Wikipedija
dsbwiki
https://dsb.wikipedia.org/wiki/G%C5%82owny_bok
MediaWiki 1.47.0-wmf.13
first-letter
Medija
Specialne
Diskusija
Wužywaŕ
Diskusija wužywarja
Wikipedija
Wikipedija diskusija
Dataja
Diskusija wó dataji
MediaWiki
MediaWiki diskusija
Pśedłoga
Diskusija wó pśedłoze
Pomoc
Diskusija wó pomocy
Kategorija
Diskusija wó kategoriji
TimedText
TimedText talk
Modul
Modul diskusija
Veranstaltung
Veranstaltung Diskussion
Geografiska dlinina
0
6957
147919
147899
2026-07-31T22:38:54Z
InternetArchiveBot
16004
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
147919
wikitext
text/x-wiki
[[Dataja:Longitude (PSF).png|thumb|Dlininowe krejze]]
[[Dataja:Grosskreis.svg|thumb|Naglěd kule.<br /><small>Ekwator (módry) źěli kulu do dweju połojcowu a prěcy [[Dlininowy krejz|dlininowe krejze]] (žołte) pód 90°. Wšykne pśeśěgnjone linije toś togo wobraza su [[Wjeliki krejz|wjelike krejze]]. Smužkowane linije su [[Šyrinowy krejz|šyrinowe krejze]].</small>]]
[[Dataja:Prime-meridian.jpg|thumb|Historiski nulowy meridan pśi [[Flamsteed House]] w Greenwichu (na spódku a na twarjenju markěrowany)]]
'''Geografiska dlinina''' (něga: „stopjeń dlininy“), [[Lambda|λ]], mjazynarodnje skrotcona z '''long.''' (''longitudo'' = lon., ''longitude'' = eng., franc. atd. „dlinina“), wopisujo jadnu z wobeju [[Geografiske koordinaty|koordinatowu]] městna na [[Zemski powjerch|zemskem powjerchu]], a to jogo poziciju na pódzajtšo abo na pódwjacor wót ''definěrowaneje'' (pśipadnje póstajoneje) pódpołnocno-pódpołnjoweje linije, [[Nulowy meridian|nulowego meridana]]. Wóna jo se něga '''stopjeń dlininy''' groniła. Geografiska dlinina jo kut, kótaryž měri se, wuchadajucy wót nulowego meridiana (0°), až do 180° w pódzajtšnem a 180° w pódwjacornem směrje. [[Wjerškowy dypk|Wjeršk]] toś togo kuta jo srjejźišćo mysloneje zemskeje kule, ramjenja wuchadaju ze srjejźišća pśez nulowy meridian resp meridian, na kótaremž městno lažy, kótaregož geografiska dlinina ma se pódaś. Město pśedznamuška (tradicionelnje +pódzajtšo, −pódwjacor) jo teke E resp. W dowólony (skrotconki "O" wobijaju se tšacha zaměnjenja dla, glej [[#cogodlaemestoo|dołojce]]).
* Městna ze samskeju dlininu laže na ''[[Meridian (geografija)|meridianje]]''. Meridian źo wót [[Pol (geografija)|pola]] k poloju a jo połojca [[Dlininowy krejz|dlininowego krejza]]. Na zemskej kuli jo dlininowy krejz (wobstojecy z dweju napśeśiwneju meridianowu) [[wjeliki krejz]].
* Za póstajenje dypka na zemskem powjerchu – za pódawanje jogo [[Geografiske koordinaty|geografiskego połoženja]] – jo pśidatnje pódawanje jogo [[Geografiska šyrina|geografiskeje šyriny]] (něga: jogo „stopnja šyriny“) ako druga [[koordinata]] trjebna.
== Póstajenje městna a casa ==
=== Nulowy meridian ===
Dokulaž njejo pśirodna nulowa marka za meridiany (poł dlininowego krejza), ako jo [[ekwator]] za měrjenje šyriny, musy se [[nulowy meridian]] ''definěrowaś''. Wót antiki jo se [[Ferro-meridian]] wužywał. Akle w lěśe 1884 jo se swětodaloko jadnotnje ten meridian póstajił, na kótaremž jo srjejźna wóska wěstego teleskopa [[Royal Greenwich Observatory|obserwatorija Greenwich]] (London) (glej [[#Stawizniske|Stawizniske]]).
Geografiska dlinina pódawa se ako kutowy wótstawk w stopnjach, (wobłukowych) minutach a sekundach wót nulowego meridiana na pódzajtšo (E) abo na pódwjacor (W).
{{Anchor|cogodlaemestoo}}Skrotconka E za pódzajtšo (wót engelskego „east“) pśiraźujo se pśez DIN 13312, kótaryž jo rozsuźecy za [[Nawtika|nawtiku]] a [[Nawigacija leśenja|nawigaciju lesénja]], aby se zmólkow pśez zaměnjenje pismika O z licbu 0 a z francojskeju škrotconku za pódwjacor ("ouest") wót wšogo zachopjeńka wobinuło.
