Wikipedia
diqwiki
https://diq.wikipedia.org/wiki/Pela_Seri
MediaWiki 1.47.0-wmf.19
first-letter
Medya
Xısusi
Werênayış
Karber
Werênayışê karberi
Wikipediya
Werênayışê Wikipediya
Dosya
Werênayışê dosya
MedyaWiki
Werênayışê MedyaWikiyi
Şablon
Werênayışê şabloni
Peşti
Werênayışê peşti
Kategoriye
Werênayışê kategoriye
Portal
Werênayışê portali
TimedText
TimedText talk
Modul
Werênayışê moduli
Event
Event talk
İran
0
550
557107
556079
2026-09-16T02:41:06Z
InternetArchiveBot
21954
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
557107
wikitext
text/x-wiki
{{Dewlete}}
'''İran''' (be {{lang-fa|جمهوری اسلامی ايران}} ''Jomhurī-ye Eslāmī-ye Īrān'') ya zi be nameyo resmi ''Cumhuriyetê İranio İslami'', yew dewleta qıtay [[Asya]]ya. Zımeyê İrani de [[Deryayê Xezeri]], [[Ermenıstan]], [[Azerbaycan]] û [[Tırkmenıstan]]; veroc de [[Korfezê Farsi]]; rocawan de [[Tırkiya]] û [[Iraq]]; rocvetış de [[Efğanıstan]] û [[Pakıstan]] estê. Paytextê İrani [[Tehran]]o. İran 30 eyaletan ra yeno pêro û ezayê [[Mıletê Yewbiyayey]]an (''UN'') û [[OPEC]]io. Sistemê idarey [[Cumhuriyeto islami|cumhuriyeto İslami]]yo, labelê sistemê [[Ekonomiye]] sosyalisto.
== Etimolociye ==
Etimolociya çekuya İrani, çekuya [[Ewıstki]] ''[[Arya]]n'' ra yena.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://ancienthistory.about.com/od/persianempiremaps/qt/Iran.htm |access-date=2012-09-25 |archivedate=2011-07-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716094502/http://ancienthistory.about.com/od/persianempiremaps/qt/Iran.htm }}</ref> Aryan maney ''dewleta Aryanan''ra yeno. Wextê Hexamenişiyan û Sasaniyan de namey İrani ''Aryan/Ērān'' biyo. Bahdo seserra 6ıne (İ.V.) ra heta serra 1936ıne namey İrani biyo ''Persia'' û eno name qebul biyo. Bahdo serra 1935ıne de [[Rıza Şah]] namey ''Persia'' be anciya be namey ''İran''i vurnayo.<ref>http://www.iranicaonline.org/newsite/articles/v2f1/v2f1a035.html</ref> Tewr pey serra 1979ıne de namey dewlete '''Cumhuriyetê İranio İslami''' biyo.
== Coğrafya û iklım ==
''{{Main|Coğrafyaya İrani}}''
Erdê İrani 1 648 000 km²yo û dınya de 18ıno (des û heşt).<ref>http://www.mongabay.com/igapo/world_statistics_by_area.htm</ref> Erdê İrani, pêro erdê [[Britanya Gırde]], [[Almanya]], [[Fransa]] û [[İspanya]] ra zafêr gırdo.<ref>http://www.nationsencyclopedia.com/Asia-and-Oceania/Iran-LOCATION-SIZE-AND-EXTENT.html</ref> Zımeyê rocawanê İrani de [[Azerbaycan]] (432 km/268 mi) û [[Ermenıstan]](35 km/22 mi); zıme de [[Deryayê Xezeri]]; zımeyê rocakewtışi de [[Tırkmenıstan]] (992 km/616 mi); rocvetış de [[Pakıstan]](909 km/565 mi) û [[Efğanıstan]] (936 km/582 mi), rocawan de [[Tırkiya]] (499 km/310 mi) û [[Iraq]] (1,458 km/906 mi), veroc de [[Korfezê Farsi]] û Deryayê Umani estê.<ref name="cia.gov">{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html |access-date=2012-09-25 |archivedate=2012-02-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120203093100/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html }}</ref> İran de [[Deryayê Xezeri]] û Xuzistan miyan de [[Platoyê İran]]i estê. İrani de zaf koy estê. Koyê [[Demavend]]i hem İran de hem [[Rocvetışo Miyan]] de, hem zi leteyê qıtaya [[Ewrasya]]ya ke [[Koyê Hindukuşi]] ra rocawan de dero, koyo tewr berzo.<ref name="weneedtrees.com">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.weneedtrees.com/iran/nature.asp |access-date=2012-09-25 |archivedate=2007-05-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070501064507/http://www.weneedtrees.com/iran/nature.asp }}</ref> Yanê leteyê rocawanê İrani zaf kohıno. Leteyê rocvetışê İrani zaf berz niyo û zaf koy çıniyê. Rocvetışê İrani de [[Çolê Luti|Deşta Luti]] û [[Deşta Kevir]]i estê. Zıme (dormeyê Deryayê Xezeri) de zaf dari û deşti estê. Veroc de (dormeyê Arvand Rūd/Şat el Erebi de) deşti estê. İklımê İrani zımıstani zaf serd û vewrıno, amnani de zaf germo. Zıme ([[Gilan (eyalet)|Gilan]], [[Mazenderan (eyalet)|Mazenderan]], [[Gulıstan (eyalet)|Gulıstan]] û ê bini) de iklım subtropikalo û amnani germ niyo. Veroc û leteyo ke tede deşti estê, uca amnani zaf germo.<ref name="weneedtrees.com"/>
== Tarix ==
{{Main|Tarixê İrani}}
Tarix û medeniyetê İrani zaf dewletiyo û zaf kıhano. Wextê İsay ra ver, qebileyê [[Arya]]ni amey İran û medeniyetê Aryanan biyo medeniyetê İrani. Wextê [[Pars]]an de İran zaf biyo gırd. Erdê İrani zaf işqali di: Ê Ereban, Moğolan û Tırkan. Nıka dewleta İrani biya qewetıne.
