Wikipedia diqwiki https://diq.wikipedia.org/wiki/Pela_Seri MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter Medya Xısusi Werênayış Karber Werênayışê karberi Wikipediya Werênayışê Wikipediya Dosya Werênayışê dosya MedyaWiki Werênayışê MedyaWikiyi Şablon Werênayışê şabloni Peşti Werênayışê peşti Kategoriye Werênayışê kategoriye Portal Werênayışê portali TimedText TimedText talk Modul Werênayışê moduli Event Event talk Evolusyon 0 45191 556716 530611 2026-09-07T00:53:41Z InternetArchiveBot 21954 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 556716 wikitext text/x-wiki {{Biyolociya evolusyonal}} '''Evolusyon''', [[Biyolociye|biyolociye]] de be raverşiyayışi zemani ra vuriyayışo [[Gani|ganiyan]]o, vuriyayışo [[Cênetik|cênetik]]o û karaktero newe gırotış, karaktero kıhan vinikerdışo. Verêni evolusyon her çi de esto. Evolusyon de gani/ganie hali cıyo verêni ra vurino/vurina, teberi cı û zerrey cı de vuriyayış beno. Ewro evolusyon [[Biyolociye|biyolociye]] de kerreya seriya û biyolociye her çi sero raya evolusyoni ra unına.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://global.britannica.com/EBchecked/topic/197367/evolution |access-date=2014-11-11 |archivedate=2014-05-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140528144807/http://global.britannica.com/EBchecked/topic/197367/evolution }}</ref> Evolusyon jew teoriya û na teoriye de heme ganiyan heywan, resayoği (nebati) û ganiê bini ke dınya ser de esti, heme inan ganiê ke verê inan ra est bi, uca ra yeni. Evolusyon de jew populasyoni ganiyan, kompozisyoni cênetiki de be [[Mutasyon|mutasyon]]i tesadufi ra vıraziyeno.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://evolution.berkeley.edu/evosite/evo101/IIIC1Mutations.shtml |access-date=2014-11-11 |archivedate=2011-11-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111102182615/http://evolution.berkeley.edu/evosite/evo101/IIIC1Mutations.shtml }}</ref> [[Cênetik|Cên]] de mutasyoni, goçi ya zi turê binan miyan de transferi [[Cênetik|cênan]] ra vecino û peyêni ganio newe/gania newiye de varyasyoni vırazeni, no evolusyono. Evolusyon no vurnayışi ra deha hêdio û pêro populasyonan de beno. Ganiyani dınya ra tenya 2 milyon gani şınasiyeni û klasifike biyi. Tay texminan vani ki dınya ser de 10 (des) û 30 (hirıs) miyan de ganiy esti. Heme enê ganiy, piyo miyandar ra amey û peyniya averşiyayış û vuriyayışo evolusyonalo. [[Merdum]] û heywani bini, vere 150 milyon serran, jew [[Shrew]] (ganiya ke zey [[Mere]] asena) ra amey û na mere [[Dare|daran]] ser de cuwiyêne. [[Çıçıkın]], [[Mase|Masi]], [[Fırdoği]] (theyr), [[Mari]] û dı cuwiyayışdari heme ninan verê 600 milyon (şeştise) serran ra tenya jew gani (malık) ra yeni.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://global.britannica.com/EBchecked/topic/197367/evolution |access-date=2014-11-11 |archivedate=2014-05-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140528144807/http://global.britannica.com/EBchecked/topic/197367/evolution }}</ref> Ê heme heywan û nebatan 3 (hiri) milyar serran ra ver, jew organizma ra yeni.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://evrimianlamak.org/e/Ana_Sayfa |access-date=2014-11-11 |archivedate=2011-10-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111022044822/http://evrimianlamak.org/e/Ana_Sayfa }}</ref> Evolusyon, [[Biyolociye|biyolociye]] teber de, [[Biyolociya konservasyone|biyolociya konservasyone]] (biyolociya seveknayışe), [[Biyolociya pilbiyayışe|biyolociya pilbiyayışe]], [[Ekolociye|ekolociye]], [[Fizyolociye|fizyolociye]], [[Paleontolociye|paleontolociye]] û [[Tıb|tıb]]i sero zi xaptıno. Ninan teber de evolusyon [[Ziraet|ziraet]], [[Psikolociye|psikolociye]], [[Antropolociye|antropolociye]] û [[Felsefe|felsefe]] sero zi tesır kerdo. Biyoloği evolusyonali, raveri referansi ke evolusyoni raşt keni, inan vêneni, dıma inan test keni û a keni inan ra. == Vêrde/Tarix == Vêrdey/tarixi merdıman de fıkiri evolusyoni, kıhano. Papazi Xıristiyani [[Gregoro Nazianıc]] û [[Augustinus]] vato ki [[Homa]] vıraşto ganiyan ra emma tay inan be zemani ra vuriyi û raver şiyi. Emma no fıkiri şıma şınasiye/zanışiye ra nêamey, [[Din|din]]i ra ameo çunki gorey inan ra eke [[Nuh]] heme ganiyan gemi de pêro kerdo, senin heme ganiyan kowti gemiye ra, a ri ra ê vati ki tay ganiyan be zemani ra zemani peyi de veciyi. Filozofi antiki [[Anaksimandros]] zi vato ki asayışi heywanan şeno bıvuriyo, filozofo bin [[Empedocles]] vato ki gani şeno jewbiyayışi ganiyani binan ra vıraziyo. Tarixi [[İslam]]i de [[El-Cahız]] kıtabi xo 'Kitab el Haywanat' de zi vato ki ganiyan miyan de evolusyon esto. [[Aristoteles]] ra hata [[Konfuçius|Konfuçyus]]i, zafi namanê namdaran, evolusyoni sero çi nuşto. [[İbni Sina]] û [[İbni Haldun]]i zi evolusyoni sero çi nuşto û vinayışi inan izah kerdi. Seserra 19 de [[Jean-Baptiste Lamarck]] rıstım û cênetiki ganiyan sero cıgeyrayış kerdo û hipotez vıraşto emma cıgeyrayışi xo vıran biyo. Tewr peyên [[Charles Darwin]] evolusyoni sero cıgeyrayış kerdo û mekanizmaya evolusyonali raya [[Seleksiyon]]i ra a kerdo û cıgeyrayışi xo biyo raşt. [[Charles Darwin]] tarixi tebieti sero kari kerdo. O serra 1859 de jew teoriya evolusnoyale eşto meydan û no teoriya xo ewro sentezo en herao. No iddiaya xo raşt biyo emma kemi biyo, yani Darwin evolusyonal pêro nêdiyo. [[Seleksyon]]i Darwini vano ki eke jew gani wayiri jew organano, gorey ganiyan binan ra deha quwetıno, quweti xo deha esto, o şeno heyati de bımano, cınde bo. A ri ra gani ganiyani binan ra wayiri avantaji beno û cuwıno. Darwin serrani 1831-1836 miyan de semedi xapitene, xeylê cayani dınya şiyo û cıgeyrayışi kerdi. Nê serran de mezgi xo ra fıkiri evolusyoni ame. O tay cayan de 3 (hiri) serri vêrdno. Peyêni, [[Adeyê Galapagos]]i de qarar dayo û inca de mendo. O inca de fark kerdo û ganiya ke ganiyani binan ra deha avantajê xo esto, heyat de maneno. A ri ra Darwin inca de hiri prensibi vıraşto; * Jew popolasyoni ganiyan de xeylê karakteristiki esti û enê karakteristiki be biyayış û pêmendışi ra ganiyani newan rê şıni * Ganiy, merdeyan ra vêşi pê maneni û leyri keni * Jew populasyono miyani de amorê ganiyan pêro hem (sebıt) maneno, populasyon de bêpeyni pil nêbeno Dıma enê prensiban, Darwin kıtab û cıgeyrayışi xo [[Rıstımê ganiyan]] (Kokê türan) nuşto. Darwin 30 (hirıs) serran ra zêde delil cı gêro, uno (ewno). Emma heta serra 1858 fıkiri xo nêvato, çunki tersao. Çı wext [[Alfred Russel Wallace]] zey teoriya Darwini jew teoriya bin vıraşto û be mektubi ra rışto, Darwin qarar dayo ki fıkiri xo a kero. Darwin û Wallace her dı zi evolusyoni sero fıkiri xo a kerdi û [[Tez|tezi]] vıraşti. Emma Darwin serra 1859 de cıgeyrayışi xo "On The Origin of Species by Means of Natural Selection or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life" ([[Perodayışê Cıwiyayışi de Seleksiyono Natural ya zi be Raya Seveknayışê Irqanê Avantajdaran ra Rıstımê Ganiyan]]) çap kerdo û no cıgeyrayış zaf namdar biyo û fıkiri Darwini fıkiri Wallacey ra deha hera û namdar biyi. No kıtab biyolociye de kıtabê do namdari biyo. Serra 1930i de [[Gregor Mendel]] teoriya cênetiki vıraşto, biyolociya molekulare sero zaf feyda kerdo. Na teoriye be teoriya Dawrini ra jew biyo û evolusyoni ewroyên ameo meydan. Be cıonyayışi rocane ra evolusyon ''jew hewuzê cênan de gırebiyayış û vuriyayışi allelano ke nesıl be nesıl karakteri ganiyan jewbinan ra beno''. Ewro name teoriya evolusyonale ''Teoriya Evolusyono Sentetik''o. === Vêrde de averşiyayşi evolusyoni === Skalaya ke bın dera, cıgeyrayışi evolusyonali sero jew onyayışi pêroyi mocnena; [[Dosya:Vesalius Portrait pg xii - c.png|thumb|200px|[[Andreas Vesalius]]]] [[Dosya:William Harvey 2.jpg|thumb|200px|[[William Harvey]]]] [[Dosya:Statue Lamarck Leon Fagel.jpg|thumb|200px|[[Jean-Baptiste Lamarck|J.B. Lamarck]]]] [[Dosya:Charles Darwin 01.jpg|thumb|200px|[[Charles Darwin]]]] [[Dosya:Gregor Mendel.png|thumb|200px|[[Gregor Mendel]]]] Serra 1543 [[Andreas Vesalius]] eseri Galeni sero xaptiyo û anatomiya merduman sero vıranê xo diyo. Vesalius be name “''De humani corporis fabrica libri septem''” yani “''Estiya Bedeni Merduman Sero Hawt Kıtabi''” ra kıtab nuştoi cıgeyrayışi xo izah kerdo. <ref>The Early Superstitions of Medicine, The Popular Science Monthly, May 1872, Volume 1, pp95-100,</ref> Serra 1628 [[William Harvey]], Haver jew doktor biyo û vato ki goyni, zerre (qelb)i ra wucıdi merduman ri pompa beni, erziyeni. O be name "''Exercitatio Anatomica de Motu Cordis et Sanguinis in Animalibus''"i ra jew kıtabo ilmi nuşto. No kıtab 200 (dıse) serran cuwiyayışi İngılızan sero tesır kerdo. Teolociya ke vano be mezgi ra plan û estiya [[Homa]]y şeno areze bo, vıraziyao.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.evrimianlamak.org/e/P1:evrim_tarihi_2_3 |access-date=2014-11-12 |archivedate=2011-11-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111108232547/http://www.evrimianlamak.org/e/P1:evrim_tarihi_2_3 }}</ref> Serra 1666 de [[Nicolas Steno]], Steno jew kutıkmase teşrix kerdo û areze kerdo ki dızanê kutıkmase, zey kerrey ke uca de esti, hemo (eyniyo). Dıma diyo ki letey kerreyan, esasen fosili, yani kerre niyo. Uca ra [[Palentolociye]] ameo meydan. Dıma Steno xo dayo ilim û fazê/safhay fosilan sero kar kerdo. <ref name="evrimteorisi.org">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.evrimteorisi.org/index.php?option=com_content&view=article&id=283&Itemid=108 |access-date=2014-11-12 |archivedate=2014-08-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140820173218/http://www.evrimteorisi.org/index.php?option=com_content&view=article&id=283&Itemid=108 }}</ref> Serraa 1735 de [[Carl Linnaeus]], Linnaeus, [[Biyolociye|biyolociye]] û [[Botanike|botanik]] de esasi [[Sınıfkerıdşo ilmi|Sınıfkerdışo ilmi]] ardo, heme ganiyan jew cetvel ser de mocno. No metodê xo ewro zi esto û gureyeno. <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.evrimianlamak.org/e/P1:evrim_tarihi_2_4 |access-date=2014-11-12 |archivedate=2011-11-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111109000031/http://www.evrimianlamak.org/e/P1:evrim_tarihi_2_4 }}</ref> Serra 1749 de [[Comte de Buffon]], Buffon vato ki semedi vêrdey/tarixi cihani/dınyay sero çi vatene tarixi [[Erdkure]] be çiyi ke [[İncil]]i de ca nêgeni, be inan ra a bo, û tarixi dınya be fiziki [[Isaac Newton]]i ra izah bo. No teber de Buffon, be eseri xo "''Histoire naturelle générale et particulière''" de vato ki cuwiyayış tay şertan de be xo ra resao û be xo ra vecio. Fıkiri Buffoni sebebi xeylê resayışani evolusyonali biyo. Mısal teoriya [[Charles Darwin|Darwin]]i dewamê vınayışê Buffonio.<ref name="evrimteorisi.org"/><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.evrimianlamak.org/e/P1:evrim_tarihi_2_5 |access-date=2014-11-12 |archivedate=2011-11-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111108232554/http://www.evrimianlamak.org/e/P1:evrim_tarihi_2_5 }}</ref> Serra 1789 de [[Thomas Robert Malthus|Thomas Malthus]]; Malthus, pilbiyayışi nıfusi sero kari û cıgeyrayışi kerdo û enê cıgeyrayışi eseri xo "''A An Essay on the Principle of Population as it affects the Future Improvement of Society''" de bınê şerti mınasibi de nuşto. Eseri xo de bınê şertê mınasibi de [[Populasyon|populasyon]], pilbiyayışi maddey werdey ra deha leze beni pil.<ref>Korotayev A., Malkov A., Khaltourina D. Introduction to Social Macrodynamics: Secular Cycles and Millennial Trends. Moscow: URSS, 2006. ISBN 5-484-00559-0</ref> Serra 1812 de [[Georges Cuvier]] vıraştoğo [[Paleontolociye|Paleontolociya ilmia]] û jew merdımê do [[Fıransız]]o. Nuştey xo "''Recherches sur les ossements fossiles de quadrupèdes''" (''Fosılê Ganiê ke Çehar Payê xo Esto, İnan sero Cıgreyrayışi'') de eseri xo de vato ki her fosil, dewamê fosilo verênio û verêni vato ki "[[Peynidiyayışê populasyonan]]i" eşto meydan. Nê cıgeyrayışi hipotezi Cuvieri afeto tebii ya zi ideay [[Katastrofizm]]i vıraşto.<ref>Prof.Dr.Ali Demirsoy [http://yunus.hacettepe.edu.tr/~demirsoy/Kitaplar_files/YTK_1_2.pdf "Yaşamın Temel Kuralları] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206040509/http://yunus.hacettepe.edu.tr/~demirsoy/Kitaplar_files/YTK_1_2.pdf |date=2016-02-06 }}", Meteksan Yayınları, Ankara 1990. ISBN 97577460307</ref> Cuvier'in Hipotezê afeto tebii esasen jew hipotezo raşt niyo û semedi evolusyoni rakerdış nêgureyeno.<ref>“1oo Prüfungsfragen Abitur Biologie” - Prof. Dr. Wilfried Probst, Bibliografisches İnstitut AG, Mannheim 2009</ref> Miyani serrani 1815-1822 de [[Jean-Baptiste Lamarck]], verê Darwini ra çınibiyayışi [[Tur|tur]]an û be zemani ra vuriyayışi ganiyan, zey ma ewro vani, be zemani ra evolusyoni ganiyan, raveri naturalist Lamarck vıraşto û eşto meyndan. Karê Lamarcki [[Lamarckizm]] ya zi be name bini ra ”resnayışi hısusiyeti ke geniyaê”, vano ki heme [[Gani|gani]]yan [[Piyo miyandar|tenya yew rıstım/kok]]i ra yeni û caê ket ede gani cuwıni, vuriyayışi ke uca de yeno meydan, semedi/seba ganio ke uca de cuwiyene xaptıno, heme tewrdar/mensıbê populasyoni ser de vuriyayış vırazeno. Mısal gorey Lamarcki ra, '''organo ke gureyeno, oyo ki reseno; organo ke nêgureyeno, oyo ki kor beno'''. No hısusiyeto ke newe gêniyao, nesılê newan sero be raya cênetiki ra şeno bıresiyo.