Wikipiideɛ
dgawiki
https://dga.wikipedia.org/wiki/A_Gamp%C9%9Bl%C9%9B_zu
MediaWiki 1.47.0-wmf.23
first-letter
Duoro bimbu zie
Be o yoŋ
Yeli
Toma daana
Toma daana yeli
Wikipedia
Wikipedia yeli
Duoro kɔre
Duoro kɔre yeli
MediaWiki
MediaWiki yeli
Tɛmpileti
Tɛmpileti yeli
Sombo
Sombo yeli
Gbuli
Gbuli yeli
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Ako Adjei
0
2656
64166
51304
2026-10-12T22:55:07Z
InternetArchiveBot
38
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
64166
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q1278627}}
[[Duoro kɔre:Ako Adjei Avenue.jpg|thumb|Ako Adjei Avenue]]
'''Ako Adjei''' (dogebo bebiri la 17 Gyoone 1916 – 14 Gyɛnoɔre 2002 poɔ),<ref>Duodu, Cameron (March 2002). [https://web.archive.org/web/20190629092619/https://www.questia.com/magazine/1G1-83534325/ako-adjei-the-walking-history-of-ghana-cameron "Ako Adjei--the Walking History of Ghana:Cameron Duodu on One of the Founding Fathers of Ghanaian Independence Who Died in Accra on 14 January"]. ''[[:en:New_African|New African]]''. Retrieved 26 June 2019.</ref> da waa la a [[Gaana]] statesman, Pɔleteesa, Lɔɔya ane duori-terɛ. O waa la a ''United Gold Coast Convention'' bie kaŋa aneŋ a nembɛrɛ bayɔɔbo na kaŋa ba naŋ da pɔge pagebo dieŋ saŋa na a [[Ghana|Gaana]] naŋ zɔɔrɔ boɔra sommeŋɛ yire a Britain paaloŋ sɛŋ na, noba gbuli ŋa ba naŋ da boɔlɔ ka [[The Big Six]].<ref>{{Cite web |date=2020-08-06 |title=Big six enduring lessons from the founding fathers of Ghana |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/features/Big-six-enduring-lessons-from-the-founding-fathers-of-Ghana-1027507 |access-date=2024-03-06 |website=GhanaWeb |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Afful |first=Aba |date=2019-10-16 |title=Meet Dr. Ako-Adjei the only Big Six member who lived through 9 governments |url=https://yen.com.gh/135273-the-amazing-story-big-six-member-dr-ako-adjei-lived-9-governments.html |access-date=2024-03-06 |website=Yen.com.gh - Ghana news. |language=en}}</ref> Adjei leɛ la begemaale (MP) a e a ''[[Convention People's Party]]'' bie 1954 poɔ a da be ministerial ɔfere poɔ te ta 1962 aŋa o naŋ da e Minisa ko Paaloŋ Yobo Yɛltarre ka ba da ko o babambo dɔgeroŋ kyaare ne a Kulungugu bomb attack.<ref>{{Cite web |title=Ghana pays tribute to founders' - Graphic Online |url=https://www.graphic.com.gh/news/politics/ghana-pays-tribute-to-founders.html |access-date=2020-08-05 |website=graphic ghana |date=4 August 2020 |language=en-gb}}</ref>
Ba dɔge o la Adjeikrom poɔ, kore bile naŋ be a Akyem Abuakwa gbaŋgbale poɔ, Ako Adjei nyɛ la o yuniveniti ganzanne a [[United State Of America (USA)|United States]] poɔ ane a United Kingdom. O naŋ wa zanne tuuree poɔ baare, o da leɛ wa la yiri na poɔ a Gold Coast's gbɛdegere na bɔ politikal Sommeŋɛ a lɛ la ka o da kpɛ a [[United Gold Coast Convention]] (UGCC) a e paati bie kaŋa . Ako Adjei da e la nenzu [[Kwame Nkrumah]] naŋ da de o wuli a Ghana politikal vuo poɔ saŋa na o naŋ da wa ire o ka e gansɛgerɛ ko neŋkpoŋ ko a UGCC paati .<ref name=ellison>{{cite web |url=http://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/features/artikel.php?ID=21921 |title=Dr. Ebenezer Ako Adjei - An Appreciation |access-date=14 April 2007 |date=22 February 2002 |last=Ellison |first=Kofi |work=Ghana Web |publisher=Ghana Home Page}}</ref>
Ghana Sommeŋɛ nyaabo poɔ, Ako Adjei toŋ la politikal vori tɛɛtɛɛ poɔ naŋ poɔ a Minisa fɔrɔ ko Interior ane Justice ko a paaloŋ dɔge paalaa, Ghana. O la leɛ la Ghana Minisa fɔrɔ ko paaloŋ yobo yeltarre saŋa na ana tonnoɔre na naŋ da wa leɛre a yi Minisa ko lɔŋyiri yeltarre gaa Minisa ko paaloŋ yobo yeltarre Mɛnoɔre 1961 poɔ. Ako Adjei's politikal dompole ane a lɛ zaa da ŋmaa la ŋmaa lɛ saŋa na ba naŋ da wa nyɔge o ka o nare la teɛroŋ faa kyaare ne ana wagere na yidaandɔɔ Kwame Nkrumah a Kulungugu bomb attack eŋɛ 1962 poɔ.
Saŋa na ba naŋ da wa yuo o bare a 1966 poɔ, Ako Adjei nyɔvore yɛlɛ zaa da ba la yi gbaŋgbale. Noba da ba la nyɛ o bee woŋ o yɛlɛ a Ghana paaloŋ ane poletese yɛlɛ poɔ. O da leɛ la o hakelɛ kyaare o yideme ane o dompole naŋ e lɔɔ zanna. 1992 poɔ, o da yinne la Ghana yɛroŋ erɛ ane statesman George Grant nyɔvore yɛlɛ gbaŋgbale.<ref>{{Cite book|last=Adjei|first=Ako|url=https://www.worldcat.org/oclc/32650474|title=Life and work of George Alfred Grant (Paa Grant)|date=1992|publisher=Waterville Pub. House|isbn=978-9964-5-0233-1|location=Accra|language=en|oclc=32650474}}</ref> 1997 poɔ ba da ko la [[Ako Adjei]] Officer of the Order of the Star of Ghana kyɔɔtaa – paaloŋ emmo kyɔɔta tegeroŋ yi a Republic of Ghana ne o " kyɛɛroo a Ghana Sommeŋɛ zɔɔ boɔbo poɔ". Ako Adjei kpie la 2002 poɔ saŋa na o naŋ da wa bɛ ka a ba kɔɔre.<ref>{{cite web | url=
https://www.modernghana.com/amp/news/1021213/big-six-enduring-lessons-from-the-founding-father.html | title=Big Six Enduring Lessons From The Founding Fathers Of Ghana | date=6 August 2020 | access-date=2021-08-26 }}</ref>
== Nyɔvore Piiluu ane Ganzanne ==
=== Gold Coast ===
Ba dɔge la Ako Adjei 17 Gyoone 1916 poɔ Adjeikrom poɔ a Akyem Abuakwa teŋɛ poɔ.<ref name=ellison/> Adjeikrom e la koɔbo laŋyiri naŋ be a [[Eastern Region|Eastern Irigyiŋ]] poɔ, Ghana (ana saŋa na [[Gold coast|Gold Coast]]). O saa da la Samuel Adjei, koɔraa ane dadire, neɛ Ako Adjei's dɔge zie yuori naŋ di, ane o ma da la Johanna Okaile Adjei. A o dɔgereba bayi zaa bayi la lɛ, zinzie/kpɛzie naŋ peɛle a mane noɔre [[Accra]] poɔ. O taa la beɛremine ane kpeɛmine yaga kyɛ da e a o saa biiri Parebaara soba.<ref name=":Vieta">{{cite book |author=Vieta, Kojo T. | date=1999 | title=The Flagbearers of Ghana:Profiles of One Hundred Distinguished Ghanaians | url=https://books.google.com/books?id=uw0OAQAAMAAJ&q=ebenezer+ako+adjei | publisher=Ena Publications |page=56| isbn=9789988001384 }}</ref><ref name="OA">{{cite book |title= The life and times of Dr. J. B. Danquah|last=Ofosu-Appiah|first=L H |year=1974 |publisher=Waterville Pub. House |page=64 }}</ref>
O ganzanne piili la a Eastern Irigyiŋ poɔ a Busoso Railway Primary School poɔ, zie o naŋ maŋ kyɛŋ malɛ pie ne anaare 14 gaa sakuuri a la leɛ wa. Ba da wa de o la gaa Accra poɔ o naŋ te kyogi o ganzanne a Presbyterian gyuunia hae sakuuri poɔ ka o piili karenderi ata poɔ. O da ba toɔna yele a [[Ga language|Ga kɔkɔre]] naŋ da e o ma kɔkɔre, ane a lɛ zaa, o da na baŋ kanne la kyɛ sɛge [[Ashanti Region|Twi]] a yeli [[Dangme language|Dangme]]. O kyogi gaa la a La Presbyterian Siinia Sakuuri te ta 1933 o naŋ da wa te ta Standard Six. Maakye 1933 poɔ o da di la sombo kyɔɔtaa na zanne Christ Church Grammar School poɔ, Sommeŋɛ sɛkɔndere sakuuri naŋ da are ka o pɔge. O leɛ gaa la a La ''Presbyterian Siinia Sakuuri'' o naŋ da wa dnyɛ kyuugbuli a ''Christ Church Grammar School'' poɛ bonso o da ba nɔŋ a sakuuri.<ref name="OA" />
