अजरबैजान

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="dty">
  <siteinfo>
    <sitename>विकिपिडिया</sitename>
    <dbname>dtywiki</dbname>
    <base>https://dty.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.16</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">मिडिया</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">बिशेष</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">कुरणि</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">प्रयोगकर्ता</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">प्रयोगकर्ता कुरणि</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">विकिपिडिया</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">विकिपिडिया वार्ता</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">चित्र</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">चित्र कुरणि</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">मिडियाविकि</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">मिडियाविकि कुरणि</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ढाँचा</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ढाँचा कुरणि</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">मद्दत</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">मद्दत कुरणि</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">श्रेणी</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">श्रेणी कुरणि</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">मोड्युल</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">मोड्युल कुरणि</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>अजरबैजान</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124</id>
    <revision>
      <id>267940</id>
      <parentid>241698</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T20:01:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>4668</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>267940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9161" sha1="n33ytvwa7lgl7kjhju48gfe3xka2m69" xml:space="preserve">{{Infobox country
| native_name    = {{lang|az|Azərbaycan Respublikası}}
| conventional_long_name = गणतन्त्र अजरबैजान
| common_name    = अजरबैजान
| national_motto   = &lt;!-- The Republic of Azerbaijan has NO official, constitutionally fixed motto, please do not insert Odlar Yurdu or something else --&gt;
| national_anthem   = ''[[National Anthem of Azerbaijan|Azərbaycan marşı]]''&lt;small&gt;&lt;br /&gt;(''March of Azerbaijan'')&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[चित्र:National Anthem of the Republic of Azerbaijan instrumental.ogg]]
| image_flag    = Flag of Azerbaijan.svg
| image_coat    = Coat of arms of Azerbaijan.svg
| symbol_type    = निसाना छाप
| image_map    = Azerbaijan (orthographic projection).png
| map_caption    = Location of Azerbaijan
| capital     = [[बाकु]]
| latd = 40 |latm=25 |latNS=N 
| longd =49 |longm=50 |longEW=E
| largest_city    = capital
| official_languages  = [[Azerbaijani language|Azerbaijani]]
| ethnic_groups   = {{Collapsible list|titlestyle=font-weight:normal; background:transparent; text-align:left;|title=&lt;small&gt;91.60% [[Azerbaijani people|Azerbaijani]]|2.02% [[Lezgian people|Lezgian]]|1.35% [[Armenians|Armenian]]|1.34% [[Russians|Russian]]|1.26% [[Talysh people|Talysh]]|2.43% other}}
| government_type   = [[Unitary state|Unitary]] [[Presidential system|presidential]] [[constitutional republic]]
| leader_title1   = [[President of Azerbaijan|राष्ट्रपति]]
| leader_name1    = [[Ilham Aliyev]]
| leader_title2   = [[Prime Minister of Azerbaijan|Prime Minister]]
| leader_name2    = [[Artur Rasizade]]
| legislature     = [[National Assembly of Azerbaijan|National Assembly]]
| sovereignty_type   = [[History of Azerbaijan|Statehood formation]]
| established_event1  = [[Caucasian Albania]]
| established_date1  = &lt;br /&gt;4th century BC
| established_event2  = [[Atabegs of Azerbaijan]]
| established_date2  = &lt;br /&gt;1135
| established_event3  = [[Azerbaijan Democratic Republic]]
| established_date3  = &lt;br /&gt;28 May 1918
| established_event4  = [[Azerbaijan Soviet Socialist Republic]]
| established_date4  = &lt;br /&gt;28 April 1920
| established_event5  = Independence&lt;br /&gt;from the [[Soviet Union]]&lt;div style=&quot;float:right;&quot;&gt;Declared&lt;br /&gt;Completed&lt;/div&gt;
| established_date5  = &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;30 August 1991&lt;br /&gt;18 October 1991
| established_event6  = [[Constitution of Azerbaijan]] adopted
| established_date6  = &lt;br /&gt;12 November 1995
| area_km2     = 86600
| area_sq_mi    = 33436 &lt;!--Do not remove [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| area_rank    = 114th
| area_magnitude   = 1 E9
| percent_water   = 1.6%
| population_estimate  = 9,165,000&lt;ref&gt;[http://www.azstat.org/press_reliz.php?id=996 ''11 July – The International Population Day'', The demographic situation in Azerbaijan, The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan, 11 July 2011, retrieved 12 July 2011]&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2011
| population_estimate_rank = 89th
| population_census  = 7,953,438
| population_census_year = 1999
| population_density_km2 = 105.8
| population_density_sq_mi = 274.1 &lt;!--Do not remove [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = 103th
| GDP_PPP_year    = 2011
| GDP_PPP     = $93.055 billion&lt;ref name=&quot;imf2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&amp;ey=2012&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=912&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr.x=37&amp;pr.y=5 |title=Azerbaijan|publisher=International Monetary Fund|accessdate=April 17, 2012}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_rank    = 
| GDP_PPP_per_capita  = $10,201&lt;ref name=imf2/&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 
| GDP_nominal    = $62.321 billion&lt;ref name=imf2/&gt;
| GDP_nominal_rank   = 
| GDP_nominal_year   = 2011
| GDP_nominal_per_capita = $6,832&lt;ref name=imf2/&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 
| Gini   = 16.8&lt;ref&gt;{{cite book |last= ''[[The Economist]]''|first= |title=Pocket World in Figures |year= 2016|url= https://archive.org/details/pocketworldinfig0000econ|edition=2012 |publisher=Profile Books Ltd|pages=[https://archive.org/details/pocketworldinfig0000econ/page/29 29]}}&lt;/ref&gt;
| Gini_year  = 2010
| Gini_category = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;lowest&lt;/span&gt;
| HDI_year  = 2011
| HDI   = {{increase}} 0.731&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Complete.pdf|title=Human Development Report 2011|year=2011|publisher=United Nations|accessdate=15 June 2012}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank  = 76th
| HDI_category = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;high&lt;/span&gt;
| currency  = [[Azerbaijani manat|Manat]]
| currency_code = AZN
| time_zone  = 
[[Azerbaijan Time|AZT]] ([[UTC+04]])
| utc_offset_DST = +5
| demonym  = [[Azerbaijani people|Azerbaijani]]
| drives_on  = [[Right- and left-hand traffic|right]]
| cctld   = [[.az]]
| calling_code = [[Telephone numbers in Azerbaijan|994]]
| footnotes  = 
}}

'''अज़रबैजान''' (अज़ेरी: Azərbaycan Respublikası), ककाशस का पूर्वी भाग मी पूर्वी यूरोप रे एशिया का बीच मी रयाऽ यक गणराज्य हो। भौगोलिक रूप ले यो एशियाइ को भाग हो। येइ का सीमा मी रयाऽ देशअन हुन: अर्मेनिया, जर्जिया, रूस, ईरान, तुर्की और येइको तटीय भाग क्यास्पियन सागर सित जोड़ीरैछ। यो सन् १९९१ सम्म भूतपूर्व सोभियत सङ्घ को हिस्सा थ्यो। अज़रबैजान की राजधानी रे सबहै ठूलो नगर [[बाकु]] हो। अज़रबैजान कि राष्ट्रिय भाषा अज़रबैजानी हो भण्या याँ बस्स्या मान्सुनलाई लै अज़रबैजानी भण्णान।

अज़रबैजान यक धर्मनिरपेक्ष देश हो रे वर्ष २००१ बठेइ काउंसिल को सदस्य छ। ज्यादातर जनसंख्या इस्लाम धर्म का अनुयायी छन रे यो देश इस्लामी सम्मेलन संघ को सदस्य राष्ट्र लै हो। यो देश सद्दी-सद्दी औपचारिक तर सत्तावादी लोकतन्त्र बड्डाछ।

==नामोत्पत्ति==
&quot;अज़रबैजान&quot; नाउँ कि उत्पत्ति खिलाए लीबर कैयौँ प्रकार का विचार छन। सबहै प्रचलित अवधारणा यो छ कि यो नाउँ &quot;अट्रोपटन&quot; शब्द बठेइ निकल्याऽ हो। अट्रोपट फ़ारसी अकामीनाईड राजवंश का समय मी यक क्षत्रप थ्यो, जैलाई सिकंदर महान ले आक्रमण अरीबर परास्त अर्‍यो रे पुइ अट्रोपटन लाई स्वाधीनता मिली। उइ समय मी यो क्षेत्र मीदिया अट्रोपाटिया या अट्रोपाटीन का नाउँ ले पछ्याणीन्थ्यो।

==इतिहास==
अज़रबैजान मी प्रारंभिक मानव बस्तीइन का चिह्न पाषाण युग पछा का दिन का छन। ५५० ईसापूर्व मी एक्यूमेनिडा राजवंश ले येइ क्षेत्र मी विजय प्राप्त अर्‍याऽ थ्यो, जै मी पारसी धर्म को उदय भयो रे पुइ यो क्षेत्र सिकंदर महान का साम्राज्य को भाग बन्यो रे पछा उइका उत्तराधिकारी, सेलियूसिडा साम्राज्य को। अल्बानियाई काकेशन मान्सुअन ले चौथी शताब्दी ईसापूर्व मी येइ क्षेत्र मी यक स्वतन्त्र राजशाही की स्थापना अर्‍यो, लेकिन ९५-६७ ईसापूर्व मी टिगरानीस २ महान ले येइ मी अधिकार अरी हाल्यो।

==सन्दर्भ सामाग्रीअन==
{{reflist}}

==यिनलै हेर==
{{एसिया महादेशका राष्ट्रहरू}}

{{Stub}}

[[Category:भूगोल]]
[[श्रेणी:एसियाका देशअन]]
[[Category:देश]]</text>
      <sha1>n33ytvwa7lgl7kjhju48gfe3xka2m69</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>नेल्सन मण्डेला</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1535</id>
    <revision>
      <id>267952</id>
      <parentid>258894</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T20:09:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>4668</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>267952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11116" sha1="aocsquni8tzi380eh0rt7oex5h2ep9e" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
|honorific-prefix = &lt;small&gt;सम्माननीय&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;
|name             = नेल्सन मण्डेला
|honorific-suffix = &lt;br&gt;&lt;small&gt;[[:en:Order of Merit|OM]] [[:en:Order of Australia|AC]] [[:en:Order of Canada|CC]] [[:en:Order of Jamaica|OJ]] [[:en:Venerable Order of Saint John|GCStJ]] [[:en:Queen’s Counsel|QC]] [[:en:Order of Prince Henry|GColIH]] [[:en:Royal Order of the Seraphim|RSerafO]] [[:en:Bharat Ratna|BR]] [[:en:Nishan-e-Pakistan|NPk]] [[:en:Royal College of Surgeons in Ireland|MRCSI]]&lt;/small&gt;
|image            = Nelson Mandela-2008 (edit).jpg
|caption          = सन् २००८ मा नेल्सन मण्डेला
|imagesize        = 245px
|alt              = Nelson Mandela on his 90th birthday in 2008.
|office           = [[दक्षिण अफ्रिका]]का प्रथम [[दक्षिण अफ्रिकाका राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]]
|deputy           = [[थाबो मबेकी]]&lt;br&gt;[[फ्रेडरिक विल्लेम डी क्लार्क]]
|term_start       = सन् १९९४ मे १० 
|term_end         = सन् १९९९ जुन १४ 
|predecessor      = [[फ्रेडरिक विल्लेम डी क्लार्क]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;[[दक्षिण अफ्रिका राज्य राष्ट्रपति]]को रुपमा&lt;/small&gt;
|successor        = [[थाबो मबेकी]]
|office2          = १९औ [[:en:Non-Aligned Movement|गैह्र निरपेक्ष आन्दोलनको महासचिव]]
|term_start2      = सन् १९९८ सेप्टेम्बर २ 
|term_end2        = सन् १९९९ जुन १४ 
|predecessor2     = [[एन्द्रेस पस्त्राना अरङगो]]
|successor2       = [[थाबो मबेकी]]
|birth_date       = {{Birth date and age|1918|7|18|df=y}}
|birth_place      = [[भेजो]], [[दक्षिण अफ्रिका]]
|death_date       ={{Death date|2013|12|5}}
|death_place      =[[जोहानेसबर्ग]],[[दक्षिण अफ्रिका]]
|birthname        = रोलिह्लाह्ला मण्डेला
|party            = [[अफ्रिकन राष्ट्रिय कांग्रेस]]
|nationality      = [[दक्षिण अफ्रिकी]]
|spouse           = एभ्लेन नोको मासे &lt;small&gt;(१९४४-१९५७)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;विन्नी माडीकिजेला मण्डेला&lt;small&gt;(१९५७-१९९६)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;ग्रासा मचेल&lt;small&gt;(१९९८-२०१३)&lt;/small&gt;
|children         = ६
|residence        = [[हाउटन इस्टेट]], [[जोहानेसबर्ग]], [[गाउटंग]], [[दक्षिण अफ्रिका]]
|religion         = मेथोडिस्ट &lt;ref&gt;{{cite book|last=Mandela|first=Nelson|title=Long Walk to Freedom: The Autobiography of Nelson Mandela|url=https://archive.org/details/isbn_9780316874960_0|year=1994|publisher=Macdonald Purnell|location=Randburg|isbn=0316874965|page=[https://archive.org/details/isbn_9780316874960_0/page/439 438]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Dodds|first=Craig|title=Madiba funeral: Tutu snubbed|url=http://www.iol.co.za/news/south-africa/eastern-cape/madiba-funeral-tutu-snubbed-1.1622484#.Uqw_C9IW2yg|accessdate=14 December 2013|newspaper=Weekend Argus|date=14 December 2013}}&lt;/ref&gt;
|alma_mater       = [[फोर्ट हेर बिश्वबिध्यालय]]&lt;br&gt;[[लण्डन बाह्य प्रणाली बिश्वबिध्यालय]]&lt;br&gt;[[दक्षिण अफ्रिका बिश्वबिध्यालय]]&lt;br&gt;[[विटवाटर्सरयानड विश्वबिध्यालय]]
|signature        = Nelson Mandela Signature.svg
|signature_alt    = नेल्सन मण्डेलाको हस्तक्षर
|website          = [http://www.nelsonmandela.org/ मण्डेला फाउन्डेसन]
| footnotes          = 
| nickname           = मदिबा&lt;br&gt;टाटा&lt;br&gt;दलिभुङ्गा (दीक्षा नाम)&lt;ref&gt;{{cite news|last=Motsei|first=Mmatshilo|title=Madiba, Dalibhunga, Rolihlahla: Nelson Mandela's gifts to the world|url=http://www.citypress.co.za/columnists/madiba-dalibhunga-rolihlahla-nelson-mandelas-gifts-world/|accessdate=23 December 2013|newspaper=City Press|date=22 December 2013}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
| blank1             = प्रशिद्धि     
| data1              = [[:en:Internal resistance to South African apartheid|रंगभेद- विरोधी आन्दोलन]]
| blank2             = पुरस्कार
| data2              = {{plain list|
* सखारोभ पुरस्कार (१९८८)
* भारत रत्न (१९९०)
* नोबेल शान्ति पुरस्कार (१९९३)
* लेनिनको आदेश
* स्वतन्त्रता राष्ट्रपति पदक
}}
| blank3             = उल्लेखनीय काम(हरू)
| data3             = ''[[लङ्ग वाक टु फ्रिडम ]]''
}}
[[चित्र:Young Mandela.jpg|अङ्गुठाकार|मण्डेलाको तस्बिर, उमटाटा, १९३७ मी लिइएको]]
'''नेल्सन मण्डेला''' [[दक्षिण अफ्रिका|दक्षिण अफ्रिका]] का मी सन् १८ जुलाई १९१८ जन्मेका विश्व प्रसिद्ध व्याक्तित्व हुन। उनी अाफ्नो जीवनमी रंगभेदी, जाती भेदी नेतृत्व विरुद्ध अनवरत लडेर दक्षिण अफ्रिकाको पहिलो अस्वेत राष्ट्रप्रमुख बन्याका व्याक्ती हुन। मण्डेलाले राजनीतिक जीवनमी लामो समय जेल मी बितायाका थिए। उनको निधन ९५ वर्षको उमेरमी सन् ५ डिसेम्बर २०१३ का दिन दक्षिण अफ्रिकाको जोहनेसबर्ग सहरमी भयो। 

मण्डेलाले रोबेन आइल्याण्ड, पोल्समूर जेल रे भिक्टर भर्सटर जेलमी विभाजन गरी २७ वर्ष जेल जीवन बिताए।  बढ्दो घरेलु रे अन्तर्राष्ट्रिय दबाब रे जातीय गृहयुद्धको डरको बीचमी, राष्ट्रपति एफ डब्ल्यू डी क्लर्कले उनलाई १९९० मी रिहा गरे। मण्डेला एक ठूला राजनेता बने रे परोपकारी नेल्सन मण्डेला फाउन्डेशन मार्फत गरिबी रे एचआईभी/एड्स विरुद्ध लड्न केन्द्रित भए। विश्वव्यापी रूपमी प्रजातन्त्र रे सामाजिक न्यायको प्रतिमाको रूपमी मानिने, उहाँले नोबेल शान्ति पुरस्कार सहित २५० भन्दा बढी सम्मान प्राप्त गर्नुभयो।उहाँलाई दक्षिण अफ्रिका भित्र गहिरो सम्मानमी राखिएको छ, जहाँ उहाँलाई प्रायः उहाँको थेम्बु कुलको नाम, मादिबाले चिनिन्छ, रे &quot;राष्ट्र पिता&quot; को रूपमी वर्णन गरिन्छ।

{{Quote box|width=25em|align=left|quote=No one in [[Mandela family|my family]] had ever attended school ... On the first day of school my teacher, Miss Mdingane, gave each of us an English name. This was the custom among Africans in those days and was undoubtedly due to the British bias of our education. That day, Miss Mdingane told me that my new name was Nelson. Why this particular name, I have no idea.|salign=right |source=—&amp;thinsp;Mandela, 1994{{sfn|Mandela|1994|p=19}} }} 

==सन्दर्भअन==
{{reflist}}

==बाइल्लि सामग्रिइन==
{{wikiquote|नेल्सन मण्डेला}}
{{commons|Nelson Mandela|नेल्सन मण्डेला}}
{{wikisource author|Nelson Mandela|नेल्सन मण्डेला}}
* [http://nobelprize.org/peace/laureates/1993/mandela-bio.html नेल्सन मण्डेलाइ जीवनी] नोबलप्राइजडटओआरजी माइ
* [http://www.nelsonmandela.org/ नेल्सन मण्डेला फाउण्डेशन]
 
{{start box}}
{{s-off}}
{{s-bef|before=[[फ्रेड्रिक विलेम दे क्लर्क]]|as=[[दक्षिण अफ्रिका राज्य का राष्ट्रपति]] }}
{{s-ttl|title= [[दक्षिण अफ्रिका का राष्ट्रपति]]|years=[[1994]] – [[1999]]}}
{{s-aft|after=[[थाबो म्बेकी]]|rows=2}}
|-
{{s-bef|before=[[आन्द्रेस पस्त्राना अरांगो]]}}
{{s-ttl|title= [[गुट निरपेक्ष आन्दोलन#महासचिव|गुट निरपेक्ष आन्दोलन का महासचिव]] |years=1998– 1999}}
{{end box}}
{{Template group
|title = नेल्सन मण्डेला
|titlestyle = style=&quot;background:#eee;
|state=collapsed
|list =
{{दक्षिण अफ्रिका का राष्ट्रपति}}
{{भारत रत्न सम्मानित}}
{{गान्धी शान्ति पुरस्कार सम्मानित}}
{{NAMSecretary-General}}
}}

{{नोबेल शान्ति पुरस्कार}}


{{भारत रत्न}}

[[श्रेणी:जीवनी]]
[[श्रेणी:विश्वका चर्चित व्यक्तित्वअन]]
[[श्रेणी:नोबेल शान्ति पुरस्कार]]
[[श्रेणी:दक्षिण अफ्रिका का राष्ट्रपति]]
[[श्रेणी:भारत रत्न सम्मानित]]</text>
      <sha1>aocsquni8tzi380eh0rt7oex5h2ep9e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बडिमालिका</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1767</id>
    <revision>
      <id>267971</id>
      <parentid>261603</parentid>
      <timestamp>2026-08-25T11:12:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Janak Bhatta</username>
        <id>18</id>
      </contributor>
      <comment>विस्तार गरियो</comment>
      <origin>267971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21118" sha1="dmwnl2o8mvp4lwkapznfijyo0jf0mp2" xml:space="preserve">{{Infobox temple
| name =   बडिमालिका मन्दिर               
|image  = बडिमालिका मन्दिरमा रहेको मुर्ति.JPG
| image_alt          = 
| caption            = बडिमालिका मन्दिरमा रहेको मुर्ति
| pushpin_map        = Nepal
| map_caption        = नेपालको नक्शामा बडिमालिका मन्दिर
| latd = 29.346916
| longd = 81.477488
| coordinates_region = 
| coordinates_display= 
| other_names        = बडिमाइ मन्दिर
| proper_name        = बडिमालिका
| devanagari         = 
| sanskrit_translit  = 
| tamil              = 
| marathi            = 
| bengali            = 
| country            = नेपाल
| state/province      =  [[सेती अञ्चल|सेती]] 
| district           = [[बाजुरा जिल्ला|बाजुरा]]
| location           = [[कैलाशमाण्डौ]] गाविस&lt;ref&gt;{{cite web |URL= http://fwdc.gov.np/ne/%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%81 |title= धार्मिक स्थलहरु |language= नेपाली |publisher= www.fwdc.gov.np |access-date= 2019-10-04 |archive-date= 2019-03-28 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190328065557/http://fwdc.gov.np/ne/%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%81/ |url-status= dead }}&lt;/ref&gt;
| elevation_m        = 
| primary_deity  = [[मालिका देवी|मालिका]]
| primary deity = [[दुर्गा]]
| utsava_deity_God   = 
| utsava_deity_Godess= 
| Direction_posture  = 
| Pushakarani        = 
| Vimanam            = 
| Poets              = 
| Prathyaksham       = 
| important_festivals= [[मालिका चतुर्दशी]]
| architecture       = [[हिन्दू धर्म|हिन्दू]]
| number_of_temples  = 
| number_of_monuments= 
| inscriptions       = 
| date_built         = 
| creator            = 
| website            = 
}}

'''बडिमालिका''' [[बाजुरा जिल्ला|बाजुरा जिल्ला]]का त्रिवेणी नगरपालिका  वाड न. ०६ का पन्धारा  भित्त रयाको १४६०० फीट अल्का डाँडाका टुप्पामी बडिमालिकाको मन्दिर स्थापना छ ।
'''बडिमालिका''' नेपालका खास मन्दिरहरूमि एक हो । या सब्बै बर्ष मालिका चतुर्दशीका दिनमि खास पूजा हुन्छ । बडिमालिकाी २ पूजारीनले पूजा गद्दान । यि मध्ये १ जना [[कालीकोट जिल्ला|कालिकोट]] बठे औनान् भण्या अर्को १ जना [[बाजुरा जिल्ला|बाजुरा]]का पूजारी छन् । 
==किंवदंती==
पौराणिक कथा अनुशार [[महादेव (देवता)|महादेव]]की पत्नी [[सतिदेवी|सतिदेवी]]का पिता [[दक्ष प्रजापति|दक्ष प्रजापति]]ले यज्ञा गरन्ज्या महादेव ले सतिलाई बोलायोनाइ । सतिदेवि दक्ष प्रजापतीको यज्ञा स्थलमि झाइबरे पितासित आफ्ना पति महादेवलाई नबोलायाको कारण सोध्यो । दक्ष प्रजापतीले महादेव '''भाङ''','''धतुरो''' खान्या, श्मसानमा वास गद्य्या, गलामी [[स्याप|स्याप]]को माला लगाउन्या, जटाधारी भेषमी रहन्या, शरिरभरी खरानी घस्या, [[बाघ|बाध]]को छालाको पहिरन गद्य्या हुनाले यो यज्ञामी बसन्ज्या शोभा नहुन्या हुनाले नबोलाएको भणि उत्तर दियो । आफना पतिको इसो अपमान सअन नसकिबरे सतिदेविले यज्ञाकुण्डको अग्नीमी हाम फालिबरे प्राण त्याग गरिन् । तैपाछा महादेव रिसाइबरे विरभद्रादी शिवगणलाई पठाइबरे दक्षलाई मारी दक्षको यज्ञा तहस नहस पाड्डु लगायो । तैपाछा महादेव पत्नी वियोगमी पागल भैबरे सतिदेवीको मर्‍या शरिर बोकिबरे पुरा विश्व घुम्मु पस्या । यसै बेला [[विष्णु|भगवान बिष्णु]]ले आफ्नो चक्र सुदर्शण प्रहार गरीबरे किडा पाडिबरे सतिदेविको मृत शरिर कुहाए । यसरी ठौर-ठरमी सतिका अंगहरू पतन हुना-हुनै गया ।  यसरी ठौर-ठरमी सतिका अंगहरू पतन हुना-हुनाइ गयापाछा जा-जा सतिका अंग पतन भया त्यहाँ त्यहाँ एक एक सिद्ध पिठ बन्नाइ गया । यसै क्रममी मल्लागिरी प्रवतमी सतिको बायाँ कुम पतन भयो । त्यसै मल्लागीरीलाई ऐल मालिका भण्णु पसियो । रे या मल्लिका और [[मालिका देवी|मालिका देवी]] शक्ति स्वरुपले रन पस्या तबै यै स्थानमी बडिमालिका मन्दिर स्थापना गरिबरे पूजा गद्य्यु पसियो । &lt;ref&gt;श्री स्वस्थानी ब्रतकथा&lt;/ref&gt;

==सरकारी पूजा==
यो मन्दिरमी सरकारका तर्फबठे एक जना पूजारी बनाइएका छन् । अच्याल कालिकोट जिल्ला फुकोट गा.वि.स.का श्री शिवराज उपाध्याय और उनका भाईन,चेलान कोइ एकले सरकारी पूजा गरौनान । [[डोटी जिल्ला|डोटी]], [[अछाम जिल्ला|अछाम]], [[बाजुरा जिल्ला|बाजुरा]], [[कालीकोट जिल्ला|कालिकोट]] र [[जुम्ला जिल्ला|जुम्ला]]का प्रमुख जिल्ला अधिकारी रे और कर्मचारीनको हातबठे देविको सरकारी पूजा आराधना गाद्य्या गरिन्छ ।

==प्राकृतिक सौन्दर्यता ==
बडिमालिका धार्मिक मात्तरै नभइबर पर्यटकिय हिसावले लगै खास माणिन्छ । नजिकै धेखिन्या सुन्दर हिमाल, हिउँ कुल्चन पाउन्या सौभाग्य रे मनोरम प्राकृतिक दृश्यहरू बडिमालिकाका गहना हन् । बडीमालीकाको सौन्दर्य भणेकोइ विशाल फाँटहरू हन् । तबिलै अच्यल यीन फाँटहरू सदि-सदि मासिँनाइ आयाका छन् । यी फाँटमी नचाइन्या-नचाइन्या चरन रे जडीबुडी चोरी निकासीका कारण यसको सौन्दर्य मासियाको जिल्लाबानसीको गुनासो छ । स्थानीय समाजसेवी गोपीराज पाध्याय बडीमालिका क्षेत्रलाई राष्ट्रिय निकुञ्ज घोषणा गरिबरे यैलाई संरक्षण गद्दुबड्या बतौनान । बडीमालीका मन्दिर और फाँटसम्म खाण्याको बाटो भौत अप्ठ्यारो छ । बाटोको सुविधा नभएयाका कारण जतिलै पर्यटकको आगमन हुनुपड्या हो, तति हो हुन सक्या नाइथी । बडिमालिकामी प्रत्येक वर्ष [[जनै पूर्णीमा|जनै पूर्णीमा]]का दिन ठूलो मेला लाग्या गर्‍याको छ । त्यो समयमी केइ स्थानीय व्यापारीनले दोकान राख्या गद्द्यान । और बेलामी त्य दोकान खासै नाइ भेटिना । बडिमालिका मन्दिरमी दर्शन गर्‍यापाछा आफनो मनोकांक्षा पूरा हुन्या जनविश्वास छ । मन्दिर परिसरबठे आँखै अगाडि देखिन्या [[साइपाल हिमाल|सैपाल]] हिमालको मनोरम दृश्यले याको सौन्दर्यलाई और तिखार्‍याको छ । बडीमालीका पुग्गाइ लेखा निको बास बस्या नभयालो हुनाले भक्तजन और पर्यटकले खानपिन रे बासको जोहो आफै गद्दुपड्या हुन्छ । मन्दिर व्यवस्थापनले भक्तजननलाई बास बस्सुकिलेखा एक धर्मशाला बनाइदियाको भक्तजनन ताइ बास बस्याया गद्दान । मन्दिर व्यवस्थापन समितिका पैल्लिका अध्यक्ष भण्णान बडिमालिकामी सरकारको पहुँच नभयाका कारण ताबठे जडीबुडीको चोरी निकासी हुन्या गर्‍याको छ । सरकारले बडीमालीका झान्या ठौरमी चेकपोष्ट राख्नुपड्ड्या उनरो माग छ ।&lt;ref&gt;[http://www.onlinekhabar.com/2014/12/214644/ बडिमालिका फोटो कथा]&lt;/ref&gt; हरेक वर्ष भदौमी याँ मेला लागन्छ । मुलुकका औत-भौत जिल्लाका रे [[भारत|भारत]] लै तीर्थालुन यै ठौर मेला भद्दाकी औनन । भक्तजननले आफूले मागेको वरदान पूरा हुन्छ भण्न्या विश्वास गद्दान । यैलसम्म गंगा दशहरा रे जनैपूणिर्मा अरी वर्षको दुईफेर मात्र चल्लै आएको औपचारकि मेलाका कारण बडीमालिकाको महत्त्व सीमित छ । गाडीबठे बडीमालिका जानाकि धनगढी और नेपालगन्जबठे अछामको साँफेबगर पुग्गुगुपडन्छ । ताबठे ब्रह्मतोलाको शेराबजारसम्म गाडीको सुविधा छ । बर्खायाममा भण्या सम्भव नाइथी । साँफेबगरबठे हिँड्डुको विकल्प नाइथी । हवाईमार्गको प्रयोग गद्य्या जो भण्या नेपालगन्जबठे बाजुरा विमानस्थल कोल्टी पुगिन्छ । कोल्टीबठे एक दिनको बाटो हिँडिबरे सदरमुकाम मार्तडी पुगिन्छ । [[सुदूर-पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र|सुदूूर-पश्चिम]]का पयर्टकीय स्थानहरूमी अति खास स्थलको रुपमी चिनिन्या बडिमालिका धार्मीक रे ऐतिहासिक दृष्टीले महत्वपुर्ण माणिन्छ । मन्दिरमी पुग्गाकी बाजुरा जिल्लाको सदरमुकाम [[मार्तडी|मार्तडी]] बजारबठे पैदल हिंडिबरे झान्ज्या २ -३ दिनमी पुग्गु सकिन्छ । या पुग्गाकी जो कोईलाई लगै धो-धो हुन्छे । आफुलाई चाइयाका सर-समान चामल पिठो, ओड्या ओछाउन्या रे लगाउन्या कपडा, पकाउन्या रे खान्या भाँडाका सङै और सरसमान बोकिबरे दुर्गम बाटो, उकाली ओराली, भिर पहरा रे भञ्ज्याङहरू पार गरिबरे यै ठौर पुग्गाकि कम्ताको गाड्णो भण्या नाइथी ।

==सञ्चार सेवा==
धार्मिक तथा पर्यटकीय दृष्टिले महत्वपूर्ण [[बाजुरा जिल्ला|बाजुरा]]को बडीमालिका क्षेत्रमी दूरसञ्चार तथा इन्टरनेट सेवाको पहुँच विस्तार भयाः छ। नेपाल टेलिकमले बडीमालिका क्षेत्रमी फोर-जी सेवा विस्तार गरेपछा ८ भदौ, २०८३ सोमबारबठे तै क्षेत्रमी मोबाइल फोन रे इन्टरनेट सेवा सञ्चालनमी आया हो।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=गोरखापत्र अनलाइन|शीर्षक=बडीमालिका क्षेत्रमा पुग्यो टेलिफोन र इन्टरनेट सेवा|युआरएल=https://gorkhapatraonline.com/news/219713|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=गोरखापत्र अनलाइन|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ अगस्ट २०२६}}&lt;/ref&gt;
जनैपूर्णिमाका अवसरमी बडीमालिका क्षेत्रमी आयोजना हुन्याः धार्मिक मेलाका पूर्वसन्ध्यामी सञ्चार सेवा सञ्चालनमि आयाः हो। समुद्री सतहबठे करिब ४,२०० मिटरका उचाइमी रयाः ये क्षेत्रमी सञ्चार सेवा विस्तार भयापछा स्थानीयवासी, तीर्थयात्री, पर्यटक तथा विभिन्न सरकारी तथा गैरसरकारी निकायलाई सञ्चार सम्पर्कमी सहजता हुन्याः अपेक्षा गरियाः छ।
येअघा दुर्गम तथा उच्च हिमाली क्षेत्रमी अवस्थित बडीमालिका क्षेत्रमी मोबाइल तथा इन्टरनेट सेवाको पहुँच सीमित थ्योः। फोर-जी सेवा विस्तारसँगै मोबाइल फोन तथा इन्टरनेट प्रयोग गर्न सहज भयाः छ। येले धार्मिक तथा पर्यटकीय गतिविधिका साथै सूचना आदानप्रदान रे आपत्कालीन अवस्थामा सञ्चार सम्पर्क कायम अद्दु समेत सहयोग पुग्दे अपेक्षा गरियाः छ।&lt;ref&gt;{{वेब स्रोत|लेखक=दिलबहादुर छत्याल|शीर्षक=बडीमालिकामा पुग्यो इन्टरनेट|युआरएल=https://nagariknews.nagariknetwork.com/technology/internet-reaches-badimalika-38-72.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नागरिक अनलाइन|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=२४ अगस्ट २०२६}}&lt;/ref&gt;

==चित्र ग्यालरी==
&lt;gallery&gt;
File:बडिमालिका मन्दिर.JPG|बडिमालिका मन्दिर

File:बडिमालिका मन्दिरको बाटो.JPG|बडिमालिका मन्दिरको बाटो

File:बडिमालिका मन्दिर रहेको पहाड.JPG|बडिमालिका मन्दिर अवस्थीत पहाड

File:बडिमालिका मन्दिरमा पूजा गर्दे.JPG|बडिमालिका मन्दिरमी पूजा गर्दै भक्तजनहरू

File:बडिमालिका मन्दिरबाट फर्केका मानिसहरु.JPG|बडिमालिका मन्दिरबठे फर्केका मान्सुहरू

File:बडिमालिका मन्दिर अवस्थीत पहाड.JPG|बडिमालिका मन्दिर अवस्थीत पहाड

File:बडिमालिका मन्दिरबाट देखिने दृष्य.JPG|बडिमालिका मन्दिरबठे देखिन्या दृष्य

File:बडिमालिका मन्दिरबाट देखिने एक दृष्य.JPG|बडिमालिका मन्दिरबठे देखिन्या एक दृष्य
&lt;/gallery&gt;

==यी पनि हेर==
{{सुदूर-पश्चिमकी नौ भगवती}}

==सन्दर्भ सामग्री==
{{reflist}}
==बाह्य लिङ्कहरू==
#[http://www.onlinekhabar.com/2014/12/214644/ बाजुराको बडिमालिका : स्वर्गजस्तै सुन्दर (फोटो कथा)- अनलाईन खबर]
#[http://www.onlinekhabar.com/2014/12/221210/ खप्तड हुँदै बडीमालिकादेखि रामारोशनसम्म (फोटोकथा)- अनलाईन खबर]

{{Stub}}


[[Category:मन्दिर]]
[[श्रेणी:नेपाल का धार्मिक क्षेत्रअन]]</text>
      <sha1>dmwnl2o8mvp4lwkapznfijyo0jf0mp2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>राम</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2354</id>
    <revision>
      <id>267950</id>
      <parentid>265330</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T20:08:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>4668</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>267950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40532" sha1="9q59c0n7hw3ezz1nbrhmgav7k7lvi1y" xml:space="preserve">{{Infobox deity
| type = हिन्दू
| image = Lord Rama with arrows.jpg
| caption = राम तीर सम्हाल्दै, १९औँ शताब्दी को चित्रण
| name = राम
| symbol = [[शारंग]] (धनुष) &lt;br&gt; [[तीर]]
| Devanagari = राम
| Sanskrit_transliteration = {{IAST|Rāma}}
| member_of = [[दशावतार]]
| other_names = रामचन्द्र, राघव, [[पुरुषोत्तम|मर्यादा पुरुषोत्तम]]
| god_of = आदर्श पुरुष, [[धर्म]] का प्रतीक, सर्वोच्च सत्ता
| affiliation = [[विष्णु]] का सातौँ [[अवतार]], [[ब्रह्म]], [[वैष्णव धर्म]]
| day = [[बिहीबार]]
| parents = {{unbulleted list|[[दशरथ]] (पिता)|[[कौशल्या]] (आमा)|[[कैकेयी]] (सौतेनी आमा)|[[सुमित्रा]] (सौतेनी आमा)}}
| spouse = [[सीता]]
| abode = {{hlist|[[अयोध्या]]|[[साकेत]]|[[वैकुण्ठ]]}}
| weapon = [[शारंग]] धनुष र तीर
| texts = ''[[रामायण]]'' र अन्य संस्करण
| siblings = {{unbulleted list|[[शान्ता]] (दिदी)|[[लक्ष्मण]]|[[भरत]]|[[शत्रुघ्न]]}}
| festivals = {{hlist|[[राम नवमी]]|[[विवाह पंचमी]]|[[दिवाली]]|[[विजयादशमी]]|[[वसन्तोत्सव]]}}
| avatar_birth = [[अयोध्या]], [[कोसल]] (हाल [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]])
| avatar_end = [[सरयू नदी]], अयोध्या
| children = {{unbulleted list|[[लव]]|[[कुश]]}}
| dynasty = [[रघुवंश]]-[[सूर्यवंश]]
| predecessor = [[दशरथ]]
| gender = पुरुष
| successor = [[लव]] (उत्तर कोसल), [[कुश]] (दक्षिण कोसल)
| mantra = [[जय श्री राम]]&lt;br/&gt;[[जय सिया राम]]&lt;br&gt;[[हरे राम]]&lt;br&gt;रामनाम जप
| weapons = धनुष
| army = [[वानर सेना]]&lt;br&gt;अयोध्या सेना
| venerated_in = [[रामानन्दी सम्प्रदाय]]&lt;br&gt;[[श्री वैष्णव धर्म]]&lt;br&gt;[[स्मार्त परम्परा]]
}}

{{Infobox royalty
| name         = [[दशावतार]] क्रम
| predecessor  = [[परशुराम]]
| successor    = [[कृष्ण]]
}}
'''राम''' अथवा '''श्रीराम''' [[हिन्दू धर्म|हिन्दु]] धर्मका पूज्य देवता भगवान [[विष्णु]]का सातौं अवतारका रुपमी अवतरित देवता हुन् । उनी अयोध्याका राजा दशरथआ छोरा थ्या । उनरी इजाओ नाउँ कौशल्या थ्यो । उनरो ब्या मिथिलाआ राजा जनककी चेली [[सीता]]आ साथ भयाओ थ्यो । उनले पिताओ आज्ञा मान्नाइ निउँती चौध वर्ष वनवास भोग्या थ्या । लंङ्काका राजा रावणलाई मारिवर उनरो वनवास मेटियाको हो ।
[[रामानन्दी सम्प्रदाय]] जस्ता परम्परा मा राम ला सर्वोच्च परमात्मा मानिन्छ। उनला “मर्यादा पुरुषोत्तम” अर्थात आदर्श पुरुष का रूप मा पनि चिनिन्छ। राम हिन्दू महाकाव्य ''[[रामायण]]'' का मुख्य पात्र हुन्।

राम को जन्म प्रत्येक वर्ष [[राम नवमी]] का दिन मनाइन्छ, जुन [[चैत्र]] महिना का शुक्ल पक्ष का नवौँ दिन मा पर्दछ।

''रामायण'' अनुसार राम को जन्म [[दशरथ]] र उनकर पत्नी [[कौशल्या]] का घर [[अयोध्या]] मा भयो। उनकर भाइहरू [[लक्ष्मण]], [[भरत]] र [[शत्रुघ्न]] थिए। उनकर विवाह [[सीता]] संग भयो।

राम को जीवन अनेक चुनौती ले भरिएको छ, जसम वनवास, कठिन परिस्थितिहरू र नैतिक निर्णय शामिल छन। सबैभन्दा प्रसिद्ध कथा सीता का [[रावण]] द्वारा अपहरण र राम-लक्ष्मण द्वारा उनला बचाउने यात्रा हो।

राम, सीता र उनका साथीहरूको कथा मा मानव जीवन का कर्तव्य, अधिकार र सामाजिक जिम्मेवारी को गहिरो व्याख्या पाइन्छ। यसले [[धर्म]] अनुसार जीवन जिउने आदर्श प्रस्तुत गर्दछ।

राम विशेष रूप मा [[वैष्णव धर्म]] मा महत्वपूर्ण छन्। उनला केन्द्र मा राखेर ''रामायण'' दक्षिण एशिया र दक्षिण-पूर्व एशिया मा अत्यन्त लोकप्रिय रह्यो।

राम सम्बन्धी कथाहरू माथि धेरै भाष्य (व्याख्या) र साहित्य तयार भएका छन। ''[[अध्यात्म रामायण]]'' र ''[[रामचरितमानस]]'' जस्ता ग्रन्थहरूले धार्मिक र सांस्कृतिक परम्परा मा गहिरो प्रभाव पारेका छन। ''रामचरितमानस'' ले भारत मा हरेक वर्ष हुने [[रामलीला]] प्रदर्शनहरू लाई प्रेरणा दिन्छ।

राम का कथा [[जैन धर्म]] र [[बौद्ध धर्म]] का ग्रन्थहरू मा पनि पाइन्छ, जहाँ उनकर नाम “पउम” वा “पद्म” राखिएको छ। [[सिख धर्म]] मा पनि राम को उल्लेख [[दसम ग्रन्थ]] का “चौबीस अवतार” मा गरिएको छ।

== व्युत्पत्ति र नामकरण ==

राम ला राम, रमन, रामर आदि नाम ले भी जानिन्छ, र रामचन्द्र ({{IAST3|Rāmacandra}}, {{Langx|sa|रामचन्द्र}}) नाम ले भी चिनिन्छ। &quot;राम&quot; एक वैदिक संस्कृत शब्द हो, जसका दुई प्रमुख अर्थ छन।

एक सन्दर्भ मा, जस्तै ''[[अथर्ववेद]]'' मा पाइन्छ, [[Monier Monier-Williams]] अनुसार, यसको अर्थ “अँध्यारो, कालो” हो, जुन “रात्रि” (रात) संग सम्बन्धित छ। अर्को सन्दर्भ मा अन्य वैदिक ग्रन्थहरू मा यो शब्द को अर्थ “मनपर्ने, रमाइलो, सुन्दर, आकर्षक” हुन्छ।

यो शब्द विभिन्न भारतीय भाषा र धर्म मा प्रत्यय (suffix) का रूप मा भी प्रयोग हुन्छ, जस्तै पालि भाषा मा “-राम” ले “मन प्रसन्न पार्ने” अर्थ दिन्छ।

वैदिक साहित्य मा “राम” नाम तीन अलग व्यक्तिहरू का लागि प्रयोग भएको पाइन्छ:

# [[परशुराम]] (परशु-राम) – [[विष्णु]] का छैटौँ अवतार, जुन ''ऋग्वेद'' का राम जमदग्न्य संग सम्बन्धित मानिन्छ।
# '''रामचन्द्र''' – [[विष्णु]] का सातौँ अवतार र ''[[रामायण]]'' का प्रसिद्ध पात्र।
# [[बलराम]] – [[कृष्ण]] का दाजु, जुन हिन्दू, बौद्ध र जैन परम्परा मा उल्लेखित छन्।

“राम” नाम हिन्दू ग्रन्थहरू मा धेरै विद्वान र राजाहरू का लागि भी प्रयोग गरिएको छ। प्राचीन ''[[उपनिषद]]'' र ''[[आरण्यक]]'' साहित्य मा यो शब्द “सुन्दर, आकर्षक” वा “अँध्यारो” अर्थ मा प्रयोग गरिएको पाइन्छ।

[[विष्णु]] का अवतार राम ला अन्य नाम ले भी चिनिन्छ:
* रामचन्द्र – सुन्दर चन्द्र जस्तो
* दाशरथि – [[दशरथ]] का पुत्र
* राघव – रघुवंश का वंशज

राम का अन्य क्षेत्रीय नाम:
* रामविजय (जाभानी)
* फ्रेह रीम (ख्मेर)
* फ्रा राम (लाओ र थाई)
* मेगट सेरी राम (मलय)
* राजा बान्तुगन (मरानाओ)
* रामर / रमन (तमिल)
* रामुडु (तेलुगु)

''[[विष्णु सहस्रनाम]]'' मा राम [[विष्णु]] का ३९४औँ नाम हुन्। केही अद्वैत वेदान्त परम्परा मा “राम” शब्द ले सर्वोच्च [[ब्रह्म]] (परमात्मा) को संकेत गर्दछ, जुन आनन्दमय आत्मा (आत्मन्) हो, जसमा योगीहरू लीन हुन्छन्।

“राम” शब्द को मूल धातु “रम्” हो, जसको अर्थ हुन्छ – “विश्राम गर्नु, आनन्द लिनु, सन्तुष्ट हुनु”।

[[Douglas Q. Adams]] अनुसार, संस्कृत “राम” शब्द अन्य इन्डो-युरोपेली भाषा जस्तै तोखारियन भाषा मा भी पाइन्छ, जहाँ यसको अर्थ “सहारा दिनु” वा “स्थिर बनाउनु” हुन्छ। “अँध्यारो” अर्थ भी केही अन्य भाषाहरू मा पाइन्छ।

== कथा (दन्त्यकथा) ==

यो सारांश एक परम्परागत दन्त्यकथा हो, जुन ''[[रामायण]]'' र अन्य ऐतिहासिक मिथक सम्बन्धी ग्रन्थहरू, जस्तै [[बौद्ध धर्म]] र [[जैन धर्म]] का साहित्य मा आधारित छ।

[[Sheldon Pollock]] अनुसार, राम को पात्र मा अझ प्राचीन भारतीय मिथक का “रूपात्मक तत्व” (morphemes) समावेश छन, जस्तै ''बाली'' र ''नमुचि'' का कथाहरू।

प्राचीन ऋषि [[वाल्मीकि]] ले आफ्नो ''रामायण'' मा यी तत्वहरू लाई उपमा (simile) का रूपमा प्रयोग गरेका छन, जस्तै काण्ड ३.२७, ३.५९, ३.७३, ५.१९ र २९.२८ मा उल्लेख गरिएको छ।

=== जन्म ===

[[File:PM at the Pran Pratishtha ceremony of Shree Ram Janmaboomi Temple in Ayodhya, Uttar Pradesh on January 22, 2024 (cropped).jpg|thumb|[[बालक राम]], ५ वर्ष का रूप मा राम, [[राम मन्दिर]] का मुख्य देवता हुन, जुन [[राम जन्मभूमि]] मा अवस्थित छ]]

प्राचीन महाकाव्य ''रामायण'' का ''बालकाण्ड'' अनुसार, राम र उनका भाइहरू [[अयोध्या]] मा [[सरयू नदी]] का किनार मा [[दशरथ]] र [[कौशल्या]] का घर जन्मेका थिए।

जैन परम्परा का ''रामायण'' का संस्करण, जस्तै ''पउमचरिय'' (विमलसूरि द्वारा लिखित), मा भी राम का बाल्यकाल का विवरण पाइन्छ। यी जैन ग्रन्थहरू सामान्यत: इस्वी सन् ५०० भन्दा पहिले का मानिन्छन्।

विद्वान [[Moriz Winternitz]] अनुसार, ''वाल्मीकि रामायण'' पहिले नै प्रसिद्ध थियो, त्यसपछि यसला जैन ग्रन्थ ''पउमचरिय'' मा पुन: लेखन गरिएको थियो।

[[दशरथ]] [[कोसल]] का राजा थिए र [[क्षत्रिय]] [[सूर्यवंश]] ([[इक्ष्वाकु]]) का सदस्य थिए। राम की आमा [[कौशल्या]] को नाम ले पनि देखाउँछ कि उनी कोसल क्षेत्र संग सम्बन्धित थिइन्।

कोसल राज्य [[बौद्ध धर्म]] र [[जैन धर्म]] का ग्रन्थहरू मा भी उल्लेखित छ, जहाँ यसला प्राचीन भारत का सोलह [[महाजनपद]] मध्ये एक मानिन्छ। यो क्षेत्र जैन र बौद्ध धर्म का लागि महत्वपूर्ण तीर्थस्थल भी रह्यो।

तर केही विद्वानहरू बीच यो विषय मा मतभेद छ कि आज को अयोध्या वास्तव मा पुरानो ''रामायण'' मा वर्णन गरिएको अयोध्या नै हो कि होइन।

''रामायण'' अनुसार, राम को जन्म भगवान [[विष्णु]] का अवतार का रूप मा भयो। जब देवताहरू [[ब्रह्मा]] का पास गए र रावण का अत्याचार बाट मुक्ति मागे, तब [[विष्णु]] ले मानव रूप मा राम का रूप मा जन्म लिने वचन दिए। कारण, [[रावण]] ला ब्रह्मा बाट यस्तो वरदान मिलेको थियो कि उसला देवता हरु मार्न सक्दैन थिए, तर मानव द्वारा उसला मार्न सकिन्थ्यो।

=== युवावस्था, परिवार र सीता संग विवाह ===

''[[रामायण]]'' का ''बालकाण्ड'' अनुसार, राम का तीन भाइ थिए — [[लक्ष्मण]], [[भरत]] र [[शत्रुघ्न]]। ग्रन्थ मा उनकर शिक्षा र प्रशिक्षण को संक्षिप्त वर्णन पाइन्छ। राम ला एक सभ्य, आत्म-नियन्त्रित र सद्गुणी युवाको रूपमा देखाइएको छ, जो सधैं अरूको सहायता गर्न तयार रहन्छ। उनकर शिक्षा मा [[वेद]], [[वेदाङ्ग]] र युद्धकला शामिल थिए।

राम को बाल्यकाल र युवावस्था का वर्षहरू पछि का हिन्दू ग्रन्थहरू मा अझ विस्तृत रूपमा वर्णन गरिएको छ, जस्तै [[तुलसीदास]] द्वारा लिखित ''रामावली'' मा। यहाँ राम को स्वभाव शान्त, संयमी र अन्तर्मुखी देखाइएको छ, जबकि [[कृष्ण]] को स्वभाव चञ्चल र बहिर्मुखी हुन्छ।

[[File:Marriage of Rama to Sita with Brahmins making fire sacrifice. Coloured transfer lithograph.jpg|thumb|राम र सीता को विवाह समारोह]]

[[मिथिला]] का राजा [[जनक]] ले आफ्नो राजधानी मा एक [[स्वयंवर]] आयोजना गरे, जहाँ शर्त थियो कि जो राजकुमार [[शिव]] का धनुष (अजगव) लाई तानेर चढाउन सक्छ, उसै संग [[सीता]] को विवाह गरिनेछ। धेरै राजकुमारहरूले प्रयास गरे तर सफल भएनन्।

त्यस समय, ऋषि [[विश्वामित्र]] राम र लक्ष्मण ला यज्ञ को रक्षा गर्न जंगल लगेका थिए। स्वयंवर को बारे मा सुनेपछि, विश्वामित्र ले राम ला सहभागी हुन आग्रह गरे। जब धनुष राम का सामने ल्याइयो, उनले सजिलै उठाएर ताने र तोडि दिए।

यो देखेर राजा जनक प्रभावित भए र आफ्नी छोरी सीता को विवाह राम संग गर्न सहमत भए। उनले [[दशरथ]] ला मिथिला मा निमन्त्रणा गरे। विवाह पछि, फर्कने क्रममा [[परशुराम]] ले राम ला चुनौती दिए कि यदि उनी [[शारंग]] धनुष तान्न सक्छन् भने। राम सफल भएपछि, परशुराम ले उनला [[विष्णु]] को अवतार भनेर स्वीकार गरे र त्यहाँबाट प्रस्थान गरे।

त्यसपछि विवाहको टोली अयोध्या फर्कियो र ठूलो उत्सव संग स्वागत भयो। राम र सीता लगभग १२ वर्ष सम्म सुखपूर्वक साथ बसे।

यस बीच, जब राम र उनका भाइहरू बाहिर थिए, [[कैकेयी]] (भरत की आमा) ले राजा [[दशरथ]] ला आफ्नो पुरानो वरदान सम्झाइन्। उनले माग गरिन् कि राम ला १४ वर्ष का लागि वनवास पठाइयोस्।

दशरथ अत्यन्त दुःखी भए। भरत र परिवार का अन्य सदस्यहरू पनि असन्तुष्ट भए। तर राम ले आफ्नो पिता को वचन पूरा गर्नु पर्ने बताए। उनले शक्ति, राज्य वा कुनै भौतिक सुख को इच्छा नराख्ने कुरा बताए।

