbombó guisado bondirii bee zeɛre'' (Okra Stewed) a zeɛre ama maŋ yi taa ne la gumbo<ref>Julie Schwietert Collazo. "Cuban Quimbombo (Afro-Cuban Okra)". The Latin Kitchen. Archived from the original on 23 October 2020. Retrieved 21 October 2020.</ref><ref>Julie Schwietert Collazo. "Cuban Quimbombo (Afro-Cuban Okra)". The Latin Kitchen. Archived from the original on 23 October 2020. Retrieved 21 October 2020.</ref> zeɛre.  Dominican Republic paaloŋ poɔ anaŋ la e ba saaŋkompare zeɛre, a be poɔ ba boɔlɔ a la ka ''molondrón.''<ref>"El intrépido molondrón" (in Spanish). Diario Libre. 15 August 2012. Retrieved 29 August 2022.</ref> A Brazil poɔ, a e la ba bondiraa kaŋa naŋ taa tɔnɔ yaga zaa ziiri bee paaloŋ gyamaa poɔ a Brazil poɔ, aseŋ, caruru, a be ba maq de maale ne la shrimp, a Northeaster irigiŋ poɔ, ''frango com quiabo'' (chicken with okra) and ''carne refogada com quiabo'' (stewed a puli ne nɛne aneŋ okra) in Minas Gerais. {| class="wikitable" |+ ! {| class="wikitable" ! colspan="2" |Nutritional value per 100&#x20;g (3.5&#x20;oz) |- !Energy |138&#x20;kJ (33&#x20;kcal) |- !'''Carbohydrates''' |7.46 g |- !Sugars |1.48 g |- !Dietary fibre |3.3 g |- !'''Fat''' |0.19 g |- !'''Protein''' |1.9 g |- | colspan="2" | |- !'''Other constituents'''<ref>United States Food and Drug Administration (2024). "Daily Value on the Nutrition and Supplement Facts Labels". ''FDA''. Archived from the original on 27 March 2024. Retrieved 28 March 2024.</ref> |'''Quantity''' |- !Water |89.6 g<ref>In: </ref> |} |} === Vaɛ ane a Bombie === Okra (saaloŋ ) pɔle maŋ baŋ e la boma ba na maŋ de maale ne zeɛre, ba maŋ de a la ne  beets bee dandelions, a de salad eŋ paale. Saaloŋ bie e la boma ba naŋ maŋ kyeen bee a sɛ a tɔ  bee a ɛre ka a e zɔŋ a ba maŋ taa caffeine zaa a poɔŋ. A saŋa na ka American naŋ wa waana ne caffeine, ka a e la a  American Civil War (zɔɔre) na poɔ a 1861 yuoni saŋa, a ''Austin State Gazette'' na poɔ. Ba yeli ka acre yeni saaloŋ na wane saalombie a zuo ba naŋ bore coffee. Bee ka e feroo ka ba te de a yi ne Rio paaloŋ poɔ a wane.<ref>AUSTIN STATE GAZETTE [TEX.],p. 4, c. 2 (9 November 1861). "CONFEDERATE COFFEE SUBSTITUTES". University of Texas at Tyler. Archived from the original on 28 September 2007. Retrieved 23 March 2026.</ref> == Enfuomo Daga == <gallery> Duoro kɔre:Giant okra.jpg|left|thumb Duoro kɔre:Okra blossom with pollen.png|center|thumb Duoro kɔre:Okra seedling, hydroponic, 7days.JPG|left|thumb Duoro kɔre:Oklahoma-grown okra.jpg|center|thumb Duoro kɔre:Okra (Abelmoschus esculentus) cross-section - 20080613.png|center|thumb Duoro kɔre:Lady's finger (stamen and pollen).jpg|thumb </gallery> == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] 78kaob2ox0fitf5z7bk5gx6zryozuvh 63593 63589 2026-07-31T20:17:29Z Vision L1 19 63593 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q80531}} Okra (saaloŋ) ({{IPAc-en|US|ˈ|oʊ|k|r|ə}}: /ˈoʊkrə/, {{IPAc-en|UK|ˈ|ɒ|k|r|ə}}: /ˈɒkrə/), Abelmoschus esculentus, la ka baŋ ka ba boɔlɔ a bɔrefɔ poɔ ka '''Lady’s fingers,'''<ref>"[https://www.bbcgoodfood.com/glossary/okra-glossary Okra]". ''BBC Good Food''. Retrieved 12 April 2023.</ref><ref>Ayto J, ed. (2002). "[https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803100047367 lady's fingers]". ''An A-Z of Food and Drink''. Oxford University Press. ISBN&#x20;<bdi>9780192803511</bdi>. Retrieved 12 April 2023.</ref> e la bombuli kaŋa naŋ poɔ a mallow laŋgbuli poɔ, a yi la East Africa<ref>"[https://web.archive.org/web/20050304125817/https://plantanswers.tamu.edu/publications/vegetabletravelers/okra.html Okra, or 'Gumbo,' from Africa"]. Texas AgriLife Extension Service, Texas A&M University. Archived from [http://plantanswers.tamu.edu/publications/vegetabletravelers/okra.html the original] on 4 March 2005.</ref> poɔ. A e la bombulo ba naŋ maŋ kɔ tropika, subtropika ane zie naŋ tɔlɔ poɔ a viiri a tendaa ŋa zaa poɔ, a mine waa ŋa tevaare ka a mine waa zeɛ yi paaloŋ na poɔ a naŋ be. Saaloŋ bie e la boma ba naŋ maŋ de maale ne bondirii a viiri a tendaa zaa poɔ.<ref>National Research Council (27 October 2006). "[http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=11763&page=287 Okra]". [http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=11763 ''Lost Crops of Africa: Volume II: Vegetables''.] Vol.&#x20;2. National Academies Press. ISBN&#x20;<bdi>978-0-309-10333-6</bdi>. Retrieved 15 July 2008.</ref> == A waaloŋ == A bombuli ŋa gbɛɛ yaga a yuoni poɔ, dayeni yoŋ la ka ba maŋ kɔ a, o maŋ baŋ baa la ka o wogiloŋ ta ŋa 2 metres (6. a ŋa fo naŋ e neɛ naŋ yi Malvaceae, poɔ, a saaloŋ ne gone te, hibiscus teɛ yi la taa soŋ. A vaɛ wogiloŋ ta ŋa 10–20 centimetres (4–8 kyɛ ka a yɛloŋ meŋ ta ŋa 5-7 lobes. A puuru wogiloŋ maŋ ta ŋa 4–81+<sup>5</sup>⁄<sub>8</sub>–3+<sup>1</sup>⁄<sub>8</sub> a maŋ taa uli a ta ŋa anuu kyɛ ka a puuru noɔre eŋɛ ka fo nyɛ ka o te e zeɛ. A puuruŋ maŋ baŋ yɛle la a ta ŋa 188  microns. A wɔmɔ maŋ e la kyɔlaa lɛ ka o wogiloŋ a ta ŋa  {{convert|18|cm|in|0|abbr=on}}, kyɛ ka o konkobo waa ŋa boŋkaŋa nansaala na maŋ boɔle ka pentagonal, kyɛ ka o poɔ kpɛ taa bie. == A piilu zie == A yuori okra e la bone naŋ yi a West Africa kɔkɔre poɔ, kaapɔge Igbo: Okwuru, ona la daŋ e a bɔrefɔ yelbiri a 1679 yuoni poɔ a Colony of Virginia paaloq poɔ.<ref>"[https://www.etymonline.com/word/okra Okra]". Online Etymology Dictionary. 2026. Retrieved 4 June 2026.</ref> A nansaale yuori ŋa e la bone naŋ na baŋ poŋi bee a wɛle bee a leɛre yelyemi poɔ a seŋ, ''Abelmoschus''<ref>"[[mwod:Abelmoschus|Definition of ''Abelmoschus''"]]. Merriam-Webster Dictionary. Retrieved 23 June 2020.</ref> is Neo-Latin from {{langx|ar|أabū l-misk|father of [[musk]]}}: أabū l-misk, romanized:&#x20;''father of musk,'' a bone e ŋa bone naŋ ba naŋ de yi e bombie naŋ noma, naŋ taa nuu kaŋa ka onaŋ wa ŋmɛre, ''{{lang|la|esculentus}}'' e la Latin poɔ yelbiri, ka o tɛgɛ la bondiraa bee bone na nensaala naŋ na toɔ de bee bone naŋ e bonsoŋ a ko nensaala diibu.<ref>"[https://latin-dictionary.net/definition/19365/esculentus-esculenta-esculentum#:~:text=esculentus,%20esculenta,%20esculentum,food,%20fit%20to%20be%20eaten Latin definition for esculentus, esculenta, esculentum (ID: 19365)"]. Latin Dictionary and Grammar Resources - Latdict. 2020. Retrieved 23 June 2020.</ref> == A Yiibu Zie Meŋa ane == [[Duoro kɔre:Okra(Abelmoschus esculentus).JPG|left|thumb]] Okra e la allopoly ploid naŋ taa saaloŋ. Kyɛ a bombuli ŋa yiibu zie la  ''Abelmoschus ficulneus'', a '' tuberculatus'' ama la boma naŋ maŋ lantaa a maale saaloŋ. <ref>Patel SR. [https://www.researchgate.net/publication/328759388 "GENETIC ADVANCE UNDER SELECTION IN SEGREGATING POPULATION IN OKRA (Abelmoschus esculentus L.)"]. ''AGRES – an International E. Journal''.</ref>Yelmeŋ saaloŋ e la boŋkpeɛŋaa kaŋa naŋ be a West Afrika paaloŋ poɔ ka noba mine gyamaa a ba baŋ, noba mine bee paaloŋ mine poɔ ba mine maŋ de a la ka a e cultigen.<ref>''Vegetables''. Wageningen, Netherlands: Backhuys. 2004. p.&#x20;21. ISBN&#x20;<bdi>9057821478</bdi>.</ref> Okra (saaloŋ) yiibu zie la East Africa naŋ be a Ethiopia paaloŋ poɔ ane a eastern Sudan<ref>"Okra (''Abelmoschus esculentus'' (L.) Moench)", pp. 216–224 in: </ref> poɔ. A yi Arabia, a bombuli ŋa yaare la a te wa tɔ  Mediterranean Sea ane eastward paaloŋ. Okra (saaloŋ) ba naŋ da de wuli a Europe poɔ bee neɛ naŋ da de saaloŋ (okra) a gaane a Europe poɔ la  Umayyad conquest of Hispania. A neɛ na kaŋa naŋ daŋ de weɛ gaa ne la a lɛ ka ona la  Abu al-Abbas al-Nabati, ona la da gaa a  Ayyubid Egypt a 1216 yuoni poɔ kyɛ te manne  a bombuli ŋa koɔbo a ko ba saaŋkompare kɔreba a zuo a zaa baapaaleba naŋ neŋ baara iri a dire a saaloŋ.<ref>Blench R (2006). [https://books.google.com/books?id=esFy3Po57A8C&dq=okra&pg=PA237 ''Archaeology, Language, and the African Past''.] Rowman Altamira. p.&#x20;237. ISBN&#x20;<bdi>978-0-7591-0466-2</bdi>.</ref> A bombuli ŋa meŋ da e la bone a  Atlantic slave trade<ref>"[https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000138452 Okra, Gumbo, & Rice"]. ''unesdoc.unesco.org''.</ref> meŋ naŋ de gaa a America paaloŋ a te wuli ba, a yelŋa da e la a 1658 yuoni poɔ, a saŋa na la ka a Brazil paaloŋ noba meŋ da nyɛ a. A yi a lɛ puoriŋ, a Suriname poɔ a 1686 yuoni poɔ, o paaŋ da e la bone ba naŋ sɛge biŋ. Okra (saaloŋ) meŋ naŋ baŋ e la bone ba naŋ de o wuli southeastern naŋ be a North America paaloŋ a yi a Africaa a 18<sup>th</sup> yuomo  na poɔ. A paaŋ yi a 1748 yuomo na poɔ,  ba paaŋ meŋ da piili koɔrɔ a la a north Philadelphia<ref>"Colonial Food In Philadelphia - 1883 Words | Internet Public Library". ''www.ipl.org''. Retrieved 9 November 2021.</ref> paaloŋ poɔ. Thomasa Jefferson, sɛge la biŋ ka a piili la a Virginia paaloŋ a 1781 yuoni poɔ.<ref>Almanac OF. "Okra". ''Old Farmer's Almanac''. Retrieved 29 April 2021.Almanac OF. "Okra". ''Old Farmer's Almanac''. Retrieved 29 April 2021.</ref> A yi a lɛ puoriŋ o paaŋ kyoge ne a lɛ a yi a Souther United States paaloŋ a 1800 yuomo na poɔ, kyɛ a koɔbo tɛɛtɛɛ piili la a 1806 yuoni poɔ.<ref>Kurt Nolte. "Okra seed" (PDF). Yuma County Cooperative Extension. Archived from the original (PDF) on 31 October 2014. Retrieved 17 October 2012.</ref><ref>''Plant breeding, Chapter 9.2'' (PDF). Strategies For Enhancement in Food Production. 2020.</ref> == Koɔbo == ''Abelmoschus esculentus'' e la bombulo mine ba naŋ maŋ koɔrɔ toloŋ bee uuni saŋa, a wagere ŋa poɔ la ka maŋ toɔ a baa soŋ a toɔ wɔŋ gymaa kyɛ kpɛ bie bee a taa bie meŋ soŋ. Bombuli zaa naŋ be a teŋɛ zu kyɛ, saaloŋ e bone naŋ boɔrɔ zie naŋ taa suni kyɛ e zie naŋ maŋ taa maaroŋ o poɔ wagere zaa be zie naŋ e zi koɔ zie wagere, ka zi balaa na wa e zie naŋ maŋ ko weɛŋ a koŋ kɔɔre kyɛ ka fo maŋ nyɛ ka daare zaa a ko. Ka fooŋ na kɔ a, fo maŋ de la a bie eŋ koɔ poɔ a biŋ dambio ka a buri, ka fooŋ wa borɔ a, fo maŋ vɛŋ la ka a bogi sigi ta ŋa 1–2<sup>3</sup>⁄<sub>8</sub>–<sup>13</sup>⁄<sub>16</sub>.  a maŋ boɔrɔ la tɛnɛ naŋ taa maaroŋ a ta ŋa 20 ka a toɔ buli weɛŋ, a maŋ baŋ de la bebie ayoɔbo sɛre ka baŋ buli (ka anaŋ wa e anaŋ buri la la lɛ) kyɛ ka anaŋ ba wa eŋ koɔ buri a maŋ de la ta ŋa dare ata seɛre ka a baŋ buli. A yelkaŋa a meŋ naŋ leɛ boɔrɔ la, ŋmenaa, a maŋ boɔrɔ la ŋmenaa yaga, a seŋ ka a kɔ bee bore eŋ tenɛ bee zie naŋ taa maaroŋ ka o ta ŋa pH 5.8 ane 7 kpakyaga poɔ. Ka anaŋ wa te bulo a maŋ boɔrɛɛ koɔ gyamaa,. A wɔmɔ ba maŋ kɔɔre kyɛ leɛ bondirii ka noba dire, a waa zɛvaare. A yelkaŋa meŋ la, ka anaŋ wa naane a koŋ la baŋ toɔ di a zuiŋ ba maŋ pɔre a la a wagere na ana ba naane, daa zaa poɔ a maŋ eŋ la puuruŋ. A kyɛ a wɔmɔ pɔroo danweɛŋ soba maŋ e la kyuu ayi puoriŋ ka fooŋ wa bore a ka buli. Kyɛ a wagere ŋa poɔ, a saaloŋ wɔmɔ wogiloŋ na baŋ ta ŋa 2–3 inches (51–76. A baaloŋ anaŋ naŋ pore a maŋ nɔŋ ka nyɔgerɔ a saaloŋ ama la ka nansaala maŋ boɔle ka  verticillium wilt, a baaloŋ ama gbɛɛ yaga a maŋ nyɔge la a saaloŋ vaɛ ka a e doɔre lɛ. a mine meŋ maŋ nyɔge la a vaɛ ka a e zɔŋ a ko a zaa, a baaloŋ mine meŋ la a maŋ vɛŋ ka a saaloŋ vaɛ a yɔ popo voɛ, a baaloŋ e la gyamaa a mine neŋ la a maŋ vaɛ e yellow mosaic ane kyɛ naŋ vɛŋ ka root-knot nematodes (  ka a nyege zaa poɔŋ). Ka fooŋ nyɛ ka a piili erɛ doɔre lɛ wuli ka baaloŋ kaŋa a nansaala na maŋ boɔle ka A. '' esculentus'' nyɔge a yi a baaloŋ ŋa naŋ yuori naŋ di ''Abelmoschus manihot kyɛ wa kpɛ a. ka a baaloŋ ŋa wa kpɛ anaŋ ka a nansaala maŋ boɔle ka Parbhani Kranti.'' ''A'' U.S paaloŋ poɔ saaloŋ kpoŋ zie zaa maŋ ko la a Florida poɔ, a zuo zaa a peɛle a Dade naŋ be a southern Florida<ref name=":0">"Southern Florida 2005 Okra PMSP". Regional Integrated Pest Management Centers Database. 4 May 2022. Retrieved 30 June 2022.</ref><ref>Aguiar JL, McGiffen M, Natwick E, et&#x20;al. (2011). ''Okra Production in California''. University of California, Agriculture and Natural Resources (UCANR). p.&#x20;3. doi:10.3733/ucanr.7210. ISBN&#x20;<bdi>978-1-60107-002-9</bdi>. 7210.</ref> poɔ. Okra (saaloŋ) taa la sobie bale anaŋ maŋ tu kyɛ baŋ toɔ a baa  soŋ, azuiŋ yuoni poɔ saaloŋ maŋ bebe a ta ŋa kyuuri pie na. Acre yeni poɔ, bombie 18,000 pounds per acre (20,000 to over {{convert|30,000|lb/acre}} la baŋ bore o poɔ. Dagbuli koɔrɔɔ daa maŋ baŋ do la saa a ta ŋa $18/bushel ka a naŋ la  {{convert|0.60|$/lb}}.<ref name=":0" /> == Guolu == 2023 yuoni poɔ, a tendaa zaa saaloŋ koɔbo da e la 11.5 million tonnes, a India paaloŋ poɔ a ba {| class="wikitable" |+ !India !7.16 |- |Nigria |1.87 |- |Mali |0.76 |- |Sudan |0.30 |- |Pakistan |0.30 |- |World |11.52 |- | colspan="2" |Source: FAOSTAT<ref>"Okra production in 2023; Crops and livestock products/World regions/Production quantity/Year (from pick lists)". Food and Agriculture Organization of the United Nations, Statistics Division. 2025. Retrieved 2 May 2025.</ref> |} yoŋ da taa la a ŋa 62% a zaa lantaa, kyɛ ka Nigeria ane Mali meŋ baŋ be a tabɔl ŋa poɔ. == A Tɔnɔ anaŋ taa == Saaloŋ kɛrɛ taa la koɔ na maŋ be o poɔ maŋ ta ŋa 90%, ka 7% carbohydrates, 2% protein, ane kaa naŋ be o poɔ a meŋ ta ŋa. A tabɔl ŋa poɔ fo na nyɛ la ka  {{cvt|100|g}}, be o poɔŋ, saaloŋ kɛrɛ maŋ tere la calories a ta ŋa 33, peɛroo wuli ka a soma ko neɛzaa  ka o maŋ di a ta ŋa 20% bebiri zaa, a DV) a meŋ naŋ taa la vitamin C and vitamin K (table). A e la boma na (10-19% DV) of thiamine, folate, magnesium, ane potassium naŋ be o poɔ a seŋ ne nensaala diibu. == Culinary == Saaloŋ e la a zeɛre bone kaŋa fo naŋ sɔre boma ata ka o ba be a poɔ, a e la boma zeɛre na maŋ taa tegeroŋ a Louisiana<ref>Gutierrez CP (1992). ''Cajun Foodways''. University Press of Mississippi. p.&#x20;56. ISBN&#x20;<bdi>978-0-87805-563-0</bdi>.</ref> poɔ. Saaloŋ kyeene e la bondirii naŋ be a Southern United State paaloŋ poɔ. A Cuba ane Puerto Rico poɔ, zɛvaare la ka ba boɔlɔ ka  ''quimbombó'', la ka ba maŋ de maale ne ''quimbombó guisado bondirii bee zeɛre'' (Okra Stewed) a zeɛre ama maŋ yi taa ne la gumbo<ref>Julie Schwietert Collazo. "Cuban Quimbombo (Afro-Cuban Okra)". The Latin Kitchen. Archived from the original on 23 October 2020. Retrieved 21 October 2020.</ref><ref>Julie Schwietert Collazo. "Cuban Quimbombo (Afro-Cuban Okra)". The Latin Kitchen. Archived from the original on 23 October 2020. Retrieved 21 October 2020.</ref> zeɛre.  Dominican Republic paaloŋ poɔ anaŋ la e ba saaŋkompare zeɛre, a be poɔ ba boɔlɔ a la ka ''molondrón.''<ref>"El intrépido molondrón" (in Spanish). Diario Libre. 15 August 2012. Retrieved 29 August 2022.</ref> A Brazil poɔ, a e la ba bondiraa kaŋa naŋ taa tɔnɔ yaga zaa ziiri bee paaloŋ gyamaa poɔ a Brazil poɔ, aseŋ, caruru, a be ba maq de maale ne la shrimp, a Northeaster irigiŋ poɔ, ''frango com quiabo'' (chicken with okra) and ''carne refogada com quiabo'' (stewed a puli ne nɛne aneŋ okra) in Minas Gerais. {| class="wikitable" |+ ! {| class="wikitable" ! colspan="2" |Nutritional value per 100&#x20;g (3.5&#x20;oz) |- !Energy |138&#x20;kJ (33&#x20;kcal) |- !'''Carbohydrates''' |7.46 g |- !Sugars |1.48 g |- !Dietary fibre |3.3 g |- !'''Fat''' |0.19 g |- !'''Protein''' |1.9 g |- | colspan="2" | |- !'''Other constituents'''<ref>United States Food and Drug Administration (2024). "Daily Value on the Nutrition and Supplement Facts Labels". ''FDA''. Archived from the original on 27 March 2024. Retrieved 28 March 2024.</ref> |'''Quantity''' |- !Water |89.6 g<ref>In: </ref> |} |} === Vaɛ ane a Bombie === Okra (saaloŋ ) pɔle maŋ baŋ e la boma ba na maŋ de maale ne zeɛre, ba maŋ de a la ne  beets bee dandelions, a de salad eŋ paale. Saaloŋ bie e la boma ba naŋ maŋ kyeen bee a sɛ a tɔ  bee a ɛre ka a e zɔŋ a ba maŋ taa caffeine zaa a poɔŋ. A saŋa na ka American naŋ wa waana ne caffeine, ka a e la a  American Civil War (zɔɔre) na poɔ a 1861 yuoni saŋa, a ''Austin State Gazette'' na poɔ. Ba yeli ka acre yeni saaloŋ na wane saalombie a zuo ba naŋ bore coffee. Bee ka e feroo ka ba te de a yi ne Rio paaloŋ poɔ a wane.<ref>AUSTIN STATE GAZETTE [TEX.],p. 4, c. 2 (9 November 1861). "CONFEDERATE COFFEE SUBSTITUTES". University of Texas at Tyler. Archived from the original on 28 September 2007. Retrieved 23 March 2026.</ref> == Enfuomo Daga == <gallery> Duoro kɔre:Giant okra.jpg|left|thumb Duoro kɔre:Okra blossom with pollen.png|center|thumb Duoro kɔre:Okra seedling, hydroponic, 7days.JPG|left|thumb Duoro kɔre:Oklahoma-grown okra.jpg|center|thumb Duoro kɔre:Okra (Abelmoschus esculentus) cross-section - 20080613.png|center|thumb Duoro kɔre:Lady's finger (stamen and pollen).jpg|thumb </gallery> == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] 7hd6sokno8yk8jcf3keodrrr22o2ugr 63594 63593 2026-07-31T20:26:36Z Vision L1 19 63594 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q80531}} Okra (saaloŋ) ({{IPAc-en|US|ˈ|oʊ|k|r|ə}}: /ˈoʊkrə/, {{IPAc-en|UK|ˈ|ɒ|k|r|ə}}: /ˈɒkrə/), Abelmoschus esculentus, la ka baŋ ka ba boɔlɔ a bɔrefɔ poɔ ka '''Lady’s fingers,'''<ref>"[https://www.bbcgoodfood.com/glossary/okra-glossary Okra]". ''BBC Good Food''. Retrieved 12 April 2023.</ref><ref>Ayto J, ed. (2002). "[https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803100047367 lady's fingers]". ''An A-Z of Food and Drink''. Oxford University Press. ISBN&#x20;<bdi>9780192803511</bdi>. Retrieved 12 April 2023.</ref> e la bombuli kaŋa naŋ poɔ a mallow laŋgbuli poɔ, a yi la East Africa<ref>"[https://web.archive.org/web/20050304125817/https://plantanswers.tamu.edu/publications/vegetabletravelers/okra.html Okra, or 'Gumbo,' from Africa"]. Texas AgriLife Extension Service, Texas A&M University. Archived from [http://plantanswers.tamu.edu/publications/vegetabletravelers/okra.html the original] on 4 March 2005.</ref> poɔ. A e la bombulo ba naŋ maŋ kɔ tropika, subtropika ane zie naŋ tɔlɔ poɔ a viiri a tendaa ŋa zaa poɔ, a mine waa ŋa tevaare ka a mine waa zeɛ yi paaloŋ na poɔ a naŋ be. Saaloŋ bie e la boma ba naŋ maŋ de maale ne bondirii a viiri a tendaa zaa poɔ.<ref>National Research Council (27 October 2006). "[http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=11763&page=287 Okra]". [http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=11763 ''Lost Crops of Africa: Volume II: Vegetables''.] Vol.&#x20;2. National Academies Press. ISBN&#x20;<bdi>978-0-309-10333-6</bdi>. Retrieved 15 July 2008.</ref> == A waaloŋ == A bombuli ŋa gbɛɛ yaga a yuoni poɔ, dayeni yoŋ la ka ba maŋ kɔ a, o maŋ baŋ baa la ka o wogiloŋ ta ŋa 2 metres (6. a ŋa fo naŋ e neɛ naŋ yi Malvaceae, poɔ, a saaloŋ ne gone te, hibiscus teɛ yi la taa soŋ. A vaɛ wogiloŋ ta ŋa 10–20 centimetres (4–8 kyɛ ka a yɛloŋ meŋ ta ŋa 5-7 lobes. A puuru wogiloŋ maŋ ta ŋa 4–81+<sup>5</sup>⁄<sub>8</sub>–3+<sup>1</sup>⁄<sub>8</sub> a maŋ taa uli a ta ŋa anuu kyɛ ka a puuru noɔre eŋɛ ka fo nyɛ ka o te e zeɛ. A puuruŋ maŋ baŋ yɛle la a ta ŋa 188  microns. A wɔmɔ maŋ e la kyɔlaa lɛ ka o wogiloŋ a ta ŋa  {{convert|18|cm|in|0|abbr=on}}, kyɛ ka o konkobo waa ŋa boŋkaŋa nansaala na maŋ boɔle ka pentagonal, kyɛ ka o poɔ kpɛ taa bie. == A piilu zie == A yuori okra e la bone naŋ yi a West Africa kɔkɔre poɔ, kaapɔge Igbo: Okwuru, ona la daŋ e a bɔrefɔ yelbiri a 1679 yuoni poɔ a Colony of Virginia paaloq poɔ.<ref>"[https://www.etymonline.com/word/okra Okra]". Online Etymology Dictionary. 2026. Retrieved 4 June 2026.</ref> A nansaale yuori ŋa e la bone naŋ na baŋ poŋi bee a wɛle bee a leɛre yelyemi poɔ a seŋ, ''Abelmoschus''<ref>"[[mwod:Abelmoschus|Definition of ''Abelmoschus''"]]. Merriam-Webster Dictionary. Retrieved 23 June 2020.</ref> is Neo-Latin from {{langx|ar|أabū l-misk|father of [[musk]]}}: أabū l-misk, romanized:&#x20;''father of musk,'' a bone e ŋa bone naŋ ba naŋ de yi e bombie naŋ noma, naŋ taa nuu kaŋa ka onaŋ wa ŋmɛre, ''{{lang|la|esculentus}}'' e la Latin poɔ yelbiri, ka o tɛgɛ la bondiraa bee bone na nensaala naŋ na toɔ de bee bone naŋ e bonsoŋ a ko nensaala diibu.<ref>"[https://latin-dictionary.net/definition/19365/esculentus-esculenta-esculentum#:~:text=esculentus,%20esculenta,%20esculentum,food,%20fit%20to%20be%20eaten Latin definition for esculentus, esculenta, esculentum (ID: 19365)"]. Latin Dictionary and Grammar Resources - Latdict. 2020. Retrieved 23 June 2020.</ref> == A Yiibu Zie Meŋa ane == [[Duoro kɔre:Okra(Abelmoschus esculentus).JPG|left|thumb]] Okra e la allopoly ploid naŋ taa saaloŋ. Kyɛ a bombuli ŋa yiibu zie la  ''Abelmoschus ficulneus'', a '' tuberculatus'' ama la boma naŋ maŋ lantaa a maale saaloŋ. <ref>Patel SR. [https://www.researchgate.net/publication/328759388 "GENETIC ADVANCE UNDER SELECTION IN SEGREGATING POPULATION IN OKRA (Abelmoschus esculentus L.)"]. ''AGRES – an International E. Journal''.</ref>Yelmeŋ saaloŋ e la boŋkpeɛŋaa kaŋa naŋ be a West Afrika paaloŋ poɔ ka noba mine gyamaa a ba baŋ, noba mine bee paaloŋ mine poɔ ba mine maŋ de a la ka a e cultigen.<ref>''Vegetables''. Wageningen, Netherlands: Backhuys. 2004. p.&#x20;21. ISBN&#x20;<bdi>9057821478</bdi>.</ref> Okra (saaloŋ) yiibu zie la East Africa naŋ be a Ethiopia paaloŋ poɔ ane a eastern Sudan<ref>"Okra (''Abelmoschus esculentus'' (L.) Moench)", pp. 216–224 in: </ref> poɔ. A yi Arabia, a bombuli ŋa yaare la a te wa tɔ  Mediterranean Sea ane eastward paaloŋ. Okra (saaloŋ) ba naŋ da de wuli a Europe poɔ bee neɛ naŋ da de saaloŋ (okra) a gaane a Europe poɔ la  Umayyad conquest of Hispania. A neɛ na kaŋa naŋ daŋ de weɛ gaa ne la a lɛ ka ona la  Abu al-Abbas al-Nabati, ona la da gaa a  Ayyubid Egypt a 1216 yuoni poɔ kyɛ te manne  a bombuli ŋa koɔbo a ko ba saaŋkompare kɔreba a zuo a zaa baapaaleba naŋ neŋ baara iri a dire a saaloŋ.<ref>Blench R (2006). [https://books.google.com/books?id=esFy3Po57A8C&dq=okra&pg=PA237 ''Archaeology, Language, and the African Past''.] Rowman Altamira. p.&#x20;237. ISBN&#x20;<bdi>978-0-7591-0466-2</bdi>.</ref> A bombuli ŋa meŋ da e la bone a  Atlantic slave trade<ref>"[https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000138452 Okra, Gumbo, & Rice"]. ''unesdoc.unesco.org''.</ref> meŋ naŋ de gaa a America paaloŋ a te wuli ba, a yelŋa da e la a 1658 yuoni poɔ, a saŋa na la ka a Brazil paaloŋ noba meŋ da nyɛ a. A yi a lɛ puoriŋ, a Suriname poɔ a 1686 yuoni poɔ, o paaŋ da e la bone ba naŋ sɛge biŋ. Okra (saaloŋ) meŋ naŋ baŋ e la bone ba naŋ de o wuli southeastern naŋ be a North America paaloŋ a yi a Africaa a 18<sup>th</sup> yuomo  na poɔ. A paaŋ yi a 1748 yuomo na poɔ,  ba paaŋ meŋ da piili koɔrɔ a la a north Philadelphia<ref>[https://www.ipl.org/essay/Colonial-Food-In-Philadelphia-FCQJKU678SB "Colonial Food In Philadelphia - 1883 Words | Internet Public Library"]. ''www.ipl.org''. Retrieved 9 November 2021.</ref> paaloŋ poɔ. Thomasa Jefferson, sɛge la biŋ ka a piili la a Virginia paaloŋ a 1781 yuoni poɔ.<ref>Almanac OF. "[https://www.almanac.com/plant/okra Okra]". ''Old Farmer's Almanac''. Retrieved 29 April 2021.Almanac OF. "Okra". ''Old Farmer's Almanac''. Retrieved 29 April 2021.</ref> A yi a lɛ puoriŋ o paaŋ kyoge ne a lɛ a yi a Souther United States paaloŋ a 1800 yuomo na poɔ, kyɛ a koɔbo tɛɛtɛɛ piili la a 1806 yuoni poɔ.<ref>Kurt Nolte. "[https://web.archive.org/web/20141031143119/http://cals.arizona.edu/fps/sites/cals.arizona.edu.fps/files/cotw/Okra_Seed.pdf Okra seed"] (PDF). Yuma County Cooperative Extension. Archived from [http://cals.arizona.edu/fps/sites/cals.arizona.edu.fps/files/cotw/Okra_Seed.pdf the original] (PDF) on 31 October 2014. Retrieved 17 October 2012.</ref><ref>''[https://ncert.nic.in/ncerts/l/lebo109.pdf Plant breeding, Chapter 9.2]'' (PDF). Strategies For Enhancement in Food Production. 2020.</ref> == Koɔbo == ''Abelmoschus esculentus'' e la bombulo mine ba naŋ maŋ koɔrɔ toloŋ bee uuni saŋa, a wagere ŋa poɔ la ka maŋ toɔ a baa soŋ a toɔ wɔŋ gymaa kyɛ kpɛ bie bee a taa bie meŋ soŋ. Bombuli zaa naŋ be a teŋɛ zu kyɛ, saaloŋ e bone naŋ boɔrɔ zie naŋ taa suni kyɛ e zie naŋ maŋ taa maaroŋ o poɔ wagere zaa be zie naŋ e zi koɔ zie wagere, ka zi balaa na wa e zie naŋ maŋ ko weɛŋ a koŋ kɔɔre kyɛ ka fo maŋ nyɛ ka daare zaa a ko. Ka fooŋ na kɔ a, fo maŋ de la a bie eŋ koɔ poɔ a biŋ dambio ka a buri, ka fooŋ wa borɔ a, fo maŋ vɛŋ la ka a bogi sigi ta ŋa 1–2<sup>3</sup>⁄<sub>8</sub>–<sup>13</sup>⁄<sub>16</sub>.  a maŋ boɔrɔ la tɛnɛ naŋ taa maaroŋ a ta ŋa 20 ka a toɔ buli weɛŋ, a maŋ baŋ de la bebie ayoɔbo sɛre ka baŋ buli (ka anaŋ wa e anaŋ buri la la lɛ) kyɛ ka anaŋ ba wa eŋ koɔ buri a maŋ de la ta ŋa dare ata seɛre ka a baŋ buli. A yelkaŋa a meŋ naŋ leɛ boɔrɔ la, ŋmenaa, a maŋ boɔrɔ la ŋmenaa yaga, a seŋ ka a kɔ bee bore eŋ tenɛ bee zie naŋ taa maaroŋ ka o ta ŋa pH 5.8 ane 7 kpakyaga poɔ. Ka anaŋ wa te bulo a maŋ boɔrɛɛ koɔ gyamaa,. A wɔmɔ ba maŋ kɔɔre kyɛ leɛ bondirii ka noba dire, a waa zɛvaare. A yelkaŋa meŋ la, ka anaŋ wa naane a koŋ la baŋ toɔ di a zuiŋ ba maŋ pɔre a la a wagere na ana ba naane, daa zaa poɔ a maŋ eŋ la puuruŋ. A kyɛ a wɔmɔ pɔroo danweɛŋ soba maŋ e la kyuu ayi puoriŋ ka fooŋ wa bore a ka buli. Kyɛ a wagere ŋa poɔ, a saaloŋ wɔmɔ wogiloŋ na baŋ ta ŋa 2–3 inches (51–76. A baaloŋ anaŋ naŋ pore a maŋ nɔŋ ka nyɔgerɔ a saaloŋ ama la ka nansaala maŋ boɔle ka  verticillium wilt, a baaloŋ ama gbɛɛ yaga a maŋ nyɔge la a saaloŋ vaɛ ka a e doɔre lɛ. a mine meŋ maŋ nyɔge la a vaɛ ka a e zɔŋ a ko a zaa, a baaloŋ mine meŋ la a maŋ vɛŋ ka a saaloŋ vaɛ a yɔ popo voɛ, a baaloŋ e la gyamaa a mine neŋ la a maŋ vaɛ e yellow mosaic ane kyɛ naŋ vɛŋ ka root-knot nematodes (  ka a nyege zaa poɔŋ). Ka fooŋ nyɛ ka a piili erɛ doɔre lɛ wuli ka baaloŋ kaŋa a nansaala na maŋ boɔle ka A. '' esculentus'' nyɔge a yi a baaloŋ ŋa naŋ yuori naŋ di ''Abelmoschus manihot kyɛ wa kpɛ a. ka a baaloŋ ŋa wa kpɛ anaŋ ka a nansaala maŋ boɔle ka Parbhani Kranti.'' ''A'' U.S paaloŋ poɔ saaloŋ kpoŋ zie zaa maŋ ko la a Florida poɔ, a zuo zaa a peɛle a Dade naŋ be a southern Florida<ref name=":0">[[:en:Regional_Integrated_Pest_Management_Centers|"Southern Florida 2005 Okra PMSP". Regional Integrated Pest Management Centers Database.]] 4 May 2022. Retrieved 30 June 2022.</ref><ref>Aguiar JL, McGiffen M, Natwick E, et&#x20;al. (2011). ''Okra Production in California''. [[:en:University_of_California,_Agriculture_and_Natural_Resources|University of California, Agriculture and Natural Resources]] (UCANR). p.&#x20;3. doi:10.3733/ucanr.7210. ISBN&#x20;<bdi>978-1-60107-002-9</bdi>. 7210.</ref> poɔ. Okra (saaloŋ) taa la sobie bale anaŋ maŋ tu kyɛ baŋ toɔ a baa  soŋ, azuiŋ yuoni poɔ saaloŋ maŋ bebe a ta ŋa kyuuri pie na. Acre yeni poɔ, bombie 18,000 pounds per acre (20,000 to over {{convert|30,000|lb/acre}} la baŋ bore o poɔ. Dagbuli koɔrɔɔ daa maŋ baŋ do la saa a ta ŋa $18/bushel ka a naŋ la  {{convert|0.60|$/lb}}.<ref name=":0" /> == Guolu == 2023 yuoni poɔ, a tendaa zaa saaloŋ koɔbo da e la 11.5 million tonnes, a India paaloŋ poɔ a ba {| class="wikitable" |+ !India !7.16 |- |Nigria |1.87 |- |Mali |0.76 |- |Sudan |0.30 |- |Pakistan |0.30 |- |World |11.52 |- | colspan="2" |Source: FAOSTAT<ref>"[https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL Okra production in 2023; Crops and livestock products/World regions/Production quantity/Year (from pick lists)"]. Food and Agriculture Organization of the United Nations, Statistics Division. 2025. Retrieved 2 May 2025.</ref> |} yoŋ da taa la a ŋa 62% a zaa lantaa, kyɛ ka Nigeria ane Mali meŋ baŋ be a tabɔl ŋa poɔ. == A Tɔnɔ anaŋ taa == Saaloŋ kɛrɛ taa la koɔ na maŋ be o poɔ maŋ ta ŋa 90%, ka 7% carbohydrates, 2% protein, ane kaa naŋ be o poɔ a meŋ ta ŋa. A tabɔl ŋa poɔ fo na nyɛ la ka  {{cvt|100|g}}, be o poɔŋ, saaloŋ kɛrɛ maŋ tere la calories a ta ŋa 33, peɛroo wuli ka a soma ko neɛzaa  ka o maŋ di a ta ŋa 20% bebiri zaa, a DV) a meŋ naŋ taa la vitamin C and vitamin K (table). A e la boma na (10-19% DV) of thiamine, folate, magnesium, ane potassium naŋ be o poɔ a seŋ ne nensaala diibu. == Culinary == Saaloŋ e la a zeɛre bone kaŋa fo naŋ sɔre boma ata ka o ba be a poɔ, a e la boma zeɛre na maŋ taa tegeroŋ a Louisiana<ref>Gutierrez CP (1992). ''Cajun Foodways''. University Press of Mississippi. p.&#x20;56. ISBN&#x20;<bdi>978-0-87805-563-0</bdi>.</ref> poɔ. Saaloŋ kyeene e la bondirii naŋ be a Southern United State paaloŋ poɔ. A Cuba ane Puerto Rico poɔ, zɛvaare la ka ba boɔlɔ ka  ''quimbombó'', la ka ba maŋ de maale ne ''quimbombó guisado bondirii bee zeɛre'' (Okra Stewed) a zeɛre ama maŋ yi taa ne la gumbo<ref>Julie Schwietert Collazo. "Cuban Quimbombo (Afro-Cuban Okra)". The Latin Kitchen. Archived from the original on 23 October 2020. Retrieved 21 October 2020.</ref><ref>Julie Schwietert Collazo. "Cuban Quimbombo (Afro-Cuban Okra)". The Latin Kitchen. Archived from the original on 23 October 2020. Retrieved 21 October 2020.</ref> zeɛre.  Dominican Republic paaloŋ poɔ anaŋ la e ba saaŋkompare zeɛre, a be poɔ ba boɔlɔ a la ka ''molondrón.''<ref>"El intrépido molondrón" (in Spanish). Diario Libre. 15 August 2012. Retrieved 29 August 2022.</ref> A Brazil poɔ, a e la ba bondiraa kaŋa naŋ taa tɔnɔ yaga zaa ziiri bee paaloŋ gyamaa poɔ a Brazil poɔ, aseŋ, caruru, a be ba maq de maale ne la shrimp, a Northeaster irigiŋ poɔ, ''frango com quiabo'' (chicken with okra) and ''carne refogada com quiabo'' (stewed a puli ne nɛne aneŋ okra) in Minas Gerais. {| class="wikitable" |+ ! {| class="wikitable" ! colspan="2" |Nutritional value per 100&#x20;g (3.5&#x20;oz) |- !Energy |138&#x20;kJ (33&#x20;kcal) |- !'''Carbohydrates''' |7.46 g |- !Sugars |1.48 g |- !Dietary fibre |3.3 g |- !'''Fat''' |0.19 g |- !'''Protein''' |1.9 g |- | colspan="2" | |- !'''Other constituents'''<ref>United States Food and Drug Administration (2024). "Daily Value on the Nutrition and Supplement Facts Labels". ''FDA''. Archived from the original on 27 March 2024. Retrieved 28 March 2024.</ref> |'''Quantity''' |- !Water |89.6 g<ref>In: </ref> |} |} === Vaɛ ane a Bombie === Okra (saaloŋ ) pɔle maŋ baŋ e la boma ba na maŋ de maale ne zeɛre, ba maŋ de a la ne  beets bee dandelions, a de salad eŋ paale. Saaloŋ bie e la boma ba naŋ maŋ kyeen bee a sɛ a tɔ  bee a ɛre ka a e zɔŋ a ba maŋ taa caffeine zaa a poɔŋ. A saŋa na ka American naŋ wa waana ne caffeine, ka a e la a  American Civil War (zɔɔre) na poɔ a 1861 yuoni saŋa, a ''Austin State Gazette'' na poɔ. Ba yeli ka acre yeni saaloŋ na wane saalombie a zuo ba naŋ bore coffee. Bee ka e feroo ka ba te de a yi ne Rio paaloŋ poɔ a wane.<ref>AUSTIN STATE GAZETTE [TEX.],p. 4, c. 2 (9 November 1861). "CONFEDERATE COFFEE SUBSTITUTES". University of Texas at Tyler. Archived from the original on 28 September 2007. Retrieved 23 March 2026.