Wikipiideɛ dgawiki https://dga.wikipedia.org/wiki/A_Gamp%C9%9Bl%C9%9B_zu MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Duoro bimbu zie Be o yoŋ Yeli Toma daana Toma daana yeli Wikipedia Wikipedia yeli Duoro kɔre Duoro kɔre yeli MediaWiki MediaWiki yeli Tɛmpileti Tɛmpileti yeli Sombo Sombo yeli Gbuli Gbuli yeli TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Akumfi Ameyaw Sɛkondare Sakuuri 0 133 64187 18496 2026-10-16T10:15:49Z Vision L1 19 Paale la gbulo 64187 wikitext text/x-wiki '''Akumfi Ameyaw Sɛkɔndere Sakuuri''' e la sɛkɔndere sakuuri(pampana Siinia Haae Sakuuri) kaŋa naŋ be [[Ghana]], [[Bono Sapare sɛŋ]]. Ba meɛ la a sakuuri ŋa 7th Nyɔgevennebare 1988 kyɛ o da ba e gɔbenɛte deni, o da e la [[sakuuri]] na nansaala naŋ boɔlɔ (Private Day Secondary School). Ba da daŋ boɔlɔ o la Asuogyaman sɛkɔndere sakuuri. O be la [[Aworowa]] ne [[Akrofrom]] kpakyagaŋ aŋa kilomitaare anii a Techiman-Wenchi sori zu naŋ be a [[Techiman Saazu sɛŋ]] poɔ. A 1990/91 sɛkɔndere sakue yeli-erre zannoo yuoni la ka a Ghana gɔbenɛte da de o nu dɔgele a sakuuri ŋa zu ka o e gɔbenɛte deni kyɛ ka ba leɛ o yuori gaane Asuogyaman Sɛkɔndere Tɛkinikal Sakuuri. 30th April 2007 daare, ba da la leɛ la a sakuuri ŋa yuori ka o di Akumfi Ameyaw Siinia Haae/Tɛkinikal Sakuuri. ==Sommo Yizie== [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:West Africa]] [[Gbuli:Sakuuri]] 6diinnugfu3ugd33am76p0e7nq078rf Adjaye 0 2135 64179 59470 2026-10-16T06:52:25Z Vision L1 19 64179 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q96476156}} '''Adjaye''' e la baloŋ [[yuori]]. Nentegrɛ mine naŋ di a sãã yuori ŋa mine la bama: * [[David Adjaye]] (dɔgebo yuoni 1966), Ghanaian-British architect * [[Ed Asafu-Adjaye]] (dɔgebo yuoni 1988), English bɔl-ŋmeɛrɛ * [[Edward Asafu-Adjaye]] (1903–1976), Ghanaian pɔleteesa, lɔɔyɛ, and diplomat * [[James Adjaye]] (dɔgebo yuoni 1964), Ghanaian-British genetic scientist [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:West Africa]] s1s14qm7ix95um180aytp54hwndouwb Aitpillah 0 2183 64182 23478 2026-10-16T06:54:37Z Vision L1 19 Paale la gbulo 64182 wikitext text/x-wiki '''John Aitpillah''' e la Ghana paati wederɛ kyɛ la e neɛ naŋ poɔ a Ghana Parliament fourth Republic naŋ areko a Ellembelle Constituency in the Western Region of Ghana. == '''Nyɔvore yɛlɛ''' == William Kwaku Asante, ba dɔge o la Ellembelle naŋ be a Western irigyin naŋ be a Ghana poɔ. == '''Paati''' == Ba da daŋe iruu o la ka o areko a kataweɛ paati ko a Ellembelle paaloŋ a 1992 Ghana paati wederebɛ iruu. == '''Toma''' == O daŋ e la wederɛ ko a Ellembelle paaloŋ a yi yuoni 1993 te ta a yuoni 1997. O da toŋ la a wagere na dayeni a e wederɛ a paaloŋ. O meŋ da e la a wederɛ ko a distiriki kyɛ la e karema a be Axim poɔ. == '''O nyɔvore ne o kūū''' == O e la Ŋmene-puori neɛ. Aitpillah da nyɛ la yuomo 81 kyɛ kpi, a September kyuuo beri lezare ne yeni a yuoni 2005 poɔ. == '''Sommo yiibuzie''' == [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:West Africa]] si012bf23en5p8qug5v4rzg9hb9mn9t Akwatia gbandige 0 2804 64188 36492 2026-10-16T10:17:34Z Vision L1 19 64188 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q4702014}} '''Akwatia''' e la a gbandigiri kaŋa naŋ be a Ghana begemaale die poɔ. Ba maŋ ɛlɛte la begemaale die mɛmba (MP) boŋyeni tuuro a yageroŋ nuneɛ sobie. Akwatia bezie be la [[Denkyembour Desekyere|Denkyembour desekye]]<nowiki/>re naŋ be a [[Eastern Region|Eastern Irigyiŋ]] poɔ, [[Ghana]]. == Toribogiri == A gbandige be la Denkyembour Desekyere seŋ naŋ be a Eastern Irigyiŋ poɔ, Ghana. == Begemaale die mɛmbare == {| class="wikitable" !Election !Member !Party |- |1992 |Gilbert Kwasi Agyei |National Democratic Congress |- |1996 |Alhaji Mohammed Erzuah Siam |National Democratic Congress |- |2000 |Kinston Akomeng Kissi |New Patriotic Party |- |2008 |Kofi Asare |New Patriotic Party |} == Nuneɛ == A 2008 begemaale die gyoŋgyoŋ da la maale leɛ eɛ la nuneɛ ziiri ayoɔbo eŋɛ 18 Ɔɔgore 2009 poɔ. Ka [[wɔɔ paati]] (NPP) bie da di. {| class="wikitable" |+2008 Ghana begemaale die gyoŋgyoŋ nuneɛ: Akwatia ''Source:''http://news.myjoyonline.com/politics/200908/34121.asp ! colspan="2" |Party !Candidate !Votes !% !±% |- | |New Patriotic Party |Kofi Asare |17,900 |— |— |- | |National Democratic Congress |Baba Jamal Mohammed Ahmed |15, 860 |— |— |- | |Convention People's Party |Samuel Agyei | |— |— |- | |Independent |Basil Ahiable | |— |— |- | |Independent |Abrokwa Samuel | |— |— |- ! colspan="3" |Majority |2,040 |— |— |- ! colspan="3" |Turnout |— |— |— |} == Muuli kyɛ meŋ nyɛ == * [[Ghana Begemaale Die Gbandigiri Yoe|Ghana begemaale die gbandigiri yoe]] == Sommo Yizie == * https://web.archive.org/web/20080731031405/http://psephos.adam-carr.net/countries/g/ghana/ghana11.txt * http://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/election2004/parliament.constituency.php?ID=190 [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:West Africa]] [[Gbuli:Gbandige]] eyo6y7pe2u3rp9m9lefynwat0ky8htl Tɛmpileti:Country data Kingdom of Sardinia 10 5048 64171 64170 2026-10-15T21:08:27Z Ziv 990 ([[c:GR|GR]]) [[File:Merchant Flag and War Ensign of the Kingdom of Sardinia (1814-1816).svg]] → [[File:Merchant Flag and War Ensign of the Savoyard States (1814-1816).svg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr. 64171 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Kingdom of Sardinia<!