A lɛ la ka o saa da leɛ o teɛroŋ de o gaane a [[Accra Academy]], ana saŋa na Sommeŋɛ sɛkɔndere sakuuri naŋ moorɔ ka o te nyaga yi dɔɔbilii yɛroŋ sombo. Kyɛpire 1933 poɔ o da kpɛ la a Accra Academy a da nɔŋ a be. O da maŋ kyɛŋ la malɛ anaare yi gaa Jamestown (zie a sakuuri naŋ da be ana wagere na), o naŋ da koŋ baŋ yɔɔ lɔɔre zuyɔɔ zuiŋ naŋ da ta ŋa sidi kɔɔre ayi. 1934 poɔ o da sɛge la a Junior Cambridge gyɛnnoo a paase o. O naŋ da be a Accra Academy, o da dire la toɔrɔ na da gama, ane a lɛ zaa, a o karema kaŋa, Mr. Halm Addo (one of the four founders of the school), da maŋ soŋ o la ne libie ka o naŋ da gama. Disembare 1936 poɔ, o da e la a bie na kaŋa Accra Academy naŋ tere ka ba na sɛge a Cambridge Senior School leaving Certificate Examination. A biiri na naŋ da paase a gyɛnnoo poɔ, ba bayi yoŋ da ba poɔ a London Matriculation Examination Board. Ana sakuubie na kaŋa da la Ako Adjei.<ref name="OA" />
O wuli la biiri a Accra Academy poɔ ta soga 1937 poɔ<ref>{{cite book |last=Segal |first=Ronald |date=1961 |title=Political Africa:A Who's who of Personalities and Parties |url=https://books.google.com/books?id=HuE_AAAAYAAJ&q=taught+academy+1938| page=7| publisher=Praeger}}</ref> sɛre, kyɛ paaŋ wa kpɛ a Junior Civil Service gyoone 1937 poɔ. A yi Gyoone 1937 te tɔ Disembare 1938 o da e la a Second Division Clerk a Gold Coast Civil Service poɔ. Ba da ko o la tonnoɔre ka o soŋ a Harold Cooper, a European Assistant Colonial Secretary, ane J. E. S. de Graft-Hayford na nare a na mɛ a Gold Coast Broadcasting Service. A bama da la a piili piilibo ko bone pampana naŋ e a Ghana Broadcasting Corporation.<ref name="OA" />
O naŋ da wa zanna a Accra Academy poɔ, Ako Adjei da taa la eŋyuo journalism eŋɛ, o sɛge ko la a ''African Morning Post'', duoro gane naŋ e Nnamdi Azikiwe soobo, naŋ leɛ Nigeria yidaandɔɔ a puoriŋ. Azikiwe meŋ da nɔŋ la o yɛlɛ a da nare ko o ka o na te zanne Lincoln University poɔ, Pennsylvania, United States. Nyɔgevenne 1938 poɔ, o da sigi la a Civil Service toma poɔ a da de gaa England Disembare poɔ ana yuoni na.<ref name="OA" />
=== United States ===
Gyoonnoɔre 1939 poɔ, o da sigee Lincoln University, Pennsylvania ka K. A. B. Jones-Quartey, sakuuri bie naŋ yi a Gold Coast Ako Adjei naŋ daŋ baŋ a yi o toma a ''[[Accra]] Morning Post'' ''eŋɛ'' da ko o la waabo yaane kyɛ zo tuori de o. Jones-Quartey da wa poɔ la ka ba na tuori de o ne waabo yaane a Gold Coast sakuuri bie kaŋa ba naŋ da de wuli ka Francis Nwia Kofi Nkrumah ([[Kwame Nkrumah]]). Lincoln University poɛ o da kpeɛrɛ la Houston Hall poɔ a da ŋmeɛrɛ bɔɔl (soccer) korɔ a yuniveniti. O da iri la zannoo bɔgere kyaare a zannoo bɔgere ama Politikal Science, Economics, Sociology, Bɔrefɔ, Latin ane Philosophy.<ref name=":chinebuah" />
Ako Adjei da laŋ la die boŋyeni Houston Hall poɔ ane Jones-Quartey ka ba die da e sããweɛloŋ ne Nkrumah's die, naŋ da e yɛloŋ a yi Nkrumah naŋ da zanne dɔgele sakuuri bie. Ako Adjei da nyɔge la baaloŋ ne Nkrumah ane a yuomo koribu vuo naŋ da be ba soga. A laŋ ne sakuuri biiri laŋgbuli, gbɛɛ yaga ba da maŋ taa la dɛmdi gaa tɔɔre (known as bull sessions) kyaare ne lɛ Africa paaloŋ naŋ na e yi nempeɛle nuuri poɔ. A Africa sakuuri biiri na naŋ da maŋ be a dɛmɛ diibu zie buyibuyi la Jones-Quartey, Ozuomba Mbadiwe, Nwafor Orizu ane Ikechukwu Ikejiani.<ref name=":chinebuah">{{cite book |last=Chinebuah |first=Aidoohene Blay |year=2017 |title=Ghana's Pride and Glory:Biography of Some Eminent Ghanaian Personalities and Sir Gordon Guggisberg |publisher=Graphic Communications|page=218}}</ref>
O yuoŋgbuli ne kyɛlee naŋ wa baare Lincoln poɔ, o da nyɛ la a Phelps-Stokes Fund scholarship na gaa Hampton Institute Virginia poɔ, a da leɛre gaa be te baare o yuniveniti degeree. O da la nyɛ la sombo na gaa a Columbia University Graduate School of Journalism a yinne masa degeree gyoone 1943 poɔ. O da nyɛ la toma e wulwulo a African Studies Department, Fisk University poɔ ne Dr. Edwin W. Smith, ŋmene yelmanna sombo. Dr. Smith yi la England wa na wa mɛ "department" paalaa a da toŋ boɔle Ako Adjei ka o na e o sonna a meɛbo eŋɛ.<ref name=":chinebuah" />
=== United Kingdom ===
Ako Adjei de gaa la United Kingdom na te e o bibiiloŋ teɛroŋ dompole lɔɔyɛ leɛbo. O wulluu tonnoɔre a Fisk University poɔ ko o la libiri ka o na e a Inner Temple Mɛnoɔre piiluu poɔ 1944 poɔ. Ane a zaa ka o biŋ la libie naŋ na baŋ soŋ o ka o piili a zannoo bɔgere, o da boɔrɔ la libie yaga ka o baare o. O saa da de la baloŋ zage bile naŋ be a Gantoɔle Ɔfere Lane, Accra poɔ ko Lebanese dadire £10 yuoŋgbuli ka o na kpɛ yuomo lezare ayi ne pie (50) a da de yuomo lezare ne pie libiri sɛre. O saa da kpie la sɛre ka a lamɔgeroŋ zu kpuli a lɛ n la ka onaŋ ne o beɛrmine da seŋ ka ba toŋ nuuri a gampɛlɛ poɔ sɛre ka a Lebanese dadire zɔɔ libizu naŋ £300 ko ba.<ref name="OA" />
Britain poɔ, Ako Adjei da taa la eŋkyere ne kolonial pɔletese. A yi a Second World War baaro poɔ, British koloniri yaga zie Asia poɔ da nyɛ la sommeŋɛ, ŋaa da vɛŋ la ka kolonial sakuuri biiri naŋ yi West Africa taa awombu kyaare yɛlɛ naŋ erɛ ba yie poɔ a vɛŋ ka ba boɔrɔ kolonialziŋ gbɛre ŋmaabo West Africa poɔ.
Ako Adjei toŋ la tonnɔnimizeɛ a West African Students Union (WASU) poɔ a leɛ o wederɛ. Nkrumah sigi la Britain poɔ 1945 eŋɛ, daare awola o naŋ sigi London poɔ, Ako Adjei da yɔ kyaare o la ka o da yɔ yoɔrɔ a WASU wederoŋ gbɛkyɛnne wagere. Nkrumah da taa la kpɛzie yelwonni ka o da vɛŋ ka o ea kpeɛrɛ o a o No.25 Lauvier Road, te ta saŋa na o naŋ da wa nyɛ kpɛzie ko o (Nkrumah) No. 60 Burghley Road eŋɛ, peɛle Tufnel Park Tube Station. Nkrumah da kpeɛrɛ la be te ta saŋa na o naŋ da wa yi London 1947 poɔ. Ako Adjei pãã da de la Nkrumah wuli ne WASU ane Kojo Botsio naŋ leɛ Nkrumah's right-hand dɔɔ a puoriŋ.
A o WASU bebie leɛteɛroo poɔ, Ako Adjei leɛ teɛre la, "Saŋa na Nkrumah naŋ da wa sigi London poɔ ka o e Wederɛ ko a WASU. N da de la Nkrumah gaa ne a WASU Gansɛgereba zie N naŋ de o wuli Kankam Boadu ane Joe Appiah, naŋ da e a mɛmbare mine ko a WASU wederebɛ kɔmatee, a de Kojo Botsio te naŋ da de ka o e a sakuuri biiri Hostel kaara, No.l South Villas eŋɛ, Camden Town, London N. W. I. N na yeli ka Nkrumah's waabo ane o WASU toma kookerii baa la a noɔreyeni.