</ref> == Enfuomo Daga == <gallery> Duoro kɔre:Giant okra.jpg|left|thumb Duoro kɔre:Okra blossom with pollen.png|center|thumb Duoro kɔre:Okra seedling, hydroponic, 7days.JPG|left|thumb Duoro kɔre:Oklahoma-grown okra.jpg|center|thumb Duoro kɔre:Okra (Abelmoschus esculentus) cross-section - 20080613.png|center|thumb Duoro kɔre:Lady's finger (stamen and pollen).jpg|thumb </gallery> == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] 27sfpdthy6teq7l4cbfpm1k9v7te3z9 Pea soup 0 7281 63582 63468 2026-07-31T15:38:08Z Vision L1 19 63582 wikitext text/x-wiki {{databox|item=Q367225}} [[Duoro kɔre:Hernekeitto.jpg|thumb]] Pea zeɛre bee split pea zeɛre, e la zeɛre ba naŋ maŋ de pea banaŋ deɛle ka a ko doge ne a seŋ, split pea zeɛre. a zeɛre ama taa la parɛɛ a ŋa lɛ a maaloo naŋ taa parɛɛ a ŋa lɛ saaŋkompare pare gyamaa naŋ taa a maaloo a toɔraa. Gbɛɛ yaga a zeɛre maŋ waa ŋa teevaare bee ka a e doɔre a yi be ba naŋ maala a ane pea anaŋ ba naŋ de maala ne a. kyɛ a zaa koɔbo maŋ be la ''Pisum sativum.'' == Saadayel bee Dakoreŋ == Pea zeɛre e la zeɛre banaŋ dire yuomo tuturi naŋ pare, a yi a antiŋuity wagere na poɔ zaa, A Aristophanes poɔ, ba boɔlɔ a la ka The Bird”, kyɛ neɛ kaŋa naŋ yi a Greek  ane a Romans paaloŋ poɔ la da koɔrɔ a bombie ama, o da maŋ kɔ a la a ta ŋa 500 BC te ta ŋa 400 BC. A wagere na poɔ, ziire naŋ be a Athens poɔ ka ba da maŋ koɔrɔ pea zɛtoloŋ.<ref>https://web.archive.org/web/20120427183359/http://www.vegparadise.com/highestperch52.html</ref> Ba da maŋ dire la peas bommaara ka a naŋ ba nyoore sɛre, a naŋ maŋ e la bilibili lɛ kyɛ ka piili dire.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Pea_soup#cite_ref-2</ref> Peɛroo wuli ka saŋkompare poɔ ba maŋ baŋ de la buuluŋ bee kookoo, ka anaŋ wa peas maara<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Pea_soup#cite_ref-3</ref> ana la ka ba maŋ de maale ne a  ''Potage Saint-Germain kookoo.'' Kyɛ a bommaaara ama e la boma ba naŋ da maŋ de a maale ne bondirii a ko a  Louis XIV, ka onaŋ wa te yi a sɛrɛɛ di zie  Château de Saint-Germain-en-Laye, a yuori ŋa da pore la a (1660 – 1680) yuomo poɔ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Pea_soup#cite_ref-4</ref> === A Viiri a Tendaazaa === [[Duoro kɔre:Pie floater in Adelaide SA (cropped).jpg|thumb]] === Australia ===                Atikile meŋa: ''Pie floater'' Pie floater e la a Australian paaloŋ bondirii kaŋa naŋ pore a Adelaide paaloŋ poɔ. A bondirii ama pie zeɛre ane meat pie la ka ba maŋ de lantaa a maale ne, a ana yoŋ naane gbɛɛ yaga ba maŋ de la toosi a pale. A yelŋa piili taa la sagediibu ka o piili a 1890s yuom poɔ., pie floater de yuori kaŋ neɛzaa a baŋ a bondirii ka e boma ba naŋ da maŋ koɔrɔ a South Australian pie carts paaloŋ poɔ. A pie floater e la a Australian saaŋkompare bondiraa ka ba maŋ maale o maalo kaŋa a boɔle ka meat pie., kyɛ a mine kaŋa ba maŋ maale o la a saaŋkompare maaloo a nyɔge leɛ ka a pare leɛ do sazu kyɛ ka a pare leɛ sigi puliŋ.ka laa poɔ wa la, pea zeɛre maŋ e la tage kyɛ ka maale waa ŋa tevaare waaloŋ.<ref>http://blogs.abc.net.au/sa/2010/05/the-glorious-meat-pie-and-humble-pie-floater.html?site=adelaide&program=adelaide_afternoons</ref> === Britain ane Ireland === A e la bebiiri sakuuri yieluŋ kaŋ. Noba gyamaa naŋ baŋ ka ba sɛge ka o taa sommo yiebu zie a 1765<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Pea_soup#cite_ref-6</ref> yuoni naŋ pare poɔ. Ba da maŋ yeli ka, Pease bontoloŋ Pease bommaaroŋ Pease koɔ la be daleseŋ poɔ Bebie awai Ba mine boɔrɔ a la maaroŋ, Ba mine boɔrɔ a la toloŋ. Ka ba mine boɔrɔ a ka a be a daleseɛŋ poɔ Bebie awai koɔ. Pease e bɔrefɔ yuori naŋ yi a soga poɔ ka yeni yuori la pease kyɛ ka o yageroŋ yuori la pea, azuiŋ pea e la kyɛŋmaaroo a yelbie maaloo poɔ. Pease pudding meŋ da e la bondirii naŋ terɛ faŋa, kyɛ ka a daaroŋ meŋ naŋ be puliŋ, a ba e tuo, a maŋ yi peas ba naŋ deɛle ka a ko, a bondirii ama da e la bonkɔɔreba bondirii, a zuo a zaa anaŋ ba naŋ maŋ doge ne doba – nɛne<ref>Felicity Goodall, ''Lost Plymouth, Hidden Heritage of the Three Towns'', 2009</ref>, ana meŋa la a pea meŋa tɔre zaa ( ham) zeɛre. aneazaa pease la wa leɛre bondirii ana ba naŋ maŋ dire wagere zaa a yuomo tuturi naŋ pare poɔ, kyɛ a bondirii ama la naŋ e bone naŋ pore ka neɛzaa naŋ baŋ a, a waana zenɛ., kyɛ naŋ e ba saaŋkompare bondirii, ba maŋ maale a la ka a waa ŋa “mushy peas” ba da nɔŋ ka ba koɔrɔ a ne zoma ane chips a paaŋ pale ne nɛne. Pea soup e la bɔrefɔ yuori gyamaa naŋ baŋ ka ba maŋ maale a ka a waa ŋa puree koɔ tage, bee mushy peas koɔ bondirii. Ba na baŋ de la pea maara a maale ne a bee ka ba baŋ de pea anaŋ ba naŋ deɛle ka a ko a maale a.<ref>White, Eileen (2003). ''Soup''. Totnes, Britain.: Prospect Books. p.&#x20;105. ISBN&#x20;<bdi>1-903018-08-0</bdi>.</ref> A 19<sup>th</sup> yuomo naŋ poɔ naŋ pare, pea soup la ka ba da boɔlɔ bee ka noba da de ka a e bondrii naŋ e bondi-weɛŋ kyɛ naŋ bondirii naŋ wuli ka foo wa nyɛ neɛ ka o soba dire a lɛ wuli ka o soba naŋ daana la o soba.A Thaɔkeray senselluŋ ŋmaa kaŋa naŋ kyaare ka o yelzu e ka, “A Little Dinner at Timmins’s” ka deɛdeɛnɛ wa soore ka o pɔge ka boŋ la so ka o ba maŋ soore o zɔmmeŋ kɔrɔ yɛlɛ,? ka dɔɔnyaŋaa la, Mrs. Portman a soore te soore gbɛrebo lezare, n baŋ ka you ayi naŋ pare poɔ, ka o leɛ kaa o ne o niŋe kyɛ nyɔge o saaŋ, ka dabuo la e a pare baaraa te na gaa be kyɛ ba leɛ gaa be, ka pea soup da be la a be ka ba te di, ka Thomas hardy’s  ''Tess of the D'Urbervilles'', ka Tess a leɛ maaleŋ kaa o kyɛ yeli te laa danseɛ yaga ka te e la d'Urbervilles… te taa la kuri sulee, a taa laa naŋ ŋmaa viiri a waa ŋa suli kpoŋ, kyɛ ka ba naŋ maale ne o a kuri. Kyɛ ona la ka n ma da maŋ de donɔ ne a pea soup (zeɛre). A zeeɛre ama taaba maŋ e la boma banaŋ puli neŋ ne peas doɔre ana ka ba boɔlɔ ka “London Partiɔular” ka banaŋ wa eŋ a smog doɔre tage  na baare la ka boɔlɔ a London a yuori ŋa da pore la kyɛ wa te tɔ  Clean Air Act a 1956 yuoni poɔ<ref>[http://www.bbcgoodfood.com/recipes/3822/london-particular "London particular"], ''BBC Good Food Magazine'', BBC</ref>. [[Duoro kɔre:Yellow Split Pea Soup.jpg|thumb]] '''Canada''' ''Soupe aux pois [jaunes]''  (yellow pea soup ( zeɛre)) e la a  Québec cuisine saaŋkompare bondirii. Saaŋkompare  Québec cuisine e la bone naŋ daŋ bebe a  Maine cuisine ane a  cuisine of Vermont<ref>[https://montrealgazette.com/news/local-news/bill-brownstein-new-york-times-pays-tribute-to-canadian-cuisine-starting-with-joe-beefs-david-mcmillan "Bill Brownstein: New York Times pays tribute to Canadian cuisine – starting with Joe Beef's David McMillan"]. ''montrealgazette.com''. 16 January 2018.</ref> poɔ. A  Quebec's soupe aux pois<ref>Ferguson, Carol and Fraser, Margaret, ''A Century of Canadian Home Cooking: 1900 through the 90's'', Prentice Hall Canada Inc., Scarborough, 1992</ref> na pore ka neɛza naŋ baŋ la peas doɔre maŋ de la nyenoo a puli ne doba nɛne, ane zɔŋ. Ka fooŋ wa doge a doba nɛne  baare o maŋ nyɔge la ŋmaare ŋmaare a leɛ de te eŋ a zeɛre poɔ, a mine  meŋ bamine meŋ nyɔge a la a ŋmaare bilibili lɛ a eŋ a toɔraa a ne a zeɛre, '''Czech Republic''' A Czech Republic bondirii maaloo zie, pea zejre ((''hrachová polévka, hrachovka'') ba maq di a aŋa cremy zeɛre banaŋ ɛre puli taa  ne pea. Gbɛɛ yaga bamaŋ de a la a meele ne garlic ane marjoram, a bondirii ama diibu poc, baɔon la ka ba maq tasoga a de dire ne. ba maŋ maale a la ka e Borenyɛ saŋa bondirii.<ref>Prima, F. T. V. "[https://fresh.iprima.cz/recepty/hrachova-polevka Hrachová polévka – delikátní jemný krém s křupavou slaninou"]. ''Prima Fresh'' (in Czech). Retrieved 2025-04-26.</ref><ref>Kojzarova, Martina. "Vánoční hrachová polévka". ''Apetit Online'' (in Czech). Retrieved 2025-04-26.</ref><ref>"Hrachovka » Češka z Česka". ''www.ceskazceska.cz'' (in Czech). 2019-11-24. Retrieved 2025-04-26.</ref> [[Duoro kɔre:Erbswurst (cropped).jpg|thumb]] '''Germany''' Pea soup e la bondirii naŋ pore a Germany paaloŋ poɔ. Gbɛɛ yaga a maŋ puli ne la bee a meele ne nɛne, , sausage bee ''{{lang|de|[[Kassler]]}}'' (a pale ne doba nɛne seɛraa) kyɛ a paaŋ yi la a paaloŋ na poɔ a bonddirii naŋ maale. A paaŋ gyamaa poɔ ka banaŋ na maale a bondirii ama  sausages maŋ poɔ la a diibu saŋa ka ba laŋ di ne a pea zeɛre, kyɛ noba mine gba maŋ de di ne la borodo. Anaŋ ba naŋ maŋ daŋ maale eŋ koŋkolee poore mine maŋ de a la a maale ne bondirii gba. A boŋkaŋa banaŋ daŋ maale la a pea zeɛre bone, a boŋ ŋa banaŋ maale e la pea meal ane beef fat Erbswurst : pea sausage) a bone ŋa piili la a 1867 yuoni poɔ, John Heinrich Gruneberg la wane a bone ŋa. Onaŋ koɔrɔ ko a Prussian paaloŋ deme. A saŋa a Franco-Prussian zɔɔre naŋ piili, a zɔɔre ministry, ona meŋ gba da e la neɛ ba naŋ enyɛ ka o na toɔ la a kaara sogyɛre bondirii koɔrɔ zu A bondimaala kaŋa meŋ la pea zeɛre, a zeɛre ama, pea ane nanɛne kaaŋ ((''{{lang|de|[[Erbswurst]]}}'': pea sausage) la ka ba maŋ de lantaa a maale ne. A bondirii ama maaloo piilu e la a 1867 yuoni poɔ,  Johann Heinrich Grüneberg, la neɛ naŋ daŋ piili a bondirii ama maaloo azuiŋ ona la wane a bondirii ama, o na la koɔre a boma ama a ko Prussian State. A saŋa a  Franco-Prussian War naŋ ŋmɛ a daworo ka a yi. Ona la da sogyɛre pea zeɛre ane boroodo. Ba da mɛ la a maaloo zie ka o e kpoŋ, a zie ŋa la ka aba maŋ maala a bondirii kyɛ naŋ koɔre a bombulo, ba maŋ baŋ maale la bondrii a ta ŋa 4,000 ane 5,000 tone, ''Erbswurst,'' anaŋ la ka ba maŋ maale ko sogyɛre a zɔɔre poɔ. 1889 yuoni poɔ, A Knorr bondirii kompani maŋ da karatare naŋ wuli ka pampana ba so la bamine. Knorr ona la zenɛ ka ba boɔlɔ Unilevere brand, a maaloo ŋa e la Erbswurst a Borenyɛ kyuu poɔ a bebie lezare ne pie ata daare a 2018 yuoni poɔ.<ref>3thedward (19 December 2018). "Eilmeldung Ende der Erbswurst Ende 2018" &#x2013; via YouTube.</ref> === '''Indonesia''' === Dutch colony, Indonesia de la a bondirii ama yi ziekaŋa, ba naŋ boɔrɔ bee ka ba boɔlɔ sup '' ercis'' or ''erwtensoep'', ona la e a  Dutch–Indonesian saaŋkompare bondirii. === '''Netherlands''' === [[Duoro kɔre:Erwtensoep roggebrood katenspek.jpg|thumb]] ''Erwtensoep'' (Dutch: &#x5B;ˈɛrtə(n)sup&#x5D; <sup><phonos file="Nl-erwtensoep.ogg"></phonos></sup>), la ka ba boɔlɔ ''snert'' (Dutch: &#x5B;snɛrt&#x5D; <sup><phonos file="Nl-snert.ogg"></phonos></sup>), la e a Dutch paaloŋ poɔ pea zeɛre. a zeɛre ama maŋ e la tage kyɛ waa ŋa teɛ vaare, ba maŋ ŋmaare la doba nɛne feeŋ feeŋ a eŋ, zama a pale , carrots,  leeks,  celeriac bee stalk celery ane daŋgeli. Slices of ''{{lang|nl|[[rookworst]]}}'' (smoked sausage)  zaa e la boma ba naŋ maŋ ŋma eŋ a zeɛre ŋa poɔ ka banaŋ wa waana ka ba di bee a ko neɛ ka o soba a di. A zeɛre ama e la saaŋkompare zeɛre banaŋ maŋ di a winter tigiri diibu poɔ la e a  Dutch bondirii maaloo zie. Ba maŋ di la a saaŋkompare bondirii ama ne a  Frisian rye bread (''{{lang|nl|roggebrood}}'') ane bacon, cheese bee butter. A bacon ama la ka ba maŋ de maale ne  ''{{lang|nl|katenspek}}'', a bacon, bondirii ama maaloo taa la tɛɛtɛɛ, a mine ba maŋ doge la kyɛ naŋ sɛ bee a kyeen.  Pancakes e la boŋkaŋa ba naŋ maŋ tasoga de di ne pea zeɛre. a zeɛre ama la ka ba boɔlɔ ka ''snert met struif'', ''{{lang|nl|struif}}, ka a mannoo la'' pancakes. A Royal  Dutch Navy pea zeɛre maŋ e la feeŋ a ne cubes peɛle mine naŋ maŋ do deɛle a zeɛre saa zu. Ana la ka ba paaŋ boɔlɔ ''Snert met Drijfijs'' (pea soup with floating ice). koek-en-zopie ama naŋ wa e la bondifeeŋ mine ane bonnyuuri mine banaŋ maŋ di kyɛ nyu a winter tigiri diibu poɔ, a saŋa a sakubu naŋ maŋ wa leri, babɛrɛ poore, buli ane mama poore naŋ be a Netherlands poɔ, gbɛɛ yaga serve ''{{lang|nl|snert}} ama la ka ba maŋ de di ne a tigiri, ka a e ba'' savoury snack. A Suriname, naŋ da e a Dutch colony, Dutch pea zeɛre dogebo diibu a teŋɛ poɔ meŋ e la a toɔraa lɛ. === '''Nordic countries''' === Swedish ''{{lang|sv|ärtsoppa}}''; Finnish ''{{lang|fi|hernekeitto}}'' {{IPA|fi|ˈhernekˌkei̯tːo|}}; Danish ''{{lang|da|gul ærtesuppe}}''; Norwegian ''{{lang|no|ertesuppe}}''. Nordic pea zeɛre maŋ e la boma ba naŋ maŋ doge ne daba nɛne, aneazaa ka wagere mine a nɛne maŋ dɔgele la a lambogiriŋ, ka ŋmaare a bibili lɛ kyɛ ka zama ane boma aseŋ thyme ane marjoram. A Finland zeɛre e la boma banaŋ maŋ maale ne pea maara, A Sweden, a Norway ane Denmark, pea doɔre la ka maŋ de maale ne. === '''Sweden and Finland''' === [[Duoro kɔre:Pea soup in Lohja.jpg|thumb]] '''A Sweden ane Findland''' zeɛre gbɛɛ yaga a maŋ e la boma ba naŋ maŋ de mustard ane zama a ŋmaare lantaa ( a ba e a Sweden yoŋ)  kyɛ a mine, meŋ anaŋ ba naŋ maŋ deɛle ka a ko la ka ba maŋ de a doge ne zeɛre, a seŋ (thyme, bee marjoram, ama maŋ biŋ la a dɔɔle a tabɔl zu ka neɛzaa wa boɔrɔ ka o e eŋ a di. A zeɛre la paaŋ baŋ tu, aseŋ a pancakes ane jam a paaŋ de nansaala boma mine banaŋ boɔlɔ ka (  (strawberry, raspberry, bilberry, cloudberry ). A Sweden poɔ a zeɛre ama mine wagere anaŋ ne a punsch toloŋ la maŋ kyɛnɛ. A pea zeɛre diibu a Sweden ane a Findland poɔ, a zeɛre ama diibu piili la 13<sup>th</sup> yuomo naŋ pare kyɛ e saaŋkompare bondirii banaŋ ma di Nadaare bebiri. Ba yeli ka a yeli ŋa daŋ piili la a krito biiri nɔleŋ poɔ bee wagere, na maŋ e a Nudaare bebiri. Kuɛ a saaŋkompare Nadaare pea zeɛre ama e la boma banaŋ maŋ koɔrɔ a bondirii koɔrɔ zie, aseŋ sakue poore, sogyɛre kpɛzie a ne bondirii maale dire, ane dire poore.<ref>"Pea soup and pancakes – Sweden's Thursday favourite". ''Routes North''. 10 February 2018. Retrieved 9 December 2023.</ref> A Finland, Laskiainen, a winter tigiri  kpaaroŋ ne a Shrove Tuesday, pea zeɛre la ka ba maŋ de di ne a tigiri ŋa poɔ bee a mine a  pancakes laskiaispulla seɛre. A tigiri ŋa diibu maŋ laŋ ne la downhill sledding. A Swedish king Eric XIV (1533–1577) da seŋ ka o kpi a yi saŋa na onaŋ di a zeɛre  arsenic- banaŋ eŋ teeŋ faare wa baare.<ref>Lars Ericson in ''Johan III'', ISBN, p. 109</ref> Kyɛ a da saaŋ ka a arsenic teeŋ fare ama da e la boma banaŋ eŋ a pea zeɛre poɔ.<ref>Harrison, Dick. "Ärtsoppa och arsenik". ''Svenska Dagbladet'' (in Swedish). Retrieved 9 December 2023.</ref> Pea zeɛre anaŋ neŋ la ka baŋ baŋ boɔlɔ ka a e a Swedish gaŋ sɛgere  August Strindberg. Ama la ka ba de ka a e gudamat (ŋmemɛ bondirii).<ref>"Pea soup" (PDF). American Swedish Historical Museum. Retrieved 9 December 2023.</ref> === '''Denmark''' === A Denmark poɔ, pea zeɛre e la boma banaŋ maŋ de di ne doba puori ane  medisterpølse,banaŋ doge, a paaŋ pale ne a mustard, pickled beets and rugbrød lamogiriŋ. A yi be meŋ, a bndirii ama maŋ tasoga e la tigiri bondirii, anaŋ ne beer ane snaps la maŋ kyɛne a tigiri diibu poɔ.<ref>Martin Schultz (9 September 2014). "No "Hjorddrengenes"-market without gule ærter". ''Lokalavisen, Norddjurs'' (in Danish). Politikens Lokalaviser A/S. Retrieved 11 December 2023.</ref> A Denmark poɔ, a bondirii ama piilu naŋ tuuli la a gaa 1766 yuomo naŋ pare poɔ, sɛgebo naŋ wuli, a bondirii ama yiibu bee piilu zie e la Bronze teŋɛ bee a paaloŋ naŋ piili, ka a peas ane cabbage wa ko baare, a zɛvaare ama e la bone naŋ pore a winter poɔ.<ref>"Familien Løcke". ''guleærter.dk'' (in Danish). Møllerens. Retrieved 17 October 2014.</ref><ref>. Beware: This is not always a solid source.</ref><ref>Boyhus, Else-Marie (1996): ''Grøntsager – en køkkenhistorie'', ISBN {{in lang|da}}</ref> === '''Norway''' === '''Norway''' poɔ, a pea zeɛre e la saaŋkompare bondirii banaŋ maŋ de d ne a  Easter, tigiri, anaŋ ne daŋgeli ,  carrots aane zɛvaɛ. === '''Poland''' === [[Duoro kɔre:Goroh 014.jpg|thumb]] '''A Poland poɔ, pea zeɛre''' (''{{lang|pl|grochówka}}'' {{IPA|pl|ɡrɔˈxuf.ka||Pl-grochówka.ogg}} <sup><phonos file="Pl-grochówka.ogg"></phonos></sup>) a bondirrii ama gbɛɛ yaga maŋ e kyaare la sogyɛre, a be la ka a bondirii ama e bone naŋ pore ka neɛzaa baŋ. Ananso ka pea zeɛre e boma naŋ e mɔlɔ kyɛ e boma naŋ e bondiri naŋ taa tɔnɔ yaga a k nensaala endaa eŋɛ, aneŋ meŋ a zeɛre ama maaloo naŋ ba taa tuo.<ref>Piepenbring, Dan (11 November 2013). "Happy Veterans Day! Military Food Staples That Supported the Troops' Stomachs". ''Bon Appétit''. Retrieved 5 October 2024.</ref>  A taa la yeluŋ kaŋa ka Sogyɛre (pea soup) ( (''{{lang|pl|grochówka wojskowa}}'') a maŋ e la tage a mane lɛ tere naŋ na baŋ tuŋ a poɔ daadaa lɛ. Aneazaa ka pea zeɛre ama gbɛɛ yaga, a bondirii ama maŋ e la boma banaŋ maŋ maale ka a e gyamaa, gbɛɛ meŋ a bondirii ama ne field kitchens la maŋ laŋ kyɛnɛ. Anaŋ waana ŋa field kitchens la ka ba maŋ de maale ne bondirii a ko gyamaa.<ref>"Volunteers distributing pea soup during XIX. Great Orchestra of Christmas Charity Finale". ''Wiadomosci-gazeta.pl''. Retrieved 22 May 2026.</ref> === '''Ukraine''' === A Ukraine poɔ, a be la ka ba baŋ ka o e ''horokhovyi sup'' bee ''{{Transliteration|uk|horokhivka}},''<ref>Franko, Olha. Практична кухня.&#x20;— Lviv: Kamenyar, 1991.&#x20;— p.&#x20;28</ref> pea zeɛre e la naŋ pore a e bebiri zaa zeɛre. Gbɛɛ yaga a meŋ gba maŋ paale ne la nɛne bee bacon, gbɛɛ yaga  croutons maŋ e la boma banaŋ de eŋ bondirii poɔ a ko neɛ. === '''United States''' === A United State paaloŋ poɔ, “ pea zeɛre” ka bonzaa ba la paale a poɔ anaŋ la ka ba boɔlɔ ka puree koɔ baaloŋ. A pea zeɛre ama pile la a 1905 yuoni ne poɔ ane split peas doba-nɛne nyɛnnoo ane nanɛne seɛraa. A zeɛre ama maŋ kyoɔre a la ka ba tɔ nyɛ lɛ a zeɛre meŋa naŋ waa.<ref>Mumford, Angelina Jenkins (1905). ''The Genesee Valley cookbook''. p.&#x20;8.</ref> Split pea zeɛre, gbɛɛ yaga a maŋ e la bone naŋ e koɔ feeŋ, fo maŋ nyɛ la pea ane ham la maŋ lantaa, a zeɛre ama e la boma naŋ pore a Northeast poɔ, ane a Midwest ane a  Pacific Northwest poɔ. A taa la saaŋkompare yelturaa kaŋa a kyaare greeen-colored foods on St. Patrick's bebiri. Aseŋ a 1919 yuoni poɔ, Boston Globe article, yele ka sɛre ka a bondirii ama na noma, "A St. Patrick's Day Dinner" ne Cream of Green Pea Soup (American Style)", a paaŋ paale ne "Cream of Green Pea Soup (American Style)" kyɛ naŋ paale codfish croquettes with green pea sauce, lettuce salad, pistachio ice cream, ane "green decorated cake" .<ref>"Household Department", ''Boston Daily Globe,'' March 16, 1919, p. 76</ref> == '''Kaa kyɛ nyɛ''' == ·        Dal ·        Lentil soup ·        List of legume dishes ·        List of soups ·        List of vegetable soups ·        Marrowfat peas ·        Pie floater ·        Sambar (dish) == Sommo yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] gkj95llhdjcwkl1ie49w19ra4wbbtmh 63583 63582 2026-07-31T16:02:28Z Vision L1 19 63583 wikitext text/x-wiki {{databox|item=Q367225}} [[Duoro kɔre:Hernekeitto.jpg|thumb]] Pea zeɛre bee split pea zeɛre, e la zeɛre ba naŋ maŋ de pea banaŋ deɛle ka a ko doge ne a seŋ, split pea zeɛre. a zeɛre ama taa la parɛɛ a ŋa lɛ a maaloo naŋ taa parɛɛ a ŋa lɛ saaŋkompare pare gyamaa naŋ taa a maaloo a toɔraa. Gbɛɛ yaga a zeɛre maŋ waa ŋa teevaare bee ka a e doɔre a yi be ba naŋ maala a ane pea anaŋ ba naŋ de maala ne a. kyɛ a zaa koɔbo maŋ be la ''Pisum sativum.'' == Saadayel bee Dakoreŋ == Pea zeɛre e la zeɛre banaŋ dire yuomo tuturi naŋ pare, a yi a antiŋuity wagere na poɔ zaa, A Aristophanes poɔ, ba boɔlɔ a la ka The Bird”, kyɛ neɛ kaŋa naŋ yi a Greek  ane a Romans paaloŋ poɔ la da koɔrɔ a bombie ama, o da maŋ kɔ a la a ta ŋa 500 BC te ta ŋa 400 BC. A wagere na poɔ, ziire naŋ be a Athens poɔ ka ba da maŋ koɔrɔ pea zɛtoloŋ.<ref>https://web.archive.org/web/20120427183359/http://www.vegparadise.com/highestperch52.html</ref> Ba da maŋ dire la peas bommaara ka a naŋ ba nyoore sɛre, a naŋ maŋ e la bilibili lɛ kyɛ ka piili dire.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Pea_soup#cite_ref-2</ref> Peɛroo wuli ka saŋkompare poɔ ba maŋ baŋ de la buuluŋ bee kookoo, ka anaŋ wa peas maara<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Pea_soup#cite_ref-3</ref> ana la ka ba maŋ de maale ne a  ''Potage Saint-Germain kookoo.'' Kyɛ a bommaaara ama e la boma ba naŋ da maŋ de a maale ne bondirii a ko a  Louis XIV, ka onaŋ wa te yi a sɛrɛɛ di zie  Château de Saint-Germain-en-Laye, a yuori ŋa da pore la a (1660 – 1680) yuomo poɔ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Pea_soup#cite_ref-4</ref> === A Viiri a Tendaazaa === [[Duoro kɔre:Pie floater in Adelaide SA (cropped).jpg|thumb]] === Australia ===                Atikile meŋa: ''Pie floater'' Pie floater e la a Australian paaloŋ bondirii kaŋa naŋ pore a Adelaide paaloŋ poɔ. A bondirii ama pie zeɛre ane meat pie la ka ba maŋ de lantaa a maale ne, a ana yoŋ naane gbɛɛ yaga ba maŋ de la toosi a pale. A yelŋa piili taa la sagediibu ka o piili a 1890s yuom poɔ., pie floater de yuori kaŋ neɛzaa a baŋ a bondirii ka e boma ba naŋ da maŋ koɔrɔ a South Australian pie carts paaloŋ poɔ. A pie floater e la a Australian saaŋkompare bondiraa ka ba maŋ maale o maalo kaŋa a boɔle ka meat pie., kyɛ a mine kaŋa ba maŋ maale o la a saaŋkompare maaloo a nyɔge leɛ ka a pare leɛ do sazu kyɛ ka a pare leɛ sigi puliŋ.ka laa poɔ wa la, pea zeɛre maŋ e la tage kyɛ ka maale waa ŋa tevaare waaloŋ.<ref>http://blogs.abc.net.au/sa/2010/05/the-glorious-meat-pie-and-humble-pie-floater.html?site=adelaide&program=adelaide_afternoons</ref> === Britain ane Ireland === A e la bebiiri sakuuri yieluŋ kaŋ. Noba gyamaa naŋ baŋ ka ba sɛge ka o taa sommo yiebu zie a 1765<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Pea_soup#cite_ref-6</ref> yuoni naŋ pare poɔ. Ba da maŋ yeli ka, Pease bontoloŋ Pease bommaaroŋ Pease koɔ la be daleseŋ poɔ Bebie awai Ba mine boɔrɔ a la maaroŋ, Ba mine boɔrɔ a la toloŋ. Ka ba mine boɔrɔ a ka a be a daleseɛŋ poɔ Bebie awai koɔ. Pease e bɔrefɔ yuori naŋ yi a soga poɔ ka yeni yuori la pease kyɛ ka o yageroŋ yuori la pea, azuiŋ pea e la kyɛŋmaaroo a yelbie maaloo poɔ. Pease pudding meŋ da e la bondirii naŋ terɛ faŋa, kyɛ ka a daaroŋ meŋ naŋ be puliŋ, a ba e tuo, a maŋ yi peas ba naŋ deɛle ka a ko, a bondirii ama da e la bonkɔɔreba bondirii, a zuo a zaa anaŋ ba naŋ maŋ doge ne doba – nɛne<ref>Felicity Goodall, ''Lost Plymouth, Hidden Heritage of the Three Towns'', 2009</ref>, ana meŋa la a pea meŋa tɔre zaa ( ham) zeɛre. aneazaa pease la wa leɛre bondirii ana ba naŋ maŋ dire wagere zaa a yuomo tuturi naŋ pare poɔ, kyɛ a bondirii ama la naŋ e bone naŋ pore ka neɛzaa naŋ baŋ a, a waana zenɛ., kyɛ naŋ e ba saaŋkompare bondirii, ba maŋ maale a la ka a waa ŋa “mushy peas” ba da nɔŋ ka ba koɔrɔ a ne zoma ane chips a paaŋ pale ne nɛne. Pea soup e la bɔrefɔ yuori gyamaa naŋ baŋ ka ba maŋ maale a ka a waa ŋa puree koɔ tage, bee mushy peas koɔ bondirii. Ba na baŋ de la pea maara a maale ne a bee ka ba baŋ de pea anaŋ ba naŋ deɛle ka a ko a maale a.<ref>White, Eileen (2003). ''Soup''. Totnes, Britain.: Prospect Books. p.&#x20;105. ISBN&#x20;<bdi>1-903018-08-0</bdi>.</ref> A 19<sup>th</sup> yuomo naŋ poɔ naŋ pare, pea soup la ka ba da boɔlɔ bee ka noba da de ka a e bondrii naŋ e bondi-weɛŋ kyɛ naŋ bondirii naŋ wuli ka foo wa nyɛ neɛ ka o soba dire a lɛ wuli ka o soba naŋ daana la o soba.A Thaɔkeray senselluŋ ŋmaa kaŋa naŋ kyaare ka o yelzu e ka, “A Little Dinner at Timmins’s” ka deɛdeɛnɛ wa soore ka o pɔge ka boŋ la so ka o ba maŋ soore o zɔmmeŋ kɔrɔ yɛlɛ,? ka dɔɔnyaŋaa la, Mrs. Portman a soore te soore gbɛrebo lezare, n baŋ ka you ayi naŋ pare poɔ, ka o leɛ kaa o ne o niŋe kyɛ nyɔge o saaŋ, ka dabuo la e a pare baaraa te na gaa be kyɛ ba leɛ gaa be, ka pea soup da be la a be ka ba te di, ka Thomas hardy’s  ''Tess of the D'Urbervilles'', ka Tess a leɛ maaleŋ kaa o kyɛ yeli te laa danseɛ yaga ka te e la d'Urbervilles… te taa la kuri sulee, a taa laa naŋ ŋmaa viiri a waa ŋa suli kpoŋ, kyɛ ka ba naŋ maale ne o a kuri. Kyɛ ona la ka n ma da maŋ de donɔ ne a pea soup (zeɛre). A zeeɛre ama taaba maŋ e la boma banaŋ puli neŋ ne peas doɔre ana ka ba boɔlɔ ka “London Partiɔular” ka banaŋ wa eŋ a smog doɔre tage  na baare la ka boɔlɔ a London a yuori ŋa da pore la kyɛ wa te tɔ  Clean Air Act a 1956 yuoni poɔ<ref>[http://www.bbcgoodfood.com/recipes/3822/london-particular "London particular"], ''BBC Good Food Magazine'', BBC</ref>. [[Duoro kɔre:Yellow Split Pea Soup.jpg|thumb]] '''Canada''' ''Soupe aux pois [jaunes]''  (yellow pea soup ( zeɛre)) e la a  Québec cuisine saaŋkompare bondirii. Saaŋkompare  Québec cuisine e la bone naŋ daŋ bebe a  Maine cuisine ane a  cuisine of Vermont<ref>[https://montrealgazette.com/news/local-news/bill-brownstein-new-york-times-pays-tribute-to-canadian-cuisine-starting-with-joe-beefs-david-mcmillan "Bill Brownstein: New York Times pays tribute to Canadian cuisine – starting with Joe Beef's David McMillan"]. ''montrealgazette.com''. 16 January 2018.</ref> poɔ. A  Quebec's soupe aux pois<ref>Ferguson, Carol and Fraser, Margaret, ''A Century of Canadian Home Cooking: 1900 through the 90's'', Prentice Hall Canada Inc., Scarborough, 1992</ref> na pore ka neɛza naŋ baŋ la peas doɔre maŋ de la nyenoo a puli ne doba nɛne, ane zɔŋ. Ka fooŋ wa doge a doba nɛne  baare o maŋ nyɔge la ŋmaare ŋmaare a leɛ de te eŋ a zeɛre poɔ, a mine  meŋ bamine meŋ nyɔge a la a ŋmaare bilibili lɛ a eŋ a toɔraa a ne a zeɛre, '''Czech Republic''' A Czech Republic bondirii maaloo zie, pea zejre ((''hrachová polévka, hrachovka'') ba maq di a aŋa cremy zeɛre banaŋ ɛre puli taa  ne pea. Gbɛɛ yaga bamaŋ de a la a meele ne garlic ane marjoram, a bondirii ama diibu poc, baɔon la ka ba maq tasoga a de dire ne. ba maŋ maale a la ka e Borenyɛ saŋa bondirii.<ref>Prima, F. T. V. "[https://fresh.iprima.cz/recepty/hrachova-polevka Hrachová polévka – delikátní jemný krém s křupavou slaninou"]. ''Prima Fresh'' (in Czech). Retrieved 2025-04-26.</ref><ref>Kojzarova, Martina. "[https://www.apetitonline.cz/recept/vanocni-hrachova-polevka Vánoční hrachová polévka]". ''Apetit Online'' (in Czech). Retrieved 2025-04-26.</ref><ref>"[https://www.ceskazceska.cz/hrachovka/ Hrachovka » Češka z Česka]". ''www.ceskazceska.cz'' (in Czech). 2019-11-24. Retrieved 2025-04-26.</ref> [[Duoro kɔre:Erbswurst (cropped).jpg|thumb]] '''Germany''' Pea soup e la bondirii naŋ pore a Germany paaloŋ poɔ. Gbɛɛ yaga a maŋ puli ne la bee a meele ne nɛne, , sausage bee ''{{lang|de|[[Kassler]]}}'' (a pale ne doba nɛne seɛraa) kyɛ a paaŋ yi la a paaloŋ na poɔ a bonddirii naŋ maale. A paaŋ gyamaa poɔ ka banaŋ na maale a bondirii ama  sausages maŋ poɔ la a diibu saŋa ka ba laŋ di ne a pea zeɛre, kyɛ noba mine gba maŋ de di ne la borodo. Anaŋ ba naŋ maŋ daŋ maale eŋ koŋkolee poore mine maŋ de a la a maale ne bondirii gba. A boŋkaŋa banaŋ daŋ maale la a pea zeɛre bone, a boŋ ŋa banaŋ maale e la pea meal ane beef fat Erbswurst : pea sausage) a bone ŋa piili la a 1867 yuoni poɔ, John Heinrich Gruneberg la wane a bone ŋa. Onaŋ koɔrɔ ko a Prussian paaloŋ deme. A saŋa a Franco-Prussian zɔɔre naŋ piili, a zɔɔre ministry, ona meŋ gba da e la neɛ ba naŋ enyɛ ka o na toɔ la a kaara sogyɛre bondirii koɔrɔ zu A bondimaala kaŋa meŋ la pea zeɛre, a zeɛre ama, pea ane nanɛne kaaŋ ((''{{lang|de|[[Erbswurst]]}}'': pea sausage) la ka ba maŋ de lantaa a maale ne. A bondirii ama maaloo piilu e la a 1867 yuoni poɔ,  Johann Heinrich Grüneberg, la neɛ naŋ daŋ piili a bondirii ama maaloo azuiŋ ona la wane a bondirii ama, o na la koɔre a boma ama a ko Prussian State. A saŋa a  Franco-Prussian War naŋ ŋmɛ a daworo ka a yi. Ona la da sogyɛre pea zeɛre ane boroodo. Ba da mɛ la a maaloo zie ka o e kpoŋ, a zie ŋa la ka aba maŋ maala a bondirii kyɛ naŋ koɔre a bombulo, ba maŋ baŋ maale la bondrii a ta ŋa 4,000 ane 5,000 tone, ''Erbswurst,'' anaŋ la ka ba maŋ maale ko sogyɛre a zɔɔre poɔ. 1889 yuoni poɔ, A Knorr bondirii kompani maŋ da karatare naŋ wuli ka pampana ba so la bamine. Knorr ona la zenɛ ka ba boɔlɔ Unilevere brand, a maaloo ŋa e la Erbswurst a Borenyɛ kyuu poɔ a bebie lezare ne pie ata daare a 2018 yuoni poɔ.<ref>3thedward (19 December 2018). "[https://www.youtube.com/watch?v=tzyeacBEwtQ Eilmeldung Ende der Erbswurst Ende 2018"] &#x2013; via YouTube.</ref> === '''Indonesia''' === Dutch colony, Indonesia de la a bondirii ama yi ziekaŋa, ba naŋ boɔrɔ bee ka ba boɔlɔ sup '' ercis'' or ''erwtensoep'', ona la e a  Dutch–Indonesian saaŋkompare bondirii. === '''Netherlands''' === [[Duoro kɔre:Erwtensoep roggebrood katenspek.jpg|thumb]] ''Erwtensoep'' (Dutch: &#x5B;ˈɛrtə(n)sup&#x5D; <sup><phonos file="Nl-erwtensoep.ogg"></phonos></sup>), la ka ba boɔlɔ ''snert'' (Dutch: &#x5B;snɛrt&#x5D; <sup><phonos file="Nl-snert.ogg"></phonos></sup>), la e a Dutch paaloŋ poɔ pea zeɛre. a zeɛre ama maŋ e la tage kyɛ waa ŋa teɛ vaare, ba maŋ ŋmaare la doba nɛne feeŋ feeŋ a eŋ, zama a pale , carrots,  leeks,  celeriac bee stalk celery ane daŋgeli. Slices of ''{{lang|nl|[[rookworst]]}}'' (smoked sausage)  zaa e la boma ba naŋ maŋ ŋma eŋ a zeɛre ŋa poɔ ka banaŋ wa waana ka ba di bee a ko neɛ ka o soba a di. A zeɛre ama e la saaŋkompare zeɛre banaŋ maŋ di a winter tigiri diibu poɔ la e a  Dutch bondirii maaloo zie. Ba maŋ di la a saaŋkompare bondirii ama ne a  Frisian rye bread (''{{lang|nl|roggebrood}}'') ane bacon, cheese bee butter. A bacon ama la ka ba maŋ de maale ne  ''{{lang|nl|katenspek}}'', a bacon, bondirii ama maaloo taa la tɛɛtɛɛ, a mine ba maŋ doge la kyɛ naŋ sɛ bee a kyeen.  Pancakes e la boŋkaŋa ba naŋ maŋ tasoga de di ne pea zeɛre. a zeɛre ama la ka ba boɔlɔ ka ''snert met struif'', ''{{lang|nl|struif}}, ka a mannoo la'' pancakes. A Royal  Dutch Navy pea zeɛre maŋ e la feeŋ a ne cubes peɛle mine naŋ maŋ do deɛle a zeɛre saa zu. Ana la ka ba paaŋ boɔlɔ ''Snert met Drijfijs'' (pea soup with floating ice). koek-en-zopie ama naŋ wa e la bondifeeŋ mine ane bonnyuuri mine banaŋ maŋ di kyɛ nyu a winter tigiri diibu poɔ, a saŋa a sakubu naŋ maŋ wa leri, babɛrɛ poore, buli ane mama poore naŋ be a Netherlands poɔ, gbɛɛ yaga serve ''{{lang|nl|snert}} ama la ka ba maŋ de di ne a tigiri, ka a e ba'' savoury snack. A Suriname, naŋ da e a Dutch colony, Dutch pea zeɛre dogebo diibu a teŋɛ poɔ meŋ e la a toɔraa lɛ. === '''Nordic countries''' === Swedish ''{{lang|sv|ärtsoppa}}''; Finnish ''{{lang|fi|hernekeitto}}'' {{IPA|fi|ˈhernekˌkei̯tːo|}}; Danish ''{{lang|da|gul ærtesuppe}}''; Norwegian ''{{lang|no|ertesuppe}}''. Nordic pea zeɛre maŋ e la boma ba naŋ maŋ doge ne daba nɛne, aneazaa ka wagere mine a nɛne maŋ dɔgele la a lambogiriŋ, ka ŋmaare a bibili lɛ kyɛ ka zama ane boma aseŋ thyme ane marjoram. A Finland zeɛre e la boma banaŋ maŋ maale ne pea maara, A Sweden, a Norway ane Denmark, pea doɔre la ka maŋ de maale ne. === '''Sweden and Finland''' === [[Duoro kɔre:Pea soup in Lohja.jpg|thumb]] '''A Sweden ane Findland''' zeɛre gbɛɛ yaga a maŋ e la boma ba naŋ maŋ de mustard ane zama a ŋmaare lantaa ( a ba e a Sweden yoŋ)  kyɛ a mine, meŋ anaŋ ba naŋ maŋ deɛle ka a ko la ka ba maŋ de a doge ne zeɛre, a seŋ (thyme, bee marjoram, ama maŋ biŋ la a dɔɔle a tabɔl zu ka neɛzaa wa boɔrɔ ka o e eŋ a di. A zeɛre la paaŋ baŋ tu, aseŋ a pancakes ane jam a paaŋ de nansaala boma mine banaŋ boɔlɔ ka (  (strawberry, raspberry, bilberry, cloudberry ). A Sweden poɔ a zeɛre ama mine wagere anaŋ ne a punsch toloŋ la maŋ kyɛnɛ. A pea zeɛre diibu a Sweden ane a Findland poɔ, a zeɛre ama diibu piili la 13<sup>th</sup> yuomo naŋ pare kyɛ e saaŋkompare bondirii banaŋ ma di Nadaare bebiri. Ba yeli ka a yeli ŋa daŋ piili la a krito biiri nɔleŋ poɔ bee wagere, na maŋ e a Nudaare bebiri. Kuɛ a saaŋkompare Nadaare pea zeɛre ama e la boma banaŋ maŋ koɔrɔ a bondirii koɔrɔ zie, aseŋ sakue poore, sogyɛre kpɛzie a ne bondirii maale dire, ane dire poore.<ref>"[https://www.routesnorth.com/eating-drinking/pea-soup-and-pancakes-swedens-thursday-favourite/ Pea soup and pancakes – Sweden's Thursday favourite]". ''Routes North''. 10 February 2018. Retrieved 9 December 2023.