-- Piedmont-Sardinia --> | shortname alias = Sardinia | flag alias = Civil Flag and Civil Ensign of the Savoyard States (1816-1848).svg | flag alias-1720 = State Flag of the Savoyard States (late 16th - late 18th century).svg | flag alias-1799 = Merchant Flag of the Kingdom of Sardinia (c.1799-1802).svg | flag alias-1785 = War Ensign of the Savoyard States (1785-1802).svg | flag alias-1802 = Merchant Flag of the Kingdom of Sardinia (1802-1814).svg | flag alias-1802-War = War Ensign of the Kingdom of Sardinia (1802-1814).svg | flag alias-1814 = Merchant Flag and War Ensign of the Savoyard States (1814-1816).svg | flag alias-1816 = Civil Flag and Civil Ensign of the Savoyard States (1816-1848).svg | flag alias-1816-State = State Flag and War Ensign of the Savoyard States (1816-1848).svg | flag alias-1816-War = War Ensign of the Savoyard States (1816-1848) aspect ratio 31-76.svg | flag alias-1848 = Flag of the Kingdom of Sardinia (1848-1851).svg | flag alias-1851 = Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg | flag alias-savoyard = Savoyard flag.svg | flag alias-army = Flag of the Kingdom of Sardinia (1848-1851).svg | link alias-army = Royal Sardinian Army | flag alias-navy= War Ensign of the Savoyard States (1816-1848) aspect ratio 31-76.svg | link alias-navy = Royal Sardinian Navy | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1720 | var2 = 1785 | var3 = 1799 | var4 = 1802 | var5 = 1802-War | var6 = 1814 | var7 = 1816 | var8 = 1816-State | var9 = 1816-War | var10 = 1848 | var11 = 1851 | var12 = savoyard | var13 = army | related1 = Sardinia | related2 = Piedmont | related3 = Corsica | related4 = Kingdom of Italy | cat = Sardinia kingdom </noinclude> }} e4f4s8xm51s8hxqw7ucu2atot1230ax Ama Hemmah 0 5314 64190 47186 2026-10-16T10:20:46Z Vision L1 19 64190 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q54239065}} '''Ama Hemmah''' (1937–2010) da e la Ghanaian woman ba na da nyege o vuu ka o di yi ba na da yeli ka o da e la soɔba. == Immolation == Yi 10:00 am a 20 November 2010, a Tema Site 15, evangelical pastor Samuel Fletcher Sagoe da gaa nyɛ la a o yɔɔpuule, Emilia, be o na da nyɛ Hemmah ka o da zeŋ a o gaazie kyɛ Emilia's biiri da beebe school. Sagoe da kpɛ la kpɛlle, na da vɛŋ a Samuel Ghunney ane laŋkpeɛba mine da baŋ a yele. Yele yi Mr. Augustine Gynening, Assistant Commissioner of Police, Hemmah da sereŋ e la soɔba.<ref>https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Witchcraft-Grandma-set-ablaze-198244</ref> Hemmah da e la tortured na be confession kyaare witchcraft yi lambo noba banuu,<ref>https://www.bbc.com/news/world-africa-11848536</ref> wagere na poɔ a yele na maŋ e evil spirit a Hemmah a maŋ de o eŋ kerosene kyɛ vɛŋ ka o zeŋ vuu.<ref>https://www.bbc.com/news/world-africa-11848536</ref> Membare na beebe a kpaaroŋ da yeli ka ba da kpaa la anointing oil eŋ a pɔge, naŋ da nyɔge vuu.<ref>https://www.modernghana.com/news/1020179/savagery-in-the-name-of-religious-belief.html</ref> A student nurse, Deborah Pearl Adumoah, da wa soŋ o la a da de o gaane Community One Police Station. Hemmah da la yi la gaa Tema General Hospital, be ka o da kpi a bieuo daare.<ref>https://www.theguardian.com/world/2010/nov/29/ghanaian-woman-burned-death-witch</ref><ref>https://web.archive.org/web/20191002190751/https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/My-mum-is-not-a-witch-198401</ref> O da e la yumo 72. == Suspects == A suspects da la Samuel Ghunney, a yuomo 50 photographer; Samuel Fletcher Sagoe, 55; Emilia Opoku, 37; Nancy Nana Ama Akrofie, 46; ane Mary Sagoe, 52. == Public response == A na wuli ka sagedeebo sereŋ beebe la a soɔba ka ba e gyamaa a Ghana, a public nɔɛ da maaɛ ne la a Hemmah's koobo.<ref>https://www.theguardian.com/world/2010/nov/29/ghanaian-woman-burned-death-witch</ref> Stephen Yeboah, Hemmah's bodɔɔ, yeli ko la a ''The Daily Graphic'', "ba ma da ba e gyagyaa neɛ kyɛ meŋ da ba la e soɔba kyɛ o koroŋ saŋa da la ka o maŋ inne yele mine.<ref>https://www.bbc.com/news/world-africa-11848536</ref>" Yeluu mine na da yi a Head of Public Relations na be a Commission ko Human Rights ane Administrative Justice (CHRAJ), Comfort Akosua Edo, yeli ka, "A Commission da boɔrɔ la a perpetrators kyaare a atrocious yelbeɛre na e barbaric kyɛ ka lɛ da fere la a teŋɛ human rights record...o e la, yelmenoo, yelfaa ka ŋmene noba mine,toma na da wuli ka ba ma faara nyɔvɔɛ, da maŋ paale a korɔ nembalaa mine, a ŋmene yuori eŋɛ.<ref>https://www.modernghana.com/news/306092/chraj-expresses-shock-at-the-woman-set-ablaze.html</ref>" A yelbalaa ama da boɔlɛɛ a Ghana noba gyaa ka ta maŋ paale a mob attacks na kyaare a witchcraft. == Sommo Yizie == [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:West Africa]] [[Gbuli:pɔge]] [[Gbuli:pɔgeloŋ]] 5aw28wkekosf3bccffk158s7vjhh0rv Abena Dugan 0 5316 64174 49826 2026-10-16T06:44:36Z Vision L1 19 Paale la gbulo 64174 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q72370495}} '''Abena Dugan''' e la Ghanaian youth ane gender advocate. A 2018, ba da vootu iri o la ka o da e a vice chair ko a Partnership ane a Resources ko a Commonwealth Youth Council, na da vɛŋ kamo da e a dɛndɛŋ pɔge ane Ghanaian na da taa wederoŋ. A Commonwealth Youth council e la a zikpong na taa a youth-led organisation a tendaa zaa world, ane a Dugan paa are ko la baapaaba a 53 Commonwealth countries.<ref>https://www.modernghana.com/news/864580/abena-dugan-1st-ghanaian-vice-chair-of-commonwealt.html</ref><ref>https://www.graphic.com.gh/news/general-news/ghanaian-youth-activist-gets-position-on-commonwealth-youth-council.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20211025135939/https://commonwealthyouthcouncil.com/faith-manthi/</ref> == Ganzanne == O da e la sakuubie ko a St. Louis Secondary School ane Student Representative Council Secretary ko a Kwame Nkrumah University of Science and Technology na be Kumasi. O meŋ da taa la Masters na be Development Finance yineŋ University of Ghana, Legon.