Ako Adjei da sɛge la o yuori a London School of Economics ane Political Science poɔ na e o M.Sc. degeree yelnyɔgeraa kyɛ naŋ zanna lɔɔ a Inner Temple poɔ. O yelzu ko a peɛroo yelyagasɛgeraa, ''The Dynamics of Social Change'' da tere la sori, ane a lɛ zaa, a zannoo bɔgere, laŋ ne a o politikal yɛlɛ da vɛŋɛɛ la ka o ba tõɔ baare o peɛroo a yi wagere naŋ ba seŋ bone zuiŋ.<ref name=":Vieta" />
Ako Adjei da paase la o lɔɔ gyɛnnoo zaa ka ba da boɔle o a leɛ o lɔɔya a Inner Temple gyoonnoɔre 1947 poɔ.<ref name="OA"/><ref name=":Vieta"/>
== Gold Coast Leɛ waabo ==
Ako Adjei leɛ la a Gold Coast a May 1947 poɔ ane a June 1947 poɔ o kpɛɛ a Ghana bar o teɛro puoriŋ da e la ka o maale a "chain of newspapers" gara ‘nimbi-toori ning nokpieni ngmiibo ko a Meŋɛ bigiroo a koosi o naŋ di o minga ing wagere ga ung be London poɔ o ‘puori yelitarihi a paare a Adumoa-Bossman and Co. bungsiela ‘ihi ‘wuli ‘deu ko tuna aga a Meŋɛ‘begiri yelitarihi tungtuna<ref name=":Vieta" />.
=== United Gold Coast Convention ===
O nang da kpe a Accra puoring bere awala, o da gaala J. B. Danquah. Neɛ naŋ da e ning jaani maahibu a che yeli ‘ko maalibo a paaloo politikal chimbu ane Ako Adjei langbu a maahibo pou<ref name=":Vieta" />, Ako Adjei nugee a Gold Coast sakuu biiri gyemaa nang be a Britain a wagere o da bale-yeng ning a British duohi-saamba gbangu ‘tuobu sani nang waaning a jeri nyiibu ka a Gold Coast da e la gyemaa saamba paali‘soroo. Danquah egeɛ nuori ko o ning ka toma gyemaa da e-yeng a na piilii a paaluu kaabu yelitaroo ‘nimbi-toori.
A pieli beri anaare ko o leɛ gaa deu J. B. Danquah da di o gaa lambo zie ko a ‘teng-kpong ning ‘ihibe langbo nang be a [[United Gold Coast Convention]] (UGCC).ung leɛ e a memba ko a ning ‘ihibe langbu ane a 4 August 1947 wagere na paalehe nuori‘yeni langbo nang da e bungpaalaa ‘wuli a gemaa Saltpond,ung da leɛ e ‘wi-dieriba ning bera . a 22 August 1947,a Accra bali kanga ko a paalihi nuori‘yeni langbo nang e bungpaalaa ‘wuli a gemaa ane ba nang da eroo ka o e yeliseu’binnihi ‘karichi o ning Edward Akufo-Addo as president ane Emmanuel Obetsebi-Lamptey a lang taa ning J. Quist-Therson ko e toma ningkpongo po-tuuro.A ŋa tengbiilung ko a paalehe nuori‘yeni langbo gemaa ,a wi-diereba ning bera da nyoge ka o e soma yaga ka ba leɛre a ‘chengbo e a paaluu kaabo yelitaroo paate. a bila zung,ba da taala hiembo ko a wagere paalee yeliseu’binnihi ‘karichi . J. B. Danquah korihi ing Ako Adjei, le gyaa nang la, o da gyaanhe a koobu ane o anaso ka o tonn ''African National Times'' newspaper ane begere zannoo a paare. O ‘puori yelitarihi nyogee [[Kwame Nkrumah]] nie nang da leɛ jora a West African National Secretariat (WANS) a 94 Grays' Inn, London.<ref name=":Vieta" />
A ŋa da e la noɔre polloo ung da wog ko a paalee wagere jemaa seuseura toma ung da ba sagira ka o di ‘sieri-sung ‘ku o. A langbu kpong dia la o maahibo ane ung seu ko Nkrumah a gaa o ane a puoring ung tori ko £100 ang ko a yi George Alfred Grant, a ’[[Yidaandɔɔ Mills|yidandɔɔ]], paalikaara ane libie daana ko a UGCC ko o yuobu gaa Gold Coast. A Nkrumah taabu , Ako Adjei da wunee a wi‘-diera membare ku a paati O taaba December 1947 ane ung wunoo a G. A. Grant, J. B. Danquah, R. S. Blay ane memba jaani ko a UGCC."
=== A Zubera Ayuobe ===
Wagere Nkrumah nang da kpe karichihi toma ‘zie awa general-secretary ko a UGCC o da piilee yele eeroo turibu ko o‘ugiro ko a dangkaari colony-wide ane noba paahibu<ref name=":Vieta" />. A wi diereba nembera ko a UGCC ming da taala kperindeng buobu a tuora pouko ex-servicemen nang da ba nye ba sangyeu a Second World War puoring<ref>https://newsghana.com.gh/the-contribution-of-the-veteran-towards-independence/</ref> .Ba da buoliba yi a dunee polisi ‘koree zeukpong ko ba polisi ‘koree jeukpong lambo ane wagere gemaa o nang mang i yele yaga nie<ref>https://newsghana.com.gh/the-contribution-of-the-veteran-towards-independence/</ref>.
Ako Adjei ane ning wi diera noba gaani ko a UGCC banuu J. B. Danquah, Emmanuel Obetsebi-Lamptey, Edward Akufo-Addo, William Ofori Atta ane [[Kwame Nkrumah|Kwame Nkrumah,]] nang da ang die ‘yuori puoring leu e a Big Six ka bila i ‘saboguko ba taawai ane paangbu yi a wagere British paalikaariba ko a saamba paali‘soroo. ane Ako Adjei da e la nyogi ‘bing cheliha a [[Navrongo Central|Navrongo]] pou<ref name=":Vieta" />.A zubera ayuobe gbanggbali yiibo da ela welibo ko Nkrumah ane a membare ko a UGCC ane Nkrumah a baahaang kauyeng yi ingang a 1949 to found the Convention People's Party (CPP). Ako Adjei anaa zaa ung kpeling ning a UGCC ane yela ang ‘tu wa ‘puoring ela nimbizie ko Nkrumah o duohi-saamba gbanma puo, a ''African National Times'' ane a ''Star of Ghana''<ref name=":Vieta" />.
=== 1951 nuneɛ ane a Ghana Congress Party ===
A 1951 Gold Coast legislative nuneɛ wagere, Ako Adjei da arɛɛ la a on the ticket of the UGCC yuori eŋɛ na areko a Accra Central Munisipal Ɛlɛtoral Desekyere a Gold Coast Legislative Asɛmbole poɔ. O da nyɛ la 1,451 nuneɛre kyaare o ne Nkrumah's (CPP) 20,780, T. Hutton Mills' (CPP) 19,812, ane Emmanuel Obetsebi Lamptey's (UGCC) 1,630 nuneɛre.<ref name=":Vieta"/> A yi a UGCC yɛlɛ naŋ da ba taa nimiri a nuneɛ eŋɛ, ba da laŋ la taa yeli ka a paati kyɛlɛɛ na naŋ ba di lantaa e boŋyeni. O da leɛ la a gansɛgerɛ ko a [[Ghana]] Congress Party (GCP) o naŋ da wa mɛ mɛmoɔre 1952 poɔ. O naŋ da wa ta wagere kaŋa ne a GCP, Ako Adjei da zagere la lambori gaabo ane yele yaga naŋ yele kyaara o ne o naŋ de Nkrumah wuli ka o wɛle a UGCC.<ref name=":Vieta"/><ref>{{cite book |last=Botwe-Asamoah |first=Kwame |date=17 June 2013 |title=Kwame Nkrumah's Politico-Cultural Thought and Politics:An African-Centered Paradigm for the Second Phase of the African Revolution |url=https://books.google.com/books?id=OcTC2eDx5ZsC&q=ako+adjei+born&pg=PA98 |publisher=Routledge |page=98|isbn=9780415948333 }}</ref>
=== Nɔdaa Paati (Convention People's Party) ===
Maakye 1953 poɔ, Ako Adjei da kyɛle woŋ la kpɛle yi zɔmenne teseŋ E. C. Quaye, Sonny Provençal ane Paul Tagoe, a sage ka o na poɔ la a Convention People's Party. Maakye piiluu poɔ 1953 ba da de o la wuli kpaaroŋ tegeroŋ poɔ Arena eŋɛ, Accra zie o naŋ tere o fɔrɔ yelyaga gɔɔ eŋɛ o naŋ e mɛmba ko a CPP.<ref name=":Vieta"/>
A 1954 Gold Coast legislative nuneɛ wagere, o da arɛɛ la a CPP yuori eŋɛ na areko Accra East a Gold Coast Legislative Asɛmbole poɔ. O da nyɛ la 11,660 nuneɛre kyaare o ne Nai Tete's 768, Kwamla Armah-Kwarteng's 471, ane Nii Kwabena Bonnie III's 317 nuneɛre. O kpɛ la begemaale die 15 Gyoone 1954 eŋɛ.<ref name=":Vieta"/>
A yi a bɔge o naŋ bare a nuneɛ zie a 1954 nuneɛ wagere, Nkrumah da maale la Ako Adjei a Gold Coast cabinet mɛmba 28 gyoonnoɔre 1954 poɔ, neɛ naŋ da e a ana saŋa na prime minisa ane gɔmenante yelerre zuzeɛ. Ba da iri o la Minisa ko dadi ane 'Labour'.<ref>{{cite book |author=Ministry of Trade and Labour |date=1955 |title=Gold Coast, Handbook on Trade and Commerce |url=https://books.google.com/books?id=54tpO-YYJ4AC&q=ako+adjei |page=3}}</ref> A ananso kaŋa naŋ da wane a o kaairuu la o naŋ da poɔ noba naŋ ba taa are tereba a CPP poɔ, o na naŋ e gambanna ane kurigyugi a noba naŋ be sensoga poɔ, a gbɛdegere da wuli ka lɛ e sotuuraa na tage o taa eŋ a CPP poɔ. O naŋ e Minisa a ko dadi ane Labour, ona la da so a paaloŋ nyɔvore yelzuri yaga, o da mɔyɛ la wane a Agricultural Produce Marketing Board, a Cocoa Marketing Board, a Industrial Development Corporation, Trade Unions ane Cooperatives.<ref name=":Vieta"/>