</ref> A Finland, Laskiainen, a winter tigiri  kpaaroŋ ne a Shrove Tuesday, pea zeɛre la ka ba maŋ de di ne a tigiri ŋa poɔ bee a mine a  pancakes laskiaispulla seɛre. A tigiri ŋa diibu maŋ laŋ ne la downhill sledding. A Swedish king Eric XIV (1533–1577) da seŋ ka o kpi a yi saŋa na onaŋ di a zeɛre  arsenic- banaŋ eŋ teeŋ faare wa baare.<ref>Lars Ericson in ''Johan III'', ISBN, p. 109</ref> Kyɛ a da saaŋ ka a arsenic teeŋ fare ama da e la boma banaŋ eŋ a pea zeɛre poɔ.<ref>Harrison, Dick. "Ärtsoppa och arsenik". ''Svenska Dagbladet'' (in Swedish). Retrieved 9 December 2023.</ref> Pea zeɛre anaŋ neŋ la ka baŋ baŋ boɔlɔ ka a e a Swedish gaŋ sɛgere  August Strindberg. Ama la ka ba de ka a e gudamat (ŋmemɛ bondirii).<ref>"Pea soup" (PDF). American Swedish Historical Museum. Retrieved 9 December 2023.</ref> === '''Denmark''' === A Denmark poɔ, pea zeɛre e la boma banaŋ maŋ de di ne doba puori ane  medisterpølse,banaŋ doge, a paaŋ pale ne a mustard, pickled beets and rugbrød lamogiriŋ. A yi be meŋ, a bndirii ama maŋ tasoga e la tigiri bondirii, anaŋ ne beer ane snaps la maŋ kyɛne a tigiri diibu poɔ.<ref>Martin Schultz (9 September 2014). "No "Hjorddrengenes"-market without gule ærter". ''Lokalavisen, Norddjurs'' (in Danish). Politikens Lokalaviser A/S. Retrieved 11 December 2023.</ref> A Denmark poɔ, a bondirii ama piilu naŋ tuuli la a gaa 1766 yuomo naŋ pare poɔ, sɛgebo naŋ wuli, a bondirii ama yiibu bee piilu zie e la Bronze teŋɛ bee a paaloŋ naŋ piili, ka a peas ane cabbage wa ko baare, a zɛvaare ama e la bone naŋ pore a winter poɔ.<ref>"Familien Løcke". ''guleærter.dk'' (in Danish). Møllerens. Retrieved 17 October 2014.</ref><ref>. Beware: This is not always a solid source.</ref><ref>Boyhus, Else-Marie (1996): ''Grøntsager – en køkkenhistorie'', ISBN {{in lang|da}}</ref> === '''Norway''' === '''Norway''' poɔ, a pea zeɛre e la saaŋkompare bondirii banaŋ maŋ de d ne a  Easter, tigiri, anaŋ ne daŋgeli ,  carrots aane zɛvaɛ. === '''Poland''' === [[Duoro kɔre:Goroh 014.jpg|thumb]] '''A Poland poɔ, pea zeɛre''' (''{{lang|pl|grochówka}}'' {{IPA|pl|ɡrɔˈxuf.ka||Pl-grochówka.ogg}} <sup><phonos file="Pl-grochówka.ogg"></phonos></sup>) a bondirrii ama gbɛɛ yaga maŋ e kyaare la sogyɛre, a be la ka a bondirii ama e bone naŋ pore ka neɛzaa baŋ. Ananso ka pea zeɛre e boma naŋ e mɔlɔ kyɛ e boma naŋ e bondiri naŋ taa tɔnɔ yaga a k nensaala endaa eŋɛ, aneŋ meŋ a zeɛre ama maaloo naŋ ba taa tuo.<ref>Piepenbring, Dan (11 November 2013). "Happy Veterans Day! Military Food Staples That Supported the Troops' Stomachs". ''Bon Appétit''. Retrieved 5 October 2024.</ref>  A taa la yeluŋ kaŋa ka Sogyɛre (pea soup) ( (''{{lang|pl|grochówka wojskowa}}'') a maŋ e la tage a mane lɛ tere naŋ na baŋ tuŋ a poɔ daadaa lɛ. Aneazaa ka pea zeɛre ama gbɛɛ yaga, a bondirii ama maŋ e la boma banaŋ maŋ maale ka a e gyamaa, gbɛɛ meŋ a bondirii ama ne field kitchens la maŋ laŋ kyɛnɛ. Anaŋ waana ŋa field kitchens la ka ba maŋ de maale ne bondirii a ko gyamaa.<ref>"Volunteers distributing pea soup during XIX. Great Orchestra of Christmas Charity Finale". ''Wiadomosci-gazeta.pl''. Retrieved 22 May 2026.</ref> === '''Ukraine''' === A Ukraine poɔ, a be la ka ba baŋ ka o e ''horokhovyi sup'' bee ''{{Transliteration|uk|horokhivka}},''<ref>Franko, Olha. Практична кухня.&#x20;— Lviv: Kamenyar, 1991.&#x20;— p.&#x20;28</ref> pea zeɛre e la naŋ pore a e bebiri zaa zeɛre. Gbɛɛ yaga a meŋ gba maŋ paale ne la nɛne bee bacon, gbɛɛ yaga  croutons maŋ e la boma banaŋ de eŋ bondirii poɔ a ko neɛ. === '''United States''' === A United State paaloŋ poɔ, “ pea zeɛre” ka bonzaa ba la paale a poɔ anaŋ la ka ba boɔlɔ ka puree koɔ baaloŋ. A pea zeɛre ama pile la a 1905 yuoni ne poɔ ane split peas doba-nɛne nyɛnnoo ane nanɛne seɛraa. A zeɛre ama maŋ kyoɔre a la ka ba tɔ nyɛ lɛ a zeɛre meŋa naŋ waa.<ref>Mumford, Angelina Jenkins (1905). ''The Genesee Valley cookbook''. p.&#x20;8.</ref> Split pea zeɛre, gbɛɛ yaga a maŋ e la bone naŋ e koɔ feeŋ, fo maŋ nyɛ la pea ane ham la maŋ lantaa, a zeɛre ama e la boma naŋ pore a Northeast poɔ, ane a Midwest ane a  Pacific Northwest poɔ. A taa la saaŋkompare yelturaa kaŋa a kyaare greeen-colored foods on St. Patrick's bebiri. Aseŋ a 1919 yuoni poɔ, Boston Globe article, yele ka sɛre ka a bondirii ama na noma, "A St. Patrick's Day Dinner" ne Cream of Green Pea Soup (American Style)", a paaŋ paale ne "Cream of Green Pea Soup (American Style)" kyɛ naŋ paale codfish croquettes with green pea sauce, lettuce salad, pistachio ice cream, ane "green decorated cake" .<ref>"Household Department", ''Boston Daily Globe,'' March 16, 1919, p. 76</ref> == '''Kaa kyɛ nyɛ''' == ·        Dal ·        Lentil soup ·        List of legume dishes ·        List of soups ·        List of vegetable soups ·        Marrowfat peas ·        Pie floater ·        Sambar (dish) == Sommo yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] offdgh0rgyevjbnip23c5v5gain3amd 63584 63583 2026-07-31T16:04:29Z Vision L1 19 63584 wikitext text/x-wiki {{databox|item=Q367225}} [[Duoro kɔre:Hernekeitto.jpg|thumb]] Pea zeɛre bee split pea zeɛre, e la zeɛre ba naŋ maŋ de pea banaŋ deɛle ka a ko doge ne a seŋ, split pea zeɛre. a zeɛre ama taa la parɛɛ a ŋa lɛ a maaloo naŋ taa parɛɛ a ŋa lɛ saaŋkompare pare gyamaa naŋ taa a maaloo a toɔraa. Gbɛɛ yaga a zeɛre maŋ waa ŋa teevaare bee ka a e doɔre a yi be ba naŋ maala a ane pea anaŋ ba naŋ de maala ne a. kyɛ a zaa koɔbo maŋ be la ''Pisum sativum.'' == Saadayel bee Dakoreŋ == Pea zeɛre e la zeɛre banaŋ dire yuomo tuturi naŋ pare, a yi a antiŋuity wagere na poɔ zaa, A Aristophanes poɔ, ba boɔlɔ a la ka The Bird”, kyɛ neɛ kaŋa naŋ yi a Greek  ane a Romans paaloŋ poɔ la da koɔrɔ a bombie ama, o da maŋ kɔ a la a ta ŋa 500 BC te ta ŋa 400 BC. A wagere na poɔ, ziire naŋ be a Athens poɔ ka ba da maŋ koɔrɔ pea zɛtoloŋ.<ref>https://web.archive.org/web/20120427183359/http://www.vegparadise.com/highestperch52.html</ref> Ba da maŋ dire la peas bommaara ka a naŋ ba nyoore sɛre, a naŋ maŋ e la bilibili lɛ kyɛ ka piili dire.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Pea_soup#cite_ref-2</ref> Peɛroo wuli ka saŋkompare poɔ ba maŋ baŋ de la buuluŋ bee kookoo, ka anaŋ wa peas maara<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Pea_soup#cite_ref-3</ref> ana la ka ba maŋ de maale ne a  ''Potage Saint-Germain kookoo.'' Kyɛ a bommaaara ama e la boma ba naŋ da maŋ de a maale ne bondirii a ko a  Louis XIV, ka onaŋ wa te yi a sɛrɛɛ di zie  Château de Saint-Germain-en-Laye, a yuori ŋa da pore la a (1660 – 1680) yuomo poɔ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Pea_soup#cite_ref-4</ref> === A Viiri a Tendaazaa === [[Duoro kɔre:Pie floater in Adelaide SA (cropped).jpg|thumb]] === Australia ===                Atikile meŋa: ''Pie floater'' Pie floater e la a Australian paaloŋ bondirii kaŋa naŋ pore a Adelaide paaloŋ poɔ. A bondirii ama pie zeɛre ane meat pie la ka ba maŋ de lantaa a maale ne, a ana yoŋ naane gbɛɛ yaga ba maŋ de la toosi a pale. A yelŋa piili taa la sagediibu ka o piili a 1890s yuom poɔ., pie floater de yuori kaŋ neɛzaa a baŋ a bondirii ka e boma ba naŋ da maŋ koɔrɔ a South Australian pie carts paaloŋ poɔ. A pie floater e la a Australian saaŋkompare bondiraa ka ba maŋ maale o maalo kaŋa a boɔle ka meat pie., kyɛ a mine kaŋa ba maŋ maale o la a saaŋkompare maaloo a nyɔge leɛ ka a pare leɛ do sazu kyɛ ka a pare leɛ sigi puliŋ.ka laa poɔ wa la, pea zeɛre maŋ e la tage kyɛ ka maale waa ŋa tevaare waaloŋ.<ref>http://blogs.abc.net.au/sa/2010/05/the-glorious-meat-pie-and-humble-pie-floater.html?site=adelaide&program=adelaide_afternoons</ref> === Britain ane Ireland === A e la bebiiri sakuuri yieluŋ kaŋ. Noba gyamaa naŋ baŋ ka ba sɛge ka o taa sommo yiebu zie a 1765<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Pea_soup#cite_ref-6</ref> yuoni naŋ pare poɔ. Ba da maŋ yeli ka, Pease bontoloŋ Pease bommaaroŋ Pease koɔ la be daleseŋ poɔ Bebie awai Ba mine boɔrɔ a la maaroŋ, Ba mine boɔrɔ a la toloŋ. Ka ba mine boɔrɔ a ka a be a daleseɛŋ poɔ Bebie awai koɔ. Pease e bɔrefɔ yuori naŋ yi a soga poɔ ka yeni yuori la pease kyɛ ka o yageroŋ yuori la pea, azuiŋ pea e la kyɛŋmaaroo a yelbie maaloo poɔ. Pease pudding meŋ da e la bondirii naŋ terɛ faŋa, kyɛ ka a daaroŋ meŋ naŋ be puliŋ, a ba e tuo, a maŋ yi peas ba naŋ deɛle ka a ko, a bondirii ama da e la bonkɔɔreba bondirii, a zuo a zaa anaŋ ba naŋ maŋ doge ne doba – nɛne<ref>Felicity Goodall, ''Lost Plymouth, Hidden Heritage of the Three Towns'', 2009</ref>, ana meŋa la a pea meŋa tɔre zaa ( ham) zeɛre. aneazaa pease la wa leɛre bondirii ana ba naŋ maŋ dire wagere zaa a yuomo tuturi naŋ pare poɔ, kyɛ a bondirii ama la naŋ e bone naŋ pore ka neɛzaa naŋ baŋ a, a waana zenɛ., kyɛ naŋ e ba saaŋkompare bondirii, ba maŋ maale a la ka a waa ŋa “mushy peas” ba da nɔŋ ka ba koɔrɔ a ne zoma ane chips a paaŋ pale ne nɛne. Pea soup e la bɔrefɔ yuori gyamaa naŋ baŋ ka ba maŋ maale a ka a waa ŋa puree koɔ tage, bee mushy peas koɔ bondirii. Ba na baŋ de la pea maara a maale ne a bee ka ba baŋ de pea anaŋ ba naŋ deɛle ka a ko a maale a.<ref>White, Eileen (2003). ''Soup''. Totnes, Britain.: Prospect Books. p.&#x20;105. ISBN&#x20;<bdi>1-903018-08-0</bdi>.</ref> A 19<sup>th</sup> yuomo naŋ poɔ naŋ pare, pea soup la ka ba da boɔlɔ bee ka noba da de ka a e bondrii naŋ e bondi-weɛŋ kyɛ naŋ bondirii naŋ wuli ka foo wa nyɛ neɛ ka o soba dire a lɛ wuli ka o soba naŋ daana la o soba.A Thaɔkeray senselluŋ ŋmaa kaŋa naŋ kyaare ka o yelzu e ka, “A Little Dinner at Timmins’s” ka deɛdeɛnɛ wa soore ka o pɔge ka boŋ la so ka o ba maŋ soore o zɔmmeŋ kɔrɔ yɛlɛ,? ka dɔɔnyaŋaa la, Mrs. Portman a soore te soore gbɛrebo lezare, n baŋ ka you ayi naŋ pare poɔ, ka o leɛ kaa o ne o niŋe kyɛ nyɔge o saaŋ, ka dabuo la e a pare baaraa te na gaa be kyɛ ba leɛ gaa be, ka pea soup da be la a be ka ba te di, ka Thomas hardy’s  ''Tess of the D'Urbervilles'', ka Tess a leɛ maaleŋ kaa o kyɛ yeli te laa danseɛ yaga ka te e la d'Urbervilles… te taa la kuri sulee, a taa laa naŋ ŋmaa viiri a waa ŋa suli kpoŋ, kyɛ ka ba naŋ maale ne o a kuri. Kyɛ ona la ka n ma da maŋ de donɔ ne a pea soup (zeɛre). A zeeɛre ama taaba maŋ e la boma banaŋ puli neŋ ne peas doɔre ana ka ba boɔlɔ ka “London Partiɔular” ka banaŋ wa eŋ a smog doɔre tage  na baare la ka boɔlɔ a London a yuori ŋa da pore la kyɛ wa te tɔ  Clean Air Act a 1956 yuoni poɔ<ref>[http://www.bbcgoodfood.com/recipes/3822/london-particular "London particular"], ''BBC Good Food Magazine'', BBC</ref>. [[Duoro kɔre:Yellow Split Pea Soup.jpg|thumb]] '''Canada''' ''Soupe aux pois [jaunes]''  (yellow pea soup ( zeɛre)) e la a  Québec cuisine saaŋkompare bondirii. Saaŋkompare  Québec cuisine e la bone naŋ daŋ bebe a  Maine cuisine ane a  cuisine of Vermont<ref>[https://montrealgazette.com/news/local-news/bill-brownstein-new-york-times-pays-tribute-to-canadian-cuisine-starting-with-joe-beefs-david-mcmillan "Bill Brownstein: New York Times pays tribute to Canadian cuisine – starting with Joe Beef's David McMillan"]. ''montrealgazette.com''. 16 January 2018.</ref> poɔ. A  Quebec's soupe aux pois<ref>Ferguson, Carol and Fraser, Margaret, ''A Century of Canadian Home Cooking: 1900 through the 90's'', Prentice Hall Canada Inc., Scarborough, 1992</ref> na pore ka neɛza naŋ baŋ la peas doɔre maŋ de la nyenoo a puli ne doba nɛne, ane zɔŋ. Ka fooŋ wa doge a doba nɛne  baare o maŋ nyɔge la ŋmaare ŋmaare a leɛ de te eŋ a zeɛre poɔ, a mine  meŋ bamine meŋ nyɔge a la a ŋmaare bilibili lɛ a eŋ a toɔraa a ne a zeɛre, '''Czech Republic''' A Czech Republic bondirii maaloo zie, pea zejre ((''hrachová polévka, hrachovka'') ba maq di a aŋa cremy zeɛre banaŋ ɛre puli taa  ne pea. Gbɛɛ yaga bamaŋ de a la a meele ne garlic ane marjoram, a bondirii ama diibu poc, baɔon la ka ba maq tasoga a de dire ne. ba maŋ maale a la ka e Borenyɛ saŋa bondirii.<ref>Prima, F. T. V. "[https://fresh.iprima.cz/recepty/hrachova-polevka Hrachová polévka – delikátní jemný krém s křupavou slaninou"]. ''Prima Fresh'' (in Czech). Retrieved 2025-04-26.</ref><ref>Kojzarova, Martina. "[https://www.apetitonline.cz/recept/vanocni-hrachova-polevka Vánoční hrachová polévka]". ''Apetit Online'' (in Czech). Retrieved 2025-04-26.</ref><ref>"[https://www.ceskazceska.cz/hrachovka/ Hrachovka » Češka z Česka]". ''www.ceskazceska.cz'' (in Czech). 2019-11-24. Retrieved 2025-04-26.</ref> [[Duoro kɔre:Erbswurst (cropped).jpg|thumb]] '''Germany''' Pea soup e la bondirii naŋ pore a Germany paaloŋ poɔ. Gbɛɛ yaga a maŋ puli ne la bee a meele ne nɛne, , sausage bee ''{{lang|de|[[Kassler]]}}'' (a pale ne doba nɛne seɛraa) kyɛ a paaŋ yi la a paaloŋ na poɔ a bonddirii naŋ maale. A paaŋ gyamaa poɔ ka banaŋ na maale a bondirii ama  sausages maŋ poɔ la a diibu saŋa ka ba laŋ di ne a pea zeɛre, kyɛ noba mine gba maŋ de di ne la borodo. Anaŋ ba naŋ maŋ daŋ maale eŋ koŋkolee poore mine maŋ de a la a maale ne bondirii gba. A boŋkaŋa banaŋ daŋ maale la a pea zeɛre bone, a boŋ ŋa banaŋ maale e la pea meal ane beef fat Erbswurst : pea sausage) a bone ŋa piili la a 1867 yuoni poɔ, John Heinrich Gruneberg la wane a bone ŋa. Onaŋ koɔrɔ ko a Prussian paaloŋ deme. A saŋa a Franco-Prussian zɔɔre naŋ piili, a zɔɔre ministry, ona meŋ gba da e la neɛ ba naŋ enyɛ ka o na toɔ la a kaara sogyɛre bondirii koɔrɔ zu A bondimaala kaŋa meŋ la pea zeɛre, a zeɛre ama, pea ane nanɛne kaaŋ ((''{{lang|de|[[Erbswurst]]}}'': pea sausage) la ka ba maŋ de lantaa a maale ne. A bondirii ama maaloo piilu e la a 1867 yuoni poɔ,  Johann Heinrich Grüneberg, la neɛ naŋ daŋ piili a bondirii ama maaloo azuiŋ ona la wane a bondirii ama, o na la koɔre a boma ama a ko Prussian State. A saŋa a  Franco-Prussian War naŋ ŋmɛ a daworo ka a yi. Ona la da sogyɛre pea zeɛre ane boroodo. Ba da mɛ la a maaloo zie ka o e kpoŋ, a zie ŋa la ka aba maŋ maala a bondirii kyɛ naŋ koɔre a bombulo, ba maŋ baŋ maale la bondrii a ta ŋa 4,000 ane 5,000 tone, ''Erbswurst,'' anaŋ la ka ba maŋ maale ko sogyɛre a zɔɔre poɔ. 1889 yuoni poɔ, A Knorr bondirii kompani maŋ da karatare naŋ wuli ka pampana ba so la bamine. Knorr ona la zenɛ ka ba boɔlɔ Unilevere brand, a maaloo ŋa e la Erbswurst a Borenyɛ kyuu poɔ a bebie lezare ne pie ata daare a 2018 yuoni poɔ.<ref>3thedward (19 December 2018). "[https://www.youtube.com/watch?v=tzyeacBEwtQ Eilmeldung Ende der Erbswurst Ende 2018"] &#x2013; via YouTube.</ref> === '''Indonesia''' === Dutch colony, Indonesia de la a bondirii ama yi ziekaŋa, ba naŋ boɔrɔ bee ka ba boɔlɔ sup '' ercis'' or ''erwtensoep'', ona la e a  Dutch–Indonesian saaŋkompare bondirii. === '''Netherlands''' === [[Duoro kɔre:Erwtensoep roggebrood katenspek.jpg|thumb]] ''Erwtensoep'' (Dutch: &#x5B;ˈɛrtə(n)sup&#x5D; <sup><phonos file="Nl-erwtensoep.ogg"></phonos></sup>), la ka ba boɔlɔ ''snert'' (Dutch: &#x5B;snɛrt&#x5D; <sup><phonos file="Nl-snert.ogg"></phonos></sup>), la e a Dutch paaloŋ poɔ pea zeɛre. a zeɛre ama maŋ e la tage kyɛ waa ŋa teɛ vaare, ba maŋ ŋmaare la doba nɛne feeŋ feeŋ a eŋ, zama a pale , carrots,  leeks,  celeriac bee stalk celery ane daŋgeli. Slices of ''{{lang|nl|[[rookworst]]}}'' (smoked sausage)  zaa e la boma ba naŋ maŋ ŋma eŋ a zeɛre ŋa poɔ ka banaŋ wa waana ka ba di bee a ko neɛ ka o soba a di. A zeɛre ama e la saaŋkompare zeɛre banaŋ maŋ di a winter tigiri diibu poɔ la e a  Dutch bondirii maaloo zie. Ba maŋ di la a saaŋkompare bondirii ama ne a  Frisian rye bread (''{{lang|nl|roggebrood}}'') ane bacon, cheese bee butter. A bacon ama la ka ba maŋ de maale ne  ''{{lang|nl|katenspek}}'', a bacon, bondirii ama maaloo taa la tɛɛtɛɛ, a mine ba maŋ doge la kyɛ naŋ sɛ bee a kyeen.  Pancakes e la boŋkaŋa ba naŋ maŋ tasoga de di ne pea zeɛre. a zeɛre ama la ka ba boɔlɔ ka ''snert met struif'', ''{{lang|nl|struif}}, ka a mannoo la'' pancakes. A Royal  Dutch Navy pea zeɛre maŋ e la feeŋ a ne cubes peɛle mine naŋ maŋ do deɛle a zeɛre saa zu. Ana la ka ba paaŋ boɔlɔ ''Snert met Drijfijs'' (pea soup with floating ice). koek-en-zopie ama naŋ wa e la bondifeeŋ mine ane bonnyuuri mine banaŋ maŋ di kyɛ nyu a winter tigiri diibu poɔ, a saŋa a sakubu naŋ maŋ wa leri, babɛrɛ poore, buli ane mama poore naŋ be a Netherlands poɔ, gbɛɛ yaga serve ''{{lang|nl|snert}} ama la ka ba maŋ de di ne a tigiri, ka a e ba'' savoury snack. A Suriname, naŋ da e a Dutch colony, Dutch pea zeɛre dogebo diibu a teŋɛ poɔ meŋ e la a toɔraa lɛ. === '''Nordic countries''' === Swedish ''{{lang|sv|ärtsoppa}}''; Finnish ''{{lang|fi|hernekeitto}}'' {{IPA|fi|ˈhernekˌkei̯tːo|}}; Danish ''{{lang|da|gul ærtesuppe}}''; Norwegian ''{{lang|no|ertesuppe}}''. Nordic pea zeɛre maŋ e la boma ba naŋ maŋ doge ne daba nɛne, aneazaa ka wagere mine a nɛne maŋ dɔgele la a lambogiriŋ, ka ŋmaare a bibili lɛ kyɛ ka zama ane boma aseŋ thyme ane marjoram. A Finland zeɛre e la boma banaŋ maŋ maale ne pea maara, A Sweden, a Norway ane Denmark, pea doɔre la ka maŋ de maale ne. === '''Sweden and Finland''' === [[Duoro kɔre:Pea soup in Lohja.jpg|thumb]] '''A Sweden ane Findland''' zeɛre gbɛɛ yaga a maŋ e la boma ba naŋ maŋ de mustard ane zama a ŋmaare lantaa ( a ba e a Sweden yoŋ)  kyɛ a mine, meŋ anaŋ ba naŋ maŋ deɛle ka a ko la ka ba maŋ de a doge ne zeɛre, a seŋ (thyme, bee marjoram, ama maŋ biŋ la a dɔɔle a tabɔl zu ka neɛzaa wa boɔrɔ ka o e eŋ a di. A zeɛre la paaŋ baŋ tu, aseŋ a pancakes ane jam a paaŋ de nansaala boma mine banaŋ boɔlɔ ka (  (strawberry, raspberry, bilberry, cloudberry ). A Sweden poɔ a zeɛre ama mine wagere anaŋ ne a punsch toloŋ la maŋ kyɛnɛ. A pea zeɛre diibu a Sweden ane a Findland poɔ, a zeɛre ama diibu piili la 13<sup>th</sup> yuomo naŋ pare kyɛ e saaŋkompare bondirii banaŋ ma di Nadaare bebiri. Ba yeli ka a yeli ŋa daŋ piili la a krito biiri nɔleŋ poɔ bee wagere, na maŋ e a Nudaare bebiri. Kuɛ a saaŋkompare Nadaare pea zeɛre ama e la boma banaŋ maŋ koɔrɔ a bondirii koɔrɔ zie, aseŋ sakue poore, sogyɛre kpɛzie a ne bondirii maale dire, ane dire poore.<ref>"[https://www.routesnorth.com/eating-drinking/pea-soup-and-pancakes-swedens-thursday-favourite/ Pea soup and pancakes – Sweden's Thursday favourite]". ''Routes North''. 10 February 2018. Retrieved 9 December 2023.</ref> A Finland, Laskiainen, a winter tigiri  kpaaroŋ ne a Shrove Tuesday, pea zeɛre la ka ba maŋ de di ne a tigiri ŋa poɔ bee a mine a  pancakes laskiaispulla seɛre. A tigiri ŋa diibu maŋ laŋ ne la downhill sledding. A Swedish king Eric XIV (1533–1577) da seŋ ka o kpi a yi saŋa na onaŋ di a zeɛre  arsenic- banaŋ eŋ teeŋ faare wa baare.<ref>Lars Ericson in ''Johan III'', ISBN, p. 109</ref> Kyɛ a da saaŋ ka a arsenic teeŋ fare ama da e la boma banaŋ eŋ a pea zeɛre poɔ.<ref>Harrison, Dick. "[https://blog.svd.se/kunglighistoria/2010/02/17/artsoppa-och-arsenik/ Ärtsoppa och arsenik]". ''Svenska Dagbladet'' (in Swedish). Retrieved 9 December 2023.</ref> Pea zeɛre anaŋ neŋ la ka baŋ baŋ boɔlɔ ka a e a Swedish gaŋ sɛgere  August Strindberg. Ama la ka ba de ka a e gudamat (ŋmemɛ bondirii).<ref>"Pea soup" (PDF). American Swedish Historical Museum. Retrieved 9 December 2023.</ref> === '''Denmark''' === A Denmark poɔ, pea zeɛre e la boma banaŋ maŋ de di ne doba puori ane  medisterpølse,banaŋ doge, a paaŋ pale ne a mustard, pickled beets and rugbrød lamogiriŋ. A yi be meŋ, a bndirii ama maŋ tasoga e la tigiri bondirii, anaŋ ne beer ane snaps la maŋ kyɛne a tigiri diibu poɔ.<ref>Martin Schultz (9 September 2014). "No "Hjorddrengenes"-market without gule ærter". ''Lokalavisen, Norddjurs'' (in Danish). Politikens Lokalaviser A/S. Retrieved 11 December 2023.</ref> A Denmark poɔ, a bondirii ama piilu naŋ tuuli la a gaa 1766 yuomo naŋ pare poɔ, sɛgebo naŋ wuli, a bondirii ama yiibu bee piilu zie e la Bronze teŋɛ bee a paaloŋ naŋ piili, ka a peas ane cabbage wa ko baare, a zɛvaare ama e la bone naŋ pore a winter poɔ.<ref>"Familien Løcke". ''guleærter.dk'' (in Danish). Møllerens. Retrieved 17 October 2014.</ref><ref>. Beware: This is not always a solid source.</ref><ref>Boyhus, Else-Marie (1996): ''Grøntsager – en køkkenhistorie'', ISBN {{in lang|da}}</ref> === '''Norway''' === '''Norway''' poɔ, a pea zeɛre e la saaŋkompare bondirii banaŋ maŋ de d ne a  Easter, tigiri, anaŋ ne daŋgeli ,  carrots aane zɛvaɛ. === '''Poland''' === [[Duoro kɔre:Goroh 014.jpg|thumb]] '''A Poland poɔ, pea zeɛre''' (''{{lang|pl|grochówka}}'' {{IPA|pl|ɡrɔˈxuf.ka||Pl-grochówka.ogg}} <sup><phonos file="Pl-grochówka.ogg"></phonos></sup>) a bondirrii ama gbɛɛ yaga maŋ e kyaare la sogyɛre, a be la ka a bondirii ama e bone naŋ pore ka neɛzaa baŋ. Ananso ka pea zeɛre e boma naŋ e mɔlɔ kyɛ e boma naŋ e bondiri naŋ taa tɔnɔ yaga a k nensaala endaa eŋɛ, aneŋ meŋ a zeɛre ama maaloo naŋ ba taa tuo.<ref>Piepenbring, Dan (11 November 2013). "Happy Veterans Day! Military Food Staples That Supported the Troops' Stomachs". ''Bon Appétit''. Retrieved 5 October 2024.</ref>  A taa la yeluŋ kaŋa ka Sogyɛre (pea soup) ( (''{{lang|pl|grochówka wojskowa}}'') a maŋ e la tage a mane lɛ tere naŋ na baŋ tuŋ a poɔ daadaa lɛ. Aneazaa ka pea zeɛre ama gbɛɛ yaga, a bondirii ama maŋ e la boma banaŋ maŋ maale ka a e gyamaa, gbɛɛ meŋ a bondirii ama ne field kitchens la maŋ laŋ kyɛnɛ. Anaŋ waana ŋa field kitchens la ka ba maŋ de maale ne bondirii a ko gyamaa.<ref>"Volunteers distributing pea soup during XIX. Great Orchestra of Christmas Charity Finale". ''Wiadomosci-gazeta.pl''. Retrieved 22 May 2026.</ref> === '''Ukraine''' === A Ukraine poɔ, a be la ka ba baŋ ka o e ''horokhovyi sup'' bee ''{{Transliteration|uk|horokhivka}},''<ref>Franko, Olha. Практична кухня.&#x20;— Lviv: Kamenyar, 1991.&#x20;— p.&#x20;28</ref> pea zeɛre e la naŋ pore a e bebiri zaa zeɛre. Gbɛɛ yaga a meŋ gba maŋ paale ne la nɛne bee bacon, gbɛɛ yaga  croutons maŋ e la boma banaŋ de eŋ bondirii poɔ a ko neɛ. === '''United States''' === A United State paaloŋ poɔ, “ pea zeɛre” ka bonzaa ba la paale a poɔ anaŋ la ka ba boɔlɔ ka puree koɔ baaloŋ. A pea zeɛre ama pile la a 1905 yuoni ne poɔ ane split peas doba-nɛne nyɛnnoo ane nanɛne seɛraa. A zeɛre ama maŋ kyoɔre a la ka ba tɔ nyɛ lɛ a zeɛre meŋa naŋ waa.<ref>Mumford, Angelina Jenkins (1905). ''The Genesee Valley cookbook''. p.&#x20;8.</ref> Split pea zeɛre, gbɛɛ yaga a maŋ e la bone naŋ e koɔ feeŋ, fo maŋ nyɛ la pea ane ham la maŋ lantaa, a zeɛre ama e la boma naŋ pore a Northeast poɔ, ane a Midwest ane a  Pacific Northwest poɔ. A taa la saaŋkompare yelturaa kaŋa a kyaare greeen-colored foods on St. Patrick's bebiri. Aseŋ a 1919 yuoni poɔ, Boston Globe article, yele ka sɛre ka a bondirii ama na noma, "A St. Patrick's Day Dinner" ne Cream of Green Pea Soup (American Style)", a paaŋ paale ne "Cream of Green Pea Soup (American Style)" kyɛ naŋ paale codfish croquettes with green pea sauce, lettuce salad, pistachio ice cream, ane "green decorated cake" .<ref>"Household Department", ''Boston Daily Globe,'' March 16, 1919, p. 76</ref> == '''Kaa kyɛ nyɛ''' == ·        Dal ·        Lentil soup ·        List of legume dishes ·        List of soups ·        List of vegetable soups ·        Marrowfat peas ·        Pie floater ·        Sambar (dish) == Sommo yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] erdenmkrgxntbggi9xt3xrvy1t1vrb2 63585 63584 2026-07-31T16:08:55Z Vision L1 19 63585 wikitext text/x-wiki {{databox|item=Q367225}} [[Duoro kɔre:Hernekeitto.jpg|thumb]] Pea zeɛre bee split pea zeɛre, e la zeɛre ba naŋ maŋ de pea banaŋ deɛle ka a ko doge ne a seŋ, split pea zeɛre. a zeɛre ama taa la parɛɛ a ŋa lɛ a maaloo naŋ taa parɛɛ a ŋa lɛ saaŋkompare pare gyamaa naŋ taa a maaloo a toɔraa. Gbɛɛ yaga a zeɛre maŋ waa ŋa teevaare bee ka a e doɔre a yi be ba naŋ maala a ane pea anaŋ ba naŋ de maala ne a. kyɛ a zaa koɔbo maŋ be la ''Pisum sativum.'' == Saadayel bee Dakoreŋ == Pea zeɛre e la zeɛre banaŋ dire yuomo tuturi naŋ pare, a yi a antiŋuity wagere na poɔ zaa, A Aristophanes poɔ, ba boɔlɔ a la ka The Bird”, kyɛ neɛ kaŋa naŋ yi a Greek  ane a Romans paaloŋ poɔ la da koɔrɔ a bombie ama, o da maŋ kɔ a la a ta ŋa 500 BC te ta ŋa 400 BC. A wagere na poɔ, ziire naŋ be a Athens poɔ ka ba da maŋ koɔrɔ pea zɛtoloŋ.<ref>https://web.archive.org/web/20120427183359/http://www.vegparadise.com/highestperch52.html</ref> Ba da maŋ dire la peas bommaara ka a naŋ ba nyoore sɛre, a naŋ maŋ e la bilibili lɛ kyɛ ka piili dire.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Pea_soup#cite_ref-2</ref> Peɛroo wuli ka saŋkompare poɔ ba maŋ baŋ de la buuluŋ bee kookoo, ka anaŋ wa peas maara<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Pea_soup#cite_ref-3</ref> ana la ka ba maŋ de maale ne a  ''Potage Saint-Germain kookoo.'' Kyɛ a bommaaara ama e la boma ba naŋ da maŋ de a maale ne bondirii a ko a  Louis XIV, ka onaŋ wa te yi a sɛrɛɛ di zie  Château de Saint-Germain-en-Laye, a yuori ŋa da pore la a (1660 – 1680) yuomo poɔ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Pea_soup#cite_ref-4</ref> === A Viiri a Tendaazaa === [[Duoro kɔre:Pie floater in Adelaide SA (cropped).jpg|thumb]] === Australia ===                Atikile meŋa: ''Pie floater'' Pie floater e la a Australian paaloŋ bondirii kaŋa naŋ pore a Adelaide paaloŋ poɔ. A bondirii ama pie zeɛre ane meat pie la ka ba maŋ de lantaa a maale ne, a ana yoŋ naane gbɛɛ yaga ba maŋ de la toosi a pale. A yelŋa piili taa la sagediibu ka o piili a 1890s yuom poɔ., pie floater de yuori kaŋ neɛzaa a baŋ a bondirii ka e boma ba naŋ da maŋ koɔrɔ a South Australian pie carts paaloŋ poɔ. A pie floater e la a Australian saaŋkompare bondiraa ka ba maŋ maale o maalo kaŋa a boɔle ka meat pie., kyɛ a mine kaŋa ba maŋ maale o la a saaŋkompare maaloo a nyɔge leɛ ka a pare leɛ do sazu kyɛ ka a pare leɛ sigi puliŋ.ka laa poɔ wa la, pea zeɛre maŋ e la tage kyɛ ka maale waa ŋa tevaare waaloŋ.<ref>http://blogs.abc.net.au/sa/2010/05/the-glorious-meat-pie-and-humble-pie-floater.html?site=adelaide&program=adelaide_afternoons</ref> === Britain ane Ireland === A e la bebiiri sakuuri yieluŋ kaŋ. Noba gyamaa naŋ baŋ ka ba sɛge ka o taa sommo yiebu zie a 1765<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Pea_soup#cite_ref-6</ref> yuoni naŋ pare poɔ. Ba da maŋ yeli ka, Pease bontoloŋ Pease bommaaroŋ Pease koɔ la be daleseŋ poɔ Bebie awai Ba mine boɔrɔ a la maaroŋ, Ba mine boɔrɔ a la toloŋ. Ka ba mine boɔrɔ a ka a be a daleseɛŋ poɔ Bebie awai koɔ. Pease e bɔrefɔ yuori naŋ yi a soga poɔ ka yeni yuori la pease kyɛ ka o yageroŋ yuori la pea, azuiŋ pea e la kyɛŋmaaroo a yelbie maaloo poɔ. Pease pudding meŋ da e la bondirii naŋ terɛ faŋa, kyɛ ka a daaroŋ meŋ naŋ be puliŋ, a ba e tuo, a maŋ yi peas ba naŋ deɛle ka a ko, a bondirii ama da e la bonkɔɔreba bondirii, a zuo a zaa anaŋ ba naŋ maŋ doge ne doba – nɛne<ref>Felicity Goodall, ''Lost Plymouth, Hidden Heritage of the Three Towns'', 2009</ref>, ana meŋa la a pea meŋa tɔre zaa ( ham) zeɛre. aneazaa pease la wa leɛre bondirii ana ba naŋ maŋ dire wagere zaa a yuomo tuturi naŋ pare poɔ, kyɛ a bondirii ama la naŋ e bone naŋ pore ka neɛzaa naŋ baŋ a, a waana zenɛ., kyɛ naŋ e ba saaŋkompare bondirii, ba maŋ maale a la ka a waa ŋa “mushy peas” ba da nɔŋ ka ba koɔrɔ a ne zoma ane chips a paaŋ pale ne nɛne. Pea soup e la bɔrefɔ yuori gyamaa naŋ baŋ ka ba maŋ maale a ka a waa ŋa puree koɔ tage, bee mushy peas koɔ bondirii. Ba na baŋ de la pea maara a maale ne a bee ka ba baŋ de pea anaŋ ba naŋ deɛle ka a ko a maale a.<ref>White, Eileen (2003). ''Soup''. Totnes, Britain.: Prospect Books. p.&#x20;105. ISBN&#x20;<bdi>1-903018-08-0</bdi>.</ref> A 19<sup>th</sup> yuomo naŋ poɔ naŋ pare, pea soup la ka ba da boɔlɔ bee ka noba da de ka a e bondrii naŋ e bondi-weɛŋ kyɛ naŋ bondirii naŋ wuli ka foo wa nyɛ neɛ ka o soba dire a lɛ wuli ka o soba naŋ daana la o soba.A Thaɔkeray senselluŋ ŋmaa kaŋa naŋ kyaare ka o yelzu e ka, “A Little Dinner at Timmins’s” ka deɛdeɛnɛ wa soore ka o pɔge ka boŋ la so ka o ba maŋ soore o zɔmmeŋ kɔrɔ yɛlɛ,? ka dɔɔnyaŋaa la, Mrs. Portman a soore te soore gbɛrebo lezare, n baŋ ka you ayi naŋ pare poɔ, ka o leɛ kaa o ne o niŋe kyɛ nyɔge o saaŋ, ka dabuo la e a pare baaraa te na gaa be kyɛ ba leɛ gaa be, ka pea soup da be la a be ka ba te di, ka Thomas hardy’s  ''Tess of the D'Urbervilles'', ka Tess a leɛ maaleŋ kaa o kyɛ yeli te laa danseɛ yaga ka te e la d'Urbervilles… te taa la kuri sulee, a taa laa naŋ ŋmaa viiri a waa ŋa suli kpoŋ, kyɛ ka ba naŋ maale ne o a kuri. Kyɛ ona la ka n ma da maŋ de donɔ ne a pea soup (zeɛre). A zeeɛre ama taaba maŋ e la boma banaŋ puli neŋ ne peas doɔre ana ka ba boɔlɔ ka “London Partiɔular” ka banaŋ wa eŋ a smog doɔre tage  na baare la ka boɔlɔ a London a yuori ŋa da pore la kyɛ wa te tɔ  Clean Air Act a 1956 yuoni poɔ<ref>[http://www.bbcgoodfood.com/recipes/3822/london-particular "London particular"], ''BBC Good Food Magazine'', BBC</ref>. [[Duoro kɔre:Yellow Split Pea Soup.jpg|thumb]] '''Canada''' ''Soupe aux pois [jaunes]''  (yellow pea soup ( zeɛre)) e la a  Québec cuisine saaŋkompare bondirii. Saaŋkompare  Québec cuisine e la bone naŋ daŋ bebe a  Maine cuisine ane a  cuisine of Vermont<ref>[https://montrealgazette.com/news/local-news/bill-brownstein-new-york-times-pays-tribute-to-canadian-cuisine-starting-with-joe-beefs-david-mcmillan "Bill Brownstein: New York Times pays tribute to Canadian cuisine – starting with Joe Beef's David McMillan"]. ''montrealgazette.com''. 16 January 2018.</ref> poɔ. A  Quebec's soupe aux pois<ref>Ferguson, Carol and Fraser, Margaret, ''A Century of Canadian Home Cooking: 1900 through the 90's'', Prentice Hall Canada Inc., Scarborough, 1992</ref> na pore ka neɛza naŋ baŋ la peas doɔre maŋ de la nyenoo a puli ne doba nɛne, ane zɔŋ. Ka fooŋ wa doge a doba nɛne  baare o maŋ nyɔge la ŋmaare ŋmaare a leɛ de te eŋ a zeɛre poɔ, a mine  meŋ bamine meŋ nyɔge a la a ŋmaare bilibili lɛ a eŋ a toɔraa a ne a zeɛre, '''Czech Republic''' A Czech Republic bondirii maaloo zie, pea zejre ((''hrachová polévka, hrachovka'') ba maq di a aŋa cremy zeɛre banaŋ ɛre puli taa  ne pea. Gbɛɛ yaga bamaŋ de a la a meele ne garlic ane marjoram, a bondirii ama diibu poc, baɔon la ka ba maq tasoga a de dire ne. ba maŋ maale a la ka e Borenyɛ saŋa bondirii.<ref>Prima, F. T. V. "[https://fresh.iprima.cz/recepty/hrachova-polevka Hrachová polévka – delikátní jemný krém s křupavou slaninou"]. ''Prima Fresh'' (in Czech). Retrieved 2025-04-26.</ref><ref>Kojzarova, Martina. "[https://www.apetitonline.cz/recept/vanocni-hrachova-polevka Vánoční hrachová polévka]". ''Apetit Online'' (in Czech). Retrieved 2025-04-26.</ref><ref>"[https://www.ceskazceska.cz/hrachovka/ Hrachovka » Češka z Česka]". ''www.ceskazceska.cz'' (in Czech). 2019-11-24. Retrieved 2025-04-26.