<ref>Evolution Mensch” - Rosemarie Benke-Bursian, Gondram Yayınları, Bindlach 2006</ref> No waziyet zêdebiyayış, ferqgıretış û vuriyayışi ganiyan sero raye a keno. İdeay Lamarcki cênetik ser de gırd tesır kerdo emma be diyayışi [[Cênetik|cênan]] ra na ideay xo ameo terk kerdene.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.evrimianlamak.org/e/P1:evrim_tarihi_3_2 |access-date=2014-11-12 |archivedate=2011-11-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111108211850/http://www.evrimianlamak.org/e/P1:evrim_tarihi_3_2 }}</ref> Serrani 1838-1859 miyan de ,[[Charles Darwin]] be kıtabi xo "''[[Rıstımê Ganiyan]]''" de Charles Darwin û hem zeman de [[Alfred Russell Wallace]], "Teoriya Evolusyonale be Raya Seleksiyono Natural" eşti meyndan û ê vati ki heme ganiyan tenya jew gani (rıstım/kok) ra yeni, turê [[Gani|gani]]yan de vuriyayış beno, û çıray/sebebi enê vuriyayışian, fıkirê Lamarcki (be vuriyayışi cayan ra gani karatero newe gêno û be raya cênetiki ra dana leyr û qıcê ra) niyo, vuriyayış û averşiyayışi gani, şerti rê deha howl û weş uyum kerdışi ganiyano. [[Adaptasyon]], peynia [[Seleksyiono natural]]io, emma gorey Lamarcki ra no waziyet ca de seba cuwiyene, uyum û ihtimalê uyumê ganiyan biyi.<ref>“Evolution und Biologische Vielfalt” - Prof. Dr. Wilfried Probst, Bibliografisches İnstitut & F.A. Brockhaus, Mannheim 2008</ref> Serra 1853 de [[Gregor Mendel]] cênetikê bezelyeyan sero kari kerdo û vato ki karakterê cênetiki be zemani ra pi ra qıci rê vêrıno û eno heme ganiyan de esto. Yani karakter be zemani ra nesılê newan rê vêrıno. No fıkirê Mendeli, zemanê xo de elaqa nêdiyo emma dıma merdışi Mendeli [[Cênetika Mendeli]] esas kerreya [[Biyolociye|biyolociye]] biya.<ref>Bowler, Peter J. (2003). Evolution: the history of an idea. Berkeley: University of California Press. ISBN 0-520-23693-9.</ref> Serra 1930 de ilimdari zey |[[Ronald Fisher|Fisher]], [[J.B.S. Haldane|Haldane]] û [[Sewall Wright|Wright]] [[İngiltere|İngiliz]]i û biyoloği evolusyonali [[Ronald Fisher]], [[J.B.S. Haldane]] ve [[Sewall Wright]] û karê vıraştoği [[Cênetika populasyone]] Fisher'in "''The genetical theory of natural selection Evolution''" de [[Seleksiyono natural]] dınyay Mendeli de senin kar keno û senin aver şıno, ê ninan sero raya matematiksel ra modeli vıraşti.<ref>Hald, Anders (1998). A History of Mathematical Statistics. New York: Wiley. ISBN 0-471-17912-4.</ref> Serra 1937 de [[Theodosius Dobzhansky]], cênetikzanao [[Ukrayna]]ıci û biyoloğo evolusyonal Dobzhansky, "''Genetics und the Origin of Species''" (“''Genetik ve Türlerin Kökeni''”) isimli kitabında iddia kerdê ki [[Mutasyon|mutasyon]]i her zeman natural vecıni, tay halan de mutasyoni tay zemanan de zerar dani, mutasyoni tesır nıkeni, ê delıli inani veti, ê [[Sentezo Evolusyonalo Modern]] rê şekıl daê û ê [[Biyolociya evolusyonale]] ser de rolo merkezi kay kerdê.<ref>{{Dergi kaynağı|last=Ford|first=E. B.|authorlink=|year=1977|month=November|journal=Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society|volume=23|issue=|title=Theodosius Grigorievich Dobzhansky, 25 January 1900 -- 18 December 1975|pages=58–89|doi=10.1098/rsbm.1977.0004}}</ref> Serra 1942 de |[[Ernst Mayr]], [[Julian Huxley]] teoriya [[Charles Darwin|Darwin]]i (teoriya evolusyonale) û teoriya [[Gregor Mendel|Mendel]]i ([[Cênetik]]) eserê inan, "''Systematics and the Origin of Species''" û "''Evolution - The Modern Synthesis''" jew te lewe ardê û modern [[Niyolociya molekular]] û bınê roşniya [[Cênetika populasyonale]] de vatê, Ernst Mayr û Julian Huxley no karê inan rê, name sentezo evolusyonalo modern daê.<ref>Mayr, Ernst: Systematics and the Origin of Species from a Viewpoint of a Zoologist, Harvard University Press 1942</ref><ref>Huxley, Julian (2010): Evolution - The Modern Synthesis, MIT Press</ref> == Adaptasyon == Adaptasyon evolusyon de meseleyo esasio. Dıma [[Seleksiyono natural|seleksiyono natural]]i zemano ke tede cayi [[Habitat|habitat]]i organizma de vuriyayış beno, eke organizma şena hema bıcıwo, gani û cınde bo cı ri vaciyeno, adaptebiyayışo ganiyano. Be raverşiyayışi zemani ra be adaptasyoni ra bedeni organzimayan hêdi hêdi vuriyeni û hali cıyo natural keni vini.<ref>Sterelny, K. & Griffiths, P. E. (1999) ''Sex and Death: An Introduction to Philosophy of Biology'' p.217 University of Chicago Press. ISBN O-226-77304-3</ref><ref>Freeman, S. & Herron, J.C., (2007)"Evolutionary Analysis" p. 364 Pearson Education Inc. ISBN 0-13-227584-8</ref> Ganiyo/a ke şeno/a adapte bo, cı ri vaciyeno/a ganiyo/a adaptiv. Adaptasyon jew vurnayışo [[Cênetik|cênetik]]o ke semedi cuwiyayışi ganiyan asenkerdış û dewami inan vıraştış merduman sero tesır keno. Adaptasyon şeno cênetik, fizolocik ya zi hareketi bo. Rengi posti, tenya [[Post|post]], [[Beden|beden]] adaptasyono cênetiko. [[Fototropizm]] jew adaptasyono hareketiyo û haretekani ganiyan sero vuriyayış keno. [[Sım]] (Zehır) vıraştış, [[Mukus|mukus]] resnayış, raya homeostazi, i adaptasyono fizyolocik ri mısali. Adaptasyon, karakteristiko seleksiyonalo ke seleksiyono natural ra ameyo. Cêno ke husısiyeto adaptiv mocnıno, veri ra esto yani dıme ra nıvıraziyo, riy çevre ra nıvıraziyeno. Varyanti cıyi cênetiki veri ra est biyo û teno ke eno cên bar keno, cı ri ano avantac. Raveri [[Salvador Luria]] û [[Max Delbrück]] cerrebi kerdi û ê raverirabiyayışi varyantani mocnayi. Eni cıgeyrayoği be [[Testê fluksasyoni]] ra bakteriya [[Escherichia coli]] sero vurnayışo adaptiv kerdi be zemani ra bakteriyan de [[Antibiyok ver de vındış]] (Muqawemeto antibiyotik) veciyo û eni isbatê adaptasyonan û isbato adaptiv biyo. Organizmay ke wayiri karakterani adaptiv niya, ya habitati ho vurnına ya ki nışena dıma vurnayışan bıcıwa û peynia cuwiyayış cı yeno, nesli cı bırniyeno û inca de mırena. Bırnayışi nesli organizmayan yeno menay biyayış kemi beno û kemiyeno, merdış beno zaf û hêdi hêdi peyniya eno gani yeno. Eke waziyet beno ters, uca de [[Seleksiyon|seleksiyon]] vıraziyeno. Yani biyayışi ganiya ke wayiri karakteristiko adaptiva, ganiya ke wayir niya, cı ra deha berz beno û bırnayışi nesli beno vini. Adaptasyoni ke ganiyan de aseni, hedef û amaci cı balıyo (belliyo). Emma amac û hedefi zafi adaptasyonan balı niyo û xetta estiya tay adaptasyonan nışınasiyeno û nızaniyeno. Sebebi cı enoyo ki mısal yew adaptasyon zemani veri de zaf weş û howl biyo û kari ganiy kerdo asen û qolay emma be zemani ra eno karakteristik fonksiyoni cı kerdo vini û kari gani nıresayo û hêdi hêdi biyo vini. Ya zi fayday eno karakteristiki esta emma hema nışınesiyeno. Ya azi eno karakteristik be yew karakteristiko binan ra gıre dayo û inca ra faydey cı esto (teoriya Spandreli). Eno çımraviyarnayış bıni dı prensiban çızgi keno; * Varyantê cênetiki be tesadüfi vıraziyê * Adaptasyon be zemani ra vıraziyeno, resıno û bado mıreno. Adaptasyoni yeno û vêrıno. Eke yew adaptasyon zerrey gani de vıraziyo û cı ri desteg kerdo û karê gani resayo, ema be zemani ra biyo hêdi û fonksiyoni ho vini kerdo. Xetta gani ri zerar dano, ci ri [[Adaptasyono vestigial]] vaciyeno. Tayê zemanan de adaptasyon tenya cuwiyayışi yew gani akeno û yeno menay vurnayışo ke tenya yew seri gani de beno. Hama semedi (qandê) eno terim deha spesifik kerdış [[Aklimasyon|aklimasyon]] ya zi [[Aklimitizasyon|aklimitizasyon]] zi vaciyeno.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://bruceowen.com/introbiological/20104s12.htm |access-date=2014-11-12 |archivedate=2008-05-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080505223033/http://bruceowen.com/introbiological/20104s12.htm }}</ref> == Mendışo evolusyonal == [[Dosya:DNA orbit animated static thumb.png|thumb|right|240px|Estiya [[DNA]]. [[Nukleobazi]] miyan de ca gêni û zerrey [[Duble helix]]i de terefi zenciri fosfat-şekeri ra qapan beni]] Ganiyan miyan de jew organizma de evolusyon be vuriyayışi [[Fenotip|fenotipan]] ra vıraziyeno. Mısal, [[Merdum|merduman]] de rengi [[Çım|çımi]] jew karakteristiko cênetiko. Ten/tene şeno/şena rengi çımani xo, ma û pi xo ra bıgiro/bıgira.<ref>http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15262401</ref> Enê karakteristiki ke gêniyeni, terefê [[Cên|cên]]an ra kontrol beni. Qandê jew organizma, zerrey [[Genom|genom]]i de heme rêza [[Cênetik|cênan]], genotipê ena organizma aseno.<ref>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16724031</ref> Vıraştış û vıraziyayışi ke jew organizma de esti û şeno bımocniyo, fenotipê organizma vaciyena. Nê karakteristiki be zeman ra karaketeri newe qezençkerdışi ra vıraziyeni.<ref>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18319743</ref> Peyêni, xeyli terefi ganiy fenotipi, nêşeni beri û nesıli newe şıri. Mısal jew postê bronzi, bınê tici de mendene ra vecino û nêşeno be raya evolusyonale ra nesılê newan ra şıro. Emma tay merduman riê cênetikê inan ra deha asen (qolay) şeno bronz bo, yani postê xo şeno tari (siya) bo. No vuriyayışi gênotipan ra yeno. Nêweşiya [[Albnizm]]i jew mısalo nêvuriyayışio. Na nêweşiye de postê nêweşi (merdımo ke nêweşo) bınê tici de tari û siya nêbeno. A ri ra albinizm jew nêweşiyê da cênetika.<ref>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/8796918</ref> Ewro şınasiyeno ki jew [[Molekul|molekul]] esto û şınasiya cênetiki be raya [[DNA]]y ra kod keno û nesıl be nesıl şono.<ref< name=Pearson_2006</ref> DNA, jew [[Polimer|polimer]]o ke çeher çeşıd bazi ra vıraziyeno. Rêza [[Baze|bazan]] jew molekuli DNA sero kuna, zey rêza herfan ke jew cumle balı kena, şınasiya cênetiki balı kena. Dıma cırabiyayışi jew hucrey ra, raveri DNA kopya bena û dı hucrey newey vecini. Her dı hucrey be raya cênetiki ra rêza DNAy gêna. Letey DNA ke tenya jew karê fonksiyoni mocnena, cı rê [[Cên|cên]] vaciyeno. Cênê binan, jewbinan miyan de rêza bazanê bini ra wayiri. DNA de layê dergi, zerrey hucre de estiya ke zey mila û name cı [[Kromozom|kromozom]]o, inan vırazeno. Jew rêza DNA de, caê kromozomi rê [[Lokus|lokus]] vaciyeno. Eke jew lokus miyan de rêza DNA merdıman miyan de vuriyayış mocneno, formê enê rêza bini ra [[Alel|alel]] vaciyeno. Rêza DNAyan terefê [[Mutasyon|mutasyon]]ê ke alellê newe vırazeno ra şeno bıvurniyo. Zerrekê jew gen de eke mutasyon beno, alello newe ke vıraziyeno, asayışê [[Gani|ganiyan]] vurneno û genê ganiyan rê nizam dano û kontrol keno.<ref>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18852697</ref><ref>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2689140/?tool</ref><ref>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16485021</ref> La, tayê waziyetan de gıreya basite ke alell û yew karakteristik miyan de bena, tayê halan de şena kar kera, zafê karakteristikan halo deha kompleksti derê ''Quantitative trait locus'' ya zi ''multiple interacting genes'' teref ra kontol beno.<ref>author=Phillips PC |title=Epistasis—the essential role of gene interactions in the structure and evolution of genetic systems |journal=Nat. Rev. Genet. |volume=9 |issue=11 |pages=855–67 |year=2008 |pmid=18852697 |doi=10.1038/nrg2452 |pmc=2689140 </ref> Cıgeyrayışi pêyeni, vuriyayışi rêza nukleotidan û vuriyayışi cênetiki ke nêşınasiyeno, heqê inan de ma rê enformasyon danê, nê aktivitey kerdê raşt. Enê fenomeni, zey sistemi cênetiki [[Epigenetik|epigenetik]]i sıfınkerdış ameo kerdene.<ref> name="Jablonk09">last1=Jablonka|first1=E.|last2=Raz|first2=G.|title=Transgenerational epigenetic inheritance: Prevalence, mechanisms and implications for the study of heredity and evolution.|journal=The Quarterly Review of Biology|volume=84|issue=2|pages=131–176|year=2009|url=http://compgen.unc.edu/wiki/images/d/df/JablonkaQtrRevBio2009.pdf|pmid=19606595|doi=10.1086/598822}}</ref> [[Metilasyonê DNA]]y ke [[Kromatin|kromatini]] dı keni, be xo ra xo idame keno û metaboliko. [[Enterfansê DNA]]y be enê kromatinan ra temam beno û cêni hış beni (İng: gene silencing.<ref> name="Bossdorf10">{{Dergi kaynağı|last1=Bossdorf|first1=O.|last2=Arcuri|first2=D.|last3=Richards|first3=C. L.|last4=Pigliucci|first4=M.|title=Experimental alteration of DNA methylation affects the phenotypic plasticity of ecologically relevant traits in Arabidopsis thaliana|journal=Evolutionary Ecology|volume=24|issue=3|pages=541–553|year=2010|url=http://www.springerlink.com/content/c847255ur67w2487/|doi=10.1007/s10682-010-9372-7}}</ref><ref name="Jablonka05">{{Kitap kaynağı|last1=Jablonka|first1=E.|last2=Lamb|first2=M.|title=Evolution in four dimensions: Genetic, epigenetic, behavioural and symbolic|year=2005|publisher=MIT Press|url=http://books.google.ca/books?id=EaCiHFq3MWsC&printsec=frontcover|isbn=0-262-10107-6}}</ref> Biyoloğê resayışi, ağê ke cênan de estê vanê ke kominikasyonê kaotiki û hucreyan miyan de kominikasyon şeno varyasyonan raye ra kero. <ref> name="Jablonka02">{{Dergi kaynağı|last1=Jablonka|first1=E.