29 Fɛboɔre 1956 eŋɛ, ba da iri o la ka o e Interior Minisa ane Justice, voaraa Archie Casely-Hayford naŋ da daŋ are. Ana yuoni na ne o zu, ba da la leɛ maale ɛlɛte o la a 1956 Gold Coast legislative nuneɛ poɔ ka o na areko a Accra East desekyere ɛlɛtoral gbaŋgbale a Gold Coast Legislative Asɛmbole poɔ
== Ghana Sommeŋɛ Nyaabo Puoriŋ ==
=== Minisa ko Interior ane Justice ===
[[File:The National Archives UK - CO 1069-43-65.jpg|thumb|Ghana's first cabinet in 1957<br />''Standing (L to R):'' [[J. H. Allassani]], [[Nathaniel Azarco Welbeck|N.A. Welbeck]], [[Kofi Asante Ofori-Atta]], Ako Adjei, [[Kwame Sanaa-Poku Jantuah|J.E. Jantuah]], [[Imoru Egala]]<br />''Sitting (L to R):'' [[Archie Casely-Hayford|A. Casely-Hayford]], [[Kojo Botsio]], [[Kwame Nkrumah]], [[Komla Agbeli Gbedemah]], [[Edward Asafu-Adjaye|E.O. Asafu-Adjaye]]]]
A yi Ghana Sommeŋɛ nyaabo 6 Maakye 1957 eŋɛ, ana saŋa na 'prime' Minisa Dr. Kwame Nkrumah da eɛ nimize-kaairii a 'cabinet' lɛvɛl eŋɛ, Ako Adjei ane a lɛ zaa, da naŋ e la a Minisa ko Interior ane Justice,<ref>{{cite book |last=Rathbone |first=Richard |date=2000 |title=Nkrumah & the Chiefs: The Politics of Chieftaincy in Ghana, 1951-60 |publisher=Ohio State University Press |isbn=9780821413067 |url=https://books.google.com/books?id=sDBclHlDsu8C&q=ako+adjei+interior&pg=PR15}}</ref> voaraa naŋ da wɛle ŋa kyuuri ayoɔbo puoriŋ. Ɔɔgore 1957 poɔ, a Interior ane Justice Minisa da wɛlɛɛ la eŋ a Interior Minisiri ane a Justice Minisiri. Krobo Edusei da la a Interior Minisiri zu soba kyɛ ka Ako Adjei da leɛ Justice Minisa.<ref name="NK">{{cite book |last=Nkrumah |first=Kwame |date=1957 |title=Ghana's Policy at Home and Abroad:Text of Speech Given in the Ghana Parliament, 29 August 1957, by Kwame Nkrumah, Prime Minister |url=https://books.google.com/books?id=vu42AAAAIAAJ&q=ako+adjei+interior&pg=PA13| page=13 |publisher=Information Office, Embassy of Ghana}}</ref> Bayelka deme ana saŋa na da yeli ka Nkrumah, a 'prime' Minisa ana wagere na da de la ana gbɛdegere ŋa bonso Ako Adjei meŋɛ naŋ e Ga na sãã la ŋa nemmaaroŋ "too gentlemanly" na toŋ ne lɛ naŋ seŋ ne a yelwonni a Ga-Adangbe Shifimo Kpee (a tribal organisation) naŋ waana ne, naŋ piili ka a ba kɔɔre Accra poɔ.<ref name="NC">{{cite web |title=New Commonwealth, Volume 38 |url=https://books.google.com/books?id=CEYlAQAAMAAJ&q=edusei+interior+justice+ga |publisher=Tothill Press |page=3 |date=1960}}</ref>
Mine meŋ da taa la teɛroŋ velaa kyaare ne a kaairi paala ŋa a taa sagediibu ka o be la voaraa naŋ soma na kaa a yele naŋ fɛrɛ a Ghana merɛ bɔgere aŋa o naŋ e lɔɔyɛ zanna. O naŋ e Minis ko Justice, o naŋ da so ka o kaara a Land Boundaries Settlement Commission tontonne, libiyɛlɛ ane minisiral yɛlɛ ne a Supreme Court, lokal kɔɔte ane Customary Law, ane paaloŋ yobo yelkyɛnne.<ref name="NK"/>
=== Minisa ko Labour ane Cooperatives ===
Yuoŋgbuli puoriŋ, ba da de la Ako Adjei gaane a Minisiri ko Labour ane Cooperatives.<ref>{{cite web|title=Ghana Today, Volumes 1-2 |url=https://books.google.com/books?id=GsEqAAAAMAAJ&q=ako+adjei+labour+and+cooperative&pg=PA331 |publisher=Information Section, Ghana Office |page=11 |date=1957}}</ref> O naŋ e Minisa ko Labour ane Cooperatives, o soŋ la a Ghana toma tontonneba yeltarre ka ba mɛ zipaala naŋ bebe wa tɔ zenɛ. A tonnoɔre ŋa tombo poɔ gbɛɛ yaga o maŋ de la weɛ ne a Ghana gbɛbogi-ara gaane a United Nations.<ref>{{cite web|title=Ghana Today, Volumes 1-2 |url=https://books.google.com/books?id=GsEqAAAAMAAJ&q=ako+adjei+labour+led+delegation&pg=RA26-PA2 |publisher=Information Section, Ghana Office |page=2 |date=1957}}</ref>
=== Areterɛ Minisa Guinea poɔ ane Minisa ko Paaloŋ Yobo Yeltarre ===
Fɛboɔre 1959 poɔ, Ako Adjei da leɛre la Nathaniel Azarco Welbeck a e a Areterɛ Minisa Guinea poɔ. O naŋ wa tona a e Ghana naa areterɛ Guinea poɔ, ba iri o la Minisa ko paaloŋ yobo yeltarre Kyɛpire poɔ ana yuoni na ne o zu.<ref name="FA">{{cite book |last=Grilli |first=Matteo |author-link=Kwame Nkrumah |date=6 August 2018 |title=Nkrumaism and African Nationalism:Ghana's Pan-African Foreign Policy in the Age of Decolonization |url=https://books.google.com/books?id=S4dnDwAAQBAJ&q=ako+adjei+foreign+affairs&pg=PA112| page=112 |publisher=Springer|isbn=9783319913254 }}</ref> O na la da be a vori ŋa ayi poɔ e Ghana areterɛ minisa Guinea poɔ ane Ghana Minisa ko Paaloŋ yobo yeltarre te ta Sentɔmbare 1959 saŋa na o toma naŋ da wa bare Guinea poɔ.<ref name="FA"/> Ba da leɛre o la ne J. H. Allassani ka o e Areterɛ Minisa Guinea poɔ.<ref>{{cite book |last=Thompson |first=W. S. |date=1969 |title=Ghana's Foreign Policy, 1957-1966: Diplomacy Ideology, and the New State |url=https://books.google.com/books?id=rh7WCgAAQBAJ&q=Adjei+allassani&pg=PA75 |page=75 |publisher=Princeton University Press |isbn=9781400876303}}</ref>
8 Kyɛpire 1961 eŋɛ, Ako Adjei da be la New York City poɔ saŋa na Nkrumah ana saŋa Ghana yidaandɔɔ naŋ da wa moɔle beguo duoro ŋmaŋkoɔre poɔ ka o iri la African Yeltarre yi a Minisiri ko Paaloŋ Yobo Yeltarre gbuli poɔ a pãã ire Imoru Egala ka o na e a 'state' Minisa ko African Yeltarre, vuo Egala naŋ toŋ ta wagere ne o tɔ ka neɛzaa ba leɛre o.<ref name="WST">{{cite book |last=Thompson |first=W. S. |date=1969 |title=Ghana's Foreign Policy, 1957-1966: Diplomacy Ideology, and the New State |url=https://books.google.com/books?id=rh7WCgAAQBAJ&q=egala+foreign+affairs&pg=PA199 |page=199|publisher=Princeton University Press |isbn=9781400876303 }}</ref> Ako Adjei leɛ wa la Ghana ka o ba sɔre sori na wa zɛle tere ananso ane gbɛdegere sonne o naŋ na de kyaara ne paaloŋ yobo yeltarre. O sage die la ka African noɔreyeni yelboɔraa na koŋ gaa nimitɔɔre ka Africa yɛlɛ na wɛle yi o minisiri poɔ.<ref name="WST"/> O moɔbo, ane a lɛ zaa, na leɛre a yidaandɔɔ teɛroŋ ba nyɛ eebo.<ref name="WST"/>
Mɛnoɔre 1961 poɔ, a Yeli-yɔ-kpeɛre Minisa tonnoɔre yuori yelzu da leɛre gaa la Paaloŋ Yobo Yeltarre Minisa.<ref name="FA"/> Ako Adjei pãã da leɛ la Ghana Paaloŋ Yobo Yeltarre Minisa fɔrɔ a fɔrɔ republic eŋɛ.<ref>{{cite book |last=Ebenezer |first=Ako Adjei |author-link=Ebenezer Ako-Adjei|date=1992 |title=Life and work of George Alfred Grant (Paa Grant) |url=https://books.google.com/books?id=pC4uAQAAIAAJ&q=ako+adjei |page=34 |publisher=Waterville Publishing House|isbn=9789964502331 }}</ref> O naŋ e Ghana paaloŋ yobo yeltarre minisa fɔrɔ, o toŋ la tonnɔ-nimizeɛ a paaloŋ yeltarre ne paaloŋ yobo yelnyɔgere yɛlɛ poɔ ane paaloŋ yobo lamboori duoruu. Aseŋ Sheikh I. C. Quaye naŋ manne, o "soŋɛɛ la ti te ne paaloŋ yobo baaloŋ a zɔɔ maaroŋ (cold war) vinviŋ eŋɛ saŋa na a paaloŋ naŋ da wa seŋ ka o wuli o 'diplomatic' are zie naŋ koŋ wuli ka o pɔgera la bee ba toɔna".<ref name="Dr. Ako Adjei">{{cite web |title=Sankara Interchange re-named after Dr. Ako Adjei |url=http://www.modernghana.com/news/73675/1/sankara-interchange-re-named-after-dr-ako-adjei.html |access-date=5 June 2011 |publisher=Modern Ghana}}</ref> Kwesi Armah naŋ leɛteɛrɛ Ako Adjei's wagere ɔfere poɔ yeli ka o "de la Ghana sɔrebo nutɔgele enfuoni tere a wuli Ghana are zie ko a UN ane paaloŋ yobo kpaaroŋ mine.<ref>{{cite book |last=Armah |first=Kwesi |author-link=Kwesi Armah |date=2004 |title=Peace Without Power: Ghana's Foreign Policy, 1957-1966 |page=20}}</ref>