</ref> [[Duoro kɔre:Erbswurst (cropped).jpg|thumb]] '''Germany''' Pea soup e la bondirii naŋ pore a Germany paaloŋ poɔ. Gbɛɛ yaga a maŋ puli ne la bee a meele ne nɛne, , sausage bee ''{{lang|de|[[Kassler]]}}'' (a pale ne doba nɛne seɛraa) kyɛ a paaŋ yi la a paaloŋ na poɔ a bonddirii naŋ maale. A paaŋ gyamaa poɔ ka banaŋ na maale a bondirii ama  sausages maŋ poɔ la a diibu saŋa ka ba laŋ di ne a pea zeɛre, kyɛ noba mine gba maŋ de di ne la borodo. Anaŋ ba naŋ maŋ daŋ maale eŋ koŋkolee poore mine maŋ de a la a maale ne bondirii gba. A boŋkaŋa banaŋ daŋ maale la a pea zeɛre bone, a boŋ ŋa banaŋ maale e la pea meal ane beef fat Erbswurst : pea sausage) a bone ŋa piili la a 1867 yuoni poɔ, John Heinrich Gruneberg la wane a bone ŋa. Onaŋ koɔrɔ ko a Prussian paaloŋ deme. A saŋa a Franco-Prussian zɔɔre naŋ piili, a zɔɔre ministry, ona meŋ gba da e la neɛ ba naŋ enyɛ ka o na toɔ la a kaara sogyɛre bondirii koɔrɔ zu A bondimaala kaŋa meŋ la pea zeɛre, a zeɛre ama, pea ane nanɛne kaaŋ ((''{{lang|de|[[Erbswurst]]}}'': pea sausage) la ka ba maŋ de lantaa a maale ne. A bondirii ama maaloo piilu e la a 1867 yuoni poɔ,  Johann Heinrich Grüneberg, la neɛ naŋ daŋ piili a bondirii ama maaloo azuiŋ ona la wane a bondirii ama, o na la koɔre a boma ama a ko Prussian State. A saŋa a  Franco-Prussian War naŋ ŋmɛ a daworo ka a yi. Ona la da sogyɛre pea zeɛre ane boroodo. Ba da mɛ la a maaloo zie ka o e kpoŋ, a zie ŋa la ka aba maŋ maala a bondirii kyɛ naŋ koɔre a bombulo, ba maŋ baŋ maale la bondrii a ta ŋa 4,000 ane 5,000 tone, ''Erbswurst,'' anaŋ la ka ba maŋ maale ko sogyɛre a zɔɔre poɔ. 1889 yuoni poɔ, A Knorr bondirii kompani maŋ da karatare naŋ wuli ka pampana ba so la bamine. Knorr ona la zenɛ ka ba boɔlɔ Unilevere brand, a maaloo ŋa e la Erbswurst a Borenyɛ kyuu poɔ a bebie lezare ne pie ata daare a 2018 yuoni poɔ.<ref>3thedward (19 December 2018). "[https://www.youtube.com/watch?v=tzyeacBEwtQ Eilmeldung Ende der Erbswurst Ende 2018"] &#x2013; via YouTube.</ref> === '''Indonesia''' === Dutch colony, Indonesia de la a bondirii ama yi ziekaŋa, ba naŋ boɔrɔ bee ka ba boɔlɔ sup '' ercis'' or ''erwtensoep'', ona la e a  Dutch–Indonesian saaŋkompare bondirii. === '''Netherlands''' === [[Duoro kɔre:Erwtensoep roggebrood katenspek.jpg|thumb]] ''Erwtensoep'' (Dutch: &#x5B;ˈɛrtə(n)sup&#x5D; <sup><phonos file="Nl-erwtensoep.ogg"></phonos></sup>), la ka ba boɔlɔ ''snert'' (Dutch: &#x5B;snɛrt&#x5D; <sup><phonos file="Nl-snert.ogg"></phonos></sup>), la e a Dutch paaloŋ poɔ pea zeɛre. a zeɛre ama maŋ e la tage kyɛ waa ŋa teɛ vaare, ba maŋ ŋmaare la doba nɛne feeŋ feeŋ a eŋ, zama a pale , carrots,  leeks,  celeriac bee stalk celery ane daŋgeli. Slices of ''{{lang|nl|[[rookworst]]}}'' (smoked sausage)  zaa e la boma ba naŋ maŋ ŋma eŋ a zeɛre ŋa poɔ ka banaŋ wa waana ka ba di bee a ko neɛ ka o soba a di. A zeɛre ama e la saaŋkompare zeɛre banaŋ maŋ di a winter tigiri diibu poɔ la e a  Dutch bondirii maaloo zie. Ba maŋ di la a saaŋkompare bondirii ama ne a  Frisian rye bread (''{{lang|nl|roggebrood}}'') ane bacon, cheese bee butter. A bacon ama la ka ba maŋ de maale ne  ''{{lang|nl|katenspek}}'', a bacon, bondirii ama maaloo taa la tɛɛtɛɛ, a mine ba maŋ doge la kyɛ naŋ sɛ bee a kyeen.  Pancakes e la boŋkaŋa ba naŋ maŋ tasoga de di ne pea zeɛre. a zeɛre ama la ka ba boɔlɔ ka ''snert met struif'', ''{{lang|nl|struif}}, ka a mannoo la'' pancakes. A Royal  Dutch Navy pea zeɛre maŋ e la feeŋ a ne cubes peɛle mine naŋ maŋ do deɛle a zeɛre saa zu. Ana la ka ba paaŋ boɔlɔ ''Snert met Drijfijs'' (pea soup with floating ice). koek-en-zopie ama naŋ wa e la bondifeeŋ mine ane bonnyuuri mine banaŋ maŋ di kyɛ nyu a winter tigiri diibu poɔ, a saŋa a sakubu naŋ maŋ wa leri, babɛrɛ poore, buli ane mama poore naŋ be a Netherlands poɔ, gbɛɛ yaga serve ''{{lang|nl|snert}} ama la ka ba maŋ de di ne a tigiri, ka a e ba'' savoury snack. A Suriname, naŋ da e a Dutch colony, Dutch pea zeɛre dogebo diibu a teŋɛ poɔ meŋ e la a toɔraa lɛ. === '''Nordic countries''' === Swedish ''{{lang|sv|ärtsoppa}}''; Finnish ''{{lang|fi|hernekeitto}}'' {{IPA|fi|ˈhernekˌkei̯tːo|}}; Danish ''{{lang|da|gul ærtesuppe}}''; Norwegian ''{{lang|no|ertesuppe}}''. Nordic pea zeɛre maŋ e la boma ba naŋ maŋ doge ne daba nɛne, aneazaa ka wagere mine a nɛne maŋ dɔgele la a lambogiriŋ, ka ŋmaare a bibili lɛ kyɛ ka zama ane boma aseŋ thyme ane marjoram. A Finland zeɛre e la boma banaŋ maŋ maale ne pea maara, A Sweden, a Norway ane Denmark, pea doɔre la ka maŋ de maale ne. === '''Sweden and Finland''' === [[Duoro kɔre:Pea soup in Lohja.jpg|thumb]] '''A Sweden ane Findland''' zeɛre gbɛɛ yaga a maŋ e la boma ba naŋ maŋ de mustard ane zama a ŋmaare lantaa ( a ba e a Sweden yoŋ)  kyɛ a mine, meŋ anaŋ ba naŋ maŋ deɛle ka a ko la ka ba maŋ de a doge ne zeɛre, a seŋ (thyme, bee marjoram, ama maŋ biŋ la a dɔɔle a tabɔl zu ka neɛzaa wa boɔrɔ ka o e eŋ a di. A zeɛre la paaŋ baŋ tu, aseŋ a pancakes ane jam a paaŋ de nansaala boma mine banaŋ boɔlɔ ka (  (strawberry, raspberry, bilberry, cloudberry ). A Sweden poɔ a zeɛre ama mine wagere anaŋ ne a punsch toloŋ la maŋ kyɛnɛ. A pea zeɛre diibu a Sweden ane a Findland poɔ, a zeɛre ama diibu piili la 13<sup>th</sup> yuomo naŋ pare kyɛ e saaŋkompare bondirii banaŋ ma di Nadaare bebiri. Ba yeli ka a yeli ŋa daŋ piili la a krito biiri nɔleŋ poɔ bee wagere, na maŋ e a Nudaare bebiri. Kuɛ a saaŋkompare Nadaare pea zeɛre ama e la boma banaŋ maŋ koɔrɔ a bondirii koɔrɔ zie, aseŋ sakue poore, sogyɛre kpɛzie a ne bondirii maale dire, ane dire poore.<ref>"[https://www.routesnorth.com/eating-drinking/pea-soup-and-pancakes-swedens-thursday-favourite/ Pea soup and pancakes – Sweden's Thursday favourite]". ''Routes North''. 10 February 2018. Retrieved 9 December 2023.</ref> A Finland, Laskiainen, a winter tigiri  kpaaroŋ ne a Shrove Tuesday, pea zeɛre la ka ba maŋ de di ne a tigiri ŋa poɔ bee a mine a  pancakes laskiaispulla seɛre. A tigiri ŋa diibu maŋ laŋ ne la downhill sledding. A Swedish king Eric XIV (1533–1577) da seŋ ka o kpi a yi saŋa na onaŋ di a zeɛre  arsenic- banaŋ eŋ teeŋ faare wa baare.<ref>Lars Ericson in ''Johan III'', ISBN, p. 109</ref> Kyɛ a da saaŋ ka a arsenic teeŋ fare ama da e la boma banaŋ eŋ a pea zeɛre poɔ.<ref>Harrison, Dick. "[https://blog.svd.se/kunglighistoria/2010/02/17/artsoppa-och-arsenik/ Ärtsoppa och arsenik]". ''Svenska Dagbladet'' (in Swedish). Retrieved 9 December 2023.</ref> Pea zeɛre anaŋ neŋ la ka baŋ baŋ boɔlɔ ka a e a Swedish gaŋ sɛgere  August Strindberg. Ama la ka ba de ka a e gudamat (ŋmemɛ bondirii).<ref>"[https://americanswedish.org/sites/default/files/PR/2017.01.28_ASHM_Pea%20Soup%20PR.pdf Pea soup"] (PDF). American Swedish Historical Museum. Retrieved 9 December 2023.</ref> === '''Denmark''' === A Denmark poɔ, pea zeɛre e la boma banaŋ maŋ de di ne doba puori ane  medisterpølse,banaŋ doge, a paaŋ pale ne a mustard, pickled beets and rugbrød lamogiriŋ. A yi be meŋ, a bndirii ama maŋ tasoga e la tigiri bondirii, anaŋ ne beer ane snaps la maŋ kyɛne a tigiri diibu poɔ.<ref>Martin Schultz (9 September 2014). [https://lokalavisen.dk/samfund/ECE15789325/intet-hjorddrengenes-marked-uden-gule-aerter/ "No "Hjorddrengenes"-market without gule ærter"]. ''Lokalavisen, Norddjurs'' (in Danish). Politikens Lokalaviser A/S. Retrieved 11 December 2023.</ref> A Denmark poɔ, a bondirii ama piilu naŋ tuuli la a gaa 1766 yuomo naŋ pare poɔ, sɛgebo naŋ wuli, a bondirii ama yiibu bee piilu zie e la Bronze teŋɛ bee a paaloŋ naŋ piili, ka a peas ane cabbage wa ko baare, a zɛvaare ama e la bone naŋ pore a winter poɔ.<ref>"[http://guleaerter.dk/familien-locke-her-kan-gryden-ikke-blive-stor-nok/ Familien Løcke".] ''guleærter.dk'' (in Danish). Møllerens. Retrieved 17 October 2014.</ref><ref>. Beware: This is not always a solid source.</ref><ref>Boyhus, Else-Marie (1996): ''Grøntsager – en køkkenhistorie'', ISBN {{in lang|da}}</ref> === '''Norway''' === '''Norway''' poɔ, a pea zeɛre e la saaŋkompare bondirii banaŋ maŋ de d ne a  Easter, tigiri, anaŋ ne daŋgeli ,  carrots aane zɛvaɛ. === '''Poland''' === [[Duoro kɔre:Goroh 014.jpg|thumb]] '''A Poland poɔ, pea zeɛre''' (''{{lang|pl|grochówka}}'' {{IPA|pl|ɡrɔˈxuf.ka||Pl-grochówka.ogg}} <sup><phonos file="Pl-grochówka.ogg"></phonos></sup>) a bondirrii ama gbɛɛ yaga maŋ e kyaare la sogyɛre, a be la ka a bondirii ama e bone naŋ pore ka neɛzaa baŋ. Ananso ka pea zeɛre e boma naŋ e mɔlɔ kyɛ e boma naŋ e bondiri naŋ taa tɔnɔ yaga a k nensaala endaa eŋɛ, aneŋ meŋ a zeɛre ama maaloo naŋ ba taa tuo.<ref>Piepenbring, Dan (11 November 2013). "Happy Veterans Day! Military Food Staples That Supported the Troops' Stomachs". ''Bon Appétit''. Retrieved 5 October 2024.</ref>  A taa la yeluŋ kaŋa ka Sogyɛre (pea soup) ( (''{{lang|pl|grochówka wojskowa}}'') a maŋ e la tage a mane lɛ tere naŋ na baŋ tuŋ a poɔ daadaa lɛ. Aneazaa ka pea zeɛre ama gbɛɛ yaga, a bondirii ama maŋ e la boma banaŋ maŋ maale ka a e gyamaa, gbɛɛ meŋ a bondirii ama ne field kitchens la maŋ laŋ kyɛnɛ. Anaŋ waana ŋa field kitchens la ka ba maŋ de maale ne bondirii a ko gyamaa.<ref>"Volunteers distributing pea soup during XIX. Great Orchestra of Christmas Charity Finale". ''Wiadomosci-gazeta.pl''. Retrieved 22 May 2026.</ref> === '''Ukraine''' === A Ukraine poɔ, a be la ka ba baŋ ka o e ''horokhovyi sup'' bee ''{{Transliteration|uk|horokhivka}},''<ref>Franko, Olha. Практична кухня.&#x20;— Lviv: Kamenyar, 1991.&#x20;— p.&#x20;28</ref> pea zeɛre e la naŋ pore a e bebiri zaa zeɛre. Gbɛɛ yaga a meŋ gba maŋ paale ne la nɛne bee bacon, gbɛɛ yaga  croutons maŋ e la boma banaŋ de eŋ bondirii poɔ a ko neɛ. === '''United States''' === A United State paaloŋ poɔ, “ pea zeɛre” ka bonzaa ba la paale a poɔ anaŋ la ka ba boɔlɔ ka puree koɔ baaloŋ. A pea zeɛre ama pile la a 1905 yuoni ne poɔ ane split peas doba-nɛne nyɛnnoo ane nanɛne seɛraa. A zeɛre ama maŋ kyoɔre a la ka ba tɔ nyɛ lɛ a zeɛre meŋa naŋ waa.<ref>Mumford, Angelina Jenkins (1905). ''The Genesee Valley cookbook''. p.&#x20;8.</ref> Split pea zeɛre, gbɛɛ yaga a maŋ e la bone naŋ e koɔ feeŋ, fo maŋ nyɛ la pea ane ham la maŋ lantaa, a zeɛre ama e la boma naŋ pore a Northeast poɔ, ane a Midwest ane a  Pacific Northwest poɔ. A taa la saaŋkompare yelturaa kaŋa a kyaare greeen-colored foods on St. Patrick's bebiri. Aseŋ a 1919 yuoni poɔ, Boston Globe article, yele ka sɛre ka a bondirii ama na noma, "A St. Patrick's Day Dinner" ne Cream of Green Pea Soup (American Style)", a paaŋ paale ne "Cream of Green Pea Soup (American Style)" kyɛ naŋ paale codfish croquettes with green pea sauce, lettuce salad, pistachio ice cream, ane "green decorated cake" .<ref>"Household Department", ''Boston Daily Globe,'' March 16, 1919, p. 76</ref> == '''Kaa kyɛ nyɛ''' == ·        Dal ·        Lentil soup ·        List of legume dishes ·        List of soups ·        List of vegetable soups ·        Marrowfat peas ·        Pie floater ·        Sambar (dish) == Sommo yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] jviurum8rfjywe295mbl6a9tiscrz1h 63586 63585 2026-07-31T16:15:43Z Vision L1 19 63586 wikitext text/x-wiki {{databox|item=Q367225}} [[Duoro kɔre:Hernekeitto.jpg|thumb]] Pea zeɛre bee split pea zeɛre, e la zeɛre ba naŋ maŋ de pea banaŋ deɛle ka a ko doge ne a seŋ, split pea zeɛre. a zeɛre ama taa la parɛɛ a ŋa lɛ a maaloo naŋ taa parɛɛ a ŋa lɛ saaŋkompare pare gyamaa naŋ taa a maaloo a toɔraa. Gbɛɛ yaga a zeɛre maŋ waa ŋa teevaare bee ka a e doɔre a yi be ba naŋ maala a ane pea anaŋ ba naŋ de maala ne a. kyɛ a zaa koɔbo maŋ be la ''Pisum sativum.'' == Saadayel bee Dakoreŋ == Pea zeɛre e la zeɛre banaŋ dire yuomo tuturi naŋ pare, a yi a antiŋuity wagere na poɔ zaa, A Aristophanes poɔ, ba boɔlɔ a la ka The Bird”, kyɛ neɛ kaŋa naŋ yi a Greek  ane a Romans paaloŋ poɔ la da koɔrɔ a bombie ama, o da maŋ kɔ a la a ta ŋa 500 BC te ta ŋa 400 BC. A wagere na poɔ, ziire naŋ be a Athens poɔ ka ba da maŋ koɔrɔ pea zɛtoloŋ.<ref>https://web.archive.org/web/20120427183359/http://www.vegparadise.com/highestperch52.html</ref> Ba da maŋ dire la peas bommaara ka a naŋ ba nyoore sɛre, a naŋ maŋ e la bilibili lɛ kyɛ ka piili dire.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Pea_soup#cite_ref-2</ref> Peɛroo wuli ka saŋkompare poɔ ba maŋ baŋ de la buuluŋ bee kookoo, ka anaŋ wa peas maara<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Pea_soup#cite_ref-3</ref> ana la ka ba maŋ de maale ne a  ''Potage Saint-Germain kookoo.'' Kyɛ a bommaaara ama e la boma ba naŋ da maŋ de a maale ne bondirii a ko a  Louis XIV, ka onaŋ wa te yi a sɛrɛɛ di zie  Château de Saint-Germain-en-Laye, a yuori ŋa da pore la a (1660 – 1680) yuomo poɔ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Pea_soup#cite_ref-4</ref> === A Viiri a Tendaazaa === [[Duoro kɔre:Pie floater in Adelaide SA (cropped).jpg|thumb]] === Australia ===                Atikile meŋa: ''Pie floater'' Pie floater e la a Australian paaloŋ bondirii kaŋa naŋ pore a Adelaide paaloŋ poɔ. A bondirii ama pie zeɛre ane meat pie la ka ba maŋ de lantaa a maale ne, a ana yoŋ naane gbɛɛ yaga ba maŋ de la toosi a pale. A yelŋa piili taa la sagediibu ka o piili a 1890s yuom poɔ., pie floater de yuori kaŋ neɛzaa a baŋ a bondirii ka e boma ba naŋ da maŋ koɔrɔ a South Australian pie carts paaloŋ poɔ. A pie floater e la a Australian saaŋkompare bondiraa ka ba maŋ maale o maalo kaŋa a boɔle ka meat pie., kyɛ a mine kaŋa ba maŋ maale o la a saaŋkompare maaloo a nyɔge leɛ ka a pare leɛ do sazu kyɛ ka a pare leɛ sigi puliŋ.ka laa poɔ wa la, pea zeɛre maŋ e la tage kyɛ ka maale waa ŋa tevaare waaloŋ.<ref>http://blogs.abc.net.au/sa/2010/05/the-glorious-meat-pie-and-humble-pie-floater.html?site=adelaide&program=adelaide_afternoons</ref> === Britain ane Ireland === A e la bebiiri sakuuri yieluŋ kaŋ. Noba gyamaa naŋ baŋ ka ba sɛge ka o taa sommo yiebu zie a 1765<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Pea_soup#cite_ref-6</ref> yuoni naŋ pare poɔ. Ba da maŋ yeli ka, Pease bontoloŋ Pease bommaaroŋ Pease koɔ la be daleseŋ poɔ Bebie awai Ba mine boɔrɔ a la maaroŋ, Ba mine boɔrɔ a la toloŋ. Ka ba mine boɔrɔ a ka a be a daleseɛŋ poɔ Bebie awai koɔ. Pease e bɔrefɔ yuori naŋ yi a soga poɔ ka yeni yuori la pease kyɛ ka o yageroŋ yuori la pea, azuiŋ pea e la kyɛŋmaaroo a yelbie maaloo poɔ. Pease pudding meŋ da e la bondirii naŋ terɛ faŋa, kyɛ ka a daaroŋ meŋ naŋ be puliŋ, a ba e tuo, a maŋ yi peas ba naŋ deɛle ka a ko, a bondirii ama da e la bonkɔɔreba bondirii, a zuo a zaa anaŋ ba naŋ maŋ doge ne doba – nɛne<ref>Felicity Goodall, ''Lost Plymouth, Hidden Heritage of the Three Towns'', 2009</ref>, ana meŋa la a pea meŋa tɔre zaa ( ham) zeɛre. aneazaa pease la wa leɛre bondirii ana ba naŋ maŋ dire wagere zaa a yuomo tuturi naŋ pare poɔ, kyɛ a bondirii ama la naŋ e bone naŋ pore ka neɛzaa naŋ baŋ a, a waana zenɛ., kyɛ naŋ e ba saaŋkompare bondirii, ba maŋ maale a la ka a waa ŋa “mushy peas” ba da nɔŋ ka ba koɔrɔ a ne zoma ane chips a paaŋ pale ne nɛne. Pea soup e la bɔrefɔ yuori gyamaa naŋ baŋ ka ba maŋ maale a ka a waa ŋa puree koɔ tage, bee mushy peas koɔ bondirii. Ba na baŋ de la pea maara a maale ne a bee ka ba baŋ de pea anaŋ ba naŋ deɛle ka a ko a maale a.<ref>White, Eileen (2003). ''Soup''. Totnes, Britain.: Prospect Books. p.&#x20;105. ISBN&#x20;<bdi>1-903018-08-0</bdi>.</ref> A 19<sup>th</sup> yuomo naŋ poɔ naŋ pare, pea soup la ka ba da boɔlɔ bee ka noba da de ka a e bondrii naŋ e bondi-weɛŋ kyɛ naŋ bondirii naŋ wuli ka foo wa nyɛ neɛ ka o soba dire a lɛ wuli ka o soba naŋ daana la o soba.A Thaɔkeray senselluŋ ŋmaa kaŋa naŋ kyaare ka o yelzu e ka, “A Little Dinner at Timmins’s” ka deɛdeɛnɛ wa soore ka o pɔge ka boŋ la so ka o ba maŋ soore o zɔmmeŋ kɔrɔ yɛlɛ,? ka dɔɔnyaŋaa la, Mrs. Portman a soore te soore gbɛrebo lezare, n baŋ ka you ayi naŋ pare poɔ, ka o leɛ kaa o ne o niŋe kyɛ nyɔge o saaŋ, ka dabuo la e a pare baaraa te na gaa be kyɛ ba leɛ gaa be, ka pea soup da be la a be ka ba te di, ka Thomas hardy’s  ''Tess of the D'Urbervilles'', ka Tess a leɛ maaleŋ kaa o kyɛ yeli te laa danseɛ yaga ka te e la d'Urbervilles… te taa la kuri sulee, a taa laa naŋ ŋmaa viiri a waa ŋa suli kpoŋ, kyɛ ka ba naŋ maale ne o a kuri. Kyɛ ona la ka n ma da maŋ de donɔ ne a pea soup (zeɛre). A zeeɛre ama taaba maŋ e la boma banaŋ puli neŋ ne peas doɔre ana ka ba boɔlɔ ka “London Partiɔular” ka banaŋ wa eŋ a smog doɔre tage  na baare la ka boɔlɔ a London a yuori ŋa da pore la kyɛ wa te tɔ  Clean Air Act a 1956 yuoni poɔ<ref>[http://www.bbcgoodfood.com/recipes/3822/london-particular "London particular"], ''BBC Good Food Magazine'', BBC</ref>. [[Duoro kɔre:Yellow Split Pea Soup.jpg|thumb]] '''Canada''' ''Soupe aux pois [jaunes]''  (yellow pea soup ( zeɛre)) e la a  Québec cuisine saaŋkompare bondirii. Saaŋkompare  Québec cuisine e la bone naŋ daŋ bebe a  Maine cuisine ane a  cuisine of Vermont<ref>[https://montrealgazette.com/news/local-news/bill-brownstein-new-york-times-pays-tribute-to-canadian-cuisine-starting-with-joe-beefs-david-mcmillan "Bill Brownstein: New York Times pays tribute to Canadian cuisine – starting with Joe Beef's David McMillan"]. ''montrealgazette.com''. 16 January 2018.</ref> poɔ. A  Quebec's soupe aux pois<ref>Ferguson, Carol and Fraser, Margaret, ''A Century of Canadian Home Cooking: 1900 through the 90's'', Prentice Hall Canada Inc., Scarborough, 1992</ref> na pore ka neɛza naŋ baŋ la peas doɔre maŋ de la nyenoo a puli ne doba nɛne, ane zɔŋ. Ka fooŋ wa doge a doba nɛne  baare o maŋ nyɔge la ŋmaare ŋmaare a leɛ de te eŋ a zeɛre poɔ, a mine  meŋ bamine meŋ nyɔge a la a ŋmaare bilibili lɛ a eŋ a toɔraa a ne a zeɛre, '''Czech Republic''' A Czech Republic bondirii maaloo zie, pea zejre ((''hrachová polévka, hrachovka'') ba maq di a aŋa cremy zeɛre banaŋ ɛre puli taa  ne pea. Gbɛɛ yaga bamaŋ de a la a meele ne garlic ane marjoram, a bondirii ama diibu poc, baɔon la ka ba maq tasoga a de dire ne. ba maŋ maale a la ka e Borenyɛ saŋa bondirii.<ref>Prima, F. T. V. "[https://fresh.iprima.cz/recepty/hrachova-polevka Hrachová polévka – delikátní jemný krém s křupavou slaninou"]. ''Prima Fresh'' (in Czech). Retrieved 2025-04-26.</ref><ref>Kojzarova, Martina. "[https://www.apetitonline.cz/recept/vanocni-hrachova-polevka Vánoční hrachová polévka]". ''Apetit Online'' (in Czech). Retrieved 2025-04-26.</ref><ref>"[https://www.ceskazceska.cz/hrachovka/ Hrachovka » Češka z Česka]". ''www.ceskazceska.cz'' (in Czech). 2019-11-24. Retrieved 2025-04-26.</ref> [[Duoro kɔre:Erbswurst (cropped).jpg|thumb]] '''Germany''' Pea soup e la bondirii naŋ pore a Germany paaloŋ poɔ. Gbɛɛ yaga a maŋ puli ne la bee a meele ne nɛne, , sausage bee ''{{lang|de|[[Kassler]]}}'' (a pale ne doba nɛne seɛraa) kyɛ a paaŋ yi la a paaloŋ na poɔ a bonddirii naŋ maale. A paaŋ gyamaa poɔ ka banaŋ na maale a bondirii ama  sausages maŋ poɔ la a diibu saŋa ka ba laŋ di ne a pea zeɛre, kyɛ noba mine gba maŋ de di ne la borodo. Anaŋ ba naŋ maŋ daŋ maale eŋ koŋkolee poore mine maŋ de a la a maale ne bondirii gba. A boŋkaŋa banaŋ daŋ maale la a pea zeɛre bone, a boŋ ŋa banaŋ maale e la pea meal ane beef fat Erbswurst : pea sausage) a bone ŋa piili la a 1867 yuoni poɔ, John Heinrich Gruneberg la wane a bone ŋa. Onaŋ koɔrɔ ko a Prussian paaloŋ deme. A saŋa a Franco-Prussian zɔɔre naŋ piili, a zɔɔre ministry, ona meŋ gba da e la neɛ ba naŋ enyɛ ka o na toɔ la a kaara sogyɛre bondirii koɔrɔ zu A bondimaala kaŋa meŋ la pea zeɛre, a zeɛre ama, pea ane nanɛne kaaŋ ((''{{lang|de|[[Erbswurst]]}}'': pea sausage) la ka ba maŋ de lantaa a maale ne. A bondirii ama maaloo piilu e la a 1867 yuoni poɔ,  Johann Heinrich Grüneberg, la neɛ naŋ daŋ piili a bondirii ama maaloo azuiŋ ona la wane a bondirii ama, o na la koɔre a boma ama a ko Prussian State. A saŋa a  Franco-Prussian War naŋ ŋmɛ a daworo ka a yi. Ona la da sogyɛre pea zeɛre ane boroodo. Ba da mɛ la a maaloo zie ka o e kpoŋ, a zie ŋa la ka aba maŋ maala a bondirii kyɛ naŋ koɔre a bombulo, ba maŋ baŋ maale la bondrii a ta ŋa 4,000 ane 5,000 tone, ''Erbswurst,'' anaŋ la ka ba maŋ maale ko sogyɛre a zɔɔre poɔ. 1889 yuoni poɔ, A Knorr bondirii kompani maŋ da karatare naŋ wuli ka pampana ba so la bamine. Knorr ona la zenɛ ka ba boɔlɔ Unilevere brand, a maaloo ŋa e la Erbswurst a Borenyɛ kyuu poɔ a bebie lezare ne pie ata daare a 2018 yuoni poɔ.<ref>3thedward (19 December 2018). "[https://www.youtube.com/watch?v=tzyeacBEwtQ Eilmeldung Ende der Erbswurst Ende 2018"] &#x2013; via YouTube.</ref> === '''Indonesia''' === Dutch colony, Indonesia de la a bondirii ama yi ziekaŋa, ba naŋ boɔrɔ bee ka ba boɔlɔ sup '' ercis'' or ''erwtensoep'', ona la e a  Dutch–Indonesian saaŋkompare bondirii. === '''Netherlands''' === [[Duoro kɔre:Erwtensoep roggebrood katenspek.jpg|thumb]] ''Erwtensoep'' (Dutch: &#x5B;ˈɛrtə(n)sup&#x5D; <sup><phonos file="Nl-erwtensoep.ogg"></phonos></sup>), la ka ba boɔlɔ ''snert'' (Dutch: &#x5B;snɛrt&#x5D; <sup><phonos file="Nl-snert.ogg"></phonos></sup>), la e a Dutch paaloŋ poɔ pea zeɛre. a zeɛre ama maŋ e la tage kyɛ waa ŋa teɛ vaare, ba maŋ ŋmaare la doba nɛne feeŋ feeŋ a eŋ, zama a pale , carrots,  leeks,  celeriac bee stalk celery ane daŋgeli. Slices of ''{{lang|nl|[[rookworst]]}}'' (smoked sausage)  zaa e la boma ba naŋ maŋ ŋma eŋ a zeɛre ŋa poɔ ka banaŋ wa waana ka ba di bee a ko neɛ ka o soba a di. A zeɛre ama e la saaŋkompare zeɛre banaŋ maŋ di a winter tigiri diibu poɔ la e a  Dutch bondirii maaloo zie. Ba maŋ di la a saaŋkompare bondirii ama ne a  Frisian rye bread (''{{lang|nl|roggebrood}}'') ane bacon, cheese bee butter. A bacon ama la ka ba maŋ de maale ne  ''{{lang|nl|katenspek}}'', a bacon, bondirii ama maaloo taa la tɛɛtɛɛ, a mine ba maŋ doge la kyɛ naŋ sɛ bee a kyeen.  Pancakes e la boŋkaŋa ba naŋ maŋ tasoga de di ne pea zeɛre. a zeɛre ama la ka ba boɔlɔ ka ''snert met struif'', ''{{lang|nl|struif}}, ka a mannoo la'' pancakes. A Royal  Dutch Navy pea zeɛre maŋ e la feeŋ a ne cubes peɛle mine naŋ maŋ do deɛle a zeɛre saa zu. Ana la ka ba paaŋ boɔlɔ ''Snert met Drijfijs'' (pea soup with floating ice). koek-en-zopie ama naŋ wa e la bondifeeŋ mine ane bonnyuuri mine banaŋ maŋ di kyɛ nyu a winter tigiri diibu poɔ, a saŋa a sakubu naŋ maŋ wa leri, babɛrɛ poore, buli ane mama poore naŋ be a Netherlands poɔ, gbɛɛ yaga serve ''{{lang|nl|snert}} ama la ka ba maŋ de di ne a tigiri, ka a e ba'' savoury snack. A Suriname, naŋ da e a Dutch colony, Dutch pea zeɛre dogebo diibu a teŋɛ poɔ meŋ e la a toɔraa lɛ. === '''Nordic countries''' === Swedish ''{{lang|sv|ärtsoppa}}''; Finnish ''{{lang|fi|hernekeitto}}'' {{IPA|fi|ˈhernekˌkei̯tːo|}}; Danish ''{{lang|da|gul ærtesuppe}}''; Norwegian ''{{lang|no|ertesuppe}}''. Nordic pea zeɛre maŋ e la boma ba naŋ maŋ doge ne daba nɛne, aneazaa ka wagere mine a nɛne maŋ dɔgele la a lambogiriŋ, ka ŋmaare a bibili lɛ kyɛ ka zama ane boma aseŋ thyme ane marjoram. A Finland zeɛre e la boma banaŋ maŋ maale ne pea maara, A Sweden, a Norway ane Denmark, pea doɔre la ka maŋ de maale ne. === '''Sweden and Finland''' === [[Duoro kɔre:Pea soup in Lohja.jpg|thumb]] '''A Sweden ane Findland''' zeɛre gbɛɛ yaga a maŋ e la boma ba naŋ maŋ de mustard ane zama a ŋmaare lantaa ( a ba e a Sweden yoŋ)  kyɛ a mine, meŋ anaŋ ba naŋ maŋ deɛle ka a ko la ka ba maŋ de a doge ne zeɛre, a seŋ (thyme, bee marjoram, ama maŋ biŋ la a dɔɔle a tabɔl zu ka neɛzaa wa boɔrɔ ka o e eŋ a di. A zeɛre la paaŋ baŋ tu, aseŋ a pancakes ane jam a paaŋ de nansaala boma mine banaŋ boɔlɔ ka (  (strawberry, raspberry, bilberry, cloudberry ). A Sweden poɔ a zeɛre ama mine wagere anaŋ ne a punsch toloŋ la maŋ kyɛnɛ. A pea zeɛre diibu a Sweden ane a Findland poɔ, a zeɛre ama diibu piili la 13<sup>th</sup> yuomo naŋ pare kyɛ e saaŋkompare bondirii banaŋ ma di Nadaare bebiri. Ba yeli ka a yeli ŋa daŋ piili la a krito biiri nɔleŋ poɔ bee wagere, na maŋ e a Nudaare bebiri. Kuɛ a saaŋkompare Nadaare pea zeɛre ama e la boma banaŋ maŋ koɔrɔ a bondirii koɔrɔ zie, aseŋ sakue poore, sogyɛre kpɛzie a ne bondirii maale dire, ane dire poore.<ref>"[https://www.routesnorth.com/eating-drinking/pea-soup-and-pancakes-swedens-thursday-favourite/ Pea soup and pancakes – Sweden's Thursday favourite]". ''Routes North''. 10 February 2018. Retrieved 9 December 2023.</ref> A Finland, Laskiainen, a winter tigiri  kpaaroŋ ne a Shrove Tuesday, pea zeɛre la ka ba maŋ de di ne a tigiri ŋa poɔ bee a mine a  pancakes laskiaispulla seɛre. A tigiri ŋa diibu maŋ laŋ ne la downhill sledding. A Swedish king Eric XIV (1533–1577) da seŋ ka o kpi a yi saŋa na onaŋ di a zeɛre  arsenic- banaŋ eŋ teeŋ faare wa baare.<ref>Lars Ericson in ''Johan III'', ISBN, p. 109</ref> Kyɛ a da saaŋ ka a arsenic teeŋ fare ama da e la boma banaŋ eŋ a pea zeɛre poɔ.<ref>Harrison, Dick. "[https://blog.svd.se/kunglighistoria/2010/02/17/artsoppa-och-arsenik/ Ärtsoppa och arsenik]". ''Svenska Dagbladet'' (in Swedish). Retrieved 9 December 2023.</ref> Pea zeɛre anaŋ neŋ la ka baŋ baŋ boɔlɔ ka a e a Swedish gaŋ sɛgere  August Strindberg. Ama la ka ba de ka a e gudamat (ŋmemɛ bondirii).<ref>"[https://americanswedish.org/sites/default/files/PR/2017.01.28_ASHM_Pea%20Soup%20PR.pdf Pea soup"] (PDF). American Swedish Historical Museum. Retrieved 9 December 2023.</ref> === '''Denmark''' === A Denmark poɔ, pea zeɛre e la boma banaŋ maŋ de di ne doba puori ane  medisterpølse,banaŋ doge, a paaŋ pale ne a mustard, pickled beets and rugbrød lamogiriŋ. A yi be meŋ, a bndirii ama maŋ tasoga e la tigiri bondirii, anaŋ ne beer ane snaps la maŋ kyɛne a tigiri diibu poɔ.<ref>Martin Schultz (9 September 2014). [https://lokalavisen.dk/samfund/ECE15789325/intet-hjorddrengenes-marked-uden-gule-aerter/ "No "Hjorddrengenes"-market without gule ærter"]. ''Lokalavisen, Norddjurs'' (in Danish). Politikens Lokalaviser A/S. Retrieved 11 December 2023.</ref> A Denmark poɔ, a bondirii ama piilu naŋ tuuli la a gaa 1766 yuomo naŋ pare poɔ, sɛgebo naŋ wuli, a bondirii ama yiibu bee piilu zie e la Bronze teŋɛ bee a paaloŋ naŋ piili, ka a peas ane cabbage wa ko baare, a zɛvaare ama e la bone naŋ pore a winter poɔ.<ref>"[http://guleaerter.dk/familien-locke-her-kan-gryden-ikke-blive-stor-nok/ Familien Løcke".] ''guleærter.dk'' (in Danish). Møllerens. Retrieved 17 October 2014.</ref><ref>"[https://web.archive.org/web/20150822031557/http://www.copenhagenet.dk/CPH-Map/CPH-Recipes-10-10-Split-Pea.asp Gule Ærter" - Split-Pea Soup - A Old National and Everyday Dish"]. Danish Food Culture. Copenhagen Portal. Archived from the original on 22 August 2015. Retrieved 17 October 2014.. Beware: This is not always a solid source.</ref><ref>Boyhus, Else-Marie (1996): ''Grøntsager – en køkkenhistorie'', ISBN {{in lang|da}}</ref> === '''Norway''' === '''Norway''' poɔ, a pea zeɛre e la saaŋkompare bondirii banaŋ maŋ de d ne a  Easter, tigiri, anaŋ ne daŋgeli ,  carrots aane zɛvaɛ. === '''Poland''' === [[Duoro kɔre:Goroh 014.jpg|thumb]] '''A Poland poɔ, pea zeɛre''' (''{{lang|pl|grochówka}}'' {{IPA|pl|ɡrɔˈxuf.ka||Pl-grochówka.ogg}} <sup><phonos file="Pl-grochówka.ogg"></phonos></sup>) a bondirrii ama gbɛɛ yaga maŋ e kyaare la sogyɛre, a be la ka a bondirii ama e bone naŋ pore ka neɛzaa baŋ. Ananso ka pea zeɛre e boma naŋ e mɔlɔ kyɛ e boma naŋ e bondiri naŋ taa tɔnɔ yaga a k nensaala endaa eŋɛ, aneŋ meŋ a zeɛre ama maaloo naŋ ba taa tuo.<ref>Piepenbring, Dan (11 November 2013). [https://www.bonappetit.com/entertaining-style/trends-news/slideshow/veterans-day-food-mess-hall-military-food-staples "Happy Veterans Day! Military Food Staples That Supported the Troops' Stomachs"]. ''Bon Appétit''. Retrieved 5 October 2024.</ref>  A taa la yeluŋ kaŋa ka Sogyɛre (pea soup) ( (''{{lang|pl|grochówka wojskowa}}'') a maŋ e la tage a mane lɛ tere naŋ na baŋ tuŋ a poɔ daadaa lɛ. Aneazaa ka pea zeɛre ama gbɛɛ yaga, a bondirii ama maŋ e la boma banaŋ maŋ maale ka a e gyamaa, gbɛɛ meŋ a bondirii ama ne field kitchens la maŋ laŋ kyɛnɛ. Anaŋ waana ŋa field kitchens la ka ba maŋ de maale ne bondirii a ko gyamaa.<ref>"[http://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/51,114912,8920098.html?i=32 Volunteers distributing pea soup during XIX. Great Orchestra of Christmas Charity Finale"]. ''Wiadomosci-gazeta.pl''. Retrieved 22 May 2026.</ref> === '''Ukraine''' === A Ukraine poɔ, a be la ka ba baŋ ka o e ''horokhovyi sup'' bee ''{{Transliteration|uk|horokhivka}},''<ref>Franko, Olha. Практична кухня.&#x20;— Lviv: Kamenyar, 1991.&#x20;— p.&#x20;28</ref> pea zeɛre e la naŋ pore a e bebiri zaa zeɛre. Gbɛɛ yaga a meŋ gba maŋ paale ne la nɛne bee bacon, gbɛɛ yaga  croutons maŋ e la boma banaŋ de eŋ bondirii poɔ a ko neɛ. === '''United States''' === A United State paaloŋ poɔ, “ pea zeɛre” ka bonzaa ba la paale a poɔ anaŋ la ka ba boɔlɔ ka puree koɔ baaloŋ. A pea zeɛre ama pile la a 1905 yuoni ne poɔ ane split peas doba-nɛne nyɛnnoo ane nanɛne seɛraa. A zeɛre ama maŋ kyoɔre a la ka ba tɔ nyɛ lɛ a zeɛre meŋa naŋ waa.<ref>Mumford, Angelina Jenkins (1905). ''[http://onlinebooks.library.upenn.edu/webbin/book/lookupid?key=olbp63213 The Genesee Valley cookbook]''. p.&#x20;8.</ref> Split pea zeɛre, gbɛɛ yaga a maŋ e la bone naŋ e koɔ feeŋ, fo maŋ nyɛ la pea ane ham la maŋ lantaa, a zeɛre ama e la boma naŋ pore a Northeast poɔ, ane a Midwest ane a  Pacific Northwest poɔ. A taa la saaŋkompare yelturaa kaŋa a kyaare greeen-colored foods on St. Patrick's bebiri. Aseŋ a 1919 yuoni poɔ, Boston Globe article, yele ka sɛre ka a bondirii ama na noma, "A St. Patrick's Day Dinner" ne Cream of Green Pea Soup (American Style)", a paaŋ paale ne "Cream of Green Pea Soup (American Style)" kyɛ naŋ paale codfish croquettes with green pea sauce, lettuce salad, pistachio ice cream, ane "green decorated cake" .<ref>"Household Department", ''Boston Daily Globe,'' March 16, 1919, p. 76</ref> == '''Kaa kyɛ nyɛ''' == ·        Dal ·        Lentil soup ·        List of legume dishes ·        List of soups ·        List of vegetable soups ·        Marrowfat peas ·        Pie floater ·        Sambar (dish) == Sommo yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] 214t9sket8j573eqm1r7xxnzgiz2vh8 Oreilles de crisse 0 7297 63587 63467 2026-07-31T16:17:27Z Vision L1 19 63587 wikitext text/x-wiki {{databox|item=Q2746948}} [[Duoro kɔre:Oreilles de Crisse 2.jpg|thumb]] '''''Oreilles de crisse''''' (French pronunciation: &#x5B;ɔʁɛj də kʁis&#x5D;) e la Quebec saakompare ka ba maŋ kyee ka a kɔɔre (pork rinds). O e la yuori naŋ wuli "ears of Christ" ba maŋ di a la gbɛɛ yaga ''cabanes à sucre'' ''poɔ'' (sikiri binɔɔre)<ref>https://www.google.co.uk/books/edition/Fodor_s_Montreal_Quebec_City_2015/nEhABAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%22Oreilles+de+crisse%22+-wikipedia+quebec&pg=PT316&printsec=frontcover</ref> wagere zaa poɔ., ka a nyɛnuu bonɔɔre kyɛ e syrup-laden bondirii<ref>https://www.mtl.org/en/experience/sugar-shack-101</ref><ref>Food Trails. Lonely Planet. 2016. p. 45. <nowiki>ISBN 9781786576835</nowiki>.</ref> == Meŋ la nyɛ == * ''Chicharrón'' * dobaa nɛne * Bondi-kyaane mine * Bondi- ɔŋne mine *Bondirii bemmo zie == '''Sommo Yizie''' == [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:West Africa]] [[Gbuli:Sakuuri]] [[Gbuli:Africa]] 5wux0yxr3qbtp1jsdkulfaf8xk68tpj Ogogoro 0 7306 63595 63466 2026-07-31T20:33:14Z Vision L1 19 63595 wikitext text/x-wiki {{databox|item=Q7080191}} [[Duoro kɔre:Akpeteshie -Locally brewed alcoholic drink from Ghana.jpg|thumb]] '''Akpeteshie''' e la boŋkoɔ mine banaŋ maŋ tɔgele a yi a abɛ teɛ eŋɛ, ba maŋ kyɔgele la daampelaa (palm wine) bee sikyiri daa eŋɛ, a boma yiibu zie e la a Western Irigiŋ Africa. A boma ama la e a Ghana paaloq zaa sekpeɛŋaa. A Nigeriaa poɔ ba baŋ o la ka ba boɔlɔ Ogogoro (Ogog), a yelbiri ŋa e la Urhobo, a yelŋa gbɛɛ yaga maŋ yi la Raffia Palm teɛ naŋ terɛ koɔ noɔ mine kaŋa. A be la ka baŋ o ka  homebrew (yiri poɔ dogebo).