=== Tarixo antik ===
[[Dosya:Mappa di Eratostene.jpg|thumb|right|300px|Seserra İV 200 ra yew xerita, eno xerita de namê İrani '''Ariana'''yo]]
Tarixo İrani zaf kıhano,wextê İV. 7000i rê şıno.<ref>http://news.xinhuanet.com/english/2007-08/10/content_6508609.htm</ref> Wextê kıhani de sivilizasyonê İrani u sivilizasyonê Mezopotamya miyan de mınasabati ameyo meydan.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.iranian.ws/iran_news/publish/article_22427.shtml |access-date=2012-09-26 |archivedate=2015-06-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150626145102/http://www.iranian.ws/iran_news/publish/article_22427.shtml }}</ref> Wextê İ.V.(İsay ra ver), qebileyê [[Arya]]ni amey İran u medeniyetê Aryanan biyo medeniyetê İrani. Deyî/Goreyê tarixkaran qebileyê Aryani eno erdi rê be goçi ameyo u be eno goçi qebileyê İran beno dı letey; Rocawani u Rocvetışi.<ref>http://www.panshin.com/trogholm/wonder/indoeuropean/indoeuropean3.html</ref> Wextê [[Pars]]an de İran biyo zaf gırd.İV. seserra 10,000 de erdê rocawanê İrani de [[Medya|Medi]], [[Fars]]i, [[Baktriya|Baktriy]]. Seserra İV 1000ine de [[Zerduşt]]iye vıraşt biyo u [[İmperatoriya Hexamenışiyan]] u dewletê peyêni de biyo dinê resmi.<ref name="vohuman.org">http://www.vohuman.org/Article/Historical%20perspective%20on%20Zoroastrianism.htm</ref>
=== İslam ra ver tarixê cı (İ.V 625 – İ.P 651) ===
[[Dosya:Map of the Achaemenid Empire.jpg|thumb|right|300px|[[İmperatoriya Hexamenışiyan]]]]
[[Dosya:Safavid Empire 1501 1722 AD.png|thumb|right|300px|İmparatoriya Safewiyan]]
[[Dosya:MohammadRezaPahlavi1977.jpg|thumb|right|300px|[[Mıhemmed Rıza Pehlewi|Mıhemmed Rıza Şah]] u [[Farah Pehlewi]]]]
* → ''Bıvênên: [[Mucadeley Sasani u Bizans]]''
* → ''Bıvênên: [[İmperatoriya Selewkiyan]]''
* → ''Bıvênên: [[İmperatoriya Sasani]]''
[[Elam|Sivilizasyonê Elami]] İran de sivilizasyonê tewr kıhano. Eno sivilizasyon erdê veroc-rocawan İran de ameyo meydan u İV 500i ra dewam kerdo. Bahdo [[Medya|Medi]] ameyo erdê İrani rê u [[Medya]] biyo saz(İV 625 ). [[Medya]] İV 559 de biyo xırabe. [[Medya]] yew İmperatoriyê Persi nêbiyo. Serra İV 559 de [[Kûruşo Gırd]] [[Medya]] xırab kerdo u İV [[550]] de [[İmperatoriya Hexamenışiyan]] saz kerdo. Dewrê [[Kûruşo Gırd]] u [[Darius I]] de [[İmperatoriya Hexamenışiyan]] dınya de imperatoriya tewr qewtıne, gırde u tewr hera biyo.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://public.wsu.edu/~dee/MESO/PERSIANS.HTM |access-date=2012-09-26 |archivedate=2011-07-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110720121556/http://public.wsu.edu/~dee/MESO/PERSIANS.HTM }}</ref> Erdê xo rocvetış de [[Hindıstan]], rocawan de [[Bulğarıstan]], [[Yunanıstan]], [[Deryayo Sıpê|Deryayo Miyanên]], [[Libya]], zıme de dormey [[Romanya]] u veroc de [[Habêş]]ıstan biyo. Serra İV 500 de [[Mucadeley Persi u Yunani]] sıfte kerdo. Eno mucadeley de Persi ğelib biyo u Persi İ.V. 480 de paytextê Yunanan [[Atina]] işğal kerdo. Serra IV 449 de be [[Haştiyê Callias]] mucadeley qadiyeno.<ref name="vohuman.org"/> İV seserra 3ın de [[İmperatoriya Hexamenışiyan]] biyo zeyıf u İV 333 de [[İskendero Gırd]] peyêno [[Leco Issus]]i erdê İrani işğal kerdo. Mabênê İV 323 u İV 63 de İran de [[İmperatoriya Selewkiyan]] hukım kerdo.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.iranchamber.com/history/seleucids/seleucids.php |access-date=2012-09-26 |archivedate=2011-06-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110605054515/http://www.iranchamber.com/history/seleucids/seleucids.php }}</ref> Serra İV 247 de [[İmperatoriya Parti]] saz biyo u İ.P 224 de xırab biyo. [[İmperatoriya Parti]] erdê İrani teqriben 400 serri hukım kerdo. Serra İP 224 de [[Erdeşir I]] [[İmperatoriya Parti]] xırab kerdo u [[İmperatoriya Sasani]] saz kerdo. [[İmperatoriya Sasani]] erdê İrani de 450 serri hukım kerdo u raverê İslam imperatoriya tewr peyêni biyo.
=== Dewro Miyanên (652–1501) ===
Serrê 600ıne de [[Erebi]] erdê İran işğal kerdo u [[İmperatoriya Sasani]] biyo xırab. Bahdo işğali İslambiyayışê İran sıfte kerdo ema İran pêr İslami nêbiyo. İslambiyayışê İran seserra 9ıne de qadiyeno. Dewrê Miyanêne de İran de [[Emeviy]],[[Ebbasiy]],[[Tahiriy]], [[Samaniy]], [[Ğazneviy]], [[İmperatoriya Selçukiyano Gırd]], [[Xarezmşahiy]], [[Moğolıstan|Moğoli]] u [[Timuriy]] hukım kerdo. Dewrê Miyanêne de [[Moğolıstan|Moğoli]] erdê İrani işğal kerdo u erdê İrani zaf biyo xırabe. [[Moğolıstan|Moğoli]]erdê İrani de zaf terteley kerdo, mabênê 1220 u 1260 be veşaney u terteley nıfusê İrani 2,500,000 ra 250,000 kemayeyo.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.sfusd.k12.ca.us/schwww/sch618/Ibn_Battuta/Battuta%27s_Trip_Three.html |access-date=2012-09-26 |archivedate=2008-04-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080423014420/http://www.sfusd.k12.ca.us/schwww/sch618/Ibn_Battuta/Battuta%27s_Trip_Three.html }}</ref>
=== Dewro moderno verên (1501–1921) ===
Dewrê Vermodernite de İran de dewletê Tırki hukım kerdo. Dewletê [[Safewi]], [[Efşari]], [[Zendi]] u [[Kaçari]] hukım kerdo. Dewrê Vermodernite erdê İrani de rocawan de be [[İmperatoriya Usmanıcan]], rocvetış de be [[İngılız]]i u zıme de be [[İmperatoriya Rusya]] leci biyo.
=== Dewro moderno peyên (1921–) ===
Peyênê Vermodernite serra 1925 de [[Rıza Şah]] [[Kaçari]] xırab kerdo, [[Pehlewi]]y saz kerdo u qralê İrani biyo. Dewro [[Rıza Şah]] de İran zaf biyo qewetıne. [[Farski]] zıwano resmi biyo. Erdê İrani zaf endustrilize biyo, şarê İrani zaf zengın biyo. Ema [[Cengê Dınyaê Dıyine]] de [[Rıza Şah]] [[Almanya]] desteg kerdo u 26 Keşkelun 1941 de İran terk kerdo. Bahdo [[Mıhemmed Rıza Pehlewi|Mıhemmed Rıza Şah]] biyo qralê İran. 1 Nisan 1979 de İran de yew xowerdayış ameyo meydan u [[Mıhemmed Rıza Pehlewi|Mıhemmed Rıza Şah]] İran terk kerdo. 1979 de [[Pehlewi]]y xırab biyo u [[Ruhullah Xomeni]] Cumhuriyetê İrano İslami saz kerdo.
== Sistemê idareyi ==
''{{Main|Eyaletê İran}}''
İran yew cumhuriyeto de İslamiyo u İran rıstımı qanunanê İrani [[Şeriet]]o. İdareyê İrani de serdarê dini, resiocumhur, serdar estê. Serdarê dini serdaro de tewr pilo. Bahdo reisocumhur yeno. İran de 30(hirıs) eyaleti estê. Paytextê eyaleti [[Farski]]: مرکز markaz / [[Zazaki]]: merkezo.Namey eyaleti استان (ostān) = eyalet u استانها (ostānhā) = eyaletiyo. İdarekaro eyaleti استاندار ostāndāro.