O naŋ e a Minisa ko paaloŋ yobo yeltarre, o da moɔle la South African bomma daabo zageroo, maŋgboe ane aloopele a paaloŋ poɔ, o meŋ da la are ne la ka ba na bare la South Africans a paaloŋ poɔ ka ba naŋ are gyaŋgyãã ka ba ba sage 'apartheid'.<ref>{{cite book |last=Asamoah |first=Obed |author-link=Obed Asamoah |date=2014 |title=The Political History of Ghana (1950-2013): The Experience of a Non-Conformist |url=https://books.google.com/books?id=O28ZBQAAQBAJ&q=ako+adjei+born&pg=PA106 |page=106|publisher=AuthorHouse |isbn=9781496985637 }}</ref> A o wagere a Minisiri poɔ, Ako Adjei da yeli ka ba mɛ "Union of African States, na yuo vuo tere narebo kyaare ne ɛkɔnɔmese, yɔlantaa ane yipɔge yelwontaa na baŋ, toŋ la soŋ neɛzaa."<ref>{{cite book |last=Akinyemi |first=A. Bolaji |author-link=Bolaji Akinyemi |date=1974 |title=Foreign Policy and Federalism: The Nigerian Experience |page=160}}</ref>
African Yelyɔkpeɛre Minisare lambo wagere Addis Ababa poɔ gyoone 1960 eŋɛ, o da tere la teɛroŋ kyaare "noɔreyeni politikal gbuli" ko Africa a da are ka ba piili mɛ Africa Customs Union, Africa Free Trade Zone, ane Africa Development Fund; yelnyɔgere naŋ da be ana teɛrɛ boɔbo ama, a Organisation of African Unity (OAU) da tɔgele de a la ka a da nyɛ eebo kyɛ ka o da be pɔgere die poɔ 1963 eŋɛ ane a Africa Union (AU) naŋ leɛre a OAU 2001 poɔ.<ref name=ellison/>
Ako Adjei da la a Yelyɔkpeɛre Yeltarre Minisa te ta Ɔɔgore 1962 saŋa na ba naŋ da wa ko o poyi dɔgeroŋ kyaare ne a 'Kulungugu bomb attack', yi puori koɔre tere moɔbo naŋ da ba tõɔ e kyaare ne ana saŋa yidaandɔɔ, Dr. Kwame Nkrumah nyɔvore 1 Ɔɔgore 1962 eŋɛ. Nkrumah da leɛre o la a are a Yelyɔkpeɛre Yeltarre Minisa voaraa 1962 poɔ.<ref>{{cite book |last=Asamoah |first=Obed |author-link=Obed Asamoah |date=2014 |title=The Political History of Ghana (1950-2013): The Experience of a Non-Conformist |url=https://books.google.com/books?id=O28ZBQAAQBAJ&q=ako+adjei+foreign+affairs&pg=PA57 |page=57|publisher=AuthorHouse |isbn=9781496985637 }}</ref>
== Meŋɛ Nyɔvore yɛlɛ ==
Ako Adjei da kulee Theodosia Ako Adjei (''née'' Kote-Amon) a ba laŋkpeɛbo poɔ ka ba taa bipɔgeba banaare. O da e la kirista bie ane a Presbyterian Church of Ghana mɛmba. O naŋ e kirista bie, o sage die la kyɛ are ne a nyɔvore teɛroŋ kpeɛŋaa ka Naaŋmene la erɛ yelzaa a taa ananso na o naŋ bare neɛzaa o donɛɛ zu kyɛ. "Bone neɛzaa naŋ seŋ ka o e la, ka fo ko Naaŋmene sori ka o de fo ka fo e o tontona na tona korɔ o."<ref name=":Vieta"/>
== Treason trial ane detention ==
[[File:Osagyefo Kwame Nkrumah Bomb Attack.jpg|thumb|A zie na [[Kulungugu]] poɔ ba naŋ da moɔ na za ana wagere na yidaandɔɔ Dr. [[Kwame Nkrumah]] ne bomb na ko o]]
Kwame Nkrumah gaa la Tenkodogo on 31 July 1962 ka o te taa lambo ning Maurice Yameogo a paalikaara ko Upper Volta pampana Burkina Faso.
Ako Adjei, pampana Minister of Foreign Affairs, lang ning Tawia Adamafio, a leu Minister of Information, Hugh Horatio Cofie Crabbe,aning ming CPP Executive Secretary, Joseph Yaw Manu, a ninsaaloung gominanti tuntuna ane tuo noba yele ko a United Party (UP) ane Robert Benjamin Otchere, UP memba koree ko a paaloo ‘begibinnibe lambo, da ngmaa yele ‘tuo ko plotting ko a paalikaara<ref>http://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/features/artikel.php?ID=21921</ref>.
Ako Adjei, Tawiah Adamafio ane Cofie Crabbe da ‘pigihee ane barebo yi a Supreme Court a yi a piilee Serɛɛ a nang da wole a cheehe ba da e la nene ane fraudulent, ane ‘tengsoge ko a dissensions a Convention People's Party (CPP) pou aga a piilee ko ba dangchegu . A membare ko a paaloo ‘begibinnibe lambu wolee ba
A sori ‘chembu ... ko a lombori kanga, bana (Adamafio, Crabbe, and Ako Adjei), da welee ba minne ‘yi a wi-dieriba, a ko noba ba naŋ clung ang pare aga ba da e la o nugneba. Ba da monee loori‘bilee ane kye da bare a paalikaara puori.
A saringmaareba bata naŋ da baree adoba bata – Justice Sir. Kobina Arku Korsah, Justice Edward Akufo-Addo (a Big Six) ane Justice Kofi Adumua Bossman – da e la puori yelitaree firibo ka ba bare toma. saringmaareba bayi, William Bedford Van Lare and Robert Samuel Blay (a munpiilii noba ko a United Gold Coast Convention) ba da kari bala bare ko a chiihibu karibu a saringmaareba bata jung. Nkrumah leu empaneled a 12-man jury nang di zu yi a Justice Julius Sarkodee-Addo<ref>https://books.google.com/books?id=O28ZBQAAQBAJ&q=new+judges+sarkodee+addo+swanzy&pg=PA55</ref>,
Ako Adjei ane a noba bayi ka bila i ‘sabogu yeliyaga ko‘nyivori kombu,anaajaa,a yeliyaga da tegi yi a paalikaara ko Nyɔvore pogibu yeliyaga ane puoring, a 20-year pogibu yeliyaga a seuri ‘puong ko paaloo ‘begibinnibe lambu a 26 March 1965<ref>https://books.google.com/books?id=uw0OAQAAMAAJ&q=ebenezer+ako+adjei</ref><ref>https://books.google.com/books?id=O28ZBQAAQBAJ&q=new+judges+sarkodee+addo+swanzy&pg=PA55</ref>.
Ako Adjei tieha ko a yeli-iroo a 1 August 1962 taa a yeleyaga ga na yele:<blockquote>"ing da ela nie nang ba bang yelizaa ane ing bangye ka ing zumene bayi , Tawia Adamafio ane Cofie Crabbe meŋɛ da ba bang yelizaa . Yele nang e ananso da la ing ‘tuuree Nkrumah ing tuongbu ta’zie a e Foreign Minister ko a bung’bile saaju baahaabaahaa a President Nkrumah ane President Yameogo kpakyega a Tenkudugunang be a northern mung-silaa ko Togo, Ghana ane Upper Volta a July 31, 1962. Ko te puori leu waa, Ing da bila a paalikaariba paate nang maale a toma wagerehi ‘puobo baahaa a sakuu bila nang be Kulungugu.Wagere biala puoring a paalikaara da sigee a kye nye a bang ngmaahi ‘le ‘gbuli yi a sukuu bidau bila, a nu bomba’bile bang mang di foo nang da zaara o . A bibile nang ba bang yele zaa da nyɛɛ dogɛɛ a kye bang kuu ana wagere ne. zu-noolong , nu bomba’bile bang mang di foo da ngme nyehemee a Presedente a naa zaa marifa ‘biri mine da nyogee o puoring . Ba da nyee a Osagyefo gaa [[Bawku]] ziena ung da leu gaa [[Tamale]]. a leɛ gaa Accra puo yele zaa gaal laanfiye. Ane a puori kyelɛɛ ko July 1962 ing da nyee seubie yi a Dr. Okechuku Ekejeani, faora daana kasarito a Lincoln University ane a zomeŋɛ ko Nkrumah ane ing mige. O da garang a yi London ane o da tuole a cablegram on board ko o gbori-kpong ko a paalikaara ning ing Meŋɛ. Ung da wole o yeli yela ‘ko Nkrumah, o da yelee ka o kyenoo gaa o deu a te peli ning ‘o nimbire a are o gbebogo. ing da nang waanoo zie nang da nyaaa ka o gaa a [[Flagstaff House]] ko a''.''diebu seni ka o gaa Lagos ngmenaa wagere .ziena na da diangna a Alaamusa daare, August 29, 1962 wagere na ‘polisihi nang da nyogiyoo.Awaana yuomo anaare puoring Naangmine yong bang yele nang pagoo<ref name=":Vieta" />."