<ref>Simon Heap (2008) '“Those that are Cooking the Gins”: The Business of Ogogoro in Nigeria’, ''Contemporary Drug Problems'', 35(4): 573-610.</ref> Zenɛ, noba de la ka Ogogoro e la ethanol meŋa ne o zu, kyɛ saaŋkonnoŋ poɔ, a e la kpeɛŋaa ka fo na baŋ yi a abɛ teɛ zu a iri daampelaa. A boma ama pore la yaga a  West Africa, ona la ka boɔlɔ ka a yoe mine la, '''apio''', '''ogoglo''', '''ogogoro''' ('''Ogog''''), '''VC10,''' '''Kill Me Quick''', '''Efie Nipa, Kele, Kumepreko, Anferewoase, Apiatiti, Home Boy, Nana Drobo, One Touch''' ane a taaba gyamaa.<ref>[https://goldstreetbusiness.com/news/top-stories/akpeteshie-the-local-gin-which-has-served-presidents-chiefs-and-commoners/ "'Akpeteshie': the local gin which has served presidents, chiefs and commoners"]. ''Goldstreet Business''. 2019-06-18. Retrieved 2019-11-07.</ref> Ona la ka ba boɔlɔ ka sapele koɔ (water)  kparaga, kai-kai, Sun gbalaja, egun inu igo ka a tɛgɛ la ''he Masquerade in the Bottle'', daa ma ka n daabo (push-me-push-you,) and/bee crim-kena, sonsé ("do you do it?" a Yoruba kɔkɔre poɔ). A Igbo kɔkɔre poɔ ona la ka baŋ ka ba boɔlɔ ka  ''{{not a typo|Akpuru achia}}. Kyɛ a Nigerian eŋ paaloŋ poɔ'' ; ''Udi Ogagan'', ''{{not a typo|Agbagba}}'' Urhobo, a laŋ ne  ''OHMS'' ( (a te yiri poɔ boma la ka te maŋ de  maale ne)Our Home Made Stuff ), ''Iced koɔ Water, daa ma, ka n daa fo Craze man in the bottle.''<ref>Heap (2008) '''{{not a typo|ufofop}}'' Calabar, ''{{not a typo|robirobi}}'' Abeokuta, ''{{not a typo|baba erin}}'' Ilesha, {{not a typo|eyinbo gò}} (white man is not smarter), {{not a typo|majidun}}, ''{{not a typo|etonto}}'' Pidgin English, {{Transliteration|ijo|wuru}} Ijaw, and ''{{not a typo|Agbakara}}'' Bini and ''{{not a typo|Aka mere}}'',“Those that are Cooking the Gins”, 599-600.</ref> A Ghanaian moonshine la ka ba boɔlɔ ka a akpeteshie. == Saadayel ane a Yiwaabo Zie == Sɛre ka a yelŋa na piili a  European colonization a te zenɛ Ghana paaloŋ ŋa poɔ, a Anlo daampele dogerba naŋ be a ba saaŋkompare poɔ la ka ba boɔlɔ ka  "kpótomenui," ka o pare bee ka o teɛgɛ la boŋkaŋa naŋ sɔgele kube teɛ poɔ.<ref>Akyeampong, Emmanuel Kwaku (2001). ''Between the Sea & the Lagoon: An Eco-social History of the Anlo of Southeastern Ghana : C. 1850 to Recent Times''. James Curry Publishers. p.&#x20;154.</ref> A British colonization na poɔ, a be poɔ la ka ba boɔlɔ o ka  Gold Coast,, aseŋ a saaŋkompare dampele dogereba naŋ be be a yi a 1930s a waana ŋa,<ref>Peele, Stanton; Grant, Marcus (2013). ''[https://books.google.com/books?id=JESVTqLpccUC&dq=the+name.comes+from+the+Ga+language+spoken+in+the+Greater+Accra+region.+It+literally+means+%22they+are+hiding.%22&pg=PA123 Alcohol and Pleasure: A Health Perspective]''. Routledge. p.&#x20;123. ISBN&#x20;<bdi>9781134941506</bdi>.</ref> A yi S.S Dotse peɛroo poɔ a 1996 yuoni poɔ, o manne wuli la o nyɔvore yɛlɛ ane lɛ onaŋ da di naaloŋ noba zu. Te teɛroŋ da la ka te nyu anaŋ a na lɛ a nempeɛlaa toɔre naŋ waa. A nempeɛlaa rɛroŋ la ka te toɔre ŋa e la kpeɛŋaa te maaleŋ zuo, azuiŋ sɛre ka a nempeɛlaa na wane o toɔre, ka tenneŋ da nyuuro la akpeteshie.kyɛ ka ba wa wa a puoriŋ wa vɛŋ ka bare a nyuubu, kaapɔge a ba boɔrɔ la ka soŋ koɔre ba daa ko ba. Azuiŋ te da boɔlɔ a la ka kpótomenui. A saŋa na ka saana wa wa, neɛ na fo naŋ baŋ yaga bee a baŋ soŋ, anaŋ wagere ŋa poɔ la ka ba maŋ te wane kpótomenui a wa ko a saana ka a wuli ka ba sereŋ tuori nyɔge o la a. A akpeteshie ama, kyɛ a yuori meŋa la lɛ. A yuori “ akpeteshie” ŋa da e bone na ba naŋ de ko o ka o nyu ka o e bone naŋ wuli ka o ba soma. A yuori ŋa yi la a Ga deme kɔkre poɔ, ( ''ape te shie,'' a pare la de sɔgeloo), a kɔkɔre ŋa e la bone a noba naŋ yele a greater Accra ane a pare bee a tɛgɛ la ka a sɔgeloo, o meŋ pare la non-European, a da e la feroo kaŋa banaŋ fere ba ka ba nyu. Aneazaa ka a boma wa e bonsoŋ ka noba ŋmɛ daworo, ka sakuuri bibiiri mine nyuuro la a daa kpeɛŋaa ŋa, azuiŋ ka ba e lɛ ba naŋ na toɔ e ka sakuuri biiri ta toɔ nyɛ a nyu a daworo ŋa da ŋmɛ la a 1930 yuomo na poɔ. Bone ba naŋ da boɔrɔ la akpeteshie ane a tɔnɔ ka ka ba toɔ koɔre, ane lɛ banaŋ kɔ a Anlo irigiŋ Ghana paaloŋ poɔ.<ref name=":0">Akyeampong, Emmanuel Kwaku (2001). ''Between the Sea & the Lagoon: An Eco-social History of the Anlo of Southeastern Ghana : C. 1850 to Recent Times''. James Curry Publishers. p.&#x20;155.</ref> A daa ŋa dogebo piili la a saŋa ghana naŋ zɔɔ faa ba menne a yi a nempeɛle nuuri poɔ. A daaŋ ŋa dogebo piilu zie la a volta irigiŋ, a ŋaa maŋ ko ba la vo soŋ naŋ e vosoŋ ka a nempeɛle maŋ sonno ne ba sikyiri koɔbo.<ref name=":0" /> == Narebo == Ogogoro iribu maŋ yi la  Raffia palm trees. Ba maŋ maale la vuo eŋ koɔ doge a biŋ kyaare a vuo na fo naŋ puo a daampelaa teɛ eŋɛ a teɛ puoriŋ, ka banaŋ wa e a ŋaa puoiŋ ba maŋ bare o la ka o gaŋ dambio a ta beri ayi bee ata. Ka banaŋ wa iri baare,ba maŋ de a la a doge ka a kpa a bɛ ka a noɔ zaa yi, a wagere ŋa poɔ la ka paaŋ seŋ nyuubu a meŋ gba na baŋ biŋ kɔɔre. == Dogebo == [[Duoro kɔre:Making Akpeteshie.webm|thumb]] [[Duoro kɔre:Akpeteshie local distillation process.jpg|thumb]] Akpeteshie e la daaŋ maŋ tɔgele yi ne palm wine (daampellaa) bee sugarcane juice.<ref>Peele, Stanton (1999). [https://books.google.com/books?id=MbAE5YG7iPQC&q=Akpeteshie&pg=PA123 ''Alcohol and Pleasure: A Health Perspective''.] Psychology Press. p.&#x20;123. ISBN&#x20;<bdi>9781583910153</bdi>.</ref> A wagere ŋa poɔ a koɔ maŋ noma la a iribu danweɛŋ soba poɔ, kyɛ ka anaŋ wa biŋ kɔɔre a maŋ  ba la noma a yi a naŋ bɛ zuiŋ, bee ka banaŋ wa eŋ a daambele.<ref>Chernoff, John M. (2005). [[iarchive:exchangeisnotrob00cher|''Exchange is Not Robbery: More Stories of an African Bar Girl''.]] Chicago: University of Chicago Press. p.&#x20;194.</ref> A wagere ŋa poɔ, ka anaŋ wa bɛ baare ba maŋ mare la fuu eŋ a doge bee a bondoɔlaa pare, ka aŋaa na toɔ soŋ ka koɔ ŋa toɔ kpa bɛ. a ŋaa poɔ maŋ eŋ la paabo kaŋa ka a uuru tuuru a paabo na poɔ a te lɛ koɔ, a bone na maŋ soŋ ka a uuruŋ ama leɛ koɔ la a barrels na maŋ maana a uuruŋ. Ba paaŋ maŋ tɔgele la bone kaŋa nansaala na maŋ boɔle ka Jar ka a uuruŋ na leɛ koɔ a kyiri ennɛ o poɔ.<ref>"Expert Warns Against "Akpeteshie' Consumption". Ghana Broadcasting Corporation. 1 March 2011. Archived from the original on 13 December 2013.</ref> A koɔ ama banaŋ doge e na boma banaŋ maŋ selle. Ka banaŋ wa baare a daaŋ ama kpeɛŋaa maŋ ta 40 ane 50% volume.<ref>Luginaaha, Isaac; Crescentia Dakubob (2003). "Consumption and impacts of local brewed alcohol (akpeteshie) in the Upper West Region of Ghana: a public health tragedy". ''Social Science & Medicine''. '''57''' (9): 1747–1760. doi:10.1016/s0277-9536(03)00014-5. PMID&#x20;12948582.</ref> == A bonennaa ane a Nyuubu == Akpeteshie dogebo ba e bone neɛ na baŋ are a yeli ka dogebo soma la te gaali a maale ne nyuubo, kyɛ a yelbiri la a e bone sole banaŋ ba maŋ eŋ bonzaa a poɔ dogebo poɔŋ, ane meŋ sɛgere zaa ba maŋ  sɛge mare a wuli boma na banaŋ de a maale sɛre ka ba koɔrɔ. A daaŋ ama na baŋ yi la a dogero zie bee a baŋ yi  daaŋkoɔrɔ zie , bee abanaŋ na maŋ ŋmara koɔrɔ zie. Aneazaa ka a dogebo ne a ane a doworo ŋmɛ ba soma, kyɛ noba naŋ nyuuro a la soŋ kyɛ meŋ naŋ pore. A yelŋa meŋ la a daaroŋ ba e tuo ane meŋ a bone ennaa na poɔ ana maŋ be meŋ ba maŋ e tuo. A e ŋa a daaroŋ na ba e tuo bee a daaroŋ naŋ e mɔlɔ la so ka noba maŋ nyuuro a gyamaa aneŋ noba de la ka nandaama bee noba na ba taa a eebo la nyuuro a, aneŋ gba noba naŋ taa a eebo ana baŋ da a nyu kyɛ ba maŋ sɔgele nyuuro la ka noba ta erɛ wa nyɛ ba. A daaŋ ama nyu zuo meŋ maŋ taa la werekao kaŋa a ko nensaala, ka fooŋ nyu a zuo fo yɛŋ maŋ borɛɛ la kyɛ ka fo niŋe viiri ka fo koŋ baŋ taa fo meŋa. Daanyuribo la na baŋ yeli a daa ama yelmeŋa saseɛ poɔ.. == A Tɔnɔ == Bonnyuri ane boma mine ne a taaba, a zuo a zaa ogogoro taa la tɔnɔ te saaŋkonnoŋ ane yeleere zaa poɔ a Nigeria poɔ kyɛ. A daaŋ ama poɔ la puoruu yeltuuri gyamaa poɔ ane lammo ane tigie ziiri, Burutu (Ijaw) a tendaana maŋ pore a la bare teŋɛ ka oneŋ a ŋmemɛ na toɔ di demɛ, kyɛ yidaadɔba naŋ be a Nigeria poɔ ameŋ maŋ de kale ne kaaloo ka banaŋ wa maala kultaa yeltuuri poɔ. Lammo yeltuuri poɔ, ogogoro taa la yelnimizeɛ a Nigeria saadayel naŋ manne lɛ poɔ. Peɛroo wuli ka a Nigeria poɔ yie anaŋ bee noba banaŋ na ba taa a eebo la maŋ dogero a daa a daa ama, ka a meŋ e yɛroŋ kaŋa ko ka ba meŋ na e anaŋ a toɔ nyɛ boŋkaŋa bee a meŋ nyɛ libiri yi a poɔ a meŋ kaa ba menne , ba mine maale a la a ŋmaara feefeeŋ a koɔrɔ koro noba banaŋ naaŋ waana ŋmaaara nyuuro ka mine meŋ koɔrɔ boŋgbulo a koro banaŋ naŋ boɔrɔ ka ba meŋ gaa te koɔrɔ.A  yelfaa naŋ kpa a Ogogoro ama koɔroo poɔ la a saŋa a nempeele naŋ da kaara a nensɔgelɔ.<ref>Solieri, Lisa; Giudici, Paolo (2009), ''Vinegars of the World'', Springer Milan, pp.&#x20;1–16, doi:10.1007/978-88-470-0866-3_1, hdl:11380/596141, ISBN&#x20;<bdi>978-88-470-0865-6</bdi></ref><ref>Olupayimo, Dolapo (June 2017). "The Illicit Production of Ogogoro in Coastal Yorubaland and the Niger Delta". ''Portuguese Studies Review''. 2(No. 1 Fall 2017): 195–208 &#x2013; via ResearchGate.</ref> == Sommo Yizie == [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:West Africa]] [[Gbuli:Sakuuri]] [[Gbuli:Africa]] 1g2zbnlnsuiqpoi760kzoencyg3ipmv 63596 63595 2026-07-31T20:35:34Z Vision L1 19 63596 wikitext text/x-wiki {{databox|item=Q7080191}} [[Duoro kɔre:Akpeteshie -Locally brewed alcoholic drink from Ghana.jpg|thumb]] '''Akpeteshie''' e la boŋkoɔ mine banaŋ maŋ tɔgele a yi a abɛ teɛ eŋɛ, ba maŋ kyɔgele la daampelaa (palm wine) bee sikyiri daa eŋɛ, a boma yiibu zie e la a Western Irigiŋ Africa. A boma ama la e a Ghana paaloq zaa sekpeɛŋaa. A Nigeriaa poɔ ba baŋ o la ka ba boɔlɔ Ogogoro (Ogog), a yelbiri ŋa e la Urhobo, a yelŋa gbɛɛ yaga maŋ yi la Raffia Palm teɛ naŋ terɛ koɔ noɔ mine kaŋa. A be la ka baŋ o ka  homebrew (yiri poɔ dogebo).<ref>Simon Heap (2008) '“Those that are Cooking the Gins”: The Business of Ogogoro in Nigeria’, ''Contemporary Drug Problems'', 35(4): 573-610.</ref> Zenɛ, noba de la ka Ogogoro e la ethanol meŋa ne o zu, kyɛ saaŋkonnoŋ poɔ, a e la kpeɛŋaa ka fo na baŋ yi a abɛ teɛ zu a iri daampelaa. A boma ama pore la yaga a  West Africa, ona la ka boɔlɔ ka a yoe mine la, '''apio''', '''ogoglo''', '''ogogoro''' ('''Ogog''''), '''VC10,''' '''Kill Me Quick''', '''Efie Nipa, Kele, Kumepreko, Anferewoase, Apiatiti, Home Boy, Nana Drobo, One Touch''' ane a taaba gyamaa.<ref>[https://goldstreetbusiness.com/news/top-stories/akpeteshie-the-local-gin-which-has-served-presidents-chiefs-and-commoners/ "'Akpeteshie': the local gin which has served presidents, chiefs and commoners"]. ''Goldstreet Business''. 2019-06-18. Retrieved 2019-11-07.</ref> Ona la ka ba boɔlɔ ka sapele koɔ (water)  kparaga, kai-kai, Sun gbalaja, egun inu igo ka a tɛgɛ la ''he Masquerade in the Bottle'', daa ma ka n daabo (push-me-push-you,) and/bee crim-kena, sonsé ("do you do it?" a Yoruba kɔkɔre poɔ). A Igbo kɔkɔre poɔ ona la ka baŋ ka ba boɔlɔ ka  ''{{not a typo|Akpuru achia}}. Kyɛ a Nigerian eŋ paaloŋ poɔ'' ; ''Udi Ogagan'', ''{{not a typo|Agbagba}}'' Urhobo, a laŋ ne  ''OHMS'' ( (a te yiri poɔ boma la ka te maŋ de  maale ne)Our Home Made Stuff ), ''Iced koɔ Water, daa ma, ka n daa fo Craze man in the bottle.''<ref>Heap (2008) '''{{not a typo|ufofop}}'' Calabar, ''{{not a typo|robirobi}}'' Abeokuta, ''{{not a typo|baba erin}}'' Ilesha, {{not a typo|eyinbo gò}} (white man is not smarter), {{not a typo|majidun}}, ''{{not a typo|etonto}}'' Pidgin English, {{Transliteration|ijo|wuru}} Ijaw, and ''{{not a typo|Agbakara}}'' Bini and ''{{not a typo|Aka mere}}'',“Those that are Cooking the Gins”, 599-600.</ref> A Ghanaian moonshine la ka ba boɔlɔ ka a akpeteshie. == Saadayel ane a Yiwaabo Zie == Sɛre ka a yelŋa na piili a  European colonization a te zenɛ Ghana paaloŋ ŋa poɔ, a Anlo daampele dogerba naŋ be a ba saaŋkompare poɔ la ka ba boɔlɔ ka  "kpótomenui," ka o pare bee ka o teɛgɛ la boŋkaŋa naŋ sɔgele kube teɛ poɔ.<ref>Akyeampong, Emmanuel Kwaku (2001). ''Between the Sea & the Lagoon: An Eco-social History of the Anlo of Southeastern Ghana : C. 1850 to Recent Times''. James Curry Publishers. p.&#x20;154.</ref> A British colonization na poɔ, a be poɔ la ka ba boɔlɔ o ka  Gold Coast,, aseŋ a saaŋkompare dampele dogereba naŋ be be a yi a 1930s a waana ŋa,<ref>Peele, Stanton; Grant, Marcus (2013). ''[https://books.google.com/books?id=JESVTqLpccUC&dq=the+name.comes+from+the+Ga+language+spoken+in+the+Greater+Accra+region.+It+literally+means+%22they+are+hiding.%22&pg=PA123 Alcohol and Pleasure: A Health Perspective]''. Routledge. p.&#x20;123. ISBN&#x20;<bdi>9781134941506</bdi>.</ref> A yi S.S Dotse peɛroo poɔ a 1996 yuoni poɔ, o manne wuli la o nyɔvore yɛlɛ ane lɛ onaŋ da di naaloŋ noba zu. Te teɛroŋ da la ka te nyu anaŋ a na lɛ a nempeɛlaa toɔre naŋ waa. A nempeɛlaa rɛroŋ la ka te toɔre ŋa e la kpeɛŋaa te maaleŋ zuo, azuiŋ sɛre ka a nempeɛlaa na wane o toɔre, ka tenneŋ da nyuuro la akpeteshie.kyɛ ka ba wa wa a puoriŋ wa vɛŋ ka bare a nyuubu, kaapɔge a ba boɔrɔ la ka soŋ koɔre ba daa ko ba. Azuiŋ te da boɔlɔ a la ka kpótomenui. A saŋa na ka saana wa wa, neɛ na fo naŋ baŋ yaga bee a baŋ soŋ, anaŋ wagere ŋa poɔ la ka ba maŋ te wane kpótomenui a wa ko a saana ka a wuli ka ba sereŋ tuori nyɔge o la a. A akpeteshie ama, kyɛ a yuori meŋa la lɛ. A yuori “ akpeteshie” ŋa da e bone na ba naŋ de ko o ka o nyu ka o e bone naŋ wuli ka o ba soma. A yuori ŋa yi la a Ga deme kɔkre poɔ, ( ''ape te shie,'' a pare la de sɔgeloo), a kɔkɔre ŋa e la bone a noba naŋ yele a greater Accra ane a pare bee a tɛgɛ la ka a sɔgeloo, o meŋ pare la non-European, a da e la feroo kaŋa banaŋ fere ba ka ba nyu. Aneazaa ka a boma wa e bonsoŋ ka noba ŋmɛ daworo, ka sakuuri bibiiri mine nyuuro la a daa kpeɛŋaa ŋa, azuiŋ ka ba e lɛ ba naŋ na toɔ e ka sakuuri biiri ta toɔ nyɛ a nyu a daworo ŋa da ŋmɛ la a 1930 yuomo na poɔ. Bone ba naŋ da boɔrɔ la akpeteshie ane a tɔnɔ ka ka ba toɔ koɔre, ane lɛ banaŋ kɔ a Anlo irigiŋ Ghana paaloŋ poɔ.<ref name=":0">Akyeampong, Emmanuel Kwaku (2001). ''Between the Sea & the Lagoon: An Eco-social History of the Anlo of Southeastern Ghana : C. 1850 to Recent Times''. James Curry Publishers. p.&#x20;155.</ref> A daa ŋa dogebo piili la a saŋa ghana naŋ zɔɔ faa ba menne a yi a nempeɛle nuuri poɔ. A daaŋ ŋa dogebo piilu zie la a volta irigiŋ, a ŋaa maŋ ko ba la vo soŋ naŋ e vosoŋ ka a nempeɛle maŋ sonno ne ba sikyiri koɔbo.<ref name=":0" /> == Narebo == Ogogoro iribu maŋ yi la  Raffia palm trees. Ba maŋ maale la vuo eŋ koɔ doge a biŋ kyaare a vuo na fo naŋ puo a daampelaa teɛ eŋɛ a teɛ puoriŋ, ka banaŋ wa e a ŋaa puoiŋ ba maŋ bare o la ka o gaŋ dambio a ta beri ayi bee ata. Ka banaŋ wa iri baare,ba maŋ de a la a doge ka a kpa a bɛ ka a noɔ zaa yi, a wagere ŋa poɔ la ka paaŋ seŋ nyuubu a meŋ gba na baŋ biŋ kɔɔre. == Dogebo == [[Duoro kɔre:Making Akpeteshie.webm|thumb]] [[Duoro kɔre:Akpeteshie local distillation process.jpg|thumb]] Akpeteshie e la daaŋ maŋ tɔgele yi ne palm wine (daampellaa) bee sugarcane juice.<ref>Peele, Stanton (1999). [https://books.google.com/books?id=MbAE5YG7iPQC&q=Akpeteshie&pg=PA123 ''Alcohol and Pleasure: A Health Perspective''.] Psychology Press. p.&#x20;123. ISBN&#x20;<bdi>9781583910153</bdi>.</ref> A wagere ŋa poɔ a koɔ maŋ noma la a iribu danweɛŋ soba poɔ, kyɛ ka anaŋ wa biŋ kɔɔre a maŋ  ba la noma a yi a naŋ bɛ zuiŋ, bee ka banaŋ wa eŋ a daambele.<ref>Chernoff, John M. (2005). [[iarchive:exchangeisnotrob00cher|''Exchange is Not Robbery: More Stories of an African Bar Girl''.]] Chicago: University of Chicago Press. p.&#x20;194.</ref> A wagere ŋa poɔ, ka anaŋ wa bɛ baare ba maŋ mare la fuu eŋ a doge bee a bondoɔlaa pare, ka aŋaa na toɔ soŋ ka koɔ ŋa toɔ kpa bɛ. a ŋaa poɔ maŋ eŋ la paabo kaŋa ka a uuru tuuru a paabo na poɔ a te lɛ koɔ, a bone na maŋ soŋ ka a uuruŋ ama leɛ koɔ la a barrels na maŋ maana a uuruŋ. Ba paaŋ maŋ tɔgele la bone kaŋa nansaala na maŋ boɔle ka Jar ka a uuruŋ na leɛ koɔ a kyiri ennɛ o poɔ.<ref>"[https://web.archive.org/web/20131213095102/http://www.gbcghana.com/index.php?id=1.310408 Expert Warns Against "Akpeteshie' Consumption]". Ghana Broadcasting Corporation. 1 March 2011. Archived from [http://www.gbcghana.com/index.php?id=1.310408 the original] on 13 December 2013.</ref> A koɔ ama banaŋ doge e na boma banaŋ maŋ selle. Ka banaŋ wa baare a daaŋ ama kpeɛŋaa maŋ ta 40 ane 50% volume.<ref>Luginaaha, Isaac; Crescentia Dakubob (2003). "Consumption and impacts of local brewed alcohol (akpeteshie) in the Upper West Region of Ghana: a public health tragedy". ''Social Science & Medicine''. '''57''' (9): 1747–1760. doi:10.1016/s0277-9536(03)00014-5. PMID&#x20;12948582.</ref> == A bonennaa ane a Nyuubu == Akpeteshie dogebo ba e bone neɛ na baŋ are a yeli ka dogebo soma la te gaali a maale ne nyuubo, kyɛ a yelbiri la a e bone sole banaŋ ba maŋ eŋ bonzaa a poɔ dogebo poɔŋ, ane meŋ sɛgere zaa ba maŋ  sɛge mare a wuli boma na banaŋ de a maale sɛre ka ba koɔrɔ. A daaŋ ama na baŋ yi la a dogero zie bee a baŋ yi  daaŋkoɔrɔ zie , bee abanaŋ na maŋ ŋmara koɔrɔ zie. Aneazaa ka a dogebo ne a ane a doworo ŋmɛ ba soma, kyɛ noba naŋ nyuuro a la soŋ kyɛ meŋ naŋ pore. A yelŋa meŋ la a daaroŋ ba e tuo ane meŋ a bone ennaa na poɔ ana maŋ be meŋ ba maŋ e tuo. A e ŋa a daaroŋ na ba e tuo bee a daaroŋ naŋ e mɔlɔ la so ka noba maŋ nyuuro a gyamaa aneŋ noba de la ka nandaama bee noba na ba taa a eebo la nyuuro a, aneŋ gba noba naŋ taa a eebo ana baŋ da a nyu kyɛ ba maŋ sɔgele nyuuro la ka noba ta erɛ wa nyɛ ba. A daaŋ ama nyu zuo meŋ maŋ taa la werekao kaŋa a ko nensaala, ka fooŋ nyu a zuo fo yɛŋ maŋ borɛɛ la kyɛ ka fo niŋe viiri ka fo koŋ baŋ taa fo meŋa. Daanyuribo la na baŋ yeli a daa ama yelmeŋa saseɛ poɔ.. == A Tɔnɔ == Bonnyuri ane boma mine ne a taaba, a zuo a zaa ogogoro taa la tɔnɔ te saaŋkonnoŋ ane yeleere zaa poɔ a Nigeria poɔ kyɛ. A daaŋ ama poɔ la puoruu yeltuuri gyamaa poɔ ane lammo ane tigie ziiri, Burutu (Ijaw) a tendaana maŋ pore a la bare teŋɛ ka oneŋ a ŋmemɛ na toɔ di demɛ, kyɛ yidaadɔba naŋ be a Nigeria poɔ ameŋ maŋ de kale ne kaaloo ka banaŋ wa maala kultaa yeltuuri poɔ. Lammo yeltuuri poɔ, ogogoro taa la yelnimizeɛ a Nigeria saadayel naŋ manne lɛ poɔ. Peɛroo wuli ka a Nigeria poɔ yie anaŋ bee noba banaŋ na ba taa a eebo la maŋ dogero a daa a daa ama, ka a meŋ e yɛroŋ kaŋa ko ka ba meŋ na e anaŋ a toɔ nyɛ boŋkaŋa bee a meŋ nyɛ libiri yi a poɔ a meŋ kaa ba menne , ba mine maale a la a ŋmaara feefeeŋ a koɔrɔ koro noba banaŋ naaŋ waana ŋmaaara nyuuro ka mine meŋ koɔrɔ boŋgbulo a koro banaŋ naŋ boɔrɔ ka ba meŋ gaa te koɔrɔ.A  yelfaa naŋ kpa a Ogogoro ama koɔroo poɔ la a saŋa a nempeele naŋ da kaara a nensɔgelɔ.<ref>Solieri, Lisa; Giudici, Paolo (2009), ''Vinegars of the World'', Springer Milan, pp.&#x20;1–16, doi:10.1007/978-88-470-0866-3_1, hdl:11380/596141, ISBN&#x20;<bdi>978-88-470-0865-6</bdi></ref><ref>Olupayimo, Dolapo (June 2017). "The Illicit Production of Ogogoro in Coastal Yorubaland and the Niger Delta". ''Portuguese Studies Review''. 2(No. 1 Fall 2017): 195–208 &#x2013; via ResearchGate.</ref> == Sommo Yizie == [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:West Africa]] [[Gbuli:Sakuuri]] [[Gbuli:Africa]] rprjp6hoft6dwwb7ugt1yip9262h0jh Ogiri 0 7309 63597 63465 2026-07-31T20:41:29Z Vision L1 19 63597 wikitext text/x-wiki {{databox|item=Q7080074}} [[Duoro kɔre:Ogiri (castor) seed with husks.jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:Ogiri Igbo.jpg|thumb]] Ogiri  {{IPAc-en||audio=Ig-Ogiri.ogg}} <phonos file="Ig-Ogiri.ogg"></phonos><sup>ⓘ</sup> e la zɔŋ mine naŋ e saaŋkompare boma mine naŋ be a West Africa paaloŋ poɔ ka de maale ne boma, kyɛ a yi waabo zie la meŋa la a Nigeria poɔ, a boma ama maaloo la boma ba naŋ maŋ de a bie<ref>Dobby (2012-09-01). [https://dobbyssignature.com/food-profile-ogiri-iru-dawadawa-okpei/ "Food Profile: Ogiri, Iru, Dawadawa, Okpei, Dobby's Signature". ''Dobby's Signature'']. Retrieved 2026-01-19.</ref><ref>Crowther, Samuel (1843). ''[https://books.google.com.ng/books?id=NMINAAAAQAAJ&q=Ogiri+#v=snippet&q=false Vocabulary of the Yoruba Language: Part I. English and Yoruba. Part II. Yoruba and English. To which are Prefixed, the Grammatical Elements of the Yoruba Language]''. Church missionary society.</ref> a biŋ ka a meeŋ ka ba de maale ne . Ogiri da e la saaŋkompare boma ba naŋ maŋ de egusi (melon bie )<ref>Abiodun, Olarewaju Cecilia (2019). [https://www.cenresinjournals.com/wp-content/uploads/2020/01/PAGE-8-201305.pdf "Awareness of the health benefits and acceptability of Ogiri made from melon and soybeans"] (PDF). ''Journal of Sciences and Multidisciplinary Research''. '''11''': 8. Retrieved 13 February 2026.</ref> biŋ ka a meeŋ ka ba de maale ne. ane a zaa ka a ogiri m.aloo taa la tɛɛtɛɛ, a yi bombie tɛɛtɛɛ poɔ,  aseŋ, sesame  castor bɛŋ kaaŋ, (O yoɔgiri Igbo/ Ogiri Isi), yɔre bie, watermelon bie, seŋkaaŋ bie ane bombie anaŋ zaa naŋ taa kaaŋ a poɔ. A maaloo ba taa tuo bee a maaloo sigi la puliŋ.<ref>Dough, J. (10 August 2014). [https://ourcookquest.blogspot.com/2014/08/ogiri-saro-funky-sesame-paste.html "OurCookQuest: Ogiri-Saro, Funky Sesame Paste".] ''OurCookQuest''. Retrieved 24 March 2026.</ref><ref name=":0">Oladeji, Oluwatoyin Ajoke; Taiwo, Kehinde Adekunbi; Ogidi, Clement Olusola; Faturoti, Adeyanmola Oluwaseyi (19 May 2025). "[https://link.springer.com/article/10.1007/s44187-025-00409-3#:~:text=The%20African%20locust%20bean%20(Parkia,Dadawa%20%5B25%2C%2026%5D. Production, nutritional benefits, limitations and strategies for enhancing the national value of fermented native condiments from selected legumes and wild seeds in Nigeria".] ''Discover Food''. '''5''' (1): 142. doi:10.1007/s44187-025-00409-3. ISSN&#x20;2731-4286. Retrieved 13 February 2026.</ref> A Yoruba noba la ka naŋ boɔlɔ ka  '''Eragiri''',<ref>[https://businessday.ng/food/article/obe-aselu-asepo-ati-pupuru-proudly-nigerian-superfood-that-can-gain-un-cultural-status/ "Obe Aselu/Asepo ati Pupuru: Proudly Nigerian superfood that can gain UN cultural status".] ''BusinessDay''. Lagos, Nigeria. 16 November 2025. Retrieved 24 March 2026.</ref> ({{langx|yo|Ògìrì, Ẹ̀ràgìrì}}: ''Ògìrì, Ẹ̀ràgìrì'') , banaŋ la maŋ de a boma ama a maala ne bondirii a  Ijebu, Ekiti, Ondo, Osun, Oyo,<ref>Falegan, Christopher (2011). "MICROBIOLOGY PROFILE AND BIOCHEMICAL CHARACTERISTICS OF COMMERCIAL ‘OGIRI’ SAMPLES FROM SOUTH-WESTERN, NIGERIA". ''Journal of microbiology, biotechnology and food sciences''. '''1''' (2): 187–203. ISSN&#x20;1338-5178. Retrieved 13 February 2026.</ref> ane Igbo paaloŋ poɔ noba.<ref name=":0" /> A yelŋa ne gyamaa taa la teɛroŋ tɛɛtɛɛ ne noba banaŋ na maŋ maala bondirii koɔrɔ, a zuo a zaa a Ogiri and Iru ŋa a ba yitaa ne a condiment naŋsaala na maŋ boɔle. Ogiri e la unami zɔŋ banaŋ maŋ de bombimeeruŋ kaa mine a maale ne, aseŋŋ  sesame/beniseed (''yọnmọti''), melon, castor beans bɛŋɛ). A ama la ka a Yoruba noba bigiri a waaloŋ ka a yi gbaŋgbale a 1843 yuoni poɔ ane be a anaŋ yi bee a piilu zie. Iru  poɔ, ba mine meŋ maŋ de la  locust bean (bɛŋɛ) bie<ref>Adekoya, Ifeoluwa; Obadina, Adewale; Phoku, Judith; De Boevre, Marthe; De Saeger, Sarah; Njobeh, Patrick (1 August 2018). "Fungal and mycotoxin contamination of fermented foods from selected south african markets". ''Food Control''. '''90''': 295–303. doi:10.1016/j.foodcont.2018.02.040. ISSN&#x20;0956-7135. Retrieved 13 February 2026.</ref> a maale ne  a boma ama. A sommo ama yi la a wederebɛ zie a 19<sup>th</sup>  century yuomo na poɔ a nansaala naŋ yeli, a sɛgebie bee a yelbie ama zaa kpɛ la gama poɔ ka a kɔɔre kyɛ ka Yoruba yelbie baŋ wa kpɛ gama, ka ba boɔlɔ (Ogiri), Igbo kɔkɔre bee paaloŋ deme meŋ de la a boɔlaa ŋa eŋ ba kɔkɔ poɔ, a yelbie maaloo sobie poɔ wuli ka pɛmmo la ka ba pɛŋ yi a Yoruba kɔkɔre poɔ, kyɛ pampana ŋa ba sage de o la ka o pale ba kɔkɔre yelbu poɔ.<ref>Samuel Àjàyí Crowther, ''Vocabulary of the Yoruba Language'', 1843, London: Henry Bohn, Ogiri (accessed [date of access]).</ref><ref>Steinkraus, Keith (4 May 2018). ''Handbook of indigenous fermented foods''. CRC Press. ISBN&#x20;<bdi>978-1-351-44251-0</bdi>. OCLC&#x20;1063700107.</ref> A sobie ane a Ogri maaloo yitaa ne la a Iru,  douchi, ane a taaba mine bonso a meŋ maŋ maale la yi bondirii anaŋ banaŋ maŋ biŋ ka a meeŋ. A nyuu ane a cheese, miso, bee stinky tofu zaa yie taa. Ogiri ba baŋ o la soŋ a West Africa paaloŋ poɔ. O e la bone na pore bee ka noba gyamaa baŋ o a Yoruba<ref>Adedeji, Bamidele S.; Ezeokoli, Obinna T.; Ezekiel, Chibundu N.; Obadina, Adewale O.; Somorin, Yinka M.; Sulyok, Michael; Adeleke, Rasheed A.; Warth, Benedikt; Nwangburuka, Cyril C.; Omemu, Adebukola M.; Oyewole, Olusola B.; Krska, Rudolf (3 October 2017). "Bacterial species and mycotoxin contamination associated with locust bean, melon and their fermented products in south-western Nigeria". ''International Journal of Food Microbiology''. pp.&#x20;73–80. doi:10.1016/j.ijfoodmicro.2017.07.014. Retrieved 13 February 2026.</ref> paaloŋ poɔ noba. Igbo paaloŋ noba<ref>Oladeji, Oluwatoyin Ajoke; Taiwo, Kehinde Adekunbi; Ogidi, Clement Olusola; Faturoti, Adeyanmola Oluwaseyi (2025-05-19). "Production, nutritional benefits, limitations and strategies for enhancing the national value of fermented native condiments from selected legumes and wild seeds in Nigeria". ''Discover Food''. '''5''' (1): 142. doi:10.1007/s44187-025-00409-3. ISSN&#x20;2731-4286.</ref><ref>"Ogiri Recipe: Nigerian Fermented Oil Seeds (West African Umami Guide)". ''Figaro Shakes''. 2026-03-21. Retrieved 2026-05-16.</ref> ane Krio naŋ be a Sierra Leone poɔ, banaŋ meŋ maŋ boɔle ka Ogiri saro,<ref>Falola, Toyin; Childs, Matt D. (2 May 2005). ''The Yoruba Diaspora in the Atlantic World''. Indiana University Press. p.&#x20;396. ISBN&#x20;<bdi>978-0-253-00301-0</bdi>. Retrieved 13 February 2026.</ref><ref>"The smellier the ogiri the sweeter the sauce". ''SwitSalone''. 1 November 2019. Retrieved 24 March 2026.</ref> Ogiri meŋ e la bone banaŋ baŋ a Nigeria paaloŋ poɔ ka yuori meŋ e o toɔraa kyɛ te yi ne a ŋa Iru Pete, kyɛ a Iru ŋa eŋ be la bone banaŋ saaŋ ka o waa. Kaŋa meŋ bebe a yitaa ne a Okpehe, Okpei, Okpiye, bee Ogiri Okpei naŋ e a saaŋkompare a be a Igala ane a Idoma noba naŋ be a Nigeria naŋ be a Middle Belt ( a soga poɔ). Kyɛ a yele la, o e la bone ba naŋ maale ka o yi a African mesquite bɛmbie poɔ  anaŋ ka a nansaala maŋ boɔle ka  ''Anonychium.'' == Sommo Yizie == {| class="wikitable" | colspan="2" valign="top" |African Bondirii maaloo ziiri |- | valign="top" |'''National cuisines''' | valign="top" |Algeria Angola Benin Botswana Burkina Faso Burundi Cameroon Cape Verde Central African Republic Chad Comoros Democratic Republic of the Congo Djibouti Egypt Equatorial Guinea Eritrea Eswatini (Swaziland) Ethiopia Gabon Gambia Ghana Guinea Guinea-Bissau Ivory Coast Kenya  Lesotho LiberiaLibya Madagascar Malawi Mal iMauritania Mauritius Morocco Mozambique Namibia Niger Nigeria Republic of the Congo Rwanda São Tomé and PríncipeSenegal SeychellesSierra Leone Somalia South AfricaSouth Sudan SudanTanzaniaTogoTunisia Uganda Western Sahara Zambia Zimbabwe |- | valign="top" |'''Ethnic and regional cuisines''' | valign="top" |Arab Berber Canary Islands Jewish Ethiopian Mizrahi Sephardi Maghrebi Mediterranean Réunion Saint HelenaWest African Zanzibar |- | valign="top" |'''Lists''' | valign="top" |African bondirii maaloo zie. African bondipaarɛɛ |- | valign="top" | | valign="top" | |} [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:West Africa]] [[Gbuli:Sakuuri]] [[Gbuli:Africa]] 8yl0e4lw8z89u4szxworvwqhzvoft5a 63598 63597 2026-07-31T20:46:01Z Vision L1 19 63598 wikitext text/x-wiki {{databox|item=Q7080074}} [[Duoro kɔre:Ogiri (castor) seed with husks.jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:Ogiri Igbo.jpg|thumb]] Ogiri  {{IPAc-en||audio=Ig-Ogiri.ogg}} <phonos file="Ig-Ogiri.ogg"></phonos><sup>ⓘ</sup> e la zɔŋ mine naŋ e saaŋkompare boma mine naŋ be a West Africa paaloŋ poɔ ka de maale ne boma, kyɛ a yi waabo zie la meŋa la a Nigeria poɔ, a boma ama maaloo la boma ba naŋ maŋ de a bie<ref>Dobby (2012-09-01). [https://dobbyssignature.com/food-profile-ogiri-iru-dawadawa-okpei/ "Food Profile: Ogiri, Iru, Dawadawa, Okpei, Dobby's Signature". ''Dobby's Signature'']. Retrieved 2026-01-19.</ref><ref>Crowther, Samuel (1843). ''[https://books.google.com.ng/books?id=NMINAAAAQAAJ&q=Ogiri+#v=snippet&q=false Vocabulary of the Yoruba Language: Part I. English and Yoruba. Part II. Yoruba and English. To which are Prefixed, the Grammatical Elements of the Yoruba Language]''. Church missionary society.</ref> a biŋ ka a meeŋ ka ba de maale ne . Ogiri da e la saaŋkompare boma ba naŋ maŋ de egusi (melon bie )<ref>Abiodun, Olarewaju Cecilia (2019). [https://www.cenresinjournals.com/wp-content/uploads/2020/01/PAGE-8-201305.pdf "Awareness of the health benefits and acceptability of Ogiri made from melon and soybeans"] (PDF). ''Journal of Sciences and Multidisciplinary Research''. '''11''': 8. Retrieved 13 February 2026.</ref> biŋ ka a meeŋ ka ba de maale ne. ane a zaa ka a ogiri m.aloo taa la tɛɛtɛɛ, a yi bombie tɛɛtɛɛ poɔ,  aseŋ, sesame  castor bɛŋ kaaŋ, (O yoɔgiri Igbo/ Ogiri Isi), yɔre bie, watermelon bie, seŋkaaŋ bie ane bombie anaŋ zaa naŋ taa kaaŋ a poɔ. A maaloo ba taa tuo bee a maaloo sigi la puliŋ.<ref>Dough, J. (10 August 2014). [https://ourcookquest.blogspot.com/2014/08/ogiri-saro-funky-sesame-paste.html "OurCookQuest: Ogiri-Saro, Funky Sesame Paste".] ''OurCookQuest''. Retrieved 24 March 2026.</ref><ref name=":0">Oladeji, Oluwatoyin Ajoke; Taiwo, Kehinde Adekunbi; Ogidi, Clement Olusola; Faturoti, Adeyanmola Oluwaseyi (19 May 2025). "[https://link.springer.com/article/10.1007/s44187-025-00409-3#:~:text=The%20African%20locust%20bean%20(Parkia,Dadawa%20%5B25%2C%2026%5D. Production, nutritional benefits, limitations and strategies for enhancing the national value of fermented native condiments from selected legumes and wild seeds in Nigeria".] ''Discover Food''. '''5''' (1): 142. doi:10.1007/s44187-025-00409-3. ISSN&#x20;2731-4286. Retrieved 13 February 2026.</ref> A Yoruba noba la ka naŋ boɔlɔ ka  '''Eragiri''',<ref>[https://businessday.ng/food/article/obe-aselu-asepo-ati-pupuru-proudly-nigerian-superfood-that-can-gain-un-cultural-status/ "Obe Aselu/Asepo ati Pupuru: Proudly Nigerian superfood that can gain UN cultural status".] ''BusinessDay''. Lagos, Nigeria. 16 November 2025. Retrieved 24 March 2026.</ref> ({{langx|yo|Ògìrì, Ẹ̀ràgìrì}}: ''Ògìrì, Ẹ̀ràgìrì'') , banaŋ la maŋ de a boma ama a maala ne bondirii a  Ijebu, Ekiti, Ondo, Osun, Oyo,<ref>Falegan, Christopher (2011). [https://office2.jmbfs.org/index.php/JMBFS/article/view/4476 "MICROBIOLOGY PROFILE AND BIOCHEMICAL CHARACTERISTICS OF COMMERCIAL ‘OGIRI’ SAMPLES FROM SOUTH-WESTERN, NIGERIA".] ''Journal of microbiology, biotechnology and food sciences''. '''1''' (2): 187–203. ISSN&#x20;1338-5178. Retrieved 13 February 2026.