<ref>https://www.myjoyonline.com/news/2018/June-28th/abena-dugan-1st-ghanaian-vice-chair-of-commonwealth-youth-council.php</ref><ref name=":0">https://web.archive.org/web/20250320163206/https://starrfm.com.gh/2018/06/dugan-elected-1st-ghanaian-vice-chair-of-commonwealth-youth-council/</ref> O meŋ da taa la a Certificate yineŋ Oxford Executive Leadership Programme 2020 pampana ka o zanna a School of Law, University of Leeds UK. == Toma == A na paale a Commonwealth Heads of Government kpaaroŋ 2018, o da di la vootu na da vɛŋ ka o da taa iruuŋ kyaare a vice chair na be a partnership ane resources. A o iruuŋ poɔ, o da toŋɛɛ financial coordinator ko a Commonwealth Alliance ko young entrepreneurs West Africa Chapter. O meŋ e la a founding member ko Climate Resilient Network ane a member ko a World Students Environmental Network.<ref>https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Abena-Dugan-elected-as-1st-Ghanaian-vice-chair-for-Commonwealth-Youth-Council-664298</ref><ref name=":0" /> == Sommo Yizie == [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:West Africa]] [[Gbuli:pɔge]] [[Gbuli:pɔgeloŋ]] lkfz5t0ds30ixyjlmbivbi498w18rk3 Amina (2021 film) 0 5421 64192 57333 2026-10-16T10:23:48Z Vision L1 19 64192 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q110248054}} '''''Amina''''' e la 2021 Nigerian action drama film naŋ taa yiibu zie naŋ e Izu Ojukwu. O eɛ sellɛ naŋ kyaare nyɔvore a 16th century Zazzau empire warrior Queen Amina. ''Amina'' premiered da be la Netflix a November 4, 2021. <ref>https://web.archive.org/web/20231207214718/https://www.pulse.ng/entertainment/movies/amina-izu-ojukwu-reveals-okey-ogunjiofor-wrote-new-netflix-movie/cf7l3fb</ref>A sinii da taa la iruuŋ gyamaa yi a Africa Magic Viewers' Choice Awards, 2022.<ref>https://www.vanguardngr.com/2022/03/okechukwu-ogunjiofors-amina-leads-amvca-2022-with-13-nominations/amp/</ref> == Plot == A sinii piili neŋ la kpakyagaŋ yɛlɛ na be Zazzau's champion Kabarkai ane Danjuma. O naŋ da taa nimiri nyaabo neŋ, a Amina biiluŋ da gaa yeli ko a o sãã, a Emir of Zazzau (Abu Chris Gbakann) ka o da boɔrɔ ka o da e zɔɔzɔɔrɔ. Basagebo da beebe la yi Magaji Mjinyawa naŋ da wuli o ka Zazzau’s armies da bare ko pɔgeba toma. A plot da nyɛ la maaloo yi Amina's naŋ zeŋ nakogo a Zazzau.<ref>https://www.pulse.ng/entertainment/movies/amina-twitter-critics-call-out-izu-ojukwu-over-language-choice/116v8w2</ref> == Cast == * Lucy Ameh as Amina * Ali Nuhu as Danjuma * Clarion Chukwurah as Zumbura * Paul Adubazi as Sarkin Busa * Okonkwo David Chibuzor as Ogaga * Jennifer Ezekiel Ade as Igala Princess * Usman Tijani Abubakar as Ibrahim * Victoria Nweke Ekene as Mero * Dan Chris Ebie as Galadima * Sani Danja as Soldier * Lawandi Bashir Datti as Young Danjuma * Debua Goodness as Igala Priestess * Abu Chris Gbakann as Sarki<ref>https://www.premiumtimesng.com/entertainment/nollywood/513005-amina-movie-absence-of-historical-data-archives-posed-challenge-filmmaker.html</ref> * Magaji Mijinyawa as Madaki * Habiba Ummi Mohammed as Zaria * Asabe Madaki as Aladi Ameh<ref>https://web.archive.org/web/20250427210110/https://dailytrust.com/amina-the-movie-backlash-trails-nollywood-movie-on-zazzau-princess/</ref> == Iruuŋ ane Kyɔɔtaɛ == {| class="wikitable" !Year !Award !Category !Recipient !Result !Ref |- | rowspan="13" |2022 | rowspan="13" |Africa Magic Viewers' Choice Awards |Best Supporting Actress |Clarion Chukwura |Nominated | rowspan="13" | |- |Best Supporting Actor |Magaji Mijinyawa |Nominated |- |Best Art Director |Tunji Afolayan |Won |- |Best Costume Designer |Millicent T. Jack |Won |- |Best Lighting Designer |Stanley Ibegbu Okechukwu |Nominated |- |Best Sound Editor |Jim Lively and James Nelson |Won |- |Best Sound Track |Dabs Agwom |Nominated |- |Best Make Up |Dagogo Diminas And Gabriel Okorie Gabazzini |Nominated |- |Best Writer |Frank Chinedu Uba |Nominated |- |Best Cinematographer |Peter Kreil, Wale Adebayo, Samuel Jonathan and Moruf Fadaro |Nominated |- |Best Movie West Africa |Okey Ogunjiofor |Nominated |- |Best Overall Movie |Izu Ojukwu And Okey Ogunjiofor |Won |- |Best Director |Izu Ojukwu |Nominated |} == Sommo Yizie == [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:West Africa]] huvy7szn41xb7hnw57xsrcrexmb4dso Ahmed Adams 0 5964 64180 54122 2026-10-16T06:53:21Z Vision L1 19 64180 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q10556768}} '''Ahmed Adams''' (ba dɔɡe o la March 6, 1993) eɛ Ghana bɔli ŋmɛra kaŋa naŋ ŋmɛra puori kuro Iceland bɔli ŋmɛ suɡu ŋa baŋ boɔna ka KFA naŋ be 2.deild. == O Toma == === O Clubu Toma === Ahmed Adams ŋmɛ koe bɔli ŋmɛ suɡu ŋa naŋ be Ghana baŋ boɔna ka Berekum Chelsea FC naŋ ŋmɛra Ghana Premier Leaɡue kyɛkyɛ.<ref>"Berekum Chelsea Earn A Point At Ashantigold". Berekum Chelsea. Archived from the original on 12 July 2012. Retrieved 6 May 2013.</ref> === O Yiri Toma === Yuoni 2013 poɔŋ, dɔɔ ŋa baŋ boɔna ka coach Sellas Tetteh da boɔmuu paale Ghana bɔli ŋmɛriba ŋa naŋ ba ta yuomo lezare ka ba ɡaa a "African Youth Championship" naŋ da ŋmɛ Alɡeria poɔŋ.<ref>"Ghana names final squad for U-20 finals". GhanaFA.org. Archived from the original on 1 November 2013. Retrieved 27 March 2013.</ref> O da ŋmɛe kyɛkyɛ bunyeni yɔŋ. == O Meŋa Nyɔvore == O beɛre la dɔɔ ŋa naŋ ŋmɛra puori kuro TSG Hoffenheim ane Black Stars baŋ boɔna Kasim Nuhu Adams.<ref>"EXCLUSIVE INTERVIEW: Ahmed Adams' manager rubbishes claims of Ashantigold move". sportsworldghana.com. Retrieved 15 July 2019.</ref> == Sommo Yizie == [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:West Africa]] [[Gbuli:Dɔɔ]] [[Gbuli:Dɔɔloŋ]] [[Gbuli:Bɔlŋmeɛrɛ]] o9ubstepyqsvlbsl2exqa3daofrmjbd Abdul-Basit Adam 0 5965 64172 54125 2026-10-16T06:42:36Z Vision L1 19 Paale la gbulo 64172 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q16149349}} '''Abdul-Basit Adam''' (ba dɔɡe o la February 13, 1995) eɛ Ghana bɔli ŋmɛra naŋ maŋ ŋmɛra nimbitɔɔre.