[[सीता]] ले पनि राम संग वन जाने निर्णय गरिन्, र [[लक्ष्मण]] ले भाइको रूपमा उनकर साथ दिए। यसरी तीनै जना वनवास को यात्रा मा निस्के।

===वनवास अँ युद्ध===
[[File:Rama exiled to Forest.jpg|thumb|left|राम, अपन कान्छो भाइ [[Lakshmana]] अँ पत्नी [[Sita]] संग जंगल म वनवास गएका।]]

राम कोसल राज्य बाहिर निकळ्या, [[Yamuna]] नदी पार कर्या अँ सुरु म [[Chitrakuta]] म, मन्दाकिनी नदी किनार म ऋषि [[Vasishtha]] क आश्रम म बस्या।&lt;ref name=&quot;dalal99&quot;&gt;{{harvnb|Dalal|2010|pp=99, 326–327}}&lt;/ref&gt; वनवास क दौरान, राम अपन भक्त [[Shabari]] संग भेट कर्या। शबरी उनला यति माया करथी कि जब राम खाणो माग्या, उनलै अपन तोड्या बेर (फल) दिइ। तर हरेक बेर दिइन्दा पहिलै ऊ फल चाखथी ताकि मीठो अँ स्वादिलो होस्, यो उनकै भक्ति क प्रमाण थियो। राम ले उनकै भक्ति बुझ्या अँ ऊ आधा खाया बेर हरु पनि प्रेम सँग खाया। यस्तै राम अपन जनतामाथि करुणा अँ प्रेम देखावन्या। हिन्दु परम्परा अनुसार यो ठाउँ आजक [[Chitrakoot, Madhya Pradesh|चित्रकूट]] (उत्तर प्रदेश अँ मध्य प्रदेश क सीमाना) संग मिल्या मानिन्छ।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Pargiter |first=F. E. |year=2011 |title=The Geography of Ráma's Exile |url=https://www.researchgate.net/publication/315268069 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=2 |issue=26 |pages=231–264}}&lt;/ref&gt; यो क्षेत्र म राम क धेर मन्दिर छन अँ वैष्णव तीर्थ स्थल क रूप म महत्वपूर्ण मानिन्छ।&lt;ref name=&quot;dalal99&quot; /&gt; ग्रन्थ हरु म नजिकै ऋषि [[Atri]] जस्ता वैदिक ऋषि क आश्रम हरु क वर्णन मिल्छ, अँ राम जंगल म घुम्दै सादा जीवन बितावन्या, अँ राक्षस हरु ले सताया साधु-सन्त हरुला रक्षा करन्या अँ सहायता दिन्या।&lt;ref name=&quot;dalal99&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;hindery99&quot;&gt;{{harvnb|Hindery|1978|pp=98–99}}&lt;/ref&gt;

दस वर्ष घुमन्ते जीवन अँ संघर्ष पछि, राम [[Panchavati]] म [[Godavari]] नदी किनार पुग्या। यो ठाउँ म धेर राक्षस बस्या करथ्या। एक दिन, राक्षसी [[Shurpanakha]] ले राम देखी अँ उनमा मोहित भई गइ अँ उनलै रिझावन कोसिस करि।&lt;ref name=&quot;Dalal2010p326&quot; /&gt; राम ले इनकार कर्या। शूर्पणखा ले रिसाइ सिता ला धम्की दिइ। तब परिवार क रक्षा करन्या भाइ लक्ष्मण ले शूर्पणखा क नाक अँ कान काट दिय्या। यो घटना ले द्वन्द्व बढ्यो अँ अन्त म राक्षस राजा [[Ravana]] सम्म पुग्यो, जो शूर्पणखा क भाइ थियो। रावण बदला लिन [[Panchavati]] आयो, सिता ला देख्या अँ उनमा मोहित भयो। ऊ अपन काका [[Maricha]] ला सुनौलो हरिण क रूप धारण करन को लागि भन्यो ताकि सिता ला लोभ्याउन सकियोस्,&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2012-08-16 |title=The golden deer |url=https://www.thehindu.com/features/friday-review/religion/the-golden-deer/article3780783.ece |access-date=2024-04-22 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt; अँ अन्त म सिता ला अपहरण करि [[Lanka|लंका राज्य]] (आजक [[Sri Lanka]] मानिन्छ) म लैग्यो।&lt;ref name=&quot;Dalal2010p326&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;hindery99&quot; /&gt;

[[File:Rama and Hanuman fighting Ravana, an album painting on paper, c1820.jpg|thumb|राम [[Hanuman]] क काँध म बसिकर रावण सँग युद्ध गर्दै।]]

राम अँ [[Lakshmana]] ले सिता क अपहरण क खबर पाय्या, उनला चिन्ता भयो अँ दुःख लाग्यो, अँ रावण सँग लडन साधन क कमी पनि महसुस भयो। अब उनकै संघर्ष अझ बढ्यो। उनि दक्षिण दिशा तिर गय्या, [[Sugriva]] संग भेट भयो, बन्दर सेना तयार गर्या अँ [[Hanuman]] जस्ता निष्ठावान सेनापति उनकै साथ म आय्या।&lt;ref name=&quot;Ramayana&quot;&gt;{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=4Wzg6wFJ5xwC | title=Ramayana | publisher=University of California Press | author=B. A van Nooten William | year=2000 | isbn=978-0-520-22703-3 | access-date=9 August 2020 | archive-date=31 January 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240131062702/https://books.google.com/books?id=4Wzg6wFJ5xwC | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Princeton University Press&quot;&gt;{{citation | year=1996 | title = The Ramayana of Valmiki: An Epic of Ancient India : Sundarkand | editor1=Robert P. Goldman | editor2=Sally Sutherland Goldman | publisher=Princeton University Press | isbn=978-0-691-06662-2 | pages=80–82 | url=https://books.google.com/books?id=sFmsrEszbxgC&amp;q=parayana&amp;pg=PA80}}&lt;/ref&gt;

क्षेत्रीय शक्त परम्परा अनुसार, वनवास क दौरान राम दक्षिण भारत क जंगल म [[Vaishno Devi]] संग भेट कर्या। ऊ विष्णु ला पति बनावन क लागि कठोर तपस्या करथी। राम ले सिता प्रति अपन एकनिष्ठता कारण प्रस्ताव अस्वीकार कर्या, तर लंका विजय पछि फेरी भेटन वचन दिइ। कथा अनुसार, फर्कन बेला राम वृद्ध साधु क रूप म आय्या, तर वैष्णवी उनला चिनन सकिन। राम ले उनला सान्त्वना दिइ अँ जीवन क उच्च उद्देश्य बताय्या अँ [[Trikuta]] पर्वत (जम्मू) म तपस्या करन अँ धर्म फैलावन सल्लाह दिइ, साथै [[Hanuman]] ला सुरक्षा क लागि पठाय्या। राम ले वचन पनि दिइ कि कलियुग अन्त म [[Kalki]] अवतार म फेरी आउँदा उनसँग विवाह करन्या।&lt;ref&gt;{{cite book |title=Seeking Mahadevi: Constructing the Identities of the Hindu Great Goddess |url=https://archive.org/details/seekingmahadevic0000unse |editor-last=Pintchman |editor-first=Tracy |publisher=State University of New York Press |year=2001 |isbn=978-0791450086 |pages=[https://archive.org/details/seekingmahadevic0000unse/page/60 60]-61}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Foster |first1=Georgana |last2=Stoddard |first2=Robert |title=Vaishno Devi, the Most Famous Goddess Shrine in the Siwāliks |journal=DigitalCommons@University of Nebraska - Lincoln |year=2010 |url=https://digitalcommons.unl.edu/geographyfacpub/26/}}&lt;/ref&gt;

उतै, रावण सिता ला अपन पत्नी बनावन दबाव दिन्या रह्यो, तर सिता ले इनकार करि। अन्त म रावण रिसाइगयो अँ लंका म ठूलो युद्ध भयो। धेरै उतार-चढाव पछि राम विजय भय्या, रावण अँ अधर्म क शक्ति हरुला नष्ट कर्या अँ सिता ला उद्धार कर्या। त्यसपछि उनि सबै अयोध्या फर्क्या।&lt;ref name=&quot;Dalal2010p326&quot; /&gt;{{Sfn|Goldman|1996|p=90}}

===युद्ध पछिको जीवन===
राम अयोध्या फर्क्या पछि उनकै राज्याभिषेक गरियो। यसलाई ''Rama pattabhisheka'' भनिन्छ, अँ उनकै शासन लाई ''Rama rajya'' भनिन्छ, जुन न्यायपूर्ण अँ समान शासन मानिन्छ।&lt;ref&gt;{{cite book|author=Ramashraya Sharma|title=A Socio-political Study of the Vālmīki Rāmāyaṇa |url=https://books.google.com/books?id=9Vo0OJtO6DQC&amp;pg=PA2 |year=1986|publisher=Motilal Banarsidass  |isbn=978-81-208-0078-6|pages=2–3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Gregory Claeys|title=The Cambridge Companion to Utopian Literature|url=https://books.google.com/books?id=sFCuoqykV9QC&amp;pg=PA240 |year=2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-82842-0|pages=240–241}}&lt;/ref&gt; धेरै मान्छे मान्दछन् कि जब राम फर्क्या, तब जनताले अपन खुशी ''[[Diya (lamp)|दिया]]'' (बत्ती) बालेर मनाय्या, अँ [[Diwali]] पर्व राम क फर्काइ संग जोड्या मानिन्छ।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=lOnuAAAAIAAJ|title=Self-realization Magazine|date=1971|publisher=Self-Realization Fellowship|pages=[https://books.google.com/books?id=lOnuAAAAIAAJ&amp;q=is+diwali+connected+to+lord+rama+returned 50]|language=en|access-date=6 March 2021|archive-date=31 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240131062702/https://books.google.com/books?id=lOnuAAAAIAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

राम राजा बन्या पछि, अफवाह फैलियो कि सिता रावण संग रहँदा शायद स्वेच्छाले गइ होइ। सिता ले विरोध करि अँ भनिन् कि उनकै अपहरण जबरजस्ती भयो। राम ले जनमत क दबाव म आइ अपन पत्नी ला त्याग कर्या अँ उनलै अपन पवित्रता ''[[Agni]]'' (अग्नि) क अगाडि प्रमाणित करन भन्या। सिता ले अग्नि परीक्षा दिइ अँ सफल भयिन। त्यसपछि राम अँ सिता अयोध्या म सुखपूर्वक बस्या,&lt;ref name=&quot;hindery99&quot; /&gt; अँ उनकै दुई छोरा जन्म्या — [[Kusha (Ramayana)|कुश]] अँ [[Lava (Ramayana)|लव]]। 

तर केही संस्करण म कथा फरक अँ दुःखद छ, जँहा सिता अपन पतिको अविश्वास कारण दुःख म मृत्यु भइ जान्छिन्। यसरी सिता एक नैतिक नायिका क रूप म देखिन्छिन् अँ पाठक ला राम क निर्णय बारे सोच्न बाध्य बनाउँछिन्।{{Sfn|Hindery|1978|p=100}}&lt;ref name=&quot;Hess2001&quot; /&gt; यस्ता संस्करण म सिता क मृत्यु पछि राम पनि दुःख म डुबेर अपन जीवन समाप्त कर्या अँ मृत्यु पछि उनि सिता संग फेरि मिल्या।&lt;ref&gt;{{cite book|author=Frye|first=Northrope|url=https://books.google.com/books?id=AV-zCAAAQBAJ&amp;pg=PA191|title=Northrop Frye's Uncollected Prose|publisher=[[University of Toronto Press]]|year=2015|isbn=978-1-4426-4972-9|location=[[Toronto]], [[Canada]]|page=191}}&lt;/ref&gt;

राम क मृत्यु सम्बन्धी अर्को चित्रण बर्मेली संस्करण ''Thiri Rama'' म भेटिन्छ, जँहा राम अपन जीवन समाप्त गरि आकाश म प्रकट हुन्छन् अँ छ हात भएका [[Vishnu]] क अवतार क रूप म देखिन्छन्।&lt;ref&gt;{{cite book|author=Rooney|first=Dawn F.|url=https://books.google.com/books?id=iiCEDgAAQBAJ|title=The Thiri Rama: Finding Ramayana in Myanmar|publisher=[[Taylor &amp; Francis]]|year=2017|isbn=978-1-315-31395-5|pages=49–51}}&lt;/ref&gt;

===रूपान्तर===
[[File:Rama's Court, Folio from a Ramayana (Adventures of Rama) LACMA AC1999.127.36.jpg|thumb|राम दरबार, [[Chamba, Himachal Pradesh#Chamba miniature paintings|चम्बा]] चित्रकला (1775–1800)। सिंहासन म राम अँ सिता, पछाडि राम क भाइहरू, अँ हनुमान, सुग्रीव अँ जाम्बवान आदर प्रकट करदा।]]

राम क कथा क्षेत्र अनुसार अँ विभिन्न पाण्डुलिपि अनुसार धेरै फरक-फरक रूप म पाइन्छ। यद्यपि सबै कथा म राम्रो अँ नराम्रो बिच क संघर्ष, आधारभूत कथा अँ मूल्य हरु साझा छन, तर एक मात्र “सही” वा प्रमाणित प्राचीन संस्करण छैन। विद्वान [[Paula Richman]] अनुसार, [[India]], दक्षिण–पूर्व एशिया अँ अन्य ठाउँ म “राम कथा” क सयौं संस्करण छन।&lt;ref name=&quot;richman7&quot;&gt;{{harvnb|Richman|1991|pp=7–9 (by Richman), pp. 22–46 (Ramanujan)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iyengar2005p29&quot;&gt;{{cite book|author=A. N. Jani|author-link=A. N. Jani|editor=Kodaganallur R.S. Iyengar|title=Asian Variations in Ramayana: Papers Presented at the International Seminar on 'Variations in Ramayana in Asia|url= https://books.google.com/books?id=CU92nFk5fU4C&amp;pg=PA29| year=2005| publisher= Sahitya Akademi|isbn= 978-81-260-1809-3|pages=29–55}}&lt;/ref&gt;

यी संस्करण हरु स्थानीय संस्कृति, इतिहास अँ समाजिक मान्यता अनुसार फरक हुन्छन्। यसैले यी फरक कथा हरुला “गलत” वा “विकृत” भन्न मिल्दैन, बरु हरेक संस्करण अपन सांस्कृतिक अर्थ म साँचो मानिन्छ।&lt;ref name=&quot;richman7&quot; /&gt;

कथा हरु विशेष गरी त्यतिखेर फरक देखिन्छन् जब नैतिक प्रश्न स्पष्ट हुन्छ तर सही व्यवहार क उत्तर विवादित हुन्छ।&lt;ref name=&quot;Horstmann1991p9&quot;&gt;{{cite book|author=Monika Horstmann|author-link=Monika Boehm-Tettelbach|title=Rāmāyaṇa and Rāmāyaṇas|url=https://books.google.com/books?id=40A6s8l1lqQC |year=1991|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|isbn=978-3-447-03116-5|pages=9–21}}&lt;/ref&gt; उदाहरण क लागि, जब राक्षसी [[Shurpanakha]] स्त्री क रूप धारण करि राम ला रिझावन कोसिस करछी अँ पछि सिता ला सतावन लाग्छी, तब [[Lakshmana]] सामु प्रश्न उठ्छ कि उचित प्रतिक्रिया क होस्। भारतीय परम्परा अनुसार, “एक योद्धा ले स्त्री माथि आक्रमण नगर्नु पर्छ” भन्ने मान्यता छ।&lt;ref name=&quot;richman7&quot; /&gt; तर लक्ष्मण क प्रतिक्रिया अँ त्यसक औचित्य विभिन्न संस्करण म फरक पाइन्छ।

यस्तै, अयोध्या फर्क्या पछि सिता बारे फैलिएका अफवाह हरु सँग राम कसरी व्यवहार कर्या भन्ने विषय म पनि धेरै फरक कथा छन, किनकि यी अफवाह हरु न त प्रमाणित गर्न सकिन्छ न त पूर्ण रूपमा बेवास्ता गर्न।&lt;ref name=&quot;richman7&quot; /&gt;&lt;nowiki&gt; त्यसैगरी, राम, सिता अँ लक्ष्मण क अन्तिम जीवन (मृत्यु) सम्बन्धी विवरण पनि विभिन्न संस्करण म फरक-फरक पाइन्छ।ref name=&quot;Padmanabh216&quot;&gt;{{cite book |author=Padmanabh S Jaini |url=&lt;/nowiki&gt;https://books.google.com/books?id=-kZFzHCuiFAC |title=Purana Perennis: Reciprocity and Transformation in Hindu and Jaina Texts |publisher=State University of New York Press |year=1993 |isbn=978-0-7914-1381-4 |editor=Wendy Doniger


==सन्दर्भन==
{{reflist}}

[[Category:हिन्दू धर्म]]</text>
      <sha1>9q59c0n7hw3ezz1nbrhmgav7k7lvi1y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वनस्पति</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2523</id>
    <revision>
      <id>267955</id>
      <parentid>255341</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T20:11:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>4668</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>267955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3041" sha1="8jjib70nus927n7hhf08q6qwxwoleri" xml:space="preserve">{{Taxobox
| color = lightgreen
| name = वनस्पति
| fossil_range = &lt;br /&gt;[[Early Cambrian]] to recent, but [[#Fossils|see text]], {{Fossil range|520|0}}
| image = Diversity of plants (Streptophyta) version 2.png
| image_width = 250px
| image_caption =
| domain = [[Eukaryote|Eukaryota]]
| unranked_regnum = [[Archaeplastida]]
| regnum = '''Plantae'''
| regnum_authority = [[Ernst Haeckel|Haeckel]], 1866&lt;ref&gt;{{cite book | author = Haeckel G | year = 1866 | title = Generale Morphologie der Organismen | url = https://archive.org/details/bub_gb_-5k5AAAAcAAJ | publisher = Verlag von Georg Reimer | location = Berlin | pages = vol.1: i–xxxii, 1–574, pls I–II; vol. 2: i–clx, 1–462, pls I–VIII}}&lt;/ref&gt;
| subdivision_ranks = Divisions
| subdivision =
'''[[Green algae]]'''
* [[Chlorophyta]]
* [[Charophyta]]
'''[[Embryophyte|Land plants]] (embryophytes)'''
* '''[[Bryophyte|Non-vascular land plants]] (bryophytes)'''
** [[Marchantiophyta]]—liverworts
** [[Hornwort|Anthocerotophyta]]—hornworts
** [[Moss|Bryophyta]]—mosses
** [[extinction|†]][[Horneophytopsida]]
* '''[[Vascular plant]]s (tracheophytes)'''
** [[extinction|†]][[Rhyniophyta]]—rhyniophytes
** [[extinction|†]][[Zosterophyllophyta]]—zosterophylls
** [[Lycopodiophyta]]—clubmosses
** [[extinction|†]][[Trimerophytophyta]]—trimerophytes
** [[fern|Pteridophyta]]—ferns and horsetails
** [[extinction|†]][[Progymnospermophyta]]
** '''[[Spermatophyta|Seed plants]] (spermatophytes)'''
*** [[extinction|†]][[Pteridospermatophyta]]—seed&amp;nbsp;ferns
*** [[Pinophyta]]—conifers
*** [[Cycad]]ophyta—cycads
*** [[Ginkgophyta]]—ginkgo
*** [[Gnetophyta]]—gnetae
*** [[फूल फुल्ल्या बिरुवा|Magnoliophyta]]—फूल फुल्ल्या बिरुवाअन
[[extinction|†]]'''[[Nematophytes]]'''
}}

[[चित्र:Edith Wolfson Park 2016 (107).jpg|thumb|वनस्पति]]
'''वनस्पति''' '''({{lang-en|Plantae}})''' पृथ्वीको सजीव प्राणी मध्येको यक हो । येइ अन्तर्गत [[रूख|रूख]], [[बुट्यान|बुट्यान]], [[पोथ्रा|पोथ्रा]], [[सुक्ष्म वनस्पति|सुक्ष्म वनस्पति]] लगायतका सजीव बोटबट्यौला पड्‍डान। वनस्पतिका बारेमी अध्ययन अद्‍द्या विज्ञानलाई [[वनस्पति विज्ञान|वनस्पति विज्ञान]] भण्णान। वनस्पतिलाई दुई भागमी बाणीरैछ- 
* फूल फुल्ल्या
* फूल नफुल्ल्या

== सन्दर्भ सामाग्री ==
{{reflist}}

==बाह्य लिङ्कहरू==

[[श्रेणी:वनस्पति विज्ञान]]
[[श्रेणी:विज्ञान]]</text>
      <sha1>8jjib70nus927n7hhf08q6qwxwoleri</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>डायना एडुल्जी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4499</id>
    <revision>
      <id>267960</id>
      <parentid>255276</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T20:13:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>4668</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>267960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1428" sha1="gbovyi8uy4q127m1p7bg6gsg6p7vo7n" xml:space="preserve">'''डायना एडुल्जी''' ({{lang-en|'''Diana Fram Edulji'''}}) (जन्म ; २६ जनवरी १९५६) यक पूर्व भारतीय महिला क्रिकेट खेलाडी हुन् जो [[भारतीय महिला क्रिकेट टिम|भारतको राष्ट्रिय महिला क्रिकेट टिम]]की लेखा [[टेस्ट क्रिकेट|टेस्ट]] रे [[एक दिवसीय अन्तर्राष्ट्रिय|एक दिवसीय अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट]] म्याच खेल्ल्या अरन्थिन ।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Hopps|first1=David|title=Great Cricket Quotes|url=https://archive.org/details/centuryofcricket0000hopp|date=29 April 2006|publisher=[[Pavilion Books|Robson Books]]|isbn=978-1861059673|page=[https://archive.org/details/centuryofcricket0000hopp/page/143 143]}}&lt;/ref&gt;
{{stub}}
==सन्दर्भ सामग्रीअन==
{{reflist}}

{{१९७८ महिला क्रिकेट विश्वकपमी भारतीय खेलाडी}}

[[श्रेणी:जीवनी]]
[[श्रेणी:जिउना मान्सु]]
[[श्रेणी:भारतीय महिला क्रिकेट खेलाडीअन]]</text>
      <sha1>gbovyi8uy4q127m1p7bg6gsg6p7vo7n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>उत्तरध्रुवीय महासागर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14683</id>
    <revision>
      <id>267964</id>
      <parentid>257419</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T20:16:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>4668</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>267964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18219" sha1="tfy72g8bm2t743zjerjr23bsulatd2y" xml:space="preserve">{{Featured article}}
[[File:Arctic Ocean - en.png|thumb|upright=1.15|right|उत्तरध्रुवीय महासागर को नक्सा, अन्तर्राष्ट्रिय जल सर्वेक्षण सङ्गठन बठेइ वर्णन गरियाः सीमाअन जै मी [[हडसन खाडी]] समावेश छ।]]
{{पाँच महासागरअन}}
'''उत्तरध्रुवीय महासागर''' वा '''सुमेरू महासागर''' विश्व मी रयाः ५ प्रमुख महासागरअन मध्ये कम गैलो रे सब है नानो [[महासागर]] हो।&lt;ref name=Pidwirny&gt;{{cite web | title=महासागरअन को परिचय| work=डब्ल्यूडब्ल्यूडब्ल्यूडट पिजिकल जियोग्राफी डटनेट| url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html | author=पिडविर्नी, माइकल |date=सन् २००६ | accessdate=७ डिसेम्बर २००६ | archiveurl= https://web.archive.org/web/20061209125035/http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html| archivedate= ९ डिसेम्बर २००६ | deadurl= no}}&lt;/ref&gt; [[अन्तर्राष्ट्रिय जल सर्वेक्षण सङ्गठन]]ले येइ लाइ महासागर माण्या लै केही समुन्द्रशास्त्रीअनले येलाई उत्तरध्रुवीय भूमध्ये सागर वा उत्तरध्रुवीय सागर भन्ने गर्दछन्।&lt;ref&gt;
{{Cite book
| first=म्यथियास
| last=टमकाजक
| first2=जे स्टुअर्ट
| last2=गडफ्रे
| title=क्षेत्रीय समुन्द्र विज्ञान: परिचय
| edition=दोस्रो
| date=सन् २००३
| publisher=दया पब्लिसिङ हाउस
| place=दिल्ली
| isbn=978-81-7035-306-5
| url=http://www.es.flinders.edu.au/~mattom/regoc/
| access-date=२२ अप्रिल २००६
| archive-url=https://web.archive.org/web/20070630202249/http://www.es.flinders.edu.au/~mattom/regoc/
| archive-date=३० जून २००७
| dead-url=yes
| df=dmy-all
}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/33188/Arctic-Ocean/57838/Oceanography|title='उत्तरध्रुवीय महासागर' – इन्साइक्लोपिडिया ब्रिटानिका|accessdate=२ जुलाई २०१२|quote=उत्तरध्रुवीय महासागर:कुमेरू महासागरको मुहान।}}&lt;/ref&gt; यै महासागर लाइ केइ समुन्द्रशास्त्रीअन ले [[भू-मध्य सागर]] या [[कुमेरू महासागर]] का मुहान का रूप मी वर्गीकरण अरिराइछन। यो विश्व मी रयाः ५ प्रमुख महासागरअन मध्ये सुदूर-उत्तर मी रया: महासागर हो।

यो महासागर प्राय: उत्तरी गोलार्ध का बीचमी रह्याको उत्तर ध्रुवीय क्षेत्र मी अवस्थित छ। यै महासागर लाइ लगभग पूर्णरूप ले उत्तर अमेरिका रे युरेसिया ले घेरिराइछ। येइ लाए आंशिक रूप मी समुन्द्रि बरफ ले ढोकिराइछ भँण्या ‍हिउन का मैना सङतोइ हिस्सा बरफले ढोकीन्छ। येइ लाइ ढोक्द्या बरफ गल्ल्या रे जम्द्या प्रक्रिया का लाग्दा येइ का सतह का तापक्रम रे लवणता मी फरक पड़न्छ। ५ प्रमुख  महासागअन मध्ये येइ को लवणता तुलनात्मक रूप मी सब है कम रह्याको छ। नदी रे समुन्द्र बठे बग्द्या ताजा पानी को प्रभाव निम्न वाष्पीकरण रे उच्च लवणता भयाः समुन्द्र को आपसी जडान नभयाः हनाले येइ को लवणतम कम भयाको माणीन्छ।&lt;ref&gt;[http://psc.apl.washington.edu/HLD/Lomo/OM2001AagaardWoodgate.pdf ढाकेका बरफ पग्लने रे जम्ने प्रक्रियाको असर] के अगार्ड रे आर ए उडगेट, ध्रुवीय विज्ञान केन्द्र, भौतिक प्रयोगशाला वासिङ्टनको विश्वविद्यालय, जनवरी २००१। अभिगमन मिती ७ डिसेम्बर २००६।&lt;/ref&gt; गरम मौसम मी येइ लाइ ढोक्द्या बरफ को गल्ल्या दर ५०% रह्याको भँणाइ छ।&lt;ref name=Pidwirny/&gt; अमेरिकी राष्ट्रिय हिउँ रे बरफ आँकडा केन्द्र (एनएसआइडिसी) ले उपग्रह को आँकडा प्रयोग गरिबर येइ लाइ ढोक्द्या बरफ को दैनिक प्रतिवेदन प्रदान गरन्छ रे निश्चित समयावधि रे गयाः वर्ष मी रह्याको गल्ल्या क्रम को तुलना लै येले प्रदान गद्द्या गरुन्छ।

== भूगोल ==
[[File:IBCAO betamap.jpg|upright=1.8|thumb| घेरेका जमिनका साथ उत्तरध्रुवीय महासागरको नक्सा]]
[[File:Arctic.svg|thumb|upright=1.8|उत्तरध्रुवीय महासागरको लगभग गोलाकार अङ्कित नक्सा]]
उत्तरध्रुवीय महासागरले लगभग गोलाकार आकारको जस्तो क्षेत्रमी फैलियाको छ रे यैले लगभग १४,०५६,००० वर्ग किलोमिटर (५,४२७,००० वर्ग माइल क्षेत्रफल अोगटेको छ जून लगभग [[कुमेरू महादेश]]को क्षेत्रफल जत्रो रह्याको छ।&lt;ref name=nyt&gt;{{cite book |editor-first=जोन डब्ल्यु |editor-last=राइट | date=२००६ | title=न्यू योर्क टाइम्स |url=https://archive.org/details/newyorktimes200700newy | edition=२००७ | publisher=पेङ्गुइन पुस्तक | location=न्यू योर्क | isbn=978-0-14-303820-7|page=४४५}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Oceans of the World&quot;&gt;{{cite web|url=http://mset.rst2.edu/portfolios/d/drewes_c/Integrating%20Technologies/Oceans%20of%20the%20World.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719035421/http://mset.rst2.edu/portfolios/d/drewes_c/Integrating%20Technologies/Oceans%20of%20the%20World.pdf |dead-url=yes |archive-date=१९ 
जुलाई २०११ |title=विश्वका महासागरअन |publisher=आरएसटी२ डट इडियु |accessdate=२८ अक्टोबर २०१० }}&lt;/ref&gt; यैको तटीय क्षेत्र ४५,३९० किलोमिटर (२८,२०० माइल) लामो छ। यैलाई जमीनले युरासिया, [[उत्तर अमेरिका]], ग्रिनल्याण्ड रे विभिन्न टापूअनले छोएका छन्।&lt;ref name=nyt/&gt;&lt;ref name=&quot;Arctic Ocean Fast Facts&quot;&gt;{{cite web|url=http://wwf.panda.org/what_we_do/where_we_work/arctic/area/species/polarbear/habitat/|title=उत्तरध्रुवीय महासागर सम्बन्धित तथ्यअन|publisher=डब्ल्युडब्ल्यूएफ डट पाण्डोरा डट अोआरजी (विश्व वन्यजन्तु कोष)|accessdate=२८ अक्टोबर २०१०| archiveurl= https://web.archive.org/web/20101029234119/http://wwf.panda.org/what_we_do/where_we_work/arctic/area/species/polarbear/habitat/| archivedate= २९ अक्टोबर २०१० | deadurl= no}}&lt;/ref&gt;

बेफिन खाडी, बेरेण्ट्स सागर, ब्युफोर्ट सागर, चुक्ची सागर, पूर्वी साइबेरीयाली सागर,  ग्रिनल्याण्ड सागर  हडसन जलसन्धी, कारा सागर, लेप्टेभ सागर, सेतो सागर रे अौर विभिन्न रे साना समुन्द्रअन यसमी समावेश छन्। यो बेरिङ जलसन्धी मार्फत [[प्रसान्त महासागर]] रे ग्रिनल्याण्ड सागर रे ल्याबाडर सागर मार्फत [[आन्घ्र महासागर]]मी जोडिएको छ।

यसले [[रुस]], [[नर्वे]], [[आइसल्याण्ड]], [[ग्रिनल्याण्ड]], [[क्यानडा]] रे [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]सित सिमाना गाँसेको छ।

== समुन्द्री बरफ ==
[[File:2007 Arctic Sea Ice.jpg|thumb|upright=1.35|उत्तरध्रुवीय महासागर, सन् २००५ र २००७ माइ
&lt;ref&gt;[http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=17047 सन् २००५ मा बरफहरूको उच्चतम पग्लिने दर] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20061007164907/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=17047 |date=७ अक्टोबर २००६ }} रोबर्ट सिमोन, अर्थ अव्जरभेटरी, र वाल्ट मेयर, एनएसआइडिसी अभिगमन मिती ७ डिसेम्बर २००६&lt;/ref&gt;]]
उत्तरध्रुवीय महमसागरको लगभग सबै भाग बरफले ढाकेको छ जसको मोटाइ ठाउँ रे ऋतु अनुसार फरक पर्दछन्। सन् १९८० को दशक बठे याँ रह्याको बरफअन पग्लिने क्रम जारी रह्याको छ
रे हरेक यक दशकको अन्तरालको जाडो याममी १५,६००,००० वर्ग किलोमिटर (६,०२३,२०० वर्ग माइल) क्षेत्रमी रह्याको बरफअन पग्लिने दर अौसत ३% रह्याको छ। 

मौसमी भिन्नता ७,०००,००० वर्ग किलोमिटर (२,७०२,७०० वर्ग माइल) रह्याको छ जसमी अधिकतम अप्रिलमी हुने गर्दछ भने न्युनतम सेप्टेम्बरमी हुने गर्दछ। समुन्द्री बरफअनलाई बतास रे समुन्द्री प्रभावअनले असर गर्दछन् जुन चाहिँ जताततै बहन रे धेरै ठूलो क्षेत्रफलमी रह्याको बरफअनमी घुम्दछन्। याँ सङ्कुचन क्षेत्र लै बन्दछ जसले ठूला ठूला बरफअन एकै ठाउँमी सङ्कुचित गरि एकदमै ठूला बरफको टुक्रा बनाउने गर्दछ। &lt;ref&gt;[http://nsidc.org/data/seaice_index/ समुन्द्र बरफ सूचकाङ्क] एनएसआइडिसी डट अोआरजी, अभिगमन मिती ६ मार्च २०११&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://arctic.atmos.uiuc.edu/cryosphere/ ध्रुवीय समुन्द्री बरफ र हिउँ – काइरोस्पियर टुडे] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223161943/http://arctic.atmos.uiuc.edu/cryosphere/ |date=2011-02-23 }}। Arctic.atmos.uiuc.edu (२३ सेप्टेम्बर २००७) अभिगमन मिती २०११-०३-०६।&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Buixade Farre 2014&quot;&gt;{{cite journal|first1=अल्बर्ट |last1=बियुक्सेड फरे |first2=स्कट आर |last2=स्टेफेनसन |first3=लिङलिङ |last3=चेन |first4=माइकल |last4=क्रुब |first5=यिङ |last5=दाइ |first6=डेनिस |last6=डेभचेभ |first7=यारोस्लाभ |last7=इफीमोभ |first8=पिटोर |last8=ग्रागिच |first9=हेनरिक |last9=ग्यारेथ |first10=क्याथरिन |last10=केल |first11=निकु |last11=किभेकास |first12=नरेश |last12=कुमार |first13=नेगये |last13=लिउ |first14=इगोर |last14=मटेलोनोक |first15=मारि |last15=माइकोसभोल |first16=डेरेक |last16=अो लिएरी |first17=जुलिया |last17=अोल्सेन |first18=सचिन |last18=पब्रिथ्रान एपी |first19=एडवर्ड |last19=पिटरसन |first20=एनड्रेस |last20=रासपोटनिक |first21=इभान |last21=ररिजहोव |first22=जान |last22=स्लोस्की |first23=लिङलिङ |last23=सुअो |first24=क्यारोलाइन |last24=ट्रोइन |first25=भिलेना |last25=भालिभा |first26=जाप |last26=भ्यान रिजकेटभोर्सेल|first27=जोनाथन |last27=राइटिङ |date=१६ अक्टोबर २०१४ |title=उत्तरध्रुवीय महासागर - उत्तर पूर्वी बाटो: स्रोत, प्रशासन, प्रविधि, र पूर्वाधार |journal=पोलार जियोग्राफी |volume=३४ |issue=४ |pages=२९८–३२४ |doi=10.1080/1088937X.2014.965769 |doi-access=free |df= }}&lt;/ref&gt;

== सन्दर्भअन ==
{{सन्दर्भसूची}}

== बाइल्ला सूत्रअन ==

{{Commons category|Arctic Ocean|उत्तरध्रुवीय महासागर}}
{{Wiktionary}}

* [http://www.whoi.edu/imageOfDay.do तस्वीरअन]
* [http://www.arctic-council.org उत्तरध्रवीय सङ्गठन]
* [http://www.northernforum.org उत्तरी फोरूम]
* [http://vitalgraphics.grida.no/arcticmap उत्तरध्रवीय वातावरणीय एटलस] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060106013649/http://vitalgraphics.grida.no/arcticmap/ |date=2006-01-06 }}
* [http://www.arctic.noaa.gov उत्तरध्रुवीय महासागरको जानकारी]
* {{CIA World Factbook link|xq|उत्तरध्रुवीय महासागर}}
* [http://nsidc.org/data/nsidc-0060.html उत्तरध्रुवीय महासागरको तथ्याङ्क (सन् १९५४–१९९०)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140119003406/http://nsidc.org/data/nsidc-0060.html |date=2014-01-19 }} एनएसआईडिसीमा
* [https://www.pmel.noaa.gov/arctic-zone/gallery_np.html पोल वेब क्याम] वेब क्यामराद्वरा खिचिएको तस्वीरअन
* [https://www.pmel.noaa.gov/arctic-zone/gallery_np_weatherdata.html उत्तरी ध्रुव मौसम आँकडा]
* [https://web.archive.org/web/20040628023614/http://www.wired.com/news/technology/0%2C1282%2C63980%2C00.html ''उत्तरध्रुवीय महासागर'']
* [http://www.polarfoundation.org/ अन्तर्राष्ट्रिय ध्रुवीय फाउण्डेसन]
* {{cite web |url=http://nsidc.org/arcticseaicenews/ |title= उपग्रह आँकडामी आधारित उत्तरध्रुवीय महासागरमी ढाकेका बरफअनको दैनिक प्रतिवेदन |author= |date= |website=एनएसआइडिसी डट अोआरजी |publisher=[[राष्ट्रिय हिउँ र बरफ आँकडा केन्द्र]] |access-date= |quote=}}
* [https://web.archive.org/web/20110723034802/http://www.marbef.org/wiki/Arctic_Ocean पनडुब्बी जैविक विविधता विकि]

[[श्रेणी:महासागरअन]]</text>
      <sha1>tfy72g8bm2t743zjerjr23bsulatd2y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कैलोटाउके हाँस</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17908</id>
    <revision>
      <id>267941</id>
      <parentid>241292</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T20:02:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>4668</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>267941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7513" sha1="ew2buj3at4n2vjhy5yzyw4tdn7m60ef" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = कैलोटाउके हाँस
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref&gt;{{IUCN|id=100600472 |title=''Aythya ferina'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16 July 2012}}&lt;/ref&gt;
| image = Aythya ferina Sandwell 2.jpg
| image_caption = भाले
| image_width =
| image2 = Aythya ferina 02.jpg
| image2_caption = पोथी
| image2_width = 
| regnum = [[जनावर|जन्तु]] जगत
| phylum = [[हाड भयाः जीव|हाड भयाः]]
| classis = [[चणो|पन्छी]]
| ordo = [[Anseriformes]]
| familia = [[Anatidae]]
| subfamilia = [[Aythyinae]]
| genus = ''[[Aythya]]''
| species = '''''A. ferina'''''
| binomial = ''Aythya ferina''
| binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758)
}}

'''कैलोटाउके हाँस''' हाँस प्रजाति अन्तर्गत पड्ड्या यक प्रकारको हाँसको प्रजाति हो जसले रातको समयमी सिकार अर्ने अद्दछ। यै पन्छीको बासस्थान दायरा विश्वव्यापी रूपमी ११.९ मिलियन किलोमिटर क्षेत्रफलमी फैलियाः छ। यी पन्छीअन सामान्यतया संयुक्त अधिराज्य, मध्य, पूर्वी रे, उत्तरी युरोप, रूस, काजाखस्तान रे मङ्गोलियाको दलदल रे तटिय क्षेत्र माइ प्रजनन अद्दान भने ग्रीष्म ऋतुको समयमी यै पन्छीको प्रजनन दायरा ताल, ठूला नदीअन रे खाडी, युरोप, उत्तरी अफ्रिका रे पूर्वी अफ्रिकाको दक्षिणमी युगाण्डा, दक्षिणी एसिया, मध्य पूर्वका केही भागअन, कोरिया रे जापानमी पडन्छ। यै पन्छीअा हिउँद मौसममी ठूला बगान माइ बसाइँसराइ अर्ने अद्दान। कैलोटाउको हाँसको प्रमुख आहारा भन्या कीरा रे साना माछाअन हुन्। अत्यधिक शिकार रे बाधा अवरोध बठेइ आयाः खतराका कारण यै पन्छी खतरा माइ छन्। यै पन्छीको अनुमानित जनसङ्ख्या १९,५०,००० बठेइ २२,५०,००० को बीच माइ रयाः छ।&lt;ref name= job90&gt;{{cite book | last= Jobling | first= James A | year= 2010| title= The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | url= https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling | publisher = Christopher Helm | location = London | isbn = 978-1-4081-2501-4 |pages = 64, 158}}&lt;/ref&gt;

== विवरण ==

कैलोटाउके हाँसको ठूलो नाप रे गजब आकारको टाउको हुन्छ। उडानको अवस्थामी यैको पखेटाअन फिक्का पुस्रो रे फुस्रो अग्रपङ्खले गर्दा यसको माथिल्लो पखेटाको बनावट अरू उपजाति भन्दा भिन्न हुन्छ। यसको भालेको कटुस रङको टाउको, कालो छाती रे फुस्रो माथिल्लो भाग तथा कोखा, सेतो नभयाः तल्लो पुच्छर ढकनी, गाढा आँखा रे ठोँडका बीचमी फुस्रो पेटी हुन्छ। यै पन्छीको अौषत लम्बाइ ४२ बठेइ ४९ सेन्टिमिटरसम्म रयाः हुन्छ।
[[File:2011.06.20 pochard, St. James Park, London, UK 013c.jpg|thumb|left|कैलोटाउके हाँसको भाले]]
==वितरण तथा वासस्थान==
कैलोटाउके हाँस नेपाल लगायत [[एसिया]] तथा [[युरोप]]का अधिकांश देशअनमी पाइन्नान। यै प्रजाति उपयुक्त हावापानी रे आहार खिलाइ हिँउदमी पश्चिमी युरोप बठेइ पूर्वी एसियासम्म बसाइँसराइ अद्दान। नेपालको सन्दर्भमी पश्चिममी शुक्लाफाटा वन्यजन्तु आरक्ष बठेइ पूर्वमी कञ्चनजङ्गा संरक्षण क्षेत्रसम्म पाइयाः छ। ठूला तालतलैयाअनमी हिउँदे आगन्तुकका रुपमी आउने अद्दछ। यो ओसिलो दलदले क्षेत्रहरू, ताल तथा मन्द बग्ने खोलानालाअन रे वनस्पतियुक्त सिमसार मन पराउने प्रजाति हो। यै पन्छीले आफुनो गुँड सतही पानीमी थुप्रियाः झारपातमी बनाउँछ। यै प्रजातिले उत्तरी गोलार्धमी चल्ला कोरल्छ। 
[[File:Aythya ferina MWNH 2003.JPG|thumb|left|100px| कैलोटाउके हाँसको अण्डा]]

==खतरा तथा संरक्षण अवस्था==
अवैध शिकार रे प्रजनन् स्थानको विनाशले गर्दा विश्वमी यो प्रजाति संरक्षणका हिसाबले संवेदनशील अवस्थामी रयाः छ। नेपाला सन्दर्भमी यो सङ्कटको नजिक अवस्थामी रयाः छ।
== सन्दर्भ सामग्रीअन ==
{{सन्दर्भसूची}}

== बाइल्ला सूत्रअन ==

{{Commonscat|Aythya ferina|कैलोटाउको हाँस}}
{{Wikispecies|Aythya ferina|कैलोटाउके हाँस}}
* [http://www.rspb.org.uk/birds/guide/p/pochard/index.asp कैलोटाउके हाँसको थप जानकारी]
* {{BirdLife|22680358|Aythya ferina|कैलोटाउके हाँस}}
* {{Avibase|name=Aythya ferina}}
* {{InternetBirdCollection|common-pochard-aythya-ferina}}
* {{VIREO|Common+pochard}}
* {{IUCN_Map|22680358|Aythya ferina}}
* {{Xeno-canto species|Aythya|ferina|Common pochard}}

{{हाँसअन}}

[[श्रेणी:विकिथन-१ माइ बनाइया वा सुधारिया लेखअन]]</text>
      <sha1>ew2buj3at4n2vjhy5yzyw4tdn7m60ef</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जलेवा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17917</id>
    <revision>
      <id>267962</id>
      <parentid>260083</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T20:14:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>4668</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>267962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8459" sha1="41jlbz93ja5n148y8f37nl2jbdioiw7" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = जलेवा
| caption = जलेवा रुखको हाँगो माइ
|status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref&gt;{{IUCN|id=106003679 |title=''Phalacrocorax carbo'' | assessors=बर्डलाइफ इन्टरनेसनल |version=२०१२.१ |year=२०१२ |accessdate=१६ जुलाई २०१२}}&lt;/ref&gt;
| image = Phalacrocorax carbo Vic.jpg
| image_caption = 
| regnum = [[जनावर|जन्तु]] जगत
| phylum = [[हाड भयाः जीव|हाड भयाः]]
| classis = [[चणो]]
| ordo = [[Suliformes]]
| familia = [[Phalacrocoracidae]]
| genus = ''[[Phalacrocorax]]''
| species = '''''P. carbo'''''
| binomial = ''Phalacrocorax carbo''
| binomial_authority = (कार्लस लिनियस, १७५८)
}}

'''जलेवा''' [[नेपाल]] लगायत अष्ट्रेलिया महादेश तथा एसियाली मुलकमा पाइन्या यक प्रकारको चणो हो। यो चणो हिँउदको समयमी मौसम छल्न खिलाइ नेपालमी आउन्या अद्दछ। त्यसैले नेपाल खिलाइ जलेवा एक आगन्तुक चणो रूपमी लिन सकिन्छ।

==परिचय==
[[File:Great Cormorant 0010 - swallowing eel - East Potomac Park - 2013-08-25.jpg|200px|thumb|आहारा खिलाइ पोखरीमी माछा मार्दै जलेवा]]

माछा लाइ प्रमुख आहार बनाउन्या जलेवा करिब ८० बठेऊ १०० सेमी सम्मको हुने अद्दछ। बढी कालो रे खैरो हुने यो चणोले बगानमी गुँड बनाउने अद्दछ। विश्वमी जलेवा चणोका ३३ प्रजातिअन रयाः छन्।&lt;ref name= job90&gt;{{cite book | last= Jobling | first= James A | year= 2010| title= The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | url= https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling | publisher = Christopher Helm | location = London | isbn = 978-1-4081-2501-4 |pages =90, 301}}&lt;/ref&gt;

==मुख्य बसोबास क्षेत्र==
खासगरी उत्तरी ध्रुव लाइ यो चणोको प्रमुख बासस्थानका रूपमी लिन सकिन्छ। यस्तै उत्तरी मुलुकहरू रुस, चीन, मङ्गोलियाका साथै युरोप, कोरिया तथा तिब्बती क्षेत्र लाइ लै यो चणोको प्रमुख बसोबासको क्षेत्रका रूपमी लिन सकिन्छ। त्यस पछा मौसम छल्नका निम्ति यो चणो नेपाल लगाएत अन्य देश तथा स्थानअनमी बसाइँसराइ अद्दछ।

== नेपाल माइ जलेवाको स्थिति ==

जलेवा नेपाल माइ जाडो समयमी बसाइँ सरी आउने यक हिँउदे आगन्तुक चणो हो। यो चणो नेपालको जाजरकोट रे रुकुमको सिमानामी भौती मात्रा माइ भेटिन्नमन। प‌ल्लो फेर जलेवाको गुँड तथा चल्ला जाजरकोट रे रुकुमको सिमानामी बग्ने भेरी नदीमी पत्ता लाग्या थ्यो। हिउँदयामको सुरुवातसङ्ङै बढ्दो जाडो छल्न नेपालका तल्लो हिमाली भेग, पहाड रे तराईका विभिन्न ताल, तलैया रे ठूला नदीमी बसाइँ सरी आउने यै चणोको प्रजनन नेपालमी पैल्लो फेर जाजरकोट जिल्लाको रग्दा रे रुकुम जिल्लाको गोतामकोट सीमामी बग्या भेरी नदी किनारमी फेला पारियाः थ्यो।&lt;ref&gt;{{cite web |title=नेपाल माइ पैल्लो फेर जलेवाले बच्चा कोरल्यो
|url=http://www.gorkhapatraonline.com/news/26898|website=गोरखापत्र अनलाइन |accessdate= १५ असोज
}}&lt;/ref&gt;।

नेपालमी नेपाल पन्छी संरक्षण सङ्घ रे जिल्ला पशुसेवा कार्यालय, जाजरकोटका पशु स्वास्थ्य प्राविधिक यक विशेष टोलीले जाजरकोटको उत्तरी बारेकोट क्षेत्रमी दुर्लभ गिद्ध रे चिरकालीजको बासस्थान अनुगमनका क्रममी जलेवाको बासस्थान फेला पारियाः थ्यो। समुद्र सतह बठेइ करिब यक हजार २५० मिटरमी अवस्थित उक्त स्थानमी जलेवाका आठ वटा गुँड भेटियाः थ्यो। नेपालमी भदौ मध्य बठेइ चैतसम्ममा धेकिने हिउँदे आगन्तुकका रुपमी चिनियाः यै पन्छीले नेपालमी सम्भवतः पैल्लो फेर गुँड बनाई चल्ला कोरलेकोे उक्त विशेष टोलीले निष्कर्ष निकाल्या थ्यो। विश्वमी पाइन्या ३३ प्रजातिका जलेवामध्ये नेपालमी दुई प्रजातिका जलेवा पाइन्नान।

== तस्वीरअन ==
&lt;gallery&gt;
File:Storskarv - Kranium - Phalacrocorax carbo.jpg|कार्नीअम

File:Great cormorant (Phalacrocorax carbo).JPG|अक्सफोर्ड्सीर् माइ

File:Great cormorant (Phalacrocorax carbo) in flight.jpg|अक्सफोर्ड्सीर् माइ

File:Lithuania Juodkrante Great Cormorant colony 1.jpg|रूखका हाँगामी बस्दै गरेको जलेवाअन

File:Aalscholver Phalacrocorax carbo Jos Zwarts 2.tif|पखेटा फिजाउँदै गरेको बनावट तस्वीर 

File:Kormorane in lake Vistonis.jpg|भीस्टोनीस् ताल, ग्रीस माइ
Phalacrocorax carbo MHNT.ZOO.2010.11.46.1.jpg |अण्डा 
&lt;/gallery&gt;

== श्रव्य दृश्यअन ==
&lt;gallery&gt;
File:Aalscholver op havenpaal-4676903.webm

File:Aalscholver op paal-4676900.webm

File:Chasse du Grand Cormoran.webm
&lt;/gallery&gt;

== सन्दर्भ सामग्रीअन ==
{{सन्दर्भसूची}}
== बाइल्ला सूत्रअन ==
{{Commons category|Phalacrocorax carbo|जलेवा}}
{{Wikispecies|Phalacrocorax carbo|जलेवा}}
*{{cite web | first1=जेभियर | last2=हिञ्ज | first2=गेर्ड-माइकल | title=जलेवा | url=http://blascozumeta.com/wp-content/uploads/aragon-birds/non-passeriformes/029.cormorant-pcarbo.pdf | access-date=2019-10-10 | archive-date=2019-03-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190319233430/http://blascozumeta.com/wp-content/uploads/aragon-birds/non-passeriformes/029.cormorant-pcarbo.pdf | url-status=dead }}
* [http://sabap2.adu.org.za/docs/sabap1/055.pdf दक्षिणी अफ्रिकी चणोअन]

[[श्रेणी:विकिथन-१ माइ बनाइया वा सुधारिया लेखअन]]</text>
      <sha1>41jlbz93ja5n148y8f37nl2jbdioiw7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जीवाहार महाचील</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17918</id>
    <revision>
      <id>267953</id>
      <parentid>216047</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T20:10:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>4668</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>267953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8376" sha1="4iigmv6gjv5vri2l61dclq3iylxisut" xml:space="preserve">{{Taxobox
| image = Aquila clanga from Tal Chapar Wildlife Sanctuary.jpg
| image_caption = भारतको राजस्थान माइ पाइयाः यक वयस्क
| image_width = 240px
| status = VU
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{IUCN|id=22696027 |title=''Clanga clanga'' |assessor=BirdLife International |assessor-link=BirdLife International |version=2013.2 |year=2013 |accessdate=26 November 2013}}&lt;/ref&gt;
| regnum = [[जनावर|जन्तु]] जगत
| phylum = [[हाड भयाः जीव|हाड भयाः]]
| classis = [[चणो|पन्छी]]
| subclassis = [[Neornithes]]
| infraclassis = [[Neognathae]]
| superordo = [[Neoaves]]
| ordo = [[Falconiformes]] &lt;small&gt;(but see there)&lt;/small&gt;
| familia = [[Accipitridae]]
| subfamilia = [[Buteoninae]] &lt;small&gt;(disputed)&lt;/small&gt;
| genus = ''[[Aquila (genus)|Aquila]]''
| species = '''''A. clanga'''''
| binomial = ''Aquila clanga''
| binomial_authority = [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1811
| range_map = Aquila clanga distribution map.png
| range_map_width = 240px
| range_map_caption = Breeding (light green) and wintering (blue) ranges
}}
'''जीवाहार महाचील''' [[नेपाल]] माइ पाइन्या चील प्रजातिको यक चणो हो। यो चणो उत्तरी [[युरोप]] बठेइ युरेसिया हुँदै मध्यपूर्व, दक्षिणी तथा पूर्वी एसिया सम्म पाइन्या गर्छ। यसको बैज्ञानिक नाउँ ''क्लाङ्ग'' प्राचिन ग्रिक शब्द ''κλαγγή'' बठेइ आयाः हो जसको अर्थ &quot;चिच्याउनु&quot; हुन्छ।&lt;ref name= job90&gt;{{cite book | last= Jobling | first= James A | year= 2010| title= The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | url= https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling | publisher = Christopher Helm | location = London | isbn = 978-1-4081-2501-4 |page =110}}&lt;/ref&gt;