</ref> ane Igbo paaloŋ poɔ noba.<ref name=":0" /> A yelŋa ne gyamaa taa la teɛroŋ tɛɛtɛɛ ne noba banaŋ na maŋ maala bondirii koɔrɔ, a zuo a zaa a Ogiri and Iru ŋa a ba yitaa ne a condiment naŋsaala na maŋ boɔle. Ogiri e la unami zɔŋ banaŋ maŋ de bombimeeruŋ kaa mine a maale ne, aseŋŋ  sesame/beniseed (''yọnmọti''), melon, castor beans bɛŋɛ). A ama la ka a Yoruba noba bigiri a waaloŋ ka a yi gbaŋgbale a 1843 yuoni poɔ ane be a anaŋ yi bee a piilu zie. Iru  poɔ, ba mine meŋ maŋ de la  locust bean (bɛŋɛ) bie<ref>Adekoya, Ifeoluwa; Obadina, Adewale; Phoku, Judith; De Boevre, Marthe; De Saeger, Sarah; Njobeh, Patrick (1 August 2018). [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0956713518300860 "Fungal and mycotoxin contamination of fermented foods from selected south african markets".] ''Food Control''. '''90''': 295–303. doi:10.1016/j.foodcont.2018.02.040. ISSN&#x20;0956-7135. Retrieved 13 February 2026.</ref> a maale ne  a boma ama. A sommo ama yi la a wederebɛ zie a 19<sup>th</sup>  century yuomo na poɔ a nansaala naŋ yeli, a sɛgebie bee a yelbie ama zaa kpɛ la gama poɔ ka a kɔɔre kyɛ ka Yoruba yelbie baŋ wa kpɛ gama, ka ba boɔlɔ (Ogiri), Igbo kɔkɔre bee paaloŋ deme meŋ de la a boɔlaa ŋa eŋ ba kɔkɔ poɔ, a yelbie maaloo sobie poɔ wuli ka pɛmmo la ka ba pɛŋ yi a Yoruba kɔkɔre poɔ, kyɛ pampana ŋa ba sage de o la ka o pale ba kɔkɔre yelbu poɔ.<ref>Samuel Àjàyí Crowther, ''Vocabulary of the Yoruba Language'', 1843, London: Henry Bohn, [https://books.google.com.ng/books?id=NMINAAAAQAAJ&q=Ogiri+#v=snippet&q=false Ogiri] (accessed [date of access]).</ref><ref>Steinkraus, Keith (4 May 2018). ''[http://worldcat.org/oclc/1063700107 Handbook of indigenous fermented foods]''. CRC Press. ISBN&#x20;<bdi>978-1-351-44251-0</bdi>. OCLC&#x20;1063700107.</ref> A sobie ane a Ogri maaloo yitaa ne la a Iru,  douchi, ane a taaba mine bonso a meŋ maŋ maale la yi bondirii anaŋ banaŋ maŋ biŋ ka a meeŋ. A nyuu ane a cheese, miso, bee stinky tofu zaa yie taa. Ogiri ba baŋ o la soŋ a West Africa paaloŋ poɔ. O e la bone na pore bee ka noba gyamaa baŋ o a Yoruba<ref>Adedeji, Bamidele S.; Ezeokoli, Obinna T.; Ezekiel, Chibundu N.; Obadina, Adewale O.; Somorin, Yinka M.; Sulyok, Michael; Adeleke, Rasheed A.; Warth, Benedikt; Nwangburuka, Cyril C.; Omemu, Adebukola M.; Oyewole, Olusola B.; Krska, Rudolf (3 October 2017). "[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0168160517303112 Bacterial species and mycotoxin contamination associated with locust bean, melon and their fermented products in south-western Nigeria"]. ''International Journal of Food Microbiology''. pp.&#x20;73–80. doi:10.1016/j.ijfoodmicro.2017.07.014. Retrieved 13 February 2026.</ref> paaloŋ poɔ noba. Igbo paaloŋ noba<ref>Oladeji, Oluwatoyin Ajoke; Taiwo, Kehinde Adekunbi; Ogidi, Clement Olusola; Faturoti, Adeyanmola Oluwaseyi (2025-05-19). "Production, nutritional benefits, limitations and strategies for enhancing the national value of fermented native condiments from selected legumes and wild seeds in Nigeria". ''Discover Food''. '''5''' (1): 142. doi:10.1007/s44187-025-00409-3. ISSN&#x20;2731-4286.</ref><ref>"Ogiri Recipe: Nigerian Fermented Oil Seeds (West African Umami Guide)". ''Figaro Shakes''. 2026-03-21. Retrieved 2026-05-16.</ref> ane Krio naŋ be a Sierra Leone poɔ, banaŋ meŋ maŋ boɔle ka Ogiri saro,<ref>Falola, Toyin; Childs, Matt D. (2 May 2005). ''The Yoruba Diaspora in the Atlantic World''. Indiana University Press. p.&#x20;396. ISBN&#x20;<bdi>978-0-253-00301-0</bdi>. Retrieved 13 February 2026.</ref><ref>"The smellier the ogiri the sweeter the sauce". ''SwitSalone''. 1 November 2019. Retrieved 24 March 2026.</ref> Ogiri meŋ e la bone banaŋ baŋ a Nigeria paaloŋ poɔ ka yuori meŋ e o toɔraa kyɛ te yi ne a ŋa Iru Pete, kyɛ a Iru ŋa eŋ be la bone banaŋ saaŋ ka o waa. Kaŋa meŋ bebe a yitaa ne a Okpehe, Okpei, Okpiye, bee Ogiri Okpei naŋ e a saaŋkompare a be a Igala ane a Idoma noba naŋ be a Nigeria naŋ be a Middle Belt ( a soga poɔ). Kyɛ a yele la, o e la bone ba naŋ maale ka o yi a African mesquite bɛmbie poɔ  anaŋ ka a nansaala maŋ boɔle ka  ''Anonychium.'' == Sommo Yizie == {| class="wikitable" | colspan="2" valign="top" |African Bondirii maaloo ziiri |- | valign="top" |'''National cuisines''' | valign="top" |Algeria Angola Benin Botswana Burkina Faso Burundi Cameroon Cape Verde Central African Republic Chad Comoros Democratic Republic of the Congo Djibouti Egypt Equatorial Guinea Eritrea Eswatini (Swaziland) Ethiopia Gabon Gambia Ghana Guinea Guinea-Bissau Ivory Coast Kenya  Lesotho LiberiaLibya Madagascar Malawi Mal iMauritania Mauritius Morocco Mozambique Namibia Niger Nigeria Republic of the Congo Rwanda São Tomé and PríncipeSenegal SeychellesSierra Leone Somalia South AfricaSouth Sudan SudanTanzaniaTogoTunisia Uganda Western Sahara Zambia Zimbabwe |- | valign="top" |'''Ethnic and regional cuisines''' | valign="top" |Arab Berber Canary Islands Jewish Ethiopian Mizrahi Sephardi Maghrebi Mediterranean Réunion Saint HelenaWest African Zanzibar |- | valign="top" |'''Lists''' | valign="top" |African bondirii maaloo zie. African bondipaarɛɛ |- | valign="top" | | valign="top" | |} [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:West Africa]] [[Gbuli:Sakuuri]] [[Gbuli:Africa]] itzjhp1yp45cto2xf1jvds5k6ap9hm7 63599 63598 2026-07-31T20:49:52Z Vision L1 19 63599 wikitext text/x-wiki {{databox|item=Q7080074}} [[Duoro kɔre:Ogiri (castor) seed with husks.jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:Ogiri Igbo.jpg|thumb]] Ogiri  {{IPAc-en||audio=Ig-Ogiri.ogg}} <phonos file="Ig-Ogiri.ogg"></phonos><sup>ⓘ</sup> e la zɔŋ mine naŋ e saaŋkompare boma mine naŋ be a West Africa paaloŋ poɔ ka de maale ne boma, kyɛ a yi waabo zie la meŋa la a Nigeria poɔ, a boma ama maaloo la boma ba naŋ maŋ de a bie<ref>Dobby (2012-09-01). [https://dobbyssignature.com/food-profile-ogiri-iru-dawadawa-okpei/ "Food Profile: Ogiri, Iru, Dawadawa, Okpei, Dobby's Signature". ''Dobby's Signature'']. Retrieved 2026-01-19.</ref><ref>Crowther, Samuel (1843). ''[https://books.google.com.ng/books?id=NMINAAAAQAAJ&q=Ogiri+#v=snippet&q=false Vocabulary of the Yoruba Language: Part I. English and Yoruba. Part II. Yoruba and English. To which are Prefixed, the Grammatical Elements of the Yoruba Language]''. Church missionary society.</ref> a biŋ ka a meeŋ ka ba de maale ne . Ogiri da e la saaŋkompare boma ba naŋ maŋ de egusi (melon bie )<ref>Abiodun, Olarewaju Cecilia (2019). [https://www.cenresinjournals.com/wp-content/uploads/2020/01/PAGE-8-201305.pdf "Awareness of the health benefits and acceptability of Ogiri made from melon and soybeans"] (PDF). ''Journal of Sciences and Multidisciplinary Research''. '''11''': 8. Retrieved 13 February 2026.</ref> biŋ ka a meeŋ ka ba de maale ne. ane a zaa ka a ogiri m.aloo taa la tɛɛtɛɛ, a yi bombie tɛɛtɛɛ poɔ,  aseŋ, sesame  castor bɛŋ kaaŋ, (O yoɔgiri Igbo/ Ogiri Isi), yɔre bie, watermelon bie, seŋkaaŋ bie ane bombie anaŋ zaa naŋ taa kaaŋ a poɔ. A maaloo ba taa tuo bee a maaloo sigi la puliŋ.<ref>Dough, J. (10 August 2014). [https://ourcookquest.blogspot.com/2014/08/ogiri-saro-funky-sesame-paste.html "OurCookQuest: Ogiri-Saro, Funky Sesame Paste".] ''OurCookQuest''. Retrieved 24 March 2026.</ref><ref name=":0">Oladeji, Oluwatoyin Ajoke; Taiwo, Kehinde Adekunbi; Ogidi, Clement Olusola; Faturoti, Adeyanmola Oluwaseyi (19 May 2025). "[https://link.springer.com/article/10.1007/s44187-025-00409-3#:~:text=The%20African%20locust%20bean%20(Parkia,Dadawa%20%5B25%2C%2026%5D. Production, nutritional benefits, limitations and strategies for enhancing the national value of fermented native condiments from selected legumes and wild seeds in Nigeria".] ''Discover Food''. '''5''' (1): 142. doi:10.1007/s44187-025-00409-3. ISSN&#x20;2731-4286. Retrieved 13 February 2026.</ref> A Yoruba noba la ka naŋ boɔlɔ ka  '''Eragiri''',<ref>[https://businessday.ng/food/article/obe-aselu-asepo-ati-pupuru-proudly-nigerian-superfood-that-can-gain-un-cultural-status/ "Obe Aselu/Asepo ati Pupuru: Proudly Nigerian superfood that can gain UN cultural status".] ''BusinessDay''. Lagos, Nigeria. 16 November 2025. Retrieved 24 March 2026.</ref> ({{langx|yo|Ògìrì, Ẹ̀ràgìrì}}: ''Ògìrì, Ẹ̀ràgìrì'') , banaŋ la maŋ de a boma ama a maala ne bondirii a  Ijebu, Ekiti, Ondo, Osun, Oyo,<ref>Falegan, Christopher (2011). [https://office2.jmbfs.org/index.php/JMBFS/article/view/4476 "MICROBIOLOGY PROFILE AND BIOCHEMICAL CHARACTERISTICS OF COMMERCIAL ‘OGIRI’ SAMPLES FROM SOUTH-WESTERN, NIGERIA".] ''Journal of microbiology, biotechnology and food sciences''. '''1''' (2): 187–203. ISSN&#x20;1338-5178. Retrieved 13 February 2026.</ref> ane Igbo paaloŋ poɔ noba.<ref name=":0" /> A yelŋa ne gyamaa taa la teɛroŋ tɛɛtɛɛ ne noba banaŋ na maŋ maala bondirii koɔrɔ, a zuo a zaa a Ogiri and Iru ŋa a ba yitaa ne a condiment naŋsaala na maŋ boɔle. Ogiri e la unami zɔŋ banaŋ maŋ de bombimeeruŋ kaa mine a maale ne, aseŋŋ  sesame/beniseed (''yọnmọti''), melon, castor beans bɛŋɛ). A ama la ka a Yoruba noba bigiri a waaloŋ ka a yi gbaŋgbale a 1843 yuoni poɔ ane be a anaŋ yi bee a piilu zie. Iru  poɔ, ba mine meŋ maŋ de la  locust bean (bɛŋɛ) bie<ref>Adekoya, Ifeoluwa; Obadina, Adewale; Phoku, Judith; De Boevre, Marthe; De Saeger, Sarah; Njobeh, Patrick (1 August 2018). [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0956713518300860 "Fungal and mycotoxin contamination of fermented foods from selected south african markets".] ''Food Control''. '''90''': 295–303. doi:10.1016/j.foodcont.2018.02.040. ISSN&#x20;0956-7135. Retrieved 13 February 2026.</ref> a maale ne  a boma ama. A sommo ama yi la a wederebɛ zie a 19<sup>th</sup>  century yuomo na poɔ a nansaala naŋ yeli, a sɛgebie bee a yelbie ama zaa kpɛ la gama poɔ ka a kɔɔre kyɛ ka Yoruba yelbie baŋ wa kpɛ gama, ka ba boɔlɔ (Ogiri), Igbo kɔkɔre bee paaloŋ deme meŋ de la a boɔlaa ŋa eŋ ba kɔkɔ poɔ, a yelbie maaloo sobie poɔ wuli ka pɛmmo la ka ba pɛŋ yi a Yoruba kɔkɔre poɔ, kyɛ pampana ŋa ba sage de o la ka o pale ba kɔkɔre yelbu poɔ.<ref>Samuel Àjàyí Crowther, ''Vocabulary of the Yoruba Language'', 1843, London: Henry Bohn, [https://books.google.com.ng/books?id=NMINAAAAQAAJ&q=Ogiri+#v=snippet&q=false Ogiri] (accessed [date of access]).</ref><ref>Steinkraus, Keith (4 May 2018). ''[http://worldcat.org/oclc/1063700107 Handbook of indigenous fermented foods]''. CRC Press. ISBN&#x20;<bdi>978-1-351-44251-0</bdi>. OCLC&#x20;1063700107.</ref> A sobie ane a Ogri maaloo yitaa ne la a Iru,  douchi, ane a taaba mine bonso a meŋ maŋ maale la yi bondirii anaŋ banaŋ maŋ biŋ ka a meeŋ. A nyuu ane a cheese, miso, bee stinky tofu zaa yie taa. Ogiri ba baŋ o la soŋ a West Africa paaloŋ poɔ. O e la bone na pore bee ka noba gyamaa baŋ o a Yoruba<ref>Adedeji, Bamidele S.; Ezeokoli, Obinna T.; Ezekiel, Chibundu N.; Obadina, Adewale O.; Somorin, Yinka M.; Sulyok, Michael; Adeleke, Rasheed A.; Warth, Benedikt; Nwangburuka, Cyril C.; Omemu, Adebukola M.; Oyewole, Olusola B.; Krska, Rudolf (3 October 2017). "[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0168160517303112 Bacterial species and mycotoxin contamination associated with locust bean, melon and their fermented products in south-western Nigeria"]. ''International Journal of Food Microbiology''. pp.&#x20;73–80. doi:10.1016/j.ijfoodmicro.2017.07.014. Retrieved 13 February 2026.</ref> paaloŋ poɔ noba. Igbo paaloŋ noba<ref>Oladeji, Oluwatoyin Ajoke; Taiwo, Kehinde Adekunbi; Ogidi, Clement Olusola; Faturoti, Adeyanmola Oluwaseyi (2025-05-19). "[[doi:10.1007/s44187-025-00409-3|Production, nutritional benefits, limitations and strategies for enhancing the national value of fermented native condiments from selected legumes and wild seeds in Nigeria".]] ''Discover Food''. '''5''' (1): 142. doi:10.1007/s44187-025-00409-3. ISSN&#x20;2731-4286.</ref><ref>"[https://figaroshakes.com/cultural-ferments/ogiri-recipe-nigerian-fermented-oil-seeds-west-african-umami-guide/ Ogiri Recipe: Nigerian Fermented Oil Seeds (West African Umami Guide)".] ''Figaro Shakes''. 2026-03-21. Retrieved 2026-05-16.</ref> ane Krio naŋ be a Sierra Leone poɔ, banaŋ meŋ maŋ boɔle ka Ogiri saro,<ref>Falola, Toyin; Childs, Matt D. (2 May 2005). ''[https://www.google.ca/books/edition/The_Yoruba_Diaspora_in_the_Atlantic_Worl/Uk1Tbdsq99gC?hl=en&gbpv=1&dq=Ogiri+sale+in+southwestern+markets&pg=PA396&printsec=frontcover The Yoruba Diaspora in the Atlantic World]''. Indiana University Press. p.&#x20;396. ISBN&#x20;<bdi>978-0-253-00301-0</bdi>. Retrieved 13 February 2026.</ref><ref>"[https://www.switsalone.com/32824_the-smellier-the-ogiri-the-sweeter-the-sauce/ The smellier the ogiri the sweeter the sauce"]. ''SwitSalone''. 1 November 2019. Retrieved 24 March 2026.</ref> Ogiri meŋ e la bone banaŋ baŋ a Nigeria paaloŋ poɔ ka yuori meŋ e o toɔraa kyɛ te yi ne a ŋa Iru Pete, kyɛ a Iru ŋa eŋ be la bone banaŋ saaŋ ka o waa. Kaŋa meŋ bebe a yitaa ne a Okpehe, Okpei, Okpiye, bee Ogiri Okpei naŋ e a saaŋkompare a be a Igala ane a Idoma noba naŋ be a Nigeria naŋ be a Middle Belt ( a soga poɔ). Kyɛ a yele la, o e la bone ba naŋ maale ka o yi a African mesquite bɛmbie poɔ  anaŋ ka a nansaala maŋ boɔle ka  ''Anonychium.'' == Sommo Yizie == {| class="wikitable" | colspan="2" valign="top" |African Bondirii maaloo ziiri |- | valign="top" |'''National cuisines''' | valign="top" |Algeria Angola Benin Botswana Burkina Faso Burundi Cameroon Cape Verde Central African Republic Chad Comoros Democratic Republic of the Congo Djibouti Egypt Equatorial Guinea Eritrea Eswatini (Swaziland) Ethiopia Gabon Gambia Ghana Guinea Guinea-Bissau Ivory Coast Kenya  Lesotho LiberiaLibya Madagascar Malawi Mal iMauritania Mauritius Morocco Mozambique Namibia Niger Nigeria Republic of the Congo Rwanda São Tomé and PríncipeSenegal SeychellesSierra Leone Somalia South AfricaSouth Sudan SudanTanzaniaTogoTunisia Uganda Western Sahara Zambia Zimbabwe |- | valign="top" |'''Ethnic and regional cuisines''' | valign="top" |Arab Berber Canary Islands Jewish Ethiopian Mizrahi Sephardi Maghrebi Mediterranean Réunion Saint HelenaWest African Zanzibar |- | valign="top" |'''Lists''' | valign="top" |African bondirii maaloo zie. African bondipaarɛɛ |- | valign="top" | | valign="top" | |} [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:West Africa]] [[Gbuli:Sakuuri]] [[Gbuli:Africa]] bk1l8e6v2p8nhids2vubn0wq4isj4k9 63600 63599 2026-07-31T20:50:53Z Vision L1 19 63600 wikitext text/x-wiki {{databox|item=Q7080074}} [[Duoro kɔre:Ogiri (castor) seed with husks.jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:Ogiri Igbo.jpg|thumb]] Ogiri  {{IPAc-en||audio=Ig-Ogiri.ogg}} <phonos file="Ig-Ogiri.ogg"></phonos><sup>ⓘ</sup> e la zɔŋ mine naŋ e saaŋkompare boma mine naŋ be a West Africa paaloŋ poɔ ka de maale ne boma, kyɛ a yi waabo zie la meŋa la a Nigeria poɔ, a boma ama maaloo la boma ba naŋ maŋ de a bie<ref>Dobby (2012-09-01). [https://dobbyssignature.com/food-profile-ogiri-iru-dawadawa-okpei/ "Food Profile: Ogiri, Iru, Dawadawa, Okpei, Dobby's Signature". ''Dobby's Signature'']. Retrieved 2026-01-19.</ref><ref>Crowther, Samuel (1843). ''[https://books.google.com.ng/books?id=NMINAAAAQAAJ&q=Ogiri+#v=snippet&q=false Vocabulary of the Yoruba Language: Part I. English and Yoruba. Part II. Yoruba and English. To which are Prefixed, the Grammatical Elements of the Yoruba Language]''. Church missionary society.</ref> a biŋ ka a meeŋ ka ba de maale ne . Ogiri da e la saaŋkompare boma ba naŋ maŋ de egusi (melon bie )<ref>Abiodun, Olarewaju Cecilia (2019). [https://www.cenresinjournals.com/wp-content/uploads/2020/01/PAGE-8-201305.pdf "Awareness of the health benefits and acceptability of Ogiri made from melon and soybeans"] (PDF). ''Journal of Sciences and Multidisciplinary Research''. '''11''': 8. Retrieved 13 February 2026.</ref> biŋ ka a meeŋ ka ba de maale ne. ane a zaa ka a ogiri m.aloo taa la tɛɛtɛɛ, a yi bombie tɛɛtɛɛ poɔ,  aseŋ, sesame  castor bɛŋ kaaŋ, (O yoɔgiri Igbo/ Ogiri Isi), yɔre bie, watermelon bie, seŋkaaŋ bie ane bombie anaŋ zaa naŋ taa kaaŋ a poɔ. A maaloo ba taa tuo bee a maaloo sigi la puliŋ.<ref>Dough, J. (10 August 2014). [https://ourcookquest.blogspot.com/2014/08/ogiri-saro-funky-sesame-paste.html "OurCookQuest: Ogiri-Saro, Funky Sesame Paste".] ''OurCookQuest''. Retrieved 24 March 2026.</ref><ref name=":0">Oladeji, Oluwatoyin Ajoke; Taiwo, Kehinde Adekunbi; Ogidi, Clement Olusola; Faturoti, Adeyanmola Oluwaseyi (19 May 2025). "[https://link.springer.com/article/10.1007/s44187-025-00409-3#:~:text=The%20African%20locust%20bean%20(Parkia,Dadawa%20%5B25%2C%2026%5D. Production, nutritional benefits, limitations and strategies for enhancing the national value of fermented native condiments from selected legumes and wild seeds in Nigeria".] ''Discover Food''. '''5''' (1): 142. doi:10.1007/s44187-025-00409-3. ISSN&#x20;2731-4286. Retrieved 13 February 2026.</ref> A Yoruba noba la ka naŋ boɔlɔ ka  '''Eragiri''',<ref>[https://businessday.ng/food/article/obe-aselu-asepo-ati-pupuru-proudly-nigerian-superfood-that-can-gain-un-cultural-status/ "Obe Aselu/Asepo ati Pupuru: Proudly Nigerian superfood that can gain UN cultural status".] ''BusinessDay''. Lagos, Nigeria. 16 November 2025. Retrieved 24 March 2026.</ref> ({{langx|yo|Ògìrì, Ẹ̀ràgìrì}}: ''Ògìrì, Ẹ̀ràgìrì'') , banaŋ la maŋ de a boma ama a maala ne bondirii a  Ijebu, Ekiti, Ondo, Osun, Oyo,<ref>Falegan, Christopher (2011). [https://office2.jmbfs.org/index.php/JMBFS/article/view/4476 "MICROBIOLOGY PROFILE AND BIOCHEMICAL CHARACTERISTICS OF COMMERCIAL ‘OGIRI’ SAMPLES FROM SOUTH-WESTERN, NIGERIA".] ''Journal of microbiology, biotechnology and food sciences''. '''1''' (2): 187–203. ISSN&#x20;1338-5178. Retrieved 13 February 2026.</ref> ane Igbo paaloŋ poɔ noba.<ref name=":0" /> A yelŋa ne gyamaa taa la teɛroŋ tɛɛtɛɛ ne noba banaŋ na maŋ maala bondirii koɔrɔ, a zuo a zaa a Ogiri and Iru ŋa a ba yitaa ne a condiment naŋsaala na maŋ boɔle. Ogiri e la unami zɔŋ banaŋ maŋ de bombimeeruŋ kaa mine a maale ne, aseŋŋ  sesame/beniseed (''yọnmọti''), melon, castor beans bɛŋɛ). A ama la ka a Yoruba noba bigiri a waaloŋ ka a yi gbaŋgbale a 1843 yuoni poɔ ane be a anaŋ yi bee a piilu zie. Iru  poɔ, ba mine meŋ maŋ de la  locust bean (bɛŋɛ) bie<ref>Adekoya, Ifeoluwa; Obadina, Adewale; Phoku, Judith; De Boevre, Marthe; De Saeger, Sarah; Njobeh, Patrick (1 August 2018). [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0956713518300860 "Fungal and mycotoxin contamination of fermented foods from selected south african markets".] ''Food Control''. '''90''': 295–303. doi:10.1016/j.foodcont.2018.02.040. ISSN&#x20;0956-7135. Retrieved 13 February 2026.</ref> a maale ne  a boma ama. A sommo ama yi la a wederebɛ zie a 19<sup>th</sup>  century yuomo na poɔ a nansaala naŋ yeli, a sɛgebie bee a yelbie ama zaa kpɛ la gama poɔ ka a kɔɔre kyɛ ka Yoruba yelbie baŋ wa kpɛ gama, ka ba boɔlɔ (Ogiri), Igbo kɔkɔre bee paaloŋ deme meŋ de la a boɔlaa ŋa eŋ ba kɔkɔ poɔ, a yelbie maaloo sobie poɔ wuli ka pɛmmo la ka ba pɛŋ yi a Yoruba kɔkɔre poɔ, kyɛ pampana ŋa ba sage de o la ka o pale ba kɔkɔre yelbu poɔ.<ref>Samuel Àjàyí Crowther, ''Vocabulary of the Yoruba Language'', 1843, London: Henry Bohn, [https://books.google.com.ng/books?id=NMINAAAAQAAJ&q=Ogiri+#v=snippet&q=false Ogiri] (accessed [date of access]).</ref><ref>Steinkraus, Keith (4 May 2018). ''[http://worldcat.org/oclc/1063700107 Handbook of indigenous fermented foods]''. CRC Press. ISBN&#x20;<bdi>978-1-351-44251-0</bdi>. OCLC&#x20;1063700107.</ref> A sobie ane a Ogri maaloo yitaa ne la a Iru,  douchi, ane a taaba mine bonso a meŋ maŋ maale la yi bondirii anaŋ banaŋ maŋ biŋ ka a meeŋ. A nyuu ane a cheese, miso, bee stinky tofu zaa yie taa. Ogiri ba baŋ o la soŋ a West Africa paaloŋ poɔ. O e la bone na pore bee ka noba gyamaa baŋ o a Yoruba<ref>Adedeji, Bamidele S.; Ezeokoli, Obinna T.; Ezekiel, Chibundu N.; Obadina, Adewale O.; Somorin, Yinka M.; Sulyok, Michael; Adeleke, Rasheed A.; Warth, Benedikt; Nwangburuka, Cyril C.; Omemu, Adebukola M.; Oyewole, Olusola B.; Krska, Rudolf (3 October 2017). "[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0168160517303112 Bacterial species and mycotoxin contamination associated with locust bean, melon and their fermented products in south-western Nigeria"]. ''International Journal of Food Microbiology''. pp.&#x20;73–80. doi:10.1016/j.ijfoodmicro.2017.07.014. Retrieved 13 February 2026.</ref> paaloŋ poɔ noba. Igbo paaloŋ noba<ref>Oladeji, Oluwatoyin Ajoke; Taiwo, Kehinde Adekunbi; Ogidi, Clement Olusola; Faturoti, Adeyanmola Oluwaseyi (2025-05-19). "[[doi:10.1007/s44187-025-00409-3|Production, nutritional benefits, limitations and strategies for enhancing the national value of fermented native condiments from selected legumes and wild seeds in Nigeria".]] ''Discover Food''. '''5''' (1): 142. doi:10.1007/s44187-025-00409-3. ISSN&#x20;2731-4286.</ref><ref>"[https://figaroshakes.com/cultural-ferments/ogiri-recipe-nigerian-fermented-oil-seeds-west-african-umami-guide/ Ogiri Recipe: Nigerian Fermented Oil Seeds (West African Umami Guide)".] ''Figaro Shakes''. 2026-03-21. Retrieved 2026-05-16.</ref> ane Krio naŋ be a Sierra Leone poɔ, banaŋ meŋ maŋ boɔle ka Ogiri saro,<ref>Falola, Toyin; Childs, Matt D. (2 May 2005). ''[https://www.google.ca/books/edition/The_Yoruba_Diaspora_in_the_Atlantic_Worl/Uk1Tbdsq99gC?hl=en&gbpv=1&dq=Ogiri+sale+in+southwestern+markets&pg=PA396&printsec=frontcover The Yoruba Diaspora in the Atlantic World]''. Indiana University Press. p.&#x20;396. ISBN&#x20;<bdi>978-0-253-00301-0</bdi>. Retrieved 13 February 2026.</ref><ref>"[https://www.switsalone.com/32824_the-smellier-the-ogiri-the-sweeter-the-sauce/ The smellier the ogiri the sweeter the sauce"]. ''SwitSalone''. 1 November 2019. Retrieved 24 March 2026.</ref> Ogiri meŋ e la bone banaŋ baŋ a Nigeria paaloŋ poɔ ka yuori meŋ e o toɔraa kyɛ te yi ne a ŋa Iru Pete, kyɛ a Iru ŋa eŋ be la bone banaŋ saaŋ ka o waa. Kaŋa meŋ bebe a yitaa ne a Okpehe, Okpei, Okpiye, bee Ogiri Okpei naŋ e a saaŋkompare a be a Igala ane a Idoma noba naŋ be a Nigeria naŋ be a Middle Belt ( a soga poɔ). Kyɛ a yele la, o e la bone ba naŋ maale ka o yi a African mesquite bɛmbie poɔ  anaŋ ka a nansaala maŋ boɔle ka  ''Anonychium.'' == Sommo Yizie == [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:West Africa]] [[Gbuli:Sakuuri]] [[Gbuli:Africa]] 4xcn624gf15xschasyad68d9cy4l0em University of Professional Studies, Accra 0 7327 63604 62836 2026-07-31T22:12:04Z Ningeng paula 1176 Added Article 63604 wikitext text/x-wiki Version:1.0 StartHTML:0000000156 EndHTML:0000015529 StartFragment:0000000469 EndFragment:0000015521 A Yunivaniti ko a Profeesare banneba naŋ be a Accra ( UPSA) ka noba gyaamaa baŋ na ne o  profeesare zannoo zie( IPS) e la gyamaa saku- kpoŋ naŋ be Ghana. A saku- kpoŋe be la Accra. UPSA e la a Yunivanitiri dɛndɛŋ naŋ daŋe  be a Ghana poɔ a tonnɔ  zannoo ane  da di a porefeesare  sakuuri ŋa poɔ. A  Yunivaniti ko a porefeesare zannoo bɛgere  Act, 2012( Act 850)  leɛre la a sakuuri yuori[ kyɛ ka a ba tõɔ]  ko a porefeesare zannoo a Yunivaniti  a Accra poɔ.  Ba saŋe de la a UPSA ka o  e la  donɛɛ  zaa  bone ( Ghana )  ka a Accreditation Council ko Business Schools and Programs (ACBSP) O wulo la bantaabo  kora o karebiiri  the kyogi ne a 2019/2020 yuoni. A yelpaalaa, a karembiiri na baare la a chartered program aseŋ a ACCA, ICAG, CIM, CIMA,ICSA ane amine, ka ba na tõɔ nyɛ toma a ba degree baaroo puoriŋ. == Programmes == === Undergraduate Programmes === <ref name=":0" /> * Bachelor of Arts in Public Relations Management. * Bachelor of Science in Accounting. * Bachelor of Science in Accounting and Finance. * Bachelor of Science in Business Economics. * Bachelor of Science in Actuarial Science. * Bachelor of Business Administration. * Bachelor of Science in Information Technology Management. * Bachelor of Science in Marketing. * Bachelor of Science in Real Estate Management and Finance. * 4-Year Bachelor of Laws (LLB). * 3-Year Post First Degree Bachelor of Laws (LLB). ==== Diplomas ==== <ref name=":0" /> * Diploma in Accounting. * Diploma in Marketing. * Diploma in Management. * Diploma in Public Relations Management. * Diploma in Information Technology Management. === Professional programmes === * Association Of Certified Chartered Accountants (ACCA) UK. * Institute of Chartered Accountants, Ghana (ICAG). * Chartered Institute Of Marketing, (CIM) UK. * Chartered Institute Of Management Accountants (CIMA) UK. * Institute Of Chartered Secretaries and Administrators (ICSA) UK. === Post Graduate Programmes === * Master of Philosophy in Finance. * Master of Philosophy in Leadership. * Master of Business Administration in Accounting and Finance. * Master of Business Administration in Auditing. * Master of Business Administration in Corporate Governance. * Master of Business Administration in Internal Auditing. * Master of Business Administration in Marketing. * Master of Business Administration in Petroleum Accounting and Finance. * Master of Business Administration in Total Quality Management. * Master of Science in Leadership. kh0sj2nk8wz8up3ed97nhhenvptrhxw Moambe 0 7363 63601 63581 2026-07-31T20:55:09Z Vision L1 19 63601 wikitext text/x-wiki {{databox|item=Q2466774}} [[Duoro kɔre:Elaeis guineensis fruits on tree.jpg|thumb]] [[Duoro kɔre:Elaeis guineensis - noix de palme oil palm - harvesting fruits from the cluster.jpg|thumb]] Palm butter bee palm cream, a e la boŋkaŋa neɛzaa naŋ baŋ ka ba boɔlɔ moambe, mwambe bee nyembwe, e la boma banaŋ maŋ de maale ne pericarp ( a ba e bombie) abɛ bie, abɛ wɔmɔ e la a Afrcan abɛ kaaŋ (Elaeis guineensis) teɛ. A  boma ama taa la tɔnɔ yaga a kyaare ne a zeɛre ane sauces naŋ be a African bondirii poɔ. Bondirii anaŋ banaŋ de sauce ane seŋkaa, seŋkaa zɔŋ bee seŋkaa ɛre. a nɛne onaŋ ba naŋ maŋ de a doge bee a maale ne a zeɛre ama maŋ e la noɔ nɛne, kyɛ a noɔ nɛne yoŋ naane ka ba naŋ baŋ de a doge a zeɛre ama, nɛmɛ mine ba naŋ maŋ toɔ de a doge a zeɛre amam la nao nɛne, zoma, mutton, bee we doŋa kaŋa zaa aseŋ ebaa, ane o taaba anaŋ zaa, na baŋ doge la a zeɛre ama.Moambe noɔ nɛne meŋ e bone naŋ pore a paaloŋ bondirii zaa poɔ azuo a zaa aAfrika tenne ata ama zaa poɔ. == Irigiŋ poore ane a tɛɛtɛɛloŋ == [[Duoro kɔre:Moambe - noix de palme sauce with chicken.jpg|thumb]] Sɛre ka neɛ na maale abɛ (palm butter,) abɛ bie (palm nuts) a yele danweɛŋ  soba naŋ seŋ ka o e la ka o doge a abɛ a tɔ. ka anaŋ wa tɔ baare fo na de la koɔ a puli ne a nyɔge a kyoɔre a leɛ maaleŋ doge ka a kpa bɛ. a wagere ŋa poɔ la ka a na baŋ doge abɛ zeɛre, ka a nansaala maŋŋ  boɔlɔ ka sauce graine bee noix de palme anaŋ la maŋ are leɛre a zu.<ref>[https://www.congocookbook.com/soup-and-stew-recipes/palm-butter-soup/ "Palm Butter Soups"]. ''The Congo Cookbook''. 2018-07-18. Retrieved 2022-06-28.</ref> === Angola === A Angola paaloŋ poɔ, a bondirii ama la ka ba boɔlɔ ka moamba de galinha ana la ka ba baŋ ka a e ba paaloŋ saaŋkompare yipɔge bondirii. A bondirii ama anaŋ ne funge ane manioc puree aneŋ lla maŋ laŋ kyɛnɛ, a zeɛre ama gbɛɛ yaga zoma la ka ba maŋ de maale ne a.<ref>Hamilton, Cherie. ''Cuisines of Portuguese Encounters'' New York: Hippocrene Books, 2001. p. 219</ref> === '''Democratic Republic of the Congo''' === A western irigiŋ naŋ be a democratic Republic the Congo, mwambi bee mwambe ( Lingala: mwamba) la e a yuori ba naŋ de ko sauɔe palm oil bee peanuts (abɛ kaaŋ).<ref>[https://www.independent.co.uk/travel/africa/192part-guide-to-the-world-democratic-republic-of-congo-633651.html Travel: 192-Part Guide to the World Part 41 Congo (Kinshasa)]<sup>&#x5B;''dead link''&#x5D;</sup></ref>  Poulet à la Moambé, "chicken ( noɔ nɛne)  naŋ be a ''moambe''  sauce naŋ be a Congo's paaloŋ la e ba yipɔge bondirii.<ref>"[https://togetherwomenrise.org/the-proven-platter-democratic-republic-of-congo-drc/ The Proven Platter – Democratic Republic of Congo (DRC)".] ''Together Women Rise''. 5 October 2020. Retrieved 28 June 2022.</ref> === '''Gabon''' === '''A Gabon''' paaloŋ poɔ, pampana ŋa a sauɔe ama la ka ba boɔlɔ ka nyembwe, a yi a Myene yelbiri abɛ (palm oil) ŋa poɔ. A yelnimizeɛ a bondirii ama ba naŋ de a nyembwe noɔ  (French: ''poulet [au] nyembwe'' or ''poulet [au] gnemboue'') a Gabon paaaloŋ poɔ a bondirii ama la ka sage de ka o e ba yipɔge kyɛ naŋ a Gabon paaloŋ zaa bondiraa neɛzaa naŋ baŋ bee a dire.<ref>"[http://www.gabonmagazine.com/images/G10-ENGLISH/G10.palmoil.p18-23.pdf Oiling the Wheels of the Economy."] ''Gabon''. Winter 2007. p. 19. Retrieved 10 March 2009</ref> == Leɛ Kaa Kyɛ Nyɛ == Palm oil (Abɛ kaaŋ) ·        List of sauces ·        List of stews == Sommo Yizie == [[Gbuli:Culture connect Africa 2026]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Bondiraa]] [[Gbuli:west Africa]] [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Ghana]] b98oo9ltl10nnx5bdkjhr2yxvux8wzk Maple syrup 0 7380 63607 63540 2026-08-01T07:15:30Z Vision L1 19 63607 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q402563}} Maple syrup e la koɔ banaŋ maŋ maale yi neŋ a sap maple teɛ eŋɛ. A teere ama maŋ taa la maaroŋ, a teere ama maŋ taa la suni a pɛge a ne a nyegɛ poɔ sɛre ka a zie baŋ waa maaroŋ bee ɔɔre baŋ le, a suni ama la ka ba maŋ nyɔge a leɛre ka a leɛ bee a maale  ka a leɛ sikyiri naŋ maŋ e a sap a saŋa ka ɔɔre da maŋ lere. Maple teere eŋɛ ka banaŋ na iri sap a teɛ eŋɛ, ba maŋ ŋmaa la voɔre bee bogi a eŋ a teɛ seɛ eŋɛ ka koɔ noɔ ama banaŋ boɔlɔ a sap ka toɔ yi a kyiri eŋ bone poɔ, a ŋaaa puoriŋ ba maŋ doge la ka a kpa ka a koɔ zaa yi kyɛ kyɛre a syrup noɔ na yoŋ. A maple syrup ama maaloo danweɛ soba e la a  Northeastern North America paaloŋ deme bee noba. A yeŋa eebo la bone ba naŋ zanne yi ne a European noba banaŋ wa zeŋe a paaloŋ naŋ poɔ, a nyɔge a maaloo a leɛre feeŋfeeŋ a leɛre o zaa baare. Ziyuo yeltarre a 1970s poɔ meŋ da la maaleŋ nyɔge la a syrup koɔ ama meŋ la maale maaloo kaŋa bale. A kyɛre la feeŋ bee a syrup gyamaa zaa yie maaloo yi la a Canada ane a United State paaaloŋ poɔ, kyɛ ka Quebec yoŋ taa ta ŋa 72% a tendaazaa poɔ. Maple syrup (koɔ) maŋ maale la a yi lɛ a waaloŋ naŋ waa ane lɛ anaŋ noma bee a e tuo seŋ. Boŋkaŋa a nansaala naŋ maŋ boɔle ka Socrose e la boŋkaŋa noba naŋ baŋ ka ona la taa sikyiri<ref>[https://web.archive.org/web/20111201232833/http://www.inspection.gc.ca/english/fssa/labeti/guide/ch13e.shtml "Chapter 13 – Labelling of Maple Products"]. Canadian Food Inspection Agency. Archived from [http://www.inspection.gc.ca/english/fssa/labeti/guide/ch13e.shtml the original] on 1 December 2011. Retrieved 9 December 2011.</ref> noɔ a zuo a maple syrup. A Canada syrup eŋ feroo la ka a maale yi a maple sap teɛ eŋɛ sɛre ka neɛ naŋ baŋ boɔle a ka maple syrup, kyɛ a lɛ meŋ yoŋ gba naane, kyɛ see la ka maple syrup ama taa sikyiri o poɔ a ta ŋa 66%. Gbɛɛ yaga maple syrup la ka ba maŋ de a maale ne  pancakes, waffles, French toast, oatmeal bee kookoo (porridge). A meŋ naŋ e la boma naŋ maŋ poɔ ka ba de a seɛrɛ ne bonnoore.