Nejwětša móžna licbna gódnota jo pótakem 180 stopnjow, pśi comž 180°E = 180°W. Pśibližnje spóromje toś teje geografiskeje dlininy, ale z bejnymi wótchylenjami, źo w [[Pacifiski ocean|Pacifiku]] [[datumowa granica]] póstajona wót pótrjefjonych krajow.
=== Wótstawk meridianow ===
Wótstawk mjazy dwěma dlininowyma krejzoma jo na ekwatorje nejwětšy. Tam jo [[wótšyrjenje]] wót jadnogo stopnja 111,32 km wjelike. Toś ta distanca wótpowědujo eksaktnje 60 [[Mórska mila|mórskim milam]], dokulaž mórska mila jo se spócetnje z jadneju [[Wobłukowa minuta|wobłukoweju minutu]] na [[Ekwator|ekwatorje]] definěrowała.
Na poloma wšak padnu wšykne dlininowe krejze w jadnem dypku na jadno. Wótstawk mjazy dwěma dlininowyma krejzoma dajo se za šyrinu φ a [[zemski radius]] r pśibližnje ze slědujuceju formulu woblicyś:
<math>a=\frac{2\pi \cdot r\cdot\cos{\varphi}}{360}</math>
W Nimskej lažy wón mjazy 63,8 km ([[Flensburg]], Sylt) a 75,5 km ([[Oberstdorf]]).
=== Pisanja licbnych gódnotow ===
Wobgranicowanje pódaśow dlininy na ''cełolicbowe stopnje'' by pótakem skoro wšuźi za pódaśa pozicije pśeliš njedokradne było (w direktnej bliskosći k poloju wuwzete) (to jo pśicyna za to, až wuraz ''stopjeń dlininy'' jo zestarjony). Dokradnjejše pódaśa geografiskeje dlininy daju se na slědujucy nałog wugótowaś:
* w kutowej jadnotce stopjeń w [[Decimalny system|decimalnem pisanju]] (na pś. 66,34°) - teke pódaśe lěc na pódwjacor abo na pódzajtšo nulowego dlininowego krejza jo móžno (na pś. 66,34° pódzajtšo resp. 66,34° E). W [[Geoinformatika|geoinformatice]] zwuraznja se pódaśe °E zwětšego pśez pozitiwnu a pódaśe °W pśez negatiwnu licbu.
* [[Seksagezimalny system|seksagezimalnje]] w [[Wobłukowa minuta|minutach]] a [[Wobłukowa sekunda|sekundach]] (w samskem pśikłaźe 66° 20′ 24″). 66° 20′ 24″ jo krotke pisanje za slědujucu sumu tśich kutow 66° + 20′ + 24″. Toś tej plusowej znamješce se wuwóstajotej. Sumandy wuběraju se pśi tom tak, až licbowe gódnoty pśed minutu a sekundu su mjeńše ako 60. Sekunda geografiskeje dlininy wótpowědujo na ekwatorje cerje něźi 31 metrow, w srjejźnej Europje (na 50° N geografiskeje šyriny) něźi 20 metrow.
* W [[Nawtika|nawtice]] wobija se źinsa pśi pódawanju geografiskich koordinatow kutoweje jadnotki sekunda, tak až górni pśikład buźo: 66° 20′ 24″ = 66° 20,4′. Hyšći dokradnjejše pódaśa pozicije, ako dojśpiwaju se na pś. w satelitowej nawigaciji, wótbłyšćuju se w dalšnych městnach za komu.
* Pśedewšym w namórnistwje pišu se dlininowe krejze z 3 městnami pśed komu. Pśez to wuzwigujo se rozdźěl k šyrinowym krejzam jasnjej. Pśikład: 010,43° E.
* Rotacije zemje dla, 360° w 24 góźinach, dajo se geografiska dlinina teke ako ''cas'' zwurazniś. [[Městny góźinski kut]] wužywa se w [[Astronomiska nawigacija|astronawigaciji]].
=== Pśikłady ===
* [[Barlin]]: 13° 19′ pódzajtšo
* [[Hamburg]]: 10° 00′ pódzajtšo
* [[München]]: 11° 35′ pódzajtšo
* [[Tokio]]: 139° 42′ pódzajtšo
* [[San Francisco]]: 122° 25′ pódwjacor
* Pozicija [[Satelit (astronawtika)|satelita]] [[SES Astra|Astra 1]] nad ekwatorom: 19° 12' pódzajtšo
=== Cas ===
Rotacije zemje dla jo [[městny cas]] na rozdźělnych šyrinach rozdźělne. Casowy rozdźěl k nulowemu meridianoju jo ''jadna góźina na 15° dlininowego rozdźěla.'' Z togo slěduju [[Casowa cona|casowe cony]].
Pla 0° wótpowědujo srjejźny městny cas (SMČ) [[UTC]].