== विवरण ==

जीवाहार महाचील ५९ बठेइ ७१ सेन्टिमिटर (२३-२८ इन्च) लामो तथा यैको यक पखेटा बठेइ अर्को पखेटाको कुल लम्बाइ १५७ बठेइ १७९ सेन्टिमिटर (५.१५-५.८७ फिट) हुन्छ। सामान्यतया भालेको तौल १.६ बठेइ २.५ किलोग्राम (३.५-५.५ पाउण्ड) तथा पोथीको तौल ३.२ किलोग्राम (७.१ पाउण्ड)सम्म हुन्छ। यो मझौला नापको चील, नानो रे चौडा पखेटाअन तथा गठिलो टाउको रे नानो पुच्छर हुन्छ। यैको पखेटाअन हावामी तैरिँदा प्रष्टरूपले कुइनादेखी तल कोण परेको रे आकाशिँदा पुरा सिधा हुन्छ। यैको लघु महाचील भन्दा गठिलो जसको बढी जसको बढी चौडा पखेटा रे वर्गाकार पङ्खाहस्त साथै छोटो पुच्छर हुन्छ। यैको गाढाखैरो पखेटाका माथिल्ला र तल्ला पङ्खढकनी उडान पङ्खअनसित त्यति फरक नधेकिने रे प्राय: जसो पखेटाको तल्लो भागमी कुइनाको दोस्रो सेतो खुर्पाकार चिन्ह हुँदैन। यै लाइ गोपायु महाचीलसित दाज्दा उडामी थोरै बाहिर निस्कियाः टाउको साथै पखेटाअा छोटा रे कम गहिरो पङ्ख औँला भयाः पखेटाका टुप्पाअन हुनान। जीवाहार महाचील विश्रामको बेलामी सुरुवाल कम खुकुलो देखिने साथै सानो ठोँड जसमी गोलाकार नाकका पोरा रे मुखको कापा छोटो भयाः हुन्छ। यसको वयस्क गोमायुको जस्तो उडान रे पुच्छरपङ्खको तल्लो भागामी तेर्सा धर्साअन तथा पखेटामी गाढा पृष्ठ पङ्खधार नभयाः रे गाढा च्यापु हुन्छ। यसको चल्लाको गाढाखैरो ढकनीमी मोटो सेतो टुप्पो भएको हुन्छ।

==वितरण तथा वासस्थान==
जीवाहार महाचीलले प्रजनन अवधी उत्तरी [[युरोप]] बठेइ युरेसिया हुँदै पूर्वसम्म विताउने गर्छ। हिउँदको मौसममी यो चणो दक्षिणी-पूर्वी यूरोप, उत्तर-पूर्वी अफ्रिका, मध्य पूर्व रे नेपाल लगायतका भारतीय उपमहाद्वीपका राष्ट्रअनमी बसाई सर्छ। यै प्रजातिका पन्छी २५० मि बठेइ ३८४० मि सम्म पाइन्नान। यो चणो ठूला नदी तालअन तथा पानीका स्रोतअन नजिकैको रूखले ढाकियाः क्षेत्र माइ पाइन्नान।

==खतरा तथा संरक्षण अवस्था==
वासस्थान विनास तथा क्षति यै पन्छी खिलाइ खतराको प्रमुख कारण हो। यसले गर्दा यै ‍प्रजातिका पन्छी विश्वमी संरक्षणका हिसाबले संवेदनशील अवस्थामी रयाः छन्। सन् २००० का अनुसार यै पन्छीको विश्वव्यापी जनसङ्ख्या ४,००० प्रजनन जोडी रयाः छन्।

==तस्वीर सङ्ग्रह==
&lt;gallery&gt;
File:Greater spotted eagle.jpg|[[इजरायल]] माइ
File:Great spotted Eagle I IMG 8302.jpg|भारत माइ
File:Great spotted Eagle I IMG 8362.jpg|भारत माइ
File:Greater spotted eagle in flight.jpg|[[इजरायल]] माइ उडिरयाः यक चणो
Clanga clanga MHNT.ZOO.2010.11.91.12.jpg |Museum specimen 
&lt;/gallery&gt;

== सन्दर्भ सामग्रीअन ==
{{सन्दर्भसूची}}

== बाइल्ला सूत्रअन ==
{{Commons category|Clanga clanga|जीवाहार महाचील}}
{{Wikispecies|Clanga clanga|जीवाहार महाचील}}
* [http://www.oiseaux.net/birds/photos/greater.spotted.eagle.html जीवाहार महाचीलको थप जानकारी] [http://www.oiseaux.net ]
* {{BirdLife|22696027|Clanga clanga|जीवाहार महाचील}}
* {{Avibase|BAC4CA22EDCC74E7|Clanga clanga|जीवाहार महाचील}}
* {{InternetBirdCollection|greater-spotted-eagle-aquila-clanga}}
* {{VIREO|Greater+spotted+eagle}}
* {{Xeno-canto species|Clanga|clanga|जीवाहार महाचील}}

[[श्रेणी:नेपालमी पाइन्या चणा]]
[[श्रेणी:विकिथन-१ माइ बनाइया वा सुधारिया लेखअन]]</text>
      <sha1>4iigmv6gjv5vri2l61dclq3iylxisut</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ठुलो जुनबकुल्ला</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17921</id>
    <revision>
      <id>267945</id>
      <parentid>257533</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T20:05:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>4668</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>267945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27704" sha1="kwewe9as9u1ojpgtjx1v40dlqerue2h" xml:space="preserve">{{speciesbox
| name = ठूला जुनबकुल्ला
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=iucn&gt;{{cite journal | author = बर्डलाइफ इन्टरनेसनल | author-link = बर्डलाइफ इन्टरनेसनल | title = ''Botaurus stellaris'' | journal = अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण सङ्घको असुरक्षित पंक्षीहरूको सूची | volume= २०१२ | page = e.T22697346A40250901 | publisher = [[अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण सङ्घ]] | year = २०१२ | url = http://www.iucnredlist.org/details/22697346/0 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2012-1.RLTS.T22697346A40250901.en | accessdate = २७ अगस्ट २०१६}}&lt;/ref&gt;
| image = Bittern - Botaurus stellaris.jpg
| image_caption =
| genus = Botaurus
| species = stellaris
| authority = ([[कार्ल लिनियस|लिनियस]], [[सिस्टेमा नेचुरायको १०अौँ संस्करण|१७५८]])
| subdivision_ranks = [[उपप्रजाति]]
| subdivision =
* ''B. s. stellaris'' &lt;small&gt;Linnaeus, 1758&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=EN&amp;avibaseid=97E931B2 |title=''Botaurus stellaris stellaris'' लिनियस १७५८ |work=Avibase |accessdate=११ नोभेम्बर २०१५}}&lt;/ref&gt;
* ''B. s. capensis''&lt;small&gt; (Schlegel, १८६३)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=EN&amp;avibaseid=19713F47 |title=''Botaurus stellaris capensis'' (Schlegel, १८६८) |work=Avibase |accessdate=११ नोभेम्बर २०१५}}&lt;/ref&gt;
| range_map = Botaurus_stellaris_map.svg
| range_map_caption = Range of ''Botaurus stellaris''
| synonyms = ''Ardea stellaris'' {{small|लिनियस,&amp;nbsp;१७५८}}
}}

'''ठुलो जुनबकुल्ला''' हिलोमी हिड्न सक्या, [[बकुल्लो|बकुल्ला]] प्रजातिको जुनबकुल्ला उपप्रजाति माइ पड्ड्या यक चणो हो। यैका दुईवटा उपप्रजातिअन रयाः छन्, जसमा एउटा दक्षिणी जातिको चणोले भने [[युरोप]], [[एसिया]] रे अफ्रिकाको उत्तरी तटिय क्षेत्रमी प्रजनन अद्दछ भने अर्को उत्तरी जातिको उपप्रजातिले दक्षिण अफ्रिकाको विषेश ठौर माइ मात्तरी प्रजनन अद्दछ। यै पन्छी भौती जसो सिमसार क्षेत्रमी पाइन्नान रे यो प्राकृतिक बासस्थानमी बस्न रूचाउँछ। यो खुला ठौर माइ त्यति देखिदैँन। यैको प्रमुख आहारा [[माछा]], चणोको बच्चा, उभयचर, किरा आदि हुन्।

यैले आफुनो गुँड पानी भयाः क्षेत्र वरिपरि प्राकृतिक बासस्थानमी बनाउन्या अद्दछ। पोथी ठूलो जुनबकुल्लाले अण्डा कोरल्छ रे चल्लाअन लाइ आहारा खुवाउने काम अद्दछ, चल्लाअनले दुई हप्ता पछा छोड्ने अद्दछ। पोथीले उनअन लाइ गुँड बठेइ विदा नगरिञ्जेल उनअनको निको हेरचाह गर्ने अद्दछ रे उनअन ६ हप्ता पछा गुँड छोड्ने अद्दान।

यैको दायरामी रे प्राकृतिक बासस्थान रे सिमसार क्षेत्रमी आयाः कमीका कारण यैको जनसङ्ख्या घट्दै गइरयाः छ। तथापि यसको घट्ने क्रम एकदमै कम छ। [[अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण सङ्घ]]ले यै प्रजातिको जुनबकुल्ला लाइ कम चासोका प्रजातिको रूपमी वर्गीकरण अरियाः छ। यैका केइ स्थानीय जनसङ्ख्या घट्दो क्रममी रयाः छ। सब्बै चणोअनको प्रजाति माइ यो [[संयुक्त अधिराज्य]]मी असुरक्षित चणोको प्रजाति मध्य यक हो।&lt;ref name=&quot;RSPB&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.rspb.org.uk/discoverandenjoynature/discoverandlearn/birdguide/name/b/bittern/index.aspx|title=जुनबकुल्ला|accessdate=२०१५-१२-२६|publisher=आरएसपिबि}}&lt;/ref&gt;

==विवरण==
[[File:Eurasian Bittern (Botaurus stellaris) skull at the Royal Veterinary College anatomy museum.JPG|thumb|left|upright=1.2|ठूलो जुनबकुल्लाको खप्पर]]
यो पन्छी हेर्दा खेरी मोटो, चमकिलो, पहेँलो हुन्छ भणे यसको प्वाँख हल्का खैरो खालको हुन्छ रे शरीरमी धर्सा वा रेसा पर्‍या जस्तो धेकिन्छ। यैको अर्को नाउँ यसै कारण लिइयाः हो। यो जुनबकुल्ला उपप्रजातिको सब है ठूलो चणो हो। यै प्रजातिको पन्छीको भाले पोथी भन्दा ठूला हुनान। &lt;ref name=Hancock1999&gt;{{Cite book |last=हनकक |first=जे ए |year=१९९९ |title=संसारका बकुल्ला र जुनबकुल्लाहरू |url=https://archive.org/details/heronsegretsofwo0000hanc |publisher=एकेडेमीक प्रेस |location=क्यामब्रिज |isbn=978-0-12-322725-6}}&lt;/ref&gt;ठूलो जुनबकुल्लाको लम्बाइ ६७-८१ सेमि (२७–३२ इन्च), यसको एउटा पखेटा बठेइ अर्को पखेटासम्मको लम्बाइ १००–१३० सेमि (३९–५१ इन्च) हुन्छ भणे यैको तौल ०.८७–१.९४ किग्रा (१.९–४.३ पाउन्ड) हुन्छ।&lt;ref name=Brazil2009&gt;{{Cite book |last=Brazil |first=Mark |title=पूर्वी एसियाका चणाअन: चीन, ताइवाा, कोरिया, जापान, रे रूस |series=प्रइसटन फिल्ड गाइड |publisher=प्राइसटन युनिभर्सिटी प्रेस |year=२००९ |isbn=978-0-691-13926-5}}&lt;/ref&gt;

यसको शिउर रे घाँटी पछाडिको भाग कालो रङ्गको हुन्छ। यसको प्रत्येक प्वाँखअन लामो रे खुकुलोसित मिलेका हुनान। यसको प्वाँखको टुप्पो कालो रे चुच्चो पर्‍या हुन्छ। यैको घाँटीको छेउको भाग लै कालो नै हुन्छ। य‌को छाती रे पेटको भाग भणे पहेँलो हुन्छ रे छेउ रे बीचमी खैरो धर्सा हुन्छ। यैको पुच्छर खिया जस्तै धेकिने खैरो रङ्गको हुन्छ रे पुच्छरको फेद माइ कालो रेसा हुन्छ। यसको पखेटा पहेँलो-खैरो रङ्गको हुन्छ।&lt;ref name=Witherby/&gt; यसको शक्तिशाली चुच्चो  हरियो-पहेँलो हुन्छ भने चुच्चो अन्तिम भाग भने कालो हुन्छ। यसको आँखाको भित्री भाग पहेँलो रङ्गको हुन्छ।&lt;ref name=Voisin&gt;{{cite book|author=भोइसिन, क्लेर |title=युरोपा बकुल्लाअन |url=https://books.google.com/books?id=wKZRkGnJ9C0C&amp;pg=PT371 |year=२०१० |publisher=ब्लुमस्बरी Publishing |isbn=978-1-4081-3582-2 |pages=३७१–}}&lt;/ref&gt; यसको खुट्टा र पञ्जा हरियो हुन्छ। किशोर ठूलो जुनबकुल्लाको प्वाँख वयस्कको जस्तै हुन्छ तर केही पहेँलो देखिन्छ जसले गर्दा छुट्याउन सजिलो हुन्छ।&lt;ref name=Witherby&gt;{{cite book |title=बेलायती चराहरूको हाते पुस्तक, संस्करण ३: बाझ देखि हाँससम्म |editor-last=विदरवाइ |editor-first=एच एफ |year=१९४३ |publisher=एच एफ र जी विदरवाइ लिमिटेड |pages=१५६–१६० }}&lt;/ref&gt;

==वितरण रे बासस्थान==
ठूलो जुनबकुल्ला सिमसार क्षेत्र, पानी भयाः क्षेत्र रे प्राकृतिक बासस्थानमी ठूला रे लामा घाँस भयाः क्षेत्रअनमी पाइन्नान। यसको प्रजनन दायरा [[युरोप]], [[एसिया]]का भाग बठेइ स्वीडेन, फिनल्यानण्ड रे पूर्वमी साइवेरिया रे [[जापान]]को होकाइडो टापुसम्म फैलियाः छ। यै पन्छीको उत्तरमी उपस्थिति उराल हिमश्रृङ्खलामी ५७°उत्तर साइबेरियामा ५७°उत्तरसम्म रयाः छ। यैको दक्षिणी सीमा भन्या [[भूमध्य सागर]], [[कृष्ण सागर]], [[इरान]], [[अफगानिस्तान]], कजाखस्तान, [[मङ्गोलिया]] रे उत्तरी चीनको हेबे प्रदेश हो। यैको साना स्थानीय जनसङ्ख्याले [[ट्युनिसिया]], [[मोरक्को]] रे [[अल्जेरिया]] माइ लै प्रजनन अद्दान।&lt;ref name=Voisin/&gt; यसले कहिलेकाहीँ तालको वरिपरि, कृषि गरिन्या क्षेत्रमी लै गुँड बनाउन्या अद्दछ।&lt;ref name=Witherby/&gt; तर रूची माइ यैले ठूलो प्राकृतिक बासस्थान लाइ नै रोज्दछ, कम्तिमी २० हेक्टर वा ४९ एकड जसमी यसले प्रजनन अद्दछ।&lt;ref name=iucn/&gt;

[[File:Botaurus stellaris Gosforth Park.jpg|thumb|upright|यक ठूलो जुनबकुल्ला, प्राकृतिक बासस्थानमी]]

यसको जनसङ्ख्याले बसाइँसराइ नाइ अद्दौ रे १ वर्ष भरि एकै ठौर माइ बस्नान। उत्तर तर्फ गयो भने चणोअन प्रायः न्यानो ठौर माइ तिर बसाइँसराइ अद्दछन् तर केइ चणोअा भने सोही ठौर माइ बस्ने अद्दान। उत्तरी युरोपका चणोअन दक्षिण रे पश्चिम हुँदै दक्षिणी, उत्तरी रे मध्य अफ्रिकामी पुग्ने चेस्टा अद्दान। उत्तरी एसियाली चणोअन भणे अरबी प्रायद्विप, भारतीय उप- महाद्विप, मङ्गोलियाका केइ प्रदेश गरि पूर्वी [[चीन देश|चीन]] तर्फ बसाइँसराइ अद्दान।&lt;ref name=Witherby/&gt;

==व्यवहार==
[[File:Große Rohrdommel, Botaurus stellaris 1b.JPG|thumb|upright|left|रक्षात्मक अवस्थामी]]
यै पन्छीअन प्रायः एकान्त माइ बस्नान, ठूलो जुनबकुल्ला प्राकृतिक बासस्थानमी खाना खाने अद्दछ। यो हलुकासित हिड्छ रे आहारा पाइन्या ठौर माइ पानी माथिनै ढुकेर बस्ने अद्दछ। य‌ पन्छीअन लजालु हुनान। यै लाइ तर्सायो भणे प्रायः यसले चुच्चो माथि फर्काउँछ रे त्यही स्थानमी अढिक बस्नान। यो सोही स्थानमी रहिरहँदा यसको घाँटी रे छातीको वरिपरिको क्षेत्रमी कवचजस्तो बनाउँछ रे घाँटी लाइ लुकाउँछ।

यै पन्छीअन भौती जसो प्राकृतिक बासस्थान रे सिमसार क्षेत्रमी लुकेर बस्नान। कहिलेकाहीँ, विषेशगरि हिउँदमी यो खुला ठौर माइ वा पानीको किनारमी बस्दछ।
उडानको बेलामी, यसको पखेटा चौडा रे गोलाकारको धेकिन्छ। यसले उडान भर्ने बेला माइ आफुनो घाँटी तन्काउने अद्दछ तर गती पकडिए पछा यैले आफुनो घाँटी लाइ खुम्च्याउने अद्दछ। यो त्यति धेरै उड्दैन, तर चल्ला लाय आहार खोज्ने बेलामी भणे सक्रिय रूपमी उडन्छ यो परभार रे उषामी भौती सक्रिय हुने अद्दछ रे आहारा खोज्ने क्रममी दिउँसो लै सक्रिय हुने अद्दछ।&lt;ref name=Witherby/&gt;

[[File:Roerdomp vissend in slootje-4961939.webm|thumb|right|माछा समात्दै]]
[[File:Botaurus stellaris MWNH 0909.JPG|thumb|अण्डाको सङ्कलन]]

यैको प्रमुख आहारा भन्या माछा, भ्यागुता, चेपाकाँडा, साना प्रजातिका स्तनधारी, उभयचर रे ढाड नभयमः जनवरअन हुन्। यैले छिपछिपे पानी माइ शिकार गर्ने अद्दछ। बेलायती प्रतिवेदन अनुसार यैले ३५ सेमि (१४ इन्च) सम्मका बाम माछा, अन्य माछा, मुसा, साना चरा रे चराका चल्लाअन, गँगटो, माकुरो, कीराअा लै खाने अद्दछ। युरोप महादेशमी पाइन्या यै पन्छीले भणे २० विभिन्न प्रजातिका गोब्रे किरा, फट्याङ्ग्रा, गाइनेकिरा खाने अद्दछ। यैले केइ पानी माइ फल्ने तरकारी लै खाने अद्दछ।&lt;ref name=Witherby/&gt;

भालेले फरक फरक पोथीअनसित सम्भोग अद्दछ। यसले ५ वटा पोथीसित मिलन अद्दछ।
यैले पानीको किनारमी वा सिमसार क्षेत्रमी गुँड बनाउने अद्दछ। यैले खर पराल रे ससाना दाउराको प्रयोग गरि गुँड बनाउने अद्दछ। यैको सामान्य अण्डाको लम्बाई ५२ मिमि रे चौडाई ३८ मिमि (२.० रे १.५ इन्च) हुन्छ। अण्डा चमक रहित, खैरो हुन्छ भणे यैले सिमाना माइ कालो चिन्ह हुन्छ। यैले मार्च रे अप्रिल मैना माइ ४ बठेइ ६ वटा सम्म अण्डा पार्दछ रे लगभग २६ दिन माइ पोथीले उक्त अण्डा लाइ कोरल्ने अद्दछ। चल्ला निस्किए पछा, चल्लाअनले २ हप्ता गुँड माइ बिताउने अद्दछन्। पोथीले भालेको मद्दत बिनानै उनअन लाइ पालनपोषण गर्ने अद्दछ। चल्लाअन ८ हप्ता मै निक्कोरी उड्न सकन्छन्।&lt;ref name=Witherby/&gt;

===आवाज===
[[File:Eurasian Bittern (Botaurus stellaris) (W BOTAURUS STELLARIS R1 C1).ogg|thumb|right|भालेको आवाज]]
सम्भोग खिलाइ पोथीले बोलाएको आवाज भन्दा भालेले बोलाएको आवाज चर्को हुन्छ। यैको आवाज यक सुनसान रातमी लगभग ३ माइल वा ४.८ किमी टाढासम्म सुणिन्छ। उक्त आवाज प्रायः सम्भोग खिलाय जनवरी रे अप्रिल म‌नाको बीच माइ दिने अरिन्छ। विभिन्न भाले जातिका ठूलो जुनबकुल्ला लाइ समावेश गरि यक सर्वेक्षणको सञ्चालन गरियाः त्यो रे उक्त सर्वेक्षणमी निश्चित ठौर माइ भालेअनको आवाज टिपोट गरियाः थ्यो। यति सानो चराले त्यस्तो तीखो आवाज कस्या निकाल्छ भन्ने कुरा ऐल सम्म लै अज्ञात छ। तथापि केइ सामान्य सोचाइ बठेइ हेर्ने हो भणे यसले पराल वा खर माइ आवाज दिन्छ रे सो आवाज सिधा पानी माऊ गयी ठोकियाः कारण आवाज चर्को सुणियाः अनुमान गर्न सकिन्छ।&lt;ref name=BBCRadio4&gt;बिबिसी रेडियो ४, ''दिनको उत्कृष्ट ट्इट'', ८ अप्रिल २०१४: जुनबकुल्ला&lt;/ref&gt;

==स्थिति==
[[File:Botaurus stellaris -Minsmere RSPB reserve, Suffolk, England-8.jpg|thumb|left|कम गहिराइ भएको पानीमा]]
ठूलो जुनबकुल्लाको विस्तारित दायरा रयाः छ। यैको विश्वव्यापी जनसङ्ख्या ११०,००० बठेइ ३४०,००० रयाः अनुमान गरियाः छ। [[अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण सङ्घ]]ले यैको जनसङ्ख्या तुलनात्मक रूपमा कम मानिएता लै यै पन्छी लाइ कम चासका प्रजातिको रूपमी वर्गीकरण अरियाः छ। यैको घट्ने क्रम असुरक्षित वर्ग लाइ व्याख्या नगर्ने भएकाले अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण सङ्घले यै लाइ कम चासोका प्रजातिको रूपमी वर्गीकरण अरियाः हो। यै चणोले सिमसार क्षेत्रको कमी, प्राकृतिक बासस्थानको कमी रे विभिन्न समस्याअन भोगिरयाः छ। अफ्रिकी बसाइँसराइ गर्ने पानी चणोको संरक्षण लागू हुने यो प्रजाति मध्ये यक हो।&lt;ref name=AEWA&gt;{{cite web |title= प्रजातिहरू|accessdate=२३ अक्टोबर २०१५ |url=http://www.unep-aewa.org/en/species |publisher=अफ्रिकी बसाइँसराइ गर्ने पानीचरा संरक्षण }}&lt;/ref&gt; २०अौँ सताब्दीमा  यसको पश्चिमी जातिहरूका चराहरूमा सिमसार क्षेत्रको कमिका कारण भारी गिरावट आएको थियो र यसको विपरीत उत्तरी जाति भने एकदमै सुरक्षा दिइएको थियो।&lt;ref name=Allan1997&gt;{{cite book |last=एलान |first=डिजी |year=१९९७ |title=ठूलो जुनबकुल्ला |work=दक्षिण अफ्रिकी चराहरू |volume=Vol. 1: Non-passerines |editor-first1=जे ए |editor-last1=Harrison |editor-first2=डि जी |editor-last2=Allan |editor-first3=एल जी |editor-last3=Underhill |editor-first4=एम |editor-last4=Herremans |editor-first5=A.J. |editor-last5=Tree |editor-first6=V. |editor-last6=Parker |editor-first7=C.J. |editor-last7=Brown |page=७९ |url=http://sabap2.adu.org.za/docs/sabap1/080.pdf}}&lt;/ref&gt;

संयुक्त अधिराज्यमी, सन् २००७ माइ ठूलो जुनबकुल्लाले प्रजनन गर्ने जोडाअन ४४ रयाः थ्यो।&lt;ref name=&quot;Avery&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.rspb.org.uk/joinandhelp/campaignwithus/climate/wildlife/flooding/bitterns.aspx | title=ठूलो जुनबकुल्ला | date=२००९ | accessdate=२ जनवरी २०१५ | author=एभरी, मार्क}}&lt;/ref&gt; तथापि, ल्यानकासायर जनसङ्ख्या भने हालैको दशकमी गिरावट आयाः छ।&lt;ref name=&quot;IBA&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=2505 | title=चरा सम्बन्धि महत्त्वपूर्ण तथ्यपान्ना | accessdate=३० डिसेम्बर २०१४| author=बर्डलाइफ इन्टरनेसनल}}&lt;/ref&gt; पश्चिम मुलुकअनमी ठूलो जुनबकुल्ला प्राकृतिक बासस्थानमी आकर्षित भयाः छन्। &lt;ref name=&quot;WMN&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.westernmorningnews.co.uk/Booming-bitterns-thriving-Somerset-Levels-survey/story-21029294-detail/story.html | title=सर्वेक्षण | work=वेस्टर्न मर्निङ न्युज | date=अप्रिल २०१४ | accessdate=२ जनवरी २०१५}}&lt;/ref&gt; २१अौँ सताब्दीमा चराहरू हिउँदमा [[लन्डन]] आउने गरेको तथ्याङ्क छ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=लन्डनको सिमसार क्षेत्रमा ठूलो जुनबकुल्ला |url=http://www.richmondandtwickenhamtimes.co.uk/news/1803723.bittern_sighting_at_wetland_centre/ |publisher=रिचमण्ड &amp; ट्विकेनह्याम टाइम्स |accessdate=११ नोभेम्बर २०१५ |date=१ नोभेम्बर २००७}}&lt;/ref&gt;

== सन्दर्भ सामग्रीअन ==
{{सन्दर्भसूची}}

== बाइल्ला सूत्रअन ==

{{Commons category|Botaurus stellaris|ठूलो जुनबकुल्ला}}
{{Wikispecies|Botaurus stellaris|ठूलो जुनबकुल्ला}}
* [http://aulaenred.ibercaja.es/wp-content/uploads/34_BitternBstellaris.pdf उमेर र प्रजनन (विडिएफ) जेभिएर ब्लास्को-जुमेता र गर्ड-माइकल हेन्ज] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150716153814/http://aulaenred.ibercaja.es/wp-content/uploads/34_BitternBstellaris.pdf |date=2015-07-16 }}
* {{आर्काइभ|3=Bittern}}
* [http://www.bbc.co.uk/nature/species/Eurasian_Bittern बिबिसी वन्यजन्तु – भिडियो र जानकारी]
* [http://sabap2.adu.org.za/docs/sabap1/080.pdf जुनबकुल्ला] – ''दक्षिण अफ्रिकी चराहरूको विश्वव्यापी परियोजना''
* {{BirdLife|22697346|Botaurus stellaris|ठूलो जुनबकुल्ला}}
* {{Avibase|name=Botaurus stellaris}}
* {{VIREO|great+bittern|Great bittern|ठूलो जुनबकुल्ला}}
* {{IUCN_Map|22697346|Botaurus stellaris|ठूलो जुनबकुल्ला}}
* {{Xeno-canto species|Botaurus|stellaris|ठूलो जुनबकुल्ला}}

[[श्रेणी:नेपालमी पाइन्या चणा]]
[[श्रेणी:विकिथन-१ माइ बनाइया वा सुधारिया लेखअन]]</text>
      <sha1>kwewe9as9u1ojpgtjx1v40dlqerue2h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>लामपुच्छ्रे हाँस</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17941</id>
    <revision>
      <id>267943</id>
      <parentid>217071</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T20:04:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>4668</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>267943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8783" sha1="tk84rp0jvry8414m0qjmac84duq1b1i" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = लामपुच्छ्रे हाँस
| status = VU
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &amp;nbsp;&lt;ref&gt;{{IUCN |assessors=[[BirdLife International]] |year=2012 |title=''Clangula hyemalis'' |id=100600490 |downloaded=June 20, 2012 |version=2012.1}}&lt;/ref&gt;
| image = Long-tailed-duck.jpg
| image_caption = भाले
| image2 = Clangula-hyemalis-011.jpg
| image2_caption = पोथी
| regnum = [[जन्तु]] जगत
| phylum = [[हाड भयाः जीव|हाड भयाः]]
| classis = [[चणा|पन्छी]]
| ordo = Anseriformes
| familia = Anatidae
| subfamilia = Merginae
| genus = '''''Clangula'''''
| genus_authority = (विलियल एलफोर्ड लिच, सन् १८१९)
| species = '''''C. hyemalis'''''
| binomial = ''Clangula hyemalis''
| binomial_authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|सन् १७५६]])
| synonyms =
Genus:&lt;br /&gt;
''Harelda''
Species:&lt;br /&gt;
''Harelda hyemalis''
}}

'''लामपुच्छ्रे हाँस''' छोटो ठुँड रे भारी शारीरिक वजन भयाः यक प्रकारको हाँसको प्रजाति हो। यै पन्छीको छोटो तर चुच्चे परेको पखेटाअन हुनान। प्रजनन समयमी यै पन्छीको भाले जातिको लामो रे कालो रङको पुच्छर हुन्छ भणे सोतो तल्लो भाग, पेट र छाती हुन्छ। यै पन्छीको टाउको रे पछाडिको भाग कालो रङ्का हुनान भने आँखाको रङ सेतो रङ्ले घेरियाः हुन्छ। हिउँद ऋतु माइ यै पन्छीको ढाड पछाडि रयाः खैरो भाग परिवर्तन भइ सेतो रङको हुन्छ। वसन्त ऋतु माइ यै पन्छीको पोथी जातिको घाँटी वरपर र अाँखा वरपरको भाग माइ सेतो रङ धेकिन्छ। यै पन्छीको युवा रे पोथी जातिको रङ लगभग एकै हुनान। &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.birdweb.org/birdweb/bird/long-tailed_duck|title= लामपुच्छ्रे हाँसको विवरण |website=|author=बर्ड वेब|date=|accessdate=}}&lt;/ref&gt;

==विवरण==
लामपुच्छ्रे हाँसको ठोँड रे तीखो पुच्छर हुन्छ। पानी तल पौडिन्छ रे डुबुल्की मार्नुभन्दा अगाडी आशिंक रूपले पखेटा खोल्दछ। उडानमी दुवै भाले पोथीको पखेटाको तलमाथि गाढा धेकिन्छ। हिउँदमी भाले मुख्यतया सेतो, गालाको टाटो रे छाती गाढा रे लामो पुच्छर भयाः हुन्छ। पोथी रे युवावस्थाको भाले फरक फरक पड्ड्या, अवसर गाढा तालु रे फिक्का अनुहार साथै गालामी गाढा टाटो हुन्छ। 
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 87%;&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; | प्रमाणिक नाप&lt;ref name=BOC&gt;{{cite book |last=Godfrey |first=W. Earl |date=1966 |title=The Birds of Canada |location=Ottawa |publisher=National Museum of Canada |page=72}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Sibley&gt;{{cite book |last=Sibley |first= David Allen |authorlink=David Allen Sibley |date=2000 |title=The Sibley Guide to Birds |url=https://archive.org/details/sibleyguidetobir0000sibl_w9v0 |location=New York |publisher=Knopf |page=[https://archive.org/details/sibleyguidetobir0000sibl_w9v0/page/97 97] |isbn=0-679-45122-6}}&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;padding-right: 1em;padding-left:0.35em;&quot; | [[चराको मापन#लम्बाई|लम्बाई]] || style=&quot;padding-right: 0.5em;padding-left:0.5em;&quot; | {{convert|17.5|-|23.5|in|mm|abbr=on|order=flip}}
|-
| style=&quot;padding-right: 1em;padding-left:0.35em;&quot; | [[चराको मापन#तौल|तौल]] || style=&quot;padding-right: 0.5em;padding-left:0.5em;&quot; | {{convert|740|g|lb|abbr=on}}
|-
| style=&quot;padding-right: 1em;padding-left:0.35em;&quot; | [[चराको मापन#पंखेटाको चौडाई|पखेटाको चौडाई]] || style=&quot;padding-right: 0.5em;padding-left:0.5em;&quot; | {{convert|28|in|mm|abbr=on|order=flip}}
|-
| style=&quot;padding-right: 1em;padding-left:0.35em;&quot; | [[चराको मापन#पंखेटा|पखेटा]] || style=&quot;padding-right: 0.5em;padding-left:0.5em;&quot; | {{convert|209|-|228|mm|in|abbr=on}}
|-
| style=&quot;padding-right: 1em;padding-left:0.35em;&quot; | [[चराको मापन#पुच्छर|पुच्छर]] || style=&quot;padding-right: 0.5em;padding-left:0.5em;&quot; | {{convert|165|-|237|mm|in|abbr=on}}
|-
| style=&quot;padding-right: 1em;padding-left:0.35em;&quot; | [[चराको मापन#ठुँडको लम्बाइ|ठुँडको लम्बाइ]] || style=&quot;padding-right: 0.5em;padding-left:0.5em;&quot; | {{convert|26|-|30|mm|in|abbr=on}}
|-
| style=&quot;padding-right: 1em;padding-left:0.35em;&quot; | [[चराको मापन#टार्सस|टार्सस]] || style=&quot;padding-right: 0.5em;padding-left:0.5em;&quot; | {{convert|34|-|38|mm|in|abbr=on}}
|}
[[File:Clangula hyemalis MWNH 1029.JPG|left|thumb|अण्डा]]

==वितरण तथा वासस्थान==
[[File:Clangula hyemalis -Iceland -mother and ducklings-8.jpg|right|thumb|छ टिहुराका साथमा पोथी लामपुच्छ्रे हाँस]]
लामपुच्छ्रे हाँस [[नेपाल]] लगायत अलास्का, उत्तरी [[क्यानाडा]], उत्तरी [[युरोप]], [[रूस]] माइ पाइन्नान। यै चणा हिउँदमी उत्तर अमेरिकाको पूर्वी तथा पश्चिमी तट, विशाल ताल, उत्तरी युरोप तथा एसिया रे कृष्ण सगर माइ बसाई सर्ने अद्दछ। यो प्रजातिको हिउँद मौसम खिलाइ सब है उपयुक्त स्थान [[बाल्टिक सगर]] हो, याँ लगभग ४५ लाखको सङ्ख्यामी यै पन्छी जम्मा हुने अद्दान। मे महिनाको अन्ततिर यसको प्रजनन् समय हो। धापिलो जमिन, स्वच्छ पानी भयाः पोखरीअन प्रजनन खिलाइ प्रयोग अरिने स्थानअन हुन्। यै पन्छी हिँउद मैना माइ विशेषगरी समुद्रमी बिताउने गर्छ। य‌ पन्छी अाहार खिलाइ पानी माइ भयाः कीराअन, लार्भाअनमी भर पर्दछ साथै वनस्पतिमा झ्यास, घाँस रे रूखका फलअनमी लै भर पर्दछ।

{{listen|filename=Clangula hyemalis.ogg|title=लामपुच्छ्रे हाँस|description=लङ टापू, न्युयोर्क, मार्च २००७, टम फिलिप द्वारा}}
==खतरा तथा संरक्षण अवस्था==
सिमसार क्षेत्रको विनाश तथा सिकारले गर्दा यो प्रजाति संरक्षणका हिसाबले संवेदनशील अवस्थामा रयाः छ।
== सन्दर्भ सामग्री ==
{{सन्दर्भसूची}}

== बाइल्ला सूत्रअन ==
{{कमन्स|Clangula hyemalis|लामपुच्छ्रे हाँस}}

{{हाँसअन}}

[[श्रेणी:नेपालमी पाइन्या चणा]]
[[श्रेणी:विकिथन-१ माइ बनाइया वा सुधारिया लेखअन]]</text>
      <sha1>tk84rp0jvry8414m0qjmac84duq1b1i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बोक्सी चील</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17956</id>
    <revision>
      <id>267947</id>
      <parentid>257647</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T20:06:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>4668</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>267947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7845" sha1="pa2d4ikyd2789wyq163sxefxb8usz6e" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = बोक्सी चील
| image = Pallas's Fish Eagle ( Haliaeetus leucoryphus) 2.jpg
| status = EN | status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=iucn&gt;{{Cite iucn |author=BirdLife International |title=''Haliaeetus leucoryphus'' |journal=[[The IUCN Red List of Threatened Species]] |volume=2017 |page=e.T22695130A119358956 |publisher=[[IUCN]] |date=2017 |url=https://www.iucnredlist.org/species/22695130/119358956 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T22695130A119358956.en |access-date=22 October 2018}}&lt;/ref&gt;
| regnum = [[जनावर|जन्तु]] जगत
| phylum = [[हाड भयाः जीव|हाड भयाः]]
| classis = [[चणा|पन्छी]]
| ordo = Falconiformes&lt;br /&gt;(or Accipitriformes, q.v.)
| familia = Accipitridae
| genus = Haliaeetus
| species = '''''H. leucoryphus'''''
| binomial = ''Haliaeetus leucoryphus''
| binomial_authority = (पिटर पलास, सन् १७७१)
| synonyms = ''Aquila leucorypha'' {{Taxobox authority | author = Pallas | date = 1771}}
}}

'''बोक्सी चील''' ठूलो तथा खैरो रङ्गको समुन्द्री [[चील]]को यक प्रजाति हो। यो [[नेपाल]] लगायत [[भारत]], [[बङ्गलादेश]], [[म्यानमार]] तथा [[भुटान]] माइ पाइन्नान। यो [[अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण सङ्घको रातो सूची]] माइ लोपोन्मुख अवस्थामी रयाः पन्छीको रूपमी सूचिकृत छ। यै पन्छीले आंशिक रूपमी बसाइँसराइ अद्दान जाँ यी पन्छी मध्ये एसियाली, हिउँदे रे दक्षिण एसियाली चणा सहित भारतको उत्तरी भूभाग माइ बसाइँसराइ अद्दान।&lt;ref name=iucn/&gt;

==विवरण==
[[File:Pallas's fish eagle in flight (cropped).jpg|thumb|left|उडिरयाः बोक्सी चील]]
बोक्सी चीलको लामो चौडा पखेटा रे टाउको तथा घाँटी बाहिर निस्कियाः हुन्छ। वयस्क बोक्सी चीलको टाउको रे घाँटी फिक्का, पखेटाको माथिल्लो रे तल्लो भाग गाढा खैरो रे मुख्यतया सेतो पुच्छर जैमी चौडा कालो अन्तिम पेटी हुन्छ। बच्चा बोक्सी चील कम भद्दा, पातलो पखेटा भयाः धेकिन्छ, नानो ठोँड भयाः, गाढा अनुहारका पाटा, तल्लो पङ्खढकनी वारपार फिक्का पेटी, भित्री मुख्य पखेटाको तल्लो भागमी फिक्का टाटो पुच्छर पुरै गाढा रे माथिल्लो पुच्छरढकनी माइ फिक्का खुर्पाकार चिन्ह हुन्छ। यै पन्छीको यक वयस्कको कुल लम्बाई {{convert|72|–|84|cm|in|abbr=on}} तथा यक पखेटा बठेइ अर्को पखेटाको कुला लम्बाइ {{convert|180|-|215|cm|in|abbr=on}} हुन्छ।{{sfn|del Hoyo|Elliott|Sargatal|1994|p=}} पोथी बोक्सी चीलको तौल {{convert|2|–|3.3|kg|lb|abbr=on}} तथा भालेको तौल {{convert|4.4|-|7.3|kg|lb|abbr=on}} हुन्छ।&lt;ref&gt;{{cite book |author=Ferguson-Lees, J., Christie, D. A. |title=Raptors of the World |url=https://archive.org/details/raptorsofworld00ferg |year=2001 |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |location=Boston, New York |isbn=0-618-12762-3}}&lt;/ref&gt;

==वितरण तथा वासस्थान==
बोक्सी चील [[नेपाल]], [[भारत]], [[बङ्गलादेश]], [[म्यानमार]] तथा [[भुटान]] लगायत सोह्रवटा देशअन माइ पाइन्नान। यो चणा ५००० मिटरसम्मको उँचाइसम्म पाइन्या अद्दछ। यसले हिउँदको समयमी नेपालको मार्ग प्रयोग गरी भ्रमण गर्ने गर्छ।&lt;ref name=Wink1996&gt;{{cite journal| last=Wink |first=M. |last2=Heidrich | first2 = P.| last3 = Fentzloff | first3 = C.| year=1996 |title=A mtDNA phylogeny of sea eagles (genus ''Haliaeetus'') based on nucleotide sequences of the cytochrome ''b'' gene |journal=Biochemical Systematics and Ecology |doi=10.1016/S0305-1978(96)00049-X |volume=24 |issue=7–8 |pages=783–791 |url=http://www.uni-heidelberg.de/institute/fak14/ipmb/phazb/pubwink/1996/20_1996.pdf |ref=harv}}&lt;/ref&gt; बोक्सी चीलले सिमसार छेउ वरिपरि, विशेषगरी ठुला नदी तथा पोखरीजस्ता पानीको श्रोत नजिक भयाः रूखमी गुँड बनाउन्या अद्दछ।

==खतरा तथा संरक्षण अवस्था==
वासस्थान तथा सिमसार क्षेत्रअनको विनासका कारण यै प्रजातिकम चणा प्रजाति खतरामी पर्‍या छ। यै कारण यसको प्रजाति लाइ [[अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण सङ्घ]] अाफुनो [[अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण सङ्घको रातो सूची|रातो सूची]] माइ लोपोन्मुख अवस्थामी रयाः पन्छीको रूप माइ सूचिकृत अरियाः छ।&lt;ref name=iucn/&gt; नेपालको सन्दर्भमी यो अति सङ्कटापन्न अवस्थामी रयाः छ।  
[[File:Haliaeetus leucoryphus -Corbett National Park, Uttarakhand, India-8.jpg|right|thumb|भारतमी]]

[[File:Haliaeetus leucoryphus MHNT.ZOO.2010.11.96.6.jpg|thumb| ''Haliaeetus leucoryphus'']]
== सन्दर्भ सामग्री ==
{{सन्दर्भसूची}}

== बाइल्ला सूत्रअन ==
{{कमन्स|Haliaeetus leucoryphus|बोक्सी चील}}
* आर्काइभ: [https://web.archive.org/web/20060422084534/http://www.arkive.org/species/GES/birds/Haliaeetus_leucoryphus/ तस्वीर तथा श्रव्य दृश्यअा]
* [http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&amp;sid=3363&amp;m=0 पन्छी जीवन तथ्य पुस्तक]
* [http://131.220.109.5/groms/Species_HTMLs/Hleucory_Bild.html ''बोक्सी चीलको बासस्थान दायरा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930161626/http://131.220.109.5/groms/Species_HTMLs/Hleucory_Bild.html |date=2007-09-30 }}

[[श्रेणी:नेपालमी पाइन्या चणा]]
[[श्रेणी:विकिथन-१ माइ बनाइया वा सुधारिया लेखअन]]</text>
      <sha1>pa2d4ikyd2789wyq163sxefxb8usz6e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पश्चिमी हरित माम्बा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17969</id>
    <revision>
      <id>267965</id>
      <parentid>265453</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T20:16:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>4668</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>267965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16356" sha1="4qukrpdq6k8pxlkdxlodsn7wy6y1aeq" xml:space="preserve">{{Speciesbox
| name = पश्चिमी हरित माम्बा
| status = LC 
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{Cite journal | author = लुसिलिल, L. | author2 = जि | last-author-amp = yes | title = ''हरित माम्बा'' | journal = अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण सङ्घको रातो सूची माइ सूचीकृत जीवअन | volume = २०१३ | page = e.T13265799A13265808 | date = २०१३ | doi = 10.2305/IUCN.UK.2013-1.RLTS.T13265799A13265808.en }}&lt;/ref&gt;
| image = Dendroaspis viridisPCCA20051227-1885B.jpg
| image_upright = 1.1
| display_parents = 2
| genus = Dendroaspis
| species = viridis
| authority = (इडवोर्ड हेलोवेल, सन् १८४४)&lt;ref name=&quot;ITIS&quot;&gt;{{ITIS|id=700484|taxon=''Dendroaspis viridis''|accessdate=4 March 2014}}&lt;/ref&gt;
| range_map = Dendroaspis viridis distribution map.png
| range_map_caption = ''पश्चिमी हरित माम्बा''को बासस्थान दायरा
| synonyms_ref = &lt;ref&gt;जर्जिया अल्बर्ट सन् १९९६'' बेलायती सङ्ग्रहलयमी रयाः माम्बाअन (इतिहास), तेस्रो श्रृङ्खला'', लण्डन, पृष्ठ ४३५&lt;/ref&gt;&lt;ref name=RDB&gt;{{NRDB species|genus=Dendroaspis |species=viridis |accessdate=२ फेब्रुअरी २०१६}}&lt;/ref&gt;
| synonyms =
* ''Leptophis viridis'' &lt;br/&gt;&lt;small&gt;हलोवेल, सन् १८४४&lt;/small&gt;
* ''Dendroaspis viridis hallowelli'' &lt;br/&gt;&lt;small&gt;योमेन्स, सन् १९९३&lt;/small&gt;
* ''Dendroaspis viridis hallowelli'' &lt;br/&gt;– &lt;small&gt;बोर्नेट र एम्स, सन् २००५&lt;/small&gt;
}}

'''पश्चिमी हरित माम्बा''' वा ''पश्चिम अफ्रिकी माम्बा'' यक लामो, पातलो रे विश्वमी रयाः सब है विषालु स्यापको यक प्रजाति हो। यो स्याप माम्बा परिवारको यक प्रजाति अन्तर्गत पडन्छ। यो प्रजातिको स्याप लाइ पैल्लो फेर जीव वैज्ञानिक एडबर्ड हेलोवेलले पत्ता लगायाः थ्याः। हरित माम्बा, माम्बा प्रजातिको मध्यम वर्गको स्याप हो। यो स्याप रुख रे जमिन दुयेइ ठौर माइ बसोबास अद्द्या भएकाले यसले सिकार गर्न खिलाइ मुख्यतया जमिन माइ बस्ने अद्दछ। यै प्रजातिको स्यापले [[मुसा]], चराचुरुङ्गी, [[खरायो]] आदिको सिकार गर्ने अद्दछ। 

यो प्रजातिको स्याप पश्चिम [[अफ्रिका]]को जङ्गलमी बस्ने अन्य स्यापअन भन्दा एकदमै चनाखो रे आक्रमक हुन्छ। इलापिडी परिवारमी पड्ड्या अन्य माम्बा स्याप जस्तो हरित माम्बा लै उत्तिकै विषालु हन्छ। यै स्याप लाइ केइ वैज्ञानिकअनले अन्य माम्बा भन्दा कम आक्रमक रे विषालुको दर्जामा राख्छन् भने कसैले यै लाइ एकदम आक्रमक रे विषालु स्यापको दर्जा माइ राख्छन्। यै प्रजातिले पश्चिम अफ्रिकी जङ्गलअनमी पाइन्या अन्य प्रजातिको स्यापले भन्दा मान्सु लाइ कम आक्रमण गर्ने गर्छ। यै स्यापको मृत्युदर एकदमै उच्च हुने गर्छ भणे यै स्यापको टोकाईले कहिलेकाहीँ ज्यान लै लिन सक्छ।

== शारीरिक विवरण ==
[[File:Dendroaspis viridis 001.jpg|left|thumb]]
पश्चिमी हरित माम्बा इलापिडा परिवार माइ पड्ड्या यक लामो सुरिलो रे लामो पुच्छर भयाः स्याप हो। यै प्रजातिको स्यापको यक वयस्कको कुल लम्बाई १.४ मिटर (४.६ फिट) बठेइ २.१ मिटर (६.९ फिट) हुन्छ भणे कहिलेकाहीँ यै प्रजातिका स्यापअन २.४ मिटर (७.९ फिट) सम्म लम्बाई भयाः लै भेटिन्नान यै स्यापको मुण्डो पातलो रे फैलियाः हुन्छ। यैको आँखा मध्यम बर्गको हुन्छ भणे यसको आँखाको नानी फिका पहेँलो रे खैरो रङ्का हुनान।

== वितरण रे बसोबास क्षेत्र ==
पश्चिमी हरित माम्बाअन विश्व माइ मुख्यतया पश्चिम अफ्रिकामी पाइन्नान। यै प्रजातिको बारे माइ विभिन्न स्रोतअनले विभिन्न बसोबास स्थान उल्लेख गरेतापनि यै प्रजाति जाम्बिया, [[सेनेगल]] बठेइ [[बेनिन]] सम्म पाइन्या अर्छ भणे पश्चिम बठेइ पूर्वमी यो स्याप [[गिनी-बिसाउ]], [[गिनी]], सिएरे लियोन, [[लाईबेरिया]], [[आइभोरी कोस्ट]], [[घाना]] रे [[टोगो]] सम्म फैलियाः छ। टोगोमी यै प्रजातिको उत्तरी वितरण क्षेत्र समाप्त हुन्छ तर यो स्याप टोगो भन्दा लै उत्तरी भूभागको कारा क्षेत्रमी पाइन्या अद्दछ। केइ स्रोतअनले यो स्याप सुदूर दक्षिणी क्षेत्रका माली रे आइभोरी कोस्ट रे पश्चिममी [[क्यामेरून]] रे [[गाबोन]] सम्म पाइन्या उल्लेख अरियाः छ।&lt;ref name=&quot;OSHEA&quot;&gt;{{cite book | title=विश्वका सबैभन्दा विषालु सर्पहरू | publisher=न्यू होल्याण्ड | last=अो सिए | first=M. | year=२००५ | location=संयुक्त अधिराज्य | isbn=978-0-691-12436-0}}&lt;/ref&gt;

पश्चिमी हरित माम्बा मुख्यतया पश्चिम अफ्रिकाको [[बर्षावन]] माइ बसोबास गर्छ।&lt;ref name=S&amp;B95&gt;{{cite book|last=Spawls, S.|first=ब्राञ्च बी|title=अफ्रिकाका खतरनाक सर्पहरू|year=१९९५|publisher=ब्ल्याण्डफोर्ड|isbn=978-0-88359-029-4|pages=५१–५२}}&lt;/ref&gt; बर्षवनमी यो स्याप गिनी बठेइ गिनी बिसाउ सम्म बसोबास गर्ने अरियाः तथ्याङ्कले देखायाः छ। यो स्याप बोक्रा नभयाः रुखमी बसोबास गर्छ जाँ यै लाइ प्रशस्त आहारा मिल्छ।&lt;ref name=T&amp;M06&gt;{{cite book|last=Trape, JF.|first=माने|title=Guide des serpents d'Afrique occidentale : Savane et désert|date=१८ अक्टोबर २००६|publisher=आइआरडी|isbn=978-2-7099-1600-4}}&lt;/ref&gt; यो प्रजातिको स्याप वर्षमी १,५०० मिलिमिटर (१५० सेन्टिमिटर) पानी पर्ने क्षेत्र वा जङ्गलमी बढी पाइन्या अद्दछ। टोगोमी यै स्यापको बसोबास उत्तरमी क्षेत्र खुला जङ्गल रे पश्चिममी गिनील साभाना सम्म फैलियाः छ।&lt;ref name=&quot;S et al.&quot;&gt;{{cite journal|last=Segniagbeto|first=जिएच|author2=Trape, J-F. |author3=डेभिड |author4=Ohler, A. |author5=Dubois, A. |author6= Glitho, IA. |title=टोगोमा पाइने सर्पहरू |journal=जु सिष्टम |date=September २०११ |volume=33 |issue=3 |pages=३२५–३६० |doi=10.5252/z2011n3a4 |url=http://sciencepress.mnhn.fr/sites/default/files/articles/pdf/z2011n3a4_0.pdf |accessdate=4 March 2014}}&lt;/ref&gt;