<ref>Brown, Amy Christine (2010). [https://books.google.com/books?id=ppMzyDFyHUwC&pg=PA441 ''Understanding Food: Principles and Preparation''.] Cengage Learning. p.&#x20;441. ISBN&#x20;<bdi>978-0-538-73498-1</bdi>.</ref> == A Yiibu Zie == [[Duoro kɔre:Acer saccharum.jpg|thumb]] Maple (Acer) teere parɛɛ ata yoŋ la bebe, a teere ama parɛɛ la sikyiri maple ( onaŋ ka nansaala maŋ boɔle ka ''saccharum''),<ref>Grandtner, Miroslav M. (2005). ''[https://books.google.com/books?id=yjc5ZYWtkNAC&pg=PA20 Elsevier's Dictionary of Trees]''. Vol.&#x20;1: North America. Elsevier Science. pp.&#x20;20–24. ISBN&#x20;<bdi>9780080460185</bdi>.</ref><ref>[https://plants.sc.egov.usda.gov/home/plantProfile?symbol=ACSA3 "Acer saccharum Marshall – sugar maple"]. ''Plants Database''. United States Department of Agriculture. Retrieved 15 September 2022.</ref> ka a kaŋa meŋ la maple sɔgelaa ( A. nigrum),<ref>"Acer nigrum Michx. f. – black maple". ''Plants Database''. United States Department of Agriculture. Retrieved 15 September 2022.</ref> ane maple zeɛ (red) (A. rubrum),<ref>"Acer rubrum L. – red maple". ''Plants Database''. United States Department of Agriculture. Retrieved 15 September 2022.</ref> bonso a sap la maŋ taa sikyiri gyamaa a poɔ, a sikyiri naŋ be a poɔ maŋ baŋ ta la, boŋkaŋ a nansaala na maŋ boɔle ka percent, a ta ŋa ayi a te ta ŋa anuu.<ref>Ciesla, William M (2002). ''Non-wood Forest Products from Temperate Broad-leaved Trees''. Food and Agriculture Organization of the United Nations. ISBN&#x20;<bdi>978-92-5-104855-9</bdi>.</ref> A maple sɔgelaa meŋ maŋ la taa la bontɛɛtɛɛ mine o poɔŋ, a e boma naŋ na baŋ are a yoŋ ka ba boɔlɔ ka A. ''saccharum'', a sikyiri ama yuori kaŋa la lɛ.<ref>"''Acer saccharum'' subsp. ''nigrum''". ''Germplasm Resources Information Network''. Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture. Retrieved 10 December 2011.</ref> kyɛ ka maple zeɛ eŋ ona maŋ taa la wagere ŋmaa lɛ, bonso ŋa eŋ maŋ tɛ la wieŋ a gaŋ a sikyiri ane a maple sɔgelɔ anaŋ, anaŋ maŋ korɔ a sap a nyuu soŋ na.<ref>Randall, Jesse A (February 2010). "Maple syrup production" (PDF). Iowa State University. Archived (PDF) from the original on 29 August 2017. Retrieved 21 October 2016.</ref> A maple mine meŋ bebe ka wagere mine poɔ ka ba maŋ de a yi ne a sap koŋ na poɔ a maale ne maple syrup aseŋ;  box elder or Manitoba maple (''Acer negundo'')<ref>"Acer negundo L. – boxelder". ''Plants Database''. United States Department of Agriculture. Retrieved 16 September 2022.</ref> ane silver maple (''A. saccharinum'')<ref>"Acer saccharinum L. – silver maple". ''Plants Database''. United States Department of Agriculture. Retrieved 18 September 2022.</ref> a paa pale ne bigleaf maple (''A. macrophyllum'').<ref>Ruth, Robert H; Underwood, J Clyde; Smith, Clark E; Yang, Hoya Y (1972). "Maple sirup production from bigleaf maple" (PDF). ''PNW-181''. US Department of Agriculture, Forest Service, Pacific Northwest Forest and Range Experiment Station: 12. Archived (PDF) from the original on 14 June 2006.</ref>  A Southeastern United State  paaloŋ poɔ, a Florida sikyiri maple (acer floridanum) ama la ka ba maŋ kyaara a derɛ a maala ne maple syrup.<ref>"''Acer barbatum'' Michx., Florida maple". US Department of Agriculture. 1981. Retrieved 15 May 2020.</ref> Syrup  mine meŋ na baŋ bebe ka ba maŋ de walnut, birch, bee abɛ teɛ eŋɛ ane a mine kaŋa.<ref>Leung, Wency (7 June 2011). "Why settle for maple when you could have birch syrup?". ''The Globe and Mail''. Archived from the original on 11 January 2012. Retrieved 12 December 2011.</ref><ref>Leung, Wency (7 June 2011). "Why settle for maple when you could have birch syrup?". ''The Globe and Mail''. Archived from the original on 11 January 2012. Retrieved 12 December 2011.</ref><ref>"Tapping Walnut Trees for a Novel and Delicious Syrup". Cornell University. 2016. Retrieved 18 September 2022.</ref> == Saadayel == === Noba banaŋ daŋ bebe sɛre ka nempeɛle mine a wa baŋ di naaloŋ ba zu === [[Duoro kɔre:Sugar-Making Among the Indians in the North.gif|left|thumb]] A noba bama la noba naŋ daŋ bebe a northeastern naŋ be a North America  paaloŋ poɔ, banaŋ la a laŋgbuli  danweɛ soba ba naŋ baŋ ka ba piili maala maple syrup ane maple sikyiri koɔ ama. Saadaye noɔre mannoo kaŋa wuli ka maple teɛ, sap da e la boma bnaŋ de maaala ne sap kaŋ a kɔɔre sɛre ka ka European noba baŋ wa a irigiŋ<ref>Ciesla, William M (2002). ''Non-wood Forest Products from Temperate Broad-leaved Trees''. Food and Agriculture Organization of the United Nations. ISBN&#x20;<bdi>978-92-5-104855-9</bdi>.</ref><ref>"History". Michigan Maple Syrup Association. Archived from the original on 25 May 2011. Retrieved 20 November 2010.</ref> poɔ. Goligoloo sɛge binnaa zaa ba kyebe naŋ wuli ka ba da maala la maple syrup bee baa a wulo saŋa ba naŋ da piili<ref>Koelling, Melvin R; Laing, Fred; Taylor, Fred (1996). "Chapter 2: History of Maple Syrup and Sugar Production". In Koelling, Melvin R; Heiligmann, Randall B (eds.). ''North American Maple Syrup Producers Manual''. Ohio State University (OSU).</ref> dire maple syrup, a saŋa na a bone kaŋa anaŋa da are leɛɛre la koɔ, a da maŋ baŋ are leɛre la koɔ zu ka ba de maale ne bondirii a ko naa bee a ko namine. A dasaŋa na banaŋ naŋ da maala syrup maaalemaaleba da maŋ di la tigiri kaŋa banaŋ boɔlɔ ka Sugar Moon ( a saŋa a kyuu gbuli zaa danweɛ soba na maŋ wa daa yi ka neɛzaa nyɛ o) ka fo nyɛ ka neɛzaa zaa a seɛrɛ maple seɛre.<ref>Eagleson, Janet; Hasner, Rosemary (2006). ''The Maple Syrup Book''. The Boston Mills Press. ISBN&#x20;<bdi>978-1-55046-411-5</bdi>.</ref> A wagere ŋa poɔ, saaŋkompare yipɔge<ref>Chenevert, Brian (3 March 2021). Maple sugaring among the Abenaki and Wabanki peoples (Report). Archived from the original on 8 March 2023.</ref> bondirii gyamaa maŋ are leɛre la a European saaŋkompare bondirii anaŋ banaŋ ba ennɛ nyɛnnoo a maaloo poɔ ane maple koɔ.<ref>Diemer-Eaton, Jessica (2014). "Hot-Stone Boiling Maple Sap to Syrup: Theory, Basis, & Public Demonstrations". Woodland Indian Educational Programs. Archived from the original on 22 March 2023. Retrieved 22 March 2023.</ref> === Colonists === [[Duoro kɔre:Sugar Making in Canada, 1852. By Cornelius Krieghoff (1815-1872).jpg|thumb]] A dasaŋa a European naŋ te di naaloŋ a North America, poɔ, noba meŋa naŋ yi a paaloŋ na poɔ da wuli la ka ba sereŋ wa la ka ba wa di naaloŋ ba zu a saŋa bee a wagere na poɔ banaŋ da derɛ a maple a na maale ne sap.<ref>Ciesla, William M (2002). ''Non-wood Forest Products from Temperate Broad-leaved Trees''. Food and Agriculture Organization of the United Nations. ISBN&#x20;<bdi>978-92-5-104855-9</bdi>.</ref> Andre Thevet naŋ e a “ a Royal Cosmographer naŋ be a France paaloŋ poɔ” sɛge la a kyaare ne a Jacques Cartier , naŋ maŋ nyuuro maple sap koɔ a saŋa na ona gaa a Canadian voyages<ref>Ciesla, William M (2002). ''Non-wood Forest Products from Temperate Broad-leaved Trees''. Food and Agriculture Organization of the United Nations. ISBN&#x20;<bdi>978-92-5-104855-9</bdi>.</ref> paaloŋ poɔ. A waana a yuomo 1680 poɔ, a European noba banaŋ naŋ wa zeŋ ane a noba banaŋ naŋ e a boŋkoɔreba meŋ da poɔ la a maple maaloo ŋa poɔ.<ref>Quoted in </ref> Ba naŋ da naa bare kyɛ seɛrɛ a zukuri, a European de la a maaloo sobiri ŋa a maŋ tu bee a puo vɔɛ a eŋ a bone ennaa eŋɛ . a 19<sup>th</sup> yuomo naŋ pare poɔ, maple sap maalooo da e la boma banaŋ maŋ de a sikyiri, a pale a koɔ ne a crystallized-solid zaa ayi, kyɛ a ŋaa zaa poɔ, a sikyiri daa ama da maŋ yi la West Indies paaloŋ a wa.<ref>Ciesla, William M (2002). ''Non-wood Forest Products from Temperate Broad-leaved Trees''. Food and Agriculture Organization of the United Nations. ISBN&#x20;<bdi>978-92-5-104855-9</bdi>.</ref> A dogebo poɔ, a maŋ de la wagere<ref>Heiligmann, Randall B; et&#x20;al. (1996). "Chapter 6: Maple Sap Production". In Koelling, Melvin R; Heiligmann, Randall B (eds.). ''North American Maple Syrup Producers Manual''. Ohio State University.</ref> gyamaa sɛre ka baŋ toɔ doge a ka kpa bɛ. ka banaŋ wa e baare, a sap ama la ka ba maŋ de a gaa ne a zie na banaŋ maŋ di a tigiri ŋa, a be la ka ba maŋ te pore eŋ Vessels yɛloŋ kaŋa poɔ (gbɛɛ yaga kuri la ka ba maŋ de maale ne a bone yɛloŋ ŋa) kyɛ paaŋ doge ka a kpa ka a bonzaa ba naŋ boɔrɔ a toɔ yi.<ref>Heiligmann, Randall B; Winch, Fred E (1996). "Chapter 3: The Maple Resource". In Koelling, Melvin R; Heiligmann, Randall B (eds.). ''North American Maple Syrup Producers Manual''. Ohio State University.</ref> Ka anaŋ wa bɛ baare, a boŋkpoŋ na poɔ wiri bee bontaŋa la maŋ tage bee de a boma gaa ne a zie ba naŋ maŋ maale a a ka a leɛ sikyiri gbuli (sugar shack).<ref>Heiligmann, Randall B; Staats, Lewis (1996). "Chapter 7: Maple Syrup Production". In Koelling, Melvin R; Heiligmann, Randall B (eds.). ''North American Maple Syrup Producers Manual''. Ohio State University.</ref> === A 1850 yuomo na poɔ, === [[Duoro kɔre:Maple sugaring bucket (5571412972).jpg|thumb]] A saŋa na poɔ a  American Civil War ( a yi a 1861 yoni poɔ te ta a1865 yuoni poɔ) maple koɔ maaleba da maŋ de la kuridapɛmpɛlɛ daleseɛ la ka ba da nyɛ ka anaŋ la soma ne bogyaga dogebo, a zuo a nansaala bommaala na banaŋ boɔlɔ ka  iron kettles, bonso o taa la vo kpoŋ ka a uuruŋ maŋ toɔnɔ yire a saŋa na anaŋ maŋ doɔle. A wagere ŋa poɔ, sikyiri daa da are leɛre la a maple sikyiri eŋɛ bonso a noɔ da de la a US paaloŋ poɔ; azuiŋ syrup maaleba da moɔ la nimiri a eŋ a maaloo poɔ. A uuruŋ bone ŋa la a danweɛŋ soba na maŋ tole kyɛ naŋ vɛŋ ka a toɔ vɛŋ ka a sap a kpa yi uuruŋ, a yelŋa piilu e la a 1858 yuomo na poɔ. A 1872 yuini poɔ, ba da maale la boŋkaŋa a nansaala naŋ maŋ boɔle ka “ evaporator”  a bone ŋa e la kuripɛmpɛle banaŋ de a maale ne danseɛŋ banaŋ maŋ toɔ de doɔle vuu zu. A yi a 1900 yuomo anaŋ poɔ, maalemaaleba de la a kuri pɛmpɛlɛ ŋa a maale ne selebare parɛɛ gyamaa a boma ama maŋ vɛŋ la ka a boma tole bee a baŋ kpa wieŋ ka a ba kɔɔre a vuu zu. A maalemaaleba bamine meŋ gba maŋ de la boŋkaŋa a nansaala na maŋ boɔle ka baaroo pan a de poŋi ne a uurŋ anaŋ naŋ maŋ yiri ka banaŋ wa doge baare. A ba kɔɔre kyɛ ka buokyiri a wa leɛre ɔrebare woore ama zu, ama eŋ maŋ ko la noba a vuo ka ba baŋ toɔ are zitoɔre kyɛ nyɛ lɛ sap deebo a yi a teere enne. Syrup koɔ maaaloo meŋ piili la a saŋa banaŋ wa piili derɛ koɔbo lɔɛ a nansaala naŋ maŋ boɔle ka “traɔtoɔ” gaa dada ne sap teere gyamaa a weɛ poɔ ( ka a sikyiri toɔ uuruŋ ŋa toɔ a yi ). A syrup maalenaaleba mine maŋ de la a nansaala bommaala kaŋa ba naŋ boɔlɔ ka motor-power ane kuri woore mine a te mare a teere eŋɛ ka kyɔ a koɔ yi a teɛ eŋɛ a eŋ a ɔreba doge na banaŋ biŋ a teɛ puliŋ, kyɛ a ŋaa eebo da ba e bone naŋ pore bee ka gyamaa a baŋ a meŋ maŋ toɔ de a toŋ ne toma. A vuu mare e la ka gyamaa da baŋ; ziyuo maalemaaleba maŋ de la daare, kaaŋ, ŋmene baroo saseɛ kaŋa, propane bee a doge ka a uuruŋ na toɔ a yi a sap poɔ. Kyɛ a ziyuo syrup iribu ŋa la soma bonso baalombie ba maŋ nyɛ vuo a kpɛ a syrup poɔ.<ref>Koelling, Melvin R; et&#x20;al. (1996). "Chapter 8: Syrup Filtration, Grading, Packing, and Handling". In Koelling, Melvin R; Heiligmann, Randall B (eds.). ''North American Maple Syrup Producers Manual''. Ohio State University.</ref> [[Duoro kɔre:Sap plastic tubing.jpg|left|thumb]] A 1970ɔ yuoni poɔ, ziyuo boma ane bommaale ama da wa de la a ziezaa a kyaare ne a syrup maaloo. ɔreba woore ama e la boma noba naŋ daŋ piili a pare bammo ka a kɔɔre, ka ba nyɛ ka a ana taa la sommo a ko a sap iribu a yi a teere eŋɛ a kyɛ gaa yiri<ref>Ciesla, William M (2002). ''Non-wood Forest Products from Temperate Broad-leaved Trees''. Food and Agriculture Organization of the United Nations. ISBN&#x20;<bdi>978-92-5-104855-9</bdi>.</ref> poɔ daadaalɛ bee. A wa ta la soga ka ba la wane boŋkaŋa nansaala naŋ maŋ boɔle ka Vacuum pumps, a meŋ leɛ wa eŋ poɔ a ɔreba woore ama poɔ, kyɛ ka ba leɛ gaa puori a te de lɛ banaŋ da mare vuu eŋ ka uuruŋ a yi ka a ta bɔre. A maalemaaleba da maale la mɔnsinne kaŋa a nansaala na maŋ boɔle ka reverse-osmosis, ka onaŋŋ so ka o maŋ iri koɔ mine bara ka a sap wa te kpara zuo a dogebo poɔ. Yelpaala wa la a yi a ɔrebare ane a vacuum pumps, syrup irirbu ziyuo, ane dogere ana banaŋ maŋ iri syrup iribu poɔ a eŋ a yi a sap teere eŋɛ. Peɛroo naŋ bebe a gɛrɛ a kyaare ne lɛ banaŋ na e a toɔ kare bee a dige bombiiri a yi sap teere eŋɛ ane lɛ banŋ na e a toɔ kaa maŋ kaa a zu soŋ ka a yi tɔnɔ.<ref>Perkins, Timothy D (October 2009). "Development and testing of the check-valve spout adapter" (PDF). ''Maple Digest''. '''21A''': 21–29. Archived from the original (PDF) on 29 December 2010. Retrieved 21 September 2010.</ref> A 2009 yuoni poɔ, peɛpeɛrebɛ mine naŋ be a University of Vermont poɔ da yi ne la yelpaala kaŋa a kyaare lɛ neɛ naŋ na baŋ iri syrup koɔ a yi sap teɛ eŋɛ kyɛ ka a koɔ ba kyiri waare a teɛ, a ŋaa na soŋ la ka kare bee a dige baalombie ane bombiiri zaa yi a vɔɛ na banaŋ maŋ po eŋ a teere eŋɛ. A ba peɛroo yeli bee wuli ka, eka gbuli yeni zaa poɔ, a seŋ ka sap teere naŋ e bɛrɛ a ta taabo kaŋa sɛre ka ba toɔ iri syrup koɔ ka lɛ naane a bombiiri bee a baalombie maŋ toɔ la a teere. A ba peɛroo yelwulaa kaŋa la ka eka gbuli yenaa zaa poɔ maŋ seŋ ka ba sɛle a sap teere seŋ lɛ bonso a wagere na poɔ a na maŋ wa e bɛrɛ saseɛ ba maŋkyebe azuiŋ baalombie maŋ nyɔge a la wieŋ zaa.. ka a yele ama zaa wa toɔnɔ erɛ soŋ, sap maaloo a toloŋ saŋa na baŋ do la saa northeastern North America paaloŋ poɔ.<ref>Sorkin, Laura (20 January 2014). "Maple Syrup Revolution: A New Discovery Could Change the Business Forever". ''Modern Farmer''. Archived from the original on 26 January 2014. Retrieved 20 January 2014.</ref><ref>Reid, Simon; Driller, Tenaya; Watson, Matthew (2020). "A two-dimensional heat transfer model for predicting freeze-thaw events in sugar maple trees". ''Agricultural and Forest Meteorology''. '''294''' 108139. doi:10.1016/j.agrformet.2020.108139. hdl:10092/101100.</ref> == A Maaloo == [[Duoro kɔre:Maple syrup production.svg|thumb]] Maple koɔ maaloo piilu bezie e la northeastern North Ameriɔa paaloŋ poɔ, a be la ka a ziie maaroŋ maŋ a soma ne a maple syrup maaloo. Kyɛ le ba wuli ka a koŋ toɔ maale ziezaa, ana ba maale la ziezaa a maple teere naŋ na baŋ baa a be, aseŋ, New Zealand paaloŋ poɔ a be la ka eŋ faŋa ka ba toɔ e a ka e yɛroŋ ka toɔnɔ nyɛrɛ feeŋfeeŋ a yire ne poɔ.<ref>Driller, Tenaya; Gandela, Danielle; Watson, Matthew (2018). ''Feasibility of producing maple syrup in New Zealand''. Chemeca 2018. p.&#x20;34.</ref> Maple syrup maaloo piili ne la banaŋ maŋ derɛ a yiree ne “ sugarbush”<ref>Koelling, Melvin R; Staats, Lewis (1996). "Appendix 1: Maple Production and Processing Facilities". In Koelling, Melvin R; Heiligmann, Randall B (eds.). ''North American Maple Syrup Producers Manual''. Ohio State University.</ref> poɔ. Teɛ kaŋzaa na baŋ koɔ iribu maŋ piili la ka a te balaa na wa ta yuomo lezare ne pie te ta ŋa yuomo lezaa ayi kyɛ gɛrɛ. A teere ama kaŋa zaa maŋ soŋ la ta boŋyeni te ta ŋa ata na, a paaŋ yi la lɛ a teɛ wogiloŋ naŋ seŋ bee a ta bee a teɛ yɛloŋ bee kpoŋ naŋ seŋ. Maple teɛ naŋ seŋ ka o toɔ iri koɔ maŋ baŋ iri la a ta ŋa 35 te ta ŋa 50 litres a bɔrefɔ naŋ maŋ yeli (9.2 te ta ŋa 13.2 US gal) bebiri<ref>Ciesla, William M (2002). ''Non-wood Forest Products from Temperate Broad-leaved Trees''. Food and Agriculture Organization of the United Nations. ISBN&#x20;<bdi>978-92-5-104855-9</bdi>.</ref> zaa. Ka fooŋ kaa soŋ a maŋ ta ŋa 7%  a sap naŋ maŋ iri bebiri zaa. A koɔ ama iribu gbɛɛ yaga maŋ e la a ɔɔre saŋ wagere na poɔ, a ɔɔre wagere ama maŋ baŋ de la ta dare anii kyɛ baŋ baare, ane a zaa ka a maŋ yi la a bebiri na ɔɔre naŋ piili ane zie banaŋ iri a boma, bee paaloŋ na poɔ a teere naŋ be ka ba iri a syrup (koɔ).<ref>"Step-by-Step in the Production of Maple Syrup". Producteurs et productrices acéricoles du Québec. Retrieved 4 October 2021.</ref><ref>Koelling, Melvin R; Davenport, Russell (1996). "Chapter 1: Introduction". In Koelling, Melvin R; Heiligmann, Randall B (eds.). ''North American Maple Syrup Producers Manual''. Ohio State University.</ref> A ŋmenaa saŋa, a noɔ zaa maŋ zo sigi be la a nyege poɔ, a toɔ ko a toɔ ko ɔɔre vuo ka sikyiri noɔ naŋ be a teɛ poɔ a do saa. <ref>Werner, Leo H (7 February 2006). "Maple Sugar Industry". ''Canadian Encyclopedia''. Historica-Dominion Institute. Archived from the original on 6 November 2014.</ref>Voɔre maŋ puo la te tɔ a  teɛ biri, a ŋaa la maŋ soŋ ka a sap toɔ kyiri  bee a yi a voɔre na poɔ a eŋ a bone banaŋ tɔgele.boma banaŋ de tɔgele ne maŋ gaŋ la a weɛ poɔ be ka zie la te yi pɔge a., kyɛ a koɔ ama maŋ yiri la saŋa bee a wagere na poɔ ɔɔre naŋ maŋ erɛ, ka a zie maaŋ gyamaa. Maple teere, neɛ naŋ baŋ iri la sap bee syrup koɔ a poɔ te ta ŋa yuomo kɔɔ bee a gba pare zuo lɛ. A zie leɛroo meŋ maŋ taa la wonnaa kaŋa a kyaare ne a maple syrup ŋa iribu.<ref>Milideo, Lauren (13 February 2024). "How Climate Change is Impacting the Maple Syrup Industry". ''UVM Today''.</ref><ref>Goldstein, Bennet; Miller, Brittney (15 April 2024). "Midwest maple syrup producers adapt to uncertainty as climate changes". PBS Wisconsin.</ref><ref>Dario, Kate (13 March 2024). "Maple Month in a warm winter: How climate change is reshaping NH's syrup season". NHPR.</ref> A yuoni na poɔ ka ɔɔre saŋa wa sɛre wa niŋe a ŋaa wuli ka a yuoni na maple syrup iribu na tage wa niŋe, ka anaŋ wa e a ŋaa meŋ, a sikyiri bee a noɔ naŋ maŋ be a sap poɔ meŋ maŋ la sigi la puliŋ, ka saa kpoŋ meŋ wa waana a yuoni na poɔ a lɛ meŋ maŋ soŋ la ka a teere baa wieŋ.<ref>Barrett, Rick (1 April 2025). "Maple sugaring is a Wisconsin tradition, but could climate change put it at risk?". ''Milwaukee Journal Sentinel''.</ref> == Maaloo Sobie == [[Duoro kɔre:Maple sap collecting at Bowdoin Park, New York.JPG|left|thumb]] Gbɛɛ yaga bee wagere zaa sap maŋ maale eŋ la “sugar shack ( sikyiri woore poɔ) “, ana la ka neɛ zaa a paaloŋ na poɔ baaŋ ka ba boɔlɔ ka “sugarhouse”, “sugar cabin” , “sugar shanty”, bee cabane.<ref>Heiligmann, Randall B., ed. (2006). ''North American Maple Syrup Producers Manual'' (PDF) (2nd&#x20;ed.). Ohio State University.</ref><ref>Eagleson, Janet; Hasner, Rosemary (2006). ''The Maple Syrup Book''. The Boston Mills Press. ISBN&#x20;<bdi>978-1-55046-411-5</bdi>.</ref><ref>Elliot, Robert (22 February 2022). "Sweetest Maple Sugar Shack Experiences in Ontario". Culinary Tourism Alliance. Retrieved 19 September 2022.</ref> A maaloo sobiri ona banaŋ maŋ you a noɔre ka a uuruŋ toɔ yiri e la sobiri kaŋa banaŋ piili a tuuro a yi a saŋa na a nempeɛle naŋ da wa di naaloŋ ba zu, kyɛ naŋ wa tɔ zenɛ a sobiri ŋa naŋ bebe a ba taa leɛroo. Maple syrup (koɔ ) maaloo  la, ba maŋ doge la a sap ka a kpa te ta ŋa 20 te ta ŋa 50 volume nansaala naŋ maŋ yeli, (a ŋaa paa yi la lɛ a vuu bee a kpaabo naŋ do seŋ) ka anaŋ wa be vuu yuobaraa zu, sɛre ka a wa te nyɛ ŋa 1 volume sɛre , gbɛɛ yaga a toloŋ seŋ ka a ta ŋa 4.1% (7.4 F) ka anaŋ wa te kpara la lɛ. kyɛ a koɔ kpaabo maŋ taa la tɛɛtɛɛ boso ana baŋ yi la lɛ a saseɛ naŋ daara seŋ, a koɔ naŋ seŋ ka neɛ baŋ de a toɔ baŋ zie a syrup ŋa naŋ toɔ maale la koɔ meŋa naŋ koɔ soŋ serɛ zaa, bonso a koɔ ama ŋa wa kpaara a daŋaa zu, a dare na bee a bebiri na poɔ lɛ la ka a uuruŋ bee a toloŋ na do seŋ kyɛ gu ka a bebiri<ref>Eagleson, Janet; Hasner, Rosemary (2006). ''The Maple Syrup Book''. The Boston Mills Press. ISBN&#x20;<bdi>978-1-55046-411-5</bdi>.</ref> na zaa te baare. Syrup koɔ na baŋ doge la dayeni yoŋ bee ka ba baŋ doge a ŋmaara ŋmaara lɛ, a yi zie na banaŋ na baŋ kaa a toloŋ lamboriŋ.<ref>Eagleson, Janet; Hasner, Rosemary (2006). ''The Maple Syrup Book''. The Boston Mills Press. ISBN&#x20;<bdi>978-1-55046-411-5</bdi>.</ref> Gbɛɛ yaga ka banaŋ wa dogerɔ a zaa ba maŋ eŋ la Defoamers a poɔ.<ref>van den Berg, Abby; Perkins, Timothy (February 2020). "Identifying an Effective Defoamer for Certified Organic Maple Production". ''Maple Syrup Digest'': 8.</ref> A syrup dogebo ŋa taa la sobie gyamaa yaga banaŋ maŋ tu, a sobiri kaŋa la lɛ banaŋ boɔrɔ ka a sikyiri do seŋ. Ka ssyrup wa doole a daŋaa bee a vuu zu kɔɔ, a maŋ leɛ la wa la waraa kaŋa, kyɛ ka anaŋ meŋ ba doge soŋ bee a ba doge kɔɔre a daŋaa bee a vuu zu a syrup meŋ maŋ e la koɔ yoŋ, azuiŋ a koŋ baŋ biŋ kɔɔre kyɛ ka a zaa a saaŋ. Ka anaŋ wa doge baare a toloŋ maŋ do ŋa 66% ka fooŋ de Brix scale  ( a hydrometric scale ( a bommanaa a dcgele o zu).<ref>Elliot, Elaine (2006). ''Maple Syrup: Recipes from Canada's Best Chefs''. Formac Publishing Company. ISBN&#x20;<bdi>978-0-88780-697-1</bdi>.</ref> A ŋaa puoriŋ ba paaŋ maŋ kyoɔre la a iri asikyiri zɔŋ na bare, wagere ŋa poɔ ba paaŋ maŋ de la sikyiri ane calcium malate<ref>Ball, David (10 October 2007). "The Chemical Composition of Maple Syrup". ''Journal of Chemical Education''. '''84''' (10): 1647–1650. doi:10.1021/ed084p1647.</ref> a nansaala na maŋ boɔle a puli neŋ. A calcium ama ba e bonfaa, kyj a maq soq la a vɛŋ ka toɔnɔ a kyoɔre soŋ.<ref>Eagleson, Janet; Hasner, Rosemary (2006). ''The Maple Syrup Book''. The Boston Mills Press. ISBN&#x20;<bdi>978-1-55046-411-5</bdi>.</ref> [[Duoro kɔre:MapleSyrupDrop.ogv|thumb]] A yi be meŋ, a onaŋ banaŋ maŋ yuo a noore bare sobiri na la ka gyamaa naŋ maala syrup a maŋ noŋ ka ba tuuro, bonso anaŋ maŋ soŋ la gyamaa ka ba toɔ a wɛle a koɔ ne a sikyiri naŋ be a sap<ref>Thomas, Margaret G.; Schumann, David R. (1993). ''Income Opportunities in Special Forest Products: Self-help Suggestions for Rural Entrepreneurs''. USDA Forest Products Laboratory. p.&#x20;181. ISBN&#x20;<bdi>978-0-7881-1236-2</bdi>.</ref> poɔ wieŋ a gaŋ a maaloo sobie anaŋ na zaa. Banaŋ naŋ maŋ maala feeŋfeeŋ lɛ meŋ na baŋ de la anaŋ meŋ na ba maŋ pagera wieŋ kyɛ a yelfaa la a sikyiri noɔ naŋ maŋ be a poɔ, 25% maŋ bore la a poɔ a yi bonso a dogebo zie.<ref>Weaver, Nicholas J.; Wilkin, Geoffrey S.; Morison, Ken R.; Watson, Matthew J. (1 May 2020). "Minimizing the energy requirements for the production of maple syrup". ''Journal of Food Engineering''. '''273''' 109823. doi:10.1016/j.jfoodeng.2019.109823.</ref> A lɛ a sikyiri noɔ naŋ e gyamaa seŋ a sap poɔ, a lɛ meŋ ka a volume a sap ppoɔ meŋ na boɔrɔ ka a do seŋ a syrup poɔ. Sɛre ka fo na boɔrɔ ka fo nyɛ 1 unit syrup, a sap<ref>Wagner, John E. (2012). ''Forestry Economics: A Managerial Approach''. Routledge. p.&#x20;74. ISBN&#x20;<bdi>9780415774406</bdi>.</ref> seŋ ka a do seŋ ŋa 1.5, ka anaŋ wa e a ŋaa baare a seŋ ka a sikiri meŋ a poɔ na boɔrɔ la ka a ta ŋa 57 unit kyɛ ka a sap a poɔ a ta ŋa 3.5 % sikyiri a meŋ boɔrɔ 25 unit a poɔ.<ref>Eagleson, Janet; Hasner, Rosemary (2006). ''The Maple Syrup Book''. The Boston Mills Press. ISBN&#x20;<bdi>978-1-55046-411-5</bdi>.</ref> A sikyiri noɔ a sap poɔ seŋ ka a do yaga.<ref>Eagleson, Janet; Hasner, Rosemary (2006). ''The Maple Syrup Book''. The Boston Mills Press. ISBN&#x20;<bdi>978-1-55046-411-5</bdi>.</ref> === Off-flavours === Off-flavour maŋ yi la a saŋa na banaŋ maŋ wa maala maple syrup koɔ, a maŋ yi la boma banaŋ maŋ dogele ka wa te kpara na poɔ la ka a off-flavour ŋa maŋ yi (aseŋ,  disinfectants), microorganisms, fermentation byproducts, metallic<ref>Hopkins, Kathy (2016). "Maple Syrup Quality Control Manual". Cooperative Extension Publications, University of Maine. Archived from the original on 29 August 2017. Retrieved 20 May 2017.</ref><ref>Camara, M; Cournoyer, M; Sadiki, M; Martin, N (2019). "Characterization and Removal of Buddy Off‐Flavor in Maple Syrup". ''Journal of Food Science''. '''84''' (6): 1538–1546. doi:10.1111/1750-3841.14618. PMID&#x20;31120572.</ref><ref>van den Berg, Abby K; Perkins, Timothy D; Isselhardt, Mark L; Godshall, Mary An; Lloyd, Steven W (October 2009). "Metabolism Off-Flavor in Maple Syrup". ''Maple Digest''. '''21A''': 11–18.</ref> == Commerce == [[Duoro kɔre:Maple syrup production 2018, Canada and provinces.jpg|thumb]] A maple syrup ama maaloo danweɛ soba e la a  Northeastern North America paaloŋ deme bee noba. A yeŋa eebo la bone ba naŋ zanne yi ne a European noba banaŋ wa zeŋe a paaloŋ naŋ poɔ, a nyɔge a maaloo a leɛre feeŋfeeŋ a leɛre o zaa baare. Ziyuo yeltarre a 1970s poɔ meŋ da la maaleŋ nyɔge la a syrup koɔ ama meŋ la maale maaloo kaŋa bale. A kyɛre la feeŋ bee a syrup gyamaa zaa yie maaloo yi la a Canada ane a United State paaaloŋ poɔ, kyɛ ka Quebec yoŋ taa ta ŋa 72% a tendaazaa poɔ. Maple syrup (koɔ) maŋ maale la a yi lɛ a waaloŋ naŋ waa ane lɛ anaŋ noma bee a e tuo seŋ. Boŋkaŋa a nansaala naŋ maŋ boɔle ka Socrose e la boŋkaŋa noba naŋ baŋ ka ona la taa sikyiri noɔ a zuo a maple syrup. A Canada syrup eŋ feroo la ka a maale yi a maple sap teɛ eŋɛ sɛre ka neɛ naŋ baŋ boɔle a ka maple syrup, kyɛ a lɛ meŋ yoŋ gba naane, kyɛ see la ka maple syrup ama taa sikyiri o poɔ a ta ŋa 66%. A 1970ɔ yuoni poɔ, ziyuo boma ane bommaale ama da wa de la a ziezaa a kyaare ne a syrup maaloo. ɔreba woore ama e la boma noba naŋ daŋ piili a pare bammo ka a kɔɔre, ka ba nyɛ ka a ana taa la sommo a ko a sap iribu a yi a teere eŋɛ a kyɛ gaa yiri poɔ daadaalɛ bee. A wa ta la soga ka ba la wane boŋkaŋa nansaala naŋ maŋ boɔle ka Vacuum pumps, a meŋ leɛ wa eŋ poɔ a ɔreba woore ama poɔ, kyɛ ka ba leɛ gaa puori a te de lɛ banaŋ da mare vuu eŋ ka uuruŋ a yi ka a ta bɔre. A maalemaaleba da maale la mɔnsinne kaŋa a nansaala na maŋ boɔle ka reverse-osmosis, ka onaŋŋ so ka o maŋ iri koɔ mine bara ka a sap wa te kpara zuo a dogebo poɔ. [[Duoro kɔre:Acer 135-1.jpg|thumb]] Yelpaala wa la a yi a ɔrebare ane a vacuum pumps, syrup irirbu ziyuo, ane dogere ana banaŋ maŋ iri syrup iribu poɔ a eŋ a yi a sap teere eŋɛ. Peɛroo naŋ bebe a gɛrɛ a kyaare ne lɛ banaŋ na e a toɔ kare bee a dige bombiiri a yi sap teere eŋɛ ane lɛ banŋ na e a toɔ kaa maŋ kaa a zu soŋ ka a yi tɔnɔ. A 2009 yuoni poɔ, peɛpeɛrebɛ mine naŋ be a University of Vermont poɔ da yi ne la yelpaala kaŋa a kyaare lɛ neɛ naŋ na baŋ iri syrup koɔ a yi sap teɛ eŋɛ kyɛ ka a koɔ ba kyiri waare a teɛ, a ŋaa na soŋ la ka kare bee a dige baalombie ane bombiiri zaa yi a vɔɛ na banaŋ maŋ po eŋ a teere eŋɛ. A ba peɛroo yeli bee wuli ka, eka gbuli yeni zaa poɔ, a seŋ ka sap teere naŋ e bɛrɛ a ta taabo kaŋa sɛre ka ba toɔ iri syrup koɔ ka lɛ naane a bombiiri bee a baalombie maŋ toɔ la a teere. A noba bama la noba naŋ daŋ bebe a northeastern naŋ be a North America  paaloŋ poɔ, banaŋ la a laŋgbuli  danweɛ soba ba naŋ baŋ ka ba piili maala maple syrup ane maple sikyiri koɔ ama. Saadaye noɔre mannoo kaŋa wuli ka maple teɛ, sap da e la boma bnaŋ de maaala ne sap kaŋ a kɔɔre sɛre ka ka European noba baŋ wa a irigiŋ poɔ. Goligoloo sɛge binnaa zaa ba kyebe naŋ wuli ka ba da maala la maple syrup bee baa a wulo saŋa ba naŋ da piili dire maple syrup, a saŋa na a bone kaŋa anaŋa da are leɛɛre la koɔ, a da maŋ baŋ are leɛre la koɔ zu ka ba de maale ne bondirii a ko naa bee a ko namine. A dasaŋa na banaŋ naŋ da maala syrup maaalemaaleba da maŋ di la tigiri kaŋa banaŋ boɔlɔ ka Sugar Moon ( a saŋa a kyuu gbuli zaa danweɛ soba na maŋ wa daa yi ka neɛzaa nyɛ o) ka fo nyɛ ka neɛzaa zaa a seɛrɛ maple seɛre. [[Duoro kɔre:Syrup grades large.JPG|thumb]] A 1872 yuini poɔ, ba da maale la boŋkaŋa a nansaala naŋ maŋ boɔle ka “ evaporator”  a bone ŋa e la kuripɛmpɛle banaŋ de a maale ne danseɛŋ banaŋ maŋ toɔ de doɔle vuu zu. A yi a 1900 yuomo anaŋ poɔ, maalemaaleba de la a kuri pɛmpɛlɛ ŋa a maale ne selebare parɛɛ gyamaa a boma ama maŋ vɛŋ la ka a boma tole bee a baŋ kpa wieŋ ka a ba kɔɔre a vuu zu. A maalemaaleba bamine meŋ gba maŋ de la boŋkaŋa a nansaala na maŋ boɔle ka baaroo pan a de poŋi ne a uurŋ anaŋ naŋ maŋ yiri ka banaŋ wa doge baare. A ba kɔɔre kyɛ ka buokyiri a wa leɛre ɔrebare woore ama zu, ama eŋ maŋ ko la noba a vuo ka ba baŋ toɔ are zitoɔre kyɛ nyɛ lɛ sap deebo a yi a teere enne. Syrup koɔ maaaloo meŋ piili la a saŋa banaŋ wa piili derɛ koɔbo lɔɛ a nansaala naŋ maŋ boɔle ka “traɔtoɔ” gaa dada ne sap teere gyamaa a weɛ poɔ ( ka a sikyiri toɔ uuruŋ ŋa toɔ a yi ). == Sommo Yizie == igdl7i8hwxvsbvx56wvcmqlllcgrsoc Kielbasa 0 7383 63590 63568 2026-07-31T18:34:41Z Eric Gangman 92 maale embo 63590 wikitext text/x-wiki A saaŋkoŋ yuori la, see Kielbasa ( saaŋkompare yuori ). A yieluŋ a kyaare a Tenacious D, nyɛ Tenacious D ( yieluŋ daga) Kielbasa  ({{IPAc-en|UK|k|iː|l|ˈ|b|æ|s|ə}}: /kiːlˈbæsə/, {{IPAc-en|US|k|iː|l|ˈ|b|ɑː|s|ə|,_|k|ɪ|(|l|)|ˈ|b|ɑː|s|ə}}: /kiːlˈbɑːsə, kɪ(l)ˈbɑːsə/;  naŋ yi Polish Kielbasa <sup><phonos file="pl-kiełbasa.ogg"></phonos></sup>) a e la nɛne kaŋa bale naŋ be a Poland paaloŋ poɔ, a e la Polish bondirii mine naŋ pore, a e la ba saaŋkompare yipɔge bebiri zaa bondirii. A American Bɔrefɔ kɔkɔre poɔ, ba maŋ boɔle ka,U-shaped , nɛne ŋa e la bone banaŋ maŋ sɛ  ka fooŋ kaa soŋ oneŋ Wiejska sausage nɛne la yitaa soŋ ( a zagere a zaa doba nɛne). == A piilu zie ane a Tontone == A yelbiri ŋa kpɛ la a Bɔrefɔ kɔkɔre poɔ daadaa lɛ, a yi Polish kielbasa pare bee muni, “sausage “,  a yuori Proto-Slavic ''*kъlbasa''. A o yiibu meŋa naŋ taa la buriburiruu, a ne a zaa ka ba pɛŋ la a yi ne  Turkic ''{{lang|tr|külbastı}}''  bee Via Jewish butchers, naŋ yi Hebrew Kolbasar.<ref>"Online Etymology Dictionary". ''etymonline.com''.</ref><ref>"Define kielbasa - Dictionary and Thesaurus". ''askdefine beta.com''. Archived from the original on 2018-11-01. Retrieved 2014-11-23.</ref> A yelbiri ŋa Bɔrefɔ kɔkɔre kpeɛbo poɔ ba e daadaa lɛ, a yelbiri ŋa yi la zitɛɛtɛɛ poɔ, azuiŋ a yelbiri ŋa sɛgebo taa la tɛɛtɛɛ. A yelbiri ŋa tɛɛtɛɛ yi la kɔkɔtɛɛtɛɛ ane tenne tɛɛtɛɛ poɔ, kyɛ a tɛɛtɛɛ naŋ be a poɔ a yi American ane Canadian poɔ e la lɛ banaŋ derɛ a tona ne toma. A New Jersey, Pennsylvania ane a ziiri na mine a aseŋ Greater New York City,  a be poŋ a yageroŋ ba saaŋkompare kɔkɔre poɔ la Polish ona la wagere mine poɔ ka fo maŋ nyɛ ka sɛge ka , kielbasa (/kɪˈbɑːsi/). Canadian meŋ maŋ de la a yelbiri ŋa ba de o la ka o e Kolbassa bee kubasa<ref>"Piller's Kolbassa 375g". ''www.pillers.com''. Archived from the original on 1 March 2019. Retrieved 22 February 2022.</ref><ref>"KOLBASSA & SAUSAGE—Brandt Meats". ''brandtmeats.com''. Archived from the original on 23 October 2020. Retrieved 22 February 2022.</ref>  ({{IPAc-en|k|uː|b|ɑː|ˈ|s|ɑː}} or {{IPAc-en|ˈ|k|uː|b|ə|s|ɑː}}),  a boɔloo ŋa meŋ yi la a Ukrainian poɔ ka meŋ maŋ boɔle ka kobasa ( кобаса), ane Albertans, banaŋ gba maŋ kyɛŋmaare la a boɔle bee a sɛge ka kubie kyɛ ka o pare bee muni bammo naŋ e a sausage nɛne na banaŋ maŋ di toloŋ  lɛ ( hot dog bun ). == Tɛɛtɛɛloŋ ane Irigiŋ Tɛɛtɛɛ naŋ bebe == === Poland === [[Duoro kɔre:Smaki Regionow, Poznan 2016 (MTP) (polskie kielbasy).jpg|left|thumb]] Sausge (nɛne ) ŋa bale e la nɛne kaŋa boore naŋ e bondiraa naŋ poɔ a Polish paaloŋ poɔ, kyɛ ka  a parɛɛ e gyamaa, aseŋ zonseɛraa, banaŋ maŋ de maale ne doba-nɛne, naa nɛne, kolokol,peraa,noɔ bee veal , kyɛ ane a ŋaa zaa kyɛ irigiŋ zaa naŋ maŋ taa la o maaloo ka a e a toɔraa lɛ. a ama zaa poɔ, kielbasa lisieckaa, maŋ maale la a Malopolskie,<ref>Polish Ministry of Agriculture and Rural Development - Kiełbasa Lisiecka info ({{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160209085532/http://www.minrol.gov.pl/index.php?