<ref>Abdul-Basit Adam at Soccerway</ref> O dãã ŋmɛree bɔli kuro noba ŋa teŋ boɔna ka New Edubiase United te tɔ 2018 yuoni poɔŋ. 2016 yuoni poɔŋ, Abdul Basit Adam daŋ te maree o nu a ko Sweden dɛme bɔli ŋmɛ suɡu ŋa teŋ boɔna ka Gefle a da ba kaohe kyɛ o naŋ da leɛ yi ɡaa kaŋa baŋ boɔna ka Frej a da di ɡolihe ayi a yi kyɛkyɛre pie poɔŋ. Abdul Basit Adam da la ŋmɛɛ yuomo ayi a ko noba ŋa teŋ boɔna ka Free State Stars naŋ be a Absa Premiership poɔŋ. 2018 yuoni poɔŋ, o da ɡaɛ Turkey bɔli ŋmɛ suɡu ŋa teŋ boɔna Dardanel SAS.<ref>EXCLUSIVE: Former Free State Stars striker Abdul Basit Adam signs for Dardanel SAŞ in Turkey - Ghana Latest Football News, Live Scores, Results - GHANAsoccernet - <nowiki>https://ghanasoccernet.com/exclusive-former-free-state-stars-striker-abdul-basit-adam-signs-for-dardanel-sas-in-turkey</nowiki></ref> == Sommo Yizie == [[Gbuli:Gampɛlɛ Zaa]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:West Africa]] [[Gbuli:Dɔɔ]] [[Gbuli:Dɔɔloŋ]] [[Gbuli:Bɔlŋmeɛrɛ]] d84ucxc7u8mgrdzd69iiyspcbphjjek 64173 64172 2026-10-16T06:43:09Z Vision L1 19 64173 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q16149349}} '''Abdul-Basit Adam''' (ba dɔɡe o la February 13, 1995) eɛ Ghana bɔli ŋmɛra naŋ maŋ ŋmɛra nimbitɔɔre.<ref>Abdul-Basit Adam at Soccerway</ref> O dãã ŋmɛree bɔli kuro noba ŋa teŋ boɔna ka New Edubiase United te tɔ 2018 yuoni poɔŋ. 2016 yuoni poɔŋ, Abdul Basit Adam daŋ te maree o nu a ko Sweden dɛme bɔli ŋmɛ suɡu ŋa teŋ boɔna ka Gefle a da ba kaohe kyɛ o naŋ da leɛ yi ɡaa kaŋa baŋ boɔna ka Frej a da di ɡolihe ayi a yi kyɛkyɛre pie poɔŋ. Abdul Basit Adam da la ŋmɛɛ yuomo ayi a ko noba ŋa teŋ boɔna ka Free State Stars naŋ be a Absa Premiership poɔŋ. 2018 yuoni poɔŋ, o da ɡaɛ Turkey bɔli ŋmɛ suɡu ŋa teŋ boɔna Dardanel SAS.<ref>EXCLUSIVE: Former Free State Stars striker Abdul Basit Adam signs for Dardanel SAŞ in Turkey - Ghana Latest Football News, Live Scores, Results - GHANAsoccernet - <nowiki>https://ghanasoccernet.com/exclusive-former-free-state-stars-striker-abdul-basit-adam-signs-for-dardanel-sas-in-turkey</nowiki></ref> == Sommo Yizie == [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:West Africa]] [[Gbuli:Dɔɔ]] [[Gbuli:Dɔɔloŋ]] [[Gbuli:Bɔlŋmeɛrɛ]] gfk1f0phi63l0of6p6vdvaqrefix18j Amala (Bondiraa) 0 6128 64191 63967 2026-10-16T10:22:13Z Vision L1 19 64191 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q4739207}} [[Duoro_kɔre:Amala_and_Beans_Soup.jpg|thumb]] [[Duoro_kɔre:Amala_ati_Ewedu_and_Ogunfe.png|thumb]] [[Duoro_kɔre:Amala.jpg|thumb]] [[Duoro_kɔre:Amala_and_Ewedu_with_beef_and_fish.jpg|thumb]] [[Duoro_kɔre:Hot_Amala_and_Okro_soup.webm|thumb]] '''Àmàlà''' eɛ seɛŋ vonɔɔ naŋ yi Nigeria lambori kaŋa baŋ boɔla Yoruba saakonnoŋ naŋ be southwestern Nigeria samuni aneŋ manuore soŋsogo aneŋ Yoruba tɛŋkpoŋ kyiluu.<ref>https://archive.org/details/rootstubersplant0000unse</ref> Woo zuŋ bee kpoŋkponŋ zʋŋ bee boodiye zuŋ baŋ maŋ di maale ana seemaa ŋa maŋ taa la Waale, Baŋkyee zʋŋ, bee plantain naŋ ba be zuŋ<ref>https://books.google.com/books?id=bIsz-PA75b4C&pg=PA172</ref>. Ba maŋ piileŋ a Waare, ŋma ŋma a bilii, pɛge a, deɛle k'a ko kyɛ baŋ gaa neɛ k'a e zʋŋ. O meŋ eɛŋ ''èlùbọ́''.<ref>https://web.archive.org/web/20210924081620/https://www.foodpreneurshub.com/yam-flour-production/</ref> A Waare maŋ eɛŋ peɛle a waaloŋ kyɛ leɛre la hɔkɔlɔ ka ba naŋ deɛle a ŋmenaaŋ k'a ko a leɛre àmàlà a waaloŋ. <ref>https://books.google.com/books?id=uViWez_aaQcC&pg=PA28</ref><ref>https://books.google.com/books?id=I15eJt6U3gMC&pg=PA51</ref>O eɛŋ zeɛre naŋ maale bebe ko noba ka ba maŋ de a di neŋ ewédú<ref>https://www.myactivekitchen.com/ewedu-soup/</ref> ane gbẹ̀gìrì (''black-eyed beans soup''), kyɛ ba meŋ maŋ baŋ de a la di neŋ ọbè (soups), aseŋ ẹ̀fọ́,<ref>https://www.myactivekitchen.com/how-to-make-efo-riro-2/</ref> ilá, ane ogbono.<ref>https://web.archive.org/web/20190603013854/https://habeebolonje.com.ng/2018/09/05/preparing-okro-soup-obe-ila/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20220929214508/https://www.novelexpresstastyfoods.com/2017/12/best-soups-to-eat-d-amala-with.html</ref><ref>https://www.chefspencil.com/recipe/amala-and-ewedu-soup/</ref> == Zeɛre Mine == Àmàlà naŋ baŋ taa la diibu neŋ zeɛre ama:<!---♦♦♦ Please keep the list in alphabetical order ♦♦♦---> * [[Efo riro]]: aŋ yi zɛvaare aneŋ nɛnɛ ba naŋ maŋ meele, fish, cow skin (ponmo), ane nɛnɛ meele. * [[Duoro_kɔre:Amala_and_Ewedu_with_fish_and_pomo_stew_and_zobo.jpg|thumb]][[Egusi]]: naŋ maale yi melon bie ane zɛvaare meele. * [[Duoro_kɔre:Amala_and_ewedu_with_gbegiri_soup.jpg|thumb]][[Ewedu soup]]: naŋ meŋ yi zɛvaɛ kyɛ maŋ neɛŋ a e [[Corchorus]] vaare bee egusi vaare fēē ba paale ane/bee locust beans. * [[Duoro_kɔre:Amala_and_ewedu_soup.jpg|thumb]]Gbegiri Soup<!