=== संरक्षण स्थिती ===
सन् २०११ माइ [[अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण सङ्घ]]ले यै प्रजातिका स्याप लाइ कम चासोका प्रजातिको सूची माइ सूचीकृत अरियाः छ। यै प्रजाति लाइ सन् २०१२ माइ उक्त सूची माइ राखियाः थ्यो भणे सन् २०१३ माइ यो तथ्याङ्क सार्वजनिक गरियाः थ्यो। यै स्याप पश्चिम अफ्रिकामी विभिन्न स्थानअनमी प्रशस्त मात्रामी पाइन्या अद्दछ।

== व्यवहार ==
पश्चिमी हरित माम्बा दुयेइ जमिन रे रुखमी बसोबास गर्ने भएता लै यो स्याप विषेशगरि रुखमी बढी बस्न्या अद्दछ। जमिनमी बस्दा यो स्यापले आफुनो मुण्डो रे घाँटी हल्का ठडाएर हिड्न्या अद्दछ रे यसले घाँटी लाइ एकैपटक लामो दुरी सम्म लै लगेर सिकार गर्ने गर्छ। हरित माम्बाले दुवै बिहानी रे रातीको समयमी धेक्न सक्छ। अफ्रिकामी यै स्याप लाइ बिहान ७ बठेइ १० सम्म रे दिउँसो २ बठेइ ४ बजे सम्म सक्रिय भयाः तथ्याङ्क रयाः छ। घना जङ्गली क्षेत्रमी हरित माम्बाले मानवको आवतजावत रे ४० मिटर (१३० फिट) भन्दा नजिक आयो भणे यसले सामान्यतया आक्रमण गर्ने गर्छ। यै स्यापले डर रे खतराको सङ्केत पाउने बित्तिकै दुलो रे झाडीअनमी लुक्ने अद्दछ भणे कहिलेकाहीँ यैले आफुनो घाँटी रे मुख लाइ ठूलो बनाउँछ रे जिब्रो भित्र बाहिर गर्न अद्दछ। यै स्याप डरायो अथवा यसले खतराको सङ्केत पाए पछा यसको नजिक केइ हलचल भयो भणे यसले एकदमै दुर्त गति माइ भौती फेर आक्रमण गर्ने अद्दछ।&lt;ref name=&quot;ErZug&quot;&gt;{{cite book |last= Ernst|first= Carl H.|last2= Zug|first2= George R.|title= Snakes in Question: The Smithsonian Answer Book |year= 1996|publisher= Smithsonian Institution Scholarly Press |location= Washington D.C., USA|isbn= 978-1-56098-648-5}}&lt;/ref&gt;

== शिकार रे शिकारी ==
पश्चिमी हरित माम्बा विषेशगरि रुख रे झाडीअनमी बस्न्भया भएकाले यैले ससाना स्थनधारी जनावर रे चराचुरुङ्गीअनको सिकार गर्ने गर्छ। यै स्यापले चणाको गुणमै गइ आक्रमण गर्ने अद्दछ भणे यैले मुसा, खरायो, चमेरा, भ्यागुतो, लोखर्के, छेपारो अादिको लै सिकार अद्दछ। यसले सामान्यतया तातो रगत भयाः जनावरको सिकार गर्छ। यै प्रजातिको स्यापले आफुनो आहारा लाइ यक फेर टोकीसके पछा केही समय छाड्छ रे उक्त जनावरको मृत्युु पश्चात् यसले सिकार एकै फेर माइ निल्ने अद्दछ। यै स्याप लाइ आफुनो सिकार पूर्ण रुपमी पचाउन खिलाइ अाठ बठेइ दश घण्टा सम्म लाग्ने अद्दछ।

हरित माम्बा एकदमै विषालु भएकाले यै लाइ सिकार अद्द्या जनावर न्यून हुनान। वयस्क पश्चिमी हरित माम्बाको प्राकृतिक रुपमी विभिन्न सिकारीअन लै छन् जै माइ सिकारी पन्छी लै समावेश छ। यै स्यापको शिकारी विषेशगरि मान्सु रे शिकारी पन्छी हुन्।&lt;ref name=&quot;Mambas&quot;&gt;{{cite book |last= बार्गर|first=|last2=जोनसन |first2=लिण्डा |title= माम्बाअन |url= https://archive.org/details/mambas00barg|year=१९८७ |publisher= रिकि इन्टरप्राइजेज् |location=अमेरिका|isbn= 978-0-86592-960-9}}&lt;/ref&gt;

== सन्दर्भ सामग्री ==
{{सन्दर्भसूची}}

== बाइल्ला सूत्रअन ==

{{Commons category|Dendroaspis viridis|पश्चिमी हरित माम्बा}}
{{Wikispecies|Dendroaspis viridis|हरित माम्बा}}
* [http://www.bushdrums.com/news/index.php?shownews=2353 ]{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - हरित माम्बासित सम्बन्धित केइ श्रव्य दृश्यअन

[[श्रेणी:विकिथन-१ माइ बनाइया वा सुधारिया लेखअन]]
[[श्रेणी:अफ्रिका माइ पाइन्या स्यापअन]]</text>
      <sha1>4qukrpdq6k8pxlkdxlodsn7wy6y1aeq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ध्यानी बकुल्ला</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17975</id>
    <revision>
      <id>267954</id>
      <parentid>257563</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T20:10:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>4668</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>267954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20667" sha1="eaiqqhffo01o3jp8b6x6szmkiv7rs27" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = ध्यानी बकुल्ला
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=iucn&gt;{{cite journal | authors = बर्डलाइफ इन्टरनेसनल | title = '' ''अर्डिया पर्पुरिया | journal = अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण सङ्घको रातो सूचीका असुरक्षित प्रजातिअन | volume= २०१२ | page = e.T22697031A40297602 | publisher = [[अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण सङ्घ]] | year = २०१२ | url = http://dx.doi.org/10.2305/IUCN.UK.2012-1.RLTS.T22697031A40297602.en | accessdate = नोभेम्बर २०१५}}&lt;/ref&gt;
| image = 2010-kabini-purple-heron.jpg
| image_caption = वयस्क ध्यानी बकुल्ला
| regnum = [[जन्तु]] जगत
| phylum = [[हाड भयाः जीव|हाड भयाः]]
| classis = [[चणा|पन्छी]]
| ordo = [[Pelecaniformes]]
| familia = [[Ardeidae]]
| genus = ''[[अर्डिया (जाती)|अर्डिया]]''
| species = '''''अर्डिया पर्पुरिया'''''
| binomial = ''अर्डिया पर्पुरिया''
| binomial_authority = ([[कार्ल लिनियस|लिनियस]], १७६६)| range_map = ArdeaPurpureaIUCNver2019 1.png
| range_map_caption = Range of ''A. purpurea''{{leftlegend|#00FF00|Breeding|outline=gray}} {{leftlegend|#008000|Resident|outline=gray}}{{leftlegend|#007FFF|Non-breeding|outline=gray}}

}} 
'''ध्यानी बकुल्ला''' ठूलो दायरामी पाइन्या, पानी वा हिलो माइ हिड्न सक्नया [[बकुल्लो]] प्रजातिको यक सदस्य हो। यै पन्छीको वैज्ञनिक नाँउ ल्याटिन भाषा बठेइ उत्पत्ति भयाः थ्यो।&lt;ref name=job&gt;{{cite book | last= जबलिङ | first= जेम्स ए | year= २०१०| title= क्रिस्टोफर हेल्मको शब्दकोष चराहरूको बैज्ञानिक नाम | publisher=क्रिस्टोफर हेल्म | location = लन्डन | isbn = 978-1-4081-2501-4 | pages=५४, ३२५}}&lt;/ref&gt; यो प्रजाति पश्चिमी रे दक्षिणी यूरोपमी छरिएर रयाः छन् यसका साथै यो अफ्रिका, रे  मध्य, दक्षिणी, रे पूर्वी एसियामी भौती क्षेत्रअनमी व्यापक रूपमी पाइन्नान। येै प्रजातिका पन्छीअन ताजा पानी, सिमसार क्षेत्र रे दलदले क्षेत्रअनमी पाइन्नान। यसले अफ्रिका, मध्य रे दक्षिणी युरोप रे दक्षिणी रे पूर्वी एसिया माइ प्रजनन अद्दान।

यो हेर्दा खेरी [[फुस्रो बकुल्ला]] जस्दो देखिएतापनि यो फुस्रो बकुल्ला भन्दा थोरै नानो, अलि बढी पातलो रे यसको प्वाँख गाढा खैरो हुन्छ। यो छल्न माइ माहिर हुन्छ। यै पन्छी पानी भयाः क्षेत्र वरिपरि प्रशस्त मात्रा माइ पाइन्नान। यसले माछा, नानो मुसा, भ्यागुता रे किरा सहित शिकारको यक निश्चित दायरामी शिकार अद्दछ। यसले शिकार गर्न खिलाइ ठौर माइ आहारा कुर्ने रे अढिरहने अद्दछ।
यद्यपि दुवै लिङ्ग उपस्थितिमी समान देेखिएतापनि, पोथी भाले भन्दा बढी हल्का हुन्छ। युवा ध्यानी बकुल्ला फुस्रो हुन्छ। यै पन्छीले यक प्रजनन मौसम माइ लगभग ५ वटा निलो/हरियो खालको अण्डा पार्दछ रे अण्डा भने दुबै भाले र पोथीले कोरल्ने अद्दछ। यैले ४ हप्ता पछा चल्ला काढ्छ रे त्यसको ६ हप्ता पछा उक्त चल्लाअन उड्न खिलाइ तयार हुनान। [[अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण सङ्घ]]का अनुसार हिलो ठौरको कमी भयाः कारण यसको जनसङ्ख्या माइ भारि गिरावट आएतापनि अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण सङ्घले यै लाइ कम चासोका प्रजातिको सूची माइ सूचीकृत गरियाः छ।

==विवरण==
[[File:Ardea_purpurea_-Lake_Baringo,_Great_Rift_Valley,_Kenya_-adult_and_chicks-8.jpg|thumb|left|वयस्क ध्यानी बकुल्ला, केन्या]]
यै चणाको लम्बाइ {{convert|78|-|97|cm|in|abbr=on}} हुन्छ रे यैको यक पखेटा बठेइ अर्को पखेटासम्मको लम्बाई  {{convert|120|–|152|cm|in|abbr=on}} हुन्छ भणे यसको उभिदाको उचाइ {{convert|70|to|94|cm|in|abbr=on}} हुन्छ। &lt;ref name=arkive&gt;{{cite web|url=http://www.arkive.org/purple-heron/ardea-purpurea/#text=Facts|title=ध्यानी बकुल्लाको श्रव्य दृश्य, तस्वीर रे तथ्य|author=|date=|work=आर्काइभ|accessdate=१८ अक्टोबर २०११|archive-date=2011-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20111016063457/http://www.arkive.org/purple-heron/ardea-purpurea/#text=Facts|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; तथापि, यो पातलो हुन्छ रे यसको तौल जम्मा {{convert|0.5|to|1.35|kg|lb|abbr=on}} हुन्छ।&lt;ref name=CRC&gt;{{cite book |title=CRC Handbook of Avian Body Masses |url=https://archive.org/details/crchandbookofavi0000dunn |editor-first=John B. |editor-last=Dunning Jr. |publisher=CRC Press |year=1992 |isbn=978-0-8493-4258-5}}&lt;/ref&gt; यो हेर्दा खेरी [[फुस्रो बकुल्ला]] जस्दो देखिएतापनि यो फुस्रो बकुल्ला भन्दा थोरै सानो, अलि बढी पातलो रे यसको प्वाँख गाढा खैरो हुन्छ रे वयस्कमा गाढा खैरो हुन्छ। वयस्क ध्यानी बकुल्लाको निधार हुन्छ रे यो हेर्दा श्रीपेच लगायाः जस्तो धेकिन्छ। यसको घाँटी पछाडिको भाग माइ धर्सा धर्सा पर्‍या हुन्छ। यसको टाउको माथि रयाः श्रीपेच फुस्रो बकुल्लाको भन्दा छोटो हुन्छ जुन चाहिँ १४० मिमि (५.५ इन्च) सम्म हुन्छ। यै पन्छीको पाखुराको प्वाँख चिप्लो खालको हुन्छ। यसको अन्य माथिल्लो भाग रे पुच्छर भणे खैरो रे माटो रङ्गको हुन्छ। यैको घाँटीको अघिल्लो भाग भणे अरू भाग भन्दा पहेँलो हुन्छ।&lt;ref name=Witherby&gt;{{cite book |title=बेलायती चणाअनको हातेपुस्तक ३अौँ संस्करण |editor-last=विदरबाइ |editor-first=एच एफ |year=१९४३ |publisher=एच एफ र जी विदरवाई लिमिटेड |pages=१३३–१३७ }}&lt;/ref&gt;

==वितरण रे वासस्थान==
[[File:Purple Heron near Hodal I IMG 9518.jpg|thumb|upright|ध्यानी बकुल्ला, [[हरियाणा]] भारत]]
[[File:Graureiher Grey Heron.jpg|thumb|upright| [[फुस्रो बकुल्ला]] हेर्दा पहेँलो हुन्छ]]
ध्यानी बकुल्ला [[युरोप]], [[एसिया]], [[हिमालय]], अरबी प्रायद्विप रे उत्तर अफ्रिका माइ पाइन्नान। यसले युरोप, एसिया रे अफ्रिका माइ प्रजानन अद्दछ। पश्चिमी जातिको यै पन्छीको दायरा भणे दक्षिणी स्पेन रे उत्तरी अफ्रिका बठेइ दक्षिणपश्चिम र पूर्वी युरोपमा कजाखस्तानको बलखास तालसम्म फैलियाः छ। अफ्रिकामी, यसले [[सेनेगल]] हुँदै पूर्वी तटिय क्षेत्र रे माडागास्करमी प्रजनन अद्दछ। पश्चिमी जातिको यै पन्छीको दायरा भणे [[भारतीय उपमहाद्वीप]] बठेइ फैलियाः छ, पूर्व माइ पूर्वी चीन बठेइ फिलिपिन्स सम्म रे उत्तरतिरको अमुर नदि रे उसुरी नदिको किनारा ४९°उत्तर सम्म फैलियाः छन्। यसको दक्षिणी जाति माडागास्कर माइ प्रतिबन्धित छन्&lt;ref name=Hancock&gt;{{cite book|author1=हनकक, जेम्स |author2=कुसलन, जेम्स ए|title=बकुल्ला सम्बन्धित हाते पुस्तक |url=https://books.google.com/books?id=ldzxpcqepksC&amp;pg=PT108 |year=2010 |publisher=ब्लुमबरी पब्लिसिङ |isbn=978-1-4081-3496-2 |pages=१०८–११०}}&lt;/ref&gt; र [[केप भर्ड]] माइ रयाः यसको थोरै जनसङ्ख्या लाइ भणे कुनै नियाय बठेइ छुट्टै जातिको रूपमी मान्यता दियाः छ।

अक्टोबर रे अगस्ट मैना भित्र, पश्चिम क्षेत्रमी रयाः चणाअन दक्षिण बठेइ उष्ण अफ्रिका माइ बसाइँसराइ अद्दान भणे मार्चको मैना माइ भणे चणाअन पुन: उत्तरतर्फनै फर्कने अद्दछ। पूर्व माइ रयाः यसको जनसङ्ख्या भणे बसाइँसराइ नाइ गद्दौ, तर उत्तरी भागका केइ चणाअन भने दक्षिणतर्फ, [[कोरिया]], [[थाइल्यान्ड]] रे [[मलेसिया]]सम्म उड्ने अद्दछन्। अफ्रिकी चणाअन भणे बसाइँसराइ नाइ गद्दौ।&lt;ref name=Hancock/&gt;

यै प्रजातिका पन्छीअन दलदले तथा हिले भयाः क्षेत्र माइ पाइन्नान रे यो बस्न खिलाइ ताजापानी रोज्दछ रे प्राकृति वास्स्थान माइ बस्दछ। यो नदीको किनारा, डुङ्गा रे नहरअनमी लै भेटिन्छन्।&lt;ref name=Witherby/&gt; केप भर्डे टापुमी, यो खुल्ला आकाशअनमी धेक्न सकिन्छ।&lt;ref name=Hancock/&gt;

==व्यवहार==
यसको उडान ढिलो हन्छ, यसको घाँटी रे खुट्टा लामो हुन्छ रे यसको खुट्टा भणे पुच्छर सम्म पुग्दछ। यसको यही गुणले गर्दा यो [[सारस]] रे अन्य यस्तै धेकिने चणाअन भन्दा फरक धेकिन्छ रे अरु चणाअनले भणे उडान भर्ने बेलामी आफुनो घाँटी तन्काउने अद्दान। यै चराले कुरडी लुकाउन्या अद्दछ रे [[फुस्रो बकुल्ला]]को तुलनामी यसले खुला ठौर माइ भौती समय बिताउदैन रे प्राकृतिक वसस्थान माइ वस्न रूचाउँछ। यसको नङ्ग्रा लामो हुन्छ त्यसैले यो हिलो माइ वा पानी माइ तैरिन सक्नान रे यो कहिलेकाहीँ झाडीअनमी लै हिलो माइ हिडे जसरीनै हिँड्न अद्दछ। यो रूखको हाँगा समातेर बस्दैन। यो बिरलै मात्र रुखको हाँगा माइ बस्छ रे अधिकाङ्स जमिनमै बस्ने अद्दछ।&lt;ref name=Witherby/&gt;

यो उषा रे गोधुलि बेला माइ बढी सक्रिय हुने अद्दछ। यो अन्य चणाअनका साथ मध्यदिन रे रात माइ वास बस्ने अद्दछ तथापि पोथीले भणे बच्चा हुर्काउने बेलामी रात्रिकालिन कार्यअनमी बढवा दिन्छ। यो अलि कम गहिराइ भयाः पानी माइ यसले आफुनो शक्तिशाली चुच्चाको प्रयोग गरि माछा समात्ने अद्दछ। यो कहिलेकाहीँ आहार कुर्दे हलचल नगरिकन बस्छ रे आहारा धेक्ना साथ बिस्तारै अगाडि बढ्दछ।
यसको खानामी प्रायः माछा, साना स्तनधारीर उभयचर, चरा, सर्प, छेपारो, किरा, माकुरो आदि हुनान। जमिनमी पाइन्या कीरा, यसको कीराअन मध्ये प्रमुख खाना हो। यसले फटयाङ्ग्रो, मौरी रे माखाअन लै खाने अद्दछ।&lt;ref name=Witherby/&gt;

[[File:Ardea purpurea MWNH 0894.JPG|thumb|अण्डा सङ्कलन, जर्मनी]]

ध्यानी बकुल्लाले प्रायः भणाअनको ठूलो समूहमी प्रजनन अद्दछ तर यसले कहिलेकाहीँ भणे गुँड रे एकान्त माइ लै प्रजनन गर्ने अद्दान। यसको अण्डा प्रायः हरियो रे निलो हुन्छ जसको लम्बाई ४५ बठेइ ५६ मिमि (२.२० देखि १.७७ इन्च) सम्म हुन्छ। यैले सामान्यतया ४ बठेइ ५ वटा अण्डा पार्दछ रे कहिलेकाहीँ सात बठेइ आठ अोटा सम्म लै पार्ने अरियाः छ। अण्डाअन प्राय: ३ दिनको अन्तरालमी पार्ने अद्दछ। यसले अोथारो १ वटा अण्डा पारे पछा वा सब्बै अण्डा पारे पश्चात बस्ने अद्दछ। दुयेइ भाले रे पोथीले अोथारो बस्ने अद्दान। जुन २४ बठेइ २८ दिन सम्म हुने अद्दछ। वयस्कले खाना ल्यायो भणे बच्चाअनले सिधै माउको चुच्चो बठेइ खाना खाने अद्दछ। वयस्कले खाना टुक्राउने अद्दछ। बच्चाअन ६ हप्ताअी उड्न सकन्छन् रे २ महिनामै स्वतन्त्र हुँदै माउ बठेइ सदा खिलाइ विधा हुनान।&lt;ref name=Witherby/&gt;

==स्थिति==
विश्वमी यै पन्छीको सङ्ख्या लगभग २७०,००० बठेइ ५७०,०००  रयाः अनुमान गरियाः छ। यैको जनसङ्ख्या बिस्तारै घटेतापनि, यसको घट्दो दरले असुरक्षित प्रजातिको मापदण्ड पूरा नगरेकाले [[अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण सङ्घ]]ले यै पन्छी लाइ कम चासोका प्रजातिको रूपमी वर्गीकरण अरियाः छ।&lt;ref name=iucn/&gt; यै पन्छीले ऐल हिले क्षेत्रको बिनास रे विभिन्न प्राकृतिक बासस्थानको कमीको समस्य भोग्या छ।

== सन्दर्भ सामग्री ==
{{सन्दर्भसूची}}

== बाइल्ला सूत्रअन ==

{{Commons category|Ardea purpurea|ध्यानी बकुल्ला}}
{{Wikispecies|Ardea purpurea|ध्यानी बकुल्ला}}
* [http://aulaenred.ibercaja.es/wp-content/uploads/44_PurpleHeronApurpurea.pdf उमेर र यौन (पिडिएफ) जेभिएर ब्लास्को-जुमेटा र गर्ड-माइकल हेन्ज] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314224528/http://aulaenred.ibercaja.es/wp-content/uploads/44_PurpleHeronApurpurea.pdf |date=2016-03-14 }}
* [http://sabap2.adu.org.za/docs/sabap1/065.pdf ध्यानी बकुल्ला] – '' दक्षिणी अफ्रिकी चणाअनको नक्सा परियोजना''
* {{BirdLife|22697031|Ardea purpurea}}
* {{Avibase|name=Ardea purpurea}}
* {{InternetBirdCollection|purple-heron-ardea-purpurea}}
* {{VIREO|Purple+heron}}
* {{IUCN_Map|2269703|ध्यानी बबुल्ला}}
* {{Xeno-canto species|Ardea|purpurea|ध्यानी बकुल्लो}}

[[श्रेणी:नेपालमी पाइन्या चणा]]
[[श्रेणी:विकिथन-१ माइ बनाइया वा सुधारिया लेखअन]]</text>
      <sha1>eaiqqhffo01o3jp8b6x6szmkiv7rs27</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>घडीफूल</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18440</id>
    <revision>
      <id>267969</id>
      <parentid>256852</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T20:18:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>4668</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>267969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3534" sha1="62ivz4cmieh0m42y4zfvrveo5lrph4a" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name =
| image =South Central Farm 45.jpg
| image_caption =घडीफूल
| image2 =Passiflora caerulea (2005 10 08) - vrucht open (2).jpg
| image2_caption = ''Passiflora caerulea'' cut and opened
| regnum = [[Plant]]ae
| unranked_divisio = [[Angiosperms]]
| unranked_classis = [[Eudicots]]
| unranked_ordo = [[Rosids]]
| ordo = [[Malpighiales]]
| familia = [[Passifloraceae]]
| genus = ''[[Passiflora]]''
| species = '''''P. caerulea'''''
| binomial = ''Passiflora caerulea''
| binomial_authority = [[L.]]
}}
'''घडीफूल''' (द्विपदीय नाउँ: ''Passiflora caerulea'',&lt;ref name = &quot;C132&quot;&gt;L., 1753 ''In: Sp. Pl. 959''&lt;/ref&gt; अँग्रेजी नाउँ: '''blue passionflower,&lt;ref name=BSBI07&gt;{{cite web |title=BSBI List 2007 |publisher=Botanical Society of Britain and Ireland |url=http://www.bsbi.org.uk/BSBIList2007.xls |format=xls |archive-url=https://www.webcitation.org/6VqJ46atN?url=http://www.bsbi.org.uk/BSBIList2007.xls |archive-date=2015-01-25 |accessdate=2014-10-17 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; bluecrown passionflower,&lt;ref&gt;{{PLANTS|id=PACA22|taxon=Passiflora caerulea|accessdate=31 January 2016}}&lt;/ref&gt; common passion flower''') यो छ '''Passifloraceae''' परिवार ''Passiflora'' जीनस [[फूल]] फुल्ल्या बोट प्रजाति।
==वर्णन==
फूल फुल्ल्या बोट प्रजाति। येइ का फूलअन सेतो, खैरो, बैजनी रङ्ङ का हुनान। रूखो उचाई २০ मिटर छ।&lt;ref name = &quot;keys&quot;&gt;{{cite web |title=Factsheet - Passiflora caerulea (Blue Passionflower) |url=https://keys.lucidcentral.org/keys/v3/eafrinet/weeds/key/weeds/Media/Html/Passiflora_caerulea_(Blue_Passionflower).htm |website=keys.lucidcentral.org |accessdate=14 August 2018}}&lt;/ref&gt; रूखका पातअन सुगन्धित, हरिया रे नाना हुनान्। येइ का फलअन सुन्तला रंग रङ्ङ का हुनान।&lt;ref name=RHSAZ&gt;{{cite book|title=RHS A-Z encyclopedia of garden plants|url=https://archive.org/details/azencyclopediaof0000unse|year=2008|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=978-1405332965|pages=1136}}&lt;/ref&gt;
==चित्र ग्यालेरी==
&lt;gallery&gt;
File:Fleur de jardin.JPG|Flower (previous infobox image before replacement)]
File:Passiflora caerulea (2005 10 08) - vrucht.jpg|Fruit
File:Passiflora caerulea flower 3.jpg|Flower of ''Passiflora caerulea''
File:South Central Farm 45.jpg|Flower of ''Passiflora caerulea''
File:Passiflora caerulea 'Constance Elliot'.jpg|Constance Elliot, a white flower form
File:Passiflora-caerulea 2019-06-23 (DSC2447-1).jpg|Peculiarity: two fused filaments force anthers upwards, displaying pollen beds otherwise not visible from this perspective.
&lt;/gallery&gt;

==सन्दर्भ सामग्रीअन==
{{reflist}}


==भाइरा लिङ्कअन==
*[http://www.topwalks.net/plants/blue/passiflora_caerulea_more.htm Topwalks.net: ''Passiflora caerulea'']
{{Commonscat|position=left}}


{{Taxonbar|from=Q161120}}
{{Authority control}}


[[श्रेणी:वनस्पति]]
[[श्रेणी:फूल]]
[[श्रेणी:नेपालमा पाइने वनस्पतिहरू]]
[[श्रेणी:बगैचा प्लान्ट]]
[[श्रेणी:फूल फुल्ने वनस्पति]]</text>
      <sha1>62ivz4cmieh0m42y4zfvrveo5lrph4a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अकर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21664</id>
    <revision>
      <id>267949</id>
      <parentid>256748</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T20:07:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>4668</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>267949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3476" sha1="oex9hlsgxznbhdi57picg9ldebkrgts" xml:space="preserve">{{taxobox
|image = Spilanthes-closeup-large.jpg
|regnum = [[Plantae]]
|unranked_divisio = [[Angiosperms]]
|unranked_classis = [[Eudicots]]
|unranked_ordo = [[Asterids]]
|ordo = [[Asterales]]
|familia = [[Asteraceae]]
|genus = ''[[Acmella]]''
|species = '''''A. oleracea'''''
|binomial = ''Acmella oleracea''
|binomial_authority = ([[Carl Linnaeus|L.]]) [[Robert K. Jansen|R.K.Jansen]]
|synonyms_ref=&lt;ref&gt;[https://archive.is/20141222130715/http://dixon.iplantcollaborative.org/CompositaeWeb/default.aspx?Page=NameDetails&amp;TabNum=0&amp;NameId=1a0e66e1-2015-456f-a385-f929c9a448a9 Flann, C (ed) 2009+ Global Compositae Checklist ]&lt;/ref&gt;
|synonyms=
&lt;div class=&quot;toccolours mw-collapsible mw-collapsed&quot; &gt;
* ''Spilanthes oleracea'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt;
* ''Spilanthes acmella'' &lt;small&gt;(L.) Murray not (L.) L.&lt;/small&gt;
* ''Pyrethrum spilanthus'' &lt;small&gt;Medik.&lt;/small&gt;
* ''Cotula pyrethraria'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt;
* ''Bidens fixa'' &lt;small&gt;Hook.f.&lt;/small&gt;
* ''Bidens fervida'' &lt;small&gt;Lam.&lt;/small&gt;
* ''Anacyclus pyrethraria'' &lt;small&gt;(L.) Spreng.&lt;/small&gt;
* ''Spilanthes radicans'' &lt;small&gt;Schrad. ex DC.&lt;/small&gt;
* ''Bidens fusca'' &lt;small&gt;Lam.&lt;/small&gt;
* ''Bidens oleracea'' &lt;small&gt;(L.) Cav. ex Steud.&lt;/small&gt;
* ''Bidens acmelloides'' &lt;small&gt;Berg.&lt;/small&gt;
* ''Spilanthes oleracea'' var. ''fusca'' &lt;small&gt;(Lam.) DC.&lt;/small&gt;
* ''Spilanthes fusca'' &lt;small&gt;hort.par. ex Lam.&lt;/small&gt;
* ''Spilanthes acmella'' var. ''oleracea'' &lt;small&gt;(L.) C.B.Clarke ex Hook.f.&lt;/small&gt;
&lt;/div&gt;
|}}
अकर द्विपदीय नाउँ: ''Acmella oleracea'' (अँग्रेजी नाउँ: '''toothache plant''', '''paracress, Sichuan buttons''', '''buzz buttons''',&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Bradt |first1=Hilary |last2=Austin |first2=Daniel |title=Madagascar |publisher=[[Bradt Travel Guides]] |date=2017 |page=106 |url=https://books.google.com/books?id=cpkqDwAAQBAJ|isbn=9781784770488 }}&lt;/ref&gt; tingflowers and electric daisy.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Wong|first1=James|title=James Wong's Homegrown Revolution|url=https://archive.org/details/jameswongshomegr0000wong|date=September 2012|publisher=W&amp;N|isbn=978-0297867128|page=[https://archive.org/details/jameswongshomegr0000wong/page/197 197]}}&lt;/ref&gt; ) हो। पोथा वर्गमी पड्याः वनस्पति १५-२५ सेन्टिमिटर उच्चो हुन्या अरन्छ। अकर औषधीय गुण भयाः वनस्पति हो। आमने-सामने पात मिल्याः बोटहुन्या ये वनस्पतिका गोलाकार पेऽलाबीचमी राता रंगको [[फूल]] लाग्दया अरन्छ। येको स्वाद पर्पर्याउन्या खालको हन्छ।&lt;ref name=Ayurved&gt;{{cite book|last=योगी|first=धर्म महारस|title=आयुर्वेदिक जडीबुटी विज्ञान|page=पृष्ठ-४|year=२०६९|publisher=विद्यार्थी प्रकाशन प्रा.लि.|location=कमलपोखरी|isbn=978-99946-1-630-5}}&lt;/ref&gt;

==सन्दर्भ सामग्रीअन==
{{reflist}}

[[श्रेणी:वनस्पति]]
[[श्रेणी:जडीबुटी]]
[[श्रेणी:फूल फुल्ने वनस्पति]]
[[श्रेणी:नेपालमी पाइन्या वनस्पतिअन]]</text>
      <sha1>oex9hlsgxznbhdi57picg9ldebkrgts</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>विनोबा भावे</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24335</id>
    <revision>
      <id>267957</id>
      <parentid>260547</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T20:11:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>4668</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>267957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12116" sha1="7dbz3o4u9zst0c14w26pfm0uf6s7896" xml:space="preserve">{{Infobox person
| pre-nominals       = [[आचार्य]]
| name               = विनोबा भावे
| image              = Vinoba Bhave 1983 stamp of India.jpg
| caption            = भारतको 1983 टिकटमी भावे| birth_name         = विनायक नरहरि भावे
| birth_date         = 
| birth_place        = ११ सेप्टेम्बर १८९५ गागोडे, पेन, [[बम्बे प्रेसिडेन्सी]], [[ब्रिटिश भारत]]&lt;br/&gt;(वर्तमान दिन [[महाराष्ट्र]], [[भारत]])
| death_date         = {{death date and age|df=yes|1982|11|15|1895|9|11}}
| death_place        =पवनार, [[वर्धा]], [[महाराष्ट्र]], भारत
| other_names        = आचार्य
| known_for          = व्यक्तिगत सत्याग्रह, भूदान आन्दोलन
| nationality        = • ब्रिटिश भारत (१८९५-१९४७)&lt;br/&gt; • {{flag|भारत}} (१९४७-१९८२)
| education          = 
| alma_mater         = महाराजा सयाजीराव विश्वविद्यालय बडोदा&lt;ref&gt;{{citation|url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/know-your-smart-city-gujarat-115091601075_1.html|title=Know Your Smart City: Gujarat|work=Business Standard|author=Umarji, Vinay |date=13 June 2016}}&lt;/ref&gt;
| awards             = 
| honours            = [[Ramon Magsaysay Award]] (1958)&lt;br/&gt; [[Bharat Ratna]] (1983)
| website            = {{url|https://vinobabhave.org}}
}}


'''विनायक नरहरि भावे''', जसलाई विनोबा भावे पनि भनिन्छ (११ सेप्टेम्बर १८९५ - १५ नोभेम्बर १९८२), अहिंसा रे मानव अधिकारका भारतीय अधिवक्ता थिए। प्रायः आचार्य (संस्कृतमा शिक्षक) भनिन्छ, उहाँ भूदान आन्दोलनका लागि परिचित हुनुहुन्छ।उहाँलाई भारतको राष्ट्रिय शिक्षक रे महात्मा गान्धीको आध्यात्मिक उत्तराधिकारी मानिन्छ। उनी प्रख्यात दार्शनिक थिए । गीतालाई उनले मराठी भाषामी गीताई शीर्षकका साथ अनुवाद गरेका छन्। [https://www.vinobabhave.org/index.php/geetai] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190624031417/http://vinobabhave.org/index.php/geetai |date=2019-06-24 }}


==प्रारम्भिक जीवन र पृष्ठभूमि==
[[चित्र:Gandhi and Vinoba.jpg|अङ्गुठाकार|गान्धी रे भावे]]
विनायक नरहरि भावेको जन्म ११ सेप्टेम्बर  १८९५ मी गगोजी (वर्तमान गागोडे बुद्रुक) नामक सानो गाउँमी कोलाबामी भएको थियो जुन अहिलेको महाराष्ट्र हो। विनायक नरहरि शम्भुराव रे रुक्मणी देवीका जेठा छोरा थिए। दम्पतीका पाँच सन्तान थिए; चार छोरा विनायक, बालकृष्ण, शिवाजी रे दत्तात्रेय रे एक छोरी। उनका बुबा आधुनिक तर्कवादी दृष्टिकोणका साथ प्रशिक्षित बुनकर थिए रे बडोदामी काम गर्थे। विनायकलाई उनका हजुरबुवा शम्भुराव भावेले हुर्केका थिए रे कर्नाटककी एक धार्मिक महिला, उनकी आमा रुक्मिणी देवीबाटी धेरै प्रभावित थिए। विनायक सानै उमेरमी भगवद् गीता पढेर धेरै प्रेरित भए। &lt;ref name=biography&gt;{{cite book|author=Narayanaswamy, K.S.|title=Acharya Vinoba Bhave – A biography (Immortal Lights series)|url=https://archive.org/details/ghs.acharyavinobabha0000ksna|date=2000|publisher=Sapna Book House|location=Bangalore|isbn=9788128017506}}&lt;/ref&gt;


नयाँ स्थापना गरिएको बनारस हिन्दू विश्वविद्यालयमी गान्धीको भाषणको बारेमी अखबारहरूमी एउटा रिपोर्टले भावेको ध्यान आकर्षित गर्‍यो। १९१६ मी, महात्मा गान्धीको अखबारको टुक्रा पढेपछि, भावेले आफ्नो स्कूल रे कलेजको प्रमाणपत्रहरू आगोमी फालिदिए जुन बम्बईमी मध्यवर्ती परीक्षामी सहभागी हुन जाँदै थिए। उनले गान्धीलाई पत्र लेखे रे पत्रको आदानप्रदान पछि गान्धीले भावेलाई अहमदाबादको कोचरब आश्रममी व्यक्तिगत भेट्न आउन सल्लाह दिए। भावेले ७ जुन १९१६ मी गान्धीलाई भेटे रे पछि आफ्नो पढाइ त्यागे। भावेले गान्धीको आश्रममी पढाउने, अध्ययन गर्ने, घुम्ने रे समुदायको जीवन सुधार्ने जस्ता गतिविधिहरूमी गहिरो चासोका साथ भाग लिए। 

भावे सन् १९२० रे १९३० को दशकमी धेरै पटक गिरफ्तार भएका थिए रे १९४० को दशकमी ब्रिटिश शासनको अहिंसक प्रतिरोधको नेतृत्व गरेकोमी पाँच वर्षको जेल सजाय भोगेका थिए। भावेका लागि जेलहरू पढ्ने रे लेख्ने ठाउँ बनेका थिए। उनले जेलमी ईशावास्यवृत्ति रे स्थितिप्रज्ञा दर्शन लेखे। उनले चार दक्षिण भारतीय भाषाहरू पनि सिके रे भेल्लोर जेलमी लोक नगरीको लिपि बनाए। १९४० मी गान्धीले उनलाई नयाँ अहिंसात्मक अभियानमी पहिलो सहभागीको रूपमी चयन गर्दा उनले राष्ट्रिय प्रसिद्धि प्राप्त गरे। 

==जीवन र मृत्यु==
[[चित्र:Shree 'Bharat Ram' Mandir, Paunar Ashram - panoramio.jpg|अङ्गुठाकार|पौनार आश्रममी भवन]]
भावेले आफ्नो जीवनको पछिल्लो समय महाराष्ट्रको वर्धा जिल्लाको पौनारस्थित ब्रह्मा विद्या मन्दिर आश्रममी बिताए। जैन धर्ममी वर्णित &quot;समाधि मारन&quot; / &quot;संथारा&quot; ग्रहण गरेर केही दिन खाना रे औषधि अस्वीकार गरेपछि १५ नोभेम्बर १९८२ मी उनको मृत्यु भयो। [https://books.google.co.in/books?id=TW4jG0hxHcUC&amp;dq=vinoba+bhave+died&amp;pg=PA235&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=vinoba%20bhave%20died&amp;f=false] सोभियत नेता लियोनिद ब्रेज्नेभको अन्त्येष्टिमा भाग लिन मस्को भ्रमणमी आएकी भारतकी प्रधानमन्त्री इन्दिरा गान्धीले भावेको अन्त्येष्टिमा सहभागी हुन आफ्नो भ्रमण छोटो गरिन् । &lt;ref&gt;{{cite book |last1=Wilson |first1=Boyd H. |editor1-last=Minor |editor1-first=Robert Neil |title=Modern Indian Interpreters of the Bhagavadgita |date=1986 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-88706-297-1 |oclc=751652796 |language=English |chapter=Vinoba Bhave's Talks on the Gita|page=113}}&lt;/ref&gt;


==पुरस्कार==

1958 मी भावे सामुदायिक नेतृत्वको लागि अन्तर्राष्ट्रिय रेमन म्यागसेसे पुरस्कारको पहिलो प्राप्तकर्ता थिए। [https://web.archive.org/web/20070315205622/http://www.rmaf.org.ph/Awardees/Biography/BiographyBhaveVin.htm] उनलाई सन् १९८३ मी मरणोपरान्त [[भारत रत्न]] प्रदान गरिएको थियो। [http://india.gov.in/myindia/bharatratna_awards_list1.php?start=20]

==ग्रन्थसूची==
* {{cite book |last1=Bhave |first1=Vinoba |title=Bhoodan Yajna: Land-Gifts Mission |date=1957 |publisher=Navajivan Publ. House |oclc=917003189 |author-mask=1|language=English}}
* {{cite book |last1=Bhave |first1=Vinoba |title=The Essence of the Christian Teachings |date=1969 |publisher=Sangh |oclc=916980559 |author-mask=1|language=English}}
* {{cite book |last1=Bhave |first1=Vinoba |title=The Third Power |date=1972 |publisher=Sangh |oclc=916982570|author-mask=1 |language=English}}
* {{cite book |last1=Bhave |first1=Vinoba |title=Swaraj Sastra: The Principles of A Non-Violent Political Order |date=1973 |publisher=Sangh |author-mask=1|oclc=916982656 |language=English}}
* {{cite book |last1=Bhave |first1=Vinoba |title=Democratic Values and the Practice of Citizenship: Selections from the Addresses of Vinoba Bhave, 1951-1960 |date=1977 |publisher=Sarva Seva Sangh Prakashan |oclc=312995346|author-mask=1 |language=English}}
* {{cite book |last1=Bhave |first1=Vinoba |title=Dharma Samanvaya |date=1977 |publisher=Naī Dillī; Gāṃdhī Śānti Pratiṣṭhāna |oclc=314472587|author-mask=1 |language=Hindi}}
* {{cite book |last1=Bhave |first1=Vinoba |title=The Essence of the Quran |date=1978 |publisher=Sangh |oclc=916980560|author-mask=1 |language=English}}
* {{cite book |last1=Bhave |first1=Vinoba |title=Talks on the Gita |date=1982 |publisher=Sarva-Seva-Sangh-Prakashan |edition=8th |oclc=20472526|author-mask=1 |language=English}}
* {{cite book |last1=Bhave |first1=Vinoba |title=Women's Power |date=1982 |publisher=Sangh |oclc=916980145|author-mask=1 |language=English}}
* {{cite book |last1=Bhave |first1=Vinoba |title=Thoughts on Education |date=1985 |publisher=Sarva Seva Sangh Prakashan |oclc=311456183|author-mask=1 |language=English}}
* {{cite book |last1=Bhave |first1=Vinoba |author-mask=1|translator-last=Sykes |translator-first=Marjorie |title=Moved By Love |date=2006 |publisher=P. Cholkar |oclc=875768248 |language=English}}


{{भारत रत्न सम्मानित}}</text>
      <sha1>7dbz3o4u9zst0c14w26pfm0uf6s7896</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भीमराव रामजी आंबेडकर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24343</id>
    <revision>
      <id>267948</id>
      <parentid>258890</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T20:07:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>4668</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>267948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16135" sha1="i304956ecscebhaecg9p647l6zugewd" xml:space="preserve">{{short description|Indian jurist, economist, politician and social reformer (1891–1956)}}
{{Redirect2|बाबासाहेब | अम्बेडकर|4=बाबासाहेब (शीर्षक)|5=and|6=अम्बेडकर(अस्पष्टता)}}
{{Pp-semi-indef|small=yes}}
{{Pp-move|small=no}}
{{Use dmy dates|date=October 2023}}
{{Infobox officeholder
| honorific_prefix    = &lt;!-- Note that we do not add honorifics as per [[WP:NCIN]], specific section [[Wikipedia:Naming conventions (Indic)#Titles and honorifics|here]]. --&gt;
| image               = Dr. Bhimrao Ambedkar.jpg
| alt                 = 
| caption             = अम्बेडकर 1950 मी
| office1             = [[सांसद, राज्यसभा]]
| term_start1         = ३ अप्रिल १९५२
| term_end1           = ६ डिसेम्बर १९५६
| order               = 
| office              = पहिलो [[कानून तथा न्याय मन्त्री]]
| term_start          = १५ अगस्ट १९४७
| term_end            = ६ अक्टोबर १९५१
| president           = [[राजेन्द्र प्रसाद]]
| governor_general    = [[लुइस माउन्टबेटन]]&lt;br /&gt;[[चक्रवर्ती राजगोपालाचारी]]
| primeminister       = [[जवाहरलाल नेहरू]]
| parliamentarygroup  = 
| predecessor         = पद स्थापित
| successor           = [[चारुचन्द्र बिस्वास]]
| order2              = 
| office2             = [[भारत की संविधान सभा | संविधान मस्यौदा समिति को अध्यक्ष]]
| term_start2         = २९ अगस्ट १९४७
| term_end2           = २४ जनवरी १९५०
| order3              = 
| office3             = [[भारतको संविधान सभा]] का सदस्य
| term_start3         = ९ डिसेम्बर १९४६
| term_end3           = २४ जनवरी १९५०
| constituency3       = {{•}} [[बङ्गाल प्रेसिडेन्सी|बङ्गाल प्रान्त]] (१९४६-४७)&lt;br /&gt; {{•}} [[बम्बे प्रेसिडेन्सी|बम्बे प्रान्त]] (१९४७-५०)
| office4             = [[श्रम तथा रोजगार मन्त्रालय (भारत)|श्रम मन्त्री]] [[भाइसरोयको कार्यकारी परिषद्]] मा
| term_start4         = २२ जुलाई १९४२
| term_end4           = २० अक्टोबर १९४६
| governor_general4   =[[विक्टर होप, लिनलिथगोको दोस्रो मार्कस|लिनलिथगोको मार्क्वेस]]&lt;br /&gt;[[आर्किबाल्ड वेभेल, पहिलो अर्ल वेभेल|द भिस्काउन्ट वेभेल]]
| predecessor4        = फिरोज खान नून
{{Infobox officeholder
| embed              = Yes
| office5             = [[विपक्षी नेता]] [[मुम्बई विधान सभा]]
| term_start5         = १९३७
| term_end5           = १९४२
| office6             = [[१९३७ बम्बई प्रेसीडेंसी चुनाव|सदस्य]] [[मुम्बई विधान सभा]]
| term_start6         = १९३७
| term_end6           = १९४२
| constituency6       = बम्बई शहर ([[बाइकुला]] र [[परेल]]) सामान्य शहरी
| order7              = 
| office7             = [[मुम्बई लेजिस्लेटिव काउन्सिल]] का सदस्य
| term_start7         = १९२६
| term_end7           = १९३७
}}
| pronunciation       = 
| birth_name          = भिवा रामजी सकपाल
| birth_date          = 
| birth_place         = १८९१-अप्रिल-१४ महू, [[मध्य भारत एजेन्सी]], [[ब्रिटिश राज|ब्रिटिश भारत]]&lt;br /&gt;(अहिले [[मध्य प्रदेश]], [[भारत]])
| death_date          = {{Death date and age|df=yes|1956|12|6|1891|4|14}}
| death_place         = [[नयाँ दिल्ली]], भारत
| resting_place       = चैत्यभूमि
| resting_place_coordinates = {{Coord|19|01|30|N|72|50|02|E|display=inline}}
| party               = स्वतन्त्र मजदुर पार्टी&lt;br /&gt;अनुसूचित जाति महासंघ
| otherparty          = भारतीय रिपब्लिकन पार्टी
| spouse              = {{unbulleted list | {{marriage| रमाबाई अम्बेडकर|1906|1935|end=died}} | {{marriage|सविता अम्बेडकर|1948}}}}
| children            = यशवन्त अम्बेडकर
| parents             = 
| mother              = 
| father              = 
| relatives           = 
| profession          = {{hlist|न्यायविद|अर्थशास्त्री|राजनेता|समाज सुधारक|लेखक}}
| awards              = [[भारत रत्न]]&lt;br /&gt;(१९९०, मरणोपरान्त)
| signature           = Dr. Babasaheb Ambedkar Signature.svg
| signature_alt       = 
| website             = &lt;!--Military service--&gt;
| nickname            = बाबा साहब
| footnotes           = 
| education           = {{nowrap|मुम्बई विश्वविद्यालय (कला स्नातक, एमए)}}&lt;br /&gt;{{nowrap|कोलम्बिया विश्वविद्यालय ([[मास्टर अफ आर्ट्स|एमए]], [[Doctor of Philosophy|PhD]])}}&lt;br /&gt;लन्डन स्कूल अफ इकोनोमिक्स ([[मास्टर अफ साइन्स|एमएससी]], [[डाक्टर अफ साइन्स|डीएससी]])
| constituency1       = [[बॉम्बे राज्य]]
}}
[[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar, chairman of the Drafting Committee, presenting the final draft of the Indian Constitution to Dr. Rajendra Prasad on 25 November, 1949.jpg|अङ्गुठाकार|अम्बेडकर, मस्यौदा समितिका अध्यक्ष, भारतीय संविधानको अन्तिम मस्यौदा संविधान सभाका अध्यक्ष राजेन्द्र प्रसादलाई २५ नोभेम्बर १९४९ मी प्रस्तुत गर्दै]]
'''भीमराव रामजी अम्बेडकर''' (भीमराव रामजी अम्बेडकर; १४ अप्रिल १८९१ – ६ डिसेम्बर १९५६) एक भारतीय न्यायविद्, अर्थशास्त्री, समाज सुधारक रे राजनीतिक नेता थिए जसले भारतको संविधानको मस्यौदा तयार गर्ने समितिको अध्यक्षता गरेका थिए। जवाहरलाल नेहरूको पहिलो मन्त्रिपरिषद्, रे हिन्दू धर्म त्यागेपछि दलित बौद्ध आन्दोलनलाई प्रेरित गरे।


एल्फिन्स्टोन कलेज, बम्बई विश्वविद्यालयबाटी स्नातक गरेपछि, अम्बेडकरले कोलम्बिया विश्वविद्यालय रे लन्डन स्कूल अफ इकोनोमिक्समी अर्थशास्त्र अध्ययन गरे, क्रमशः 1927 रे 1923 मी डक्टरेट प्राप्त गरे, रे 1920 को दशकमी कुनै पनि संस्थामी त्यसो गर्ने मुट्ठीभर भारतीय विद्यार्थीहरूमध्ये थिए। । &lt;ref name=krishnamurty-ambedkar-education&gt;{{citation|last=Krishnamurty|first=J.|title=Ambedkar's Educational Odyssey, 1913–1927|year=2020|journal=Journal of Social Inclusion Studies|pages=1–11|volume=5|issue=2|doi=10.1177/2394481119900074|publisher=SAGE|s2cid=212824611|quote=(p. 2) Ambedkar obtained his London DSc degree in 1923 for his thesis 'Problem of the Rupee' (University of London, 1926). However, he was not the first Indian to achieve this feat. Records of the London University clearly show that [[John Matthai]] and Pramathanath Bandyopadhyay (more popularly known as Pramathanath Banerjea) obtained their DSc degrees from the university in 1916.  ... (p. 3) Turning to US doctorates, while Ambedkar was one of the early Indians to work for a PhD in the USA, he was awarded his degree by Columbia University only in 1927. The first Indian PhD in Economics in the USA was probably Rajani Kanta Das, a labour economist, who worked with Professor John Commons and was awarded the PhD degree by the University of Wisconsin in 1917.}}&lt;/ref&gt; उनले ग्रेज इन, लन्डनमी कानूनको प्रशिक्षण पनि लिए। आफ्नो प्रारम्भिक क्यारियरमी, उहाँ एक अर्थशास्त्री, प्रोफेसर रे वकिल हुनुहुन्थ्यो। उनको पछिल्लो जीवन उनको राजनीतिक गतिविधिहरु द्वारा चिह्नित थियो; उनी विभाजनको लागि अभियान रे वार्तामी संलग्न भए, पत्रिकाहरू प्रकाशन गरे, दलितहरूको लागि राजनीतिक अधिकार रे सामाजिक स्वतन्त्रताको वकालत गरे रे भारत राज्यको स्थापनामी योगदान दिए। 1956 मी, उनले दलितहरूको सामूहिक धर्म परिवर्तन सुरु गर्दै बौद्ध धर्ममी परिवर्तन गरे। &lt;ref&gt;{{Cite book |title=Princeton Dictionary of Buddhism |url=https://archive.org/details/isbn_9780691157863 |date=2013 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0691157863 |editor-last=Buswell |editor-first=Robert Jr |editor-link=Robert Buswell Jr. |location=Princeton, NJ |page=[https://archive.org/details/isbn_9780691157863/page/34 34] |editor-last2=Lopez |editor-first2=Donald S. Jr. |editor-link2=Donald S. Lopez, Jr.}}&lt;/ref&gt; 

1990 मी, [[भारत रत्न]], भारतको सर्वोच्च नागरिक पुरस्कार, मरणोपरान्त अम्बेडकरलाई प्रदान गरिएको थियो। 


==प्रारंभिक जीवन==
[[चित्र:Dr. B.R. Ambedkar with wife Dr. Savita Ambedkar in 1948.jpg|अङ्गुठाकार|सन् १९४८ मी अम्बेडकर पत्नी सवितासँग]]
अम्बेडकरको जन्म १४ अप्रिल १८९१ मी महू (अहिले आधिकारिक रूपमी डा अम्बेडकर नगर भनेर चिनिन्छ) (अहिले मध्य प्रदेशमी) को सैन्य छावनीमी भएको थियो। [https://books.google.co.in/books?id=KIIJkaJo4z4C&amp;redir_esc=y]उनी सुभेदारको पदमी रहेका सेनाका रामजी मालोजी सकपाल रे लक्ष्मण मुरबाडकरकी छोरी भीमाबाई सकपालका १४ औं रे अन्तिम सन्तान थिए। उनको परिवार आजको महाराष्ट्रको रत्नागिरी जिल्लाको अम्बाडवे (मण्डनगड तालुक) सहरबाट मराठी पृष्ठभूमिको थियो। अम्बेडकर एक महार (दलित) जातिमी जन्मेका थिए, जसलाई छुवाछुतको रूपमी व्यवहार गरियो रे सामाजिक-आर्थिक भेदभावको शिकार थिय। [https://www.britannica.com/topic/Mahar]अम्बेडकरका पुर्खाहरूले लामो समयसम्म ब्रिटिश इस्ट इन्डिया कम्पनीको सेनामी काम गरेका थिए रे उनका पिताले महू क्यान्टोनमेन्टमी ब्रिटिश भारतीय सेनामी सेवा गरेका थिए। [https://books.google.co.in/books?id=eRLLxV9_EWgC&amp;pg=PA1922&amp;redir_esc=y]यद्यपि उनीहरू विद्यालयमी पढेका थिए, अम्बेडकर रे अन्य अछूत बालबालिकाहरूलाई अलग्गै राखिएको हुन्थियो रे शिक्षकहरूले थोरै ध्यान वा सहयोग दिएका हुन्थिय। उनीहरुलाई कक्षामी बस्न दिइएन । पानी पिउन आवश्यक पर्दा माथिल्लो जातका व्यक्तिले त्यो पानी उचाइबाटी खन्याउनुपर्ने थियो किनभने उनीहरूले पानी वा त्यसमी भएको भाँडोलाई छुने अनुमति थिएन। उहाँको मूल थर सकपाल थियो तर उहाँको बुबाले स्कूलमी अम्बाडवेकर नाम दर्ता गर्नुभयो, जसको अर्थ उहाँ रत्नागिरी जिल्लाको आफ्नो जन्मभूमि 'अम्बाडवे' बाटी आउनुभएको थिए। [https://www.loksatta.com/pune/about-name-of-ambadve-village-1227278/] [https://www.loksatta.com/kgtocollege/international-standard-educational-complex-at-original-village-of-dr-babasaheb-ambedkar-446635/lite/]