|last2=Lamb|first2=M. J.|title=The changing concept of epigenetics|journal=Annals of the New York Academy of Sciences|volume=981|issue=1|pages=82–96|year=2002|url=http://a-c-elitzur.co.il/uploads/articlesdocs/Jablonka.pdf|doi=10.1111/j.1749-6632.2002.tb04913.x|bibcode = 2002NYASA.981...82J }}</ref> Mendışo evolusyonal şeno zaf gırd bo. Mısal miraso ekolociki ke be nişvıraştış (İng: niche construction) ra ameo dest ra, zey aktivitey ke organizma û tabiet miyan de beno û teqrar be teqrar beni izah biyi. No, seba nesılê newey, hiyerarşia ke ekosistem dera de ca weçinıtış û ca vurnayışi miraz vırazeno. Ani, nesılê newey, fealiyeti ke ma û pi xo kerdêne, heme inan xo sero gênê.<ref> name="Laland06">{{Dergi kaynağı|title=Perspective: Seven reasons (not) to neglect niche construction|last1 =Laland|first1 =K. N.|last2 =Sterelny|first2 =K.|journal=Evolution|volume=60|issue=8|pages=1751–1762|year=2006|url=http://lalandlab.st-andrews.ac.uk/pdf/laland_Evolution_2006.pdf|doi=10.1111/j.0014-3820.2006.tb00520.x }}</ref> Evolusyon de hedisey cênetikiê bini ke bınê kontrolê cênetiki de niyê, terefê teoriya mendışê dıki (dual inheritance theory) ra yeno rakerdene. Na teoriye çiyo ke vıraziyayışo simbiyozan a keno û name cı [[Simbiyogene|simniyogenez]]o û karakteristikê kulturali (bini) miyan de evolusyoni cên-kultur miyani vırazena. <ref> name="Chapman98">title=Morphogenesis by symbiogenesis|last1 =Chapman|first1 =M. J.|last2 =Margulis|first2 =L.|journal=International Microbiology|volume=1|issue=4|pages=319–326|year=1998|url=http://www.im.microbios.org/04december98/14%20Chapman.pdf|pmid=10943381}}</ref><ref name="Wilson07">last1=Wilson|first1=D. S.|last2=Wilson|first2=E. O.|title=Rethinking the theoretical foundation of sociobiology|journal=The Quarterly Review of Biology|volume=82|issue=4|year=2007|url=http://evolution.binghamton.edu/dswilson/wp-content/uploads/2010/01/Rethinking-sociobiology.pdf}}</ref> == Varyasyono cênetik == [[Dosya:Biston.betularia.7200.jpg|thumb|200px|Perperıka (pılpılık, çınçınık) ke rengi xo akerdo, name xo Biston betulariao (veri varyasyoni ra)]] [[Dosya:Biston.betularia.f.carbonaria.7209.jpg|thumb|200px|Perperıka ke rengi xo tario û siyao (dıma melanizmo endustriyal ra, rengi xo de vuriyayış viraziyo)]] Karakteri fenotipi yew organizmaya gani, genotipo ke cı ser de esto û tesıri teberi ra yeno. Letey vuriyayışi fenotipi ke yew populasyon de vecini, vuriyayışi ke genotipan miyan deri, uca ra yeni.<ref>Wu R, Lin M (2006). "Functional mapping – how to map and study the genetic architecture of dynamic complex traits".Nat. Rev. Genet. 7 (3): 229–37.</ref> Sentezo evolusyonalo modern, enê vuriyayışi varyasyonan ke zerrey zemani de beni zey evolusyon qabul keno. Frekansê yew cêniê alelli, be zemani ra tip û formê eno cêniyo bini ra deha vêşi ya zi deha kemi beni. Yew tipo alellio newe, averşiyayişi zemani de key noxtay sebıtmendışi ra yeno, ya allelo ke cı ra ver ameo caê xo gêno ya zi hemem populasyon esteriyeno, çınebiyayışi yew populasyoni ri raye ra keno. [[Seleksiyono natural]], jew populasyon de eke amorê varyasyonani cênetikan beso ani evolusyon vırazeno. Veri keşfi [[Cênetikê Mendeli]] ra, hipotezi ke name cı 'Hipotezê pêrokerdış'i, yew hipotezo hera biyo. Hipotezi pêrokerdışi vano ki leyr û qıcê ke beni, karakterê ma û pi xo anê. Mısal eke jew ceniye manena pê û [[Pıt|pıtê]] xo beno, eke [[Marde|marda]] xo kılma/ya zi marda xo derga û [[Pi|pi]]yê xo dergo/ya zi piyê xo kılmo, çı wext pıt beno pil, dergiya xo beno normal; zaf derg niyo zaf kılm zi niyo, qameo normal. La eke hipotezi pêroyi raşto, gani varyasyono cênetiki mebo û zaf leze çıne bo. A ri ra areze beno ki hipotezi pêroyi raşt nêbiyo, vıraniya xo est biyo. Heto bin ra [[Hardy-Weinberg Kuralı]] zi jew populasyon de seveknayışê varyasyonan sero fıkirê xo vato. Gorey ey ra terefi quwetê ke frekansê cênan (varyasyonê ke cên derê), gorey qafıke ra pêro keno, cênanê ke vıraziyayışi letey hag (hak) û sperman de vecini û hucrey haki ke [[Seks|seks]] de vecini, kombinasyoni heme ninan sebıt yeno kerdene.<ref> name="ref644">Ewens W.J. (2004). Mathematical Population Genetics (2nd Edition). Springer-Verlag, New York. ISBN 0-387-20191-2.</ref> Varyasyoni na mena de dıma newe ra jewbiyayışi cêni ke [[Genom|Materlayo cênetik]]i de ca gêni, [[Mutasyon|mutasyon]], [[Reprodukisyono seksual|reproduksiyono seksual]] û populasyonan miyan de goçi ([[Transferê cênan]]) ra vırazeni. Be mutasyon û transferi cêni ra populasyon de ganiy newey vıraziyeni la qısımi cênomê jew ganiê gırdi be turê ke cı ra nezdiê, be inan ra gıre dao, inan ra nezdiyo û xetta hemo (eyniyo).<ref>Butlin RK, Tregenza T (1998). [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1692210/?tool=pmcentrez "Levels of genetic polymorphism: marker loci versus quantitative traits".] Philos. Trans. R. Soc. Lond., B, Biol. Sci. 353 (1366): 187–98.</ref> Emma eno zi esto ki eke genotip de vuriyayışo qıtek esto, no şeno fenotip de vuriyayışo gırd bıkero û vuriyayışo dramatik rê raye akero. Mısal genomê [[Şempaze|şempaze]] û [[Merdum|merdum]]an miyan de qısımê ferqanê gırdi, ferqê nukleoditiê ke nısbetê % 5,07 derê û [[delesyon]] û [[insersiyon]]i ra vecini emma ferqê nukleoditi tenya nısbetê % 1.52 derê û şempaze û merdum miyan de pêro % 6,58 ferq vecino. Xetta eke teqrarê DNAy ra DNAy ke nısbeti xo kemio vecniyeno, ferq 2,37 ra kemiyeno. <ref>Wetterbom A, Sevov M, Cavelier L, Bergström TF (2006). "[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17075697 Comparative genomic analysis of human and chimpanzee indicates a key role for indels in primate evolution"] .J. Mol. Evol. 63 (5): 682–90.</ref> == Mutasyono evolusyonal == [[Dosya:Gene-duplication.svg|thumb|130px|[[Replikasyono kromozomal]]]] Mutasyoni jew genomi hucrey de vuriyayışi ke reza DNAyan de beno, name inano. Mutasyon her zeman nêşeno organizma ser de tesıro negatif ya zi tesıro pozitif kero. Mutasyono kee vıraziyeno, şeno mexsuli geni de vuriyayış, ya zi raşt û vıran (ğelet) karkerdışi geni ra engel megro. Mesi (meis, miyes) Drosophila melanogaster sero kari xaptiyayi û vecio meydan ki jew mutasyoni proteinan ke terefi genan ra vıraziyeni, %70ê no mutasyoni wayiri tesıri zerario, û nısbeti bini ke maneni, ya notr (bêtesır) ya zi kemi feyday xo est beno. <ref>Sawyer SA, Parsch J, Zhang Z, Hartl DL (2007). [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1871816/?tool=pmcentrez "Prevalence of positive selection among nearly neutral amino acid replacements in Drosophila"] Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. 104 (16): 6504–10</ref> Mutasyoni şeni pêro kromozomi ke terefi [[Rekombinasyono cênetik|rekombinasyono cênetik]]i ra vıraziyeno (bv. [[Duplikasyono cênetik]]) ihtıwa keri û a ri ra enê rekombinasyonê cênetiki genom de jew kopyay geni şeno bıvecnio. <ref>Hastings, P J; Lupski, JR; Rosenberg, SM; Ira, G (2009). [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2864001/?tool=pmcentrez "Mechanisms of change in gene copy number"]. Nature Reviews. Genetics 10 (8): 551–564</ref> Kopyabiyayışi [[Cênetik|genan]] qandê/semedi genê newey resnayışi jew çımeo, referanso û rıstımo.<ref>Carroll SB, Grenier J, Weatherbee SD (2005). From DNA to Diversity: Molecular Genetics and the Evolution of Animal Design. Second Edition. Oxford: Blackwell Publishing. ISBN 1-4051-1950-0.</ref> Tewr newe geni, hem (eyni, teny) pi ra yeni û genê ke inan ra ver est biyi, inan ra vıraziyeni û a ri ra kopyakerdışi genan muhımo û ver dero.<ref>Harrison P, Gerstein M (2002). [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0022283602001092 "Studying genomes through the aeons: protein families, pseudogenes and proteome evolution".] J Mol Biol 318 (5): 1155–74.</ref> Mısıl roşniya çımi merdumi de qandê/semedê roşniya diyene çiy esti û çı wext nê çiy vıraziyeni çeher (4) geni gureyeni: 3ê (hiri) nê genan qandê/semedê rengan diyayış (vinayene) gureyeni û jew binio ki seba şewe de diyene/vinayene gureyeno. Heme enê çehar genan tenya jew pi ra zêdebiyi.<ref>Bowmaker JK (1998). [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9775215 "Evolution of colour vision in vertebrates"]. Eye (London, England)12 (Pt 3b): 541–7.</ref> Jew geno esasi, çı wexçt kopyay cı mutasyon vınêna û fonksiyono newe gêno, şeno turê newey vırazo, bıresno. No kar zêdebiyayışi sistemi xeyli keno û waziyeti kopyakerdışi geni de deha asano, qolayo. No şekıl de dı genan de yew gen, yew fonksiyono newe qezenç keno, kopyay cı zi fonksiyono kıhani tırakerdışi ri devam keno, hıma fonksiyono kıhani vınêno.<ref>Gregory TR, Hebert PD (1999). [http://genome.cshlp.org/content/9/4/317.full "The modulation of DNA content: proximate causes and ultimate consequences"]. Genome Res. 9 (4): 317–24.</ref><ref>Hurles M 2004). [http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=449868 "Gene duplication: the genomic trade in spare parts"]. PLoS Biol. 2 (7): E206.</ref> Mutasyon de jew tipo bini ki, genê ke raveri kod nêbiyi, şifre nêbiyi, şeni pêro gêni newey vırazi, bıresni.<ref>Liu N, Okamura K, Tyler DM (2008). [http://www.nature.com/cr/journal/v18/n10/full/cr2008278a.html "The evolution and functional diversification of animal microRNA genes"] Cell Res. 18 (10): 985–96</ref><ref>Siepel A (2009). [http://genome.cshlp.org/content/19/10/1693.full "Darwinian alchemy: Human genes from noncoding DNA"]. Genome Res. 19 (10): 1693–5</ref> Yew jenerasyono gênano newe, şeno hem zeman de letey genê ke kopya biyê pe bıgro, ihtıwa kero û be enê letey newey ra kombinasyonê newe bıresno û vırazo.<ref>Orengo CA, Thornton JM (2005). [http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev.biochem.74.082803.133029 "Protein families and their evolution-a structural perspective"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140823064231/http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev.biochem.74.082803.133029 |date=2014-08-23 }}. Annu. Rev. Biochem. 74 (1): 867–900.</ref><ref>Long M, Betrán E, Thornton K, Wang W (2003). [http://www.nature.com/nrg/journal/v4/n11/full/nrg1204.html "The origin of new genes: glimpses from the young and old"]. Nat. Rev. Genet. 4 (11): 865–75.</ref> Genê newey be pêrobiyayışi gênano ke raveri est biyi, kumeyi ke enê leteyan ra vıraziyeni, qandê kombinasyono newe vıraştene be yewbinan ra pêro beni û zey serbest û moduli wayiri fonksiyoni basiti hareket keni .<ref>Wang M, Caetano-Anollés G (2009). [http://www.cell.com/structure/retrieve/pii/S0969212608004565 "The evolutionary mechanics of domain organization in proteomes and the rise of modularity in the protein world"]. Structure 17 (1): 66–78.</ref> Mısal sentazi poliketiti, enzimi gırdi ke antibiyotik vırazeni û zey her game xeta montaji de, heme dom de her kataliz zey ena game erzıni û se (100) gami beni û ninan dıma kume ihtıwa keni.<ref>Weissman KJ, Müller R (2008). [http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/cbic.200700751/abstract;jsessionid=9CF8A00C39766B2D359EBBB40D8D966E.d01t01 "Protein-protein interactions in multienzyme megasynthetases"]. Chembiochem 9 (6): 826–48</ref> == Reproduksiyono seksual û rekombinasyono cênetik == Organizmaya ke raya reproduksiyono seksuali ra zêde bena, geni domi biyayışi de be geni jew teni bini ra temam nêbeni û a ri ra ê gırey dani û be mendışo evolusyonal ra pêro yeni te lewe. Emma leyri ganiê ke repudusiyono seksuali ra zêde beno, ê ma û piê inan ra kromozomi ke xoser karakteri esti, inan ihtıwa keni. Ganiê ke raya reproduksiyono seksuali ra zêde beno, domê ke name xo [[Rekombinansyono homolog|Rekombinasyono homolog]]o, uca ra be dı kromozomo ke jewbinan ra gêni, inan ra vurniyeni.<ref>Radding C (1982). [http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev.ge.16.120182.002201 "Homologous pairing and strand exchange in genetic recombination"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140823064015/http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev.ge.16.120182.002201 |date=2014-08-23 }}. Annu. Rev. Genet. 16 (1): 405–37</ref> Rekomninasyonan û mısali serbesti miyan de jewbinan transferkerdış, frekansê alelan nêvurino emma caê cı ra kamci alel be kamci aleli ra gıre bıdo vurıno û leyrê newey resniyeni. <ref>Agrawal AF (2006). [http://www.cell.com/current-biology/retrieve/pii/S096098220601918X "Evolution of sex: why do organisms shuffle their genotypes?"]. Curr. Biol. 16 (17): R696.</ref> Reproduksiyono seksual, pêro varyasyono cênetiki û evolusyoni leze keno.<ref>Peters AD, Otto SP (2003). [http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/bies.10291/abstract "Liberating genetic variance through sex"]. Bioessays 25 (6): 533–7.</ref><ref>Goddard MR, Godfray HC, Burt A (2005). [http://www.nature.com/nature/journal/v434/n7033/full/nature03405.html "Sex increases the efficacy of natural selection in experimental yeast populations"]. Nature 434 (7033): 636–40.</ref> === Transfero cênetik === [[Transfero cênetik]], miyani populasyon û cınsan de nameyê gırotış û dayışo cênano.