%2Fpol%2FJakosc-zywnosci%2FProdukty-regionalne-i-tradycyjne%2FLista-produktow-tradycyjnych%2Fwoj.-malopolskie%2FKielbasa-lisiecka|date=2016-02-09}}) {{In lang|pl}}. Accessed 1 November 2010.</ref> kielbasa ''biała parzona wielkopolska'' and ''kiełbasa piaszczańska'' zaa e la boma  Geographical naŋ maŋ gu taa a EU ane a UK<ref>EU Directory of PGI/PDO/TSG - Kiełbasa Lisiecka profile. Accessed 1 November 2010.</ref> paaloŋ poɔ. a leɛ yi be, Kabanosy ''kabanosy staropolskie'', ''kiełbasa jałowcowa staropolska'', ''kiełbasa krakowska sucha staropolska'', ane ''kiełbasa myśliwska staropolska'', a ama zaa e la ba saaŋkompare yipɔge boma naŋ e bonsonne naŋ are kobo a be a UK paaloŋ ane EU meŋ paaloŋ poɔ. A Polish paaloŋ poɔ, a gɔbenɛnte tere l noɔre kyɛ poŋi a sausage nɛmɛ ama a yi lɛ kaŋa zaa naŋ maŋ seŋ, a nɛne, a leɛ kaa lɛ banaŋ maŋ di a ka bondogere la bee ka boŋkɛreɛ la.<ref>Marianski, Stanley; Mariański, Miroslaw; Gebarowski (2009). "4 - Polish Sausages Classification". ''Polish Sausages, Authentic Recipes and Instructions''. Bookmagic. pp.&#x20;67–70. ISBN&#x20;<bdi>978-0-9824267-2-2</bdi>. Retrieved 22 September 2010.</ref> Gbɛɛ yaga bee dasaŋa poɔ a boma ama da maŋ maale yi la yie anaŋ naŋ be kori<ref>Strybel, Robert; Strybel, Maria (2005). ''Polish Heritage Cookery''. Hippocrene Books. pp.&#x20;772–795. ISBN&#x20;<bdi>978-0-7818-1124-8</bdi>. Retrieved 22 September 2010.</ref> poore, danseɛ gyamaa zie bebe a kyaare ne lɛ kielbasa naŋ maŋ maale a yie poɔ ane pɛnnoo<ref>Strybel, Robert (2003). ''Polish Holiday Cookery''. Hippocrene Books. pp.&#x20;115–117. ISBN&#x20;<bdi>978-0-7818-0994-8</bdi>. Retrieved 22 September 2010.</ref> bebiri bee vuo poɔ. Kielbasa meŋ e la saaŋkompare yipɔge bondiraa kaŋa naŋ be a Polish paaloŋ poɔ ka ba maŋ a maale a wagere na banaŋ wa derɛ  bee a erɛ kultaa yɛlɛ polish poɔ.<ref>Webb, Lois Sinaiko (2002). ''Multicultural Cookbook of Life-Cycle Celebrations''. Greenwood Publishing. pp.&#x20;227–228. ISBN&#x20;<bdi>978-1-57356-290-4</bdi>. Retrieved 22 September 2010.</ref> === Parɛɛ === [[Duoro kɔre:Kiełbasa krakowska 2.jpg|thumb]] A Polish sausage nɛne parɛɛ mine la: '''Kabanos,''' maq e la meelo, o e la bone banaŋ maŋ sɛ a deɛle ka o ko, a sausage ama e la zɔŋ banaŋ maŋ deɛle ka a ko ka ba de a puli ne caraway bie, a yiibu zie meŋa yi la doba-nɛne poɔ, kyɛ wageere a maŋ yi wiri nɛne eŋɛ a maŋ taa la tɛɛtɛ. '''Kielbasa Odesska'''; ŋa eŋ na-nɛne la ka ba maŋ de maale ne. '''Kielbasa wedzona,''' Polish sausage nɛne seɛraa la gbɛɛ yaga ŋa zeɛre la ka ba maŋ de a doge ne. '''Krakowska;''' a nɛne ŋa maŋ e la kpŋɛŋaa lɛ, kyɛ tori o zaa, sausage nɛne seɛraa la ka ba maŋ de sɛmaane ane nyuunoɔ, a yuori ŋa yi KKrakow paaloŋ poɔ. '''Wiejska''' , yiri poɔ weɛ bee teŋa lamboriŋ sausage la, gbɛɛ yaga ba maŋ maale o la ka e kpoŋ a waa ŋa U. doba nɛne ane Veal sausage la ka ba maŋ de marjoram ane garlic a maale ne, wagere mine poɔ, ba mmaŋ de la coriander feeŋ a puli neŋ, a yuori ŋa pare bee muni bee tɛgɛ la “rural” (teŋkpoŋ) bee  (an adjectival use of) “Teŋa” (Country), bee  (adjectival use of) “ Koraa poɔ” (Village). '''Weselna;''' “kultaa” (wedding) sausage nɛne la, ŋa maŋ e la kpeɛŋaa kyɛ o ba maŋ maaleŋ e a kpeɛŋaa a lɛ, ba maŋ maale o la ka o waa ŋa U waraa na, o e la sausage banaŋ maŋ sɛ, gbɛɛ yaga tigiri saŋa la ka noba maŋ dire a kyɛ a ba e a tigiri yoŋ zie. '''''kaszanka'', ''kiszka'' bee ''krupniok''''' e la saaŋkoompare zeeŋ sausage bee black pudding kaŋa. A bondiraa ŋa, e la a Silesian paaloŋ sazu bondirii, a noba bama a da seŋ ka ba maŋ de boɔ nɛne a maale a boma ama kyɛ ba maŋ bare la kyɛ leɛ de breadcrumbs '''a maa'''le, azuiŋ a be ba boɔlɔ a la  ''żymlok'' naŋ yi Zymla poɔ. ''myśliwska'' e la bonseɛraa, doba nɛne kuoŋaa sausage la, oneŋ kabanos maŋ yietaa kyɛ ŋa maŋ e la kpeɛŋaa lɛ. ''kiełbasa biała''''',''' e la sausage nɛne peɛlaa mine banaŋ maŋ koɔrɔ a boŋkɛraa gbɛɛ yaga teraa la ka ba maŋ de aseŋ;  ''barszcz biały'', a mine kaŋa gba onaŋ naŋ yi Bavarian bee Thuringian paaloŋ. A kielbasa onaŋ naŋ pore ka neɛzaa baŋ o la ka ba boɔlɔ “kielbasa polska” (Polish sausage) bee “kielbasa starowiejska" ( “ old countryside sausage"). A Ploand paaloŋ poɔ, kielbasa la gbɛɛ yaga ka maŋ de zama a kyeeŋ ne pulitaa. Kielbsa seɛraa na baŋ di la maaroŋ lɛ, toloŋ lɛ, onaŋ ba naŋ doge bone banaŋ kyeeŋ. Ba maŋ baŋ de la doge ne zeɛre aseŋ, Zurek ( sour rye zeɛre), kapusniak ( cabbage zeɛre) bee ''grochówka'' (pea zeɛre), anaŋ ba naŋ sɛ bee a doge a ne sauerkraut bee a eŋ bɛŋɛ zeɛre a puli neŋ (''bigos'' na ka neɛzaa baŋ, Polish yipɔge bondirii). Kielbasa e la bondiraa na yuori naŋ yi gyamaa ka neɛzaa baŋ ka ba maŋ toɔ de a di o maaroŋ lɛa zuo a zaa ka banaŋ wa dire Polish saaŋkompare tigiri kaŋa zazz. O meŋ naŋ e la bone naŋ pore (zagrycha) banaq maq de a di beer bee plain vodka. === Ukraine === A Ukraine paaloq poc, ba boɔlɔ la kielbasa ka “kovbasa”. A yuori ŋa e la bone neɛzaa naŋ baŋ ka sausage la kyɛ a paaŋ taa la tɛɛtɛɛ, aseŋ; "domashnia" (homemade kovbasa), "pechinkova" (liver kovbasa), ane "budzhena" (smoked kovbasa). A diibu bee a maaloo meŋ maŋ taa la tɛɛtɛɛ, aseŋ ba maŋ kyeeŋ la zama a dɔgele varenyky, a ŋmaare nyee borodo bee a de gyɛle a di ne. a Ukraine paaloŋ poɔ, kovbasa meŋ maŋ baŋ sɛ la oven zua lambobo zaa ayi poɔ, kyɛ a sausage eŋ maŋ maale la yiri poɔ; pampana a e la boma naŋ pore dare poore ane setoɔbɛrɛ poore. Kovbasa meŋ gba wa leɛ la kompany a pysanky ane krashanky ( gyɛlɛ mine banaŋ maŋ de boma a sɔsɔ) a ŋa lɛ Orthodox Easter bread, paska, naŋ maŋ be kakyuoraa poɔ, a ŋa la ka  Ukrainian Orthodox faara maŋ de a naaŋmene koɔsoŋ a maale ne sɛre ka neɛ na baŋ di a. A Ukrainian kovbasa neɛzaa naŋ baŋ la anaŋ banaŋ maŋ de garliɔ eŋ a maaloo poɔ, anaŋ naŋ be a Ukrainian SSR naŋ be a late Soviet Union poɔ, ona yelboɔraa zaa la kyaare ne yɛroŋ yɛlɛ a ko a paaloŋ zaa gbuli. A paaloŋ naŋ da di someŋa (independenɔe) la ka ba paaŋ da boɔlɔ o ka “kovbasa”<ref>"Ukraińska kiełbasa domowa, przepis na wieprzową kiełbasę &#x5B;WIDEO&#x5D;". ''beszamel.se.pl'' (in Polish). Retrieved 2020-09-24.</ref><ref>Kuzio, Taras. (2000). ''Ukraine : perestroika to independence''. Macmillan. ISBN&#x20;<bdi>0-333-73844-6</bdi>. OCLC&#x20;43342377.</ref> === Canada === A Canada poɔ, a taa la parɛɛ naŋ yi Poland, Hungary, Slovakia, Czech Republic, Wester Ukraine, ane ziirii mine naŋ taa setoɔbɛrɛ aneŋ meŋ tɛɛtɛɛloŋ meŋ maŋ bebe a setoɔbibilii poore. A tendaa zaa Ukrainian sausage yoŋ la e bone naŋ maŋ be sori noɔre attraction in Mundare, Alberta, a Stawnichy’s poc banaq maq maala nɛne.<ref>"Mundare Sausage Index Page". Mundare Sausage.com. Archived from the original on 2006-05-14. Retrieved 2010-09-22.</ref><ref>"Giant Sausage - Town of Mundare". Mundare.ca. Archived from the original on 2010-07-15. Retrieved 2010-09-22.</ref> === Hungary === Kolbasz la e a Hungarian yelbiri a ko sausage. Hungarian bondirii maaloo maŋ maale sausage bondrii parɛɛ bee tɛɛtɛɛ gyamaa  A sausage seɛraa naŋ pore a Hungarian paaloŋ poɔ la Gyulai Kolbász, Csabai Kolbász, Csemege Kolbász, Házi Kolbász, Cserkész Kolbász, lightly smoked, like Debreceni Kolbász (or Debreciner) ane Lecsókolbász, a boma na ba naŋ maŋ de a maale ne sausage kyɛle la lecso, zɛvaare zeɛre ne sɛmaane ane toosi. Hungariaan paaloŋ poɔ ba maŋ doge la a sausage ona la ka ba boɔlɔ ka hurka’ a na baŋ e la a kpege sausage bee “majas" bee zeeŋ sausage, "véres”. A boma na meŋ ba naŋ maŋ de a maale ne la kpege ane mui, bee nɛne ane mui. Nyɛnnoo, smaane, ane boma mine banaŋ maŋ de pale kyɛ butter eŋ ba pale. === Slovenia === A Kranjska klobasa “Carniolan sausage"  la yitaa ne a Polish kielbasa wiejska anaŋ ka ba meŋ baŋ ka a e a Slovenian sausage. === United State === [[Duoro kɔre:Kielbasa Contest.JPG|thumb]] A United State paaloŋ poɔ, kielbasa ona ka ba meŋ maŋ baŋ ka ba boɔlɔ Polish sausage a United State paaloŋ poɔ ziiri mine a zuo a zaa dare poore ane anaŋ banaŋ maŋ de wa ne banaŋ maŋ yi ne ziiri a wane. Kyɛ ane a zaa a anaŋ banaŋ maŋ sɛ la pore kyɛ naŋ taa tɛɛtɛɛ gyamaa a zuo a zaa a Polish la taa a yageroŋ. Noba gyamaa yi ne la boma banaŋ na baŋ d e a maale ne sausage bondirii aseŋ a Chicago's Maxwell Street Polish,<ref>Clark, Sandy Thorne. (2006-6-26), "Getting a taste of Chicago: City's signature flavors have tourists and locals lining up for more, more, more", ''Chicago Sun-Times'', S1.</ref> Cleveland's Polish Boy,<ref>"The Best Sandwiches in America". ''Esquire''. 2008-02-16. Retrieved 2016-08-22.</ref> ane a mine naŋ yi a  Primanti Brothers naŋ be a Pittsburgh paaloŋ poɔ.<ref>Powell, Albrecht. "Primanti Brothers Restaurant". Archived from the original on 2016-08-26. Retrieved 2016-08-22.</ref> === Ziiri Mine === [[Duoro kɔre:Kielbasy made in Harbin, China.jpg|thumb]] A Russia poɔ, ba baŋ o la ka ba boɔlɔ ka kolbasa (колбаса a boɔloo la &#x5B;kəɫbɐˈsa&#x5D;), a boɔlaa ŋa piili la a 12<sup>th</sup> century yuomo naŋ poɔ  naŋ be a  Birch bark manuscript number 842. A Russian kɔkɔre poɔ, a yelbiri kolbasa la sausage la sausage zaa, aseŋ nɛne bomaala a pale  salami ane bologna. Sausage mine naŋ yitaa ne a a ba toɔre na la Czech Republic (sɛgebo la "klobása", or regionally "klobás"), Slovakia (sɛgebo la  "klobása"), ane Slovenia (sɛgebo la "klobása”). A Croatia, poɔ ane a Bosnia ane Herzegovina, Montenegro, ane Serbia, paaloŋ poɔ, a sausage ama la ka ba boɔlɔ<ref>Powell, Albrecht. "Primanti Brothers Restaurant". Archived from the original on 2016-08-26. Retrieved 2016-08-22.</ref> ka "kobasica" bee "kobasa" kyɛ ka Bulgaria ane North Macedonia paaloŋ poɔ ka boɔlɔ a ka “kolbas”. A Austria, paaloŋ poɔ ba boɔlɔ o la ka “Klobasa” ( a ŋa yie taa ne a teŋɛ onaŋ naŋ peɛle o Slavic-kɔkɔre). A South Africa poɔ, a ŋa e sausage pare kaŋa naŋ e bone banaŋ baŋ a “Russian” sausage, ŋa eŋ ba maŋ kyeeŋ la anaŋ la e ka boɔlɔ bondiwieŋ. A China poɔ, neɛ naŋ de a gaa ne a be poɔ la  Russian Civil War.<ref>"サラミとカルパスの違いとは?特徴や味の差を詳しく解説". 3 July 2024.</ref> == Sommo Yizie == on4k41ookacavvwc9piedvrk6ra6s23 63591 63590 2026-07-31T18:36:23Z Eric Gangman 92 63591 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q829720}} A saaŋkoŋ yuori la, see Kielbasa ( saaŋkompare yuori ). A yieluŋ a kyaare a Tenacious D, nyɛ Tenacious D ( yieluŋ daga) Kielbasa  ({{IPAc-en|UK|k|iː|l|ˈ|b|æ|s|ə}}: /kiːlˈbæsə/, {{IPAc-en|US|k|iː|l|ˈ|b|ɑː|s|ə|,_|k|ɪ|(|l|)|ˈ|b|ɑː|s|ə}}: /kiːlˈbɑːsə, kɪ(l)ˈbɑːsə/;  naŋ yi Polish Kielbasa <sup><phonos file="pl-kiełbasa.ogg"></phonos></sup>) a e la nɛne kaŋa bale naŋ be a Poland paaloŋ poɔ, a e la Polish bondirii mine naŋ pore, a e la ba saaŋkompare yipɔge bebiri zaa bondirii. A American Bɔrefɔ kɔkɔre poɔ, ba maŋ boɔle ka,U-shaped , nɛne ŋa e la bone banaŋ maŋ sɛ  ka fooŋ kaa soŋ oneŋ Wiejska sausage nɛne la yitaa soŋ ( a zagere a zaa doba nɛne). == A piilu zie ane a Tontone == A yelbiri ŋa kpɛ la a Bɔrefɔ kɔkɔre poɔ daadaa lɛ, a yi Polish kielbasa pare bee muni, “sausage “,  a yuori Proto-Slavic ''*kъlbasa''. A o yiibu meŋa naŋ taa la buriburiruu, a ne a zaa ka ba pɛŋ la a yi ne  Turkic ''{{lang|tr|külbastı}}''  bee Via Jewish butchers, naŋ yi Hebrew Kolbasar.<ref>"Online Etymology Dictionary". ''etymonline.com''.</ref><ref>"Define kielbasa - Dictionary and Thesaurus". ''askdefine beta.com''. Archived from the original on 2018-11-01. Retrieved 2014-11-23.</ref> A yelbiri ŋa Bɔrefɔ kɔkɔre kpeɛbo poɔ ba e daadaa lɛ, a yelbiri ŋa yi la zitɛɛtɛɛ poɔ, azuiŋ a yelbiri ŋa sɛgebo taa la tɛɛtɛɛ. A yelbiri ŋa tɛɛtɛɛ yi la kɔkɔtɛɛtɛɛ ane tenne tɛɛtɛɛ poɔ, kyɛ a tɛɛtɛɛ naŋ be a poɔ a yi American ane Canadian poɔ e la lɛ banaŋ derɛ a tona ne toma. A New Jersey, Pennsylvania ane a ziiri na mine a aseŋ Greater New York City,  a be poŋ a yageroŋ ba saaŋkompare kɔkɔre poɔ la Polish ona la wagere mine poɔ ka fo maŋ nyɛ ka sɛge ka , kielbasa (/kɪˈbɑːsi/). Canadian meŋ maŋ de la a yelbiri ŋa ba de o la ka o e Kolbassa bee kubasa<ref>"Piller's Kolbassa 375g". ''www.pillers.com''. Archived from the original on 1 March 2019. Retrieved 22 February 2022.</ref><ref>"KOLBASSA & SAUSAGE—Brandt Meats". ''brandtmeats.com''. Archived from the original on 23 October 2020. Retrieved 22 February 2022.</ref>  ({{IPAc-en|k|uː|b|ɑː|ˈ|s|ɑː}} or {{IPAc-en|ˈ|k|uː|b|ə|s|ɑː}}),  a boɔloo ŋa meŋ yi la a Ukrainian poɔ ka meŋ maŋ boɔle ka kobasa ( кобаса), ane Albertans, banaŋ gba maŋ kyɛŋmaare la a boɔle bee a sɛge ka kubie kyɛ ka o pare bee muni bammo naŋ e a sausage nɛne na banaŋ maŋ di toloŋ  lɛ ( hot dog bun ). == Tɛɛtɛɛloŋ ane Irigiŋ Tɛɛtɛɛ naŋ bebe == === Poland === [[Duoro kɔre:Smaki Regionow, Poznan 2016 (MTP) (polskie kielbasy).jpg|left|thumb]] Sausge (nɛne ) ŋa bale e la nɛne kaŋa boore naŋ e bondiraa naŋ poɔ a Polish paaloŋ poɔ, kyɛ ka  a parɛɛ e gyamaa, aseŋ zonseɛraa, banaŋ maŋ de maale ne doba-nɛne, naa nɛne, kolokol,peraa,noɔ bee veal , kyɛ ane a ŋaa zaa kyɛ irigiŋ zaa naŋ maŋ taa la o maaloo ka a e a toɔraa lɛ. a ama zaa poɔ, kielbasa lisieckaa, maŋ maale la a Malopolskie,<ref>Polish Ministry of Agriculture and Rural Development - Kiełbasa Lisiecka info ({{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160209085532/http://www.minrol.gov.pl/index.php?%2Fpol%2FJakosc-zywnosci%2FProdukty-regionalne-i-tradycyjne%2FLista-produktow-tradycyjnych%2Fwoj.-malopolskie%2FKielbasa-lisiecka|date=2016-02-09}}) {{In lang|pl}}. Accessed 1 November 2010.</ref> kielbasa ''biała parzona wielkopolska'' and ''kiełbasa piaszczańska'' zaa e la boma  Geographical naŋ maŋ gu taa a EU ane a UK<ref>EU Directory of PGI/PDO/TSG - Kiełbasa Lisiecka profile. Accessed 1 November 2010.</ref> paaloŋ poɔ. a leɛ yi be, Kabanosy ''kabanosy staropolskie'', ''kiełbasa jałowcowa staropolska'', ''kiełbasa krakowska sucha staropolska'', ane ''kiełbasa myśliwska staropolska'', a ama zaa e la ba saaŋkompare yipɔge boma naŋ e bonsonne naŋ are kobo a be a UK paaloŋ ane EU meŋ paaloŋ poɔ. A Polish paaloŋ poɔ, a gɔbenɛnte tere l noɔre kyɛ poŋi a sausage nɛmɛ ama a yi lɛ kaŋa zaa naŋ maŋ seŋ, a nɛne, a leɛ kaa lɛ banaŋ maŋ di a ka bondogere la bee ka boŋkɛreɛ la.<ref>Marianski, Stanley; Mariański, Miroslaw; Gebarowski (2009). "4 - Polish Sausages Classification". ''Polish Sausages, Authentic Recipes and Instructions''. Bookmagic. pp.&#x20;67–70. ISBN&#x20;<bdi>978-0-9824267-2-2</bdi>. Retrieved 22 September 2010.</ref> Gbɛɛ yaga bee dasaŋa poɔ a boma ama da maŋ maale yi la yie anaŋ naŋ be kori<ref>Strybel, Robert; Strybel, Maria (2005). ''Polish Heritage Cookery''. Hippocrene Books. pp.&#x20;772–795. ISBN&#x20;<bdi>978-0-7818-1124-8</bdi>. Retrieved 22 September 2010.</ref> poore, danseɛ gyamaa zie bebe a kyaare ne lɛ kielbasa naŋ maŋ maale a yie poɔ ane pɛnnoo<ref>Strybel, Robert (2003). ''Polish Holiday Cookery''. Hippocrene Books. pp.&#x20;115–117. ISBN&#x20;<bdi>978-0-7818-0994-8</bdi>. Retrieved 22 September 2010.</ref> bebiri bee vuo poɔ. Kielbasa meŋ e la saaŋkompare yipɔge bondiraa kaŋa naŋ be a Polish paaloŋ poɔ ka ba maŋ a maale a wagere na banaŋ wa derɛ  bee a erɛ kultaa yɛlɛ polish poɔ.<ref>Webb, Lois Sinaiko (2002). ''Multicultural Cookbook of Life-Cycle Celebrations''. Greenwood Publishing. pp.&#x20;227–228. ISBN&#x20;<bdi>978-1-57356-290-4</bdi>. Retrieved 22 September 2010.</ref> === Parɛɛ === [[Duoro kɔre:Kiełbasa krakowska 2.jpg|thumb]] A Polish sausage nɛne parɛɛ mine la: '''Kabanos,''' maq e la meelo, o e la bone banaŋ maŋ sɛ a deɛle ka o ko, a sausage ama e la zɔŋ banaŋ maŋ deɛle ka a ko ka ba de a puli ne caraway bie, a yiibu zie meŋa yi la doba-nɛne poɔ, kyɛ wageere a maŋ yi wiri nɛne eŋɛ a maŋ taa la tɛɛtɛ. '''Kielbasa Odesska'''; ŋa eŋ na-nɛne la ka ba maŋ de maale ne. '''Kielbasa wedzona,''' Polish sausage nɛne seɛraa la gbɛɛ yaga ŋa zeɛre la ka ba maŋ de a doge ne. '''Krakowska;''' a nɛne ŋa maŋ e la kpŋɛŋaa lɛ, kyɛ tori o zaa, sausage nɛne seɛraa la ka ba maŋ de sɛmaane ane nyuunoɔ, a yuori ŋa yi KKrakow paaloŋ poɔ. '''Wiejska''' , yiri poɔ weɛ bee teŋa lamboriŋ sausage la, gbɛɛ yaga ba maŋ maale o la ka e kpoŋ a waa ŋa U. doba nɛne ane Veal sausage la ka ba maŋ de marjoram ane garlic a maale ne, wagere mine poɔ, ba mmaŋ de la coriander feeŋ a puli neŋ, a yuori ŋa pare bee muni bee tɛgɛ la “rural” (teŋkpoŋ) bee  (an adjectival use of) “Teŋa” (Country), bee  (adjectival use of) “ Koraa poɔ” (Village). '''Weselna;''' “kultaa” (wedding) sausage nɛne la, ŋa maŋ e la kpeɛŋaa kyɛ o ba maŋ maaleŋ e a kpeɛŋaa a lɛ, ba maŋ maale o la ka o waa ŋa U waraa na, o e la sausage banaŋ maŋ sɛ, gbɛɛ yaga tigiri saŋa la ka noba maŋ dire a kyɛ a ba e a tigiri yoŋ zie. '''''kaszanka'', ''kiszka'' bee ''krupniok''''' e la saaŋkoompare zeeŋ sausage bee black pudding kaŋa. A bondiraa ŋa, e la a Silesian paaloŋ sazu bondirii, a noba bama a da seŋ ka ba maŋ de boɔ nɛne a maale a boma ama kyɛ ba maŋ bare la kyɛ leɛ de breadcrumbs '''a maa'''le, azuiŋ a be ba boɔlɔ a la  ''żymlok'' naŋ yi Zymla poɔ. ''myśliwska'' e la bonseɛraa, doba nɛne kuoŋaa sausage la, oneŋ kabanos maŋ yietaa kyɛ ŋa maŋ e la kpeɛŋaa lɛ. ''kiełbasa biała''''',''' e la sausage nɛne peɛlaa mine banaŋ maŋ koɔrɔ a boŋkɛraa gbɛɛ yaga teraa la ka ba maŋ de aseŋ;  ''barszcz biały'', a mine kaŋa gba onaŋ naŋ yi Bavarian bee Thuringian paaloŋ. A kielbasa onaŋ naŋ pore ka neɛzaa baŋ o la ka ba boɔlɔ “kielbasa polska” (Polish sausage) bee “kielbasa starowiejska" ( “ old countryside sausage"). A Ploand paaloŋ poɔ, kielbasa la gbɛɛ yaga ka maŋ de zama a kyeeŋ ne pulitaa. Kielbsa seɛraa na baŋ di la maaroŋ lɛ, toloŋ lɛ, onaŋ ba naŋ doge bone banaŋ kyeeŋ. Ba maŋ baŋ de la doge ne zeɛre aseŋ, Zurek ( sour rye zeɛre), kapusniak ( cabbage zeɛre) bee ''grochówka'' (pea zeɛre), anaŋ ba naŋ sɛ bee a doge a ne sauerkraut bee a eŋ bɛŋɛ zeɛre a puli neŋ (''bigos'' na ka neɛzaa baŋ, Polish yipɔge bondirii). Kielbasa e la bondiraa na yuori naŋ yi gyamaa ka neɛzaa baŋ ka ba maŋ toɔ de a di o maaroŋ lɛa zuo a zaa ka banaŋ wa dire Polish saaŋkompare tigiri kaŋa zazz. O meŋ naŋ e la bone naŋ pore (zagrycha) banaq maq de a di beer bee plain vodka. === Ukraine === A Ukraine paaloq poc, ba boɔlɔ la kielbasa ka “kovbasa”. A yuori ŋa e la bone neɛzaa naŋ baŋ ka sausage la kyɛ a paaŋ taa la tɛɛtɛɛ, aseŋ; "domashnia" (homemade kovbasa), "pechinkova" (liver kovbasa), ane "budzhena" (smoked kovbasa). A diibu bee a maaloo meŋ maŋ taa la tɛɛtɛɛ, aseŋ ba maŋ kyeeŋ la zama a dɔgele varenyky, a ŋmaare nyee borodo bee a de gyɛle a di ne. a Ukraine paaloŋ poɔ, kovbasa meŋ maŋ baŋ sɛ la oven zua lambobo zaa ayi poɔ, kyɛ a sausage eŋ maŋ maale la yiri poɔ; pampana a e la boma naŋ pore dare poore ane setoɔbɛrɛ poore. Kovbasa meŋ gba wa leɛ la kompany a pysanky ane krashanky ( gyɛlɛ mine banaŋ maŋ de boma a sɔsɔ) a ŋa lɛ Orthodox Easter bread, paska, naŋ maŋ be kakyuoraa poɔ, a ŋa la ka  Ukrainian Orthodox faara maŋ de a naaŋmene koɔsoŋ a maale ne sɛre ka neɛ na baŋ di a. A Ukrainian kovbasa neɛzaa naŋ baŋ la anaŋ banaŋ maŋ de garliɔ eŋ a maaloo poɔ, anaŋ naŋ be a Ukrainian SSR naŋ be a late Soviet Union poɔ, ona yelboɔraa zaa la kyaare ne yɛroŋ yɛlɛ a ko a paaloŋ zaa gbuli. A paaloŋ naŋ da di someŋa (independenɔe) la ka ba paaŋ da boɔlɔ o ka “kovbasa”<ref>"Ukraińska kiełbasa domowa, przepis na wieprzową kiełbasę &#x5B;WIDEO&#x5D;". ''beszamel.se.pl'' (in Polish). Retrieved 2020-09-24.</ref><ref>Kuzio, Taras. (2000). ''Ukraine : perestroika to independence''. Macmillan. ISBN&#x20;<bdi>0-333-73844-6</bdi>. OCLC&#x20;43342377.</ref> === Canada === A Canada poɔ, a taa la parɛɛ naŋ yi Poland, Hungary, Slovakia, Czech Republic, Wester Ukraine, ane ziirii mine naŋ taa setoɔbɛrɛ aneŋ meŋ tɛɛtɛɛloŋ meŋ maŋ bebe a setoɔbibilii poore. A tendaa zaa Ukrainian sausage yoŋ la e bone naŋ maŋ be sori noɔre attraction in Mundare, Alberta, a Stawnichy’s poc banaq maq maala nɛne.<ref>"Mundare Sausage Index Page". Mundare Sausage.com. Archived from the original on 2006-05-14. Retrieved 2010-09-22.</ref><ref>"Giant Sausage - Town of Mundare". Mundare.ca. Archived from the original on 2010-07-15. Retrieved 2010-09-22.</ref> === Hungary === Kolbasz la e a Hungarian yelbiri a ko sausage. Hungarian bondirii maaloo maŋ maale sausage bondrii parɛɛ bee tɛɛtɛɛ gyamaa  A sausage seɛraa naŋ pore a Hungarian paaloŋ poɔ la Gyulai Kolbász, Csabai Kolbász, Csemege Kolbász, Házi Kolbász, Cserkész Kolbász, lightly smoked, like Debreceni Kolbász (or Debreciner) ane Lecsókolbász, a boma na ba naŋ maŋ de a maale ne sausage kyɛle la lecso, zɛvaare zeɛre ne sɛmaane ane toosi. Hungariaan paaloŋ poɔ ba maŋ doge la a sausage ona la ka ba boɔlɔ ka hurka’ a na baŋ e la a kpege sausage bee “majas" bee zeeŋ sausage, "véres”. A boma na meŋ ba naŋ maŋ de a maale ne la kpege ane mui, bee nɛne ane mui. Nyɛnnoo, smaane, ane boma mine banaŋ maŋ de pale kyɛ butter eŋ ba pale. === Slovenia === A Kranjska klobasa “Carniolan sausage"  la yitaa ne a Polish kielbasa wiejska anaŋ ka ba meŋ baŋ ka a e a Slovenian sausage. === United State === [[Duoro kɔre:Kielbasa Contest.JPG|thumb]] A United State paaloŋ poɔ, kielbasa ona ka ba meŋ maŋ baŋ ka ba boɔlɔ Polish sausage a United State paaloŋ poɔ ziiri mine a zuo a zaa dare poore ane anaŋ banaŋ maŋ de wa ne banaŋ maŋ yi ne ziiri a wane. Kyɛ ane a zaa a anaŋ banaŋ maŋ sɛ la pore kyɛ naŋ taa tɛɛtɛɛ gyamaa a zuo a zaa a Polish la taa a yageroŋ. Noba gyamaa yi ne la boma banaŋ na baŋ d e a maale ne sausage bondirii aseŋ a Chicago's Maxwell Street Polish,<ref>Clark, Sandy Thorne. (2006-6-26), "Getting a taste of Chicago: City's signature flavors have tourists and locals lining up for more, more, more", ''Chicago Sun-Times'', S1.</ref> Cleveland's Polish Boy,<ref>"The Best Sandwiches in America". ''Esquire''. 2008-02-16. Retrieved 2016-08-22.</ref> ane a mine naŋ yi a  Primanti Brothers naŋ be a Pittsburgh paaloŋ poɔ.<ref>Powell, Albrecht. "Primanti Brothers Restaurant". Archived from the original on 2016-08-26. Retrieved 2016-08-22.</ref> === Ziiri Mine === [[Duoro kɔre:Kielbasy made in Harbin, China.jpg|thumb]] A Russia poɔ, ba baŋ o la ka ba boɔlɔ ka kolbasa (колбаса a boɔloo la &#x5B;kəɫbɐˈsa&#x5D;), a boɔlaa ŋa piili la a 12<sup>th</sup> century yuomo naŋ poɔ  naŋ be a  Birch bark manuscript number 842. A Russian kɔkɔre poɔ, a yelbiri kolbasa la sausage la sausage zaa, aseŋ nɛne bomaala a pale  salami ane bologna. Sausage mine naŋ yitaa ne a a ba toɔre na la Czech Republic (sɛgebo la "klobása", or regionally "klobás"), Slovakia (sɛgebo la  "klobása"), ane Slovenia (sɛgebo la "klobása”). A Croatia, poɔ ane a Bosnia ane Herzegovina, Montenegro, ane Serbia, paaloŋ poɔ, a sausage ama la ka ba boɔlɔ<ref>Powell, Albrecht. "Primanti Brothers Restaurant". Archived from the original on 2016-08-26. Retrieved 2016-08-22.</ref> ka "kobasica" bee "kobasa" kyɛ ka Bulgaria ane North Macedonia paaloŋ poɔ ka boɔlɔ a ka “kolbas”. A Austria, paaloŋ poɔ ba boɔlɔ o la ka “Klobasa” ( a ŋa yie taa ne a teŋɛ onaŋ naŋ peɛle o Slavic-kɔkɔre). A South Africa poɔ, a ŋa e sausage pare kaŋa naŋ e bone banaŋ baŋ a “Russian” sausage, ŋa eŋ ba maŋ kyeeŋ la anaŋ la e ka boɔlɔ bondiwieŋ. A China poɔ, neɛ naŋ de a gaa ne a be poɔ la  Russian Civil War.<ref>"サラミとカルパスの違いとは?特徴や味の差を詳しく解説". 3 July 2024.</ref> == Sommo Yizie == mh1k8si8kdrc9wt65fpyzcrxeaegt8h Regional cuisine 0 7384 63592 2026-07-31T19:01:20Z Eric Gangman 92 Bompaala maaloo 63592 wikitext text/x-wiki Regional cuisine e la saaŋkomapre bondirii maaloo yi lɛ a paaloŋ na bee a teŋɛ na poɔ banaŋ maŋ maale ba yipɔge bondirii a irigiŋ<ref>"Region". (Definition). Merriam-Webster dictionary. Accessed June 2011.</ref> na poɔ. Irigiŋ poɔ yipɔgge bondirii maaloo maŋ taa la tɛɛtɛɛ<ref>"The American Food Revolutions: Cuisines in America". Eldrbarry.net. Accessed June 2011.</ref> a yi a bondiraa na banaŋ maala ane anaŋ naŋ bebe, tɛɛtɛɛloŋ ŋa meŋ na baŋ yi la a saa waabo, a saaŋkompare bondiraa maaloo ane a nentɛɛtɛɛ naŋ dire a. a yelŋa muni bee pare bammo yi la a saakmpare na poɔ a bondiraa naŋ maala. a saakompare bondirii ama maaloo sobie maŋ tu la taa, a yi bebiri na a naŋ na maale a te kpɛ ne a bondirii maaloo die poɔ a ne a noba banaŋ naŋ dire a ane a paaloŋ na poɔ a bondiraa naŋ maale.<ref>"Rediscover the flavors and traditions of true American cuisine!". Whatscookingamerica.net. Accessed June 2011.</ref> == Sommo Yizie == {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="2" | * <abbr>v</abbr> * <abbr>t</abbr> * <abbr>e</abbr> Cuisines |- !Continental | {| class="wikitable" !African | * North * West * list |- !Pan-American | * Caribbean * North * South * list |- !Asian | * Caucasian * Central * Levantine * South ** North Indian ** South Indian * list |- !European | * Balkan * Central * Eastern ** Caucasian * list |- !Oceanian | * Australian * New Zealand |- !Intercontinental | * Global * Latin American * Mediterranean * Middle Eastern |} |- !National and (regional) | * Afghan * Albanian * Algerian * American ** Puerto Rican * Angolan * Antarctic * Argentine * Armenian * Australian * Austrian * Azerbaijani * Bahraini * Bangladeshi * Barbadian * Belarusian * Belgian * Belizean * Beninese * Bhutanese * Bolivian * Bosnian-Herzegovinian * Botswana * Brazilian * British ** Anguillia ** Channel Islands ** English ** Gibraltarian ** Northern Irish ** Saint Helena ** Scottish ** Welsh * Bruneian * Bulgarian * Burkinabé * Burmese * Burundian * Cambodian * Cameroonian * Canadian ** Acadian ** Québécois * Central African Republic * Chadian * Chilean * Chinese ** Beijing ** Cantonese ** Hong Kong ** Hunan ** Macanese ** Shandong ** Sichuan ** Tibetan ** Xinjiang * Colombian * Congolese * Croatian * Cuban * Cypriot * Czech ** Moravian * Danish ** Faroese ** Greenlandic * Djiboutian * Dominican * Dominican Republic * Dutch * East Timorese * Ecuadorian * Egyptian * Emirati * Equatorial Guinean * Eritrean * Estonian * Ethiopian * Fijian * Filipino ** Kapampangan * Finnish * French ** Corsican ** La Réunion ** French Guianan ** Occitan * Gabonese * Gambian * Georgian * German * Ghanaian * Greek ** Cretan ** Epirotic ** Greek Macedonian ** Heptanesean * Guatemalan * Guinea-Bissauan * Guinean * Guyana * Haitian * Honduran * Hungarian * Icelandic * Indian ** Andhra ** Arunachali ** Assamese ** Bengali ** Bihari ** Chhattisgarhi ** Goan ** Gujarati ** Haryanvi ** Kashmiri ** Jharkhandi ** Karnataka ** Kerala ** Maharashtrian ** Manipuri ** Meghalayan ** Mizo ** Naga ** Odia ** Punjabi ** Rajasthani ** Sikkimese ** Sindhi ** Tamil ** Telangana ** Tripuri ** Uttar Pradesh ** Uttarakhandi * Indonesian ** Acehnese ** Balinese ** Banjar ** Batak ** Betawi ** Gorontalese ** Indo ** Javanese ** Madurese ** Makassar ** Minahasan ** Minangkabau ** Palembangese ** Sundanese * Iranian * Iraqi * Irish * Israeli * Italian ** Abruzzese ** Apulian ** Campanian ** Emilian ** Ligurian ** Lombard ** Lucanian ** Neapolitan ** Piedmontese ** Roman ** Sardinian ** Sicilian ** Tuscan ** Venetian * Ivorian * Jamaican * Japanese * Jordanian * Kazakh * Kenyan * Korean ** North Korean ** South Korean * Kosovan * Kuwaiti * Kyrgyz * Lao * Latvian * Lebanese * Lesotho * Liberian * Libyan * Liechtensteiner * Lithuanian * Luxembourgish * Malagasy * Malawian * Malaysian ** Sabahan ** Sarawakian * Maldivian * Malian * Maltese * Marshallese * Mauritanian * Mauritian * Mexican ** Chiapas ** Mexico City ** Northern Mexico ** Nuevo León ** Oaxaca ** Veracruz ** Western Mexico ** Yucatán * Moldovan * Monégasque * Mongolian * Montenegrin * Moroccan * Mozambican * Namibian * Nauruan * Nepalese * New Zealand * Nicaraguan * Nigerian * Nigerien * Niuean * North Macedonia * Norwegian ** Svalbard * Omani * Pakistani * Palestinian * Panamanian * Papua New Guinean * Paraguayan * Peruvian * Polish * Portuguese * Qatari * Romanian * Russian ** Bashkir ** Chechen ** Circassian ** Cossack ** Komi ** Mordovian ** Sakha ** Tatar ** Udmurt ** Yamal * Rwandan * Saint Lucian * Salvadoran * Sammarinese * São Tomé and Príncipe * Saudi Arabian * Senegalese * Serbian * Seychellois * Sierra Leonean * Singaporean * Slovak * Slovenian * Somali * South African * Spanish ** Andalusian ** Asturian ** Balearic ** Basque ** Canarian ** Cantabrian ** Catalan ** Extremaduran ** Galician ** Manchegan ** Valencian * Sri Lankan * Sudanese * Swazi * Swedish * Swiss * Syrian * Taiwanese * Tajik * Tanzanian ** Zanzibari * Thai * Togolese * Trinidadian and Tobagonian * Tunisian * Turkish * Turkmen * Tuvaluan * Ugandan * Ukrainian ** Cossack * Uruguayan * Uzbek * Vanuatuan * Venezuelan * Vietnamese * Western Saharan * Yemeni * Zambian * Zimbabwean |- !Ethnic | * African American * Ainu * Arab ** Arab-Indonesian * Aromanian * Assyrian * Balochi * Berber * Buryat * Cajun * Cham * Chinese ** American ** Australian ** British ** Cambodian ** Canadian ** Filipino ** Indian ** Indonesian ** Malaysian ** Pakistani ** Peruvian * Crimean Tatar * Gagauz * Greek-American * Hausa * Hazaragi * Hmong * Indian ** English ** Indonesian ** Malaysian * Indigenous American * Indigenous Australian * Inuit * Italian American * Jewish ** American ** Ashkenazi ** Bukharan ** Ethiopian ** Mizrahi ** Moroccan ** Sephardic ** Syrian * Kurdish * Livonian * Louisiana Creole * Malay * Ryukyuan * Ossetian * Parsi * Pashtun * Pennsylvania Dutch * Peranakan * Pontic Greek * Romani * Sámi * Tejano * Transylvanian Saxon * Yup'ik |- !Religious | * Buddhist * Christian ** Goan Catholic ** Mangalorean Catholic ** Mennonite * Hindu * Islamic ** Chinese * Ital * Jain * Kashrut ** Kosher food * Sikh |- !Historical | * Ancient Egyptian * Ancient Greek * Ancient Israelite * Ancient Roman * Antebellum America * Aztec * Byzantine * Early modern European * Historical Chinese * Historical Indian subcontinent * Historical Japanese * Historical North Indian and Pakistani * History of agriculture * History of alcoholic drinks * History of bread * History of seafood * History of vegetarianism * Hittite * Inca * Korean royal court * Mayan * Muisca * Mughal * Medieval * Ottoman * Peasant * Pre-contact Hawaiian * Scottish royal household * Soviet * Sumerian * Thirteen Colonies |- !Styles | * Classique * Confectionery * Fast food * Fusion ** New American ** Eurasian * Haute * Molecular gastronomy * Note by Note * Nouvelle * Vegetarian * Vegan |- !Lists | * List of cuisines * List of historical cuisines * Lists of foods ** Prepared |- !Related | * Cookbook * Cooking * Culinary arts * Drink * Food ** history ** sociology ** specialty * Diet ** Fat * Meal ** Meal preparation * Ritual slaughter |- | colspan="2" | * [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Symbol_category_class.svg|link=|alt=|class=noviewer|16x16px|Category]] * Category:Cuisine * Category:Cuisine navigational boxes * Category:Cuisine navigational boxes by country * Category:Cuisine templates by country * [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Global_thinking.svg|link=|alt=|class=noviewer|16x16px|Outline]] Outline |} 6j25zmf3alcx76ykoavkyczd99031zu