</blockquote>Ako Adjei langtaa ning a o kasaritaa bata da paahiye paaluu kaabu yelitaroo pogireba nang da bare yi a National Liberation Council a paalikaara Nkrumah ‘erebo naalung ‘kogong puoring ande a First Republican Government a 24 February 1966. Ba da baroo yi o detention a Nsawam Medium Security Prison a 6 September 1966 a yi a veng’kuubo yi a Liberation Council<ref name="ellison" /><ref name=":Vieta" />.
== Puori Nyɔvore yɛlɛ ==
A ‘jie ang na nyaa kaba e-roo yi a [[Nsawam]] Prison a yuoni 1966, Ako Adjei baare nyee a paalikaa yelitarihi dang-nye-ataa puoring; yele ung da tieha da eye gyiree yele paangbo ane a pogiriba ‘deu noebinnoo.bang da baroo puoring, o da ela ‘nimbi-zie ko a yideme ane o minga begiri yelitaree<ref name=":Vieta" />.
O da taa la kyelihibo yaga ko o poge ane o biirii . A yi o seng, o poge ane o biirii da ta sombo ‘ku o wagere na ung da di nie sare, saree leɛ ‘diibuo ane pogiriba ‘deung yela ang ‘tu wa ‘puoring<ref name=":Vieta" />.
O la leu segihi o minga toma yɛlɛ , wong noo a la leɛ segihi bungsiela ‘ire ‘wule ‘deu, Teianshi Chambers, ane ung piili o minga eebo ŋa ‘tu ‘begu soring tungtuna<ref name=":Vieta" />.
A tuuro a yieloung soje yela kuu a Gaana puo, Ako-Adjei da ela a memba ko a kpiengu ‘kuubo yi a [[Supreme Military Council]] a yuoni 1978 a na seu fora kye na wa maaling seu paaloo ‘begiri ko a Third Republic of Ghana. A yi a A ''[[Ghanaian Chronicle]]'', a wagere nang pari Ako Adjei da nyeɛ a saazu- yele’kori maahibo lambo a senia ‘tengbie langtaa yi a ex-President [[Rawlings]] a baaraa wagere ko o teng-gbangu kaabo ŋa palikaara. O berihoung anaso a wagere, o dogereba zaahee duore inneba a vuo ka ba da pieroo<ref>https://mobile.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Ako-Adjei-Laid-to-Rest-21991</ref>.
== Kuung ane paloo ungbu ==
Ako Adjei da e la memba bahaa ko a ang die ‘yuori ko a Big Six to die.A baalung puoring, o kpe a 14 January 2002 a Korle-Bu Teaching Hospital, a yuomo 85. o da e la chiihi yi o poge ane biirii banaari<ref name="ellison" />.
O kuung tagɛɛ dannoo yi statesmen a paahi a paaloo yidaandɔɔ ko Gaana , John Agyekum Kufour nie nang muoli ka o na kuu a State burial<ref name="ellison" /><ref>https://www.modernghana.com/news/19729/dr-ako-adjei-would-be-given-state-burial.html</ref>.O yele "a paaloo dia Dr. Ako-Adjei bareka ‘puohibo sani ung e gandau zung,nia nang tung ko a paaloo aŋ dau pola-pola , ko yeli ka-n-yeli naang yela bingbo a beu ‘zung. A ŋa a Big Six kanga a Ganan paaluu kaabu yelitaroo yeli’kori bangbo ,a Dr. Ako-Adjei kuung da wolee a fora yeli’ginoo ko yeli’kori bangbo a paaluu kaabu yelitaroo kpiengaa wagere a paaloo puong .Kye tieha ana wagere da kong bang ienhe".O da la paahee ka "Ba da piilii politikal paate tumbu bung ga a gomenante ang e cheng‘dire . Gaana noba sombo ‘libie yi acheng bung kpong ane yelisung ‘di sani ko o lang taa puoring a faa ‘yi ‘nuuhing deme ku Dr. Ako-Adjei a sigihaa paaloo ‘ungbo<ref name=":0">https://www.modernghana.com/news/19729/dr-ako-adjei-would-be-given-state-burial.html</ref>".
Wagere Attorney General ane Minister for Justice ane pampana paali kaara ko Gaana, Nana Akufo-Addo ba nang kuro gyirima yela; "a Dr. Ako-Adjei kuung da wolee a baaraa ko a wagere ko munpiilii buobo ko a paaloo ane Gaana noba leɛ bila ba yong a na baara ." O paahiye ka "a nyiibo ang kurobo kpiengu nang veng ‘ka so minga yeli ka-n-yeli naang yela yaari pampana a paaloo poung ,ba e tong tungla kpong ko a paaloo ane o da ela gandau kang ko a paaloo<ref name=":0" />".
Wagere ne a Jake Obetsebi-Lamptey, ane a Minister for Information ming da taa la a yelibie ŋa: " a gbangu yeliyaga zu ko a wagere ko a Big Six da ba ienhe ning a Dr. Ako-Adjei kuung bonso ba dang-nye-ataa ang ‘bibe ko nimbituori kasaritaa . Gaana noba gyemaa mine ning a Big Six, noba nang da are ku a yeli ka-n-yeli naang zung. ka o naŋ e sung ko o paaloo noba , ba na tieree o yele<ref>https://www.modernghana.com/news/19729/dr-ako-adjei-would-be-given-state-burial.html</ref>."
=== Paaloo ungbo ===
O ungbo daare, jongjong gyemaa egee gaa half-mast a ‘ko jirima<ref name=":0" />. A paaloo kuori tuma zia da ela paaloo deu nimbituori . Noba nang da be a kuore maaloo zie da ela paalikaa tuntuna, paaloo ‘begibinnibe lambo noba , Minisare ko a paaloo , membare ko a Council of State, a paalizaani gbebogi-areba lambo, ‘wi-dieriba , dogiriba , zumene ane nimbozoreba<ref>https://mobile.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Ako-Adjei-Laid-to-Rest-21991</ref>.
A kampannaa da was laid by yi a wagere paalikaara, Kufour nang a-re ko a gomenante ane noba ko a Gaana paaloo , Mr. [[Hackman Owusu-Agyeman]], pampana panaa leɛ a Minister for Foreign Affairs dogilee bung gyaala a ko a Ministry of Foreign Affairs, Mr. Paul Adu-Gyamfi, nang da leɛ yidandau ko a Ghana Bar Association dogilee a taaloung kampannaa a nuori’yeni lambo zung kye deu nie kanga dogile a naaloung kampannaa a ‘kodemee yideme <ref name=":1">https://mobile.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Ako-Adjei-Laid-to-Rest-21991</ref>.
Joseph Henry Mensah,pampana panaa a minisa kpong , karing a gomenante dannoo,yelibo:<blockquote>''"Dr. Ako Adjei'' ''da paahiye noba a bang yela maahibo ko a jeng jaanhibo ko African unity ane politikal nokpiene ngmeebo nang be a paaloo.A Convention Peoples' Party (CPP) ngmaabo bahibo puoring yi a United Gold Coast Convention (UGCC), Dr. Ako-Adjei da leu ye a kodoriko ayi paaloo kaabo yelitaroo lambo ayi . Gaana da boree a libi-yaga bung bonso a kung ba nye tona yi o mingloo ane ba tari nokpiene yeng. Wagere te zanne yi o minga te jeri nyogi yelikanga daag kula taa nie ko o meselihung ka o ‘di dogee ning o Ngmini’zu yele'' <ref name=":1" />''."''</blockquote>A tuuro a paaloo ungbo, a minga ungbo da biye a mausoleum ko a Holy Church of God, Okoman, Dome, a [[Accra]].