<ref name="ncbi.nlm.nih.gov">Morjan C, Rieseberg L (2004). [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2600545/?tool=pmcentrez "How species evolve collectively: implications of gene flow and selection for the spread of advantageous alleles"]. Mol. Ecol. 13 (6): 1341–56.</ref> Na ri ra , [[Transfero cênetik|transfero cêneik]], şeno populasyon ya zi tur miyan de yew varyasyono newe referans teşkıl kero. Zey, merrey ke populasyoni ke zerrey qıteyan deri uca ra populasyoni ke saxil (cayo derya ra nezdiyo) deri ra şıni, ya zi poleni vılan be tesıri va ra populasyoni vıli ke metali hêdi ra hassasi raye gêni. Ganiê populasyonê bini ra, inan miyan de şiyayış û ameyışi, hareketi goçkerdışi, transferi cênetiki ra şeni raye akeri. Ganiyan miyan de no transfero cênetik veciyayışi ganiyani [[Hibrit|hibrit]]an û transferi cênetiko horizontal ihtıwa keno. Transfero cênetikio horizontal transferkerdışo materyali cênetikio ke yew ganio ke yew ganio bini ke leyri xo niyo cı ri keno. No transfer [[Bakteri|bakteri]]yan miyan de zafo û transfero en herao.<ref>Boucher Y, Douady CJ, Papke RT, Walsh DA, Boudreau ME, Nesbo CL, Case RJ, Doolittle WF (2003).[http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev.genet.37.050503.084247 "Lateral gene transfer and the origins of prokaryotic groups"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140823062444/http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev.genet.37.050503.084247 |date=2014-08-23 }}. Annu Rev Genet 37 (1): 283–328.</ref>No hal tıb de, bakteriê ke [[Verdevındışi antibiyotiki]] (muqavemet) qezenç keni, ê no karakteri inan bakteriê bini ra zaf leze ani û no şekıl de bakteriyan miyan de cênê rezistansi vıraziyeno û hera beno, inca de vêniyeno.<ref>Walsh T (2006). [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1369527406001305 "Combinatorial genetic evolution of multiresistance"]. Curr. Opin. Microbiol. 9 (5): 476–82.</ref> Transfero cênetiko horizontal, bakteriy ra raökaryoti ri beno. Yew cınsi maya [[Saccharomyces cerevisiae]] û ''Callosobruchus chinensis'' miyan de ki no hal beni, bakteriyan ra ökaryotan re, dı alemo bini miyan de cênan miyan de transfero horizontal biyo.<ref>Kondo N, Nikoh N, Ijichi N, Shimada M, Fukatsu T (2002). [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC137875/?tool=pmcentrez "Genome fragment of Wolbachia endosymbiont transferred to X chromosome of host insect"]. Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. 99(22): 14280–5.</ref><ref>Sprague G (1991). [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0959437X05802035 "Genetic exchange between kingdoms"]. Curr. Opin. Genet. Dev. 1 (4): 530–3.</ref> Transfero cênetikio horizontalo ke deha gırd beno, mısal inan rê genan de zey bakteriê rezkiy, mantar û resayoğ (nebat) hiri aleman ra [[Rotifera|rotifera]]ê ke jew turê ökaryotikiê [[Bdelloidea]]o.<ref>Gladyshev EA, Meselson M, Arkhipova IR (2008). [http://www.sciencemag.org/content/320/5880/1210 "Massive horizontal gene transfer in bdelloid rotifers"]. [[Science]] 320 (5880): 1210–3.</ref> Hem zeman de [[Virus|virus]] zi şeno be raya transfero cênetiki ra ganiê [[Alemê cori|alemanê biyolocikan]] miyan derê miyan de DNA bero.<ref>Baldo A, McClure M (1 September 1999). [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC104298/?tool=pmcentrez "Evolution and horizontal transfer of dUTPase-encoding genes in viruses and their hosts"]. J. Virol. 73 (9): 7710–21</ref> Transfero cênetikio horizontalo ke gırdo beno, piyê hucreya [[Okaryot|okaryot]]ik û [[Bakteri|bakteri]]yan miyan de [[Kloroplast]] û [[Mitokondri|mitokondri]] miyan de zi biyêne. Okaryot be xo, şeno transfero cênetikio horizontal ke [[Bakteri|bakteri]]y û [[Arkea|arkea]]yan miyan de raşt beno, peyniya inan de bo.<ref>River, M. C. and Lake, J. A. (2004). [http://www.nature.com/nature/journal/v431/n7005/full/nature02848.html "The ring of life provides evidence for a genome fusion origin of eukaryotes"]. Nature 431 (9): 152–5.</ref> == Evolusyon senin vıraziyeno, senin beno == Dı temel domi esti ki evolusyoni vırazen: [[Seleksyiono natural]] û [[Tırakerdışo cênetik]]. [[Seleksiyono natural|seleksiyono natural|]] enê dı domi ra verênio û mena cı 'gania ke tebieti ra uyum keno, o cınde beno û gani maneno, cênetikê xo leyrê xo ra beno, karakteri reqibi zi nêşeni gani bımani û mıreni. Teni ke karakteri newey ke wayiri karakteri ke mutasyoni ra amey û be seleksiyono naturali xo ra gıroto, populasyon de dominant beno, teni ke şansê cıyê heyat de mendışi kemiyo, mıreno. Na ri ra jenerasyoni newey ke ma û pi xo ra karakteri wari û howli gıroti, heyat de mendışi de deha beno şansi, şansê xo zaf beno.<ref> name=Futuyma>|son=Futuyma |ilk=Douglas J. |yazarlink=Douglas J. Futuyma |yıl=2005 |başlık=Evolution |yayımcı=Sinauer Associates, Inc |yer=Sunderland, Massachusetts |isbn=0-87893-187-2}}</ref><ref name=Lande>yazar=Lande R, Arnold SJ |yıl=1983 |başlık=The measurement of selection on correlated characters |dergi=Evolution |cilt=37 |sayfa=1210–26} |doi=10.2307/2408842}}</ref> Dıma xeylê jenerasyonan ra, be adaptasyoni xeylê şansdar, qıtek û be zêdebiyayışi vuriyayışi tesadufi ra [[Adaptasyon|adaptasyoni]] beni deha asen û na ri ra enê ganiy tebiet rê derecey en berz de uyum mocneni. <ref>name="Ayala">yazar=Ayala FJ |başlık=Darwin's greatest discovery: design without designer |dergi=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |cilt=104 Suppl 1 |sayı= |sayfa=8567–73 |yıl=2007 |pmid=17494753 |url=http://www.pnas.org/cgi/content/full/104/suppl_1/8567 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080408151633/http://www.pnas.org/cgi/content/full/104/suppl_1/8567 |date=2008-04-08 }} |doi=10.1073/pnas.0701072104}}</ref> == Seleksiyono natural == Gorey evolusyoni ra tırakerdış û dewami ganiyan ebe seleksiyono natural raşt beno. Seleksiyono natural de hiri (3) temel esasi esti: çiyo ke dewami karakteri cênetiki vırazeno [[Cênetik|cênetik]], çiyo ke çeşıdbiyayışi, zêdebiyayış û vêşi vırazeno [[Rekombinasyon]] û çiyo ke tebiet de mendışi ganiy vırazeno [[Seleksiyon]]. Enê temeli ra gore Darwin vano her gani nêşeno heyat de bımano û gani bo û zêde bo, [[Mucadeley estbiyayışi|mucadeley estbiyayışi]] oyo ki qandê cuwiyayış (heyat) de mendene û çi werdene, ganiy be yewbinan ra dani pêro, mucadele keno. No mucadeley estbiyayışi de ganio ke en quwetıno û ganio ke en howl adapte biyo tebiet ra, ê wayiri avantajan beni, deha vêşi cuwıni û deha vêşi cuwiyayış de maneni. Seleksiyono natural de evolusyon asayışo ke jew sureci ke tede mustasyoni cênetiki ke zêdebiyayış raşt û tamir keno, jew populasyon de gam be gam û roc be roc deha sıx û zaf beno ifadey cıyo. Evolusyon jew mekanizma akerdo û seleksiyono naturali de evolusyon hiri (3) rayi ra şıno: * Varyasyono cênetik hıma karakteri populasyoniê ganiy de esto * Ganiy riê cuwiyayış de mendış ra deha vêşi pê maneni û leyri keni * Cuwiyayış de mendış û zêdebiyayışi her gani jübinan ra binio. Na ri ra ganiyan miyan de jübinan miyan semedi cuwiyayış de mendış û zêdebiyayşi ra perodayış vecıno û reqabet beno. Peyni de karakteri ganiyi ke deha avantaji cı esto, jenerasyoni newey ra şıno, karakteri ke avantaji cı çıniyo, nêşeno jenerasyoni newey ra şıro.<ref>http://www.nature.com/nrg/journal/v10/n2/full/nrg2506.html</ref> == Dıma Charles Darwini ra reaksiyoni sosyal û kulturali == [[Dosya:Editorial cartoon depicting Charles Darwin as an ape (1871).jpg|right|upright|thumb|200px|Serra 1870. de yew karikatur [[Charles Darwin]] zey meymun sembolize keno û mocneno.<ref name=Browne2003e>{{Dergi kaynağı|author=Browne, Janet |title=Charles Darwin: The Power of Place |publisher=Pimlico |location=London |year=2003 |pages=376–379 |isbn=0-7126-6837-3}}</ref>]] Dıma merdışi Charles Darwini, teoariya xo sero werênayışi zaf biyê. Seserra 19. de hıssuen serra 1859 de be veciyayışi kıtabi ke name xo ''"[[Rıstmê Ganiyan]]o"', fırki evolusyoni cuwiyayışi, felsefey evlousyoni, û heqa vetışi dini de werênayış û ontênayışi akademiki biyê xeylê û biyê referansi werênayışan. Ewro [[Sentezo Evolusyonalo Modern]] terefê pêro ilimdaran ra beno qebul.<ref>Kutschera U, Niklas K (2004). "The modern theory of biological evolution: an expanded synthesis". ''Naturwissenschaften'' '''91''' (6): 255–76. [[Bibcode]] [http://adsabs.harvard.edu/abs/2004NW.....91..255K 2004NW.....91..255K]. [[doi]]: [http://dx.doi.org/10.1007%2Fs00114-004-0515-y 10.1007/s00114-004-0515-y]. [[PMID]] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15241603 15241603].</ref> Emma evolusyon tayê [[Teizm|teistan]] rê hıma zey yew terimo û qewrami kritiki mendo.<ref>For an overview of the philosophical, religious and cosmological controversies, see: {{Dergi kaynağı|authorlink=Daniel Dennett|last=Dennett|first=D|title=Darwin's Dangerous Idea: Evolution and the Meanings of Life|publisher=Simon & Schuster|year=1995|isbn=978-0-684-82471-0}}<br />*For the scientific and social reception of evolution in the 19th and early 20th centuries, see: {{Dergi kaynağı|last = Johnston|first = Ian C.|title = History of Science: Origins of Evolutionary Theory|work = And Still We Evolve|publisher = Liberal Studies Department, Malaspina University College|url =http://records.viu.ca/~johnstoi/darwin/sect3.htm| accessdate =2007-05-24}}<br />*{{Dergi kaynağı|authorlink=|last=Bowler|first=PJ|title=Evolution: The History of an Idea, Third Edition, Completely Revised and Expanded|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-23693-6|year=2003}}<br />*{{Dergi kaynağı|author=Zuckerkandl E |title=Intelligent design and biological complexity |journal=Gene |volume=385 |pages=2–18 |year=2006 |pmid=17011142 |doi=10.1016/j.gene.2006.03.025 |ref=harv}}</ref> Tay mezhebi esti ki konsepti zey serê [[Evlousyono teistik|evlousyono teistik]]i ra baweri xo sero bawerkerdışvıraştış, evolusyoni û rıstımi dini miyan de yewiye raşt keni, tayê mezheb û dini zi esti ki vani evolusyon nêşeno raşt bo û referansi dini ra nêşıni, enê mezheb û dini de mitolociy (zey mitoloyi ke evolusyon ver de maneni) zey [[Kreatsionizm]], enê konsept evolusyoni qabul nêkeni û evolusyoni sero kritik keni, werêneni.<ref>Scott EC, Matzke NJ (2007). [http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=1876445 "Biological design in science classrooms"]. Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A.. 104 1 (suppl_1): 8669–76</ref><ref name=Ross2005>{{Dergi kaynağı|author = Ross, M.R.|year = 2005|title = Who Believes What? Clearing up Confusion over Intelligent Design and Young-Earth Creationism|journal = Journal of Geoscience Education|volume = 53|issue = 3|page = 319|url = http://www.nagt.org/files/nagt/jge/abstracts/Ross_v53n3p319.pdf|accessdate = 2008-04-28|ref = harv}}</ref><ref>{{Dergi kaynağı|doi = 10.1126/science.1163672|volume = 322| issue = 5908|pages = 1637–1638| last = Hameed| first = Salman| title = Science and Religion: Bracing for Islamic Creationism| journal = Science| accessdate = 2009| date = 2008-12-12| url = http://helios.hampshire.edu/~sahCS/Hameed-Science-Creationism.pdf|pmid = 19074331|ref = harv}}</ref> Kıtabo ke serra 1844 de biyo çap û name xo ''Vestiges of the Natural History of Creation''o zaf reaksiyoni diyo. Enê reaksiyoni zi mocniyê ki hetê biyolocia evolusyonali de ninan zaf werênayış vırazeni; [[Merdum|merdım]] û meymuni tenya yew pi ra amey, ehlaq û karkerdışi mezgi merduman, zey karakteri biniê hewyanan, sebebê naturali (tebii) ra yeni, û [[Evolusyonê merduman|evolusyoni merdıman]] .<ref name=bowler>{{Dergi kaynağı|last=Bowler|first=Peter J.|authorlink=|title=Evolution:The History of an Idea|publisher=University of California Press|year=2003|isbn=0-520-23693-9}}</ref> Tay dewletan de, hısusen [[DAY|Dewleti Amerikay Yewbiyayey]] de, ilim û din miyan de enê werênayışi, siyaset û musnayışo milli rê şiyo û zey perodayışo dini Teoriya Evolusyone û Kreatsionizm miyan de raya ontênışan a kerdo.<ref>{{Dergi kaynağı|author = Spergel D. N. |title=Science communication. Public acceptance of evolution |journal=Science |volume=313 |issue=5788 |pages=765–66 |year=2006 |pmid=16902112 |doi=10.1126/science.1126746|last2 = Scott|first2 = EC|last3 = Okamoto|first3 = S|ref = harv}}</ref> Gılê ilmi zey [[Kozmolociye|Kozmolociya fiziki]] û [[Ceolociye|ceolociye]] de zi nuştey dini ra oniyeni (ewnêyenê) û inca de zi werênayışi esti ama [[Biyolociya evolusyonale|biyolociya evolusyonale]] heme ninan ra deha vêşi muxalefeto dini vınêno, muxalefeto dini rê maruz maneno. Heta nimê seserra 20ına ra dersê lisey [[Amerikani]] de musnayışi biyolociya evolusyonale nêbiya herae. Qararê ke tarixi 1925 de gêniyaê û name inan [[Daway Scopesi]]o ya zi daway meymunia, heta warıznayışi (hewadayış, wedarıtış) inan ra, qandê cıwanan ra zey çiyo xırab oniyaê (ewniyaê). Enê qarari evolusyoni ver de mendê, vınderdê û averşiyayışi evolusyoni hêdi kerdê. Emma dıme yew jeneasyoni, dersê biyolociy de konsepti evolusyoni newe ra mocniyayê, evolusyon newe ra sıfte kerdo. Serra 1968 de musnayoği (malım) biyolociy Susan Epperson yesaxê dersê evolusyoni [[DAY|Amerika]] de berda mahkeme. Mahkeme hıkum û qarar dao ki yew dersa ke ilmia, nêşena yesax bo, û mahmkeme bınê seveknayışi gıroto evolusyoni. O zeman ra ınka mufredatê musnayışi de hakimiyetê dini (kreatsionizm) kemiyaê û serrê 1970 û 1980 de mahkeme qarar dao ki musnayış de, mektebi de çiyê [[Kreatsionizm|kreatsionizm]]i mebo, heme inan illegal biyo, yesax diyo. Serra 2005 de [[Vıraştışo baqıl]] vecio, zey daway Doveri şınasiyao. Hem serre de dıma daway [[Kitzmiller v. Dover Area School]] ra vaciyao ki [[Vıraştışo baqıl|vıraştışo baqıl]] nêşeno mekteb de ders bo.