[[चित्र:Rajagriha, Bombay, February 1934. (L to R) Yashwant, BR Ambedkar, Ramabai, Laxmibai, Mukundrao, and Tobby.jpg|अङ्गुठाकार|फेब्रुअरी 1934 मी राजग्रहमी अम्बेडकर आफ्नो परिवारका सदस्यहरूसँग। बायाँबाट - यशवंत (छोरा), अम्बेडकर, रमाबाई (पत्नी), लक्ष्मीबाई (उनको जेठो भाइ बलरामकी पत्नी), मुकुन्द (भतिजा) रे अम्बेडकरको मनपर्ने कुकुर, टोबी।]]


{{भारत रत्न सम्मानित}}

[[श्रेणी:सम्मान]]
[[श्रेणी:भारत रत्न]]
[[श्रेणी:हिन्दीबाट अनुवादित]]</text>
      <sha1>i304956ecscebhaecg9p647l6zugewd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जहांगीर रतनजी दादाभाई टाटा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24356</id>
    <revision>
      <id>267961</id>
      <parentid>258914</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T20:14:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>4668</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>267961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9073" sha1="jdb7a4e0qijqba6m0g3b2l03mty73jp" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = जे आर डी टाटा
| image              = J.R.D. Tata (1955).jpg
| caption            = टाटा 1955 मी
| birth_date         = 
| birth_place        = २९ जुलाई १९०४ [[पेरिस]], फ्रान्स
| death_date         = {{Death date and age|df=yes|1993|11|29|1904|7|29}}
| death_place        =  [[जेनेभा]], स्विट्जरल्याण्ड
| resting_place      = [[Père Lachaise Cemetery]]
| citizenship        = फ्रान्स (१९०४-१९२८)&lt;br /&gt;भारत (१९२९–१९९३)
| alma_mater         = 
| honorific_prefix   = एयर वाइस मार्शल ([[भारत]]) 
| honorific_suffix   = [[Legion of Honour]]
| occupation         = व्यापारी
| spouse             = थेल्मा टाटा
| parents            = रतनजी दादाभाई टाटा&lt;br /&gt;सुजैन ब्रिएर
| relatives          = 
| awards             = [[पद्म विभूषण]] (१९५५ )&lt;br/&gt;[[लेजन ऑफ ऑनर]] (१९८२)&lt;br/&gt;[[डेनियल गुगेनहेम पदक]] (१९८८)&lt;br/&gt;[[भारत रत्न]] (१९९२)
| known_for          = [[टाटा कन्सल्टेन्सी सर्भिस]], [[टाटा मोटर्स]], [[टाइटन इंडस्ट्रीज]], [[भोल्टास]] र [[एयर इन्डिया]]का संस्थापक
}}


'''जहांगीर रतनजी दादाभाई टाटा''' (२९ जुलाई १९०४ - २९ नोभेम्बर १९९३) एक भारतीय विमानचालक, उद्योगपति, उद्यमी रे टाटा समूहका अध्यक्ष थिए। भारतको टाटा परिवारमी जन्मेका उनी प्रख्यात व्यापारी रतनजी दादाभाई टाटा रे उनकी पत्नी सुजैन ब्रिएरका छोरा थिए। उनकी आमा भारतमी कार चलाउने पहिलो महिला थिइन् रे १९२९ मी उनी भारतमी पहिलो इजाजतपत्र प्राप्त पाइलट बन्नुभयो। उनी टाटा कन्सल्टेन्सी सर्भिस, टाटा मोटर्स, टाइटन इन्डस्ट्रीज, टाटा साल्ट, भोल्टास रे एयर इन्डिया लगायत टाटा समूह अन्तर्गतका धेरै उद्योगहरूको संस्थापकको रूपमी पनि परिचित छन्। १९८३ मी, उनलाई फ्रान्सेली सेनाको सम्मानबाटी सम्मानित गरियो रे १९५५ रे १९९२ मी, उनले भारतको दुई सर्वोच्च नागरिक पुरस्कार [[पद्म विभूषण]] रे [[भारत रत्न]] प्राप्त गरे। भारतीय उद्योगमी उनको योगदानको लागि उनलाई यो सम्मान प्रदान गरिएको हो। 

==बाल्यकाल==

जेआरडी टाटाको जन्म २९ जुलाई १९०४ मी फ्रान्सको पेरिसमी एक भारतीय पारसी परिवारमी भएको थियो। उनी व्यापारी रतनजी दादाभाई टाटा रे उनकी फ्रान्सेली पत्नी सुजेन &quot;सुनी&quot; ब्रिएरका दोस्रो सन्तान थिए। उनका बुबा भारतका अग्रणी उद्योगपति जमशेदजी टाटाका चचेरे भाई थिए। उनकी आमा फ्रान्सेली हुनुहुन्थ्यो, उनले आफ्नो बाल्यकालको धेरै समय फ्रान्समी बिताए रे फलस्वरूप, फ्रान्सेली उनको पहिलो भाषा थियो। उनले पेरिसको जानसन डे सेली स्कूलमी भर्ना गरे। टाटाले लन्डन, जापान, फ्रान्स रे भारतमी शिक्षा हासिल गरेका थिए।

==पुरस्कार र सम्मान==

जेआरडी टाटालाई धेरै पुरस्कारले सम्मानित गरिएको छ। भारतीय वायुसेनाले उनलाई समुह क्याप्टेनको मानद पद प्रदान गर्‍यो रे उनलाई पछि १ अप्रिल १९७४ मी एयर कमोडोर रे त्यसपछि एयर वाइस मार्शलको पदमी बढुवा गरियो।  उनले उड्डयनका लागि धेरै अन्तर्राष्ट्रिय पुरस्कारहरू पाएका थिए - मार्च १९७९ मी टोनी जानुस पुरस्कार, 1995 मी फेडेरेशन एरोनोटिक इन्टरनेशनल द्वारा गोल्ड एयर मेडल, १९८६ मी क्यानाडा स्थित अन्तर्राष्ट्रिय नागरिक उड्डयन संगठन द्वारा एडवर्ड वार्नर पुरस्कार रे डेनियल गुगेनहेम पुरस्कार ।  सन् १९५५ मी उनलाई पद्मविभूषणबाटी सम्मानित गरिएको थियो । उनको निस्वार्थ मानवीय प्रयासहरूको लागि, जेआरडी टाटालाई १९९२ मी भारतको सर्वोच्च नागरिक सम्मान, [[भारत रत्न]] प्रदान गरियो। 

==मृत्यु==

टाटाको मृगौला संक्रमणका कारण स्वीट्जरल्याण्डको जेनेभामी २९ नोभेम्बर १९९३ मी ८९ वर्षको उमेरमी निधन भएको थियो ।  उनको मृत्यु पछि, भारतीय संसद उनको सम्झनामी स्थगित गरियो - यो सम्मान सामान्यतया संसद सदस्य नभएका व्यक्तिहरूलाई दिइँदैन। उनलाई पेरिसको पेरे लाचेस कब्रिस्तानमी गाडिएको थियो।

== बाह्य लिङ्कहरू ==
{{Commons category|Jehangir Ratanji Dadabhai Tata}}
{{Wikiquote}}
*[https://web.archive.org/web/20100205064010/http://www.tatacentralarchives.com/history/family_tree/family_tree.pdf Tata Family Tree]
* [http://www.tatasteel100.com/people/index-jrd.asp Brief Lifestory of JRD Tata] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191030193637/http://www.tatasteel100.com/people/index-jrd.asp |date=30 October 2019 }}
*  {{Cite book|last=Lala|first=R. M.|title=Beyond the Last Blue Mountain: the Authorised Biography of J.R.D. Tata|url=https://archive.org/details/beyondlastbluemo0000lala|publisher=Viking|year=1992|isbn=0-670-84430-6}}
*  {{Cite book|editor-last=Mambro|editor-first=Arvind|title=J.R.D. Tata Letters|url=https://archive.org/details/apu.pmb.338.092.tat.g11288|publisher=Rupa|year=2004|isbn=81-291-0513-6}}
* [http://www.newindiadigest.com/lala.htm Biography at newindiadigest.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200113011733/http://www.newindiadigest.com/lala.htm |date=13 January 2020 }}
* [http://www.tata.com/aboutus/articles/inside.aspx?artid=UxG8Uwjyiks= Biography at tata.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130814171946/http://www.tata.com/aboutus/articles/inside.aspx?artid=UxG8Uwjyiks= |date=14 August 2013 }}
*{{cite book|last=Lala|first=R.M.|title=Beyond the last blue mountain : a life of J.R.D. Tata|url=https://archive.org/details/beyondlastbluemo0000lala|year=1993|publisher=Viking|location=New Delhi, India|isbn=978-0-14-016901-0|edition=New &amp; updated}}


{{भारत रत्न}}</text>
      <sha1>jdb7a4e0qijqba6m0g3b2l03mty73jp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अरुणा आसफ अली</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24373</id>
    <revision>
      <id>267967</id>
      <parentid>258945</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T20:17:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>4668</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>267967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9200" sha1="6yihizzn2dig90je6qwupet5llwtzth" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = अरुणा आसफ अली
| image              = Aruna Asaf Ali 1998 stamp of India.jpg
| birth_name         = अरुणा गांगुली
| birth_date         = 16 जुलाई 1909
| birth_place        = कालका, पञ्जाब, [[भारत]]
| death_date         = २९ जुलाई १९९६ (उमेर ८७)
| death_place        = नयाँ दिल्ली, [[भारत]]
| nationality        = भारतीय
| citizenship        = भारतीय
| alma_mater         = सेक्रेड हार्ट कन्भेन्ट
| occupation         = राजनीतिक, कार्यकर्ता, शिक्षक,प्रकाशक
| spouse             = आसफ अली ​ ​(विवाह. 1928; मृत्यु 1953)
| mother             = अम्बालिका देवी
| father             = उपेन्द्रनाथ गांगुली
| awards             = अन्तर्राष्ट्रिय लेनिन शान्ति पुरस्कार (1964), [[जवाहरलाल नेहरू]] पुरस्कार (1991) ,[[पद्म विभूषण]] (१९९२) ,[[भारत रत्न]] (1997)
}}[[चित्र:Aruna Asaf Ali 1998 stamp of India.jpg|अङ्गुठाकार|स्मारक टिकट,१९९८]]
'''अरुणा आसफ अली''' (१६ जुलाई १९०९ - २९ जुलाई  १९९६) एक भारतीय शिक्षाविद्, राजनीतिक कार्यकर्ता, रे प्रकाशक थिइन्। भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनमी सक्रिय सहभागी, उनलाई १९४२ मी भारत छोडो आन्दोलनको क्रममी गोवालिया ट्याङ्क मैदान, बम्बईमी भारतीय राष्ट्रिय झण्डा फहराउनको लागि व्यापक रूपमी सम्झिन्छ। स्वतन्त्रता पछि, उनी राजनीतिमी सक्रिय भइन्, दिल्लीको पहिलो मेयर बनिन्। &lt;ref&gt;{{cite news |title=Remembering the fearless freedom fighter |url=https://newsonair.com/2022/07/29/remembering-the-fearless-freedom-fighter-aruna-asaf-ali-on-her-death-anniversary/}}&lt;/ref&gt;

==बाल्यकाल==

अरुणाको जन्म १६ जुलाई १९०९ मी कालका, पञ्जाब, ब्रिटिश भारत (अहिले हरियाणा, भारत) मी बंगाली ब्राह्मण परिवारमी भएको थियो। .&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Let's Remember The Forgotten Women Freedom Fighters - SheThePeople TV|url=https://www.shethepeople.tv/news/lets-remember-forgotten-women-freedom-fighters/|access-date=2022-01-11|language=en-US|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111092414/https://www.shethepeople.tv/news/lets-remember-forgotten-women-freedom-fighters/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; उनका बुबा उपेन्द्रनाथ गांगुली पूर्वी बंगाल (अहिले बंगलादेश) को बरिसाल जिल्लाका थिए तर संयुक्त प्रान्तमी बसोबास गर्नुभयो। उनका बुबा रेस्टुरेन्टका मालिक थिए । उनकी आमा अम्बालिका देवी प्रख्यात ब्राह्मो नेता त्रैलोक्यनाथ सान्यालकी छोरी थिइन् जसले धेरै ब्राह्मो भजन लेखेका थिए। उपेन्द्रनाथ गांगुलीका कान्छो भाइ धीरेन्द्रनाथ गांगुली (डीजी) प्रारम्भिक फिल्म निर्देशकहरू मध्ये एक थिए। &lt;ref&gt;{{Cite book | author = G. N. S. Raghavan | title = Aruna Asaf Ali: A Compassionate Radical | publisher = National Book Trust | year = 1999 | isbn = 9788123727622 }}&lt;/ref&gt; अर्का भाइ नागेन्द्रनाथ विश्वविद्यालयका प्राध्यापक थिए जसले नोबेल पुरस्कार विजेता [[रवीन्द्रनाथ टैगोर]]की एकमात्र जीवित छोरी मीरा देवीसँग विवाह गरे। &lt;ref&gt;{{Cite book | editor = Krishna Dutta and Andrew Robinson | title = Selected Letters of Rabindranath Tagore | url = https://archive.org/details/selectedletterso0000tago | publisher = Cambridge University Press | year = 1997 | isbn = 0521-59018-3 }}&lt;/ref&gt;अरुणाकी बहिनी पूर्णिमा बनर्जी भारतको संविधान सभाको सदस्य थिइन्। अरुणाले लाहोरको सेक्रेड हार्ट कन्भेन्ट रे त्यसपछि नैनीतालको अल सेन्ट्स कलेजमी पढेका थिए। उनको स्नातक पछि, उनले कलकत्ताको गोखले मेमोरियल स्कूलमी शिक्षिकाको रूपमी काम गरे। उनले इलाहाबादमी कांग्रेस पार्टीका नेता आसफ अलीलाई भेटिन्। धर्म रे उमेरको आधारमी आमाबाबुको विरोधको बावजुद (उनी मुस्लिम थिए रे उनको २० वर्षभन्दा बढी उमेरमी) उनीहरूले सन् १९२८ मी विवाह गरे। &lt;ref&gt;{{Cite book | author = Radha Kumar | title = The History of Doing: An Illustrated Account of Movements for Women's Rights and Feminism in India, 1800–1990 |isbn=9788185107769| publisher = Zubaan | year = 1993 | author-link = Radha Kumar | page=68 }}&lt;/ref&gt;


==विरासत==
अरुणा आसफ अलीलाई सन् १९६४ &lt;ref&gt;{{cite news |title=Lenin Peace Prize |url=https://news.google.com/newspapers?id=E6IiAAAAIBAJ&amp;sjid=uqoFAAAAIBAJ&amp;pg=4778%2C3279897 |access-date=18 July 2018 |work=[[The Item]] |date=14 August 1965 |archive-date=5 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201205130132/https://news.google.com/newspapers?id=E6IiAAAAIBAJ&amp;sjid=uqoFAAAAIBAJ&amp;pg=4778,3279897 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; को लागि अन्तर्राष्ट्रिय लेनिन शान्ति पुरस्कार रे १९९१ मी अन्तर्राष्ट्रिय समझदारीको लागि जवाहरलाल नेहरू पुरस्कार प्रदान गरिएको थियो। &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.iccrindia.net/jnawardlist.html|title=List of the recipients of the Jawaharlal Nehru Award|publisher=[[ICCR]] website|access-date=13 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100705193112/http://www.iccrindia.net/jnawardlist.html|archive-date=5 July 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; उनलाई १९९२ मी आफ्नो जीवनकालमी भारतको दोस्रो सर्वोच्च नागरिक सम्मान, [[पद्म विभूषण]] रे अन्ततः सन् १९९७ मी मरणोपरान्त सर्वोच्च नागरिक सम्मान, [[भारत रत्न]]बाटी सम्मानित गरिएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Padma Awards Directory (1954–2007) |url=http://www.mha.nic.in/pdfs/PadmaAwards1954-2007.pdf |publisher=Ministry of Home Affairs |access-date=7 December 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090410024701/http://www.mha.nic.in/pdfs/PadmaAwards1954-2007.pdf |archive-date=10 April 2009  }}&lt;/ref&gt;  1998 मी, उनको सम्झनामी एक टिकट जारी गरिएको थियो। नयाँ दिल्लीको अरुणा आसफ अली मार्ग उनको सम्मानमी नामकरण गरिएको थियो। अखिल भारतीय अल्पसंख्यक मोर्चाले वार्षिक रूपमी डा. अरुणा असफ अली सद्भावना पुरस्कार वितरण गर्दछ।


== सन्दर्भ ==
{{reflist}}

{{भारत रत्न }}</text>
      <sha1>6yihizzn2dig90je6qwupet5llwtzth</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>लालकृष्ण आडवाणी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24427</id>
    <revision>
      <id>267958</id>
      <parentid>259741</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T20:12:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>4668</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>267958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50500" sha1="pwvfjq0aeqkcqehizeqdag8tu5fzgl0" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name                = एल.के आडवाणी
| image               =
| caption             = आडवाणी २०२२ मी
| office1             = सातौं भारतका उपप्रधानमन्त्री
| primeminister1      = [[अटल बिहारी वाजपेयी]]
| term_start1         = २९ जुन २००२
| term_end1           = २२ मे २००४
| predecessor1        = देवीलाल
| successor1          = ''रिक्त''
| office2             = कोइला तथा खानी मन्त्री
| primeminister2      = [[अटल बिहारी वाजपेयी]]
| term_start2         = १ जुलाई २००२
| term_end2           = २६ अगस्ट २००२
| predecessor2        = [[अटल बिहारी वाजपेयी]]
| successor2          = [[उमा भारती]]
| office3             = कर्मी, सार्वजनिक गुनासो तथा निवृत्तिभरण मन्त्री
| primeminister3      = [[अटल बिहारी वाजपेयी]]
| term_start3         = २९ जनवरी २००३
| term_end3           = २१ मे २००४
| successor3          = [[मनमोहन सिंह]]
| office4             = गृहमन्त्री
| primeminister4      = [[अटल बिहारी वाजपेयी]]
| predecessor4        = [[इन्द्रजित गुप्ता]]
| successor4          = [[शिवराज पाटिल]]
| term_start4         = १९ मार्च १९९८
| term_end4           = २२ मे २००४
| office5             = [[सूचना तथा प्रसारण मन्त्री (भारत)|सूचना तथा प्रसारण मन्त्री]]
| primeminister5      = [[मोरारजी देसाई]]
| predecessor5        = [[विद्याचरण शुक्ल]]
| successor5          = [[पुरुषोत्तम कौशिक]]
| term_start5         = २४ मार्च १९७७
| term_end5           = २८ जुलाई १९७९
| office6             = छैटौं [[लोकसभामा विपक्षी दलको नेता]]
| term_start6         = मे २००४
| term_end6           = डिसेम्बर २००९
| predecessor6        = [[सोनिया गान्धी]]
| successor6          = [[सुष्मा स्वराज]]
| term_start7         = २४ डिसेम्बर १९९०
| term_end7           = २६ जुलाई १९९३
| predecessor7        = [[राजीव गान्धी]]
| successor7          = [[अटल बिहारी वाजपेयी]]
| office8             = पाँचौं [[राज्यसभामा विपक्षी दलको नेता]]
| vicepresident8      = [[मोहम्मद हिदायतुल्लाह]]
| term_start8         = २१ जनवरी १९८०
| term_end8           = ७ अप्रिल १९८०
| successor8          = [[पृ. शिव शंकर]]
| predecessor8        = [[कमलापति त्रिपाठी]]
| office9             = [[संसद सदस्य, राज्यसभा]]
| term_start9         = ३ अप्रिल १९७०
| term_end9           = २ अप्रिल १९७६
| predecessor9        = सरदार सन्तोख सिंह
| successor9          = चरणजित चनाना
| constituency9       = [[दिल्ली]]
| term_start10        = ३ अप्रिल १९७६
| term_end10          = २ अप्रिल १९८२
| predecessor10       = [[देवदत्त कुमार किकाभाई पटेल]]
| successor10         = [[कुमुद बेन जोशी]]
| constituency10      = [[गुजरात]]
| term_start11        = ३ अप्रिल १९८२
| term_end11          = २ अप्रिल १९८८
| predecessor11       = [[सवाई सिंह सिसोदिया]]
| successor11         = राधाकिशन मालवीय
| constituency11      = [[मध्य प्रदेश]]
| term_start12        = ३ अप्रिल १९८८
| term_end12          = ३० नोभेम्बर १९८९
| predecessor12       = [[हंसराज भारद्वाज]]
| successor12         = जिनेन्द्र कुमार जैन
| constituency12      = [[मध्य प्रदेश]]
| office13            = [[संसद सदस्य, लोकसभा]]
| constituency13      = [[गांधीनगर (लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र)|गांधीनगर]]
| term_start13        = २८ फेब्रुअरी १९९८
| term_end13          = २३ मे २०१९
| predecessor13       = विजय पटेल (राजनीतिज्ञ)
| successor13         = अमित शाह
| term_start14        = २६ नोभेम्बर १९८९
| term_end14          = ७ मे १९९६
| predecessor14       = [[कृष्णचन्द्र पन्त]]
| successor14         = [[राजेश खन्ना]]
| constituency14      = [[नयाँ दिल्ली]]
| office15            = दोस्रो अध्यक्ष, दिल्ली महानगर परिषद
| term_start15        = २८ मार्च १९६७
| term_end15          = १९ अप्रिल १९७०
| predecessor15       = जग परवेश चन्द्र
| successor15         = श्यामचरण गुप्ता
| office16            = दोस्रो [[भारतीय जनता पार्टी के अध्यक्ष]]
| term_start16        = १९८६
| term_end16          = १९९१
| predecessor16       = [[अटल बिहारी वाजपेयी]]
| successor16         = [[मुरली मनोहर जोशी]]
| term_start17        = १९९३
| term_end17          = १९९८
| predecessor17       = [[मुरली मनोहर जोशी]]
| successor17         = [[कुशाभाउ ठाकरे]]
| term_start18        = २००४
| term_end18          = २००५
| predecessor18       = [[वेंकैया नायडु]]
| successor18         = [[राजनाथ सिंह]]
| birth_name          = लालकृष्ण आडवाणी
| birth_date          = ८ नोभेम्बर १९२७ (उमेर ९६)
| birth_place         = [[कराची]], [[बम्बे प्रेसिडेन्सी]], [[ब्रिटिश भारत]]&lt;br/&gt;(वर्तमान दिन [[सिंध]], [[पाकिस्तान]])
| death_date          = 
| death_place         = 
| party               = [[भारतीय जनता पार्टी]]
| otherparty          = 
| spouse              = {{marriage|कमला आडवाणी|1965|2016|end=died}}
| children            = [[प्रतिभा आडवाणी]] (छोरी)&lt;br/&gt;जयंत आडवाणी (छोरा)
| awards              = [[भारत रत्न]]&lt;br/&gt;[[पद्म विभूषण]]
| signature           = Lal Krishna Advani Signature.png
| image_size          = 
}}
'''लालकृष्ण आडवाणी''' [[भारतीय राजनीतिज्ञ]] हुन उनी [[भारतीय जनता पार्टी]] का युगपुरुष मानिन्छ्न तथा पार्टीलाई यो अवस्था सम्म पुर्याउन उनको निकै ठुलो योगदान रहेको छ। उनी निकै पटक [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] का राष्ट्रिय [[भारतीय जनता पार्टीका अध्यक्षहरूको सूची|अध्यक्ष]] पनि भइसकेका छन्।

चार पटक राज्यसभा रे पाँच पटक लोकसभाका सदस्य भएका आडवाणी सन् १९८६ देखि १९९१ सम्म पार्टीको अध्यक्षका रूपमी थिए। हालमी उनले पार्टीको महत्त्वपूर्ण पदहरूबाटी राजीनामी दिएका छन्।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.kantipurdaily.com/other/2013/06/10/369785.html|title=आडवाणीको राजीनामाले बिजेपीमा हलचल|website= कान्तिपुर दैनिक|accessdate=2019-03-13}}&lt;/ref&gt;


==प्रारम्भिक र व्यक्तिगत जीवन==
लालकृष्ण आडवाणीको जन्म ८ नोभेम्बर १९२७ मी [[कराची]], [[ब्रिटिश राज|ब्रिटिश भारत]] [[सिंधी हिन्दू]] [[ब्राह्मण]] परिवारमी किशनचन्द डी. आडवाणी रे ज्ञानी देवीको घरमी भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.indiatoday.in/election-news/key-contestants/story/lk-advani-41833-2009-03-15|title=Bhartiya Janata Party's Prime Ministerial candidate and the Leader of Opposition, Lal Krishna Advani will once again seek re-election from his Gandhinagar constituency|date=18 March 2009|newspaper=[[India Today]]|access-date=1 November 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lka&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.thefridaytimes.com/beta2/tft/article.php?issue=20110930&amp;page=7|title=Friday Times : Analysis: Trading with India|access-date=6 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20111006183815/http://www.thefridaytimes.com/beta2/tft/article.php?issue=20110930&amp;page=7|archive-date=6 October 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Political success story: Architect of Indian Politics, The Enduring Legacy of LK Advani|date=3 February 2024|work=Zee news|url=https://zeenews.india.com/india/political-success-story-architect-of-indian-politics-the-enduring-legacy-of-lk-advani-2717307.html|access-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt; उनले [[सेन्ट प्याट्रिक हाई स्कूल, कराची]], रे D.G नेशनल कलेज, [[हैदराबाद, सिन्ध]]बाटी आफ्नो अध्ययन पूरा गरे।&lt;ref&gt;{{cite news|title=L.K. Advani: Bio, Political life, Family &amp; Top stories|url=https://timesofindia.indiatimes.com/elections/candidates/l-k-advani|work=[[Times of India]]|access-date=1 November 2023}}&lt;/ref&gt; उनको परिवार [[भारतको विभाजन]] को समयमी भारत बसाइँ सर्यो रे [[मुम्बई]] मी बसोबास गर्नुभयो, जहाँ उनले [[मुम्बई विश्वविद्यालय|मुम्बई विश्वविद्यालय सरकारी कानून कलेज]] बाटी कानूनमी स्नातक गरे।&lt;ref name=&quot;LSMB&quot;/&gt;&lt;ref name=MalikSingh&gt;{{cite book |last1=Malik |first1=Yogendra K. |last2=Singh |first2=V.B. |title=Hindu Nationalists in India: The Rise of the Bharatiya Janata Party |url=https://archive.org/details/hindunationalist0000mali |date=1994 |publisher=Westview Press |location=Boulder, Colorado |isbn=978-0-8133-8810-6|pages=[https://archive.org/details/hindunationalist0000mali/page/n51 40]–43}}&lt;/ref&gt;

आडवाणीले फेब्रुअरी १९६५ मी कमला आडवाणीसँग विवाह गरे रे उनीहरूका एक छोरा जयन्त रे एक छोरी प्रतिभा आडवाणी छन्।&lt;ref&gt;{{cite news |title=Will LK Advani's son live up to his father's image? |url=https://www.firstpost.com/politics/will-lk-advanis-son-live-up-to-his-fathers-image-1523797.html|access-date=5 April 2019 |work=Firstpost |date=14 May 2014}}&lt;/ref&gt; प्रतिभा एक टेलिभिजन निर्माता हुन् रे आफ्नो बुबालाई उनको राजनीतिक गतिविधिमी सहयोग गर्छिन्।&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Sahgal |first1=Priya |title=A Tale of Two Daughters |url=https://www.indiatoday.in/column-off-the-record/story/a-tale-of-two-daughters-45777-2009-04-27|newspaper=[[India Today]]|access-date=9 May 2022}}&lt;/ref&gt; उनकी श्रीमतीको वृद्धावस्थाका कारण ६ अप्रिल २०१६ मी मृत्यु भएको थियो ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=LK Advani bids adieu to wife Kamla; Swaraj, Manmohan, Amit Shah at funeral |url=https://indianexpress.com/photos/picture-gallery-others/l-k-advanis-wife-kamla-advani-passes-aways-rare-family-pics/ |access-date=5 April 2019|work=[[Indian Express]]|date=7 April 2016 }}&lt;/ref&gt; आडवाणी दिल्लीमी बस्छन्।&lt;ref&gt;{{cite news|last=Roy Chaudhury|first=Dipanjan|date=29 June 2019|title=Lutyens' Zone: Sushma Swaraj to vacate, LK Advani &amp; MM Joshi may retain bungalows|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/lutyens-zone-sushma-swaraj-to-vacate-lk-advani-mm-joshi-may-retain-bungalows/articleshow/69998385.cms|access-date=28 June 2020}}&lt;/ref&gt; 


==जीवनवृति==
=== १९४१-५१: प्रारम्भिक वर्ष===
आडवाणी १४ वर्षको उमेरमी १९४१ मी [[राष्ट्रिय स्वयंसेवक संघ]] (RSS) मी सामेल भए।&lt;ref&gt;{{cite news|title='My idea of happiness is good books':Advani|url=https://indianexpress.com/article/news-archive/web/my-idea-of-happiness-is-good-books/|newspaper=Indian Express|date=19 September 2010|access-date=1 November 2023}}&lt;/ref&gt; उहाँ [[प्रचारक]] (पूर्ण-समय कार्यकर्ता) [[शाखाहरू]] सञ्चालन गर्दै १९४७ मी कराची इकाईको सचिव हुनुभयो।&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://indianexpress.com/article/india/india-incomplete-without-sindh-advani/|title=India 'incomplete' without Sindh: Advani|date=15 January 2017|access-date=15 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170115121812/http://indianexpress.com/article/india/india-incomplete-without-sindh-advani/|archive-date=15 January 2017|url-status=live|publisher=Indian Express}}&lt;/ref&gt;[[भारतको विभाजन]] पछि, आडवाणी [[राजस्थान]] [[अलवर जिल्ला|अलवर]], [[भरतपुर जिल्ला|भरतपुर]], [[कोटा जिल्ला|कोटा]], [[राजस्थान]] [[बुन्दी जिल्ला|बुन्दी]] र [[झालावार जिल्ला|झालावार]] जिल्लाहरू मा प्रचारक थिए १९५२ सम्म।&lt;ref name=Jaffrelot&gt;{{cite book |last=Jaffrelot |first=Christophe |author-link=Christophe Jaffrelot|title=The Hindu Nationalist Movement and Indian Politics |publisher=C. Hurst &amp; Co. Publishers |year=1996 |isbn=978-1850653011 |page=237}}&lt;/ref&gt;

===१९५१-७०: जनसंघ र DMC अध्यक्ष===
आडवाणी १९५१ मी [[श्यामा प्रसाद मुखर्जी]] द्वारा आरएसएसको सहयोगमी स्थापना गरिएको राजनीतिक दल [[भारतीय जनसंघ]] (BJS) का सदस्य बने। उनी राजस्थानमी जनसंघका तत्कालीन महासचिव एस.एस भण्डारीको सचिवमी नियुक्त भएका थिए। १९५७ मी, उनी दिल्ली गए रे महासचिव बने रे पछि जनसंघको दिल्ली इकाईको अध्यक्ष बने। १९६६ देखि १९६७ सम्म उनले [[दिल्ली मेट्रोपोलिटन काउन्सिल]] (DMC) मी BJS को नेताको रूपमी सेवा गरे। १९६७ दिल्ली मेट्रोपोलिटन काउन्सिलको चुनाव पछि, उनी परिषदको अध्यक्षको रूपमी निर्वाचित भए रे १९७० सम्म सेवा गरे।&lt;ref name=&quot;LSMB&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.abhilekh-patal.in/jspui/handle/123456789/2783364 |title=Proposal to nominate a member to the Delhi Metropolation [sic] Council Vice Shri L.K. Advani |publisher=Ministry of Home Affairs: Delhi Section |year=1971 |location=New Delhi |pages=2 |quote=&quot;Shri L. K. Advani who was the chairman of the Metropolitan Council, was elected as member of the Rajya Sabha in the last elections and his seat has fallen vacant in the Council. He was from the Jan Sangh Party.&quot; |access-date=21 September 2022 |url-access=registration |via=[[National Archives of India]]}}&lt;/ref&gt; उहाँले पनि सहयोग गर्नुभयो [[के. आर. मलकानी]] [[Organiser (समाचारपत्र)|''Organiser'']] को प्रकाशन संग, RSS को साप्ताहिक न्यूजलेटर रे १९६६ मी यसको राष्ट्रिय कार्यकारिणीको सदस्य बने।&lt;ref name=&quot;Jaffrelot&quot; /&gt;

=== १९७१-७५: संसद प्रवेश तथा जनसंघ नेता===
१९७० मी, आडवाणी ६ वर्षको कार्यकालको लागि दिल्लीबाटी [[राज्यसभा]] का सदस्य बने।&lt;ref name=&quot;Rajya Sabha&quot;&gt;{{cite web |url=http://164.100.47.5/Newmembers/alphabeticallist_all_terms.aspx |title=List of Rajya Sabha members Since 1952 |access-date=21 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100109030114/http://164.100.47.5/Newmembers/alphabeticallist_all_terms.aspx |archive-date=9 January 2010 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; १९७३ मी, उहाँ [[कानपुर]] पार्टी कार्य समितिको बैठकमी बीजेएसको अध्यक्ष निर्वाचित हुनुभयो।

=== १९७६-८०: जनता पार्टी तथा क्याबिनेट मन्त्री===
आडवाणी दोस्रो पटक १९७६ मी [[गुजरात]] बाटी राज्यसभामी निर्वाचित भएका थिए।&lt;ref name=&quot;Rajya Sabha&quot;/&gt; आपतकाल लगाइएपछि रे विपक्षी दलहरूमाथि क्र्याक डाउन गरेपछि प्रधानमन्त्री [[इन्दिरा गान्धी]]ले, BJS रे अन्य विपक्षी दलहरू [[जनता पार्टी]] गठन गर्न एकीकरण भय।&lt;ref&gt;{{cite book|last=Zarhani|first=Seyed Hossein|url=https://books.google.com/books?id=_3tqDwAAQBAJ|title=Governance and Development in India: A Comparative Study on Andhra Pradesh and Bihar after Liberalization|publisher=Routledge|year=2018|isbn=978-1-351-25518-9|pages=189}}&lt;/ref&gt; १९७७ चुनाव मी, जनता पार्टीले इन्दिरा गान्धी द्वारा लागू गरिएको आपतकालको व्यापक अलोकप्रियताको कारणले भारी जीत हासिल गर्यो।&lt;ref name=&quot;B&quot;&gt;{{cite book|author=G. G. Mirchandani|title=320 Million Judges|publisher=Abhinav Publications|year=2003|isbn=81-7017-061-3|pages=90–100}}&lt;/ref&gt; [[मोरारजी देसाई]] प्रधानमन्त्री बने रे आडवाणी सूचना तथा प्रसारण मन्त्री बने।&lt;ref&gt;{{cite book|last=Basu|first=Amrita|url=https://books.google.com/books?id=TTrjCQAAQBAJ|title=Violent Conjunctures in Democratic India|date=30 June 2015|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-08963-1|pages=69}}&lt;/ref&gt; सरकारले आफ्नो पाँच वर्षको कार्यकाल पूरा गर्न सकेन रे 1980 मी जनता पार्टी [[भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस]]सँग हारेपछि नयाँ चुनाव बोलाउन विघटन गरियो।&lt;ref name=&quot;General Election of India 1967&quot;&gt;{{cite web |title=General Election of India 1980, 7th Lok Sabha |url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1980/Vol_I_LS_80.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140718175926/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1980/Vol_I_LS_80.pdf |archive-date=18 July 2014 |access-date=13 January 2010 |publisher=Election Commission of India |page=5 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.indiatoday.in/magazine/indiascope/story/19830930-as-general-elections-loom-large-new-four-party-united-front-formed-to-counter-congi-771046-2013-07-18|title=As general elections loom large, new four-party United Front formed to counter Cong(I) |first=Prabhu |last=Chawla|date=30 September 2013|website=[[India Today]] |access-date=23 June 2019}}&lt;/ref&gt; त्यसपछि, आडवाणी राज्यसभामी विपक्षी दलको नेता बने।

=== १९८१-८९: भाजपा को गठन रे प्रारम्भिक वर्ष===
६ अप्रिल १९८० मी, आडवाणीले जनसंघका केही पूर्व सदस्यहरूसँग जनता पार्टी छोडे रे [[अटल बिहारी वाजपेयी]] को पहिलो सभापतिको रूपमी [[भारतीय जनता पार्टी]] गठन गरे।&lt;ref&gt;{{cite news|date=6 April 2019|title=BJP's foundation day: Brief history of the achievements and failures of the party|work=The Indian Express|url=https://indianexpress.com/article/research/bhartiya-janata-party-narendra-modi-bjp-bjps-37th-foundation-day-brief-history-of-the-achievements-and-failures-of-the-party-4601637/|url-status=live|access-date=17 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20190511143721/https://indianexpress.com/article/research/bhartiya-janata-party-narendra-modi-bjp-bjps-37th-foundation-day-brief-history-of-the-achievements-and-failures-of-the-party-4601637/|archive-date=11 May 2019}}&lt;/ref&gt; यद्यपि अघिल्लो सरकार १९७७ देखि १९८० सम्म छोटो समयसम्म चल्यो रे गुटबन्दी युद्धले बिग्रिएको थियो, यस अवधिमी आर.एस.एस.को समर्थनमी वृद्धि देखियो जुन भाजपाको गठनमा परिणत भयो।&lt;ref&gt;{{cite book |last1 = Guha |first1 = Ramachandra |author-link = Ramachandra Guha |title = India after Gandhi: the history of the world's largest democracy |date = 2007 |publisher = Picador |location = India |isbn = 978-0-330-39610-3 |edition = 1st|title-link = India after Gandhi|pages=[https://archive.org/details/gandhi.indiaaftergandhi0000rama_r9s7/page/563 563]–564}}&lt;/ref&gt; १९८२ मी, उहाँ [[मध्य प्रदेश]] बाटी भाजपाको प्रतिनिधित्व गर्दै तेस्रो पटक राज्यसभामी निर्वाचित हुनुभयो।&lt;ref name=&quot;Rajya Sabha&quot; /&gt; इन्दिरा गान्धीको हत्या को कारणले सहानुभूतिको लहरको पछाडि कांग्रेसले भूस्खलन जित्दा [[१९८४ भारतीय आम निर्वाचन|१९८४ निर्वाचन]]मी भाजपाले मात्र दुई सिट जित्यो। यो असफलताले पार्टीको अडानमी परिवर्तन ल्यायो र आडवाणीलाई पार्टी अध्यक्ष नियुक्त गरियो रे भाजपा जनसंघको [[हिन्दुत्व]] विचारधारामी फर्कियो।&lt;ref&gt;{{cite book |last1 = Guha |first1 = Ramachandra |author-link = Ramachandra Guha |title = India after Gandhi: the history of the world's largest democracy |date = 2007 |publisher = Picador |location = India |isbn = 978-0-330-39610-3 |edition = 1st|title-link = India after Gandhi|pages=[https://archive.org/details/gandhi.indiaaftergandhi0000rama_r9s7/page/633 633]}}&lt;/ref&gt;

आडवाणीको नेतृत्व मी, [[विश्व हिन्दू परिषद]] (VHP) ले हिन्दूलाई समर्पित मन्दिर निर्माणको लागि आन्दोलन सुरु गर्दा [[रामजन्मभूमि]] साइटलाई लिएर [[अयोध्या विवाद]] को राजनीतिक अनुहार बनेको थियो। [[अयोध्या]]  मी [[बाबरी मस्जिद|बाबरी मस्जिद]] को स्थान मी हिन्दू देवता [[राम]] लाई समर्पित मन्दिरको निर्माण को लागी ।&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://scroll.in/article/744403/in-the-times-of-yakub-memon-remembering-the-babri-masjid-demolition-cases|title=In the times of Yakub Memon, remembering the Babri Masjid demolition cases|date=29 July 2015 |access-date=29 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150730231427/http://scroll.in/article/744403/in-the-times-of-yakub-memon-remembering-the-babri-masjid-demolition-cases|archive-date=30 July 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; यो विवाद रामको जन्मस्थल हो भन्ने विश्वासको आधार मी केन्द्रित भएको थियो रे त्यहाँ एक पटक एउटा मन्दिर थियो जुन [[मुगल सम्राटहरू|मुगल सम्राट]] [[बाबर]] द्वारा भत्काइएको थियो। भारतको सर्वेक्षण]] (एएसआई) दावीलाई समर्थन गर्दै।&lt;ref&gt;{{cite news|title=Evidence of temple found: ASI|url=http://www.tribuneindia.com/2003/20030826/main6.htm|date=25 August 2003|access-date=3 April 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090411193402/http://www.tribuneindia.com/2003/20030826/main6.htm|archive-date=11 April 2009|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.the-week.com/23sep07/events1.htm |title=Layers of truth|work = The Week|archive-url = https://web.archive.org/web/20050323101829/http://www.the-week.com/23sep07/events1.htm|archive-date = 23 March 2005}}&lt;/ref&gt; बीजेपीले अभियानलाई समर्थन गर्‍यो रे यसलाई 1989 को चुनावको लागि आफ्नो चुनावी घोषणापत्रको एक हिस्सा बनायो रे यसले 86 सिट जित्न मद्दत गर्‍यो रे आडवाणी पहिलो पटक [[लोकसभा]] मी निर्वाचित भए। आडवाणी लोकसभामी विपक्षी दलको नेता बने जब [[वीपी सिंह]]राष्ट्रिय मोर्चाको सरकार गठन भयो।&lt;ref&gt;{{cite book|title=India Since Independence: Making Sense Of Indian Politics |first=Ananth V. |last=Krishna |publisher=Pearson Education India |year=2011 |isbn=9788131734650 |url=https://books.google.com/books?id=8v7Vr2iQUHkC|page=347}}&lt;/ref&gt;


===१९९०-९७: रथयात्रा रे भाजपाको उदय===
१९९० मी, आडवाणीले [[राम रथयात्रा]], रामजन्मभूमि आन्दोलनका लागि स्वयंसेवकहरूलाई परिचालन गर्न रथसहितको जुलुस निकाले। यो जुलुस [[गुजरात]] मी [[सोमनाथ]] बाटी सुरु भई अयोध्यामी परिणत भएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Panikkar|first=K. N.|date=1993|title=Religious Symbols and Political Mobilization: The Agitation for a Mandir at Ayodhya|journal=Social Scientist|volume=21|issue=7/8|pages=63–78|doi=10.2307/3520346|jstor=3520346}}&lt;/ref&gt; 1991 को आम चुनावमी, आडवाणी गान्धीनगर लोकसभा निर्वाचन क्षेत्रबाट दोस्रो पटक जितेर कांग्रेस पछिको दोस्रो ठूलो पार्टी बन्यो र फेरि विपक्षी नेता बने।&lt;ref&gt;{{cite news|title=1990-L.K. Advani's rath yatra: Chariot of fire|url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20091228-1990-l.k.-advanis-rath-yatra-chariot-of-fire-741621-2009-12-24|last=Sahgal|first=Priya|date=28 December 2009|website=India Today|access-date=9 May 2020}}&lt;/ref&gt; 1992 मी बाबरी मस्जिद भत्काइएको थियो जसमी आडवाणीले भत्काउनु अघि उत्तेजक भाषण दिएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite news|title=Muslims can never forgive Kalyan over Babri issue|url=http://www.expressindia.com/latest-news/Muslims-can-never-forgive-Kalyan-over-Babri-issue/419656/|work=Express India|access-date=27 April 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120121102810/http://www.expressindia.com/latest-news/Muslims-can-never-forgive-Kalyan-over-Babri-issue/419656/|archive-date=21 January 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Babri demolition &amp; failure of Muslim leadership|url=http://www.zeenews.com/news657090.html|publisher=Zee News India|access-date=27 April 2011|date=27 September 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101002222522/http://www.zeenews.com/news657090.html|archive-date=2 October 2010|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Advani fuelled fire that razed Babri: IPS officer|url=https://www.rediff.com/news/report/ips-officer-testifies-to-cbi-on-babri-demolition/20100326.htm|first=Sharat|last=Pradhan|date=26 March 2010|access-date=28 June 2020|website=Rediff}}&lt;/ref&gt;आडवाणी ध्वस्त मुद्दामी अभियुक्त मध्ये थिए तर केन्द्रीय अनुसन्धान ब्यूरोको विशेष अदालतले ३० सेप्टेम्बर २०२० मी निर्दोष ठहरियो।&lt;ref&gt;{{cite news|first=Vakasha|last=Sachdev|date=6 December 2019|title='Vindicated' LK Advani Remains on Trial in Babri Demolition Case|url=https://www.thequint.com/voices/opinion/babri-masjid-demolition-criminal-case-conspiracy-lk-advani-vindicated-ayodhya-verdict|access-date=28 June 2020|newspaper=The Quint}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=30 September 2020|title=Advani on being acquitted from Babri demolition case.|work=[[Times of India]]|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/jai-shri-ram-advani-on-being-acquitted-from-babri-demolition-case/articleshow/78402831.cms|access-date=30 September 2020}}&lt;/ref&gt; फैसलामी, यो विघटन पूर्व नियोजित थिएन रे आडवाणीले भीडलाई रोक्न रे उनीहरूलाई उक्साउने प्रयास नगरेको उल्लेख गरिएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news |title=From Nation of Donkeys to 'Black Day for Democracy': English Editorials Slam Babri Verdict |url=https://thewire.in/media/newspaper-editorials-babri-masjid-demolition-verdict |work=[[The Wire (India)]] |date=2 October 2020 |access-date=3 October 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Babri accused tried to stop mob, not incite them |url=https://news.rediff.com/commentary/2020/sep/30/babri-accused-tried-to-stop-mob-not-incite-them/577b595b886fd7890e30173a4bdff9c0 |work=[[Rediff.com]] |date=30 September 2020 |access-date=1 October 2020}}&lt;/ref&gt;

1996 को आम चुनावमी, बीजेपी एकल सबैभन्दा ठूलो पार्टी बन्यो रे फलस्वरूप भारतको राष्ट्रपति द्वारा सरकार गठन गर्न आमन्त्रित गरियो। हवाला काण्डमी संलग्न भएको आरोपमी आडवाणीले चुनाव लडेका थिएनन्उनी पछि भारतको सर्वोच्च अदालतले सफाइ दिएको थियो ।&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.indiatoday.in/india/story/lk-advani-parliamentary-history-2019-lok-sabha-elections-1077707-2017-11-01|title =How Advani will create Parliamentary history whether he contests 2019 Lok Sabha elections or not|publisher =[[India Today Group]]|location =[[New Delhi]] |date =1 November 2017|website =[[India Today]]|first=Kumar|last=Shakti Shekhar|access-date =15 July 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/19980303/06250324.html|title=SC clears Advani, Shukla in hawala case|newspaper=Indian Express|date=3 March 1998}}&lt;/ref&gt; वाजपेयीले मे १९९६ मा प्रधानमन्त्रीको रूपमा सपथ ग्रहण गर्दा मात्र तेह्र दिनपछि सरकार पतन भयो।&lt;ref&gt;{{cite news|title=When Atal Bihari Vajpayee showed the world how to resign in style|url=https://www.indiatoday.in/india/story/atal-bihari-vajpayee-parliament-trust-vote-1996-speech-resign-1316838-2018-08-17|last=Goswami|first=Dev|date=17 August 2018|work=India Today|access-date=10 May 2020}}&lt;/ref&gt;

=== १९९८-२००४: गृहमन्त्री तथा उपप्रधानमन्त्री===
1998 को आम चुनावमी, बीजेपी नेतृत्वको राष्ट्रिय लोकतान्त्रिक गठबन्धन (एनडीए), मार्च 1998 मी वाजपेयी प्रधानमन्त्रीको रूपमी फर्केर सत्तामी आयो।&lt;ref name=&quot;Atal&quot;&gt;{{cite news|title=How Atal Bihari Vajpayee ended BJP's untouchability|url=https://www.indiatoday.in/india/story/how-atal-bihari-vajpayee-ended-bjp-s-untouchability-1317105-2018-08-17|last=Shakti Shekhar|first=Kumar|date=17 August 2018|website=India Today|access-date=10 May 2020}}&lt;/ref&gt; आडवाणी तेस्रो कार्यकालका लागि लोकसभामी निर्वाचित भए र गृहमन्त्री बने।&lt;ref name=&quot;LSMB&quot;/&gt; तर, जे जयललिताको नेतृत्वमी रहेको अखिल भारतीय अन्ना द्रविड मुनेत्र कझगम (ए.आई.ए.डी.एम.के.) ले सरकारलाई दिएको समर्थन फिर्ता लिएपछि मात्र तेह्र महिनापछि सरकार फेरि पतन भयो।&lt;ref name=&quot;Atal&quot;/&gt; नयाँ चुनाव बोलाइएपछि, बीजेपी नेतृत्वको एनडीएले १९९९ आम चुनाव मी फेरि बहुमत हासिल गर्‍यो र आडवाणी चौथो कार्यकालको लागि गान्धीनगरबाट विजयी भए। उनले गृहमन्त्रीको पदभार ग्रहण गरे र पछि २००२ मी उपप्रधानमन्त्रीको पदभार ग्रहण गरे।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Advani appointed deputy prime minister|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Advani-appointed-deputy-prime-minister/articleshow/14487268.cms|date=29 June 2002|website=The Times of India|access-date=10 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=W1dZC9ITxgwC|title=Wondering Man, Money &amp; Go(l)d|publisher=Wondering Man|isbn=978-1-84693-016-4|pages=24|language=en}}&lt;/ref&gt;

===२००४-०९: विपक्षी नेता===
[[File:Condoleezza Rice meets L.K. Advani, New Delhi, 2005.jpg|thumb|सन् २००५ मी आडवाणी तत्कालीन [[संयुक्त राज्य राज्यमन्त्री|अमेरिकी विदेशमन्त्री]] [[कन्डोलिजा राइस]]सँग]]
2004 को आम चुनावमी, बीजेपीले कांग्रेसको नेतृत्वमी संयुक्त प्रगतिशील गठबन्धनको साथ हार बेहोरेको थियो, मनमोहन सिंह प्रधानमन्त्रीको रूपमी सत्तामी आए।&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Ruparelia|first=Sanjay|date=2005|title=Managing the United Progressive Alliance: The Challenges Ahead|journal=Economic and Political Weekly|volume=40|issue=24|pages=2407–2412|jstor=4416746|issn=0012-9976}}&lt;/ref&gt; आडवाणी लोकसभामी आफ्नो पाँचौं कार्यकाल जितेर विपक्षी नेता बने।&lt;ref&gt;{{cite news|date=20 January 2014|title=LK Advani warns of 2004 redux, showers praise on party's prime ministerial candidate Narendra Modi|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/lk-advani-warns-of-2004-redux-showers-praise-on-partys-prime-ministerial-candidate-narendra-modi/articleshow/29082888.cms|access-date=10 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Lal Krishna Advani {{!}} Biography &amp; Facts|url=https://www.britannica.com/biography/Lal-Krishna-Advani|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=10 May 2020}}&lt;/ref&gt;  २००४ को पराजय पछि वाजपेयीले सक्रिय राजनीतिबाटी सन्यास लिए, आडवाणीलाई बीजेपीको नेतृत्व गर्न प्रोत्साहित गरे।&lt;ref&gt;{{cite news|last=Sengupta|first=Somini|date=31 December 2005|title=Former Premier Vajpayee Retires From Indian Politics at 81|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2005/12/31/world/asia/former-premier-vajpayee-retires-from-indian-politics-at-81.html|access-date=10 May 2020|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; जुन २००५ मी, कराचीको भ्रमणको क्रममी, आडवाणीले मोहम्मद अली जिन्नालाई &quot;धर्मनिरपेक्ष&quot; नेताको रूपमी वर्णन गरे जसको कारण RSS बाटी आलोचना भयो।आडवाणीलाई भाजपा अध्यक्ष पदबाटी राजीनामी दिन बाध्य पारियो तर केही दिन पछि राजीनामी फिर्ता लिए।&lt;ref&gt;{{cite news|title=L K Advani resigns for 3rd time in 8 years, once over row on Jinnah remarks|newspaper=[[The Economic Times]]|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/l-k-advani-resigns-for-3rd-time-in-8-years-once-over-row-on-jinnah-remarks/articleshow/20524464.cms|access-date=6 August 2020}}&lt;/ref&gt; अप्रिल २००५ मी आरएसएस प्रमुख [[के. एस. सुदर्शन]] आडवाणीले पछाडी हट्नुपर्छ भन्ने धारणा राखे।&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.indianexpress.com/oldstory.php?storyid=68121|title=Atal, Advani should step aside, let young rise: RSS chief|date=11 April 2005|newspaper=[[The Indian Express]]}}&lt;/ref&gt;डिसेम्बर 2005 मी [[मुम्बई]] मी भाजपाको रजत जयन्ती समारोहमी, आडवाणीले पार्टी अध्यक्षको पद छोडे रे [[राजनाथ सिंह]], [[उत्तर प्रदेश]] बाटी उनको स्थानमी निर्वाचित भए। मार्च 2006 मी, [[वाराणसी]] मी एक हिन्दू मन्दिरमी बम विस्फोट पछि, आडवाणीले आतंकवादसँग लड्न सत्तारूढ संयुक्त प्रगतिशील गठबन्धनको कथित असफलतालाई उजागर गर्न &quot;भारत सुरक्षा यात्रा&quot; निकाले।&lt;ref&gt;{{cite news|date=10 June 2013|title=Advani resigns for 3rd time in 8 years, once over row on Jinnah remarks|url=https://www.hindustantimes.com/delhi/advani-resigns-for-3rd-time-in-8-years-once-over-row-on-jinnah-remarks/story-28cfjVrLxsbMXxNYXv3QgI.html|access-date=6 August 2020|newspaper=[[Hindustan Times]]|language=en}}&lt;/ref&gt;