--Q107358776-->:naŋ meŋ yi bɛŋkoɔne. * Okro soup: naŋ taa maaloo yi [[okra]]. * [[Ogbono soup]]: naŋ taa maabo yi ogbono bie zʋŋ. Kyɛ maŋ meele neŋ [[palm oil]], [[stock fish]] ane [[Parkia biglobosa|locust beans]] (irú) ka ba maŋ paale a k'a e garnish. == Enfuomo == <gallery> Duoro_kɔre:Amala.jpg|Amala Duoro_kɔre:Amala_and_Gbegiri_with_Ewedu_soup.jpg|Amala and gbegiri with ewedu soup Duoro_kɔre:Communal_Feeding.jpg|Group of women kneading amala </gallery> == Meŋ kaa kyɛ == * [[Eba]] * [[Fufu]] * [[List of African dishes]] * [[Nigerian cuisine]] == Ziiri mine liŋkiri == {{Commonscatinline}} * [https://web.archive.org/web/20190603013854/https://habeebolonje.com.ng/2018/09/05/preparing-okro-soup-obe-ila/ habeeb olonje] * [https://cheflolaskitchen.com/amala-recipe/ Amala Food recipe] {{African cuisine}} == Sommo Yizie == [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:West Africa]] [[Gbuli:bondiraa]] haru9ch4xagw92uktvwl4qqdo44rpu8 Ahriche 0 6196 64181 63969 2026-10-16T06:53:56Z Vision L1 19 Paale la gbulo 64181 wikitext text/x-wiki [[Duoro_kɔre:Tahricht.jpg|thumb|'''Ahriche''']] Moroko paaloo seemaa diraa kaŋa la Ahriche (ⴰⵃⵔⵉⵛ). Boŋkaŋa ŋa ba naŋ boɔla Zayanes ane Khénifra, ba naŋ dire anaŋ seemaa ŋa. Banyeya ana seemaa ŋa yuori ayi noba ŋa ban buona Berber yelyaga yelbiri ŋa an e dɔɔ; ŋa wunie sommo yizie a ko a seemaa ŋa maalebo. A seemaa ŋa eɛ seemaa ba maŋ de neŋ iri iri lantaa maale. Ana neŋ iri ŋa mine la: neŋ faarafaara, vire, fɔfɔgeti bii sekiri bii nyeba ban di tu kogo daa a di doge saala eŋan. == Sommo Yizie == http://frdic.fr/translation-Ahriche.htm== [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:West Africa]] ijk4x8lomo5irx95v5efxaaqqmxczrj Abena Osei-Poku 0 6226 64175 55780 2026-10-16T06:45:38Z Vision L1 19 Paale la gbulo 64175 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q109260493}}'''Abena Osei-Poku''', (née: '''Abena Osei'''), eɛ Ghanaian corporate executive neɛ naŋ e Managyi Daraata ko Ecobank Ghana ane Regional Executive ko a Anglophone West Africa (AWA) Region ko a Ecobank lammo. O da eɛ fora managing director ane chief executive officer ko Absa Bank Ghana (formerly ''Barclays Bank of Ghana''), <ref>https://en.m.wikipedia.org/wiki/Abena_Osei-Poku#cite_note-1</ref> o eɛ zieŋ toma naŋ da e managing Director a gaa yuomo anuu 5 a piili September 2018 a gaa December 2023. Seni bila ,o tun-ye Absa naŋ be South Africa, zie o toma naŋ da e Corporate & Investment Banking naŋ be East ane West Africa a ayi zie ko Managing Director<ref>https://en.m.wikipedia.org/wiki/Abena_Osei-Poku#cite_note-1R-2</ref><ref>https://en.m.wikipedia.org/wiki/Abena_Osei-Poku#cite_note-2R-3</ref> == Munpiilee ane Sakuu Karemmo == O dɔgibo zie eɛ Ghana a yuoni 1971. O gaa la Ghanaian elementary ane secondary schools.O da kpε a University of Ghana, a da baahi a yuoni 1994 niŋ a Bachelor of Arts degree in Economics ane Statistics. puoriŋ ,o da nyeε Master of Business Administration yi a University of Manchester aŋ be United Kingdom<ref>https://en.m.wikipedia.org/wiki/Abena_Osei-Poku#cite_note-3R-4</ref> == Meŋ kaa kyε nyε == * List of financial institutions in Ghana == Sommo yizie == [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:West Africa]] [[Gbuli:pɔge]] [[Gbuli:pɔgeloŋ]] qc1hpixjtk1d1a06ca2pdjt30e4lw5y Ama Duncan 0 6228 64189 64042 2026-10-16T10:20:14Z Vision L1 19 Paale la gbulo 64189 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q64711278}}'''Ama Duncan''' eɛ Ghanaian entrepreneur, author ane munpiilee daana ko Fabulous Woman Network.<ref>https://web.archive.org/web/20221022023415/https://en.m.wikipedia.org/wiki/Ama_Duncan#cite_note-irex-1</ref> noba da la boma ane o pɔgeba empowerment sessions naŋ da be Fabulous Women Network<ref>https://web.archive.org/web/20221022023415/https://en.m.wikipedia.org/wiki/Ama_Duncan#cite_note-3</ref><ref>https://web.archive.org/web/20221022023415/https://en.m.wikipedia.org/wiki/Ama_Duncan#cite_note-2</ref>. == Sakuu Karemmo == Mrs. Duncan gaaɛ la a University ko Ghana, Legon, zie be o da nyɛ o a Bachelor of Arts degree; O da taaɛ a Master's naŋ be Business Administration yi a Paris School ko Business naŋ be France. == Maalebo == Mrs. Duncan da wa nyɛ la neŋyeni ane neŋyeni Nintendo ane lammo kaako ko pɔgeba yagroŋ yidereba kyɛ la taa online courses O sɛgere gbama ayi : ''Yarns of inspiration I, Yarns of inspiration II'' ane ''Networking Made Easy''<ref>https://web.archive.org/web/20221022023415/https://en.m.wikipedia.org/wiki/Ama_Duncan#cite_note-5</ref>. == Sommo yizie == [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:West Africa]] [[Gbuli:pɔge]] [[Gbuli:pɔgeloŋ]] 3ktcjseef5rojgb02p7ft5xnl4e9wqv Adae 0 6462 64177 58881 2026-10-16T06:50:42Z Vision L1 19 Paale la gbulo 64177 wikitext text/x-wiki {{databox|item=Q346656}} '''Adae Tigiri''' (Twi: "pɛnnoo zie") maŋ di la kombonne teŋɛ bee Ashanti poɔ. O maŋ e la pɛnnoo bebiri ko a noba, O e la Sããkonnoo yelnimizeɛ kaŋa ko a Ashanti naa paaloŋ ne o nobɔ ka ba maŋ di saŋa zaa. ==Sommo Yizie== [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:West Africa]] pn3kiu1t39sm7lsaigq49udkrwr4u3n Akosombo-Tema Highway 0 6572 64186 57773 2026-10-16T10:13:22Z Vision L1 19 64186 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q16733337}} '''Akosombo-Tema Highway''' e la a major highway nang tage laŋ a industrial ane port city ko [[Tema]] a gaa fintindigili yizie nang be a [[Akosombo]].<ref>{{cite web|url=http://allafrica.com/stories/201601221779.html|title=Ghana: Tema Motorway Roundabout Traffic Jam to Ease Soon - Nadmo, Assemblies, NGO to Proffer Solution|publisher=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://citifmonline.com/2015/04/03/two-police-officers-perish-near-shai-hills/|title=Two police officers perish near Shai-Hills|first=Efua Idan|last=Osam|date=3 April 2015|publisher=}}</ref> A sori tage la tenne ata lantaa a [[Ghana]], a [[Greater Accra Region]], a [[Eastern Region (Ghana)|Eastern Region]] ane a [[Volta Region]]. == A sori enfuomo mine == <gallery> Duoro kɔre:Tema - Accra Motorway toolbooth.jpeg Duoro kɔre:Aflao road, Kpone, Ghana.jpg Duoro kɔre:The george bush road.jpg Duoro kɔre:The george bush road-1.jpg Duoro kɔre:Aflao road construction.jpeg Duoro kɔre:Hawking, Sokpoe (P1090955).jpg Duoro kɔre:The main Sakumono Ramsar Site as seen from the Tema Beach Road. Pic. 3.jpg Duoro kɔre:Graphic Road linking Kaneshie suburb and Tema-station in Accra, Ghana 