<ref>[http://www.bioone.org/doi/full/10.1641/B570313 Understanding Creationism after Kitzmiller] 2007</ref> {| class="wikitable" style="float:right; margin:0.5em;" |- |colspan=12|'''[[DAY]]i de merdımo ke bawer keno evolusyoni ra û dini xo''' |- | <div style="width:2.6em;height:17em;position:relative;z-index:100;padding:0;margin:0"><span style="font-size:70%">Budist</span> <div style="background:#ace;position:absolute;bottom:2em;left:.2em;width:1.2em;height:8.1em;z-index:3;overflow:hidden">&nbsp;</div> <div style="color:blue;position:absolute;bottom:.5em;left:0;width:1.6em;height:1.5em;text-align:center"><span style="font-size:70%">81</span></div> | <div style="width:2.6em;height:17em;position:relative;z-index:100;padding:0;margin:0"><span style="font-size:70%">Hindu</span> <div style="background:#ace;position:absolute;bottom:2em;left:.2em;width:1.2em;height:8em;z-index:3;overflow:hidden">&nbsp;</div> <div style="color:blue;position:absolute;bottom:.5em;left:0;width:1.6em;height:1.5em;text-align:center"><span style="font-size:70%">80</span></div> | <div style="width:2.6em;height:17em;position:relative;z-index:100;padding:0;margin:0"><span style="font-size:70%">[[Cıhudiye|Cıhud]]</span> <div style="background:#ace;position:absolute;bottom:2em;left:.2em;width:1.2em;height:7.7em;z-index:3;overflow:hidden">&nbsp;</div> <div style="color:blue;position:absolute;bottom:.5em;left:0;width:1.6em;height:1.5em;text-align:center"><span style="font-size:70%">77</span></div> | <div style="width:3.2em;height:17em;position:relative;z-index:100;padding:0;margin:0"><span style="font-size:70%">Xoser</span> <div style="background:#ace;position:absolute;bottom:2em;left:.2em;width:1.2em;height:7.2em;z-index:3;overflow:hidden">&nbsp;</div> <div style="color:blue;position:absolute;bottom:.5em;left:0;width:1.6em;height:1.5em;text-align:center"><span style="font-size:70%">72</span></div> | <div style="width:2.6em;height:17em;position:relative;z-index:100;padding:0;margin:0"><span style="font-size:70%">[[Katolisizm|Katolik]]</span> <div style="background:#ace;position:absolute;bottom:2em;left:.2em;width:1.2em;height:5.8em;z-index:3;overflow:hidden">&nbsp;</div> <div style="color:blue;position:absolute;bottom:.5em;left:0;width:1.6em;height:1.5em;text-align:center"><span style="font-size:70%">58</span></div> | <div style="width:2.9em;height:17em;position:relative;z-index:100;padding:0;margin:0"><span style="font-size:70%">[[Ortodoksiye|Ortodoks]]</span> <div style="background:#ace;position:absolute;bottom:2em;left:.2em;width:1.2em;height:5.4em;z-index:3;overflow:hidden">&nbsp;</div> <div style="color:blue;position:absolute;bottom:.5em;left:0;width:1.6em;height:1.5em;text-align:center"><span style="font-size:70%">54</span></div> | <div style="width:3.2em;height:17em;position:relative;z-index:100;padding:0;margin:0"><span style="font-size:70%">[[Protestantizm]]</span> <div style="background:#ace;position:absolute;bottom:2em;left:.2em;width:1.2em;height:5.1em;z-index:3;overflow:hidden">&nbsp;</div> <div style="color:blue;position:absolute;bottom:.5em;left:0;width:1.6em;height:1.5em;text-align:center"><span style="font-size:70%">51</span></div> | <div style="width:3.2em;height:17em;position:relative;z-index:100;padding:0;margin:0"><span style="font-size:70%">[[İslam|Mıslman]]</span> <div style="background:#ace;position:absolute;bottom:2em;left:.2em;width:1.2em;height:4.5em;z-index:3;overflow:hidden">&nbsp;</div> <div style="color:blue;position:absolute;bottom:.5em;left:0;width:1.6em;height:1.5em;text-align:center"><span style="font-size:70%">45</span></div> | <div style="width:3.9em;height:17em;position:relative;z-index:100;padding:0;margin:0"><span style="font-size:70%">[[Afroamerikan]]o protestan</span> <div style="background:#ace;position:absolute;bottom:2em;left:.2em;width:1.2em;height:3.8em;z-index:3;overflow:hidden">&nbsp;</div> <div style="color:blue;position:absolute;bottom:.5em;left:0;width:1.6em;height:1.5em;text-align:center"><span style="font-size:70%">38</span></div> | <div style="width:3.2em;height:17em;position:relative;z-index:100;padding:0;margin:0"><span style="font-size:70%">Evancelik</span> <div style="background:#ace;position:absolute;bottom:2em;left:.2em;width:1.2em;height:2.4em;z-index:3;overflow:hidden">&nbsp;</div> <div style="color:blue;position:absolute;bottom:.5em;left:0;width:1.6em;height:1.5em;text-align:center"><span style="font-size:70%">24</span></div> | <div style="width:2.6em;height:17em;position:relative;z-index:100;padding:0;margin:0"><span style="font-size:70%">Mormon</span> <div style="background:#ace;position:absolute;bottom:2em;left:.2em;width:1.2em;height:2.2em;z-index:3;overflow:hidden">&nbsp;</div> <div style="color:blue;position:absolute;bottom:.5em;left:0;width:1.6em;height:1.5em;text-align:center"><span style="font-size:70%">22</span></div> | <div style="width:3.9em;height:17em;position:relative;z-index:100;padding:0;margin:0"><span style="font-size:70%">Şahidi Yehoway</span> <div style="background:#ace;position:absolute;bottom:2em;left:.2em;width:1.2em;height:0.8em;z-index:3;overflow:hidden">&nbsp;</div> <div style="color:blue;position:absolute;bottom:.5em;left:0;width:1.6em;height:1.5em;text-align:center"><span style="font-size:70%">8</span></div> |- |colspan=12|<span style="font-size:70%">'''Referans''':U.S.Religious Landscape Survey (6/2008)<ref>[http://pewforum.org/docs/?DocID=392 Religious Differences on the Question of Evolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100422063106/http://pewforum.org/docs/?DocID=392 |date=2010-04-22 }}, Pew Forum, 2009-2-4</ref><br /> '''İzahat''':Nısbeti merdumano ke vano evolusyon dınya de izahato en gırd û howlo ki rıstımi merduman a keno[[%]]<br /> '''Dipnoti''':<br /> ''Siyah Prot.'': Geleneksel Afro Amerikan Protestan<br /> ''Protestani'': Protestani esasi<br /></span> |} Serra 2005 de, DAY [[Universıtey Michigani|Universıtey Eyaleti Michigani]] de jew gruba zanayan/şınasan (ilimdaran) jew karkerdış amade kerdi û sewiyaya dewletanê averşiyayeyan miyan de evolusyon de "nısbetê merdumanê ke evolusyon qabul keni" %25 veciya [[Türkiye]] de û nısbeto en kemi biyo.<ref name="NG">[http://news.nationalgeographic.com/news/2006/08/060810-evolution.html nationalgeographic.com]</ref> Dıma [[Tırkiya]] be nısbeti %40 ra, [[Vıraştışo baqıl]]i ra [[DAY]] ca gırota. Hem cıgeyrayış de [[Evolusyonê merduman|evolusyoni merdıman]] be nıstebi %51 ra Tırkiya de red biya û qabul nêbiya, ben nısbeti % 40 ra [[DAY]] de red biya û qabul nebiya. Ewropa de nısbeti merdumani ke vano evolusyon esto, [[Tırkiya]] û [[DAY|Dewleti Amerikay Yewbiyayey]] ra zaf berzo. == Bibliyografiye == ;Cıkewtış * Carroll, S. [[2005]]. ''Endless Forms Most Beautiful.'' Novi Eboraci: W. W. Norton. ISBN 0-393-06016-0. * Charlesworth, C. B., et Charlesworth, D. [[2003]]. ''Evolution.'' Oxfordshire: Oxford University Press. ISBN 0-19-280251-8. * Dawkins, R. [[2006]]. ''The Selfish Gene: 30th Anniversary Edition.'' Oxford University Press. ISBN 0-19-929115-2. * Gould, Stephen J. [[1989]]. ''Wonderful Life: The Burgess Shale and the Nature of History.'' Novi Eboraci: W. W. Norton. ISBN 0-393-30700-X. * Jones, S. [[2001]]. ''Almost Like a Whale: The Origin of Species Updated.'' Novi Eboraci: Ballantine Books. ISBN 0-345-42277-5. * Mader, Sylvia S. [[2007]]. ''Biology.'' Ed. 9a.<!--Murray P. Pendarvis WHO HE?--> McGraw Hill. ISBN 978-0-07-325839-3. * Maynard Smith, J. [[1993]]. ''The Theory of Evolution: Canto Edition.'' Cambridge University Press. ISBN 0-521-45128-0. * Pallen, M. J. [[2009]]. ''The Rough Guide to Evolution.'' Rough Guides. ISBN 978-1-85828-946-5. * Smith, C. B., et C. Sullivan. [[2007]]. ''The Top 10 Myths about Evolution.'' Prometheus Books. ISBN 978-1-59102-479-8. ;Vêrdey (Tarixi) ideaya evolusyonale * Darwin, Charles. [[1859]]. ''On the Origin of Species.'' Londini: John Murray. ISBN 0-8014-1319-2. [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F373&viewtype=text&pageseq=1 Fons interretialis.] * Larson, E. J. [[2004]]. ''Evolution: The Remarkable History of a Scientific Theory.'' Novi Eboraci: Modern Library. ISBN 0-679-64288-9. * Zimmer, C. [[2001]]. ''Evolution: The Triumph of an Idea.'' Londini: HarperCollins. ISBN 0-06-019906-7. ;Bini * Barton, N. H., D. E. G. Briggs, J. A. Eisen, D. B. Goldstein, et N. H. Patel. [[2007]]. ''Evolution.'' Cold Spring Harbor Laboratory Press. ISBN 0-87969-684-2. * Coyne, J. A., et H. A. Orr. [[2004]]. ''Speciation.'' Sunderland: Sinauer Associates. ISBN 0-87893-089-2. * Futuyma, D. J. [[2005]]. ''Evolution.'' Sunderland: Sinauer Associates. ISBN 0-87893-187-2. * Gould, Stephen J. [[2002]]. ''The Structure of Evolutionary Theory.'' Cantabrigiae: Belknap Press (Harvard University Press). ISBN 0-674-00613-5. * Maynard Smith, J., et E. Szathmáry. [[1997]]. ''The Major Transitions in Evolution.'' Oxfordshire: Oxford University Press. ISBN 0-19-850294-X. * Mayr, Ernst. [[2001]]. ''What Evolution Is.'' Novi Eboraci: Basic Books. ISBN 0-465-04426-3. * Olson, Wendy, et Brian Keith Hall. [[2003]]. ''Keywords and concepts in evolutionary developmental biology.'' Cantabrigiae: Harvard University Press. ISBN 0-674-02240-8. * [[Fiorenzo Facchini]], ''Evoluzione. Cinque questioni nel dibattito attuale,'' Jaka Book, Milano, 2012, ISBN 9788816411555. == Referansi == <references/> [[Kategoriye:Evolusyon]] [[Kategoriye:Biyolociye]] [[Kategoriye:Biyolociya evolusyonale]] gteqqfh74a3u2h1hf01ohvd1qx6c8h3 İslamo Şıi 0 47916 556718 547614 2026-09-07T03:35:55Z InternetArchiveBot 21954 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 556718 wikitext text/x-wiki '''İslamo Şıi''', mezhebê [[İslam]]io ke cayanê zey [[İran]], [[İraq]] u [[Azerbaycan]]i de wayirê bawerkerdoğano. == Linkê teberi == * [http://en.wikipedia.org/wiki/Shi%27a English Wikipedia Shia maddesi] * [http://en.wikipedia.org/wiki/Historic_background_of_the_Sunni-Shi%27a_split Historic background of the Sunni-Shia Split] * [http://www.roshd.org Roshd Islamic - Shia Website] * [http://www.siimezhebi.net/ Şii Mezhebi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130807052311/http://siimezhebi.net/ |date=2013-08-07}} * [http://www.aimislam.com Ahlulbayt Islamic Mission] * [http://www.al-shia.com Al-Shia Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210317073727/https://www.al-shia.com/ |date=2021-03-17 }} * [http://www.imamalinet.net/ Imam Ali commemorative website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120531010300/http://www.imamalinet.net/ |date=2012-05-31 }} * [http://www.islamfrominside.com/ Contemporary issues, philosophical issues, and tafsir from a shia perspective] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160131043317/http://www.islamfrominside.com/ |date=2016-01-31 }} * [http://www.imamalinet.net/en/k/shia-real/ The Shi'ah are (the real) Ahl al-Sunnah] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120113064103/http://www.imamalinet.net/en/k/shia-real/ |date=2012-01-13 }} [[Kategoriye:İslam]] [[Kategoriye:İslamo Şıi]] 0j9d9mfd6w08px8rx2t8x9h05d6ok8f Evolusyono biyolocik 0 48004 556717 530612 2026-09-07T00:53:45Z InternetArchiveBot 21954 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 556717 wikitext text/x-wiki {{Biyolociya evolusyonal}} '''Evolusyon''' [[Biyolociye|biyolociye]] de be averşiyayışê zemani ra estiya u xısusiyetê ganiyan de vıriyayışo, vıriyayışo [[Cênetik|cênetik]]o u karakteranê neweyan ra gırewtış, karakteranê kıhanan ra vınikerdışo, inan verdayışo. Raveri ewro zaniyeno ke evolusyon her çiyê ke dınya sero ca gênê de esto. Evolusyon de gani halê cıyê verêni vırneno u coke ra teberê cı de u yew zi zerrey cı de vıriyayış vıraziyeno. Ewro evolusyon [[Biyolociye|biyolociye]] de kerra (kemer, siye) seria u biyolociye her çi sero be raya evolusyoni ra qayt kena, ewnena cı.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://global.britannica.com/EBchecked/topic/197367/evolution |access-date=2016-02-07 |archivedate=2014-05-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140528144807/http://global.britannica.com/EBchecked/topic/197367/evolution }}</ref> Heto bin ra zi evolusyon yew teoriya u ena teoriye de pêro ganiyan (cındeyan) heywan, vılıki, dari, nebati u ganiyê biniyê ke serê dınya derê, heme inan yew ganiyo ke zemanê inan ra ver de est biyo, ey ra yenê. Evolusyon de yew populasyonê ganiyan miyandê kompozisyonê cênetiki de be [[Mutasyon|mutasyon]]ê raştameye ra yeno meydan, aferiyeno.