=== २००९-१५: प्रधानमन्त्रीको उम्मेदवारी र पछिका वर्षहरू===
[[File:Advani on black money - Al Jazeera English - 5483x3368 crop.jpg|thumb|सन् २००९ मी आडवाणी चुनावी अभियानमी]]
डिसेम्बर २००६ मी, आडवाणीले भने कि संसदीय लोकतन्त्रमी विपक्षी नेताको रूपमी, मे २००९ मी हुने अर्को आम चुनावको लागि आफूलाई प्रधानमन्त्री पदको उम्मेदवार ठान्थे।&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2006-12-11/india/27823025_1_l-k-advani-rajnath-singh-pakistan-visit|title=I'll be candidate for PM: Advani|date=11 December 2006|access-date=30 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219142107/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2006-12-11/india/27823025_1_l-k-advani-rajnath-singh-pakistan-visit|archive-date=19 December 2013|work=[[The Times of India]]|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; उनको उम्मेदवारीलाई सबैले समर्थन नगरे पनि वाजपेयीले आडवाणीको उम्मेदवारीलाई समर्थन गरे।&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/articleshow/764246.cms|title=Advani opens his heart, and a can of worms|date=11 December 2006|work=The Economic Times|location=India|access-date=3 April 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20061214143219/http://economictimes.indiatimes.com/articleshow/764246.cms|archive-date=14 December 2006|url-status=live}}&lt;/ref&gt; २ मे २००७ मी, बीजेपी अध्यक्ष राजनाथ सिंहले भने कि यदि बीजेपीले अर्को चुनाव जित्यो भने अर्को प्रधानमन्त्रीको लागि आडवाणी स्वाभाविक विकल्प हुन्।&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-05-02/india/27883339_1_mohan-rao-bhagwat-vajpayee-and-advani-suresh-soni|title=LK 'natural' choice for PM: Rajnath|date=2 May 2007|author=Mohua Chatterjee|access-date=30 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219143857/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-05-02/india/27883339_1_mohan-rao-bhagwat-vajpayee-and-advani-suresh-soni|archive-date=19 December 2013|newspaper=[[The Times of India]]|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;१० डिसेम्बर २००७ मी, बीजेपीको संसदीय बोर्डले औपचारिक रूपमी एल के आडवाणीलाई २००९ मी हुने आम चुनावको लागि यसको प्रधानमन्त्री उम्मेद्वार हुने घोषणा गर्यो।&lt;ref&gt;{{cite news|title=Finally, BJP announces Advani as PM candidate|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/the-week-that-was/finally-bjp-announces-advani-as-pm-candidate/articleshow/2625253.cms|access-date=6 August 2020}}&lt;/ref&gt;

आडवाणीले लोकसभामी आफ्नो छैटौं कार्यकाल जितेका भए पनि, २००९ को आम चुनावमा भाजपा कांग्रेस रे यसका सहयोगीहरूसँग पराजित भयो, जसले तत्कालीन प्रधानमन्त्री मनमोहन सिंहलाई कार्यालयमी जारी राख्न अनुमति दियो। चुनावमी पराजय पछि, लालकृष्ण आडवाणीले [[सुष्मा स्वराज]] लाई विपक्षी नेताको पद हस्तान्तरण गरे।&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/8421132.stm|title=New India opposition leader named |work=[[BBC News]]|date=18 December 2009|access-date=27 April 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news  |url=http://www.thehindu.com/news/article67005.ece |title=Advani quits as Leader of Opposition  |access-date=18 December 2009|newspaper=[[The Hindu]]|date=18 December 2009 |last1=Vyas|first1=Neena |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219182548/http://www.thehindu.com/news/article67005.ece  |archive-date=19 December 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; उनी सन् २०१० मा [[राष्ट्रिय लोकतान्त्रिक गठबन्धन]] का कार्यकारी अध्यक्ष निर्वाचित भएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite news|date=22 February 2010|title=NDA elects Advani 'working chairman'|url=https://www.hindustantimes.com/delhi/nda-elects-advani-working-chairman/story-aO8FS7uLOopcwWwOrojczL.html|access-date=3 February 2021|work=Hindustan Times|language=en}}&lt;/ref&gt; आडवाणीले गान्धीनगरबाटी २०१४ को आम चुनाव लडे, लगातार पाँचौं पटक जिते। पछि उहाँ [[मुरली मनोहर जोशी]] रे [[अटल बिहारी वाजपेयी]] संग भाजपाको ''मार्गदर्शक मण्डल'' (भिजन समिति) का भाग हुनुहुन्थ्यो।&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://ibnlive.in.com/news/no-advani-joshi-vajpayee-in-bjp-parliamentary-board-party-makes-marg-darshak-mandal-for-them/494440-37-64.html|title=&quot;No Advani, Joshi, Vajpayee in BJP Parliamentary Board, party makes Marg Darshak Mandal for them&quot;|date=29 August 2014|work=IBN Live|access-date=26 August 2014|archive-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140829023013/http://ibnlive.in.com/news/no-advani-joshi-vajpayee-in-bjp-parliamentary-board-party-makes-marg-darshak-mandal-for-them/494440-37-64.html}}&lt;/ref&gt;


== पुरस्कार र मान्यता==
[[File:The President, Shri Pranab Mukherjee presenting the Padma Vibhushan Award to Shri Lal Krishna Advani, at a Civil Investiture Ceremony, at Rashtrapati Bhavan, in New Delhi on March 30, 2015.jpg|thumb|आडवाणी २०१५ मी [[पद्म विभूषण]] पुरस्कार प्राप्त गर्दै]]

* [[पद्म विभूषण]] (२०१५), [[भारत सरकार]]&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/advani-bachchan-dilip-kumar-get-padma-vibhushan/article6821421.ece|title=Advani, Bachchan, Dilip Kumar get Padma Vibhushan |newspaper=[[The Hindu]]|date=25 January 2015|access-date=3 February 2023}}&lt;/ref&gt;
* [[भारत रत्न]] (२०२४), [[भारत सरकार]]&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/lk-advani-to-receive-bharat-ratna-pm-modi/articleshow/107379045.cms?from=mdr|title=LK Advani to receive Bharat Ratna|newspaper=[[The Times of India]]|date=3 February 2023|access-date=3 February 2023}}&lt;/ref&gt;


{{भारत रत्न सम्मानित}}</text>
      <sha1>pwvfjq0aeqkcqehizeqdag8tu5fzgl0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>एलन मस्क</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24442</id>
    <revision>
      <id>267951</id>
      <parentid>259855</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T20:09:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>4668</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>267951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67972" sha1="rdv8ggcgm0lks5t2sqz9g5q0vrtrwy4" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name = एलन मस्क
| image = Elon Musk 2015.jpg
| alt = A close-up of Musk's face while giving a speech
| caption =२०१५ मा एलन मस्क
| birth_name = एलन रिभ मस्क
| birth_date = {{Birth date and age|mf=yes|1971|6|28}}
| birth_place = [[प्रिटोरिया]], [[Transvaal Province|Transvaal]], [[दक्षिण अफ्रिका]]
| residence = [[Bel Air, लस एन्जलस|Bel Air]], [[Los Angeles County, क्यालिफोर्निया|लस एन्जलस]], [[क्यालिफोर्निया]], अमेरिका&lt;ref name=&quot;forbesbuyshome.com&quot;&gt;{{cite news |title=Billionaire Tesla CEO Elon Musk Buys Neighbor's Home in Bel Air For Million |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/sites/trulia/2013/11/01/billionaire-tesla-ceo-elon-musk-buys-home/ |accessdate=November 1, 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=bloombergbuyshome&gt;{{cite news |title=Inside Elon Musk's M Bel Air Mansion |work=[[Bloomberg News]] |url=https://www.bloomberg.com/news/videos/b/6e27fcba-309d-494e-b87d-c73fb8bb1750 |accessdate=August 21, 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150207033543/http://www.bloomberg.com/news/videos/b/6e27fcba-309d-494e-b87d-c73fb8bb1750 |archivedate=February 7, 2015 |df=mdy-all }}&lt;/ref&gt;
| citizenship = {{Plainlist|
* दक्षिण अफ्रिका (१९७१-वर्तमान)
* क्यानाडा (१९८८-वर्तमान)
* अमेरिका (२००२-वर्तमान)
}}
| alma mater = {{plainlist|
* [[Queen's University]]
* [[पेन्सिलभेनिया विश्वविद्यालय]]&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.mercurynews.com/business/ci_25541448/timeline-elon-musk-accomplishments |title=Timeline: Elon Musk's accomplishments |last=Hull |first=Dana |date=April 11, 2014 |accessdate=June 11, 2015 |via=[[Mercury News]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://csq.com/2013/01/elon-musk-patriarchs-and-prodigies/ |title=Elon Musk: Patriarchs and Prodigies |year=2013 |accessdate=June 11, 2015 |website=CSQ |publisher=C-Suite Quarterly |last=Zanerhaft |first=Jaron}}&lt;/ref&gt;}}
| occupation = [[उद्यमी]], [[अभियन्ता|ईन्जिनियर]], र [[लगानीकर्ता]]
| known_for = 
| networth = [[अमेरिकी डलर|यूएस $]] १९ .६६ अरब (अप्रिल २०१८)&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.forbes.com/profile/elon-musk/|title=Elon Musk|work=Forbes|access-date=April 7, 2018|language=en}}&lt;/ref&gt;
| title = {{plainlist|
* [[स्पेसएक्स|स्पेस एक्स]] को प्रमुख कार्यकारी अधिकृत 
* [[टेस्ला मोटर्स|टेस्ला]]को प्रमुख कार्यकारी अधिकृत 
* [[Neuralink]]को प्रमुख कार्यकारी अधिकृत 
* [[द बोरिङ्ग कम्पनी]] को प्रमुख कार्यकारी अधिकृत }}
| spouse = {{Plainlist|
* {{Marriage|[[जस्टिन विल्सन मस्क]]|2000|2008|reason=सम्बन्ध विच्छेद}}
* [[तलुला रिले]] ({{abbr|m.|married}} २०१०–{{abbr|div.|divorced}} २०१२; {{abbr|m.|married}} २०१३–{{abbr|div.|divorced}} २०१६)&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/technology/2016/mar/21/elon-musk-talulah-riley-file-divorce-second-marriage |title=Actor Talulah Riley files to divorce billionaire Elon Musk, again |date=March 21, 2016 |accessdate=April 20, 2016 |work=द गार्जियन}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;withdrawn&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-3185591/Elon-Musk-withdraws-divorce-papers-against-wife-Talulah-Riley-one-month-pair-spotted-holding-hands-Allen-Company-conference.html |title=Elon Musk withdraws Talulah Riley divorce papers after being spotted at Allen &amp; Company conference |date=August 5, 2015 |work=Mail Online}}&lt;/ref&gt;
}}
| children = ६ 
| parents = {{plainlist|
* इरोल मस्क (बुवा)
* माये मस्क (आमा)}}
| relatives = {{plainlist|
* [[किम्बल मस्क]] (भाइ)
* [[Tosca Musk]] (sister)
* [[Lyndon Rive]] (cousin)}}
| signature = Elon Musk Signature.svg
| signature_alt = Elon Musk
}}

'''इलोन रिभ मस्क ''' (जन्म जुन २८, १९७१) एक [[दक्षिण अफ्रिका]]मी जन्मिएका क्यानडेली-अमेरिकी व्यवसायी, लगानीकर्ता, इन्जिनियर, औद्योगिक डिजाइनर, प्राविधि उद्यमी रे परोपकारी हुन् ।&lt;ref&gt;{{Cite news |url =https://www.telegraph.co.uk/technology/news/11220326/Elon-Musk-to-launch-fleet-of-internet-satellites.html |title=Elon Musk 'to launch fleet of internet satellites' |date=November 10, 2014 |accessdate=June 23, 2015 |work=[[The Daily Telegraph]] |last=Curtis |first=Sophie |quote= |location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bloomberg.com/amp/news/articles/2012-09-13/elon-musk-the-21st-century-industrialist |title=Elon Musk, the 21st Century Industrialist |date=September 13, 2012 |accessdate=June 23, 2015 |website=Bloomberg BusinessWeek |last=Vance |first=Ashlee |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170426091133/https://www.bloomberg.com/amp/news/articles/2012-09-13/elon-musk-the-21st-century-industrialist |archivedate=April 26, 2017 |df=mdy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.asme.org/career-education/early-career-engineers/me-today/engineer-in-focus-elon-musk |title=Engineer in Focus: Elon Musk|publisher=asme.org |accessdate=November 4, 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119011009/https://www.asme.org/career-education/early-career-engineers/me-today/engineer-in-focus-elon-musk |archive-date=November 19, 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.borgenmagazine.com/elon-musks-humanitarian-efforts/|title=Inside Elon Musk's Humanitarian Efforts|date=March 15, 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/news/11220326/Elon-Musk-to-launch-fleet-of-internet-satellites.html|title=Elon Musk 'to launch fleet of internet satellites'|last=Curtis|first=Sophie|date=November 10, 2014|work=[[The Daily Telegraph]]|accessdate=June 23, 2015|location=London|quote=&quot;Elon Musk, inventor and business magnate&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2012-09-13/elon-musk-the-21st-century-industrialist|title=Elon Musk, the 21st Century Industrialist|last=Vance|first=Ashlee|date=September 13, 2012|website=Bloomberg BusinessWeek|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170426091133/https://www.bloomberg.com/amp/news/articles/2012-09-13/elmusk-the-21st-century-industrialist|archivedate=April 26, 2017|accessdate=June 23, 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.asme.org/career-education/early-career-engineers/me-today/engineer-in-focus-elon-musk|title=Engineer in Focus: Elon Musk|last=Glanville|first=Paul|publisher=[[asme.org]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181119011009/https://www.asme.org/career-education/early-career-engineers/me-today/engineer-in-focus-elon-musk|archive-date=November 19, 2018|accessdate=May 5, 2020|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;!-- Please do not remove the following two sentences without discussion on the Talk page --&gt;  उनी [[स्पेसएक्स]]को संस्थापक, [[प्रमुख कार्यकारी अधिकृत]], प्रमुख प्राविधिक अधिकारी रे प्रमुख डिजाइनर हुन्।;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://computerhistory.org/profile/elon-musk/|title=Elon Musk|website=CHM|language=en|access-date=July 12, 2020}}&lt;/ref&gt; '''टेस्ला इन्क'''को सुरुवाती लगानीकर्ता,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://techcrunch.com/gallery/a-brief-history-of-tesla/|title=A Brief History of Tesla|last=Burns|first=Matt|date=October 8, 2014|work=[[TechCrunch]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150717064829/https://techcrunch.com/gallery/a-brief-history-of-tesla/#/slide2|archive-date=July 17, 2015|accessdate=June 11, 2015|quote=&quot;Tesla was founded not by Elon Musk, but rather by Martin Eberhard and Marc Tarpenning in July 2003. The two bootstrapped the fledgling auto company until Elon Musk led the company's US$7.5 million Series A financing round in February 2004.&quot;}}&lt;/ref&gt;{{refn|A lawsuit settlement agreed to by Eberhard and Tesla in September 2009 designated five people as company founders, including Musk, Eberhard, JB Straubel, Mark Tarpenning, and Ian Wright.&lt;ref name=CNET&gt;{{Cite web|url=https://www.cnet.com/news/tesla-motors-founders-now-there-are-five/ |title=Tesla Motors founders: Now there are five|last=LaMonica|first=Martin |website=CNET|language=en|access-date=April 17, 2020|quote=Tesla Motors and co-founder Martin Eberhard announced an agreement over who can claim to be a founder of the company on Monday.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=FastCompany&gt;{{Cite web|url=https://www.fastcompany.com/1367866/tesla-lawsuit-drama-ends-five-company-founders-emerge|title=Tesla Lawsuit Drama Ends as Five Company Founders Emerge|last=Schwartz|first=Ariel|date=September 21, 2009|website=Fast Company|language=en-US|access-date=April 14, 2020|quote=Eberhard and Musk have reached a rather unexpected resolution–instead of agreeing to share the title of &quot;founder&quot;, the pair has designated five people as company founders, including Musk, Eberhard, JB Straubel, Mark Tarpenning, and Ian Wright.}}&lt;/ref&gt;|group=note|name=second}} सि.इ.ओ रे प्रोडक्ट आर्किटेक्ट ;&lt;ref name=&quot;cnetfounders&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.cnet.com/news/tesla-motors-founders-now-there-are-five/|title=Tesla Motors founders: Now there are five|last=LaMonica|first=Martin|date=September 21, 2009|newspaper=[[CNET]]|quote=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MuskTeslaBio&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.tesla.com/elon-musk|title=Elon Musk {{!}} Tesla|website=tesla.com|access-date=September 7, 2018}}&lt;/ref&gt; ''द बोरिङ कम्पनी''को संस्थापक;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://fortune.com/2016/12/18/elon-musk-traffic-boring/|title=Elon Musk's Next Venture to Tackle Traffic Is Totally 'Boring'|website=Fortune|access-date=March 8, 2019}}&lt;/ref&gt; ''न्युरालिंक''को सह-संस्थापक; रे ''ओपन ए आइ''को सह-संस्थापक तथा सुरुवाती अध्यक्ष हुन् &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://blog.openai.com/introducing-openai/|title=Introducing OpenAI|date=December 12, 2015|website=OpenAI Blog|access-date=March 8, 2019|archive-date=February 24, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190224031626/https://blog.openai.com/introducing-openai/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; उनी २०१८ मी ''फेलो अफ रोयल सोसाइटी''को रूपमी निर्वाचित भएका थिए।&lt;ref name=&quot;auto2&quot;&gt;{{cite web|url=https://royalsociety.org/news/2018/05/distinguished-scientists-elected-fellows-royal-society-2018|title=Distinguished scientists elected as Fellows and Foreign Members of the Royal Society|website=Royalsociety.org|accessdate=May 10, 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto4&quot;&gt;{{cite web|url=https://royalsociety.org/people/elon-musk-13829/|title=Elon Musk|website=Royalsociety.org|accessdate=May 10, 2018}}&lt;/ref&gt; २०१८ मी, उनी [[फोर्ब्स]]को [[संसारको सबैभन्दा शक्तिशाली व्यक्तिहरूको फोर्ब्स सूची|संसारको सबैभन्दा शक्तिशाली व्यक्तिहरूको सुची]]मी २५ औँ स्थानमी सुचिकृत भएका थिए,&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.com/powerful-people/list/|title=The World's Most Powerful People|website=Forbes|language=en|access-date=2020-07-31}}&lt;/ref&gt; रे २०१९ कोमस्ट इनोभेटिब लिडरमी पहिलो स्थान मी परेका थिए।&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.forbes.com/lists/innovative-leaders/#55480e0526aa|title=America's Most Innovative Leaders|date=August 28, 2019|accessdate=November 10, 2019}}&lt;/ref&gt; १४ अगस्ट २०२० को अनुसार उनको खुद सम्पत्ति ७६.७ अर्ब डलर रहेको अनुमान छ रे उनी फोर्ब्सको [[विश्वका अर्बपतिहरू|विश्वको सातौ धनि मानिस]] सुचिकृत भएका थिए ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.forbes.com/profile/elon-musk/?list=rtb/#1ddbacb7999b|title=Real Time Billionaires 1|website=Forbes|accessdate=August 14, 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.forbes.com/real-time-billionaires/|title=Real Time Billionaires|website=Forbes|accessdate=August 14, 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;forbes_networth&quot; /&gt; उनी विश्वव्यापी रूपमी कुनै पनि अटोमोटिब निर्माताको सबैभन्दा लामो कार्यकाल काम गर्ने  [[प्रमुख कार्यकारी अधिकृत]] हुन् ।&lt;ref name=&quot;auto6&quot;&gt;{{cite web|url=https://finance.yahoo.com/news/industry-shift-four-departures-longest-190424759.html|title=Industry Shift: With Four Departures This Year, Who Is The Longest-Tenured Automotive CEO?|date=July 8, 2019|website=Yahoo}}&lt;/ref&gt;

खरबपति &lt;ref&gt;{{cite news|last=Zarroli|first=Jim|date=December 9, 2020|title=Soaring Stock Market Creates A Club Of Centibillionaires|url=https://www.npr.org/2020/12/09/944739703/soaring-stock-market-creates-a-club-of-centibillionaires|work=NPR|access-date=January 8, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210104023238/https://www.npr.org/2020/12/09/944739703/soaring-stock-market-creates-a-club-of-centibillionaires|archive-date=January 4, 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt; मस्क जनवरी २०२१ मी, [[जेफ बेजोस]]लाई उछिनेर विश्वको सबैभन्दा धनी व्यक्ति बने।&lt;ref name=&quot;net&quot;&gt;{{cite news|date=January 7, 2021|title=Elon Musk becomes world's richest person as wealth tops $185bn|url=https://www.bbc.com/news/technology-55578403|work=BBC|access-date=January 8, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108023023/https://www.bbc.com/news/technology-55578403|archive-date=January 8, 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==प्रारम्भिक जीवन==
===बाल्यकाल तथा परिवार===
इलोन रिभ मस्कको जन्म २८ जुन १९७१ मी दक्षिण अफ्रिका प्रिटोरिया मी भएको थियो।&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1676437/Elon-Musk |title=Elon Musk (South African entrepreneur) |publisher=Britannica Online Encyclopedia |access-date=December 23, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.usnews.com/news/national-news/articles/2018-05-24/10-things-you-didnt-know-about-elon-musk|title=10 Things You Didn't Know About Elon Musk|last=Austin|first=Shelbi|date=May 23, 2018|website=usnews.com}}&lt;/ref&gt; उनको आमा माये मस्क , क्यानडा मुलको मोडेल रे  पोषणविद थिइन्।&lt;ref name=&quot;Biog&quot;&gt;{{Triangulation|203|His biography author [[Ashlee Vance]]}}, discussion of his family starts around the 15th minute&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.townandcountrymag.com/style/a18205769/maye-musk-facts/|title=11 Things to Know About Stunning 69-Year-Old Model Maye Musk|last=Vargas|first=Chanel|date=March 6, 2018|website=Town &amp; Country|language=en-US|access-date=March 25, 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite news|last=Usborne|first=Simon|url=https://www.theguardian.com/technology/shortcuts/2018/feb/21/meet-elon-musk-family|title=Meet the Musks: who's who in Elon's extended family?|date=February 21, 2018|work=The Guardian|access-date=March 25, 2020|language=en-GB|issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; जो क्यानडामी जन्मिएकी थिइन् तर दक्षिण अफ्रिकामी हुर्किएकी थिइन्। 

उनको पिता इरोल मस्क, एक दक्षिण अफ्रिकी इलेक्ट्रोमेकानिकल इन्जिनियर, पाइलट, नाउ, परामर्शदाता तथा सम्पत्ति बिकासकर्ता (Property Developer) थिए। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/kerryadolan/2015/07/02/how-to-raise-a-billionaire-an-interview-with-elon-musks-father-errol-musk/|title=How To Raise A Billionaire: An Interview With Elon Musk's Father, Errol Musk|last=Dolan|first=Kerry A.|website=Forbes|language=en|access-date=March 25, 2020}}&lt;/ref&gt; उनको एक जना भाइ, [[किम्बल मस्क|किम्बल]] (जन्म:१९७२), रे एक बहिनी, [[टोस्का मस्क|टोस्का]] (जन्म: १९७४) थिए।&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=The Musk of Romance|language=en-us|work=Wired|url=https://www.wired.com/story/tosca-musk-romance-passionflix/|access-date=September 2, 2020|issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt;{{refn|&lt;ref name=&quot;Biog&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Friend, Tad |title=Plugged In |year=2009 |journal=The New Yorker |volume=85 |issue=23–30 |url=https://books.google.com/books?id=UaAeAQAAMAAJ&amp;q=Maye+Musk+elon+father |access-date=December 23, 2012 |page=53}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=stlrafa&gt;{{cite web |url=http://www.solartoday-digital.org/solartoday/201105/?pg=22 |title=A Family Leads to the Installer Universe |date=May 2011 |first=Seth |last=Masia |publisher=Solar Today |access-date=December 23, 2012 |archive-date=March 10, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310050229/http://www.solartoday-digital.org/solartoday/201105/?pg=22 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=forbes20120326&gt;{{cite news |url=https://www.forbes.com/sites/hannahelliott/2012/03/26/at-home-with-elon-musk-the-soon-to-be-bachelor-billionaire |title=At Home With Elon Musk: The (Soon-to-Be) Bachelor Billionaire |date=March 3, 2012 |work=Forbes |first=Hannah |last=Elliott |access-date=August 12, 2013}}&lt;/ref&gt;}}

== व्यवसाय ==
===जिप टु===
सन् १९९५ मी एलन, किम्बल रे ग्रेग कुरीले एन्जल लगानीकर्ताबाटी आएको पैसाबाटी वेव सफ्टवेयर कम्पनी जिप टुको स्थापना गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;rollingstone20171115&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.rollingstone.com/culture/features/elon-musk-inventors-plans-for-outer-space-cars-finding-love-w511747|title=Elon Musk: The Architect of Tomorrow|last1=Strauss|first1=Neil|date=November 15, 2017|work=Rolling Stone|access-date=November 15, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20200817165150/https://www.rollingstone.com/culture/culture-features/elon-musk-the-architect-of-tomorrow-120850/|archive-date=August 17, 2020}}&lt;/ref&gt; उनीहरूले पालो अल्टोमी सानो अफिस भाडामी लिएका थिए।&lt;ref name=&quot;shower&quot; /&gt; यो कम्पनीले पत्रिका प्रकाशन उद्योगको लागि नक्सा, दिशा,  रे पहेंलो पेज सहित इन्टरनेट सिटि गाइडको विकास तथा बजारीकरण गर्यो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.inc.com/magazine/20071201/entrepreneur-of-the-year-elon-musk.html|title=Entrepreneur of the Year, 2007: Elon Musk|last=Chafkin|first=Max|date=December 1, 2007|work=Inc.|archive-url=https://web.archive.org/web/20180218001705/https://www.inc.com/magazine/20071201/entrepreneur-of-the-year-elon-musk.html|archive-date=February 18, 2018|access-date=December 13, 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt; मस्कले बताएका छन् कम्पनी सफल हुनु अगाडी, उनले अपार्टमेन्ट जुटाउन सक्दैनथे  रे उनी अफिसमी नै सुत्ने गर्थे  रे एउटा कम्प्युटर भाइसंग साझा गर्थे। मस्कका अनुसार , &quot;वेवसाइट दिनमा चल्थ्यो  रे म राती कोडीङ गर्थे, हप्ताको सातै दिन. सबै समय। &quot;&lt;ref name=&quot;shower&quot; /&gt; मस्क दाजुभाइले [[द न्युयोर्क टाइम्स]] रे सिकागो ट्रीब्युन बाटी ठेक्का पाए'',''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thefreelibrary.com/Zip2+Founder+Launches+2nd+Firm:+Readies+Financial+Supersite.-a055603529|title=Zip2 Founder Launches 2nd Firm: Readies Financial Supersite. – Free Online Library|website=www.thefreelibrary.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412062317/https://www.thefreelibrary.com/Zip2+Founder+Launches+2nd+Firm:+Readies+Financial+Supersite.-a055603529|archive-date=April 12, 2021|access-date=April 12, 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt; रे सिटि सर्च  कम्पनीसंग गाभिने योजना त्याग्न बोर्ड अफ डिरेक्टरलाई सहमत गराए ।&lt;ref&gt;[[एलन मस्क#Kidder|Kidder (2013)]], pp. 224–228.&lt;/ref&gt; कम्पनीका अध्यक्ष रिच सर्किनले सम्हालिरहेको&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.zdnet.com/article/citysearch-zip2-to-merge-in-300-million-deal/|title=CitySearch, Zip2 to merge in $300&amp;nbsp;million deal|last=Cooper|first=Charles|website=ZDNet|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027131824/https://www.zdnet.com/article/citysearch-zip2-to-merge-in-300-million-deal/|archive-date=October 27, 2020|access-date=March 25, 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt; सिइओको पद हासिल गर्ने मस्कको प्रयास बोर्डबाटी अस्वीकृत भयो &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[[एलन मस्क#Vance|Vance (2015)]], p. 67.&lt;/ref&gt; १९९९ फेब्रुअरीमा कम्प्याकले ३०७ मिलियन अमेरिकी डलरमा  जिप टु खरिद गर्यो &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[[एलन मस्क#Vance|Vance (2015)]], p. 14.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.cnet.com/Compaq+buys+Zip2/2100-1023_3-221675.html|title=Compaq buys Zip2|last=Junnarkar|first=Sandeep|date=February 16, 1999|website=CNET|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021004422/http://news.cnet.com/Compaq+buys+Zip2/2100-1023_3-221675.html|archive-date=October 21, 2014|access-date=December 13, 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt; मस्कले उनको ७ प्रतिशत शेयरको लागि २२ मिलियन अमेरिकी डलर प्राप्त गरे। &lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/the-rise-of-elon-musk-2016-7|title=How billionaire Tesla and SpaceX CEO Elon Musk went from getting bullied as a child to becoming one of the most successful and provocative men in tech|last=Hartmans|first=Matt Weinberger, Avery|website=Business Insider|archive-url=https://web.archive.org/web/20200323155539/https://www.businessinsider.com/the-rise-of-elon-musk-2016-7|archive-date=March 23, 2020|url-status=live|access-date=April 3, 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Vance109&quot;&gt;[[एलन मस्क#Vance|Vance (2015)]], p. 109.&lt;/ref&gt;

==='एक्स डट कम' रे पेपाल===
सन् १९९९ मी मस्कले अनलाइन वित्तीय सेवा तथा [[इमेल]] भुक्तानी कम्पनी एक्स डट कमको सह-स्थापना गरे। &lt;ref&gt;[[एलन मस्क#Vance|Vance (2015)]], p. 78.&lt;/ref&gt; यो स्टार्टअप पहिलो अनलाइन बैंकिङ्ग सेवा मध्ये एक थियो रे, यसको प्रारम्भिक महिनामी नै २ लाख ग्राहक यसको सेवामी जोडिए। &lt;ref&gt;[[एलन मस्क#Vance|Vance (2015)]], p. 84.&lt;/ref&gt; कम्पनीका लगानीकर्ताहरूले मस्कलाई एक अनुभवको कमी भएको महसुस गरे रे त्यो वर्षको अन्त्य सम्ममी बिल ह्यारिसले उनको स्थान लिए।&lt;ref name=&quot;vance86&quot;&gt;[[एलन मस्क#Vance|Vance (2015)]], p. 86.&lt;/ref&gt; अर्को वर्ष, एक्स डट कम अनलाइन बैंक कन्फिनिटि सँग गाभियो।&lt;ref name=&quot;shower&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2018/06/19/how-elon-musk-founded-zip2-with-his-brother-kimbal.html|title=Elon Musk slept on his office couch and 'showered at the YMCA' while starting his first company|last=Huddlestone|first=Tom Jr.|date=June 19, 2018|work=CNBC|access-date=September 4, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818205314/https://www.cnbc.com/2018/06/19/how-elon-musk-founded-zip2-with-his-brother-kimbal.html|archive-date=August 18, 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vance86&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[[एलन मस्क#Jackson|Jackson (2004)]], pp. 40, 69, 130, 163.&lt;/ref&gt; कन्फिनिटिको स्थापना म्याक्स लेभ्चिन रे पिटर थिलले गरेका थिए। ,&lt;ref&gt;[[एलन मस्क#Vance|Vance (2015)]], p. 85.&lt;/ref&gt; कन्फिनीटिको आफ्नै मनी ट्रान्सफर सुबिधा थियो, (यसको नाम [[पेपाल]] थियो), जुन एक्स डट कमको भन्दा चर्चित थियो।&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[[एलन मस्क#Vance|Vance (2015)]], pp. 85–86.&lt;/ref&gt; गाभिए पछि बनेको कम्पनीमी, मस्क सिइओ बने। मस्कको रोजाई लिनक्स भन्दा पनि माइक्रोसफ्ट सफ्टवेयर परेपछि कम्पनीमी खाडल उत्पन्न भयो रे थिलले राजीनामी दिए। &lt;ref&gt;[[एलन मस्क#Vance|Vance (2015)]], pp. 86–87.&lt;/ref&gt; प्राविधिक मामिला रे संसक्त व्यापार मोडलको कमीले, २००० सेप्टेम्बरमी बोर्डले मस्कलाई हटाएर उनको स्थानमी थिललाई सिइओ बनायो।&lt;ref&gt;[[एलन मस्क#Vance|Vance (2015)]], pp. 87–88.&lt;/ref&gt;{{efn|Musk remained on the board and served as an advisor.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The PayPal Mafia |url=http://fortune.com/2007/11/13/paypal-mafia/ |website=Fortune |access-date=July 4, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170523114437/http://fortune.com/2007/11/13/paypal-mafia/|archive-date=May 23, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vance89&quot;&gt;[[#Vance|Vance (2015)]], p. 89.&lt;/ref&gt;|group=note}} थिलको मातहतमी, कम्पनीले पेपाल सेवामी केन्द्रित गर्यो रे २००१ मी पेपाल नामाकरण गर्यो। &lt;ref name=&quot;vance89&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/86432398-4897-11e4-9d04-00144feab7de|title=Timeline: The rise of PayPal|website=ft.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20200622163106/https://www.ft.com/content/86432398-4897-11e4-9d04-00144feab7de|archive-date=June 22, 2020|access-date=April 3, 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt; २००२ मा, पेपाल $१.५ अर्ब सहित 'इबे'मी गाभियो । जसमी मस्क ११.७% सेयर १०० मिनियन डलर सहित सबैभन्दा ठूला हिस्सेदार थिए। &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1103415/000091205702009834/a2073071z10-k405.htm|title=SEC 10-K|date=December 31, 2001|publisher=PayPal|archive-url=https://web.archive.org/web/20200825231531/https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1103415/000091205702009834/a2073071z10-k405.htm|archive-date=August 25, 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[एलन मस्क#Vance|Vance (2015)]], pp. 116.&lt;/ref&gt;

२०१७ मी, मस्कले गोप्य मुल्यमी [[पेपाल]]बाटी एक्स डट कम डोमेन खरिद गरे। उनले यसको भावनात्मक मूल्य रहेको बताएका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qz.com/1026167/elon-musk-just-bought-x-com-the-domain-he-once-owned-from-paypal/|title=Elon Musk bought a web domain worth millions with &quot;sentimental value&quot; to him|last=Huang|first=Echo|website=Quartz|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625174509/https://qz.com/1026167/elon-musk-just-bought-x-com-the-domain-he-once-owned-from-paypal/|archive-date=June 25, 2020|access-date=April 3, 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theverge.com/2017/7/10/15949862/elon-musk-x-com-paypal-tesla-spacex-domain-name|title=Elon Musk now owns X.com, the defunct domain of his second startup|last=Statt|first=Nick|date=July 10, 2017|work=[[The Verge]]|access-date=September 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625193958/https://www.theverge.com/2017/7/10/15949862/elon-musk-x-com-paypal-tesla-spacex-domain-name|archive-date=June 25, 2020}}&lt;/ref&gt;

===स्पेस एक्स===

[[File:SpaceX CEO Elon Musk visits N&amp;NC and AFSPC (190416-F-ZZ999-006) (cropped).jpg|thumb|left|upright|alt=Musk, dressed in a suit, holds a metal model of the Starship|२०१९ माउत्तर अमेरिकी  एरोस्पेस रक्षा समुदाय (नोराड) रे एयरफोर्स स्पेस कमाण्डलाई स्पेसएक्स स्टारसिपको क्षमताको बयान गर्दै मस्क ]]
२००१ मी, मस्क गैर-नाफामुलक संस्था ''मार्स सोसाइटी'' (अनुवाद: मङ्गल ग्रह समाज)मी संलग्न भए। उनी मङ्गल ग्रहमी बिरुवाको हुर्काउनको लागि च्याम्बर बनाउने योजनाबाटी प्रभावित भए रे त्यो परियोजनामी आफैले पैसा दिने कुरामी छलफल गरे।&lt;ref&gt;[[#Vance|Vance (2015)]], pp. 99, 102—103.&lt;/ref&gt; २००१ अक्टोबर मी, मस्क पुरानो अन्तरमहादेशीय ब्यालेस्टिक क्षेप्यास्त्र, जसबाटी हरितगृह पेलोड अन्तरिक्षमी पठाउन सकिन्थ्यो, खरिद गर्नको लागि मस्को भ्रमण गरे। उनले एन.पी.ओ लाभोच्किन रे कोस्मोत्रास कम्पनीसँग छलफल गरे; यद्यपि उनीहरूले मस्कलाई सिकारुको रुपमा हेरे रे एक जना रुसी प्रमुख डिजाइनर सँग त मस्कको विवाद नै भयो। उनको समुह खाली हात अमेरिका फर्कियो। २००२ फेब्रुअरीमी, त्यो समूह तीन अन्तरमहादेशीय ब्यालेस्टिक क्षेप्यास्त्रको लागि रसिया गयो। उनीहरूले कोस्मोत्रास सँग अर्को बैठक गरे। कोस्मोत्रासले एक रकेट ८ मिलियन डलर प्रस्ताव गर्यो, जुन मस्कले अस्वीकार गरे। त्यसको साटो मस्कले एउटा कम्पनी सुरु गर्ने निर्णय गरे जुनले किफायती रकेट बनाउन सक्थ्यो।&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; आफ्नो प्रारम्भिक सम्पत्तिको १०० मिलियन डलरबाटी,&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2006/02/05/business/yourmoney/05rocket.html |title=A Bold Plan to Go Where Men Have Gone Before |date=February 5, 2006 |first=Leslie |last=Wayne |work=[[The New York Times]] |access-date=February 16, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20200412130718/https://www.nytimes.com/2006/02/05/business/yourmoney/a-bold-plan-to-go-where-men-have-gone-before.html|archive-date=April 12, 2020}}&lt;/ref&gt; मस्कले स्पेस एक्सप्लोरेसन टेक्नोलोजीज कोर्प., (स्पेस एक्सको नामले कारोबार हुने, कम्पनी २००२ मे मी स्थापना गरे।&lt;ref&gt;{{citation |title=California Business Search (C2414622 – Space Exploration Technologies Corp) |url=https://businesssearch.sos.ca.gov/ |access-date=December 13, 2020 |archive-date=February 23, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180223134214/https://businesssearch.sos.ca.gov/ |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180223134214/https://businesssearch.sos.ca.gov/ |date=February 23, 2018 }}&lt;/ref&gt; २०२१ अनुसार, उनी कम्पनीको सिइओ रे मुख्य इन्जिनियर पनि छन्।&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Koren |first1=Marina |title=Elon Musk Is Maybe, Actually, Strangely, Going to Do This Mars Thing |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2021/05/elon-musk-spacex-starship-launch/618781/ |work=The Atlantic |date=May 6, 2021}}&lt;/ref&gt;

तीन असफल प्रक्षेपणपछि, २००८ मी चौथो प्रयासमा स्पेसएक्स फाल्कन १ लन्च गर्न सफल भयो। पृथ्वीको भूकेन्द्रीय कक्षमी पुग्ने, यो नै पहिलो निजी तरल-इन्धन रकेट थियो।&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://graphics.reuters.com/SPACE-EXPLORATION-SPACEX/010091Q82NF/index.html|title=Falcon Flights|last=Ledur|first=Júlia|date=May 1, 2019|work=[[Reuters]]|access-date=February 10, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210210212334/https://graphics.reuters.com/SPACE-EXPLORATION-SPACEX/010091Q82NF/index.html|archive-date=February 10, 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt; त्यो वर्षको अन्त्यमा, स्पेसएक्सले फाल्कन ९ र ड्कोरयागन स्पेसक्राफ्ट लागि [[अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष स्टेसन|अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष स्टेसनमी]] व्यवसायिक आपूर्ति सेवा कार्यक्रम ({{lang-en|Commercial Resupply Services program}}) को १.६ बिलियन डलरको ठेक्का प्राप्त गर्यो । यसले २०११ मा अवकास पाउने स्पेस सटलको स्थान लियो।&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/05/23/science/space/spacexs-private-cargo-rocket-heads-to-space-station.html|title=Big Day for a Space Entrepreneur Promising More|last=Chang|first=Kenneth|date=May 22, 2012|work=[[The New York Times]]|access-date=January 11, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20170701083413/http://www.nytimes.com/2012/05/23/science/space/spacexs-private-cargo-rocket-heads-to-space-station.html|archive-date=July 1, 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;  २०१२ मी, ड्रयागन गाडीले बेर्थ प्राप्त गर्यो, जुन निजी कम्पनीको लागि पहिलो घटना थियो।&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.cbsnews.com/8301-205_162-57444590/spacex-dragon-returns-to-earth-ends-historic-trip/?tag=cbsnewsSectionContent.10|title=SpaceX Dragon returns to Earth, ends historic trip|last=Harwood|first=William|date=May 31, 2012|work=CBS News|access-date=August 3, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160422175931/http://www.cbsnews.com/news/spacex-dragon-returns-to-earth-ends-historic-trip/|archive-date=April 22, 2016}}&lt;/ref&gt; पुनर्प्रायोज्य रकेटको लक्ष्यमी काम गर्दैगर्दा, २०१५ मी, स्पेसएक्सले फाल्कन ९ को पहिलो चरणलाई सफलतापूर्वक अवतरण गरायो।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-35157782|title=SpaceX rocket in historic upright landing|date=December 22, 2015|work=[[BBC News]]|access-date=June 30, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20190831131922/https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-35157782|archive-date=August 31, 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; अवतरण अटोनोमस स्पेसपोर्ट ड्रोनसिप, एक समुद्र आधारित रिकभरी प्लेटफर्ममी भएको थियो।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2016/5/27/11787532/spacex-falcon-9-rocket-landing-success-sea-drone-ship|title=SpaceX successfully lands a Falcon 9 rocket at sea for the third time|last=O'Kane|first=Sean|date=May 27, 2016|website=[[The Verge]]|publisher=Vox Media|location=New York City|archive-url=https://web.archive.org/web/20160627232003/http://www.theverge.com/2016/5/27/11787532/spacex-falcon-9-rocket-landing-success-sea-drone-ship|archive-date=June 27, 2016|access-date=June 30, 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; २०१८ मी स्पेसएक्सले फाल्कन हेबी प्रक्षेपण गर्यो। यसमा तेस्ला रोडस्टार डमी पेलोडको रुपमी राखिएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nationalgeographic.com/news/2018/02/spacex-falcon-heavy-tesla-roadster-orbit-earth-sun-space/|title=Elon Musk's Tesla in Space Could Crash Into Earth|last=Drake|first=Nadia|date=February 25, 2018|work=National Geographic|access-date=February 10, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210210212336/https://www.nationalgeographic.com/news/2018/02/spacex-falcon-heavy-tesla-roadster-orbit-earth-sun-space/|archive-date=February 10, 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nbcnews.com/mach/science/starman-tesla-roadster-spacex-launched-orbit-have-now-cruised-beyond-ncna931731|title='Starman' and the Tesla Roadster that SpaceX launched into orbit have now cruised beyond Mars|last=Chow|first=Denise|date=November 6, 2019|work=[[NBC News]]|access-date=February 10, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210210212335/https://www.nbcnews.com/mach/science/starman-tesla-roadster-spacex-launched-orbit-have-now-cruised-beyond-ncna931731|archive-date=February 10, 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt; २०१७ मी, स्पेस एक्सले अर्को पिँढीको गाडी तथा स्पेसक्राफ्ट सिस्टम, बिग फाल्कन रकेट  लन्च गर्ने कुरा सार्वजनिक गर्यो बिग फाल्कन रकेटलाइ पछी स्टारसिप नामाकरण गरियो, र यसले स्पेसएक्सको सबै प्रक्षेपणलाई धान्न सक्छ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=sOpMrVnjYeY&amp;t=29s|title=Starship Update|date=September 28, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20201213212731/https://www.youtube.com/watch?v=sOpMrVnjYeY&amp;t=29s|archive-date=December 13, 2020|access-date=December 13, 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt; २०१८ मी,  स्पेस एक्सले २०२३ लुनार सर्कमनेभिगेसन मिसन, एक निजी उडान ''डियरमुन प्रोजेक्ट'' को घोषणा गर्यो ।&lt;ref name=&quot;wired20180918&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.wired.com/story/spacex-will-send-yusaku-maezawa-and-artists-to-the-moon/|title=Elon Musk Says SpaceX Will Send Yusaku Maezawa (and Artists!) to the Moon|date=September 18, 2018|work=[[Wired (magazine)|Wired]]|access-date=May 27, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190716034529/https://www.wired.com/story/spacex-will-send-yusaku-maezawa-and-artists-to-the-moon/|archive-date=July 16, 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; २०२० मी, स्पेसएक्सले पहिलो मानवसहितको उडान डेमो-२ प्रक्षेपण गर्यो, र स्पेस एक्स मानवलाई कक्षमा लैजाने र अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष केन्द्रमी पुग्ने पहिलो निजी कम्पनी बन्यो।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.cnn.com/business/live-news/spacex-launch-today-may-30/index.html|title=SpaceX and NASA launch Crew Dragon in Florida: Live updates|last=Wattles|first=Jackie|date=May 30, 2020|work=[[CNN]]|access-date=May 30, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200829112802/https://www.cnn.com/business/live-news/spacex-launch-today-may-30/index.html|archive-date=August 29, 2020}}&lt;/ref&gt;

२०१५ मी स्पेसएक्सले स्याटेलाइट इन्टरनेट एक्सेस (अनुवाद:उपग्रह इन्टरनेट पहुँच) प्रदान गर्न [[पृथ्वीको तल्लो कक्ष]] उपग्रहको [[स्टारलिङ्क]] कन्स्टिलेसनको विकास प्रारम्भ गर्यो ।&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-spacex-starlink-insight/musk-shakes-up-spacex-in-race-to-make-satellite-launch-window-sources-idUSKCN1N50FC|title=Musk shakes up SpaceX in race to make satellite launch window: sources|last1=Johnson|first1=Eric M.|date=October 31, 2018|work=[[Reuters]]|access-date=March 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20200518170500/https://www.reuters.com/article/us-spacex-starlink-insight/musk-shakes-up-spacex-in-race-to-make-satellite-launch-window-sources-idUSKCN1N50FC|archive-date=May 18, 2020|last2=Roulette|first2=Joey|url-status=live}}&lt;/ref&gt; यसको पहिलो दुई प्रोटोटाइप स्याटेलाइट २०१८ फेब्रुअरीमी प्रक्षेपण गरियोI २०१९ मे मी परिक्षण स्याटेलाइटको दोस्रो खेप र कन्सटिलेसनको पहिलो ठूलो परिचालन भयो, त्यसमी पहिलो ६० स्याटेलाइट प्रक्षेपित गरिएका थिएI &lt;ref name=&quot;NYT-20190601&quot;&gt;{{cite news|last=Hall|first=Shannon|title=After SpaceX Starlink Launch, a Fear of Satellites That Outnumber All Visible Stars – Images of the Starlink constellation in orbit have rattled astronomers around the world|url=https://www.nytimes.com/2019/06/01/science/starlink-spacex-astronomers.html|date=June 1, 2019|work=[[The New York Times]]|access-date=June 1, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200821011421/https://www.nytimes.com/2019/06/01/science/starlink-spacex-astronomers.html|archive-date=August 21, 2020}}&lt;/ref&gt; दशक लामो यस परियोजनाको डिजाइन, निर्माणम तथा कन्सटिलेसन परिचालनको कुल लागत स्पेसएक्सले कटिब १० अर्ब डलर अनुमान गरेको छI &lt;ref&gt;{{cite news|last1=Shepardson|first1=David|last2=Roulette|first2=Joey|date=July 30, 2020|title=Taking on SpaceX, Amazon to invest $10 billion in satellite broadband plan|url=https://www.reuters.com/article/us-usa-amazon-broadband/taking-on-spacex-amazon-to-invest-10-billion-in-satellite-broadband-plan-idUSKCN24V3F2|work=[[Reuters]]|access-date=January 12, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210107200559/https://www.reuters.com/article/us-usa-amazon-broadband/taking-on-spacex-amazon-to-invest-10-billion-in-satellite-broadband-plan-idUSKCN24V3F2|archive-date=January 7, 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{efn|group=note|SpaceX received nearly $900&amp;nbsp;million in [[Federal Communications Commission]] subsidies for Starlink.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Sheetz|first=Michael|date=December 7, 2020|title=SpaceX's Starlink wins nearly $900&amp;nbsp;million in FCC subsidies to bring internet to rural areas|url=https://www.cnbc.com/2020/12/07/spacex-starlink-wins-nearly-900-million-in-fcc-subsidies-auction.html|work=[[CNBC]]|access-date=January 12, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20201216185501/https://www.cnbc.com/2020/12/07/spacex-starlink-wins-nearly-900-million-in-fcc-subsidies-auction.html|archive-date=December 16, 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Wattles|first=Jackie|date=December 8, 2020|title=SpaceX gets almost $900&amp;nbsp;million in federal subsidies to deliver broadband to rural America|url=https://www.cnn.com/2020/12/08/tech/spacex-starlink-subsidies-fcc-scn/index.html|work=[[CNN]]|access-date=January 12, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20201218204918/https://edition.cnn.com/2020/12/08/tech/spacex-starlink-subsidies-fcc-scn/index.html|archive-date=December 18, 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}