[[Dosya:IranNumbered.png|350px|right|İran'ın 30 ostanının haritası]]
{| border="0" cellpadding="5" cellspacing="0" align="center"
|
# [[Tehran]]
# [[Qum (eyalet)|Qum]]
# [[Markazi (eyalet)|Markazi]]
# [[Kazvin]]
# [[Gilan (eyalet)|Gilan]]
# [[Erdebil]]
# [[Zencan (eyalet)|Zencan]]
# [[Azerbaycanê Rocvetışi (eyalet)|Azerbaycanê Rocvetışi]]
# [[Azerbaycanê Rocawani (eyalet)|Azerbaycanê Rocawani]]
# [[Kurdıstan (eyalet)|Kurdıstan]]
# [[Hemedan (eyalet)|Hemedan]]
# [[Kırmanşah (eyalet)|Kırmanşah]]
# [[İlam (eyalet)|İlam]]
# [[Lurıstan (eyalet)|Lurıstan]]
# [[Xuzıstan (eyalet)|Xuzıstan]]
# [[Çeharmehal u Bextıyari (eyalet)|Çeharmehal u Bextıyari]]
||
<ol start=17>
<li>[[Kohgıluye u Buyer-Ehmed (eyalet)|Kohgıluye u Buyer-Ehmed]]
<li>[[Buşehr (eyalet)|Buşehr]]
<li>[[Fars (eyalet)|Fars]]
<li>[[Hurmızgan (eyalet)|Hurmızgan]]
<li>[[Sistan u Beluçıstan (eyalet)|Sistan u Beluçıstan]]
<li>[[Kırman (eyalet)|Kırman]]
<li>[[Yezd (eyalet)|Yezd]]
<li>[[İsfehan (eyalet)|İsfehan]]
<li>[[Sımnan (eyalet)|Sımnan]]
<li>[[Mazenderan (eyalet)|Mazenderan]]
<li>[[Gulıstan (eyalet)|Gulıstan]]
<li>[[Xorasanê Zımey (eyalet)|Xorasanê Zımey]]
<li>[[Xorasanê Rezewi (eyalet)|Xorasanê Rezewi]]
<li>[[Xorasanê Veroci (eyalet)|Xorasanê Veroci]]
<li>[[Elbruz (eyalet)|Elburz]]
|}
== Demografiye ==
→ ''Heqa ena pele de, yew nuşteyê seri esto. Qandê nuşteyê seri, şo pela'' {{Main|Demografiya İrani}}
=== Nıfus ===
[[File:Pyramide Iran.PNG|thumb|right|300px|Yew piramide aidê nıfuso İrani]]
[[File:Tehran Skyline.jpg|thumb|right|300px| [[Tehran]] paytextê İrani]]
Nıfusê İrani 75 milyoni ra nezdiyo.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.un.org/Depts/escap/pop/journal/v10n1a1.htm |access-date=2012-06-04 |archivedate=2009-02-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090214041911/http://www.un.org/Depts/escap/pop/journal/v10n1a1.htm }}</ref> Gırdbiyayışê nıfusê İrani rêx/lez niyo. Sıxletiya nıfusi 44,9 sero/km²yo. Rocawanê İrani de nıfus sıxleto.
{| class="wikitable left"
|-
!
! width="70pt"|Nıfus (x 1000)
! width="70pt"|Biyayışi
! width="70pt"|Merdışi
! width="70pt"|Vuriyayışi
! width="70pt"|(Serê 1000)
! width="70pt"|(Serê 1000)
! width="70pt"|Vuriyayış (serê 1000)
|-
| 1999
|62,738,000
|1 177 557||374 838||802 719
|18.8||6.0||12.8
|-
| 2000
|63,658,000
|1 095 165||382 674||712 491
|17.2||6.0||11.2
|-
| 2001
|64,592,000
|1 110 836||421 525||689 311
|17.2||6.5||10.7
|-
| 2002
|65,540,000
|1 122 104||337 237||784 867
|17.1||5.1||12.0
|-
| 2003
|66,480,000
|1 171 573||368 518||803 055
|17.6||5.5||12.1
|-
| 2004
|67,477,000
|1 154 368||355 213||799 155
|17.1||5.3||11.8
|-
| 2005
|68,467,00
|1 239 408||363 723||875 685
|18.1||5.3||12.8
|-
| 2006
|70,496,000
|1 253 912||408 566||845 346
|17.8||5.8||12.0
|-
| 2007
|71,532,000
|1 286 716||412 736||873 980
|18.0||5.8||12.2
|-
| 2008
|72,584,000
|1 300 166||417 798||882 368
|17.9||5.8||12.2
|-
| 2009
|73,651,000
|1 348 546||393 514||955 032
|18.3||5.3||13.0
|-
| 2010
|74,733,000
|1 363 542||441 042||922 500
|18.2||5.9||12.3
|}
* <span style="font-size:medium;">Sûkê tewr gırdi</span>
{| class="wikitable left"
|-
! Rêze
! Sûke
! 2007 <br />Nıfus
|-
| align="right" | 1.
| [[Tehran]] ([[Tehran (eyalet)|Tehran]])
| '''12,765,238''' (metropol)<ref name="Statistical Center of Iran" /> <br />('''8,088,287''' merkez)<ref name="Statistical Center of Iran">[http://www.sci.org.ir/portal/faces/public/census85/census85.natayej/census85.jadavelmomtakhab|Official Website of "Statistical Center of Iran" (in Persian)]</ref>
|-
| align="right" | 2.
| [[Meşhed]] ([[Xorasanê Rezewi (eyalet)|Xorasanê Rezewi]])
| '''2,868,350''' (metropole)<br />('''2,410,800''' merkeze)<ref name="Statistical Center of Iran" />
|-
| align="right" | 3.
| [[İsfahan]] ([[İsfahan]])
| '''3,430,353''' (metropole) <br />('''1,602,110 ''' merkeze)<ref name="Statistical Center of Iran" />
|-
| align="right" | 4.
| [[Tebriz]] ([[Azerbaycanê Rocvetışi (eyalet)|Azerbaycanê Rocvetışi]])
| '''1,597,319''' (metropole)<br />('''1,378,935''' merkeze)<ref name="Statistical Center of Iran" />
|-
| align="right" | 5.
| [[Kerac]] ([[Tehran (eyalet)|Tehran]])
| '''1,377,450'''<ref name="Statistical Center of Iran" />
|-
| align="right" | 6.
| [[Şiraz]] ([[Fars (eyalet)|Fars]])
| '''1,204,882'''<ref name="Statistical Center of Iran" />
|}
[[Dosya:Iran Population (1880-2016).jpg|thumb|350px|Nıfusê İran]]
=== Şari ===
%80-85ê nıfusê İrani aidê yew şaro ke şarê İraniyo. ([[Farsi]], [[Gileki (xelq)|Gileki]], [[Mazenderani]], [[Kurd]]i, [[Lurki|Luri]] u bini)<ref name="cia.gov"/>%10-12ê nıfusê İrani [[Tırk]]o.%2ê nıfusi [[Ereb]]o u şarê binani zi İran de cıwiyenê.
=== Zıwani ===
{{Main|Zıwanê İrani}}
[[Farski]] zıwanê İranê resmiyo.<ref name="cia.gov"/> İran de zıwanê [[Gileki]], [[Mazenderanki]], [[Kurdki]], [[Beluçki]], [[Azerki]], [[Turkmenki]], [[Lurki]], [[Goranki]] u [[Beluçki]] zi qısey beno.
=== Baweriye ===
[[İslamo Şii]] bawerışê İrano resmiyo u %90 ê nıfusê İrani [[Şii]]yo. %8 ê nıfusi [[İslamo Sunni|Sunni]]yo.<ref name="cia.gov"/> %2 ê nıfusi [[Zerduşt]], [[Xıristiyaniye|Xıristiyan]], [[Behai]], [[Cıhudiye|Cıhud]]o.<ref>http://www.fidh.org/IMG/pdf/ir0108a.pdf</ref>
== Ekonomiye ==
{{Main |Ekonomiyê İrani}}
[[Dosya:Tehran skyline may 2007.jpg|thumb|right|320px|Merkezê Ekonomi,Tehran]]
[[Ekonomiye|Ekonomiy]]ê İrani zaf qewetıno. İran de hem makroekonomi, hem zi mikroekonomi estê.<ref>http://www.traveldocs.com/index.php?page=about-iran-2</ref> Ekonomiya İran her serre beno pil. [[İGM]] İran $1.003 trilyono u rêzê xo 17ıno. (Ema mabênê mılletanê ğerbi iqtısadê İrani ra hewlo. İran zaf petrol u qaz roşeno. %80 ê rotışi [[petrol]]o. İran be dewletê [[Çin]], [[Korya Zımey]], [[Hindıstan]], [[Japonya]], [[Tırkiya]], [[Rusya]] u [[İtalya]] rotış-grotış kenê.