== Emmo ==
* 1946 poɔ, ba maale o a Royal Institute of International Affairs mɛmba<ref name="EAA">{{cite journal |title=Ghana Year Book 1959 | date=1959 |publisher=Graphic Corporation | page=143 |journal=Ghana Year Book}}</ref>
* 1952 poɔ ba da maale o la a American Academy of Political and Social Science mɛmba<ref name="EAA"/>
* 1962 poɔ ba da ko o la kyɔɔtaa ne Emmo degeree Lɔɔ Dɔɔta yi o sakuuri o naŋ da daŋ baare, Lincoln University, Pennsylvania, United States<ref>{{cite web |title=Ako-Adjei, Ebenezer |url=http://www.s9.com/Biography/Ako-Adjei-Ebenezer |access-date=14 April 2007 |work=Biographies |publisher=}}</ref>
* 7 Maakye 1997 eŋɛ a poɔ a Ghana yuoŋkɔɔre 40 Sommeŋɛ bebiri tigiri diibu, ana wagere na yidaandɔɔ N ba Jerry John Rawlings da ko la Ako Adjei Officer of the Order of the Star of Ghana kyɔɔtaa – paaloŋ emmo kyɔɔta tegeroŋ yi a Republic of Ghana ne o "contribution to the struggle for Ghana's independence"<ref name=ellison/>
* 1999 poɔ, ba da ko o la a Millennium Excellence Award for Outstanding Statesmen.<ref name="Dr. Ako Adjei"/>
== O tonoɔre ==
A Ako Adjei sokyarre Accra poɔ, naŋ da daŋ e Sankara sokyarre, da leɛ porɛɛ la ne o yuori.<ref>{{Cite web|title=Sankara Interchange re-named after Dr. Ako Adjei|url=https://www.modernghana.com/news/73675/sankara-interchange-re-named-after-dr-ako-adjei.html|access-date=2020-12-26|website=Modern Ghana|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Sankara Overpass Renamed After Ako Adjei|url=https://www.modernghana.com/news/27058/sankara-overpass-renamed-after-ako-adjei.html|access-date=2020-12-26|website=Modern Ghana|language=en}}</ref> Ako-Adjei Paaki meŋ be la Osu poɔ, Accra.
== O yeliyage bizuluu mine ==
<blockquote>"Ghana e la te paaloŋ. Te ba taa zie zaa na gaa. Kyɛ ŋa la zie Naaŋmene naŋ de te biŋ ka tenne wa baŋ a ŋaa wieoŋ a soŋ ko te zaa."<ref name="ellison" /></blockquote>
== Muuli Kyɛ Meŋ Nyɛ ==
* The Big Six
* Nkrumah gɔmenante
== Sommo Yizie ==
{{reflist}}
[[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]]
[[Gbuli:Dagaare]]
[[Gbuli:Mainpage]]
[[Gbuli:Ghana]]
[[Gbuli:West Africa]]
[[Gbuli:Nensaala]]
[[Gbuli:Africa]]
[[Gbuli:Ghana]]
[[Gbuli:Pɔleteesa]]
q13xbnbmr15umeznxwtehxx6h6uiqbf
Lucy Quist
0
6223
64168
55776
2026-10-13T01:58:43Z
InternetArchiveBot
38
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
64168
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q23883001}}'''Lucy Quist''', bee '''Afriyie''', (dɔgebo eɛ 1974) eɛ Ghanaian-British yaago ane technologyexecutive<ref name=":0">https://www.graphic.com.gh/sports/sports-news/meet-lucy-quist-the-most-powerful-woman-in-ghanaian-football.html</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=I3JmYkHQtGo</ref>. O eɛ neŋkpoŋ naŋ kaara a Morgan Stanley<ref>https://web.archive.org/web/20240715215234/https://wearetechwomen.com/portfolio/lucy-quist-managing-director-morgan-stanley/</ref>
== Maalebo ==
O toma piilʋʋ wagre, o da eɛ Electrical ane Electronic Engineer naŋ be Ford Motor Company, kyɛ da nyε o Chartered Engineer certification. O da laŋ ne a Royal Bank of Scotland a da eɛ neɛ leɛ kaara a zie seŋ onaŋ gaa a telecommunications industry a yuoni 2008 at Millicom International Cellular,a tuna ne yaago nimitɔɔre maalebo , sales, distribution, ane marketing. Lucy Quist da ɩye ju-daana ku Strategy ane Planning a Vodafone's Ghanaian subsidiary. a la paahi , o da nyeε a lambu bungkuohi’gbu ane nimbi-zie yaagu . O tuŋ-ye aŋa a CEO of Airtel Ghana ane a yuoni 2017, O da gaa-ye wagri ŋa uŋ tuŋ yuomo ata ane chelee<ref>https://en.m.wikipedia.org/wiki/Lucy_Quist#cite_note-5</ref><ref>https://en.m.wikipedia.org/wiki/Lucy_Quist#cite_note-6</ref><ref>https://en.m.wikipedia.org/wiki/Lucy_Quist#cite_note-7</ref><ref>https://en.m.wikipedia.org/wiki/Lucy_Quist#cite_note-8</ref><ref>https://en.m.wikipedia.org/wiki/Lucy_Quist#cite_note-9</ref><ref>https://en.m.wikipedia.org/wiki/Lucy_Quist#cite_note-10</ref><ref>https://en.m.wikipedia.org/wiki/Lucy_Quist#cite_note-auto-11</ref><ref>https://en.m.wikipedia.org/wiki/Lucy_Quist#cite_note-12</ref>. O yi-daaŋ tuma puoŋ , O da ɩye dambu ngmaara ku greater youth STEM lambu aŋ bε Ghanathrough her company's corporate social responsibility initiative<ref>https://en.m.wikipedia.org/wiki/Lucy_Quist#cite_note-13</ref><ref>https://en.m.wikipedia.org/wiki/Lucy_Quist#cite_note-14</ref><ref>https://en.m.wikipedia.org/wiki/Lucy_Quist#cite_note-15</ref><ref>https://en.m.wikipedia.org/wiki/Lucy_Quist#cite_note-16</ref><ref>https://en.m.wikipedia.org/wiki/Lucy_Quist#cite_note-17</ref>. Sh
== Vooroŋ piiluu ane sakuu karemmo ==
O dɔgibu jɩe ɩye London ku Ghanaian dɔgiriba, Peter and Mary Afriyie, Lucy Quist da kpeε o yuomo piilee a Europe ane Africa. O da gaaye Wesley Girls' High School aŋ bε Cape Coast kye la gaa sixth-form college aŋ be Presbyterian Boys' Senior High School. O la kariŋ ye a University of East London kye baahi niŋ first-class honours degree in Electrical ane Electronic Engineering. O tareε a MBA yi INSEAD aŋ bε a France<ref name=":0" /><ref>https://en.m.wikipedia.org/wiki/Lucy_Quist#cite_note-4</ref>.
== Boards ane directorships ==
Quist tuŋ-ye tuŋ jemaa ku international ane local boards of organisations a paahi <ref>https://en.m.wikipedia.org/wiki/Lucy_Quist#cite_note-25</ref>:
* International Board for African Institute for Mathematical Sciences (AIMS)
* Chair, Petra (Pension) Trust Company Ltd.
* Obaatan Pa Women's Hospital
* Business Environment Enabling Programme under the UK Department of International Development(DFID)
* Business Sounding Board for the Danish Embassyin Accra
* Industry Advisory Board for Ashesi University
* The Exploratory – An initiative of the African Women Advocacy Project
* Ghana Climate innovation centre
* Women in Business Initiative
* Africa CEO Forum
* Consolidated Bank of Ghana
* International Board of MercyShips
* Board of INSEAD
* Board of Club Brugge KV
== Toma ==
* ''The Bold New Normal: Creating The Africa Where Everyone Prospers'' (2019)
== Kyɔɔtaare ane gyerema ==
* 8th Most Influential Public Figures - Ghana Social Media Rankings (2016)
* Corporate Leadership Award, Ghana Legacy Honours (2017)
* Top 50 Women Corporate Leaders in Ghana (WomanRising)
* 100 Most Influential Ghanaian Women, WomanRising
* CSR CEO of the Year, Ghana CSR Excellence Awards (2015)
* Telecom CEO of the Year, GITTA Awards (2016)
* Excellence in Corporate Responsibility, Ghana Women of the Year Honours (2016)
* 58th Most Influential Person in Ghana, Ghana's Most Influential Awards (2016)
* CIMG Marketing Woman of the Year, CIMG 2015 Awards (2014)
* Special Recognition to the Telecom Industry, GTA (2015)
* BBC's Power Women
== Sommo Yizie ==
8tjoqzvzw99chsc41op0npxasmfgtpw
Port Harcourt Poetry Tigiri
0
7069
64169
63417
2026-10-13T02:17:56Z
InternetArchiveBot
38
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
64169
wikitext
text/x-wiki
{{Databox|item=Q137591499}}
'''Port Harcourt yelwiire tigiri''' e la yuoni zaa yelwiiri ane yɛle yaga tigiri naŋ maŋ de zie Port Harcourt, Rivers State, [[Nigeria]]. A tigiri ŋa yeltare e la ewulluu, zannoo zie , nombɛrɛ ba naŋ iri ka ba de dɛmɛ, yɛlɛ- egantaa, ane yelkããma yeltare, naŋ waana ne a yelwiire baaboto, Naaŋmene boneree yelwiiri, ane a eŋ a teŋɛ yɛlɛ yaga poɔ.