===टेस्ला===

[[File:Elon Musk, Tesla Factory, Fremont (CA, USA) (8765031426).jpg|alt=Musks stands, arms crossed and grinning, before a Tesla Model S|thumb|Musk next to a [[Tesla Model S]] at the [[Tesla Fremont Factory]] in 2011]]
टेस्ला इन्क, —सुरुमा टेस्ला मोटर्स — २००३ जुलाईमी मार्टिन इबरहार्ड र मार्क टार्पेनिंग द्वारा स्थापना गरिएको थियो र उनिहरूले कम्पनीमी पैसा राखेका थिए I&lt;ref&gt;{{cite news|last=Burns |first=Matt|url=https://techcrunch.com/gallery/a-brief-history-of-tesla |title=A Brief History of Tesla |date=October 8, 2014 |access-date=June 11, 2015|work=TechCrunch|archive-date=March 6, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180306225331/https://techcrunch.com/gallery/a-brief-history-of-tesla/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; कम्पनीको प्रारम्भिक विकासमी मस्कको संलग्नता सँगै दुवै जनाले सक्रिय भूमिका खेलेका थिए I &lt;ref name=&quot;From Archive.org-7620615&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.marketbusinessnews.com/tesla-motors/12064 |title=Tesla Motors Inc. – Company Information |publisher=Market Business News |date=February 12, 2014 |access-date=April 16, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140212093533/http://www.marketbusinessnews.com/tesla-motors/12064 |archive-date=February 12, 2014 |url-status=dead |first=Joseph |last=Nordqvist}}&lt;/ref&gt; मस्कले २००४ फेब्रुअरीमी सिरिज ए राउण्ड अफ इन्भेस्टमेन्टको नेतृत्व गरे; उनले  $६.५ मिलियन लगानी गरे, सबैभन्दा ठुला लगानीकर्ता बने, र अध्यक्षको रुपमी टेस्लाको सञ्चालक समितिमी प्रवेश गरे I &lt;ref&gt;[[#Vance|Vance (2015)]], pp. 153–154.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=How Much Equity Did Elon Musk Get From Investing In Tesla's Series A?|work=Forbes|url=https://www.forbes.com/sites/quora/2014/12/29/how-much-equity-did-elon-musk-get-from-investing-in-teslas-series-a/#11415dd62a9f|date=December 29, 2014|access-date=December 23, 2019|archive-date=January 29, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200129035019/https://www.forbes.com/sites/quora/2014/12/29/how-much-equity-did-elon-musk-get-from-investing-in-teslas-series-a/#11415dd62a9f|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TechCrunchBriefHistory&quot;&gt;{{Cite web |url=https://techcrunch.com/gallery/a-brief-history-of-tesla/ |title=A Brief History of Tesla |date=October 8, 2014 |access-date=July 17, 2015 |work=TechCrunch|last=Burns |first=Matt |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717064829/https://techcrunch.com/gallery/a-brief-history-of-tesla/#/slide2 |archive-date=July 17, 2015 |quote=&quot;Tesla was founded not by Elon Musk, but rather by Martin Eberhard and Marc Tarpenning in July 2003. The two bootstrapped the fledgling auto company until Elon Musk led the company's US$7.5&amp;nbsp;million Series A financing round in February 2004.&quot;}}&lt;/ref&gt; मस्कले कम्पनीमी सक्रिय भूमिका लिए र रोडस्टार प्रोडक्ट डिजाइनको निरीक्षण गरे यद्यपि उनी दिन दैनिक व्यापार संचालनमी त्यति संलग्न थिएनन् I&lt;ref&gt;[[#Vance|Vance (2015)]], p. 159.&lt;/ref&gt; २००७ का कम्पनी भित्रको बढ्दो तनाव र [[२००७-२००८ को वित्तीय सङ्कट|२००८ को वित्तीय सङ्कट]] पछी, इबरहार्ड कम्पनीबाट बाहिरिए I&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite book|title=Quirky: The remarkable story of the traits, foibles, and genius of breakthrough innovators who changed the world|url=https://archive.org/details/quirkyremarkable0000meli|last=Schilling|first=Melissa|publisher=PublicAffairs|year=2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |first=Chris |last=Morrison |date=October 15, 2008 |url=https://www.nytimes.com/external/venturebeat/2008/10/15/15venturebeat-elon-musk-steps-in-as-ceo-at-tesla-lays-off-99182.html |title=Musk steps in as CEO |work=[[The New York Times]] |access-date=December 13, 2020 |archive-date=February 4, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204120521/http://www.nytimes.com/external/venturebeat/2008/10/15/15venturebeat-elon-musk-steps-in-as-ceo-at-tesla-lays-off-99182.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; २००८ मी सिइओ र प्रोडक्ट आर्किटेक्टको रुपमी कम्पनीको नेतृत्व लिए I&lt;ref&gt;{{Cite web|date=August 13, 2020|title=Elon Musk: The Story of a Maverick|url=https://interestingengineering.com/elon-musk-the-story-of-a-maverick|access-date=April 3, 2021|website=interestingengineering.com|archive-date=March 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210316052411/https://interestingengineering.com/elon-musk-the-story-of-a-maverick|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210316052411/https://interestingengineering.com/elon-musk-the-story-of-a-maverick |date=March 16, 2021 }}&lt;/ref&gt; २००९ मी इबरहार्ड संगको कानुनी सहमति अनुसार, टार्पेनिंग र अन्य दुई जनाको साथ साथै,  मस्क टेस्लाको सह-संस्थापक भए &lt;ref name=CNET&gt;{{Cite web|url=https://www.cnet.com/news/tesla-motors-founders-now-there-are-five/ |title=Tesla Motors founders: Now there are five|last=LaMonica|first=Martin |website=CNET|date=September 2009|access-date=April 17, 2020|quote=Tesla Motors and co-founder Martin Eberhard announced an agreement over who can claim to be a founder of the company on Monday.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=FastCompany&gt;{{Cite web|url=https://www.fastcompany.com/1367866/tesla-lawsuit-drama-ends-five-company-founders-emerge|title=Tesla Lawsuit Drama Ends as Five Company Founders Emerge |last=Schwartz |first=Ariel |date=September 21, 2009|website=Fast Company|access-date=April 14, 2020|quote=Eberhard and Musk have reached a rather unexpected resolution–instead of agreeing to share the title of &quot;founder&quot;, the pair has designated five people as company founders, including Musk, Eberhard, JB Straubel, Mark Tarpenning, and Ian Wright.}}&lt;/ref&gt;

२०१९ को अनुसार, एलन मस्क  कुनै पनि गाडी निर्माता कम्पनीको सबैभन्दा लामो कार्यकाल सिइओ भए I &lt;ref name=&quot;auto6&quot;/&gt;

===सोलारसिटी र टेस्ला इनर्जी===

=== न्युरालिङ्क ===
[[चित्र:Elon_Musk_and_the_Neuralink_Future.jpg|alt=Musk standing next to bulky medical equipment on a stage|thumb|Musk discussing a [[Neuralink]] device during a live demonstration in 2020]]
२०१६ मी, मस्कलले न्युरालिंकको सहस्थापना गरे। मानव दिमागलाई [[कृत्रिम बौद्धिकता]] (ए.आइ) संग एकीकृत गर्नु यसको उद्देश्य रहेको छ। न्युरालिंकको उद्देश्य यस्तो डिभाइसको निर्माण गर्नु हो, जुन मानव दिमागमी जडान गर्न सकिन्छ र दिमागलाई मेसिनसँग जोड्न सकियोस्।

===द बोरिङ्ग कम्पनी===
२०१६ मी मस्कले टनेल निर्माणको लागि [[द बोरिङ कम्पनी]]को स्थापना गरे। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hotcars.com/the-not-so-dull-future-boring-company/|title=The Not So Dull Future Of The Boring Company|date=March 18, 2021|website=HotCars|archive-url=https://web.archive.org/web/20210320001216/https://www.hotcars.com/the-not-so-dull-future-boring-company/|archive-date=March 20, 2021|access-date=April 3, 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 

===व्यवस्थापकीय शैली र कर्मचारी प्रति व्यवहार===
मस्कको व्यवस्थापकीय शैलीर कर्मचारी प्रतिको व्यवहारको निकै आलोचना गरिन्छ। &lt;ref&gt;{{cite journal|first=Charles|last=Duhigg|date=December 13, 2018|title=Dr. Elon &amp; Mr. Musk: Life Inside Tesla's Production Hell|url=https://www.wired.com/story/elon-musk-tesla-life-inside-gigafactory/|journal=WIRED|access-date=April 25, 2021|archive-date=March 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210321221557/https://www.wired.com/story/elon-musk-tesla-life-inside-gigafactory/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.vanityfair.com/news/2020/11/elon-musks-totally-awful-batshit-crazy-most-excellent-year|title=Elon Musk's Totally Awful, Batshit-Crazy, Completely Bonkers, Most Excellent Year|first=Nick|date=November 10, 2020|website=Vanity Fair|archive-url=https://web.archive.org/web/20210129145435/https://www.vanityfair.com/news/2020/11/elon-musks-totally-awful-batshit-crazy-most-excellent-year|archive-date=January 29, 2021|author=Bilton|url-status=live|access-date=April 25, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://gizmodo.com/report-elon-musk-is-kind-of-a-dick-1845645538|title=Report: Elon Musk Is Kind of a Dick|last=Mckay|first=Tom|date=November 11, 2020|website=Gizmodo|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419185215/https://gizmodo.com/report-elon-musk-is-kind-of-a-dick-1845645538|archive-date=April 19, 2021|access-date=April 25, 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|quote=&quot;Elon's worst trait by far, in my opinion, is a complete lack of loyalty or human connection. Many of us worked tirelessly for him for years and were tossed to the curb like a piece of litter without a second thought. Maybe it was calculated to keep the rest of the workforce on their toes and scared; maybe he was just able to detach from human connection to a remarkable degree. What was clear is that people who worked for him were like ammunition: used for a specific purpose until exhausted and discarded.&quot;|title=Elon Musk: Tesla, SpaceX, and the Quest for a Fantastic Future|url=https://archive.org/details/elonmuskteslaspa0000vanc_v0j1|first=Ashley|last=Vance|isbn=9780062301239|page=[https://archive.org/details/elonmuskteslaspa0000vanc_v0j1/page/147 147]|year=2015|publisher=Harper Collins USA}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.businessinsider.com/working-with-elon-musk-tesla-2015-5|title=Why Tesla employees fear Elon Musk, as told by one of the company's cofounders|last=Eadicicco|first=Lisa|date=May 16, 2015|website=Business Insider|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422121154/https://www.businessinsider.com/working-with-elon-musk-tesla-2015-5|archive-date=April 22, 2021|access-date=April 25, 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/technology/2018/jun/13/tesla-workers-pay-price-elon-musk-failed-promises|title=Tesla workers say they pay the price for Elon Musk's big promises|date=June 13, 2018|website=[[The Guardian]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210323064114/https://www.theguardian.com/technology/2018/jun/13/tesla-workers-pay-price-elon-musk-failed-promises|archive-date=March 23, 2021|quote=The CEO is known for outsized claims and ambitious goals. But numerous factory workers say he doesn't follow through – and that his leadership sets a troubling tone.|author=Julia Carrie Wong|access-date=April 25, 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt; मस्कसँग निकट भएर काम गर्ने एक व्यक्तिले मस्कले पागलपन र दादागिरी जस्तो निकै तल्लो व्यवहार गर्ने बताएका थिए ।&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;  ''बिजनेस इनसाइडर'' नामक पत्रिकाले टेस्लाका कर्मचारीहरूलाई मस्कको रिसबाट बच्न मस्कको डेस्कछेउबाट नहिड्न भनिन्छ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.businessinsider.com/elon-musk-reportedly-terrified-tesla-staff-with-his-firing-sprees-2018-12?r=US&amp;IR=T|title=Tesla employees were reportedly told not to walk past Elon Musk's desk because of his wild firing rampages|date=December 13, 2018|website=Business Insider|archive-url=https://web.archive.org/web/20210410133229/https://www.businessinsider.com/elon-musk-reportedly-terrified-tesla-staff-with-his-firing-sprees-2018-12?r=US&amp;IR=T|archive-date=April 10, 2021|quote=One Gigafactory manager told Wired that they had stopped employees from walking too close to Musk's desk for fear that a word out of place might end up in their getting fired. The manager called the outbursts &quot;Elon's rage firings.&quot;|author=Isobel Asher Hamilton|access-date=April 25, 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==चलचित्र रंगमञ्चमा मस्क==
मस्कले धेरै चलचित्रमी अतिथि कलाकार र छोटो भुमिकामा देखिएका छन्। ''[[आयरन म्यान २|आइरन म्यान टु]]'' (२०१०),&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Tate|first1=Ryan|title=10 Awkward Hollywood Cameos by Tech Founders|url=https://www.wired.com/2012/09/founders-awkward-hollywood-cameos/|journal=Wired|date=September 20, 2012|access-date=December 1, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201034116/https://www.wired.com/2012/09/founders-awkward-hollywood-cameos/|archive-date=December 1, 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ''ह्वाइ हिम?'' (२०१६),&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.entrepreneur.com/video/286858 |title='Why Him?' Director on Elon Musk's Amazing 'I Can't Come to Work Today' Excuse |first=Dan |last=Bova |date= December 21, 2016|website=Entrepreneur|access-date=January 29, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20200826161409/https://www.entrepreneur.com/video/286858|archive-date=August 26, 2020}}&lt;/ref&gt; and ''मेन इन ब्ल्याक:इन्टरनेसनल'' (२०१९).&lt;ref&gt;{{cite news|last=Alexander|first=Bryan|date=June 17, 2019|title=Which celebrities are revealed as space aliens in 'Men in Black: International'? (spoilers)|url=https://www.usatoday.com/story/life/movies/2019/06/17/men-black-international-reveals-celebrity-aliens-spoilers/1459811001/|work=USA Today|access-date=January 19, 2021|archive-date=February 5, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210205152713/https://www.usatoday.com/story/life/movies/2019/06/17/men-black-international-reveals-celebrity-aliens-spoilers/1459811001/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; उनी देखा परेका टेलिभिजन सिरिजहरूमी ''[[द सिम्प्सन्स|द सिम्प्सन]]'' (२०१५),&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.businessinsider.com/elon-musk-spacex-tesla-on-the-simpsons-2015-1 |title=Elon Musk SpaceX Tesla on the Simpsons |date=January 27, 2015 |website=Business Insider |access-date=April 19, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20200527154152/https://www.businessinsider.com/elon-musk-spacex-tesla-on-the-simpsons-2015-1|archive-date=May 27, 2020}}&lt;/ref&gt; ''द बिग ब्याङ थियोरी]'' (२०१५,&lt;ref&gt;{{cite web|title=Tesla CEO Elon Musk To Appear on Upcoming Episode of the Big Bang Theory|url=http://www.cbs.com/shows/big_bang_theory/news/1004869/tesla-ceo-elon-musk-to-appear-on-upcoming-episode-of-the-big-bang-theory/|website=CBS|access-date=December 4, 2015|archive-date=February 23, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180223001910/http://www.cbs.com/shows/big_bang_theory/news/1004869/tesla-ceo-elon-musk-to-appear-on-upcoming-episode-of-the-big-bang-theory/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ''साउथ पार्क'' (२०१६),&lt;ref&gt;{{cite news|last=The Mercury News|date=November 25, 2016|title=Elon Musk uses 'South Park' to fire back at trolls|url=https://www.denverpost.com/2016/11/25/elon-musk-south-park/|work=The Denver Post|access-date=August 29, 2020|archive-date=July 2, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190702010155/https://www.denverpost.com/2016/11/25/elon-musk-south-park/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kurp|first=Josh|date=November 18, 2016|title=Elon Musk Joins The Short List Of 'South Park' Guest Stars To Voice Themselves|url=https://www.yahoo.com/news/elon-musk-joins-short-list-165033463.html|work=Yahoo News|access-date=August 29, 2020|archive-date=November 19, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161119144158/https://www.yahoo.com/news/elon-musk-joins-short-list-165033463.html|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161119144158/https://www.yahoo.com/news/elon-musk-joins-short-list-165033463.html |date=November 19, 2016 }}&lt;/ref&gt; ''[[रिक एन्ड मोर्टी]]'' (२०१९),&lt;ref&gt;{{cite web|last=Schedeen|first=Jesse|title=Elon Musk's Rick and Morty Cameo Finally Explains His 'Elon Tusk' Twitter Joke|url=https://www.ign.com/articles/2019/11/25/elon-musk-rick-and-morty-cameo-elon-tusk|website=IGN.com|publisher=IGN|access-date=November 25, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200131050424/https://www.ign.com/articles/2019/11/25/elon-musk-rick-and-morty-cameo-elon-tusk|archive-date=January 31, 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Cooper|first=Gael Fashingbauer|date=November 25, 2019|title=Elon Musk shows up on Rick and Morty as Elon Tusk, head of Tuskla|url=https://www.cnet.com/news/elon-musk-shows-up-on-rick-and-morty-as-elon-tusk-head-of-tuskla/|work=Cnet|access-date=August 29, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200821033512/https://www.cnet.com/news/elon-musk-shows-up-on-rick-and-morty-as-elon-tusk-head-of-tuskla/|archive-date=August 21, 2020}}&lt;/ref&gt; and ''Saturday Night Live'' (2021).&lt;ref&gt;{{cite news|last=Itzkoff|first=Dave|date=May 9, 2021|title=Elon Musk Hosts a Mother's Day Episode of 'Saturday Night Live'|url=https://www.nytimes.com/2021/05/09/arts/television/elon-musk-snl.html|work=[[The New York Times]]|access-date=May 27, 2021}}&lt;/ref&gt; उनले ''रेसिङ एक्स्टिङ्क्सन'' (२०१५), र वेर्नर हर्जोग द्वारा निर्देशित ''लो एन्ड बिहोल्ड, रिभेरिज अफ द कनेक्टेड वर्ल्ड'' (२०१६) लगायत वृत्तचित्रमा अन्तर्वार्ता दिएका छन्। &lt;ref&gt;{{cite web |last1=Field |first1=Kyle |title=Tesla Stars In &quot;Racing Extinction&quot; Documentary |date=December 2, 2015 |url=http://cleantechnica.com/2015/12/02/tesla-stars-racing-extinction-documentary/ |publisher=CleanTechnica |access-date=July 11, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20200824201304/https://cleantechnica.com/2015/12/02/tesla-stars-racing-extinction-documentary/|archive-date=August 24, 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Ladan|first=Tanja M.|date=August 24, 2016|title=Werner Herzog Hacks the Horrors of Connectivity in 'Lo and Behold'|url=https://www.vice.com/en_us/article/nz4p58/werner-herzog-lo-and-behold-documentary|work=Vice|access-date=September 4, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200204205058/https://www.vice.com/en_us/article/nz4p58/werner-herzog-lo-and-behold-documentary|archive-date=February 4, 2020}}&lt;/ref&gt;

==सन्दर्भअन==
{{reflist}}</text>
      <sha1>rdv8ggcgm0lks5t2sqz9g5q0vrtrwy4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>राठौर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24496</id>
    <revision>
      <id>267944</id>
      <parentid>259219</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T20:05:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>4668</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>267944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13980" sha1="pf8wq28ho5wk6d8xi55cpbmdffdverk" xml:space="preserve">{{Infobox person |surname=|native_name=|native_name_lang=|other_name=मारवाडको शाही घराना|coat of arms=CoA Jodhpur 1893.png|coat_of_arms_size=200px|image=Flag of Jodhpur.svg|image_caption=[[जोधपुर राज्य|जोधपुर]] को झण्डा|type=&lt;!-- Royal house, noble house, etc. --&gt;|parent house=गहड़वाला वंश या राष्ट्रकूट वंश|country=जोधपुर राज्य|founded=१२२६|founder=राव सिहा|current head=गज सिंह|dissolution=|final ruler=हनवन्त सिंह|titles=मारवाडका राजा
 &lt;br/&gt; जोधपुरका राजा|styles=|deposition=|cadet branches=}}
[[चित्र:Maldeo.jpg|अङ्गुठाकार|राव [[मालदेव राठौर]], राठौर वंशको नायक]]
'''राठौर''' [[नेपाल]], [[भारत]] तथा पाकिस्तानमा बसोवास गर्ने विभिन्न जातिहरूको थर हो । उत्तर भारत र पाकिस्तानमा, राठौरहरू [[राजपुत]],&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=U8s0aBdDxEQC&amp;pg=PA112|title=The Family in India: Critical Essays|author=A. M. Shah|publisher=Orient Blackswan|year=1998|isbn=978-81-250-1306-8|pages=112–}}&lt;/ref&gt; [[मराठा]],&lt;ref name=&quot;ATCarter&quot; /&gt; र [[कोली]] जातिमा पाइन्छ ।&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=rs5JDwAAQBAJ&amp;pg=PT354|title=Swaminarayan Hinduism: Tradition, Adaptation, and Identity|author1=Raymond Brady Williams|author2=Yogi Trivedi|date=12 May 2016|publisher=OUP India|isbn=978-0-19-908959-8|page=354}}&lt;/ref&gt;

नेपालमा [[कश्यप गोत्र|कश्यप]] गोत्रका राठौर छन् भने भारतमा [[शाण्डिल्य गोत्र]]का राठौर राजपुत भेटिन्छन । नेपालका राठौर गुल्मीको इस्मा हुँदै सल्यानका राजाको राज्यमा आएर सल्यानबाट फैलिएको मान्यता छ । नेपाली राठौरहरूको कुलदेवता मष्ट /मष्टो हुन् ।  नेपालमा राठौरहरू दांग, [[बाँके जिल्ला|बाँके]], [[बर्दिया जिल्ला|बर्दिया]] र [[कैलाली जिल्ला|कैलाली]] क्षेत्रमा भेटिन्छन ।

== भारतमा राठौर वंश ==
जोधा, वधेल, जैतावत, कुंपावत, चंपावत, मेड़तिया, बिकावत, उदावत, करमसोत आदि राठौड़ राजपूतों शाखा वा उपकुल हुन्।।&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=be-7CwAAQBAJ&amp;pg=PA105|title=Nomadic Narratives: A History of Mobility and Identity in the Great Indian Desert|last=Kothiyal|first=Tanuja|publisher=Cambridge University Press|year=2016|isbn=978-1-10708-031-7|page=105}}&lt;/ref&gt;

=== राज्यहरू ===
[[चित्र:CoA_Jodhpur_1893.png|दायाँ|अङ्गुठाकार|124x124पिक्सेल|प्रतीक चिन्ह, जोधपुरको राठौर वंश द्वारा प्रयोग गरिएको]]
राठौर वंशका विभिन्न शाखाहरू क्रमशः मारवाडभर फैलिए र पछि मध्य भारत र गुजरातमा राज्य स्थापना गरे। मारवाड शाही परिवारलाई राठौरहरूको प्रधान घर मानिन्छ। सन् १९४७ मा भारतको स्वतन्त्रताको समयमा, राठौर वंशका विभिन्न शाखाहरूद्वारा शासित रियासतहरू समावेश थिए:&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=YQdZlHJ2WTAC&amp;pg=PA179 Indian Princely Medals: A Record of the Orders, Decorations, and Medals] by Tony McClenaghan, pg 179&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dhananjaya2&quot;&gt;{{cite book|title=The House of Marwar|url=https://archive.org/details/houseofmarwar0000sing|author=Dhananajaya Singh|publisher=Lotus Collection, Roli Books|year=1994|page=[https://archive.org/details/houseofmarwar0000sing/page/13 13]|quote=He was the head of the Rathore clan of Rajputs, a clan which besides Jodhpur had ruled over Bikaner, Kishengarh, Idar, Jhabhua, Sitamau, Sailana, Alirajpur and Ratlam, all States important enough to merit gun salutes in the British system of protocol. These nine Rathore States collectively brought to India territory not less than 60,000 square miles in area.}}&lt;/ref&gt;

* [[जोधपुर]] (मारवाड), वर्तमान राजस्थान मा, राव सिहा द्वारा १२२६ मा स्थापित।
* हालको राजस्थानको बिकानेर, राव बिकाजी (राव जोधाका छोरा) द्वारा १४६५ मा स्थापित।
* वर्तमान राजस्थानको किशनगढ, महाराजा किशन सिंह द्वारा १६११ मा स्थापित।
* वर्तमान गुजरातको इडर, १२५७ मा राव सोनग द्वारा स्थापित, राव आनन्द सिंह द्वारा १७२९ मा पुन: कब्जा।
* वर्तमान मध्य प्रदेशको रतलाम, महाराजा रतन सिंह द्वारा १६५१ मा स्थापित।
* वर्तमान मध्य प्रदेशको झाबुआ, राजा केशव दास द्वारा १५८४ मा स्थापित।
* वर्तमान मध्य प्रदेशको सीतामाउ, राजा केशो दास द्वारा १७०१ को स्थापना।
* वर्तमान मध्य प्रदेशको सैलाना, राजा जय सिंह द्वारा १७३० मा स्थापित।
* हालको मध्य प्रदेशको अलीराजपुर, राजा आनन्द देव द्वारा १४३७ मा स्थापित।

=== जोधपुरको राठौर वंश ===

==== वर्ष 1459 देखि 1947 सम्मका शासक ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;margin-bottom: 946px;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |नाम
!राज्य आरम्भ
!समाप्त
|-
!1
|राव [[राव जोधा|जोधा]] - [[जोधपुर]]को संस्थापक र राठौर वंशको १५औं मुखिया।
|12 मई 1459
|6 अप्रैल 1489
|-
!2
|राव सातल - अफ़्ग़ान हमलावरबाठ १४० महिलालाई बचाउदा घाउबाट मृत।
|6 अप्रैल 1489
|मार्च 1492
|-
!3
|राव सुजा
|मार्च 1492
|2 अक्टूबर 1515
|-
!4
|राव बिरम सिंह – ''बघाको पुत्र''
|2 अक्टूबर 1515
|8 नवम्बर 1515
|-
!5
|[[राव गंगा]] - [[राणा सांगा]] के भारत के सुल्तान में सहयोग।
|8 नवम्बर 1515
|9 मई 1532
|-
!6
|[[राव मालदेव]] – [[शेरशाह सूरी]] के आक्रमण को सफलतापूर्वक पीछे धकेला। फेरिश्ता ने हिन्दुस्तान का सबसे प्रभावशाली शासक कहा है।
|9 मई 1532
|7 नवम्बर 1562
|-
!7
|राव चन्द्र सेन – ''मुग़लों के साथ युद्ध में अपना अधिकतर क्षेत्र खो दिया।''
|7 नवमर 1562
|1565
|-
!8
|राजा उदय सिंह ''मोटा राजा'' – ''एक जागीरदार के रूप में मुग़लों ने 'राजा' पुनः स्थापित किया।''
|4 अगस्त 1583
|11 जुलाई 1595
|-
!9
|सवाई राजा सुरजमल
|11 जुलाई 1595
|7 सितम्बर 1619
|-
!10
|महाराजा गज सिंह प्रथम – ''अपने आप से 'महाराजा' उपनाम लेने वाले प्रथम''
|7 सितम्बर 1619
|6 मई 1638
|-
!11
|[[महाराजा जसवंत सिंह (मारवाड़)|महाराजा जसवंत सिंह]] - धर्मातपुर के युद्ध में औरंगजेब से लड़े।
|6 मई 1638
|28 नवम्बर 1678?
|-
!12
|राजा राय सिंह – ''राजा अमर सिंह के पुत्र।''
|1659
|1659
|-
!13
|[[अजीत सिंह (मारवाड़)|महाराजा अजीत सिंह]] - औरंगजेब के साथ २५ वर्षों के युद्ध के बाद मारवाड़ के महाराजा बने। [[दुर्गादास राठौड|दुर्गादास राठौड़]] ने इस युद्ध में मुख्य भूमिका निभाई।
|19 फ़रवरी 1679
|24 जून 1724
|-
!14
|राजा इन्द्र सिंह – ''औरंगजेब द्वारा [[अजीत सिंह (मारवाड़)|महाराजा अजीत सिंह]] के विरुद्ध घोषित किया गया लेकिन मारवाड़ में लोकप्रिय नहीं हुआ।''
|9 जून 1679
|4 अगस्त 1679
|-
!15
|महाराजा अभय सिंह- सरबुलंद खान को हराकर छोटे समय के लिए पूरे गुजरात पर कब्जा किया।
|24 जून 1724
|18 जून 1749
|-
!16
|महाराज राम सिंह – ''प्रथम राज्यकाल''
|18 जून 1749
|जुलाई 1751
|-
!17
|महाराजा बख्त सिंह- एक महान योद्धा और जनरल, उन्होंने सारबुलंद खान के सामने मारवाड़ी सेना का नेतृत्व किया और उसे हराया। गंगवाना के युद्ध में उन्होंने मुग़लों और कच्छवाहों की संयुक्त सेना को हराया।
|जुलाई 1751
|21 सितम्बर 1752
|-
!18
|महाराजा विजय सिंह – ''प्रथम राज्यकाल''
|21 सितम्बर 1752
|31 जनवरी 1753
|-
!19
|महाराजा राम सिंह – ''दूसरा राज्यकाल''
|31 जनवरी 1753
|सितम्बर 1772
|-
!20
|महाराजा विजय सिंह – ''दूसरा राज्यकाल'' - [[महादजी शिंदे|महादजी सिंधिया]] से हारकर [[अजमेर]] नगर और दुर्ग को अभ्यर्पण करने को मजबूर हुये।
|सितम्बर 1772
|17 जुलाई 1793
|-
!21
|महाराजा भीम सिंह
|17 जुलाई 1793
|19 अक्टूबर 1803
|-
!22
Ł
|महाराजा मान सिंह - ६ जनवरी १८१८ को ब्रिटेन के साथ संधि की।
|19 अक्टूबर 1803
|4 सितम्बर 1843
|-
!23
|महाराजा सर तख्त सिंह – ''अहमदनगर के पूर्व शासक अजीत सिंह का वंशज।''
|4 सितम्बर 1843
|13 फ़रवरी 1873
|-
!24
|महाराजा सर जसवंत सिंह द्वितीय – ''[[भारत के सम्राट]]''
|13 फ़रवरी 1873
|11 अक्टूबर 1895
|-
!25
|महाराजा सर सरदार सिंह – ''ब्रितानी भारतीय सेना में कर्नल''
|11 अक्टूबर 1895
|20 मार्च 1911
|-
!26
|महाराजा सर सुमैर सिंह – ''ब्रितानी भारतीय सेना में कर्नल''
|20 मार्च 1911
|3 अक्टूबर 1918
|-
!27
|महाराजा सर उमैद सिंह – ''ब्रितानी भारतीय सेना में लेफ्टिनेन्ट-जनरल''
|3 अक्टूबर 1918
|9 जून 1947
|-
!28
|महाराजा हनवंत सिंह – ''मारवाड़ के शासक (जोधपुर)''
|9 जून 1947
|15 अगस्त 1947
|-
!29
|
|}


== सन्दर्भ सामग्रीहरू ==
{{reflist}}</text>
      <sha1>pf8wq28ho5wk6d8xi55cpbmdffdverk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ललित राई</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24506</id>
    <revision>
      <id>267968</id>
      <parentid>259245</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T20:18:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>4668</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>267968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10644" sha1="3s1qj8xxmdvfmorq55jj96vdj865419" xml:space="preserve">{{Infobox military person
|honorific_prefix= [[Colonel (India)|Colonel]]
|name= ललित राई
|honorific_suffix=[[Vir Chakra|VrC]]
|image= Lalit Rai.jpg
|caption= कर्णेल ललित राईलाई राष्ट्रपति केआर नारायणनले वीरचक्र प्रदान गर्दै
|birth_date= २४ अगस्ट १९५६
|birth_place=[[देहरादून]], [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]] (अहिले [[उत्तराखण्ड]], भारतमा)
|allegiance={{flag|भारत}}
|branch=[[File:Flag of Indian Army.svg|24px]] [[Indian Army]]
|rank= [[File:Colonel_of_the_Indian_Army.svg|20px]] [[Colonel (India)|Colonel]]
|unit/Regiment= [[11 Gorkha Rifles]]
|commands=1/[[11 Gorkha Rifles]] &lt;br /&gt; 17 [[Rashtriya Rifles]]
|battles=[[Kargil War]]
|awards=[[File:Vir_Chakra_ribbon_bar.svg|20px]][[Vir Chakra]] &lt;br /&gt; [[File:Chief_of_Army_Staff_Commendation_Card_-_India.jpg|20px]] [[Awards and Decorations of the Indian Armed Forces#Commendation Card|COAS Commendation Card]]
|relations= 
|laterwork= Controller, Human Resources Development at Emcure Pharmaceuticals Ltd&lt;br /&gt;Group President, Human Resources Development and Administration Panchshil Realty
}}

कर्नल '''ललित राई''', VrC एक पूर्व भारतीय सेना अधिकारी हुन् जसलाई १९९९ मी कारगिल युद्धको समयमी आफ्नो बहादुरी कार्यहरूको लागि सम्मानित गरिएको थियो। पहिलो बटालियन, ११ गोर्खा राइफल्सको कमान्डिङ अफिसर (सीओ) को रूपमी, उनलाई कारगिल युद्धको समयमी बटालिक सेक्टरमी रहेको खालुबरको रणनीतिक उचाइहरू कब्जा गर्ने जिम्मेवारी दिइएको थियो।&lt;ref&gt;{{cite book |title=Kargil from surprise to victory |url=https://archive.org/details/kargilfromsurpri0000mali |last=Malik |first=V. P. |page=[https://archive.org/details/kargilfromsurpri0000mali/page/195 195] |year=2006 |publisher=[[HarperCollins Publishers India]] |isbn=9788172236359 }}&lt;/ref&gt;

==प्रारम्भिक जीवन रे शिक्षा==
ललित राईको जन्म देहरादुन, उत्तर प्रदेश, भारत (हाल उत्तराखण्ड) मी २४ अगस्ट १९५६ मी नेपाली परिवारमी भएको थियो। उनका बुबा स्वर्गीय मेजर टी.बी राई पनि ११ गोरखा राइफलको रेजिमेन्टका थिए। उनले बैंगलोरको बिशप कॉटन ब्वाइज स्कूल (१९७०-७१ को कक्षा) बाटी आफ्नो स्कुलिङ गरेका थिए। उनले श्री सत्य साई कलेज अफ आर्ट्स एण्ड साइन्सबाटी प्रि युनिभर्सिटी कोर्स गरे रे बैंगलोर युनिभर्सिटीको सरकारी कला रे विज्ञान कलेजबाटी बैचलर अफ साइन्स डिग्री हासिल गरे। उनले उस्मानिया विश्वविद्यालय, सिकन्दराबाद, भारत रे नेभल पोस्ट ग्रेजुएट स्कूल, मोन्टेरे, क्यालिफोर्निया, संयुक्त राज्य अमेरिकाबाटी व्यवस्थापनमा स्नातकोत्तर डिग्री गरेका छन्।
उनले बैंगलोर युनिभर्सिटी फुटबल टोलीको प्रतिनिधित्व रे कप्तानी गरे रे कर्नाटक जुनियर राष्ट्रिय टोलीको पनि प्रतिनिधित्व गरे। उनी सिनियर राष्ट्रिय फुटबल क्याम्पका लागि छनोट भएका थिए । उनले अन्तर विश्वविद्यालय खेलहरूमी बैंगलोर विश्वविद्यालय एथलेटिक्स टोलीको प्रतिनिधित्व गरे।

==प्रारम्भिक सैन्य क्यारियर ==

राईलाई ११ गोरखा राइफल (७/११ जीआर) ७ औं बटालियनमी भर्ती गरिएको थियो। उहाँले सबै प्रकारका इलाकाहरूमी सेवा गर्नुभयो रे धेरै निर्देशात्मक रे कर्मचारी नियुक्तिहरूको लागि चयन गरिएको थियो।प्रतिष्ठित अफिसर्स ट्रेनिङ एकेडेमी, चेन्नईको एडजुटेन्टको रूपमी, उनले महिला विशेष प्रवेश योजना [WSES (O)] मी सेनामी महिला अधिकारीहरूको पहिलो ब्याचलाई सफलतापूर्वक समावेश गरे। उनले जम्मू रे कश्मीरको डोडा जिल्लामी काउन्टर टेररिस्ट अपरेशनको मोटोमी १७ राष्ट्रिय राइफल (१७ आरआर) को कमान्ड लिए। लेफ्टिनेन्ट जनरल जे.बी.एस यादव (तत्कालीन रेजिमेन्टका कर्णेल)ले युद्धक्षेत्रमा १/११ गोर्खा राइफलको कमाण्ड प्रस्ताव गर्दा पनि उनी १७ आरआरको कमान्डिङ गरिरहेका थिए । उनले यो प्रस्ताव स्वीकार गरे रे १/११ गोर्खा राइफल (१/११ जीआर) को कमान्ड लिन मे १९९९ मी कारगिल जिल्लाको बटालिक सेक्टरमी सारिए।


==लोकप्रिय संस्कृतिमा==
२००३ युद्ध फिल्म एलओसी कारगिलमी, बलिउड अभिनेता सुदेश बेरीले कर्नल ललित राईको भूमिका निभाएका थिए।&lt;ref&gt;{{Citation|title=LOC: Kargil|url=http://www.imdb.com/title/tt0347416/|access-date=2020-05-23}}&lt;/ref&gt;

==वर्तमान जीवन==
कर्नल राई हाल पुणे स्थित अर्कानम म्यानेजमेन्ट कन्सल्टिङ LLP र ARION Exports को प्रबन्ध निर्देशक हुनुहुन्छ । उहाँ केही कम्पनीको कम्पनी बोर्ड अफ डाइरेक्टरमा हुनुहुन्छ रे भारतका केही ठूला आकारका कम्पनीहरूको सल्लाहकार रे सल्लाहकार हुनुहुन्छ। उहाँ एक राम्रो स्थापित प्रेरक वक्ता हुनुहुन्छ। उहाँ प्रमुख भारतीय कर्पोरेटहरूसँग नजिकबाट आबद्ध हुनुहुन्छ रे मानव संसाधन डोमेन रे नेतृत्व पक्षहरूमी आफ्नो प्रेरणादायी नेतृत्व रे चतुर व्यवस्थापन अन्तरदृष्टिको साथ जीवनलाई प्रेरणा रे स्पर्श गर्न जारी राख्नुहुन्छ। जनरल के.एस. थिमय्या मेमोरियल ट्रस्टले आयोजना गरेको तेस्रो स्मृति व्याख्यानमी उनले यस्तो बताएका हुन् ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=zOwRP31FMI4|title=Colonel Lalit Rai - 3rd General K.S. Thimayya Memorial Lecture|website=[[YouTube]]}}&lt;/ref&gt;

==सैन्य पुरस्कार रे सजावट==

{| style=&quot;margin:1em auto; text-align:center;&quot;
|
|[[File:Vir Chakra ribbon bar.svg|105px]]
|[[File:Wound Medal-India.svg|105px]]
|
|-
|[[File:IND Operation Vijay star.svg|105px]]
|[[File:IND Special Service Medal Ribbon.svg|105px]]
|[[File:IND Operation Vijay medal.svg|105px]]
|[[File:IND Sainya Seva Medal Ribbon.svg|105px]]
|-
|[[File:IND High Altitude Medal Ribbon.svg|105px]]
|[[File:IND 50th Anniversary Independence medal.svg|105px]]
|[[File:IND 20YearsServiceMedalRibbon.svg|105px]]
|[[File:IND 9YearsServiceMedalRibbon.svg|105px]]
|-
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:1em auto; text-align:center;&quot;
|-
|colspan=&quot;2&quot;|[[Vir Chakra]]
|colspan=&quot;2&quot;|[[Wound Medal (India)|Wound Medal]]
|-
|[[Operation Vijay Star]]
|[[Indian military decorations#Service and campaign medals|Special Service Medal]]
|[[Indian military decorations#Service and campaign medals|Operation Vijay Medal]]
|[[Indian military decorations#Service and campaign medals|Sainya Seva Medal]]
|-
|[[Indian military decorations#Service and campaign medals|High Altitude Service Medal]]
|[[Indian military decorations#Service and campaign medals|50th Anniversary of Independence Medal]]
|[[Indian military decorations#Long service awards|20 Years Long Service Medal]]
|[[Indian military decorations#Long service awards|9 Years Long Service Medal]]
|-
|}

==References==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:Rai, Lalit}}

[[श्रेणी:जीवनी]]</text>
      <sha1>3s1qj8xxmdvfmorq55jj96vdj865419</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>थोमस जेफर्सन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25121</id>
    <revision>
      <id>267942</id>
      <parentid>267929</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T20:04:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>4668</id>
      </contributor>
      <comment>Add 5 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>267942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68369" sha1="pq73802igv7zhrah9562lkmv8bocucc" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name                = थोमस जेफर्सन
| image               = Official Presidential portrait of Thomas Jefferson (by Rembrandt Peale, 1800).jpg
| caption             = आधिकारिक पोर्ट्रेट, १८००
| alt                 = Portrait of Jefferson in his late 50s with a full head of hair
| order               = तेस्रो
| office              = संयुक्त राज्य अमेरिका को राष्ट्रपति
| vicepresident       = {{plainlist|
* [[आरोन बुर]] (१८०१–१८०५)
* [[जर्ज क्लिन्टन]] (१८०५–१८०९)
}}
| term_start          = ४ मार्च १८०१
| term_end            = ४ मार्च १८०९
| predecessor         = [[जोन एडम्स]]
| successor           = [[जेम्स म्याडिसन]]
| order1              = दोस्रो
| office1             = संयुक्त राज्य अमेरिका को उपराष्ट्रपति
| president1          = [[जोन एडम्स]]
| term_start1         = ४ मार्च १७९७
| term_end1           = ४ मार्च १८०१
| predecessor1        = [[जोन एडम्स]]
| successor1          = आरोन बुर
| order2              = 
| office2             = 
| president2          = 
| term_start2         = 
| term_end2           = 
| predecessor2        = 
| successor2          = 
| order3              = 
| minister_from3      = 
| country3            = 
| appointer3          = 
| term_start3         = 
| term_end3           = 
| predecessor3        = 
| successor3          = 
| office4             = 
| appointer4          = 
| term_start4         = 
| term_end4           = 
| predecessor4        = 
| successor4          = 
| office5             = 
| term_start5         = 
| term_end5           = 
| predecessor5        = 
| successor5          = 
| order6              = 
| office6             =
| term_start6         = 
| term_end6           =
| predecessor6        = 
| successor6          = 
| office7             = 
| term_start7         =
| term_end7           = 
| predecessor7        = 
| successor7          = 
| term8               = 
| predecessor8        = 
| successor8          = 
| office9             = 
| term_start9         = 
| term_end9           = 
| predecessor9        = 
| successor9          = 
| office10            = 
| term_start10        =
| term_end10          = 
| predecessor10       = 
| successor10         =
| birth_date          = १३ अप्रिल १७४३
| birth_place         = Shadwell Plantation, Goochland (अहिले Albemarle County मा) भर्जिनिया कालोनी
| death_date          = {{death date and age|1826|7|4|1743|4|13}}
| death_place         = Monticello, Charlottesville नजिकै, भर्जिनिया, संयुक्त राज्य अमेरिका
| resting_place       = Monticello, भर्जिनिया
| party               = [[Democratic-Republican Party|Democratic-Republican]]
| spouse              = {{marriage|मार्था वेल्स|January 1, 1772|September 6, 1782|reason=died}}
| children            = 
}}

'''थोमस जेफरसन''' (अप्रिल १३, १७४३{{efn|[[Old Style]]: April 2, 1743}} – जुलाई ४, १८२६) एक अमेरिकी राजनेता, प्लान्टर, कूटनीतिज्ञ, वकिल, वास्तुकार, दार्शनिक, रे संस्थापक पिता थिए जसले सन् १८०१ देखि १८०९ सम्म संयुक्त राज्य अमेरिकाको तेस्रो राष्ट्रपतिको रूपमी सेवा गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;Morris19732&quot;&gt;{{cite book |last=Morris |first=Richard B. |author-link=Richard B. Morris |url=https://archive.org/details/sevenwhoshapedou00morr/page/n15/mode/2up |title=Seven Who Shaped Our Destiny: The Founding Fathers as Revolutionaries |publisher=Harper &amp; Row |year=1973 |isbn=978-0060904548 |page=1}}&lt;/ref&gt; उहाँ स्वतन्त्रताको घोषणाको प्राथमिक लेखक हुनुहुन्थ्यो। अमेरिकी क्रान्तिकारी युद्ध पछि रे 1801 मी राष्ट्रपति बन्नु अघि, जेफरसन जर्ज वाशिंगटनको अधीनमी राष्ट्रको पहिलो अमेरिकी राज्य सचिव रे त्यसपछि जोन एडम्सको नेतृत्वमी राष्ट्रको दोस्रो उपराष्ट्रपति थिए। जेफर्सन प्रजातन्त्र, गणतन्त्रवाद रे प्राकृतिक अधिकारका एक प्रमुख समर्थक थिए, रे उनले राज्य, राष्ट्रिय रे अन्तर्राष्ट्रिय स्तरहरूमी रचनात्मक कागजातहरू रे निर्णयहरू उत्पादन गरे।

जेफरसन भर्जिनियाको प्लान्टर वर्गको कोलोनीमी जन्मेका थिए, दास श्रममी निर्भर थिए। अमेरिकी क्रान्तिको समयमी, जेफरसनले दोस्रो महाद्वीपीय कांग्रेसमी भर्जिनियाको प्रतिनिधित्व गरे। उनले क्रान्तिकारी भर्जिनियाको दोस्रो गभर्नरको रूपमी 1779 देखि 1781 सम्म सेवा गरे।1785 मी, कांग्रेसले जेफरसन अमेरिकी मन्त्रीलाई फ्रान्समी नियुक्त गर्यो, जहाँ उनले 1785 देखि 1789 सम्म सेवा गरे। राष्ट्रपति वाशिंगटनले त्यसपछि जेफरसनलाई राष्ट्रको पहिलो सचिव नियुक्त गरे, जहाँ उनले 1790 देखि 1793 सम्म सेवा गरे। यस समयमी, 1790 को प्रारम्भमा, जेफरसन रे राजनीतिक सहयोगी जेम्स म्याडिसनले राष्ट्रको पहिलो पार्टी प्रणालीको गठनको क्रममी संघीय पार्टीको विरोध गर्न डेमोक्रेटिक-रिपब्लिकन पार्टीलाई संगठित गरे। जेफर्सन र संघीयतावादी जोन एडम्स दुवै व्यक्तिगत मित्र रे राजनीतिक प्रतिद्वन्द्वी भए।


==प्रारम्भिक जीवन रे करियर==
जेफरसनको जन्म अप्रिल १३, १७४३ (अप्रिल २, १७४३, पुरानो शैली, जुलियन क्यालेन्डर), भर्जिनियाको ब्रिटिश कालोनीमी रहेको परिवारको शेडवेल प्लान्टेसनमी भएको थियो, दस सन्तानमध्ये तेस्रो।&lt;ref&gt;[[#Tucker37|Tucker, 1837]], v. 1, p. 18.&lt;/ref&gt; उनका बुबा, पिटर जेफरसन, एक रोपनी रे सर्वेक्षक थिए जो जेफरसन चौध वर्षको हुँदा मृत्यु भयो; उनकी आमा जेन रान्डोल्फ थिइन्।{{efn|Jefferson personally showed little interest in his ancestry; on his father's side, he only knew of the existence of his grandfather.&lt;ref name=Malone5/&gt;&lt;ref name=Brodie33&gt;[[#Brodie|Brodie, 1974]], pp. 33–34.&lt;/ref&gt; Malone writes that Jefferson vaguely knew that his grandfather &quot;had a place on the Fluvanna River which he called [[Snowden Plantation|Snowden]] after a mountain in Wales near which the Jeffersons were supposed to have once lived&quot;.&lt;ref name=Malone5/&gt; See also [[Peter Jefferson#Ancestry]].}}


===शिक्षा रे प्रारम्भिक पारिवारिक जीवन===
जेफरसनले ट्युटरहरू अन्तर्गत Tuckahoe मी Randolph बच्चाहरु संग संगै आफ्नो शिक्षा शुरू गरे।&lt;ref&gt;[[#Tucker37|Tucker, 1837]], v. 1, p. 19.&lt;/ref&gt; थोमसका बुबा पिटर, जो स्वयम् सिकाएका थिए रे औपचारिक शिक्षा नपाएका पछुताउँछन्, थोमसलाई पाँच वर्षको उमेरमी अंग्रेजी विद्यालयमी भर्ना गरियो। 1752 मी, नौ वर्षको उमेरमी, उनले स्कटिश प्रेस्बिटेरियन मन्त्रीद्वारा सञ्चालित स्थानीय विद्यालयमी भाग लिए रे प्राकृतिक संसारको अध्ययन गर्न थाले, जसलाई उहाँले माया गर्न थाले। यस समयमी उनले घोडा चढ्न सिक्दै ल्याटिन, ग्रीक रे फ्रान्सेली भाषाहरू पढ्न थाले। थोमसले पनि आफ्नो बुबाको मामूली पुस्तकालयबाटी किताबहरू पढे।&lt;ref name=bowers12&gt;[[#Bowers45|Bowers, 1945]], pp. 12–13.&lt;/ref&gt;उहाँलाई 1758 देखि 1760 सम्म गोर्डन्सभिल, भर्जिनिया नजिकै रेभरेन्ड जेम्स मौरी द्वारा सिकाइएको थियो, जहाँ उनले मौरीको परिवारसँग बोर्डिङ गर्दा इतिहास, विज्ञान रे क्लासिक्सको अध्ययन गरे।&lt;ref name=bowers12/&gt;&lt;ref&gt;[[#Peterson70|Peterson, 1970]], pp. 7–9.&lt;/ref&gt; जेफर्सनले चेरोकी प्रमुख ओस्टेनाको सहित विभिन्न अमेरिकी इन्डियनहरूलाई चिनेका थिए, जो अक्सर व्यापार गर्न विलियम्सबर्ग जाने बाटोमी शेडवेलमी रोकिएका थिए।&lt;ref&gt;[[#Bowers45|Bowers, 1945]], p. 13&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[#Meacham|Meacham, 2012]], p. 36&lt;/ref&gt; विलियम्सबर्गमी, जवान जेफरसनले आफ्नो आठ वर्ष वरिष्ठ प्याट्रिक हेनरीलाई भेटे रे प्रशंसा गर्न आए, रे भायोलिन बजाउनमी साझा रुचि साझा गरे।&lt;ref&gt;[[#Bowers45|Bowers, 1945]], pp. 14–15&lt;/ref&gt;

[[File:ChristopherWrenBuilding.jpg|thumb|left|विलियम र मेरी कलेजको रेन बिल्डिंग, जहाँ जेफरसनले अध्ययन गरे]]
जेफरसन १८ वर्षको उमेरमी १७६१ मी भर्जिनियाको विलियम्सबर्गको विलियम एण्ड मेरी कलेजमा प्रवेश गरे रे विलियम स्मलसँग गणित, मेटाफिजिक्स रे दर्शनको अध्ययन गरे। 

कलेजमी आफ्नो पहिलो वर्षको दौडान, जेफरसनले पार्टीहरूमा भाग लिन रे नृत्य गर्न पर्याप्त समय बिताए रे आफ्नो खर्चमी धेरै मितव्ययी थिएनन्; दोस्रो वर्षमी, आफ्नो पहिलो वर्षमी समय रे पैसा बर्बाद गरेकोमी पछुताउँदै, उनले दिनको पन्ध्र घण्टा अध्ययन गर्न प्रतिबद्ध भए।&lt;ref&gt;[[#Bowers45|Bowers, 1945]], pp. 22–23; [[#boles|Boles, 2017]], p. 18&lt;/ref&gt; 

जेफरसनले अप्रिल १७६२ मी आफ्नो औपचारिक अध्ययन पूरा गरे।&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Wilson |first1=Gaye |title=Jefferson's Formal Education |url=https://www.monticello.org/research-education/thomas-jefferson-encyclopedia/jeffersons-formal-education/#fn-7 |website=Monticello |publisher=Thomas Jefferson Foundation |access-date=May 5, 2024}}&lt;/ref&gt; उनले आफ्नो कार्यालयमी कानून क्लर्कको रूपमी काम गर्दा Wythe को ट्यूटलेज अन्तर्गत कानून पढे।&lt;ref&gt;[[#Meacham|Meacham, 2012]], pp. 29, 39.&lt;/ref&gt; जेफरसनले विभिन्न विषयहरूमी राम्रोसँग पढेका थिए, जसमी कानून रे दर्शनसँगै इतिहास, प्राकृतिक कानून, प्राकृतिक धर्म, नैतिकता, रे कृषिलगायत विज्ञानका धेरै क्षेत्रहरू समावेश थे।


== विरासत ==

===ऐतिहासिक प्रतिष्ठा===
जेफर्सनलाई व्यक्तिगत स्वतन्त्रता, प्रजातन्त्र रे गणतन्त्रको प्रतिमाको रूपमी हेरिन्छ, स्वतन्त्रताको घोषणाको लेखक, अमेरिकी क्रान्तिको वास्तुकार, रे विज्ञान रे छात्रवृत्तिलाई प्रवर्द्धन गर्ने पुनर्जागरण व्यक्तिको रूपमी प्रशंसा गरिन्छ।&lt;ref&gt;[[#Peterson60|Peterson, 1960]], pp. 5, 67–69, 189–208, 340.&lt;/ref&gt; सहभागितामूलक लोकतन्त्र रे विस्तारित मताधिकारले उनले आफ्नो युगलाई परिभाषित गर्यो रे पछिका पुस्ताहरूका लागि मानक बन्यो।&lt;ref&gt;[[#Appleby|Appleby, 2003]], p. 149.&lt;/ref&gt; मेचमले जेफर्सन आफ्नो पहिलो अर्धशताब्दीमी लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको सबैभन्दा प्रभावशाली व्यक्तित्व थिए, राष्ट्रपतिका अनुयायीहरू जेम्स म्याडिसन, जेम्स मोनरो, एन्ड्रयू ज्याक्सन रे मार्टिन भान बुरेनले सफल भएको विचार गरे। &lt;ref&gt;[[#Meacham|Meacham, 2012]], p. xix.&lt;/ref&gt; 
1982 मी सुरु भएको राष्ट्रपति विद्वानहरूको सिएना अनुसन्धान संस्थान पोलले लगातार जेफरसनलाई पाँच उत्कृष्ट अमेरिकी राष्ट्रपतिहरू मध्ये एकको रूपमी स्थान दिएको छ,&lt;ref&gt;[[#Siena|SRI, 2010]].&lt;/ref&gt; रे अमेरिकी राजनीति विज्ञान संघका सदस्यहरूको 2015 ब्रुकिङ्स इन्स्टिच्युट पोलले उनलाई पाँचौं सबैभन्दा ठूलो राष्ट्रपतिको रूपमा स्थान दिएको छ।&lt;ref&gt;[[#Brookings|Brookings, 2015]]&lt;/ref&gt;