{| style="margin:1em; background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:90%; float:center"
|- style="background:lightgray;"
! Qıta !! Dewlete (1992–2008)!!Procey !! Miqdar
|-
|'''Asya''' || Yewina Emirano Erebi (YEE), Singapur, İnonezya and Uman || 190 ||$11.6 milyar
|-
|'''Ewropa''' || Almanya, Hollanda, İspanya, Britanya Gırde, Tırkiya, Italya and Fransa || 253 ||$10.9 milyar
|-
|'''Amerika''' ||Canada, Panama, the USA and Jamaica ||7 ||$1.4 milyar
|-
|'''Afrika''' || Mauritius, Liberia and South Africa || {{N/A}}||$8 milyar
|-
|'''Awıstralya''' || Awstralya || 1 || $682 milyon
|}
== Kultur ==
Kulturê İrani, yewbiyayışê kulturê verê İslami u kulturê ke İslam ra tepeya ameo meydan, oyo. Kulturê İrani zaf kıhan u gırdo. Kulturê İrani [[Kulturê Andronovo]] ra yeno. Dewrê Sasaniyan de Kulturê İrani filoloci, literatur, huquq, felsefe, tıb u zanışiye de tewr qewetın biyo.<ref>http://www.artarena.force9.co.uk/sass2.htm</ref> [[Fırdewsi]], [[İbni Sina]], [[Rumi]], [[Umer Xeyyam]], [[Sadi]], [[Hafız Şirazi]] kulturê İrani de tay merdımê de pilê.
* <span style="font-size:medium;">Roşani</span>
→ [[Newroz]] (Serra Newiye) – 21 Mart de sıfte keno <br />
→ [[Sizdah be dar]] (Roca Tebieti) <br/>
→ [[Tirgan|Jashn-e-Tirgan]] (Roşanê Awe) <br/>
→ [[Sadeh|Jashn-e-Sadeh]] (Roşanê Adıri) <br/>
→ [[Mehregan|Jashn-e-Mehregan]] (Roşanê Payizi) <br/>
→ [[Shab-e-Yalda]] (Roşanê Zımıstani) <br/>
→ [[Charshanbeh Suri]]
[[Dosya:Kelileh va Demneh.jpg|thumb|right|300px|Kelile u Dinmne,1429]]
== Edebiyat ==
İran de zıwanê resmi [[Farski]]yo u [[Farski]] tarix de zıwanê literatur biyo. [[Farski]] tewr ver [[İmperatoriya Hexamenışiyan]] de zıwanê resmi biyo. Ewro İran, [[Iraq]], [[Tırkiya]] u [[Mısır]] de nımuneyê aidê [[Farskiyo Kıhan]]i estê. [[Fırdewsi]] seba/qandê [[Farski]] zaf kari kerdo u seba [[Farski]] eno nuşte nuşto;
<div class="center"> <span style="font-size:medium;">Mı çewres serre zaf dec u xırabi di,</span><br /><span style="font-size:medium;">Mı be zıwanê [[Farski]] heyat da Acemi.</span></div>
<div class="center">[[Fırdewsi]]</div>
<div class="center">بسی رنج بردم در این سال سی<span style="font-size:medium;"><br />عجم زنده کردم بدین پارسی</span></div>
<div align="center">
<gallery>
Dosya:"The Concourse of the Birds", Folio 11r from a Mantiq al-tair (Language of the Birds) MET DT227734.jpg|[[Farid al-Din Attar|Attar]] ra yew nımune [[Farid al-Din Attar|Attar]]
Dosya:Folio from a Khamsa-c.jpg|''[[Behram V|Bahram Gur]]
Dosya:Jami Rose Garden.jpg|[[Cemi]] ra yew nımuney ''Rose Garden of the Pious'', 1553.
Dosya:Shahnameh3-5.jpg|[[Cemi]] ra yew nımuney, ''Rose Garden of the Pious'', 1553.
</gallery>
</div>
== Kodi ==
* Hewa : '''EP'''
* ISO 3166-1 alpha-2 : '''IR'''
* Otomobil : '''IR'''
* NATO alpha-2 : '''IR'''
* IOC : '''IRI'''
* ISO 3166-1 alpha-3 : '''IRN'''
* NATO alpha-3: ''IRN'''
* ICAO : '''OI'''
* AIR : '''RV'''
== Galeriye ==
<div class="center">
<gallery>
Dosya:Tehran skyline may 2007.jpg|[[Tehran]]<br />
Dosya:Nadershahtomb.jpg|[[Meşhed]]<br />
Dosya:Chehel Sotun Garden, Isfahan, Iran 2005.jpg|[[Çehel Sutun]]<br />
Dosya:Karaj 45.jpg|[[Kerec]]<br />
Dosya:Hafeziyeh 0386.JPG|[[Şiraz]]<br />
Dosya:Qom masjed-e-hazrat-masumeh.jpg|[[Qum (eyalet)|Qum]]<br />
Dosya:Palais ramsar.jpg|[[Ramsar]]<br />
</gallery>
</div>
== Bıvênên ==
* [[Tarixê İrani]]
* [[İran de baweriye]]
* [[Demografiyê İran]]
* [[Kulturê İrani]]
* [[Ekonomiya İrani]]
* [https://web.archive.org/web/20040714094508/http://www.president.ir/eng/ Siteyê İranio resmi],
== Referansi ==
<references/>
{{Eyaletê İrani}}
{{Dewletê Asya}}
[[Kategoriye:İran]]
[[Kategoriye:Teslağê İrani]]
[[Kategoriye:Dewletê Rocvetışê Miyani]]
[[Kategoriye:Dewletê Asya]]
[[Kategoriye:Dewletê Korfezê Farsi]]
hc87m8603rjxh0ffcj9nn46ew1vmaxd
Kovi
0
10885
557086
395995
2026-09-15T16:19:06Z
~2026-49899-56
34817
557086
wikitext
text/x-wiki
{{Tewri}}
'''Kovi''', ay cındeyê ke nêhameyê kedi kerdışi ra yeno vatışi "kovi". Kovi zemanê veride dışmenê en pilê merdıman bi. [[Heywan]]anê koviyan êrişê merdıman kerdêne u inan werdêne. Labelê merdıman dımay hezar seran eşkay zehfê heywanan bıkerê kedi. Ma vacê [[kutık]]i verêcu kovi bi, labelê merdıman inan kedi kerd. Ma eşkenê heywananê koviyan rê çend nımunan bıdê, peskovi, gakovi u zey enyan.
[[Kategoriye:Heywani]]
q8vg4ik33d3qwltat2so4ye24ijp461
557098
557086
2026-09-15T19:33:06Z
Mirzali
16
557098
wikitext
text/x-wiki
{{Tewri}}
'''Kovi''', ay cındeyê ke nêhameyê kedi kerdışi ra yeno vatışi "kovi". Kovi zemanê veride dışmenê en pilê merdıman bi. [[Heywan]]anê koviyan êrişê merdıman kerdêne û inan werdêne. Labelê merdıman dımay hezar seran eşkay zehfê heywanan bıkerê kedi. Ma vacê [[kutık]]i verêcu kovi bi, labelê merdıman inan kedi kerd. Ma eşkenê heywananê koviyan rê çend nımunan bıdê, peskovi, gakovi û zey enyan.
[[Kategoriye:Heywani]]
8mal5n59o9kyxb01k46af09srhgzo58
Aşqele
0
41486
557112
534217
2026-09-16T08:24:25Z
Mirzali
16
557112
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Qeza}}
'''Aşqele''' (be Tırki: ''Aşkale''), yew qezaya [[Erzurum (wılayet)|Erzurum]]iya. Cayê cı rocvetışê wılayetê Erzurumi dero.
{{Erzurum}}
{{Kontrolê otoriteyi}}
[[Kategoriye:Qezê Erzurumi]]
[[Kategoriye:Qezê Zazayan]]
iwz1iwx4hnzjuya25rt4m5lb2756fcx
Kolbıze
0
44442
557078
467775
2026-09-15T12:40:22Z
~2026-49915-09
34814
557078
wikitext
text/x-wiki
{{Tewri}}
'''Kolbıze''', (zanışiye de ''Iris persica'') yew [[Nebat|nebatê]] dormeyo. [[Wesar]]i badê vewre ra kewna a.
{{Portal|Biyolociye}}
{{Taxonbar}}
[[Kategoriye:Nebat]]
070zr84g9gmdpcu3hb04m8dcetrheu9
557093
557078
2026-09-15T19:25:19Z
Mirzali
16
557093
wikitext
text/x-wiki
{{Tewri}}
'''Kolbıze''' (zanışiye de ''Iris persica'') yew [[Nebat|nebatê]] dormeyo. [[Wesar]]i badê vewre ra kewna a.