== Dakoroŋ Saŋa Yɛlɛ Naŋ Daŋ e a Bebe Ka Baapaaba Iri Pɔge==
A tigiri daŋ piili la 2023 Nigerian yelwiire sɛgereba ane yelkããsɛgerɛ naŋ nɔŋ ka o yuo zie kyaare yelwiire ane yelkãã erebɛ ka ba wullo ba toma ane ba meŋɛ yelmaalee laŋkpoliŋ .<ref name=":0">[https://af-nigeria.org/2023-port-harcourt-poetry-festival/ "2023 Port Harcourt Poetry Festival".] Alliance Française Nigeria. Retrieved 12 December 2025.</ref>
== Maalembo==
=== 2023 ===
A yuoni zaa maalembo maŋ de la zie a yi 3–5 November 2023, zannoo zie maaloo , laŋkpoli kaŋa ba naŋ iri ka ba de dɛmɛ , ane yɛlɛ eebo ayi a teŋɛ demɛ ane paaloŋ yuobo yelwiire sɛgerebɛ.<ref name=":0" />
=== 2024 ===
A maalembo yiiloŋ soba daŋ de la zie a Azny zie neŋ a yelzu “Bridging the Gap,” a paale yelwiire yelbe naŋ erɛ a ba yelwiire kyɛ Kory taa noba yaga nimitɔɔriŋ, zannoo zie , ane laŋkpoli na ba naŋ iri ka ba na de dɛmɛ kyaare ne a yeleree. Noba naŋ deweɛ a yelwiire ŋa poɔ maŋ nyɛ la libie kyoɔtaare ane meŋ ka noba yaga naŋ bamba meŋ.<ref>[https://web.archive.org/web/20260516134727/https://www.portharcourtblog.com/2024/12/port-harcourt-poetry-festival-2024.html "Port Harcourt Poetry Festival 2024".] Port Harcourt Blog. Retrieved 12 December 2025.</ref><ref>David, Obed (22 December 2024). [https://www.premiumtimesng.com/entertainment/artsbooks/763084-rousing-reception-for-port-harcourt-poetry-festival-2024.html "Rousing reception for Port Harcourt Poetry Festival 2024".] Premium Times. ISSN 2360-7688. Retrieved 12 December 2025.</ref>
=== 2025 ===
A maalembo taaloŋ soba da de la zie 7th November 2025 a yeŋ maaloo zie, kõɔbogere , Port Harcourt,neŋ a yelzu “Beyond Boundaries.”<ref>Onukwugha, Anayo. [https://leadership.ng/port-harcourt-poetry-festival-returns-for-third-edition/ "Port Harcourt Poetry Festival Returns For Third Edition".] Leadership. Retrieved 12 December 2025.</ref>
Yel-eree naŋ paale zannoo yeltare, nen-irii yɛlɛ yelbo, yelwiiri yelbe ko seenia haae sakuuri biiri, seni linnibe, ane a dewuluu ko a Mi Gaaden Citi yelwiiri antologin, a sɛkondre sakuuri biiri sagɛɛ la ka ba tere a Rivers State lambori zaa. Wombo wuli ka yelkããma yeltare teseŋ Dr Kudo Eresia‑Eke, Prof Obari Gomba, Umar Abubakar Sidi, Amu Nnadi, ane Uzo Nwamara da poɔ la in a antologin leɛkaaboŋ.
== Yel-ere Mine==
A tigiri maŋ taa yɛlɛ yaga naŋ teseŋ:
* Yelwiiri yel-eree aneyelbie yelluu dewulluu
* yɛlɛ zannoo ane nembɛre karendere ko noba naŋ boɔrɔ ka ba e yelwiiri sɛgesɛgebɛ
* laŋkpoli noba ba naŋ iri kyaare ne a a dɛmɛ diibo kyaare ne yelkããma yelzure
* noba naŋ erɛ yɛlɛ kyɛ korɔ taa kaakaarebɛ nimitɔɔreŋ
* teŋɛ deme naŋ poɔ lambo yeltare zaa ane sakuuri demeŋɛ poɔbo
== Kaa Kyɛ Meŋ==
* Port Harcourt Gane tigiri
* Tige yoe naŋ be Nigeria
== Sommo Yizie==
[[Gbuli:Culture connect Africa 2026]]
[[Gbuli:Dagaare]]
[[Gbuli:Tigiri]]
[[Gbuli:west Africa]]
[[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]]
[[Gbuli:Africa]]
[[Gbuli:Mainpage]]
[[Gbuli:Ghana]]
[[Gbuli:Tige]]
== Ziiri mine liŋkiri ==
* [https://phpoetryfestival.com/ Official website]
6xntq9jrjsfkbofs58lti3phu11t9aw
Ethiopian International Film Festival
0
7152
64167
64024
2026-10-13T01:18:48Z
InternetArchiveBot
38
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
64167
wikitext
text/x-wiki
{{databox|item=Q113549092}}
A '''Ethiopian International Film Festival''' ('''EIFF''') e la yuoni zaa Ethiopian sini tigiri naŋ maŋ di a November a Addis Ababa poɔ. A tigiri da piili la a yuoni 2005 poɔ ka Linkage Arts Resource Center (LARC) da maale ka o wuli kyɛ zɛge a Ethiopian ane African sini.<ref>https://books.google.com/books?id=i_BMEAAAQBAJ&dq=ethiopian+international+film+festival&pg=PA116</ref> <ref>https://addisfortune.net/columns/the-89th-academy-awards/</ref>
== Dakoroŋ ane piiluu ==
A 2004, a noba naŋ da maale Uganda's Amakula Internationa sini tigiri yɛleteɛ la a Yirgashewa Teshome ka ba de a tigiri ŋa gaa ne ba ziiri naŋ poɔ a Ethiopian a tendaazaa sini tigiri. A 2005, a tigiri dɛndeɛnsoba da di la Imperial Hotɛle poɔ ane sini ba naŋ maale ba teŋɛ yoŋ poɔ ka ba ŋmɛ a kyakya. A noba naŋ da nyɛ zunuo la ''Hermela'' (ሔርሜላ) (2005) ka Yonas Birhane Mewa , ''Kibrenek'', ane (''Gudifecha/Adoption) (''ጉዲፈቻ) a 2002 naŋ e nɔntaa laare sini ka Tatek Tadesse maale. Noba bayi naŋ da nyɛ a zunuo ba da boɔle ba la ka ka areko a Ethiopia a Amakula tigiri, ka ba koba LARC a dɛndɛnsoba kpeɛbo tɔna ko a tendaazaa sini tigiri. A ŋaa da vɛŋ la ka ba baŋ lɛ ba naŋ na baara a Ethiopian International Film Festival (EIFF).<ref>https://soas-repository.worktribe.com/output/366567/toolkit-ethiopia-and-amharic-cinema</ref><ref>https://brill.com/view/journals/mata/41/1/article-p453_27.xml</ref><ref name=":0">https://api.semanticscholar.org/CorpusID:186252129</ref>
Ba naŋ wa tara a tigiri diibu anaare soba a yuoni 2009 poɔ, EIFF da.maane la o yaaroo naŋ seŋ lɛ, ka ba wuli sini 64 naŋ tenne 23 a bebie anii na poɔ kyɛ waane kyɔɔtaare 14 ziiri ka ba da maale a Ethiopian siniaale soŋ: noba naŋ lantaa maale sini soŋ, sɛgebo soŋ sini, sini ŋmaa soŋ, donni sini soŋ, neɛ naŋ maale soŋ, tiivi poɔ saabo soŋ, efuoni ŋmaara soŋ, dɔɔ naŋ deɛ soŋ, pɔge naŋ deɛ soŋ, dɔɔ naŋ soŋ deɛ soŋ, pɔge naŋ soŋ deɛ soŋ, nimie peɛmɛ soŋ, bonsuuri soŋ nyɔvore yɛlɛ yeleree kyɔɔtaare ane kaareba yelboɔraa kyɔɔtaare.<ref>https://web.archive.org/web/20251230070524/https://ethiopianfilminitiative.org/news/34-rotator/177-the-4th-ethiopian-international-film-festival-eiff</ref>
A 7th Ethiopian International sini tigiri da di la Addis Ababa a yi 26 November te ta 2 December 2012. A yelzu ko a tigiri da la "Many Dreams, One Vision" ba kuri la a yelzu ŋa ka o kyaare ne a yuomo 50 ko a African Union yikpoŋ a Addis Ababa. Ba naŋ da wa yeli a ka noba wa poɔ a a tigiri ŋa a FM waalensi ane sommeŋɛ duoro gama poɔ, sini naŋ yi Africa, Europe, Asia, North ane South America da wa la a wa poɔ a tigiri ŋa poɔ. A tigiri AMA Art Moves Africa, Hubert3 Balls Fund, Cinema Mondial Tour & Jan Vrijmann<ref name=":0" /> la da soŋ ne libie. A kyɔɔtaare ta tere ta la awai ka ana la: maale soŋ, noba naŋ lantaa maale sini soŋ, sini sɛge soŋ,enfuoni ŋmaara soŋ, pɔge naŋ deɛ soŋ, dɔɔ naŋ deɛ soŋ, pɔge naŋ soŋ deɛ soŋ, dɔɔ naŋ soŋ deɛ soŋ ane kaareba yelboɔraa kyɔɔtaare.<ref name=":0" />
A o 10th EIFF tigiri da taa sini 100, sini ŋmaara, sellɛ,yelyaga sɛgebo donni sini pampana sini a ko a tendaazaa.<ref>https://web.archive.org/web/20230705210553/https://ethiopianfilminitiative.org/index.php?option=com_content&view=article&id=470:the-ethiopian-international-film-festival&catid=68&Itemid=113</ref>
A 2024, ''Doka'' ''ka'' Kidist Yilma maale da la a neɛ naŋ nyɛ zunuo kpoŋ a tigiri poɔ. O da de la a kyɔɔtaare naŋ e a noba lantaa maale sini soŋ, tiivi zu sini soŋ, ( Kidist Yilma ane Beza Hailu) ane sini maale ennɛ soŋ.
A 2025, tigiri da maale la o yuomo 20 o naŋ di.<ref>https://web.archive.org/web/20260125001908/https://tvbrics.com/en/news/20th-ethiopian-international-film-festival-concludes-in-addis-ababa/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20251126081900/https://ethiopianreporter.com/148188/</ref>
== Sommo yizie ==
[[Gbuli:Culture connect Africa 2026]]
[[Gbuli:Dagaare]]
[[Gbuli:Tigiri]]
[[Gbuli:west Africa]]
[[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]]
[[Gbuli:Africa]]
[[Gbuli:Mainpage]]
[[Gbuli:Ghana]]
[[Gbuli:Tige]]
3rl2yb8hicjfvcpm6pb8nzbhd4l7vtb