== Stawizniske ==
{{Anchor|Stawizniske}}Grichiski [[astronom]] a matematikaŕ [[Hipparchos (astronom)|Hipparchos]] (wok. [[190 pś.n.l.c.|190]]–[[120 pś.n.l.c.]]) jo zemju w pódzajtšno-pódwjacornem směrje prědny raz do 360 [[Stopjeń (kut)|stopnjow]] źělił.
W europskem namórnistwje jo [[póśěgowy system]] dlininowych krejzow dłujko njejadnotny był. Wót 2. stolěśa n.l.c. až do 19. stolěśa jo [[Ferro-meridian]] dominantny był, kótaryž jo [[Klawdius Ptolemeus]] póstajił a kótaryž pósěgujo se na nejwěcej pódwjacornu kanarisku kupu El Hierro (17° 40′ W).
Pó naciji su se koordinatowe seśe na nulowe meridiany w [[London]]je, [[Paris]]u abo [[Sankt Petersburg]]u póśěgowali. Akle na [[Mjazynarodna meridianowa konferenca|mjazynarodnej meridianowej konferency]], we Washingtonje 1884, jo se [[Greenwich (London)|Greenwich]] pla Londona swětodaloko póstajił, mj.dr. dokulaž britiske mórske kórty su se swětodaloko wužywali.
== Zwěsćenje geografiskeje dlininy ==
Mjaztym až [[geografiska šyrina]] jo relatiwnje jadnorje woblicujobna pśez [[měrjenje]] [[Wertikalny kut|wertikalnych kutow]] [[Słyńco|słyńca]] abo [[Polarna gwězdna|polarneje gwězdy]], jo se woblicenje aktualneje geografiskeje dlininy z pódobneju dokradnosću dłujki cas ekstremnje śěžko wuwiło. Toś ten za mórsku [[Nawigacija|nawigaciju]] wažny [[dlininowy problem]] jo se akle kóńc 18. stolěśa rozwězał. Za to su wjelgin dokradne
[[Zeger|zegery]] trjebne, kótarež funkcioněruju spušćobnje teke pśi nejmócnjejšem mórskem žwalenju, mimo až wóne by se pśez wjedrowe wliwy ako górcota a mokśina pówětša kazyli. Prědny zeger, kótaryž jo toś te wuměnjenja docynił, jo „H4“ był, kótaryž blidaŕ [[John Harrison (zegeraŕ)|John Harrison]] jo w měrcu 1762 wunamakał. Mytowe pjenjeze wustajone za to wót dlininoweje komisije britiskego parlamenta we wusokosći 20.000 puntow jo Harrison akle pó wukazu krala [[Jurij III. (Zjadnośone kralojstwo)|Jurja III.]] w lěśe 1773 dostał. Aby trjebnu dokradnosć dojśpił, jo swój zeger pód wužywanim kulowych lagwow skoro bźez šurowanja a z bimetalami zgótowił, aby temperatury wobstawne wóstali.
== Wótwisnosć wót referencnego elipsoida ==
Dlinina wariěrujo wó sekundy, jolic se drugi [[referencny elipsoid]] abo wótchylajucy [[geodetiski datum]] wužywa. Jolic njewužywa se globalnje nejlěpjej pśiměrjujucy se elipsoid, powěda se teke wó ''geodetiskej dlininje''.
== Glej teke ==
* [[Geografiska šyrina]]
* [[Meridian (geografija)|Meridian]]
== Literatura ==
* [[Dava Sobel]]: ''Längengrad.'' Taschenbuch [[Special:Booksources/3-442-72318-3|ISBN 3-442-72318-3]] (Ilustrěrowane wudaśe [[Special:Booksources/3-8270-0364-4|ISBN 3-8270-0364-4]])
== Wótkaze ==
{{Commonscat|Longitudes}}
* [https://web.archive.org/web/20080420124407/http://www.geodatenzentrum.de/geodaten/gdz_rahmen.gdz_div?gdz_spr=deu&gdz_akt_zeile=3&gdz_anz_zeile=4&gdz_user_id=0&gdz_para1=1&gdz_html=99 Amtski centrum geodatow za Nimsku]
* [http://www.geonames.org www.geonames.org] 6,1 mio. lichych geodatow swětodaloko
* [http://www.explorermagazin.de/gps/gpsbas1.jpg Wobraz geografiskeje dlininy a šyriny]
* [http://www.ucolick.org/~sla/leapsecs/scans-meridian.html Konferencny protokol Washingtona 1884]
* [https://web.archive.org/web/20070512235943/http://www.fallingrain.com/world/ Geografiske koordinaty za městna na cełem swěśe]
* [https://web.archive.org/web/20100420110533/http://www.arte.tv/de/wissen-entdeckung/abenteuer-arte/Mission-X/Entscheidung-Laengengrad/737568,CmC=737562.html Arte – Mission X: Entscheidung Längengrad]
[[Kategorija:Matematiska geografija]]
jm7n45oaf5ekwthgdl378x0p24kqixw