{{Portal|Biyolociye}}
{{Taxonbar}}
[[Kategoriye:Nebat]]
85a112aeqd75nbj2w3ocryqzhi5g6pk
Ahmet Yalınkaya
0
46078
557106
534248
2026-09-15T19:42:54Z
Mirzali
16
557106
wikitext
text/x-wiki
{{Merdumi}}
'''Ahmet Yalınkaya''' yew doktorê cêniyano. Ahmet Yalınkaya, Serlayê Siwani, dewa [[Darê Heni]] û [[Çolig]] rayo. Mektebo verên dewe de wendo. Mektebo miyanên nêwendo, teber ra kewto imtıhan û [[Diyarbekır (wılayet)|Diyarbekır]] de sıfteyê lise kerdo. Serra 1984ıne de şiyo fakulteyê medikali (''Medikal Fakulte''). Serra 1994ıne de ixtısas kerdo. Uca ra nat fakulte de mendo. Nıka fakulte de professoro. Perinatolociye sero ciya ixtısas kerdo. Eyni ca de profesorê perinatolociyo.
[[Kategoriye:Şarê Çoligi]]
[[Kategoriye:Merdumi]]
d7fk9ragja130pwaj8l7ifpxx12phsd
Twitter
0
47258
557075
556922
2026-09-15T12:34:09Z
~2026-49915-09
34814
Şıkıt era [[X.com]] ser
557075
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT[[X.com]]
h7cab21gc5sv66zitbkcszkz38w9nim
557091
557075
2026-09-15T19:14:00Z
Mirzali
16
557091
wikitext
text/x-wiki
#HETENAYIŞ [[X.com]]
6mspregf8fjat9kxl3663xahknkjhdr
Konsensus
0
48136
557085
351390
2026-09-15T16:17:35Z
~2026-49899-56
34817
557085
wikitext
text/x-wiki
'''Konsensus''' çiyê sero vênayışo pêroyiyo, vênayışo kollektifo. Coke ra cı rê vênayışê [[Grube|gruban]] ya zi yewiya vênayışan zi vaciyenê. [[Problem]]an sero guriyayış keriyeno, guriyayış ra tepiya vênayış veciyeno u o esas gêriyeno. Dıme ra zi konsensus vıraziyeno.
{{Kontrolê_otoriteyi}}
[[Kategoriye:Sosyolociye]]
2r5sqflxsw0u9wj53330evmtep6dom0
557097
557085
2026-09-15T19:31:42Z
Mirzali
16
557097
wikitext
text/x-wiki
'''Konsensus''' çiyê sero vênayışo pêroyiyo, vênayışo kollektifo. Coke ra cı rê vênayışê [[Grube|gruban]] ya zi yewiya vênayışan zi vaciyenê. [[Problem]]an sero guriyayış keriyeno, guriyayış ra tepiya vênayış veciyeno û o esas gêriyeno. Dıme ra zi konsensus vıraziyeno.
{{Kontrolê_otoriteyi}}
[[Kategoriye:Sosyolociye]]
pzk6pibs0zah4d88z9fqdnu3atx9278
Konduksiyon
0
48163
557084
340320
2026-09-15T16:15:53Z
~2026-49899-56
34817
557084
wikitext
text/x-wiki
'''Konduksiyon''' hetê [[made]] ya zi [[cısım]]i ra [[germiye]] ano u beno heto bin. Konduksiyon germiye vıla keno. Ornagên metal konduktoro hewlo ke germiye vıla keno. Qanunê germiyeberdışi rê [[Qanunê Fourieri]] vaciyeno.
== Qanunê Fourieri ==
<math> \frac{\Delta Q}{\Delta t} \sim -k A \frac{\Delta T}{\Delta x} </math>
[[Kategoriye:Termodinamik]]
7815soc497ari2iua8jfzsd83r1mde8
557088
557084
2026-09-15T16:27:42Z
~2026-49899-56
34817
557088
wikitext
text/x-wiki
'''Konduksiyon''' hetê [[made]] ya zi [[cısım]]i ra [[germiye]] ano u beno heto bin. Konduksiyon germiye vıla keno. Ornagên metal konduktoro hewlo ke germiye vıla keno. Qanunê germiyeberdışi rê [[Qanunê Fourieri]] vaciyeno.
== Qanunê Fourieri ==
<math> \frac{\Delta Q}{\Delta t} \sim -k A \frac{\Delta T}{\Delta x} </math>
[[Kategoriye:Termodinamik]]
[[Kategoriye:Matematik ]]
sm8le3b5jh1cw2c7d2joh9pq4qs5wc5
557100
557088
2026-09-15T19:35:47Z
Mirzali
16
557100
wikitext
text/x-wiki
'''Konduksiyon''' hetê [[made]] ya zi [[cısım]]i ra [[germiye]] ano û beno heto bin. Konduksiyon germiye vıla keno. Ornagên metal konduktoro hewlo ke germiye vıla keno. Qanunê germiyeberdışi rê [[Qanunê Fourieri]] vaciyeno.
== Qanunê Fourieri ==
<math> \frac{\Delta Q}{\Delta t} \sim -k A \frac{\Delta T}{\Delta x} </math>
[[Kategoriye:Termodinamik]]
[[Kategoriye:Matematik]]
h1gkfgzntpuvsetl8rel2vvd9j3b2r1
Kargo
0
48164
557079
363736
2026-09-15T12:42:59Z
~2026-49915-09
34814
557079
wikitext
text/x-wiki
'''Kargo''', (be [[İngılızki]]: Delivery) baro ke be berdoğanê motori bar beno, cı rê vaciyeno. Kargo cay rê kırışiyeno (transport beno). Transport yanê kırıştış ra tepeya zi vılakerdışê bari vıraziyeno.
==Bıvênên ==
*[[Ro-Ro]]
*[[Bender]] (gumrug)
[[Kategoriye:Transport]]
26a3vv8yiups86u1j7s5tkhz1r5r30r
557080
557079
2026-09-15T12:45:50Z
~2026-49915-09
34814
557080
wikitext
text/x-wiki
'''Bar''' ya ki '''Kargo''', (be [[İngılızki]]: Delivery) baro ke be berdoğanê motori bar beno, cı rê vaciyeno. Kargo cay rê kırışiyeno (transport beno). Transport yanê kırıştış ra tepeya zi vılakerdışê bari vıraziyeno.
==Bıvênên ==
*[[Ro-Ro]]
*[[Bender]] (gumrug)
*[[Teyeray Kargoy]]
*[[Gemiya Kargoy]]
*[[Mal]]
*[[Emtia]]
[[Kategoriye:Transport]]
qo414o4c90yelmldq6comt4yy2w7m2d
557094
557080
2026-09-15T19:27:19Z
Mirzali
16
557094
wikitext
text/x-wiki
'''Bar''' ya ki '''Kargo''' (be [[İngılızki]]: Delivery), baro ke be berdoğanê motori bar beno, cı rê vaciyeno. Kargo cay rê kırışiyeno (transport beno). Transport yanê kırıştış ra tepeya zi vılakerdışê bari vıraziyeno.
== Bıvênên ==
* [[Ro-Ro]]
* [[Bender]]
* [[Teyareyê Kargoyi]]
* [[Gemiya Kargoyi]]
* [[Mal]]
* [[Emtia]]
[[Kategoriye:Transport]]
bc4wl3jo3w6ntbg66mn8emxb33ih7n6
Hıquqê kılise
0
48599
557083
410754
2026-09-15T12:57:26Z
~2026-49915-09
34814
557083
wikitext
text/x-wiki
'''Hıquqê kılise''' (ya zi cı rê '''hıquqê kanoni''' zi vaciyeno), [[hıquq]] u qanunê ke pilê Xıristiyanan, [[dezgeh]] u organizsyonê Xıristiyanan vırazenê. Her [[mezheb]]ê [[Xıristiyan]]an de hıquqê [[kılise]] vuriyeno.