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://evolution.berkeley.edu/evosite/evo101/IIIC1Mutations.shtml |access-date=2016-02-07 |archivedate=2011-11-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111102182615/http://evolution.berkeley.edu/evosite/evo101/IIIC1Mutations.shtml }}</ref> [[Cênetik|Cên]] miyan de mutasyoni, raya goçi ra ya zi tewrê binan miyan de transferê (ardış u berdış, kırıştış) [[Cênetik|cênan]] ra veciyenê u tewr peyên de ganiyê newey de varyasyon vıraziyenê, inan rê zi evolusyon vaciyeno. Hema ke evolusyon enê vuriyayışi ra deha hêdiyo, hêdi hêdi vıraziyeno u pêro populasyonan miyan de beno. Populasyon zi oyo ke arêbiyayışê ganiyano. Ewro destê alıman de ganiyanê dınya ra teyna dı (2) milyonê ganiyan arê biyê, şınasiyenê u sınıf keriyayê. Tayê texminan zi vanê ke dınya ser de 10 (des) u 30 (hirıs) milyoni miyan de ganiyi estê. Heme enê ganiyan, yew piyê miyan (piyo kıhan, piyo serên) ra ameyê. Averşiyayış u vuriyayış ta tepeya game be game, u seserre be seserre evolusyonal veciyo. [[Merdum]] u heywanê bini, verê 150 milyon serri de, yew [[Shrew]] (ganiyo ke zey [[Merre|merre]] aseno) ra ameyê u ena merre serê [[Dare|daran]] de weşiya xo ramıtêne. Ganiyê [[Çıçıkın|çıçıkıni]], [[Mase|masi]], ganiyê tıheyri, [[Mare|mari]] u heywanê ke dı cıwiyayışê xo estê; heme ninan 600 milyoni (şeşti se) serran ra veri de teyna yew gani (cınde) ra yenê.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://global.britannica.com/EBchecked/topic/197367/evolution |access-date=2016-02-07 |archivedate=2014-05-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140528144807/http://global.britannica.com/EBchecked/topic/197367/evolution }}</ref> Yew zi heme heywan u nebati 3 (hirê) milyari serran ra veri, yew organizma ra yenê.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://evrimianlamak.org/e/Ana_Sayfa |access-date=2016-02-07 |archivedate=2011-10-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111022044822/http://evrimianlamak.org/e/Ana_Sayfa }}</ref> Evolusyon, teberê [[Biyolociye|biyolociye]] de, [[Biyolociya konservasyone|biyolociya konservasyone]] (biyolociya seveknayışi), [[Biyolociya cıresiyayışi|biyolociya cıresiyayışi]], [[Ekolociye|ekolociye]], [[Fizyolociye|fizyolociye]], [[Paleontolociye|paleontolociye]] u [[Tıb|tıb]]i sero zi guriyo, kar kerdo. Teberê ninan de evolusyon [[Ziraet|ziraet]], [[Psikolociye|psikolociye]], [[Antropolociye|antropolociye]] u [[Felsefe|felsefe]] sero zi tesır kerdo. Biyoloğê evolusyonali, raveri referansê ke evolusyon raşt kenê, inan seyr kenê, inan ra ewnenê cı u dıma zi inan test kenê u testkerdışê inan kenê a. == Tarix == Tarixê merdıman de fıkırê evolusyoni kıhano. Papazê Xıristiyanan [[Gregoro Nazianıc]]i u [[Augustinus]]i vatê ke [[Homa]]y ganiyan vıraştê hema taê inan be zemani ra vıriyê, şekılê xo vırnê, aver şiyê u xo kırıştê aver. Hema enê fıkırê inan şınasiye (zanışiye, ilım) ra nêamey. Key kı inan fıkırê xo vatê, ê bınê tesırê [[Din|din]]i de mendê u uca ra fıkırê xo vıraştê. Çunkê inan ra gore eger [[Nuh]]i heme ganiyan yew gemiye miyan de kerdê arê, senên beno ke heme ganiyan kewtê têmiyan u kewtê zerrey gemiyê. O ri ra ê vato ke taê ganiyan be zemani ra xısusiyetê xo ra veciy, abırriyay, xo vırnê. Filozofê zemanê antiki [[Anaksimandros]]i zi vato ke asayışê heywanan şeno bıvıriyo, filozofo bin [[Empedocles]] zi vato ke ganiyê şeno be yewbiyayışê ganiyanê binan ra bêro vıraştış, vıraziyo. Tarixê [[İslam]]i de zi [[El-Cahız]] esto ke kıtabê xo 'Kitab el Haywanat' de vato ke ganiyan miyan de evolusyon esto. [[Aristoteles]] ra heta [[Konfuçius|Konfuçyus]]i, zafêrê namanê namdaran, evolusyoni sero çiyê nuşto. [[İbni Sina]] u [[İbni Haldun]]i zi evolusyoni sero çiyê nuşto u vênayışê xo izah kerdo, kerdo a. Seserra 19ıne de [[Jean-Baptiste Lamarck]] rıçık (rıstım, koke) u cênetikê ganiyan sero cıgeyrayış kerdo u hipotez vıraşto labelê cıgeyrayışê ey raşt nêbiyo. Tewr peyên [[Charles Darwin]] evolusyoni sero cıgeyrayış vıraşto u mekanizmay evolusyonali raya [[Seleksiyon|seleksiyon]]i ra kerda a u coka cıgeyrayışê ey raşt vêniyao. [[Charles Darwin]]i tarixê tebiati sero kari kerdê. Ey serra 1859ıne de yew teoriya evolusnoyale eşta meydan u ena teoriya ey ewro tewr sentezo herao. Ena idday ey biya raşt hema tayn u kemi biya, yani Darwini evolusyon pêro piya nêşao bıvêno, nêdio. [[Seleksyon]]ê Darwini vano ke eger yew gani wahêrê (wayirê) yew organio, oyo kı gorey ganiyanê binan ra deha quwetıno, quweta xo zafêr esta, o şeno heyat dı bımano, weşiya xo bıramo u cınde bo, aniya vındero. O ri ra gani be ganiyanê binan ra wayirê avantaji miyan dı beno u wıni cıwiyeno. Darwini serranê 1831-1836ıne miyan dı semedê gırweynayış, şiyo xeylê cayanê dınya, geyrao u cıgeyrayışi kerdê. Enê serran de zi fıkırê evolusyoni kewto mezgê xo. Ey taê cayan dı 3 (hirê) serri raviyarnê. Tewr peyên zi ey [[Adey Galapagos]]i sero qerar dao cı u uca dı mendo. O inca de ferq kerdo u ganiyo ke ganiyanê binan ra gore avantajê xo deha esto, oyo kı heyat dı maneno. Eno ri ra Darwin inca dı hirê prensibi vıraştê, eştê miyan; * Yew populasyonê ganiyan (gruba cındeyan) dı xeylê karakteristiki estê u enê karakteristiki be biyayış u pêmendışi ra ganiyanê neweyan ra resenê * Ganiy, merdeyan ra vêşêr manenê pê u qıcê (doman) inan benê * Yew populasyon miyan de amarê ganiyan pêro piya sebit (qerarê xo de, aniya) maneno, populasyon zi bêpeyni (ebedi) nêbeno pil. Enê prensiban ra tepeya, Darwini kıtab u cıgeyrayışê xo kerdê arê u kıtabê cı [[Rıçıkê ganiyan]] (Kokê tewran) nuşto. Darwini 30 (hirıs) serran ra vêşêr yew delil geyrao cı u ewnao cı. Hema kı heta serra 1858ıne fıkırê xo nêvato, çunkê verapeyan (reaksiyon) ra tersao. Çı wext [[Alfred Russel Wallace]]i zey teoriya Darwini yew teoriya bine vıraşta u be mektubi ra erşawıta (rışta), Darwini qerar dao ke fıkırê xo bıkero a. Darwin u Wallace her dı zi evolusyoni sero fıkırê xo kerdê a u [[Tez|tezi]] vıraştê. Hema Darwin serra 1859ıne de cıgeyrayışê xo "On The Origin of Species by Means of Natural Selection or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life" ([[Pırodayışê Cıwiyayışi de Seleksiyono Natural ya zi be Raya Şeveknayışê Irqanê Avantajınan ra Rıçıkê Ganiyan]]) çap kerdo u eno cıgeyrayış zaf biyo namdar. Fıkırê Darwini fıkırê Wallacey ra gore deha hera u namdar biyo. Eno kıtab zi biyolociye de kıtabê do namdar vêniyao. Serra 1930i de [[Gregor Mendel]] teoriya cênetiki vıraşta, biyolociya molekulare sero zaf fayde kerdo. Ena teoriye be teoriya Dawrini ra yew biyo, şınasan ê kerdê têmiyan u evolusyono ewroyên ameyo meydan. Be cıewniyayışê rocaney ra evolusyon ''yew hewuzê cênan de bestiyayış u vıriyayışê allelano ke nesıl ra nesıl karakterê ganiyan yewbinan ra cıra benê''. Ewro namey teoriya evolusyonale ''Teoriya Evolusyonê Sentetiki''o. === Tarix de averşiyayşê evolusyoni === Skalay ke hetê bınêni de ca gêna, cıgeyrayışê evolusyonali sero yew vênayışê pêroyi veceno miyan; [[Dosya:Vesalius Portrait pg xii - c.png|thumb|200px|[[Andreas Vesalius]]]] [[Dosya:William Harvey 2.jpg|thumb|200px|[[William Harvey]]]] [[Dosya:Statue Lamarck Leon Fagel.jpg|thumb|200px|[[Jean-Baptiste Lamarck|J.B. Lamarck]]]] [[Dosya:Charles Darwin 01.jpg|thumb|200px|[[Charles Darwin]]]] [[Dosya:Gregor Mendel.png|thumb|200px|[[Gregor Mendel]]]] Serra 1543yıne de [[Andreas Vesalius]]i eserê Galeni sero gırweyo u anatomiya merdıman sero vıreniya ey diya. Vesalius be namey “''De humani corporis fabrica libri septem''” yani “''Estiya Bedenê Merdıman Sero Hewt Kıtabi''” ra kıtab nuşto u cıgeyrayışê xo izah kerdo. <ref>The Early Superstitions of Medicine, The Popular Science Monthly, May 1872, Volume 1, pp95-100,</ref> Serra 1628ıne de [[William Harvey]], raver yew doktor biyo u vato ke goyni, be zerrey (qelb) ra wucıdê merdıman rê pompa beno, erziyeno. Ey be namey "''Exercitatio Anatomica de Motu Cordis et Sanguinis in Animalibus''"i ra yew kıtabo şınasiyên nuşto. Eno kıtab 200 (dı sey) serri cıwiyayışê İngılızan sero tesır kerdo. Teolociya ke vana ke be mezgi ra plan u estiya [[Homa]] şenê areze bıbê, ê vıraziyay.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.evrimianlamak.org/e/P1:evrim_tarihi_2_3 |access-date=2016-02-07 |archivedate=2011-11-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111108232547/http://www.evrimianlamak.org/e/P1:evrim_tarihi_2_3 }}</ref> Serra 1666ıne de [[Nicolas Steno]], Stenoy yew kutıkmase beyan kerdo u areze kerdo ke dındanê (dızan) kutıkmasey, zey kerra ke uca de esta, be inan ra hemıno (eyniyo). Dıma zi ey diyo ke letey kerran, esasên fosilê, yani kerre (kemer, siye) niyê. Uca ra [[Palentolociye|palentolociye]] ameya meydan. Dıma Stenoy xo dao ilım u fazê fosilan sero kar kerdo. <ref name="evrimteorisi.org">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.evrimteorisi.org/index.php?option=com_content&view=article&id=283&Itemid=108 |access-date=2016-02-07 |archivedate=2014-08-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140820173218/http://www.evrimteorisi.org/index.php?option=com_content&view=article&id=283&Itemid=108 }}</ref> Serra 1735ıne de [[Carl Linnaeus]], Linnaeus, [[Biyolociye|biyolociye]] u [[Botanike|botanik]] de esasê [[Sınıfkerıdşo ilmi|Sınıfkerdışê ilmi]]y ardê, heme ganiy yew cetweli sero motê, mocnê. Eno metodê xo ewro zi esto u gırweniyeno. <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.evrimianlamak.org/e/P1:evrim_tarihi_2_4 |access-date=2016-02-07 |archivedate=2011-11-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111109000031/http://www.evrimianlamak.org/e/P1:evrim_tarihi_2_4 }}</ref> Serra 1749ıne de [[Comte de Buffon]], Buffoni vato ke semedê (qandê, seba) tarixê cihani sero çiyê vatene ra tarixê [[Erdkure]]y be çiyê ke [[İncil]]i de ca nêgênê, gani merdım be inan ra a bıkero u tarixê dınya zi be fizikê [[Isaac Newton]]i ra izah bıbo. Teberê inan de Buffoni, eserê xo "''Histoire naturelle générale et particulière''" de vato ke cıwiyayış tayê şertan de be xo ra reseno, resao u be xo ra veciyeno, veciyo. Fıkırê Buffoni sebebê xeylê resayışê evolusyonali biyo. Ornagên teoriya [[Charles Darwin|Darwin]]i dewamê vênayışê Buffonio.<ref name="evrimteorisi.org"/><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.evrimianlamak.org/e/P1:evrim_tarihi_2_5 |access-date=2016-02-07 |archivedate=2011-11-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111108232554/http://www.evrimianlamak.org/e/P1:evrim_tarihi_2_5 }}</ref> Serra 1789 de [[Thomas Robert Malthus|Thomas Malthus]]; Malthus, pilbiyayışê (berziyayış) nıfusi sero kari u cıgeyrayışi kerdê u enê cıgeyrayışi eserê xo "''A An Essay on the Principle of Population as it affects the Future Improvement of Society''" de bınê şertanê mınasibi de nuştê. Eserê xo de bınê şertanê mınasiban de [[Populasyon|populasyon]], pilbiyayışê maddeyi darıno we, deha leze u rew beno pil.<ref>Korotayev A., Malkov A., Khaltourina D. Introduction to Social Macrodynamics: Secular Cycles and Millennial Trends. Moscow: URSS, 2006. ISBN 5-484-00559-0</ref> Serra 1812yıne de [[Georges Cuvier]] vıraştoğê [[Paleontolociye|Paleontolociya ilmiy]]o u yew merdumê do [[Fransız]]o. Nuşteyê xo "''Recherches sur les ossements fossiles de quadrupèdes''" (''Fosılê Ganiyanê ke Çehar Payê xo Estê, İnan sero Cıgreyrayışi'') de eserê xo de vato ke her fosil, dewamê fosilê verêniyo u deha veri de vato ke "[[Peynidiyayışê populasyonan]]i" erziyeno meydan. Enê cıgeyrayışi hipotezê Cuvieri afeto tebii ya zi ideaya [[Katastrofizm]]i vıraştê.<ref>Prof.Dr.Ali Demirsoy [http://yunus.hacettepe.edu.tr/~demirsoy/Kitaplar_files/YTK_1_2.pdf "Yaşamın Temel Kuralları] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206040509/http://yunus.hacettepe.edu.tr/~demirsoy/Kitaplar_files/YTK_1_2.pdf |date=2016-02-06 }}", Meteksan Yayınları, Ankara 1990. ISBN 97577460307</ref> Cuvier'in Hipotezê afeto tebii esasên yew hipotezo raşt niyo u semedê evolusyoni akerdışo hewl nêdano kar kerdene, nêgureniyeno.<ref>“1oo Prüfungsfragen Abitur Biologie” - Prof. Dr. Wilfried Probst, Bibliografisches İnstitut AG, Mannheim 2009</ref> Miyanê serranê 1815-1822ıne de [[Jean-Baptiste Lamarck]], demê verê Darwini de çınebiyayışê [[Tewr|tewr]]an u be zemani ra vuriyayışê ganiyan, zey ma ewro vani, be zemani ra evolusyonê ganiyan, raveri naturalist Lamarck vıraşto u eşto meydan. Karê Lamarcki [[Lamarckizm]] ya zi be nameo bin ra ”resnayışê hısusiyetiyê ke geriyayê”, vano ke heme [[Gani|gani]]yan [[Piyo miyandar|tenya yew rıçık/kok]]i ra yenê u cayê ke tede ganiyi cıwiyenê, vuriyayışi ke uca de yenê meydan, semedê (qandê, seba) ganiyo ke uca de cıwiyene xebatneno, heme hemtewrê/mensubê populasyoni ser de vuriyayış vırazeno. Ornagên goreyê Lamarcki ra, '''organo ke guriyeno, oyo ke reseno; organo ke nêguriyeno, oyo ke kor beno'''. Eno xısusiyeto ke newe gêriyao, nesılanê newan sero be raya cênetiki ra şeno bıresiyo.