7.jpg Duoro kɔre:N1 Ventersburg bypass.jpg Duoro kɔre:N1road.jpg Duoro kɔre:N1 road South Africa.jpg Duoro kɔre:N1 Vrystaat3.JPG </gallery> == Sommo yizie == [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:West Africa]] 1uybz02834cc94w99lnarc5gf9gpm2p Adiyiah 0 6687 64178 59469 2026-10-16T06:51:50Z Vision L1 19 64178 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q74262360}} '''Adiyiah''' e la Ghana sããkoŋ yuori. Noba naŋ taa a sããkoŋ yuori ŋa la: * [[Dominic Adiyiah]] (dɔgebo daare 1989), Ghanaian footballer * [[Richard Akuoko Adiyiah]] (1955–2022), Ghanaian politician == Sommo Yizie == [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:West Africa]] dqk6oglbyd463lxq3xfw8vq3kg9c21c Abusua 0 6713 64176 59874 2026-10-16T06:46:55Z Vision L1 19 Paale la gbulo 64176 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q20117809}} '''Abusua''' e la a yuori ko a [[Akan people|Akan]] sããkonnoŋ noba naŋ taa bɛlo sããŋkonnoŋ naŋ pore a taa guubu ko a ancient [[Akan religion#Abosom|abosom]] ayɔpoi (deities).<ref name=":0">https://books.google.com/books?id=Fmf5UqZzbvoC&dq=Abusua&pg=PA52</ref> A Abusua gbɛre maŋ taa la wuluu kyaare a ma zĩĩ (''mogya''). Ba taa la Abusua sere mine naŋ taa eebo ko a ancients sere ayɔpoi. Noba naŋ e Abusua boŋyeni maŋ laŋ la sããŋkompare a ba dɔgeroŋ gbɛre lombori kaŋa eŋɛ, aŋ na baŋ tu te eŋ yuomo turi naŋ tɔle.<ref name=":0" /> A e la kyiiruŋ ka fo kuli neɛ yɛ naŋ yi bal yeni poɔ. A bal tɛɛtɛɛ la ama Agona (parrot), a Aduana (dog), a Asenie (bat), Oyoko (falcon/hawk), a Asakyiri (vulture), a Asona (crow), a Bretuo (leopard), ane a Ekuona (bull). == Abusua parԑԑ == '''Agona bee Anona''' Noba ko a [[Agona]] e la noba naŋ be a Denkyira naŋ be a Asante, Nkawie. A bondemannewulaa ko a Agona la a dakyeɛ. Ka foo puori neԑ naŋ be a Agona bee Anona, a sagebo na eԑ "Yaa ako nana". O tenne mine ko Agona la [[Tafo]], [[Bodwesango]], [[Fumesua]], Edwumako Techiman, Dunkwa, Asienimpon, Trede Ahwaa, Akyem Apedwa,Akyem Oda,Akyem Asene ===== '''Bretuo''' ===== [[Bretuo]] bezie la Adansi Ayaase, Mampong, Kwahu, Adankranya, Amprofi Tanoso (Tanoso - naŋ peԑle Akumadan) Amoafo, Asiwa, ane Afigyaase/[[Effiduase]]. O e la bondemannewulaa naŋ e leopard. A commander ko a Asante army neŋ a Denkyira da la a Mamponhene ane a yelkori mine, gyamaa zie, yeltare naŋ kyaare zɔɔre la Asante la a yelkopoŋ ko a Mamponhene. ka foo naŋ puori neԑ naŋ be a Bretuo, a sagebo na la "Yaa etwie nana". Tenne naŋ be a Bretuo la a Jamase, Apaa, Kwahu Abene, Domeabra, Agogo-Hwidiem, Adankranya, Suhum-Kwahyia, [[Asiwa]] (kapital ko a Bosome Freho Desekyere) ane Abuotem, Ofoase, Brodekwano, Bosomtwe Beposo. ==== '''Ekoɔna''' ==== Ekuona bezie la a Asante. Ba paale la a Fante naŋ be a Asante, a ba tenne mine la Adanse Fomena ane Asokore. A bondemannewullaa ko Ekuona e la a buffalo. Ka bana puori yaane, ba maŋ saŋԑԑ "Yaa Doku nana". Tenne mine naŋ bebe la a Banko, Mprim, Kona, Asokore-Mampon, Berekum, Kokofu-Abuoso, Adumasa, Heman, Abenkyem, Cape Coast, Jukwaa, ane Duayaw-Nkwanta. === '''Oyoko''' === A falcon e la bone naŋ kyaare [[Oyoko (clan)|Oyoko]]. O e la yiri naŋ taa koobo ko a Asantehene naŋ yi. O tembilii la Kokofu, Kumasi, Dwaben ane Nsuta. O naŋ puori yaane, a sagebo na la "Yaa Obiri nana". Tenne mine meŋ la Bekwae, Mamponten, Bogyae, Dadieso, Obogu, Asaaman Adubiase, Pampaso, Kontanase, Kenyase, ane [[Ntonso]]. A bondemannewullaa la Oyoko clan la a Falcon. Noba bamine maŋ boɔle la 'Ekusi ebusua' azuiŋ noba naŋ be a bal la ka ba boɔlɔ ka "Ekusifo" naŋ be ziiri mine naŋ be a Western region wuleŋ ka a teŋɛ piiluŋ saŋa. === Aduana === Aduana Sagedeebo wuleŋ ka a teŋɛ piiluŋ saŋa, ka ba saakumine da yi saluoni zu sigiwa teŋɛ zu ne salma. Kyɛ ka ba mine meŋ wuli ka ba da yi la zie kaŋa ba naŋ boɔlɔ Asumanya a wa, ba la maaleŋ wuli ka Baa la da de ba niŋe ka ba wa. kyɛ a baa ŋa moɔ la vūū eŋ o noɔre kyɛ ka kɔrɔ zaa da nyigrɛ ne salma. Ba da gaa la teŋɛ kaŋa ba naŋ boɔlɔ Dormaa, ba wuli ka a vūūzɛle naŋ be be la zenɛ. Mine meŋ sagedeɛ la ka a yi Asumanya nobɔ mine meŋ yi a Aduana balgbɛre poɔ meŋ da pare gaa la Akwamu. Tenne mine naŋ be Aduana paaloŋ poɔ la ama, Dormaa ane a Bono pare nobɔ yaga zie, Akwamu ane Twifo Heman. Ka fooŋ meŋ la gaa Asante paaloŋ meŋ a tenne mine ba naŋ taa la ama a Aduana balgbɛre poɔ Kumawu, Asumanya, Kwaman, Boaman, Agogo, Banso, Obo-Kwahu, Kwahu Obomeng Apromaase, Akyem Apapam, Tikurom, Kaase, Apagya, Bompata, Kwaso, Akyease, Manso Agroyesum, Manso-Mmem, Manso-Abodom, Gomoa Ohua and Nyinahen. Doma bone naŋ gu ba a are ko Aduana balgbɛre nobɔ la gbieni/gbegeni ane baa. === Asene === == A Asene nobɔ balgbɛre Doma bone meŋ la zaŋzaŋpele bee zaŋzaŋ ba tembɛrɛ mine la Kumasi Amakom ane Dompoase. Ka Asene bale boorɔ neɛ wa puori fo yaane, a seŋ ka fo sage ŋaa "Yaa Adu nana". Asenie tenne mine meŋ naŋ la be be la ama, Antoa, Agona, Nkoranza, Wenchi, Atwoma, Kofiase, Abira, Baman, Denyase ane Boanim. Adansi Dompoase poɔ, A Asenie bale boorɔ nobɔ la e a Nabiiri bale ŋa poɔ, mannoo wuleŋ ka ba taa la nobɔ naŋ naŋ taa niŋdereba gɔɔloŋ ba poɔ. == * [[Asantemanso]] * [[Adansemanso]] * [[Adanse]] * [[Asante Empire|Asante]] * [[Kwahu]] * [[Kingdom of Denkyira|Denkyira]] * [[Kingdom of Assin|Assin]] * [[Akyem Kingdoms|Akyem]] * [[Asante Empire]] == Sommo Yizie == [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:West Africa]] * Asante, Molefi, ''African Intellectual Heritage'', 1996 * Gyekye, Kwame, An essay on African philosophical thought: the Akan conceptual scheme, 1995 == Ziiri mine liŋkiri == * Asanteman Freeservers of Abusua 0jjhch8nk28f83o20g34yg3ccoea055 Aki and Pawpaw 0 6994 64185 63853 2026-10-16T10:12:06Z Vision L1 19 Paale la gbulo 64185 