[[Kategoriye:Hıquq]]
[[Kategoriye:Hıquqê Xıristiyaniye]]
hmoo99uwiwltpgms2p8ftn6jddvblaa
557096
557083
2026-09-15T19:30:41Z
Mirzali
16
557096
wikitext
text/x-wiki
'''Hıquqê kılise''' (ya zi cı rê '''hıquqê kanoni''' zi vaciyeno), [[hıquq]] û qanunê ke pilê Xıristiyanan, [[dezgeh]] û organizsyonê Xıristiyanan vırazenê. Her [[mezheb]]ê [[Xıristiyan]]an de hıquqê [[kılise]] vuriyeno.
[[Kategoriye:Hıquq]]
[[Kategoriye:Hıquqê Xıristiyaniye]]
7thd35uhzrun6tzxiw26ayxz0zdo014
Kronik
0
48692
557087
342677
2026-09-15T16:27:06Z
~2026-49899-56
34817
557087
wikitext
text/x-wiki
'''Kronik''' [[Nêweşiye|nêweşiya ]] ke tenê merdımi sero veciyena ya zi yew cayê teni de est bena, her tım ramena u hewlbiyayışê cı asan nêbena, cı rê vaciyeno.
==Bıvênên ==
*[[Pandemi]]
*[[Ceng]]
[[Kategoriye:Tıb]]
poc8ng5evgg47dc10q5z0kldyx3kl9x
557099
557087
2026-09-15T19:34:24Z
Mirzali
16
557099
wikitext
text/x-wiki
'''Kronik''', [[Nêweşiye|nêweşiya]] ke tenê merdımi sero veciyena ya zi yew cayê teni de est bena, her tım ramena û hewlbiyayışê cı asan nêbena, cı rê vaciyeno.
== Bıvênên ==
* [[Pandemiye]]
* [[Ceng]]
[[Kategoriye:Tıb]]
0s20davltsup6mz8rqztodvzejmhlsn
Şablon:Kaykerê Real Madrid FC
10
63720
557113
415421
2026-09-16T08:35:26Z
EmausBot
2965
Boti Tespitê şıkıtena dıleti heta [[Şablon:Kadroyê Real Madrid CFyi]]
557113
wikitext
text/x-wiki
#HETENAYIŞ [[Şablon:Kadroyê Real Madrid CFyi]]
fzheax7zpryasfolunec5iulfygtuqw
Açelya Akkoyun
0
65869
557105
408500
2026-09-15T19:41:46Z
Mirzali
16
557105
wikitext
text/x-wiki
{{Merdumi}}
'''Açelya Akkoyun''', (b. [[31 Kanun|31 Kanun]] [[1972]], [[Edene|Edene]]), yew tiyatrowana û kaykera filmiya Tırka.
{{Vernuşte}}
[[Kategoriye:Merdumê weşi]]
[[Kategoriye:Merdumê ke 1972 de biyê]]
dw76tpqb897xn21ptr5wdzisjbjqaab
Kardun
0
67063
557082
488215
2026-09-15T12:54:59Z
~2026-49915-09
34814
557082
wikitext
text/x-wiki
{{Tewri}}
'''Kardun''' ya zi '''Kardı'''<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.bingolkenthaber.com/amp/haber-bingol-un-yenilebilir-yabani-bitkileri-11322.html |access-date=2020-04-12 |archivedate=2020-10-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201031225452/http://www.bingolkenthaber.com/amp/haber-bingol-un-yenilebilir-yabani-bitkileri-11322.html }}</ref> yew [[nebat]]o. Zımıstani u wesari geme ra reseno u sektorê [[Tıb]]i de
istifade beno.
== Çımey ==
{{Reflist}}
{{Taxonbar}}
[[Kategoriye:Nebat]]
d8sk69lhkg83lrnbq3z2pc3ow1ntw9d
557095
557082
2026-09-15T19:29:18Z
Mirzali
16
557095
wikitext
text/x-wiki
{{Tewri}}
'''Kardun''' ya zi '''Kardı'''<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.bingolkenthaber.com/amp/haber-bingol-un-yenilebilir-yabani-bitkileri-11322.html |access-date=2020-04-12 |archivedate=2020-10-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201031225452/http://www.bingolkenthaber.com/amp/haber-bingol-un-yenilebilir-yabani-bitkileri-11322.html }}</ref> yew [[nebat]]o. Zımıstani u wesari geme ra reseno u sektorê [[Tıb|tıb]]i de
istifade beno.
== Çıme ==
{{Reflist}}
{{Taxonbar}}
[[Kategoriye:Nebat]]
dypxbsh9fp6aej6t4eeeqckn9gkuons
.rich
0
69061
557108
504277
2026-09-16T08:16:38Z
Mirzali
16
557108
wikitext
text/x-wiki
{{Medya}}
'''.rich''', [[İnternet|internet]] de nameyê bandıra jeneriko (be zıwanê [[İngılızki]]: {{langi|en|[[Bandıra sewiyaya serêna jenerike|Generic top-level domains]]}}) ke yew kodê interneti rê bırriyayo a.<ref>[http://www.iana.org/domains/root/db/analytics.html Websitey IANA de pela {{PAGENAME}}]</ref>
== Bıvênên ==
* [[Komputer]]
* [[Website]]
* [[Subdomain]]
== Çıme ==
{{Çıme}}
{{Generic top-level domain}}
{{ccTLD}}
[[Kategoriye:Bandıra sewiyaya serêna jenerike]]
m4j3s9odirx4nj540qgw6tu3un9x3lc
.reviews
0
69120
557103
504275
2026-09-15T19:39:33Z
Mirzali
16
557103
wikitext
text/x-wiki
{{Medya}}
'''.reviews''', nameyê bandıra sewiyaya serêna jeneriko (be [[İngılızki]]: {{langi|en|[[Bandıra sewiyaya serêna jenerike|Generic top-level domains]]}}) ke yew kodê interneti rê bırriyayo a.
{{Generic top-level domain}}
{{ccTLD}}
[[Kategoriye:Bandıra sewiyaya serêna jenerike]]
l9lc2kki4w88lx17g13qhcxjwsnlhoo
NGC 5703
0
76083
557104
495184
2026-09-15T19:40:58Z
Mirzali
16
[[Katalogo Pêroyiyo Newe]]
557104
wikitext
text/x-wiki
{{Galaksiye}}
'''NGC 5703''', yew cısmê [[Asmên|asmên]]iyo. No cısım [[Katalogo Pêroyiyo Newe|Katalogê Pêroyiyê Neweyi]] de, [[komê estareyan]]ê {{Wikidata|P59}} miyan de ca gêno. {{Wikidata|P575}} de terefê {{Wikidata|P61}}i ra keşıf biyo.
== Bıvênên ==
* [[Asmên]]
* [[Galaksiye]]
* [[Estare]]
* [[Pulsar]]
* [[Nebula]]
* [[Lista cısmanê NGC]]
== Gıreyê teberi ==
* {{NASANED}}
* {{Simbad}}
* {{Leda}}
* {{Seds}}
* {{WikiSky}}
{{NGC|5703}}
[[Kategoriye:Asmênşınasiye]]
838kdufwd1qxxg7o4cq6yrk38iiv05p
NGC 5727
0
76249
557109
495274
2026-09-16T08:17:44Z
Mirzali
16
[[Katalogo Pêroyiyo Newe]]
557109
wikitext
text/x-wiki
{{Galaksiye}}
'''NGC 5727''', yew cısmê [[Asmên|asmên]]iyo. No cısım [[Katalogo Pêroyiyo Newe|Katalogê Pêroyiyê Neweyi]] de, [[komê estareyan]]ê {{Wikidata|P59}} miyan de ca gêno. {{Wikidata|P575}} de terefê {{Wikidata|P61}}i ra keşıf biyo.
== Bıvênên ==
* [[Asmên]]
* [[Galaksiye]]
* [[Estare]]
* [[Pulsar]]
* [[Nebula]]
* [[Lista cısmanê NGC]]
== Gıreyê teberi ==
* {{NASANED}}
* {{Simbad}}
* {{Leda}}
* {{Seds}}
* {{WikiSky}}
{{NGC|5727}}
[[Kategoriye:Asmênşınasiye]]
cbxyde43m3a5j8l9f19o6p63vlyqhsz
Ahmet Yenilmez
0
83149
557111
483569
2026-09-16T08:23:36Z
Mirzali
16
557111
wikitext
text/x-wiki
{{Merdumi}}
'''Ahmet Yenilmez''' yew kaykero [[Tırk]]o. Ey [[sinema]] û [[tiyatro|têatro]] de kay kerdo.