<ref>Evolution Mensch” - Rosemarie Benke-Bursian, Gondram Yayınları, Bindlach 2006</ref> No waziyet zêdebiyayış, ferqgırewtış u vuriyayışê ganiyan sero raye keno a. İdeaya Lamarcki cênetik ser de tesıro gırd kerdo hema be diyayışê [[Cênetik|cênan]] ra na ideaya xo ameya terk kerdene, cı ra abıriyao.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.evrimianlamak.org/e/P1:evrim_tarihi_3_2 |access-date=2016-02-07 |archivedate=2011-11-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111108211850/http://www.evrimianlamak.org/e/P1:evrim_tarihi_3_2 }}</ref> Serranê 1838-1859an miyan dı [[Charles Darwin]] be kıtabê xo "''[[Rıçıkê Ganiyan]]''" de Charles Darwini u hem zeman de [[Alfred Russell Wallace]]i, "Teoriya Evolusyonale be Raya Seleksiyonê Naturali" eşta meydan u ê vatê ke heme ganiyan teyna yew gani (rıçık/koke) ra yenê, tewrê [[Gani|gani]]yan de vıriyayış beno, u coka, sebebê enê vıriyayışan, fıkırê Lamarcki (be vuriyayışê cayan ra gani karatero newe gêno u be raya cênetike ra dano qıc (doman) u qıcê ra) niyo, vıriyayış u averşiyayışê ganiy, şertan ra gore deha hewl u weş adaptekerdışê ganiyano. [[Adaptasyon]], peyniya [[Seleksyionê natural]]iyo, labelê gorey Lamarcki ra no waziyet yew ca de semedê cıwiyayayışi ra, adaptasyon u ihtımalê adaptasyonê ganiyan biyo.<ref>“Evolution und Biologische Vielfalt” - Prof. Dr. Wilfried Probst, Bibliografisches İnstitut & F.A. Brockhaus, Mannheim 2008</ref> Serra 1853 de [[Gregor Mendel]] cênetikê bezelyayan sero kari kerdê u vato ke karakterê cênetiki be zemani ra pi ra qıci rê vêrino (vêreno ra) u eno heme ganiyan de esto. Yani karakter be zemani ra nesılanê newan ra vêrino (ravêreno). No fıkırê Mendeli, zemanê xo de elaqa nêdiya hema dıma merdışê Mendeli ra pey [[Cênetika Mendeli]] kerreya [[Biyolociye|biyolociya]] esasiye biya.<ref>Bowler, Peter J. (2003). Evolution: the history of an idea. Berkeley: University of California Press. ISBN 0-520-23693-9.</ref> Serra 1930ıne de ilımdaranê zey |[[Ronald Fisher|Fisher]], [[J.B.S. Haldane|Haldane]] u [[Sewall Wright|Wright]] [[İngıltere|İngıliz]]i u biyoloğê evolusyonali [[Ronald Fisher]], [[J.B.S. Haldane]] ve [[Sewall Wright]] u karê vıraştoğê [[Cênetika populasyone]] Fisher'in "''The genetical theory of natural selection Evolution''" de [[Seleksiyono natural]] dınyaya Mendeli de senên (çıtewri) kar keno u senên aver şıno (şono), inan ninan sero raya matematiksel ra modeli vıraşti.<ref>Hald, Anders (1998). A History of Mathematical Statistics. New York: Wiley. ISBN 0-471-17912-4.</ref> Serra 1937ıne de [[Theodosius Dobzhansky]], cênetikzanayo [[Ukrayna]]ıci u biyoloğo evolusyonal Dobzhansky, "''Genetics und the Origin of Species''" (“''Rıçıkê Cênetik u Tewran''”) yew ida kerda ke [[Mutasyon|mutasyon]]i her zeman natural (be xo ra, be raya tebiiye ra) veciyenê, mutasyon tayê halan de tayê zemanan de dano zerar, mutasyon tesır nêkeno, o delılê inan veto, o [[Sentezo Evolusyonalo Modern|Sentezê Evolusyonê Moderni]] rê şekıl dayo u o [[Biyolociya evolusyonale]] ser de rolo merkezi de kay kerdo.<ref>{{Dergi kaynağı|last=Ford|first=E. B.|authorlink=|year=1977|month=November|journal=Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society|volume=23|issue=|title=Theodosius Grigorievich Dobzhansky, 25 January 1900 -- 18 December 1975|pages=58–89|doi=10.1098/rsbm.1977.0004}}</ref> Serra 1942yıne de |[[Ernst Mayr]], [[Julian Huxley]] teoriya [[Charles Darwin|Darwin]]i (teoriya evolusyonale) u teoriya [[Gregor Mendel|Mendel]]i ([[Cênetik]]) eserê inan, "''Systematics and the Origin of Species''" u "''Evolution - The Modern Synthesis''" têlewe ardê, kerdê arê u [[Niyolociya molekular|Biyolociya molekulera moderne]] u bınê roşniya [[Cênetika populasyonale]] de vata, Ernst Mayr u Julian Huxley enê karê inan rê, namê sentezê evolusyonalê moderni dao cı.<ref>Mayr, Ernst: Systematics and the Origin of Species from a Viewpoint of a Zoologist, Harvard University Press 1942</ref><ref>Huxley, Julian (2010): Evolution - The Modern Synthesis, MIT Press</ref> == Adaptasyon == Adaptasyon evolusyon de yew meseleyo esasiyo, kerra seriya. [[Seleksiyono natural|seleksiyono natural]] ra tepeya zemano ke tede cayê [[Habitat|habitat]]i organizma de yew vıriyayış vırazeno, eger a organizma şena heyat de bımano u bıcıwiyo, yanê gani u cınde bo o taw cı rê adaptasyon vaciyeno, adaptebiyayışo ganiyano. Be averşiyayışê zemani ra piya adaptasyoni bedenê organizmayan hêdi hêdi vıriyeno u halê cıyê naturali keno vıni.<ref>Sterelny, K. & Griffiths, P. E. (1999) ''Sex and Death: An Introduction to Philosophy of Biology'' p.217 University of Chicago Press. ISBN O-226-77304-3</ref><ref>Freeman, S. & Herron, J.C., (2007)"Evolutionary Analysis" p. 364 Pearson Education Inc. ISBN 0-13-227584-8</ref> Ganiyo ke şeno adapte bo, cı rê ''ganiyo adaptetif'' yeno vatene. Desto bin ra adaptasyon yew vırnayışo [[Cênetik|cênetik]]o ke semedê cıwiyayışê ganiyan asankerdış u dewamê inan vıraştış merdıman sero tesır keno. Adaptasyon şeno cênetik, fizolocik ya zi hereketan ser de bo. Rengê poste ya zi teyna [[Post|post]] u [[Beden|beden]] adaptasyonê cênetikê. [[Fototropizm]] zi yew adaptasyono hereketıno u heretekanê ganiyan sero vıriyayış vırazeno. [[Sım]] (Zehır) vıraştış, [[Mukus|mukus]] resnayış, raya homeostazi, ê adaptasyonê fizyolocik rê mısal benê. Adaptasyon, karakteristiko seleksiyonalo ke seleksiyonê naturali ra ameyo, namey eyo. Cêno ke xusısiyetê adaptifi mocneno, raveri ra esto yani dıme ra nıvıraziyeno, riyê dormey ra nêvıraziyeno. Varyantê cıyê cênetiki zemanê veri ra beno (yani esto) u merdımo ke enê cêni bar keno, xo ser kırışeno, o cı rê ano avantaj. Raveri [[Salvador Luria]]i u [[Max Delbrück]]i testi kerdê u ê raver ra biyayışê varyantan motê. Enê cıgeyrayoği be [[Testê fluksasyoni]] ra bakteriya [[Escherichia coli]] sero vırnayışo adaptif kerdo be zeman ra piya bakteriyan de [[Antibiyok ver de vındertış]] (Muqawemeto antibiyotik) veciyo u enê isbatê adaptasyonan u isbato adaptif biyo. Organizmayê ke wahêrê karakterê adaptetifi niyê, ya habitatê xo vırnenê ya zi nêşenê dıma vırnayışan weşiya xo bıramê u bıcıwiyê. Coka zi peyniya cıwiyayışê cı yena, nesilê cı bırniyeno u a organizma inca de mırena. Bırnayışê nesilê organizmayan yenê ena mena, biyayışi kemi benê u hêdi hêdi kemiyenê, merdışi benê zaf u hêdi hêdi peyniya ê gani yena. Eger waziyet beno ters, uca de [[Seleksiyon|seleksiyon]] vıraziyeno. Yani biyayışê ganiyê ke wahêrê karakteristikê adaptetifê, ganiyê ke wahêrê cı niyê, ê inan ra deha berz benê u bırnayışê nesili beno vıni, miyan ra dariyeno we. Adaptasyonê ke ganiyan de asenê, hedef u fêlê cı aresteyê, (belliyê, zaniyenê). Labelê hedef u fêlê zafêrê adaptasyonan areste niyê u xetta estiya tayê adaptasyonan nêşınasiyena, nêzaniyena. Sebebê cı noyo ke mısalên yew adaptasyon zemani veri de zaf weş u hewl biyo u karê yew ganiy kerdo asan. Hema be zeman ra piya no karakteristik fonksiyonê xo kerdê vıni. Karê ganiy ra nêreseno, karê ganiy nêkeno raşt o taw o karakteristik hêdi hêdi beno vıni. Ya zi faydey enê karakteristiki estê labelê nêşınesiyenê. Ya zi eno karakteristik be yew karakteristiko bin ra gıre dao, bestiyao u incay rê faydey cı estê (Cı rê teoriya Spandreli yena vatene). Eno çımraviyarnayış bınê dı prensiban ra zağ anceno, xete keno. * Varyantanê cênetikan be raya raştameyi (têsadûfi) vıraziyê. * Adaptasyon be zemani ra vıraziyeno, reseno u dıma zi mıreno. Adaptasyoni yenê u ravêrenê. Eger yew adaptasyon zerrey ganiy de vıraziyo, veciyo meydan u cı ra desteg kerdo u karê ganiy a kerdê, hema be zeman ra piya hêdi biyo u ganiy rê gıraniye vıraşta se no fonksiyonê ê ganiy vıni beno. Xetta ke ganiy rê zerar zi dano, coka cı rê [[Adaptasyono vestigial]] vaciyeno. Tayê zemanan de adaptasyon teyna cıwiyayışê yew ganiy keno a u yeno menay ra vırnayışo ke teyna serê ganiyê de beno. Hema semedê (qandê) enê terimi deha spesifikkerdışi [[Aklimasyon|aklimasyon]] ya zi [[Aklimitizasyon|aklimitizasyon]] zi vaciyeno.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://bruceowen.com/introbiological/20104s12.htm |access-date=2016-02-07 |archivedate=2008-05-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080505223033/http://bruceowen.com/introbiological/20104s12.htm }}</ref> == Mendışo evolusyonal == [[Dosya:DNA orbit animated static thumb.png|thumb|right|240px|Estiya [[DNA]]. [[Nukleobazi]] miyan de ca gêna u zerreyê [[Duble helix]]i de terefê zencırê fosfat u şekeri ra padiyena]] Ganiyan miyan de yew organizma de evolusyon be vuriyayışê [[Fenotip|fenotipan]] ra vıraziyeno. Ornagên [[Merdum|merduman]] de rengê [[Çım|çımi]] yew karakteristiko cênetiko. Merdumo ke şeno rengê çımanê xo ma u piyê xo ra bıgêro.<ref>http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15262401</ref> Enê karakteristikê ke gêriyenê, terefê [[Cên|cên]]an ra kontrol benê. Qandê yew organizma zerreyê [[Genom|genom]]i de heme rêzanê [[Cênetik|cênan]] zey genotipê ena organizma asenê.<ref>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16724031</ref> Vıraştış u vıraziyayışê ke yew organizma de estê u şenê bımocniyê, fenotipê organizmayi asnenê, mocnenê. Enê karakteristiki be zeman ra karaketeranê newan qezençkerdışi ra vıraziyenê.<ref>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18319743</ref> Ey ra pey zi xeylê terefan ra ganiyan de fenotipi, nêşeni bêrê u nesılê neweyi ra şırê. Mısalên yew posta bronze, bınê tici de mendene ra veciyena u nêşena be raya evolusyonale ra nesılê newan ra şıra. Hema ke tayê merduman riyê cênetikê inan ra deha asan şeno bronz bıbê, yanê posta xo şenê tari (ya z, siya) bıbo. Enê vuriyayışi gênotipan ra yenê. Nêweşiya [[Albnizm]]i ke yew mısalo nêvuriyayışiyo. Na nêweşiye de posta ke nêweşa (merdumo ke nêweşo zi) bınê tici de tari u siya nêbeno. A ri ra albinizm yew nêweşiya cênetika.<ref>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/8796918</ref> Ewro şınasiyeno ke yew [[Molekul|molekul]] esto u şınasiya (melumat) cênetiki be raya [[DNA]] ra kod keno u biyayış be biyayış şıno.<ref> name=Pearson_2006</ref> DNA, yew [[Polimer|polimer]]a ke çehar çeşıdê bazi ra vıraziyena. Rêza [[Baze|bazan]] yew molekulê DNA sero kewna, zey rêza herfiyê ke yew cumle areste kena, şınasiya cênetiki zi areste kena. Dıma cırabiyayışê yew hucreyi ra, raveri DNA bena kopya u dı hucreyê neweyi veciyenê. Her dı hucreyi be raya cênetiki ra rêza DNA gênê. Leteyê DNA ke tenya yew karê fonksiyoni mocneno, cı rê [[Cên|cên]] vaciyeno. Cênê bini, yewbinan miyan de wayirê rêzanê bazanê. DNA de layê dergi, zerreyê hucreyi de estiya ke zey mila u namê cı [[Kromozom|kromozom]]o, inan vırazenê. Yew rêza DNA de, cayê kromozomi rê [[Lokus|lokus]] vaciyeno. Eke yew lokus miyan de rêza DNA merduman miyan de vuriyayış mocnena se, formê ena rêza bini rê [[Alel|alel]] vaciyeno. Rêza DNAyan terefê [[Mutasyon|mutasyon]]o ke alelê neweyi vırazeno ucayi ra şeno bıvuriyo. Zerrekê yew cêni de eke mutasyon beno se, alello neweyo ke vıraziyeno asayışê [[Gani|ganiyan]] vurneno u cênê ganiyan rê nizam u rêze dano u inan kontrol keno.<ref>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18852697</ref><ref>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2689140/?tool</ref><ref>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16485021</ref> La, tayê waziyetan de gıreya basite ke alell u yew karakteristik miyan de bena, tayê halan de şena kar bıkera, zafêrê karakteristikan halê deha kompleksti derê, ê terefê ''Quantitative trait locus'' ya zi ''multiple interacting genes'' ra kontol benê.<ref>author=Phillips PC |title=Epistasis—the essential role of gene interactions in the structure and evolution of genetic systems |journal=Nat. Rev. Genet. |volume=9 |issue=11 |pages=855–67 |year=2008 |pmid=18852697 |doi=10.1038/nrg2452 |pmc=2689140 </ref> Cıgeyrayışê pêyeni, vuriyayışê rêza nukleotidan u vuriyayışo cênetiko ke nêşınasiyeno, heqê inan de ma rê enformasyon danê, nê aktiviteyê kenê raşt. Enê fenomeni, zey sistemê cênetiki [[Epigenetik|epigenetik]]i sınıfkerdış yeno kerdene.<ref> name="Jablonk09">last1=Jablonka|first1=E.|last2=Raz|first2=G.|title=Transgenerational epigenetic inheritance: Prevalence, mechanisms and implications for the study of heredity and evolution.|journal=The Quarterly Review of Biology|volume=84|issue=2|pages=131–176|year=2009|url=http://compgen.unc.edu/wiki/images/d/df/JablonkaQtrRevBio2009.pdf|pmid=19606595|doi=10.1086/598822}}</ref> [[Metilasyonê DNA]]yo ke [[Kromatin|kromatini]] keno dı leteyi, be xo ra xo idame keno, rameno u yew zi metaboliko. [[Enterfansê DNA]] be enê kromatinan ra beno temam u cênê benê hış.(İng: gene silencing.<ref> name="Bossdorf10">{{Dergi kaynağı|last1=Bossdorf|first1=O.|last2=Arcuri|first2=D.|last3=Richards|first3=C. L.|last4=Pigliucci|first4=M.