wikitext text/x-wiki '''''Aki and Pawpaw''''' '''''e la''''' 2021 Nigerian laare sini ka Play Network Studios ane Film One Entertainment<ref>https://pmnewsnigeria.com/2021/12/23/aki-and-pawpaw-remake-rakes-in-n30-million-in-first-week/</ref> maale o. Ka Biodun Stephen, maale o kyɛ la maaleŋ maale a yuoni 2002 Aki na Ukwa sini ka Chinedu Ikedieze ane Osita Iheme<ref>https://web.archive.org/web/20241129012941/https://www.pulse.ng/entertainment/movies/check-out-the-new-teaser-for-biodun-stephens-aki-and-pawpaw-remake/t7x99qc</ref> <ref>https://tribuneonlineng.com/old-nollywood-glam-at-aki-and-pawpaw-premiere/</ref><ref name=":0">https://web.archive.org/web/20220816151709/https://vivacinemas.com/movies/aki-and-paw-paw/</ref>maale. O da yi la gbaŋgbale 15 December 2021, a piili yiri tiiviri zu a 17 December 2021<ref name=":0" />. A sini taa la deɛdeɛnebe ka ba mine la Amechi Muonagor, Real Warri Pikin, Blessing Jessica Obasi, Charles Inojie, Chioma Okafor, Uti Nwachukwu, Toyin Abraham, Stan Nze, Juliet Ibrahim, Calabar Chic, ane Francis Sule. == Synopsis == Aki ane Pawpaw ba baŋ kyɛ kpɛ bondannoo poɔ, a yi mannyigenoo, faabo a paa seŋ ba nyɛ a tuo na bondannoo naŋ taa<ref>https://www.premiumtimesng.com/entertainment/nollywood/501407-movie-review-19-years-after-aki-and-pawpaw-fail-to-grow-up.html</ref> == Deɛdeɛnebe == * Chinedu Ikedieze naŋ e Aki * Osita Iheme naŋ e Pawpaw * Toyin Abraham naŋ e Mama Nkiru * Amaechi Muonagor naŋ e Mazi Mbakwe * Real Warri Pikin naŋ e Awenayerin * Uti Nwachukwu naŋ e Panshak * Stan Nze naŋ e Donald * Calabar Chic * MC Lively * Beverly Osu naŋ e Demide * Juliet Ibrahim naŋ e Brenda * Hanks Anuku naŋ e Chief Priest * Chioma Okafor naŋ e Samantha == Kyɔɔtaare ane iribu == {| class="wikitable" !Year !Award !Category !Recipient !Result !Ref |- |2023 |Africa Magic Viewers' Choice Awards |Best Actor In A Comedy Drama, Movie Or TV Series |Chinedu Ikedieze |Nominated |D<ref>https://dstv-fe-africamagic-prod.s3.us-east-1.amazonaws.com/africamagic/en-ng/show/amvca/season/9/news/full-list-here-are-all-our-amvca-9-nominees/news</ref> |} == Sommo yizie == [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:West Africa]] iuyumv8d5ejioerj5mx8o9s6pr8i21v 2026 Ghana floods 0 7260 64183 63425 2026-10-16T09:29:39Z Vision L1 19 Paale la gbulo 64183 wikitext text/x-wiki '''A 2026 Ghana kompiiri''' da yi a teŋkpoŋ poɔ, Accra ane tembilii na zaa naŋ peɛle o a ŋa; Kaneshie, Adabraka, Circle, Weija, Adentan, East Legon, Achimota, Spintex, Teshie ane ziiri mine naŋ be a Kwame Nkrumah Interchange. A nenkpoŋ naŋ kaara a GMet, Dr Ignatius Kweku Williams da dɔre la noba ka ba maŋ peɛre yɛlɛ yi a sagama karekyire zie. A yeli ŋa da eeɛ la a yi sakpoŋ naŋ da mi a Sunday daare tensogɔ te ta a Monday daare baguo.<ref>https://www.citinewsroom.com/2026/06/gmet-issues-fresh-rain-warning-as-accra-battles-flooding/</ref><ref>https://www.modernghana.com/news/1506509/when-the-rain-comes-so-do-the-thieves-accras.html</ref><ref>https://www.africanews.com/2026/06/29/deadly-floods-sweep-through-ghanas-capital/</ref><ref>https://gna.org.gh/2026/06/greater-accra-floods-trap-residents-cut-roads-off-public-vigilance-urged/</ref> A yi a gɔbenenti kpambire naŋ kaa a teŋɛ zinlaafeeloŋ yɛlɛ,Mubarak Mohammed Muntaka, ka a June kyuu poɔ ka saa miibo na e la kpoŋ a ta 593.2 millimetres a yi a yuoni 1995. Ka a sakpoŋ miibo na wane la kompiiri ka a ta 169.2 millimetres haware 24 poɔ.<ref>https://gna.org.gh/2026/06/ghana-records-highest-monthly-rainfall-since-1995-as-june-floods-kill-12-interior-minister/</ref> A Ghana saakarekyire da yeli ko la noba naŋ kpeɛrɛ a Greater Accra, Central, Ashanti ane Eastern irigyin poɔ a kyaare ne a sakpoŋ miibo a yi a June kyuu ane a July piiluu poɔ<ref>https://web.archive.org/web/20260630164340/https://allafrica.com/stories/202605200355.html</ref>. Ba nyɛɛ a saa miibo a wagere ŋa poɔ ka a ta 100 ane 150 millimetres.<ref>https://gna.org.gh/2026/06/heavy-rains-submerge-parts-of-accra-as-security-agencies-intensify-rescue-operations/</ref> == Bone naŋ so a kompiiri == A kompiiri yaga zie bone naŋ maŋ waana ne la yie ba naŋ maŋ ŋmaa kõɔ tuubo zie ane ba naŋ maŋ bona lɔɔrɔ sagere bara kõɔ tuubo soe poɔ.<ref>https://www.modernghana.com/news/1506528/ghanas-floods-and-national-security-lessons-from.html</ref> A Convention People’s Party (CPP) manne la a yeli ŋa ka o e ka meŋɛ buobo saambo la kyɛ dɔrɔ noba naŋ kpeɛrɛ kompiiri zie ka ba kpeɛrɛ ne emmaaroŋ kyɛ maŋ nare gɔ baminne kyaare ne a kompiiri. Ka kyɛ ba meŋ la dɔre a gɔbenenti kpambiri naŋ kaara a fitigidigili yɛlɛ,John Jinapor ka o ŋmaare a vuu mie na zaa naŋ be a kompiiri ziiri na zaa.<ref>https://www.adomonline.com/accra-flooding-is-self-inflicted-and-avoidable-cpp-urges-immediate-government-action/</ref> A 2023 Ghana kompiiri meŋ da waaɛ la a yi a sakpoŋ naŋ da mi a 7th March 2023.<ref>https://floodlist.com/africa/ghana-accra-floods-march-2023</ref> == Faaloŋ == A yi National Disaster Management Organization (NADMO) ka noba naŋ ta 3,000 a Accra's Odawna ziiri na la ka a kompiiri da pɔŋ naŋ da piili a Sunday tensogɔ.<ref>https://africa24tv.com/ghana-flooding-over-3000-houses-destroyed/</ref> Yie naŋ ŋaŋ 24 da sãã a Samreboi-Asankragwa a yi a kompiiri zuiŋ.<ref>https://www.citinewsroom.com/2026/06/over-24-buildings-collapse-in-samreboi-asankragwa-floods/</ref> A 29th June 2026, noba bawai ka ba yeli ka ba kpie la a yi a kompiiri. <ref>https://www.graphic.com.gh/news/general-news/accra-floods-nine-confirmed-dead.html</ref>A kuuoni la leɛ ta 13 a nyaazie daare. A yi Ghana National Fire Service (GNF), ka a noba naŋ kpi na ba baŋ waa la yaga ka kyɛ ba tuo faa la noba 470 nyɔvoe.