{{Kontrolê otoriteyi}}
[[Kategoriye:Kaykerê Tırki]]
[[Kategoriye:Kaykerê Yeşilçami]]
rzrqn4w72ozjy8n0lrtyk7u15bkt1r9
Bahriye Üçok
0
87786
557110
483646
2026-09-16T08:21:43Z
Mirzali
16
557110
wikitext
text/x-wiki
{{Merdumi}}
'''Bahriye Üçok''' (b. 1919 - m. 1990, [[Ankara]]), jû akademisyen, politolog û wekila [[Tırkiya]] biye. A ezaya Senatoyê Cumhuriyeti (1971-1976), Partiya Şari ra wekilê Ordi û ezaya Partiya Sosyaldemokrate biye.
Cokayo ke din kritik kerd, a serra 1990ıne de ame kıştış. Aye Fransızki, Erebki û Farski zanıtêne.
== Gurê aye ==
* "İslam'dan Dönenler ve Yalancı Peygamberler", İlahiyat Fakültesi Yayınları, Ankara, 1967.
: "İslam'dan Dönenler ve Yalancı Peygamberler", Millî Eğitim Basımevi, İstanbul, 1981.
: "İslam'dan Dönenler ve Yalancı Peygamberler Hicri 7. - 11. Yıllar", Cem Yayınevi - İslam Araştırmaları, İstanbul, 1996.
* "İslam Devletinde Kadın Hükümdarlar", Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 1965.
: "İslam Devletlerinde Türk Naibeler ve Kadın Hükümdarlar", Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları - İslam Tarihi, Ankara, 1981.
: "İslam Devletlerinde Türk Naibeler ve Kadın Hükümdarlar", Bilge Kültür Sanat, İstanbul, 2011.
* "Atatürk'ün İzinde Bir Arpa Boyu", Cem Yayınevi, İstanbul, 2000.
* "Şeriat Sarmalında Türkiye", Cumhuriyet Kitapları - Siyasal Bilimler, İstanbul, 2010,
* "İslam Tarihi Emeviler Abbasiler (Bilim ve Kültür Esereri Dizisi MEB. Ankara 1983)<ref>[http://kitap.antoloji.com/kisi.asp?CAS=119180 Eserê Bahriye Üçoki.]</ref>
== Referansi ==
{{Reflist}}
[[Kategoriye:Nuştekari]]
s5utm1jh3y2x20axk7u76rs1by8kab7
Komunê Parisi
0
99537
557089
536923
2026-09-15T16:33:27Z
~2026-49899-56
34817
557089
wikitext
text/x-wiki
'''Komunê Parisi''' (1871i, be Fransızki: ''Commune De Paris''), seserra 19ıne de biye xoverdayışanê şarê tewr muhiman ra yewê. 18ê Adari (Marti) de, nê hıkumetê şoreşi (newedari) cihan de hıkumeto xosero verên be yew karakterê [[proleterya]] u şari na ro. 72 roci, heta 28ê Gulane ramıt. Serewedarıtışê Komuni bi serçeqê [[radikalizm]]ê [3sınıfa rencberan] u raverşiyayışdê fıkranê sosyalistanê ke krizê Cengê Fransa-Prusya tepeya şiyê raver. Ordiyê Fransa bi meğlub, dıma, Pawıtoğê Parisi'ê Mıli paytext derdest kerd, otoritey Cumhuriyetê Hirêyıne gêriya, yew hıkumeto xoser zi na ro.
Komuno ke hetê koalisyonê neo-Jakobenan, femınistan, sosyalistan, komunistan u anarşistan (ke ney ra wextayên pêra “Komunaran” biyêne) ra idare biyêne, roca 26ê Adari de be şeklê resmi weçiniye u dûreke (tarix) de biye hıkumeto verên ke rencberi serek biy. Demê xo'yo kılm de, ae yew rêzê politikê raverberi, zey ciyabiyayışê [[din]] u [[dewlete]], efkerdışê mehpusan, wedarıtışê karê domanan, uêb. veti.
Qandê dûreka raverdayışê proleterya, komun bi yew moçnayışo zaf mıhim u rencberanê Fransa u pêro [[Ewropa] miyan de hişmendiya sınıfe raver berde. Karl Markso ke komun zey yew ridayışê (oxbetê) mıhimi diyêne, be nê çekuyan tarif kerd: «Peyniya raverdayışê sınıfa vıraştoğan sınıfa destsernayoğan duşt, formê politikio ke pey de ame, ke do reyayışê kedê ekonomiki raşt bıkero.»
Peyniya estbiyayışdê komunê bêrehmi demê “La semaine sanglante” ("Hefteo Gonın") de ame ke 21ê Gulane de dest pê kerd. [[Ordiya Fransa]]'ya mıliye dest na bacar (sûke) ser, be Pawıtoğê Mıli ceng kerdê u be kılmi kışti. Texmin beno ke nezdiyê 20,000 Komunaran qır bi. Des hezaran ra kesi zi esir gırewti u xeylêy ninan be dare eştış, sûxre ya zi menfi (surgın) ra pêdûst mendi. Duştê raverşiyayışdê ordi de, Komunaran vêşi-kemi hendê se esiri miyanê cı de Serpiskoposê Parisi zi bi, eşti dare.
[[Kategoriye:Herbê ke Fransa ihtıwa kenê]]
[[Kategoriye:Tarixê Parisi]]
[[Kategoriye:Tarixê Fransa ]]
hdclgu7n4ior920oguee1im5qfnwaf6
557101
557089
2026-09-15T19:36:44Z
Mirzali
16
557101
wikitext
text/x-wiki
'''Komunê Parisi''' (1871i, be Fransızki: ''Commune De Paris''), seserra 19ıne de biye xoverdayışanê şarê tewr muhiman ra yewê. 18ê Adari (Marti) de, nê hıkumetê şoreşi (newedari) cihan de hıkumeto xosero verên be yew karakterê [[proleterya]] u şari na ro. 72 roci, heta 28ê Gulane ramıt. Serewedarıtışê Komuni bi serçeqê [[radikalizm]]ê [3sınıfa rencberan] u raverşiyayışdê fıkranê sosyalistanê ke krizê Cengê Fransa-Prusya tepeya şiyê raver. Ordiyê Fransa bi meğlub, dıma, Pawıtoğê Parisi'ê Mıli paytext derdest kerd, otoritey Cumhuriyetê Hirêyıne gêriya, yew hıkumeto xoser zi na ro.
Komuno ke hetê koalisyonê neo-Jakobenan, femınistan, sosyalistan, komunistan u anarşistan (ke ney ra wextayên pêra “Komunaran” biyêne) ra idare biyêne, roca 26ê Adari de be şeklê resmi weçiniye u dûreke (tarix) de biye hıkumeto verên ke rencberi serek biy. Demê xo'yo kılm de, ae yew rêzê politikê raverberi, zey ciyabiyayışê [[din]] u [[dewlete]], efkerdışê mehpusan, wedarıtışê karê domanan, uêb. veti.
Qandê dûreka raverdayışê proleterya, komun bi yew moçnayışo zaf mıhim u rencberanê Fransa u pêro [[Ewropa]] miyan de hişmendiya sınıfe raver berde. Karl Markso ke komun zey yew ridayışê (oxbetê) mıhimi diyêne, be nê çekuyan tarif kerd: «Peyniya raverdayışê sınıfa vıraştoğan sınıfa destsernayoğan duşt, formê politikio ke pey de ame, ke do reyayışê kedê ekonomiki raşt bıkero.»