|title=Experimental alteration of DNA methylation affects the phenotypic plasticity of ecologically relevant traits in Arabidopsis thaliana|journal=Evolutionary Ecology|volume=24|issue=3|pages=541–553|year=2010|url=http://www.springerlink.com/content/c847255ur67w2487/|doi=10.1007/s10682-010-9372-7}}</ref><ref name="Jablonka05">{{Kitap kaynağı|last1=Jablonka|first1=E.|last2=Lamb|first2=M.|title=Evolution in four dimensions: Genetic, epigenetic, behavioural and symbolic|year=2005|publisher=MIT Press|url=http://books.google.ca/books?id=EaCiHFq3MWsC&printsec=frontcover|isbn=0-262-10107-6}}</ref> Biyoloğê resayışi, ağê ke cênan de estê vanê ke kominikasyonê kaotiki u hucreyan miyan de kominikasyon şeno varyasyonan raye ra kero. <ref> name="Jablonka02">{{Dergi kaynağı|last1=Jablonka|first1=E.|last2=Lamb|first2=M. J.|title=The changing concept of epigenetics|journal=Annals of the New York Academy of Sciences|volume=981|issue=1|pages=82–96|year=2002|url=http://a-c-elitzur.co.il/uploads/articlesdocs/Jablonka.pdf|doi=10.1111/j.1749-6632.2002.tb04913.x|bibcode = 2002NYASA.981...82J }}</ref> Mendışo evolusyonal şeno zaf gırd bo. Mısalên mêraso ekolociko ke be nişvıraştışi (İng: niche construction) ra ameyo dest, zey aktiviteyê ke organizma u tabiet miyan de benê u reyna be reyna benê izah biyaye. No, qandê nesılanê neweyi, hiyerarşiya ke ekosistem dera, uca de ca weçinıtış u ca vurnayışi miraz u ğeletiye vırazeno. Ani nesılê neweyi, fealiyetê ke ma u piyê xo kerdêne, heme inan xo sero gênê.<ref> name="Laland06">{{Dergi kaynağı|title=Perspective: Seven reasons (not) to neglect niche construction|last1 =Laland|first1 =K. N.|last2 =Sterelny|first2 =K.|journal=Evolution|volume=60|issue=8|pages=1751–1762|year=2006|url=http://lalandlab.st-andrews.ac.uk/pdf/laland_Evolution_2006.pdf|doi=10.1111/j.0014-3820.2006.tb00520.x }}</ref> Evolusyon de hediseyê cênetikiyê biniyê ke bınê kontrolê cênetiki de niyê, terefê teoriya mendışê dıyêni (dual inheritance theory) ra yenê akerdene. Na teoriye çiyo ke vıraziyayışê simbiyozan keno a u namê cı [[Simbiyogene|simniyogenez]]o, ey u karakteristikê kulturali (bini) miyan de evolusyonê cên-kulturıni de vırazena. <ref> name="Chapman98">title=Morphogenesis by symbiogenesis|last1 =Chapman|first1 =M. J.|last2 =Margulis|first2 =L.|journal=International Microbiology|volume=1|issue=4|pages=319–326|year=1998|url=http://www.im.microbios.org/04december98/14%20Chapman.pdf|pmid=10943381}}</ref><ref name="Wilson07">last1=Wilson|first1=D. S.|last2=Wilson|first2=E. O.|title=Rethinking the theoretical foundation of sociobiology|journal=The Quarterly Review of Biology|volume=82|issue=4|year=2007|url=http://evolution.binghamton.edu/dswilson/wp-content/uploads/2010/01/Rethinking-sociobiology.pdf}}</ref> == Varyasyono cênetik == [[Dosya:Walnuts var II.jpg|thumb|220px|Varyasyonê cênetiki ra tepeya gozi]] [[Dosya:Human karyotype with bands and sub-bands.png|thumb|220px|Asayışê grafiki de karyotipê merdumanê normali]] Varyasyono cênetik oyo ke ferqo ke yew populasyon miyan de ya zi zêde populasyonan miyan de veciyeno u allelê cenan de aseno. Karakterê fenotipê yew organizmaya gani, cênotipo ke serê cı dero u tesırê teberi ra yeno akerdışê xo wına beno a. Leteyê vuriyayışê fenotipiyê ke yew populasyon de veciyenê, vuriyayışê ke genotipan miyan derê, uca ra yenê.<ref>Wu R, Lin M (2006). "Functional mapping – how to map and study the genetic architecture of dynamic complex traits".Nat. Rev. Genet. 7 (3): 229–37.</ref> Sentezo evolusyonalo modern, enê vuriyayışê varyasyoniyê ke piya averşiyayışê zemani benê, inan zey evolusyoni qebul keno. Frekansê yew cenê alelli, be zemani ra tip u formê xo enê ceni ra deha vêşi ya zi deha tayn u kemi benê. Yew tipê alelliyo newe, averşiyayişê zemani de keyê ke yeno noxtaya cıya sebıtmende, o ya allelo ke zemanê xo ra deha veri de ameyo cayê xo, ey gêno ya zi heme populasyoni esterneno, çınebiyayışê yew populasyoni rê raye keno a. [[Seleksiyono natural]] yew populasyon de eke amarê varyasyonanê cênetikan besê se, ani evolusyon vırazeno u cı rê vaciyeno. Verê vênayışê [[Cênetikê Mendeli]] ra, hipotezê ke namê cı 'Hipotezê pêrokerdış'iyo, o yew hipotezo hera vêniyao. Hipotezê pêrokerdışi vano ke leyr u qıcê ke benê, karakterê ma u piyê xo zi piya anê. Mısalên eke yew cêniye pê manena u [[Pıt|pıtê]] xo beno, eke [[Marde|marda]] xo kılma ya zi marda xo derga u [[Pi|pi]]yê xo dergo ya zi piyê xo kılmo; çı wext pıt beno pil, dergiya xo bena normal; zaf derg nêbeno zaf kılm zi nêbeno, qameyo xo normal vêniyeno. Labelê eke hipotezê pêroyi raşto, gani ser de varyasyono cênetiki nêbeno u gani zaf leze çıne beno, mıreno u miyan ra dariyeno we. A ri ra areze beno ke hipotezê pêroyi raşt nêbiyo, vıreniya xo est biya. Heto bin ra [[Hardy-Weinberg Kuralı]] zi yew populasyon de seveknayışê varyasyonan sero fıkırê xo vato. Goreyê ey ra terefê quweta ke frekansê cênan (varyasyonê ke cên derê) dera, goreyê virê xo ra pêro bena, cênê ke vıraziyayışê leteyi hak u sperman ra vecenê u hucreyê hakiyê ke [[Seks|seks]] de veciyenê, kombinasyonê heme ninan sebıt yenê kerdene.<ref> name="ref644">Ewens W.J. (2004). Mathematical Population Genetics (2nd Edition). Springer-Verlag, New York. ISBN 0-387-20191-2.</ref> Varyasyon be ena mena ra dıme, reyna yewbiyayışê ceniyê ke [[Genom|Materlayo cênetik]]i de ca gênê, [[Mutasyon|mutasyon]], [[Reprodukisyono seksual|reproduksiyono seksual]] u populasyonan miyan de goçi ([[Transferê cênan]]) ra vırazenê. Be mutasyon u transferê cêni ra populasyon de ganiyanê neweyi vıraziyenê la qısımê cênomê yew ganiyê gırdi be tewrê ke cı ra nezdiyê, be inan ra gıre danê, inan ra nezdiyê u xetta be inan ra hemo vêniynê (eyniyê).<ref>Butlin RK, Tregenza T (1998). [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1692210/?tool=pmcentrez "Levels of genetic polymorphism: marker loci versus quantitative traits".] Philos. Trans. R. Soc. Lond., B, Biol. Sci. 353 (1366): 187–98.</ref> Hema ke eno zi esto ke eke genotip de vuriyayışo qıtek esto se, no şeno fenotip de vuriyayışo gırd bıkero u vuriyayışê dramatiki rê raye kero a. Ornagên genomê [[Şempaze|şempaze]] u [[Merdum|merdum]]an miyan de qısımê ferqanê gırdan ra, ferqê nukleoditiyê ke nısbetê % 5,07 derê u [[delesyon]] u [[insersiyon]]i ra veciyenê, hema ke ferqê nukleoditi teyna nısbetê % 1.52 derê u şempaze u merdum miyan de pêro % 6,58 ferq veciyenê. Xetta eke teqrarê DNA ra DNAya ke nısbetê xo kemiyo veceno, miyandê inan de ferq 2,37 ra kemiyeno. <ref>Wetterbom A, Sevov M, Cavelier L, Bergström TF (2006). "[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17075697 Comparative genomic analysis of human and chimpanzee indicates a key role for indels in primate evolution"] .J. Mol. Evol. 63 (5): 682–90.</ref> == Mutasyono evolusyonal == [[Dosya:Gene-duplication.svg|thumb|130px|[[Replikasyono kromozomal]]]] Mutasyon yew genomê hucreyi de vuriyayışo ke rêza DNAyan de bena, namê cıyo. Mutasyon her zeman nêşeno organizma ser de hetê negatifi ya zi hetê pozitifi ra tesır bıkero. Mutasyono ke vıraziyeno, o şeno mexsulê geni de vuriyayış ya zi raşt ya zi vıren (ğelete) karkerdışê geni ra hengel mebo. Meyisê Drosophila melanogasteri sero kari guriyayê u meydan ra veciyo ke yew mutasyono proteiniyo ke terefê genan ra vıraziyeno, %70ê enê mutasyoni wayirê tesırê zerarıniyo, u nısbetê bino ke maneno, ya notr (bêtesırın) ya zi kemi feydaya xo est bena. <ref>Sawyer SA, Parsch J, Zhang Z, Hartl DL (2007). [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1871816/?tool=pmcentrez "Prevalence of positive selection among nearly neutral amino acid replacements in Drosophila"] Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. 104 (16): 6504–10</ref> Mutasyoni şenê pêro kromozomê ke terefê [[Rekombinasyono cênetik|rekombinasyonê cênetik]]i ra vıraziyeno (bv. [[Duplikasyono cênetik]]) o ihtıwa bıkero u na ri ra enê rekombinasyonê cênetiki genom de yew kopyaya geni şeno bıveco. <ref>Hastings, P J; Lupski, JR; Rosenberg, SM; Ira, G (2009). [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2864001/?tool=pmcentrez "Mechanisms of change in gene copy number"]. Nature Reviews. Genetics 10 (8): 551–564</ref> Kopyabiyayışê [[Cênetik|genan]] qandê genê neweyi resnayene yew çımeyê, referansê u rıçıkê.<ref>Carroll SB, Grenier J, Weatherbee SD (2005). From DNA to Diversity: Molecular Genetics and the Evolution of Animal Design. Second Edition. Oxford: Blackwell Publishing. ISBN 1-4051-1950-0.</ref> Geno tewr newe, piyê hemıneyi ra yeno u genê ke inan ra ver est biyê, inan ra vıraziyeno u a ri ra kopyakerdışê genan muhımo u cayê veri dero.<ref>Harrison P, Gerstein M (2002). [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0022283602001092 "Studying genomes through the aeons: protein families, pseudogenes and proteome evolution".] J Mol Biol 318 (5): 1155–74.</ref> Mısalên roşniya çımê merdumi de qandê/semedê roşniya vênayene çiyê esto u çı wext enê çiyê vıraziyeno çeharê (4) genan guriyenê: 3yê (hirê) enê genan qandê/semedê rengan diyayış (vênayene) guriyenê u yew bino ke seba şewe de vênayış guriyeno. Heme enê çehar genan tenya yew piyê hemıneyi ra zêde benê.<ref>Bowmaker JK (1998). [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9775215 "Evolution of colour vision in vertebrates"]. Eye (London, England)12 (Pt 3b): 541–7.</ref> Yew geno esasi, çı wext ke kopyaya cı mutasyon vênena u fonksiyono newe gêno, şeno tewranê neweyi vırazo, xo bıresno. Eno kar zêdebiyayışê sistemi xeylê keno u waziyetê kopyakerdışê geni de deha asano. Enê şekıli de dı genan de yew gen, yew fonksiyono newe qezenç keno, kopyaya cı zi fonksiyonê kıhani ra tırakerdış rê dewam keno, hewna fonksiyonê kıhani vêneno.<ref>Gregory TR, Hebert PD (1999). [http://genome.cshlp.org/content/9/4/317.full "The modulation of DNA content: proximate causes and ultimate consequences"]. Genome Res. 9 (4): 317–24.</ref><ref>Hurles M 2004). [http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=449868 "Gene duplication: the genomic trade in spare parts"]. PLoS Biol. 2 (7): E206.</ref> Mutasyon de yew tipo bin ke, genê ke zemanê veri ra kod nêbiyê, şifre nêbiyê ê şenê pêro genanê neweyan bıvırazê, bıresnê.<ref>Liu N, Okamura K, Tyler DM (2008). [http://www.nature.com/cr/journal/v18/n10/full/cr2008278a.html "The evolution and functional diversification of animal microRNA genes"] Cell Res. 18 (10): 985–96</ref><ref>Siepel A (2009). [http://genome.cshlp.org/content/19/10/1693.full "Darwinian alchemy: Human genes from noncoding DNA"]. Genome Res. 19 (10): 1693–5</ref> Genan de yew jenerasyono newe, şeno hem zeman de leteyê genê ke kopya biyê bıtepışo, bıgêro, ihtıwa bıkero u be enê leteyê neweyi ra kombinasyono newe bıresno u vırazo.<ref>Orengo CA, Thornton JM (2005). [http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev.biochem.74.082803.133029 "Protein families and their evolution-a structural perspective"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140823064231/http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev.biochem.74.082803.133029 |date=2014-08-23 }}. Annu. Rev. Biochem. 74 (1): 867–900.</ref><ref>Long M, Betrán E, Thornton K, Wang W (2003). [http://www.nature.com/nrg/journal/v4/n11/full/nrg1204.html "The origin of new genes: glimpses from the young and old"]. Nat. Rev. Genet. 4 (11): 865–75.</ref> Genê newey be pêrobiyayışê gêniyê ke raveri est biyê, kumeya ke enê leteyan ra vıraziyena, qandê kombinasyonê neweyi vıraştene be yewbinan ra pêro benê u zey serbest u modulê wayirê fonksiyonê basiti hareket kenê.<ref>Wang M, Caetano-Anollés G (2009). [http://www.cell.com/structure/retrieve/pii/S0969212608004565 "The evolutionary mechanics of domain organization in proteomes and the rise of modularity in the protein world"]. Structure 17 (1): 66–78.</ref> Ornagên sentezê poliketiti, enzimê gırdiyê ke antibiyotik vırazenê u zey her gama montaji de, heme zemani de her katalizi zey ena game erzenê u se (100) gami benê u ninan dıme ra kume ihtıwa kenê.<ref>Weissman KJ, Müller R (2008). [http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/cbic.200700751/abstract;jsessionid=9CF8A00C39766B2D359EBBB40D8D966E.d01t01 "Protein-protein interactions in multienzyme megasynthetases"]. Chembiochem 9 (6): 826–48</ref> == Referansi == {{Reflist}} [[Kategoriye:Evolusyon]] 6n19pd9i9kq97nxk8cv1wg4kiofg2q7 Mediaset 0 100518 556715 2026-09-06T12:02:04Z ~2026-48504-25 34765 Ebe zerrekê '{{Medya}} '''Mediaset S.p.A.''', yew şirketê platformê dewleta [[İtalya]]yo. Waherê xo [[Silvio Berlusconi]] yo u merkezê şirketi sûka [[Milano]]'dero. Mediaset, [[Canale 5]], [[Italia 1]], [[Rete 4]] u [[İspanya]] de [[Telecinco]] u [[Cuatro]] kenali estê. [[Kategoriye:Mediaset]]' ra pela newiye vıraziye 556715 wikitext text/x-wiki {{Medya}} '''Mediaset S.p.A.''', yew şirketê platformê dewleta [[İtalya]]yo. Waherê xo [[Silvio Berlusconi]] yo u merkezê şirketi sûka [[Milano]]'dero. Mediaset, [[Canale 5]], [[Italia 1]], [[Rete 4]] u [[İspanya]] de [[Telecinco]] u [[Cuatro]] kenali estê. [[Kategoriye:Mediaset]] pacf8yupb7s9x822e60z1843zg4g8pa