<ref>https://www.bbc.com/news/articles/cn4r8zlv8edo</ref><ref>https://www.thenews.com.pk/latest/1407669-at-least-13-killed-thousands-affected-after-flash-flooding-hits-ghana</ref> A kompiiri wane la vuu a ɔrɔbare maaloo zie naŋ peɛle a Kwame Nkrumah circle.<ref>https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/6/29/fire-and-floods-hit-ghanas-capital-as-residents-are-left-stranded</ref> == Interventions == A Ghana gɔbenenti yeli ka a yelwonni e la zipeere yɛlɛ naŋ e a yelkpoŋ kaŋa naŋ waane a kompiiri a teŋɛ poɔ ka ka ba na lanne a Zoomlion Ghana Limited ka ba iri a Achimota-Abofu sagere kyire bare zie kyɛ maale zie ba naŋ na baŋ maŋ kyire sagere bara a Greater Accra Metropolitan ziiri. A gɔbenenti kpambiri naŋ kaara a naaloŋ ne puoruu yeltare Mr Ahmed Ibrahim vɛŋɛɛ la ka duoro yi ta a noba wagere na o naŋ da wa kaa a zie.<ref>https://www.ghanabusinessnews.com/2026/07/01/ghana-government-and-zoomlion-reopen-achimota-transfer-station-to-ease-post-flood-waste-crisis/</ref> == Sommo yizie == [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:West Africa]] jmsvdcyg9fejr1xxrrrphrdrls7vbqr 64184 64183 2026-10-16T09:47:13Z Vision L1 19 64184 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q140570761}} '''A 2026 Ghana kompiiri''' da yi a teŋkpoŋ poɔ, Accra ane tembilii na zaa naŋ peɛle o a ŋa; Kaneshie, Adabraka, Circle, Weija, Adentan, East Legon, Achimota, Spintex, Teshie ane ziiri mine naŋ be a Kwame Nkrumah Interchange. A nenkpoŋ naŋ kaara a GMet, Dr Ignatius Kweku Williams da dɔre la noba ka ba maŋ peɛre yɛlɛ yi a sagama karekyire zie. A yeli ŋa da eeɛ la a yi sakpoŋ naŋ da mi a Sunday daare tensogɔ te ta a Monday daare baguo.<ref>https://www.citinewsroom.com/2026/06/gmet-issues-fresh-rain-warning-as-accra-battles-flooding/</ref><ref>https://www.modernghana.com/news/1506509/when-the-rain-comes-so-do-the-thieves-accras.html</ref><ref>https://www.africanews.com/2026/06/29/deadly-floods-sweep-through-ghanas-capital/</ref><ref>https://gna.org.gh/2026/06/greater-accra-floods-trap-residents-cut-roads-off-public-vigilance-urged/</ref> A yi a gɔbenenti kpambire naŋ kaa a teŋɛ zinlaafeeloŋ yɛlɛ,Mubarak Mohammed Muntaka, ka a June kyuu poɔ ka saa miibo na e la kpoŋ a ta 593.2 millimetres a yi a yuoni 1995. Ka a sakpoŋ miibo na wane la kompiiri ka a ta 169.2 millimetres haware 24 poɔ.<ref>https://gna.org.gh/2026/06/ghana-records-highest-monthly-rainfall-since-1995-as-june-floods-kill-12-interior-minister/</ref> A Ghana saakarekyire da yeli ko la noba naŋ kpeɛrɛ a Greater Accra, Central, Ashanti ane Eastern irigyin poɔ a kyaare ne a sakpoŋ miibo a yi a June kyuu ane a July piiluu poɔ<ref>https://web.archive.org/web/20260630164340/https://allafrica.com/stories/202605200355.html</ref>. Ba nyɛɛ a saa miibo a wagere ŋa poɔ ka a ta 100 ane 150 millimetres.<ref>https://gna.org.gh/2026/06/heavy-rains-submerge-parts-of-accra-as-security-agencies-intensify-rescue-operations/</ref> == Bone naŋ so a kompiiri == A kompiiri yaga zie bone naŋ maŋ waana ne la yie ba naŋ maŋ ŋmaa kõɔ tuubo zie ane ba naŋ maŋ bona lɔɔrɔ sagere bara kõɔ tuubo soe poɔ.<ref>https://www.modernghana.com/news/1506528/ghanas-floods-and-national-security-lessons-from.html</ref> A Convention People’s Party (CPP) manne la a yeli ŋa ka o e ka meŋɛ buobo saambo la kyɛ dɔrɔ noba naŋ kpeɛrɛ kompiiri zie ka ba kpeɛrɛ ne emmaaroŋ kyɛ maŋ nare gɔ baminne kyaare ne a kompiiri. Ka kyɛ ba meŋ la dɔre a gɔbenenti kpambiri naŋ kaara a fitigidigili yɛlɛ,John Jinapor ka o ŋmaare a vuu mie na zaa naŋ be a kompiiri ziiri na zaa.<ref>https://www.adomonline.com/accra-flooding-is-self-inflicted-and-avoidable-cpp-urges-immediate-government-action/</ref> A 2023 Ghana kompiiri meŋ da waaɛ la a yi a sakpoŋ naŋ da mi a 7th March 2023.<ref>https://floodlist.com/africa/ghana-accra-floods-march-2023</ref> == Faaloŋ == A yi National Disaster Management Organization (NADMO) ka noba naŋ ta 3,000 a Accra's Odawna ziiri na la ka a kompiiri da pɔŋ naŋ da piili a Sunday tensogɔ.<ref>https://africa24tv.com/ghana-flooding-over-3000-houses-destroyed/</ref> Yie naŋ ŋaŋ 24 da sãã a Samreboi-Asankragwa a yi a kompiiri zuiŋ.<ref>https://www.citinewsroom.com/2026/06/over-24-buildings-collapse-in-samreboi-asankragwa-floods/</ref> A 29th June 2026, noba bawai ka ba yeli ka ba kpie la a yi a kompiiri. <ref>https://www.graphic.com.gh/news/general-news/accra-floods-nine-confirmed-dead.html</ref>A kuuoni la leɛ ta 13 a nyaazie daare. A yi Ghana National Fire Service (GNF), ka a noba naŋ kpi na ba baŋ waa la yaga ka kyɛ ba tuo faa la noba 470 nyɔvoe.<ref>https://www.bbc.com/news/articles/cn4r8zlv8edo</ref><ref>https://www.thenews.com.pk/latest/1407669-at-least-13-killed-thousands-affected-after-flash-flooding-hits-ghana</ref> A kompiiri wane la vuu a ɔrɔbare maaloo zie naŋ peɛle a Kwame Nkrumah circle.<ref>https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/6/29/fire-and-floods-hit-ghanas-capital-as-residents-are-left-stranded</ref> == Interventions == A Ghana gɔbenenti yeli ka a yelwonni e la zipeere yɛlɛ naŋ e a yelkpoŋ kaŋa naŋ waane a kompiiri a teŋɛ poɔ ka ka ba na lanne a Zoomlion Ghana Limited ka ba iri a Achimota-Abofu sagere kyire bare zie kyɛ maale zie ba naŋ na baŋ maŋ kyire sagere bara a Greater Accra Metropolitan ziiri. A gɔbenenti kpambiri naŋ kaara a naaloŋ ne puoruu yeltare Mr Ahmed Ibrahim vɛŋɛɛ la ka duoro yi ta a noba wagere na o naŋ da wa kaa a zie.<ref>https://www.ghanabusinessnews.com/2026/07/01/ghana-government-and-zoomlion-reopen-achimota-transfer-station-to-ease-post-flood-waste-crisis/</ref> == Sommo yizie == [[Gbuli:Gampɛlɛ zaa]] [[Gbuli:Dagaare]] [[Gbuli:Ghana]] [[Gbuli:Mainpage]] [[Gbuli:Africa]] [[Gbuli:West Africa]] dnlwh4j6ofhjaptsaxyghrc3mnwjz3s