Peyniya estbiyayışdê komunê bêrehmi demê “La semaine sanglante” ("Hefteo Gonın") de ame ke 21ê Gulane de dest pê kerd. [[Ordiya Fransa]]'ya mıliye dest na bacar (sûke) ser, be Pawıtoğê Mıli ceng kerdê u be kılmi kışti. Texmin beno ke nezdiyê 20,000 Komunaran qır bi. Des hezaran ra kesi zi esir gırewti u xeylêy ninan be dare eştış, sûxre ya zi menfi (surgın) ra pêdûst mendi. Duştê raverşiyayışdê ordi de, Komunaran vêşi-kemi hendê se esiri miyanê cı de Serpiskoposê Parisi zi bi, eşti dare.
[[Kategoriye:Herbê ke Fransa ihtıwa kenê]]
[[Kategoriye:Tarixê Parisi]]
[[Kategoriye:Tarixê Fransa]]
h69911f85z4gogkdfbf00j5merszv44
X.com
0
100618
557076
2026-09-15T12:34:35Z
~2026-49915-09
34814
Ebe zerrekê ' '''Twitter''', yew mikroblogê internetiya. Kes tewr vêşi 140 herf şeno bırışo. Nuşta bınd versêne dayış [[Retweet]] u taba [[Sini]] esta. Tweetê ke erzênê herkes şeno bıvino. Lakin sinorê nımıti zi tede est o. Twitter de Teqib u Teqibkari estê. Twiter de resmi hesabi zi muhtewa benê. == Tarix == Kışta [[Jack Dorsey]] ra sera [[2006]] de vıraziya ya. Verrıy web sita pıra pıra kerd weş u karberi arêbiyay na sita. Xısusiy...' ra pela newiye vıraziye
557076
wikitext
text/x-wiki
'''Twitter''', yew mikroblogê internetiya. Kes tewr vêşi 140 herf şeno bırışo. Nuşta bınd versêne dayış [[Retweet]] u taba [[Sini]] esta. Tweetê ke erzênê herkes şeno bıvino. Lakin sinorê nımıti zi tede est o. Twitter de Teqib u Teqibkari estê. Twiter de resmi hesabi zi muhtewa benê.
== Tarix ==
Kışta [[Jack Dorsey]] ra sera [[2006]] de vıraziya ya. Verrıy web sita pıra pıra kerd weş u karberi arêbiyay na sita. Xısusiyeta Serdarê dewletan u erbabê meslegan de binan ra zaf taleb gêeno.
== Populeriye ==
Twitter zey [[Facebook]]i sistem de embaiina nêxebtê no. Twitter de sistemê taqibi est o. Karberi kê vacê se ey şenê taqb kerê. Tay hesabi zi xorê taqibkari herine nê. No kaideya heta xırab o. Fına zi marqey gırdi qandê populerey ne hereketi kenê.
== Menkerdış ==
Twitter idare de ye qerar grot. No qerar de [[İnstagram]] u [[Thumblr]]i rê xet u link dayışê xo [[Twitter API]] ra peysna.
== Logo ==
Logoy Twitter'i yew [[Mıriçık]]a. 140 herf 140 babeta mıriçıka temsil kena. Namey mıriçıker da twitteri Larry yo u camêrd o.
{{Cayê sosyali}}
[[Kategoriye:Twitter]]
[[Kategoriye:Pirıkê sosyali]]
[[Kategoriye:Marqeyê DAY]]
[[Kategoriye:Mesackerdışê nuşti]]
7g2ppszhf5uh0bk6qud8g82av5y29wo
557077
557076
2026-09-15T12:36:22Z
~2026-49915-09
34814
/* Logo */
557077
wikitext
text/x-wiki
'''Twitter''', yew mikroblogê internetiya. Kes tewr vêşi 140 herf şeno bırışo. Nuşta bınd versêne dayış [[Retweet]] u taba [[Sini]] esta. Tweetê ke erzênê herkes şeno bıvino. Lakin sinorê nımıti zi tede est o. Twitter de Teqib u Teqibkari estê. Twiter de resmi hesabi zi muhtewa benê.
== Tarix ==
Kışta [[Jack Dorsey]] ra sera [[2006]] de vıraziya ya. Verrıy web sita pıra pıra kerd weş u karberi arêbiyay na sita. Xısusiyeta Serdarê dewletan u erbabê meslegan de binan ra zaf taleb gêeno.
== Populeriye ==
Twitter zey [[Facebook]]i sistem de embaiina nêxebtê no. Twitter de sistemê taqibi est o. Karberi kê vacê se ey şenê taqb kerê. Tay hesabi zi xorê taqibkari herine nê. No kaideya heta xırab o. Fına zi marqey gırdi qandê populerey ne hereketi kenê.
== Menkerdış ==
Twitter idare de ye qerar grot. No qerar de [[İnstagram]] u [[Thumblr]]i rê xet u link dayışê xo [[Twitter API]] ra peysna.
== Logo ==
Logoy Twitter'i yew [[Mıriçık]]a. 140 herf 140 babeta mıriçıka temsil kena. Namey mıriçıker da twitteri Larry yo u camêrd o.
{{Kontrolê_otoriteyi}}
{{Elon Musk}}
{{Cayê sosyali}}
[[Kategoriye:Twitter]]
[[Kategoriye:Pirıkê sosyali]]
[[Kategoriye:Marqeyê DAY]]
[[Kategoriye:Mesackerdışê nuşti]]
odhlzb8fiahncx3kn8ejg3nzsnzeo9p
557092
557077
2026-09-15T19:23:59Z
Mirzali
16
557092
wikitext
text/x-wiki
{{mizan|08.11.2015}}
{{Medya}}
'''Twitter''', yew mikroblogê internetiya. Kes tewr vêşi 140 herf şeno bırışo. Nuşta bınd versêne dayış [[Retweet]] u taba [[Sini]] esta. Tweetê ke erzênê herkes şeno bıvino. Lakin sinorê nımıti zi tede est o. Twitter de Teqib u Teqibkari estê. Twiter de resmi hesabi zi muhtewa benê.
== Tarix ==
Kışta [[Jack Dorsey]] ra sera [[2006]] de vıraziya ya. Verrıy web sita pıra pıra kerd weş u karberi arêbiyay na sita. Xısusiyeta Serdarê dewletan u erbabê meslegan de binan ra zaf taleb gêeno.
== Populeriye ==
Twitter zey [[Facebook]]i sistem de embaiina nêxebtê no. Twitter de sistemê taqibi est o. Karberi kê vacê se ey şenê taqb kerê. Tay hesabi zi xorê taqibkari herine nê. No kaideya heta xırab o. Fına zi marqey gırdi qandê populerey ne hereketi kenê.
== Menkerdış ==
Twitter idare de ye qerar grot. No qerar de [[İnstagram]] u [[Thumblr]]i rê xet u link dayışê xo [[Twitter API]] ra peysna.
== Logo ==
Logoy Twitter'i yew [[Mıriçık]]a. 140 herf 140 babeta mıriçıka temsil kena. Namey mıriçıker da twitteri Larry yo u camêrd o.
{{Cayê sosyali}}
{{Elon Musk}}
{{Kontrolê_otoriteyi}}
[[Kategoriye:Twitter]]
[[Kategoriye:Pirıkê sosyali]]
[[Kategoriye:Marqeyê DAY]]
[[Kategoriye:Mesackerdışê nuşti]]
bj9gjft12qahu0i9sd4dva0knlhezur
Kategoriye:Transport
14
100619
557081
2026-09-15T12:52:47Z
~2026-49915-09
34814
Ebe zerrekê '[[Kategoriye:Ticaret]]' ra pela newiye vıraziye
557081
wikitext
text/x-wiki
[[Kategoriye:Ticaret]]
94u4i9ku0q8exa3hyo83vb0mav6hb05
NGC
0
100620
557090
2026-09-15T16:40:12Z
~2026-49899-56
34817
Şıkıt era [[Katalogo Pêroyiyo Newe]] ser
557090
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT[[Katalogo Pêroyiyo Newe]]
gifk2x75u3csxh3h0bli57bfwjxmnzz
557102
557090
2026-09-15T19:37:34Z
Mirzali
16
557102
wikitext
text/x-wiki
#HETENAYIŞ [[Katalogo Pêroyiyo Newe]]
rcxxjstfzoih9t4vvwr14cci5mez9yq