===स्मरण रे सम्मान===
जेफर्सनलाई भवन, मूर्तिकला, हुलाक रे मुद्राको साथ स्मारक गरिएको छ। 1920s मी, जेफरसन, जर्ज वाशिंगटन, थियोडोर रुजवेल्ट रे अब्राहम लिंकन संग, मूर्तिकार गुटजोन बोर्गलम द्वारा छनोट गरिएको थियो रे राष्ट्रपति क्याल्भिन कूलिज द्वारा दक्षिण डकोटा को ब्ल्याक हिल्स माउन्ट रशमोर मी एक ढुङ्गा राष्ट्रिय स्मारक मी चित्रण गर्न को लागी अनुमोदन गरियो।&lt;ref name=&quot;rushmore&quot;&gt;[[#Rushmore|NPS: Mt. Rushmore]]&lt;/ref&gt;

जेफरसन मेमोरियल वाशिंगटन, डीसी मी 1943 मी, जेफरसन को जन्म को 200 औं वार्षिकोत्सव मी समर्पित गरिएको थियो। मेमोरियलको भित्री भागमी रुडल्फ इभान्सले बनाएको जेफरसनको १९ फिट (६ मी) प्रतिमी रे जेफरसनका लेखहरूका अंशहरूको नक्काशी समावेश छ।


&lt;gallery widths=&quot;240&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Jefferson Memorial At Dusk 1.jpg|वाशिंगटन, डीसी मी जेफरसन मेमोरियल
File:12072012 Jefferson Memorial 04.jpg|रुडल्फ इभान्स द्वारा जेफरसन मेमोरियल प्रतिमा, 1947
File:Dean Franklin - 06.04.03 Mount Rushmore Monument (by-sa)-3 new.jpg|माउन्ट रशमोर (श्राइन अफ डेमोक्रेसी) गुटजोन बोर्गलम द्वारा। बायाँ देखि दाँया: वाशिंगटन, जेफरसन, रुजवेल्ट, रे लिंकन।
File:US $2 bill obverse series 2003 A.jpg|जेफरसन 1928 देखि 1966 सम्म रे 1976 देखि अमेरिकी दुई-डलर बिलमी चित्रित गरिएको छ।
File:Jefferson-Nickel-Unc-Obv.jpg|जेफर्सनलाई 1938 देखि अमेरिकी निकलमी चित्रण गरिएको छ।
File:1994 Thomas Jefferson 250th Anniversary Silver Dollar Obverse.jpg|1994 थॉमस जेफरसन 250 औं वार्षिकोत्सव चाँदी सिक्का
&lt;/gallery&gt;

==टिप्पणीहरू==
{{notelist}}

== उद्धरण ==
{{Reflist|22em}}

==उद्धृत कार्यहरू ==
===विद्वान अध्ययन===
{{refbegin|30em}}
* {{cite book |last=Adams |first=Herbert Baxter |author-link=Herbert Baxter Adams |year=1888 |title=Thomas Jefferson and the University of Virginia |publisher=U.S. Government Printing Office |ref=Adams88 |url=https://books.google.com/books?id=qkTPAAAAMAAJ }}
* {{cite book |last=Alexander |first=Leslie |title=Encyclopedia of African American History (American Ethnic Experience) |publisher=ABC-CLIO |ref=Alexander10 |isbn=978-1851097692 |year=2010 |url=https://books.google.com/books?id=vn0OAQAAMAAJ }}
* {{cite book |last=Ambrose |first=Stephen E. |title=Undaunted Courage: Meriwether Lewis, Thomas Jefferson, and the Opening of the American West |ref=Ambrose |publisher=Simon and Schuster |year=1996 |isbn=978-0684811079 |url=https://archive.org/details/undauntedcourag000ambr }}
* {{cite book |title=Linguistics in America 1769–1924: A Critical History |year=2006 |last=Andresen |first=Julie |publisher=[[Routledge]] |url=https://books.google.com/books?id=K67T2V0KdgQC |ref=Andresen |isbn=978-1134976119 }}
* Andrews, Stuart. &quot;Thomas Jefferson and the French Revolution&quot; ''History Today'' (May 1968), Vol. 18 Issue 5, pp.&amp;nbsp;299–306.
* {{cite book|last1=Appleby|first1=Joyce Oldham|title=Thomas Jefferson: The American Presidents Series: The 3rd President, 1801–1809|url=https://books.google.com/books?id=7hWOpH0d3E8C|year=2003|publisher=Henry Holt and Company|isbn=978-0805069242|ref=Appleby}}
&lt;!-- B --&gt;
* {{cite book |last=Bailey |first=Jeremy D. |title=Thomas Jefferson and Executive Power |publisher=Twenty-First Century Books |year=2007 |isbn=978-1139466295 |ref=Bailey2007 |url=https://books.google.com/books?id=mWu7GGgkDJUC }}
* {{cite book |last=Banner |first=James M. Jr. |title=Responses of the Presidents to Charges of Misconduct |publisher=Delacorte Press Dell Publishing Co., Inc. |editor=C. Vann Woodward |year=1974 |isbn=978-0440059233 |url=https://books.google.com/books?id=ecKHAAAAMAAJ }}
* Banning, Lance. ''The Jeffersonian persuasion: evolution of a party ideology'' (1978) [https://archive.org/details/jeffersonianpers00lanc online]
* {{cite book|last=Bassani|first=Luigi Marco|title=Liberty, State &amp; Union: The Political Theory of Thomas Jefferson|url=https://books.google.com/books?id=EBTccKPAIiAC|year=2010|publisher=Mercer University Press|isbn=978-0881461862|ref=Bassani}}
* {{Cite book |last=Bear |first=James Adam |title=Jefferson at Monticello |ref=Bear |publisher=University of Virginia Press |year=1967 |isbn=978-0813900223 |url=https://archive.org/details/jeffersonatmonti00jame }}
* {{Cite journal |last=Bear |first=James A. |title=The Last Few Days in the Life of Thomas Jefferson |journal=Magazine of Albemarle County History |volume=32 |ref=Bear74 |page=77|year=1974 |author-mask=2 }}
* {{cite book |last=Bernstein |first=Richard B. |author-link=Richard B. Bernstein |ref=Bernstein03 |isbn=978-0195181302 |title=Thomas Jefferson |publisher=Oxford University Press |year=2003 |url=https://books.google.com/books?id=4vrD1WKLicwC }}
* {{cite book |last=Bernstein |first=Richard B. |title=The Revolution of Ideas |author-mask=2 |ref=Bernstein2004 |publisher=Oxford University Press |year=2004 |isbn=978-0195143683 |url=https://books.google.com/books?id=Uh4RcHoZP0cC }}
* {{cite book |last1=Berry |first1=Trey |last2=Beasley |first2=Pam |last3=Clements |first3=Jeanne |title=The Forgotten Expedition, 1804–1805: The Louisiana Purchase Journals of Dunbar and Hunter |url=https://books.google.com/books?id=QMi2lbTqKA8C |year=2006 |publisher=LSU Press |isbn=978-0807131657 |ref=Berry }}
* {{cite book |last=Bober |first=Natalie |title=Thomas Jefferson: Draftsman of a Nation |publisher=University of Virginia Press |isbn=978-0813927329 |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=J7TePIQzpSIC |ref=Bober }}
* {{cite book |last=Boles |first=John B. |title=Jefferson: Architect of American Liberty |publisher=Basic Books,626 pages |year=2017 |url=https://books.google.com/books?id=TYbUDAAAQBAJ |ref=boles |isbn=978-0465094691 }}
* {{cite book |last=Brodie |first=Fawn |title=Thomas Jefferson: An Intimate History |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=1974 |ref=Brodie |url=https://books.google.com/books?id=c4VT7_0NbxUC |isbn=978-0393317527 }}
* {{cite book |last=Bowers |first=Claude |year=1945 |title=The Young Jefferson 1743–1789 |publisher=Houghton Mifflin Company |url=https://archive.org/details/youngjefferson17001142mbp |ref=Bowers45 }}
* {{cite book |last=Burstein |first=Andrew |isbn=978-0465008131 |title=Jefferson's Secrets: Death and Desire at Monticello |publisher=Basic Books |year=2006 |ref=Burstein2006 |url=https://books.google.com/books?id=nih3AAAAMAAJ }}
* {{cite book|last1=Burstein|first1=Andrew|last2=Isenberg|first2=Nancy|title=Madison and Jefferson|url=https://books.google.com/books?id=U1mDdccrSFsC|year=2010|publisher=Random House|isbn=978-1400067282|ref=Burstein10|author-mask=2}}
&lt;!-- C --&gt;
* {{cite book |last=Chernow |first=Ron |author-link=Ron Chernow |isbn=978-1594200090 |title=Alexander Hamilton |publisher=Penguin Press |ref=Chernow04 |year=2004 |url=https://archive.org/details/alexanderhamilto00cher }}
* {{cite book |last=Jefferson |first=Thomas |editor-first=Gilbert |editor-last=Chinard |title=The Commonplace Book of Thomas Jefferson: A Repertory of His Ideas on Government, with an Introduction and Notes by Gilbert Chinard, Volume 2 |year=1926 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1400860098 |url=https://books.google.com/books?id=2wwABAAAQBAJ |ref=chinard }}
* {{cite book |last=Cogliano |first=Francis D |isbn=978-0748624997 |title=Thomas Jefferson: Reputation and Legacy |publisher=Edinburgh University Press |year=2008 |ref=Cogliano |url=https://books.google.com/books?id=1f-wAfE0mpsC }}
* {{cite journal |last1=Cooke|ref=Cooke |first1=Jacob E. |year=1970 |title=The Compromise of 1790 |url=https://archive.org/details/sim_william-and-mary-quarterly_1970-10_27_4/page/523|journal=William and Mary Quarterly |volume=27 |issue=4 |pages=523–545 |jstor=1919703 |doi=10.2307/1919703}}
* {{cite web |last=Cunningham |first=Vinson |title=What Thomas Jefferson Could Never Understand About Jesus |url=https://www.newyorker.com/magazine/2021/01/04/what-thomas-jefferson-could-never-understand-about-jesus |website=newyorker.com |ref=Cunningham (December 28, 2020) |date=December 28, 2020 |access-date=April 28, 2022 }}
* {{cite book |last=Crawford |first=Alan Pell |title=Twilight at Monticello: The Final Years of Thomas Jefferson |publisher=Random House Digital |year=2008 |ref=Crawford2008 |url=https://archive.org/details/twilightatmontic00craw |isbn=978-1400060795 }}
* {{cite book|last=Davis|first=David Brion|ref=Davis99|title=The Problem of Slavery in the Age of Revolution, 1770–1823|url=https://books.google.com/books?id=xkAm6BKNU9MC|year=1999|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0199880836}}
* {{cite book |last=Du Bois |first=William Edward Burghardt |author-link=W. E. B. Du Bois |title=The suppression of the African slave-trade to the United States of America |publisher=Longmans, Green and Co. |year=1904 |isbn=978-0722272848 |ref=Du Bois |url=https://books.google.com/books?id=04mJJlND1ccC }}
* {{Cite journal |last=Earle |first=Edward Mead |date=1927 |title=American Interest in the Greek Cause, 1821–1827 |url=https://www.jstor.org/stable/1838110 |journal=The American Historical Review |volume=33 |issue=1 |pages=44–63 |doi=10.2307/1838110 |jstor=1838110 |issn=0002-8762 }}
* {{cite book |last1=Elkins |first1=Stanley M. |last2=McKitrick |first2=Eric L. |isbn=978-0195068900 |title=The Age of Federalism |publisher=Oxford University Press |year=1993 |ref=Elkins93 |url=https://archive.org/details/ageoffederalism00elki }}
* {{cite book |last=Ellis |first=Joseph J. |author-link=Joseph Ellis |isbn=978-0679444909 |title=American Sphinx: The Character of Thomas Jefferson |publisher=Alfred A. Knopf |year=1996 |ref=Ellis96 |url=https://books.google.com/books?id=VHV_ozRD6ycC }} [https://archive.org/details/americansphinx00jose online free]
* {{cite book |last=Ellis |first=Joseph J. |title=Thomas Jefferson: Genius of Liberty |author-mask=2 |year=2000 |publisher=Viking Studio |isbn=978-0670889334 |url=https://archive.org/details/isbn_9780670889334 |ref=Ellis00 }}
* {{cite book|last=Ellis|first=Joseph J.|title=Founding Brothers: The Revolutionary Generation|url=https://books.google.com/books?id=lsPztgGkYYgC|year=2003|publisher=Knopf Doubleday Publishing Group|isbn=978-1400077687|author-mask=2|ref=Ellis03}}
* {{cite book |last=Ellis |first=Joseph J. |author-mask=2 |isbn=978-0307263698 |title=American Creation: Triumphs and Tragedies in the Founding of the Republic |publisher=Random House LLC |year=2008 |ref=Ellis2008 |url=https://books.google.com/books?id=UpSqADt2XzwC }}
* {{cite book |last=Ferling |first=John |author-link=John E. Ferling |isbn=978-0195134094 |title=Setting the World Ablaze: Washington, Adams, Jefferson, and the American Revolution |publisher=Oxford University Press |year=2000 |ref=Ferling2000 |url=https://archive.org/details/settingworldabla00john }}
* {{cite book |last=Ferling |first=John |author-mask=2 |title=Adams vs. Jefferson: The Tumultuous Election of 1800 |year=2004 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195167719 |ref=Ferling04 |url=https://archive.org/details/adamsvsjefferson00ferl }}
* {{Cite journal |last=Finkelman |first=Paul |author-link=Paul Finkelman|title=Evading the Ordinance: The Persistence of Bondage in Indiana and Illinois |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-early-republic_spring-1989_9_1/page/21 |journal=Journal of the Early Republic |doi=10.2307/3123523 |year=1989 |ref=Finkelman1989 |volume=9 |issue=1 |pages=21–51 |jstor=3123523 }}
* {{cite book|editor-last=Finkelman|editor-first=Paul|ref=Finkelman2006|title=The Encyclopedia of American Civil Liberties A-F Index|publisher=Taylor &amp; Francis Group|volume=1|year=2006|url=https://books.google.com/books?id=UVgKAgAAQBAJ|isbn=978-1135947040}}
* {{cite magazine|last=Finkelman|first=Paul|title=Thomas Jefferson and Antislavery: The Myth Goes On|url=http://www.studythepast.com/4333_spring12/materials/thomas%20jefferson%20and%20antislavery%20_%20the%20myth%20goes%20on%20_%20paul%20finkelman.pdf|magazine=The Virginia Magazine of History and Biography|publisher=Virginia Historical Society|volume=102|number=2|pages=193–228|date=April 1994|ref=Finkelman1994}}
* {{cite journal|ref=Foster |last1=Foster |first1=Eugene A.|date=November 5, 1998 |title=Jefferson fathered slave's last child |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1998-11-05_396_6706/page/27 |journal=Nature |volume= 396|issue=6706 |pages=27–28 |doi=10.1038/23835 |display-authors=etal |pmid=9817200|bibcode=1998Natur.396...27F |s2cid=4424562 }}
* {{cite encyclopedia |year=2003 |encyclopedia=International Encyclopedia of Linguistics |url=https://books.google.com/books?id=sl_dDVctycgC |editor-first=William J. |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195139778 |editor-last=Frawley |ref=Frawley |title=International Encyclopedia of Linguistics: 4-Volume Set }}
* {{cite book|last=Freehling|first=William W.|title=The Louisiana Purchase and American Expansion, 1803–1898 The Louisiana Purchase and the Coming of the Civil War|pages=69–82|editor-first1=Sanford|editor-last1=Levinson|editor-first2=Bartholomew H.|editor-last2=Sparrow|publisher=Rowman &amp; Littlefield Publishers, Inc.|ref=Freehling05|date=2005|isbn=978-0742549838|url=https://books.google.com/books?id=ayINMX_RtkEC}}
* {{cite book |last=Freeman|first=Joanne B.|author-link=Joanne B. Freeman|ref=Freeman1|title=The Cambridge Companion to Thomas Jefferson|editor-first=Frank|editor-last=Shuffelton| publisher=Cambridge University Press|year=2008|isbn=978-0521867313}}
* Gish, Dustin, and Daniel Klinghard. ''Thomas Jefferson and the Science of Republican Government: A Political Biography of Notes on the State of Virginia'' (Cambridge University Press, 2017) [https://www.amazon.com/Thomas-Jefferson-Science-Republican-Government/dp/1107157366/ excerpt].
* {{cite book |last=Fremont-Barnes |first=Gregory |title=The Wars of the Barbary Pirates: To the Shores of Tripoli – The Rise of the US Navy and Marines |publisher=Osprey Publishing |year=2006 |isbn=978-1846030307 |ref=Fremont-Barnes |url=https://books.google.com/books?id=fQJI5cX-klYC }}
* {{cite book|last1=Golden|first1=James L.|last2=Golden|first2=Alan L.|title=Thomas Jefferson and the Rhetoric of Virtue|url=https://books.google.com/books?id=0_P7VTCiGv4C&amp;pg=PA60|year=2002|publisher=Rowman &amp; Littlefield|ref=Golden|isbn=978-0742520806}}
* {{cite book |last=Gordon-Reed |first=Annette |isbn=978-0813916989 |title=Thomas Jefferson and Sally Hemings: An American Controversy |author-link=Annette Gordon-Reed |publisher=University Press of Virginia |year=1997 |ref=Reed97 |url=https://books.google.com/books?id=hk86gGtn8sUC }}
* {{cite book |title=The Hemingses of Monticello: An American Family |first=Annette |last=Gordon-Reed |year=2008 |author-mask=2 |publisher=W. W. Norton &amp; Company |isbn=978-0393064773 |ref=Gordon08 |url=https://books.google.com/books?id=0rucDU2Xa6gC }}
* {{cite web |last=Gordon-Reed |first=Annette |title=Thomas Jefferson's Vision of Equality Was Not All-Inclusive. But It Was Transformative |url=https://time.com/5783989/thomas-jefferson-all-men-created-equal/ |ref=Gordon-Reed (February 20, 2020) |date=February 20, 2020 |access-date=March 11, 2022 |archive-date=March 12, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312062603/https://time.com/5783989/thomas-jefferson-all-men-created-equal/ |url-status=dead }}
* {{cite book |last=Greider |first=William |title=Who Will Tell the People |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-1439128749 |year=2010 |ref=Greider2010 |url=https://books.google.com/books?id=-7JU3Xk3NTgC }}
* {{cite book |last=Halliday |first=E. M. |isbn=978-0060197933 |title=Understanding Thomas Jefferson |publisher=Harper Collins |year=2009 |ref=Halliday09 |url=https://archive.org/details/understandingtho00hall }}
* {{Cite journal |url=https://www.researchgate.net/publication/296815536 |title=Autobiography and Archive: Franklin, Jefferson, and the Revised Self |last=Hamelman |first=Steven |date=January 1, 2002 |journal=Midwest Quarterly |ref=self }}
* {{cite book|last=Harrison|first=John Houston|title=Settlers by the Long Grey Trail: Some Pioneers to Old Augusta County, Virginia, and Their Descendants of the Family of Harrison and Allied Lines|url=https://books.google.com/books?id=v6S01V7Ho08C|year=1935|publisher=Genealogical Publishing Com|isbn=978-0806306643|ref=Harrison}}
* {{cite book |last=Hart |first=Charles Henry |ref=Hart |title=Browere's Life Masks of Great Americans |publisher=De Vinne Press for Doubleday and McClure Company |year=1899 |url=https://books.google.com/books?id=WE5IAAAAMAAJ }}
* {{cite book |last=Hayes |first=Kevin J. |isbn=978-0195307580 |title=The Road to Monticello: The Life and Mind of Thomas Jefferson |publisher=Oxford University Press |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=MFSm22FPS-sC |ref=Hayes }}
* {{cite book |title=The Unfinished Revolution: Education and Politics in the Thought of Thomas Jefferson |last=Hellenbrand |first=Harold |publisher=Associated University Presse |year=1990 |isbn=978-0874133707 |url=https://books.google.com/books?id=a8rnKqvaiYMC |ref=Hellenbrand }}
* {{cite book |last=Helo |first=Ari |title=Thomas Jefferson's Ethics and the Politics of Human Progress: The Morality of a Slaveholder |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |url=https://books.google.com/books?id=6EM0AgAAQBAJ |ref=Helo |isbn=978-1107435551 }}
* {{cite book |last=Hendricks |first=Nancy |title=America's First Ladies |url=https://archive.org/details/americasfirstlad0000hend |publisher=ABC-CLIO, LLC |date=2015 |isbn=978-1610698832 }}
* {{cite book |title=From Colony to Superpower: U.S. Foreign Relations since 1776 |last=Herring |first=George C. |year=2008 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199743773 |url=https://books.google.com/books?id=fODT-qOVoiIC }}
* {{cite book|last=Hogan|first=Pendleton|title=The Lawn: A Guide to Jefferson's University|url=https://archive.org/details/lawnguidetojeffe00hoga|year=1987|publisher=University Press of Virginia|isbn=978-0813911090|ref=Hogan87}}
* {{cite book|last=Howe|first=Daniel Walker|title=Making the American Self: Jonathan Edwards to Abraham Lincoln|url=https://books.google.com/books?id=Z4cEPMc7OkcC|year=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0199740796|ref=Howe09}}
* {{Cite book |last=Hyland |first=William G |title=In Defense of Thomas Jefferson: The Sally Hemings Sex Scandal |publisher=Carolina Academic Press |year=2009 |isbn=978-0890890851 |url=https://books.google.com/books?id=BjtCG8vVQEEC |ref=Hyland2009 }}
* {{Cite thesis |last=Jacavone |first=Jared |date=2017 |title=The Paid Vote: America's Neutrality During the Greek War for Independence |url=https://digitalcommons.uri.edu/theses/1011 |type=MA thesis |publisher=University of Rhode Island |doi=10.23860/thesis-jacavone-jared-2017 |doi-access=free }}
* {{cite book |first=Lawrence S. |last=Kaplan |year=1999 |title=Thomas Jefferson: Westward the Course of Empire |publisher=Rowman &amp; Littlefield |isbn=978-0842026307 |url=https://books.google.com/books?id=zYauSvP9j40C |ref=Kaplan }}
* {{Cite book |last1=Kaufman |first1=Will |url=https://books.google.com/books?id=HbBbn3x7PZsC |title=Britain and the Americas: Culture, Politics, and History |last2=Macpherson |first2=Heidi Slettedahl |date=2005 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-431-8 |language=en }}
* {{cite book|last=Keyssar|first=Alexander|url=https://books.google.com/books?id=UijIgQP0xF8C|title=The Right to Vote: The Contested History of Democracy in the United States|publisher=Basic Books|year=2009|isbn=978-0465010141|ref=Keyssar}}
* {{cite book |last=Maier |first=Pauline |author-link=Pauline Maier |ref=Maier |isbn=978-0679454922 |title=American Scripture: Making the Declaration of Independence |publisher=Knopf |url=https://archive.org/details/americanscriptur00maie |year=1997 }}
* {{cite book |chapter=Jefferson, Thomas |title=Dictionary of American Biography |chapter-url=https://archive.org/stream/dictionaryofamer10ilamer#page/17/mode/1up |editor=Malone, Dumas |editor-link=Dumas Malone |pages=17–35 |year=1933 |volume=10 |publisher=Charles Scribner's Sons |ref=Malone1933 }}
* [[Dumas Malone|Malone, Dumas]]. ''Jefferson'' (6 vol. 1948–1981)
** {{cite book |last=Malone |first=Dumas |author-mask=2 |oclc=1823927 |title=Jefferson, The Virginian |volume=1|series=[[Jefferson and His Time]] |publisher=Little Brown |year=1948 |ref=Malone48}}, [[:iarchive:jeffersonhistime01malo|Ebook]]
** {{cite book|last=Malone|first=Dumas|author-link=Dumas Malone|author-mask=2|title=Jefferson and the Rights of Man|volume=2|publisher=Little Brown|year=1951|ref=Malone51|series=[[Jefferson and His Time]]}}
** {{cite book |last=Malone |first=Dumas |author-mask=2 |title=Jefferson and the Ordeal of Liberty |volume=3 |series=[[Jefferson and His Time]] |publisher=Little, Brown |year=1962 |isbn=978-0316544757 |ref=Malone62 |url=https://books.google.com/books?id=EzwR7AeEbMsC }}
** {{cite book|last=Malone|first=Dumas|author-mask=2|title=Jefferson the President: First Term, 1801–1805|volume=4|publisher=Little Brown|year=1970|series=[[Jefferson and His Time]]|ref=Malone70}}
** {{cite book |last=Malone |first=Dumas |author-mask=2 |ref=Malone74 |oclc=1929523 |title=Jefferson the President: Second Term, 1805–1809 |volume=5 |series=[[Jefferson and His Time]] |publisher=Little Brown |year=1974}}
** {{cite book |last=Malone |first=Dumas |author-mask=2 |isbn=978-0316544788 |title=The Sage of Monticello |volume=6 |series=[[Jefferson and His Time]] |publisher=Little Brown |year=1981 |url=https://archive.org/details/sageofmonticello00malo |ref=Malone81 }}
* {{cite book|last=Mapp|first=Alf J.|title=Jefferson: Passionate Pilgrim|publisher=Rowman &amp; Littlefield|year=1991|url=https://books.google.com/books?id=COoWAQAACAAJ|isbn=978-0517098882|ref=Mapp}}
* {{Cite book |last=Mayer |first=David N. |title=The Constitutional Thought of Thomas Jefferson (Constitutionalism and Democracy) |publisher=University of Virginia Press |year=1994 |isbn=978-0813914855 |url=https://books.google.com/books?id=2CQQAQAAMAAJ |ref=Mayer2 }}
* {{cite book |last=McCullough |first=David |ref=McCullough |isbn=978-1471104527 |title=John Adams |publisher=Simon &amp; Schuster |url=https://books.google.com/books?id=s-sTrTHz8oMC |year=2001 }}
* {{cite book |last=McDonald |first=Robert M. S. |ref=McDonald |isbn=978-0813922980 |title=Thomas Jefferson's Military Academy: Founding West Point |series=Jeffersonian America |publisher=University of Virginia Press |year=2004 |url=https://books.google.com/books?id=-Ry8MfiPuM8C }}
* {{cite book |last=McEwan |first=Barbara |isbn=978-0899506333 |title=Thomas Jefferson, Farmer |publisher=McFarland |year=1991 |ref=McEwan |url=https://books.google.com/books?id=vvR2AAAAMAAJ }}
* {{cite book |last=Meacham |first=Jon |author-link=Jon Meacham |title=Thomas Jefferson: The Art of Power |publisher=Random House LLC |year=2012 |isbn=978-0679645368 |url=https://archive.org/details/thomasjeffersona0000meac/mode/2up |ref=Meacham }}
* {{cite book |last=Meacham |first=Jon |title=Thomas Jefferson: The Art of Power |publisher=Random House Trade Paperbacks |date=2013 |isbn=978-0812979480 |format=Paperback |author-mask=2 |url=https://books.google.com/books?id=7QBwDwAAQBAJ }}
* {{cite book |last=Miller |first=John Chester |isbn=978-0452005303 |title=The Wolf by the Ears: Thomas Jefferson and Slavery |publisher=University of Virginia Press |year=1980 |url=https://books.google.com/books?id=f8uPu4CwaicC |ref=Miller80 }}
* {{cite book |last=Miller |first=Robert J. |isbn=978-0803215986 |title=Native America, Discovered and Conquered: Thomas Jefferson, Lewis &amp; Clark, and Manifest Destiny |publisher=University of Nebraska Press |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=ccnP7tWU7hwC |ref=Miller08 }}
* Mott, Frank Luther. (1943) ''Jefferson and the press'' (LSU Press) [https://archive.org/details/jeffersonpress0000mott/page/n2/mode/thumb online]
* {{cite book|last=Onuf|first=Peters S.|title=Jefferson's Empire: The Language of American Nationhood|url=https://books.google.com/books?id=lyj04Yksc1kC&amp;pg=PA73|year=2000|publisher=U of Virginia Press|ref=Onuf2000|isbn=978-0813922041}}
* {{cite book |title=The Mind of Thomas Jefferson |first=Peter S. |last=Onuf |publisher=University of Virginia Press |year=2007 |isbn=978-0813926117 |ref=Onuf07 |url=https://books.google.com/books?id=VB4m0M6nn2sC |author-mask=2 }}
* {{cite book |last=Peterson |first=Merrill D. |title=The Jefferson Image in the American Mind |year=1960 |publisher=University of Virginia Press |isbn=978-0813918518 |ref=Peterson60 |url=https://books.google.com/books?id=0QNrZoAgGAsC }}
* {{cite book |last=Peterson |first=Merrill D. |author-link=Merrill D. Peterson |isbn=978-0195000542 |author-mask=2 |title=Thomas Jefferson and the New Nation; a Biography |publisher=Oxford University Press |year=1970 |ref=Peterson70 |url=https://books.google.com/books?id=XcOXEb0O4-UC }}
* {{cite book |last=Peterson |first=Merrill D. |author-mask=2 |chapter=Thomas Jefferson |editor-last=Graff |editor-first=Henry |title=The Presidents: A Reference History |url=https://archive.org/details/presidentsrefere00graf |edition=7th |publisher=Charles Scribner's Sons|year=2002 |pages=[https://archive.org/details/presidentsrefere00graf/page/39 39]–56 |ref=Peterson2002}}
* {{cite encyclopedia |year=1997 |title=Northwest Ordinance (1787) |encyclopedia=The Historical Encyclopedia of World Slavery |publisher=ABC-CLIO |url=https://books.google.com/books?id=ATq5_6h2AT0C&amp;pg=PA474 |last=Phillips |first=Julieanne |editor-first=Junius |editor-last=Rodriguez |editor-link=Junius Rodriguez |pages=473–474 |ref=Phillips |isbn=978-0874368857 }}
* {{Cite book |last=Randall |first=Willard Sterne |title=Thomas Jefferson: A Life |ref=Randall |publisher=Harper Collins |year=1994 |isbn=978-0060976170 |url=https://archive.org/details/thomasjeffersonl00rand }}, popular history; weak after 1790.
* {{Cite magazine |last=Randall |first=Willard Sterne |title=Thomas Jefferson Takes A Vacation |url=https://www.americanheritage.com/thomas-jefferson-takes-vacation |magazine=American Heritage |volume=47 |issue=4 |date=1996 |ref=Randall 1996 }}
* {{cite book |last=Rodriguez |first=Junius |title=The Louisiana Purchase: a historical and geographical encyclopedia |publisher=ABC-CLIO |year=2002 |isbn=978-1576071885 |ref=Rodriguez |url=https://books.google.com/books?id=Qs7GAwwdzyQC }}
* {{cite book |last=Stewart |first=John J. |year=1997 |title=Thomas Jefferson: Forerunner to the Restoration |publisher=Cedar Fort |isbn=978-0-88290-605-8 |url=https://archive.org/details/thomasjeffersonf0000stew/page/39/mode/1up |ref=Stewart97 }}
* {{cite book|last=Sheehan|first=Bernard|title=Seeds of Extinction: Jeffersonian Philanthropy and the American Indian|publisher=W. W. Norton &amp; Company|year=1974|isbn=978-0393007169|ref=Sheehan74|url=https://books.google.com/books?id=0zKAg9_ZOs0C}}
* {{cite book |last=Scythes |first=James |title=The Encyclopedia of the Wars of the Early American Republic, 1783–1812 A Political, Social, and Military History |editor-first=Spencer C. |editor-last=Tucker |publisher=ABC-CLIO|year=2014|isbn=978-1598841565|ref=Scythes1}}
* {{cite book|last=Shuffelton|first=Frank|ref=Shuffelton|chapter=Introduction|editor=Jefferson, Thomas.|title=Notes on the State of Virginia|publisher=Penguin|year=1974|isbn=978-0140436679|chapter-url=https://books.google.com/books?id=9aHawVmF_lgC|url=https://archive.org/details/notesonstateofv000jeff}}
* {{cite book |title=Encyclopedia of African American Politics |first=Robert C. |last=Smith |url=https://books.google.com/books?id=Kb0sFxQ6yHoC |publisher=Infobase Publishing, 433 pages |year=2003 |ref=Smith2003 |isbn=978-1438130194 }}
* {{Cite book |last=Tucker |first=George |author-link=George Tucker (politician) |title=The Life of Thomas Jefferson, Third President of the United States; 2 vol. |url=https://archive.org/details/bub_gb_h65RYUvwsREC |publisher=Carey, Lea &amp; Blanchard |year=1837|ref=Tucker37}}
* {{cite book |last=Tucker |first=Robert W. |author-mask=2 |title=Empire of Liberty: The Statecraft of Thomas Jefferson |publisher=Cogliano Press |year=1990 |ref=Tucker90 |url=https://books.google.com/books?id=Y0EFEU0BEe8C |isbn=978-0198022763 }}
* {{cite book |editor-last=Urofsky |editor-first=Melvin I. |title=Biographical Encyclopedia of the Supreme Court: The Lives and Legal Philosophies of the Justices |publisher=CQ Press |year=2006 |ref=Urofsky |url=https://books.google.com/books?id=4V12AwAAQBAJ |isbn=978-1452267289 }}
* {{cite book |title=Master of the Mountain: Thomas Jefferson and his slaves |url=https://archive.org/details/masterofmountain0000wien |last=Wiencek |first=Henry |author-link=Henry Wiencek |year=2012 |publisher=Macmillan |ref=Wiencek12}}
* {{cite book |title=The Rise of American Democracy |url=https://archive.org/details/isbn_9780739469736 |last=Wilentz |first=Sean|author-link=Sean Wilentz |year=2005 |ref=Wilentz |pages=[https://archive.org/details/isbn_9780739469736/page/108 108]–111 |publisher=W. W. Norton &amp; Company|isbn=978-0393058208}}
* {{cite book |last=Wilson |first=Steven Harmon |title=The U.S. Justice System: Law and constitution in early America |publisher=ABC-CLIO |year=2012 |url=https://books.google.com/books?id=Snia9Kt7rokC |ref=Wilson2012 |isbn=978-1598843040 }}
* {{cite book |last=Wood |first=Gordon S |author-link=Gordon S. Wood |isbn=978-1594200939 |title=Revolutionary Characters: What Made the Founders Different |publisher=Penguin Press |year=2006 |ref=Wood2006 |url=https://archive.org/details/revolutionarycha00gord }}
* {{cite book |last=Wood |first=Gordon S |author-mask=2 |isbn=978-0195039146 |title=Empire of Liberty: A History of the Early Republic, 1789–1815 |publisher=Oxford University Press |year=2010 |ref=Wood2010 |url=https://archive.org/details/empireoflibertyh00wood }}
* {{cite book |last=Wood |first=Gordon S. |author-mask=2 |isbn=978-1594202902 |title=The Idea of America: Reflections on the Birth of the United States |publisher=Penguin Press |year=2011 |url=https://archive.org/details/ideaofamericaref00wood_0 |ref=Wood2011 }}
{{Refend}}

===थोमस जेफरसन फाउन्डेसन स्रोत===
{{Refbegin|30em}}
* {{cite web|publisher=Thomas Jefferson Foundation|url=https://www.monticello.org/site/research-and-collections/american-philosophical-society|title=American Philosophical Society|access-date=July 25, 2016|ref=TJFAPS}}
* {{cite web|publisher=Thomas Jefferson Foundation|url=https://www.monticello.org/site/jefferson/coded-messages|title=Coded Messages|access-date=July 22, 2016|ref=TJFCode|archive-date=August 20, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160820162554/https://www.monticello.org/site/jefferson/coded-messages|url-status=dead}}
* {{cite web|publisher=Thomas Jefferson Foundation|url=https://www.monticello.org/site/research-and-collections/embargo-1807|title=Embargo of 1807|access-date=July 22, 2016|ref=TJFEmbargo}}
* {{cite web|publisher=Thomas Jefferson Foundation|url=https://www.monticello.org/site/jefferson/i-rise-sun|title=I Rise with the Sun|access-date=July 22, 2016|ref=TJFRise|archive-date=August 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160801125705/https://www.monticello.org/site/jefferson/i-rise-sun|url-status=dead}}
* {{cite web |publisher=Thomas Jefferson Foundation |url=https://www.monticello.org/site/research-and-collections/italy#Language |title=Italy – Language |access-date=July 25, 2016 |ref=TJFItaly }}
* {{cite web|publisher=Thomas Jefferson Foundation|url=https://www.monticello.org/site/jefferson/james-madison|title=James Madison|access-date=July 22, 2016|ref=TJFMadison|archive-date=August 14, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160814132006/https://www.monticello.org/site/jefferson/james-madison|url-status=dead}}
* {{cite web|publisher=Thomas Jefferson Foundation|url=https://www.monticello.org/slavery-at-monticello/liberty-slavery/jeffersons-antislavery-actions|title=Jefferson's Antislavery Actions|access-date=July 24, 2016|ref=TJFAntiSlaveryActions}}
* {{cite web |url=https://www.monticello.org/site/research-and-collections/jeffersons-religious-beliefs |title=Jefferson's Religious Beliefs |publisher=Thomas Jefferson Foundation |access-date=April 26, 2022 |ref=Jefferson's Religious Beliefs }}
* {{cite web|publisher=Thomas Jefferson Foundation|url=https://www.monticello.org/site/research-and-collections/maria-cosway-engraving|title=Maria Cosway (Engraving)|access-date=July 21, 2016|ref=TJFMariaCosway}}
* {{cite web|publisher=Thomas Jefferson Foundation|url=https://www.monticello.org/site/plantation-and-slavery/minority-report-monticello-research-committee-thomas-jefferson-and-sally|title=Minority Report of the Monticello Research Committee on Thomas Jefferson and Sally Hemings|access-date=July 25, 2016|ref=TJFMinority|archive-date=August 9, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160809221202/https://www.monticello.org/site/plantation-and-slavery/minority-report-monticello-research-committee-thomas-jefferson-and-sally|url-status=dead}}
* {{cite web |publisher=Thomas Jefferson Foundation |url=https://www.monticello.org/site/house-and-gardens/monticello-house-faq#when |title=Monticello construction chronology |access-date=July 17, 2016 |ref=TJFHouseConstruction |archive-date=August 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820121330/https://www.monticello.org/site/house-and-gardens/monticello-house-faq#when |url-status=dead }}
* {{cite web |publisher=Thomas Jefferson Foundation |url=https://www.monticello.org/site/house-and-gardens/monticello-house-faq#who |title=Monticello (House) FAQ – Who built the house? |access-date=July 17, 2016 |ref=TJFSlaveBuilders |archive-date=August 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820121330/https://www.monticello.org/site/house-and-gardens/monticello-house-faq#who |url-status=dead }}
* {{cite web |publisher=Thomas Jefferson Foundation |url=https://www.monticello.org/site/plantation-and-slavery/nailery |title=Nailery |access-date=July 24, 2016 |ref=TJFNailery |archive-date=August 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820140204/https://www.monticello.org/site/plantation-and-slavery/nailery |url-status=dead }}
* {{cite web |publisher=Thomas Jefferson Foundation |url=https://www.monticello.org/site/jefferson/president-jefferson-and-indian-nations |title=President Jefferson and the Indian Nations |access-date=July 22, 2016 |ref=TJFIndian Nations |archive-date=November 1, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161101081707/https://www.monticello.org/site/jefferson/president-jefferson-and-indian-nations |url-status=dead }}
* {{cite web |publisher=Thomas Jefferson Foundation |url=https://www.monticello.org/site/research-and-collections/public-speaking |title=Public Speaking |access-date=July 25, 2016 |ref=TJFSpeaking }}
* {{cite web|publisher=Thomas Jefferson Foundation|url=https://www.monticello.org/site/jefferson/quotations-slavery-and-emancipation-0|title=Quotations on Slavery and Emancipation|access-date=July 24, 2016|ref=TJFSlaveryQuotes|archive-url=https://web.archive.org/web/20160820182518/https://www.monticello.org/site/jefferson/quotations-slavery-and-emancipation-0|archive-date=August 20, 2016|url-status=dead}}
* {{cite web|publisher=Thomas Jefferson Foundation|url=https://www.monticello.org/site/plantation-and-slavery/vi-conclusions|title=Report of the Research Committee on Thomas Jefferson and Sally Hemings – Conclusions|access-date=July 25, 2016|ref=TJFConclusions|archive-date=August 20, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160820164342/https://www.monticello.org/site/plantation-and-slavery/vi-conclusions|url-status=dead}}
* {{cite web |publisher=Thomas Jefferson Foundation |url=https://www.monticello.org/site/house-and-gardens/sale-monticello |title=Sale of Monticello |access-date=July 16, 2016 |ref=TJFSale |archive-date=August 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820131517/https://www.monticello.org/site/house-and-gardens/sale-monticello |url-status=dead }}
* {{cite web |publisher=Thomas Jefferson Foundation |url=https://www.monticello.org/site/plantation-and-slavery/slave-dwellings |title=Slave Dwellings |access-date=July 16, 2016 |ref=TJFSlaveDwellings |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304054218/https://www.monticello.org/site/plantation-and-slavery/slave-dwellings |archive-date=March 4, 2016 |url-status=dead }}
* {{cite web |publisher=Thomas Jefferson Foundation |url=https://www.monticello.org/site/plantation-and-slavery/frequently-asked-questions-about-slavery-monticello |title=Slavery at Monticello FAQ – Property |access-date=July 24, 2016 |ref=TJFSlaveryFAQ |archive-date=August 9, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160809203651/https://www.monticello.org/site/plantation-and-slavery/frequently-asked-questions-about-slavery-monticello |url-status=dead }}
* {{cite web |publisher=Thomas Jefferson Foundation |url=https://www.monticello.org/site/plantation-and-slavery/work |title=Slavery at Monticello FAQ – Work |access-date=July 24, 2016 |ref=TJFSlaveryWork |archive-date=August 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820144647/https://www.monticello.org/site/plantation-and-slavery/work |url-status=dead }}
* {{cite web|publisher=Thomas Jefferson Foundation|url=https://www.monticello.org/site/research-and-collections/spanish-language|title=Spanish Language|access-date=July 25, 2016|ref=TJFSpanish}}
* {{cite web|url=https://www.monticello.org/site/jefferson/thomas-jefferson-brief-biography|title=Thomas Jefferson: A Brief Biography|publisher=Thomas Jefferson Foundation|access-date=July 24, 2016|ref=TJFBio}}
* {{cite web|url=https://www.monticello.org/site/plantation-and-slavery/thomas-jefferson-and-sally-hemings-brief-account|title=Thomas Jefferson and Sally Hemings: A Brief Account|publisher=Thomas Jefferson Foundation|access-date=July 25, 2016|ref=TJFSally|archive-date=March 26, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190326130952/https://www.monticello.org/site/plantation-and-slavery/thomas-jefferson-and-sally-hemings-brief-account|url-status=dead}}
* {{cite web|url=https://www.monticello.org/site/plantation-and-slavery/thomas-jefferson-and-slavery|title=Thomas Jefferson and Slavery|publisher=Thomas Jefferson Foundation|access-date=May 5, 2016|ref=TJFslavery|archive-date=March 26, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160326154550/https://www.monticello.org/site/plantation-and-slavery/thomas-jefferson-and-slavery|url-status=dead}}
* {{cite web|publisher=Thomas Jefferson Foundation|url=https://www.monticello.org/site/jefferson/thomas-jeffersons-enlightenment-and-american-indians|title=Thomas Jefferson's Enlightenment and American Indians|access-date=July 20, 2016|ref=TJFEnlightenment|archive-date=March 6, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306212254/https://www.monticello.org/site/jefferson/thomas-jeffersons-enlightenment-and-american-indians|url-status=dead}}
* {{cite web|publisher=Thomas Jefferson Foundation|url=https://www.monticello.org/site/research-and-collections/jeffersons-religious-beliefs|title=Thomas Jefferson's Religious Beliefs|access-date=July 24, 2016|ref=TJFReligion}}
{{Refend}}

===प्राथमिक स्रोतहरू===
{{Refbegin|30em}}
* [https://jeffersonpapers.princeton.edu/ ''The Papers of Thomas Jefferson, '' – the Princeton University Press edition of the correspondence and papers; vol 1 appeared in 1950; vol 41 (covering part of 1803) appeared in 2014.]
** [https://founders.archives.gov/about &quot;Founders Online,&quot; searchable edition]
* {{cite web |url=http://press-pubs.uchicago.edu/founders/documents/v1ch8s41.html |ref=UCP |title=Thomas Jefferson, Resolutions Relative to the Alien and Sedition Acts |last=Jefferson|first=Thomas|date=November 10, 1798 |work=The Founder's Constitution |publisher=University of Chicago Press |access-date=November 2, 2015 }}
* {{cite book|first=Jefferson|last=Thomas|title=Autobiography of Thomas Jefferson 1743–1790|url=https://archive.org/stream/autobiographyoft00jeff#page/n5/mode/2up|ref=#Bio|date=1914|publisher=G.P. Putnam's Sons}}
* {{cite web|url=https://guides.lib.virginia.edu/TJ |title=Thomas Jefferson|publisher=University of Virginia Library|access-date=September 2, 2009|ref=UVALibrary}}
* {{cite book|first=Thomas|last=Jefferson|title=The Life and Writings of Thomas Jefferson|url=https://books.google.com/books?id=niMWAAAAYAAJ&amp;pg=PA265|year=1900|pages=265–266 |ref=morals}}
* {{cite book |title=Notes on the State of Virginia |year=1853 |publisher=J.W. Randolph |first=Thomas |last=Jefferson |author-mask=2 |ref=Jeff_Notes|url=https://books.google.com/books?id=DTWttRSMtbYC}} (Note: This was Jefferson's only book; numerous editions)
* {{cite book |last=Peterson |first=Merrill D. |title=The Portable Thomas Jefferson |author-mask=2 |ref=Peterson77 |year=1977 |publisher=Penguin Press |isbn=978-1101127667|url=https://books.google.com/books?id=1hbAavG-aLEC}}
* {{cite book |last1=Yarbrough |first1=Jean M.|last2=Jefferson |first2=Thomas |year=2006 |title=The Essential Jefferson |publisher=Hackett Publishing|isbn=978-1603843782 |ref=Yarbrough2006 |url=https://books.google.com/books?id=iQGA8iIpZxQC}}
{{Refend}}

===वेब साइट स्रोत===
{{Refbegin|30em}}
* {{cite web |title=Gathering Voices: Thomas Jefferson and Native America |publisher=American Philosophical Society |access-date=August 11, 2016 |url=http://apsmuseum.org/jefferson-and-native-america/ |ref=apsmuseum |archive-url=https://web.archive.org/web/20160813155430/http://www.apsmuseum.org/jefferson-and-native-america/ |archive-date=August 13, 2016 |url-status=dead }}
* {{cite web |title=Thomas Jefferson to Horatio G. Spafford, 17 March 1814 |url=https://founders.archives.gov/documents/Jefferson/03-07-02-0167 |publisher=U.S. Government: National Archives |ref=archives |access-date=March 25, 2019 }}
* {{cite web |title=American President: A Reference Resource |publisher=University of Virginia: Miller Center |access-date=August 26, 2014 |url=http://millercenter.org/president/jefferson/essays/biography/print |ref=Miller |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826120146/http://millercenter.org/president/jefferson/essays/biography/print |archive-date=August 26, 2014 }}
* {{cite web |url=https://jeffersondnastudy.com/background-dna-study/ |title=The Jefferson-Hemings DNA Study |first=Herbert |last=Barger |publisher=Jefferson DNA Study Group |access-date=April 4, 2012 |ref=Barger |date=October 15, 2008 }}
* {{cite web |url=https://www.nps.gov/moru/learn/historyculture/carving-history.htm |title=Carving History |work=Mount Rushmore National Memorial |publisher=National Park Service |access-date=April 1, 2012 |ref=Rushmore }}
* {{cite web |last=De Witte |first=Melissa |title=When Thomas Jefferson penned 'all men are created equal,' he did not mean individual equality, says Stanford scholar |url=https://news.stanford.edu/stories/2020/07/meaning-declaration-independence-changed-time |publisher=StandfordReport |date=July 1, 2020 |ref=De Witte (2020) |access-date=October 4, 2024 }}
* {{cite web|last=Finkelman|first=Paul|work=[[The New York Times]]|title=The Monster of Monticello|date=November 30, 2012|url=https://www.nytimes.com/2012/12/01/opinion/the-real-thomas-jefferson.html|ref=Finkelman2012|access-date=May 5, 2016}}
* {{cite web|title=5-cent Jefferson|date=May 16, 2006|last=Haimann|first=Alexander T.|publisher=Arago, Smithsonian Institution|access-date=November 6, 2015|url=https://arago.si.edu/category_2027783.html|ref=Arago}}
* {{cite web |url=https://www.loc.gov/exhibits/jefferson/jefflib.html |title=Jefferson's library |publisher=Library of Congress |access-date=October 25, 2015 |ref=Library |date=April 24, 2000 }}
* {{cite web |url=https://www.usmint.gov/learn/coin-and-medal-programs?action=circnickel |title=Jefferson Nickel |ref=Nickel |publisher=U.S. Mint |access-date=November 6, 2015 }}
* {{cite web |url=http://www.virginia.edu/academicalvillage/vision.html |title=Jefferson's Vision of the Academical Village |publisher=University of Virginia |date=October 14, 2010 |access-date=November 5, 2015 |ref=UVa2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151225033224/http://www.virginia.edu/academicalvillage/vision.html |archive-date=December 25, 2015 }}
* {{cite web |title=Martha Wayles Skelton Jefferson |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/about/first-ladies/marthajefferson |access-date=October 3, 2011 |via=[[NARA|National Archives]] |work=[[whitehouse.gov]] |ref=Skelton }}
* {{cite web |url=http://www.americanancestors.org/StaticContent/articles?searchby=author&amp;subquery=Gary%20Boyd%20Roberts&amp;id=1090 |title=The Royal Descents of Jane Pierce, Alice and Edith Roosevelt, Helen Taft, Eleanor Roosevelt, and Barbara Bush |last=Roberts |first=Gary Boyd |date=April–May 1993 |website=American Ancestors |publisher=New England Historic Genealogical Society |access-date=October 29, 2015 |ref=Roberts93 }}
* {{cite web |url=http://www.brookings.edu/blogs/fixgov/posts/2015/02/13-obama-measuring-presidential-greatness-vaughn-rottinghaus |title=Measuring Obama against the great presidents |last1=Rottinghaus |first1=Brandon |last2=Vaughn |first2=Justin S. |date=February 13, 2015 |publisher=Brookings Institution |access-date=October 30, 2015 |ref=Brookings }}
* {{cite web |url=http://www.tjheritage.org/newscomfiles/front_matter_and_report.pdf |title=The Jefferson Hemings Controversy – Report of The Scholars Commission: Summary |pages=8–9, 11, 15–17 |orig-date=2001 |date=2011 |publisher=Thomas Jefferson Heritage Society |access-date=July 26, 2016 |ref=TJHS |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918172601/http://www.tjheritage.org/newscomfiles/front_matter_and_report.pdf |archive-date=September 18, 2016 }}
* {{cite web |url=http://www.siena.edu/pages/179.asp?item=2566 |title=Siena Poll: American Presidents |date=July 6, 2010 |publisher=Siena Research Institute |ref=Siena |access-date=October 30, 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100706090046/http://www.siena.edu/pages/179.asp?item=2566 |archive-date=July 6, 2010 }}
* {{cite web | title=Thomas Jefferson: Biography | url=http://www.nps.gov/jeff/learn/historyculture/thomas-jefferson.htm | publisher=National Park Service | access-date=August 1, 2007 | ref=NPS }}
* {{cite web |url=http://memory.loc.gov/ammem/collections/jefferson_papers/mtjtime1.html |title=The Thomas Jefferson Papers Timeline: 1743–1827 |access-date=July 19, 2009 |ref=LOCpapers }}
* {{cite web |url=http://www.usmint.gov/mint_programs/$1coin/?action=jefferson |title=Thomas Jefferson Presidential $1 Coin |ref=TJCoin |publisher=U.S. Mint |access-date=November 6, 2015 |archive-date=August 11, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160811040903/http://www.usmint.gov/mint_programs/$1coin/?action=jefferson |url-status=dead }}
* {{cite web |url=http://www.moneyfactory.gov/uscurrency/2note.html |ref=2note |title=U.S. Currency: $2 Note |publisher=U.S. Bureau of Engraving and Printing |access-date=November 6, 2015 }}
* {{cite web |title=The Life and Morals of Jesus of Nazareth |url=http://etext.lib.virginia.edu/toc/modeng/public/JefJesu.html |year=1820 |access-date=August 12, 2010 |ref=Jesus }}
* {{Cite web |title=Bookquick/&quot;The Autobiography of Thomas Jefferson, 1743–1790&quot; {{!}} Penn Current |url=http://www.upenn.edu/pennnews/current/node/2526 |access-date=December 12, 2015 |ref=Bio |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208071801/http://www.upenn.edu/pennnews/current/node/2526 |archive-date=December 8, 2015 }}
* {{cite web |title=Jefferson Thomas and the Practice of_Law, Three cases |last=Konig |first=David T. |url=http://www.encyclopediavirginia.org/Jefferson_Thomas_and_the_Practice_of_Law#its4%20Jefferson%20Thomas%20Jefferson%20and%20the%20Practice%20of%20Law%20Three%20Cases |access-date=January 28, 2016 |ref=Konig1 |archive-date=January 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160131032052/http://www.encyclopediavirginia.org/Jefferson_Thomas_and_the_Practice_of_Law#its4%20Jefferson%20Thomas%20Jefferson%20and%20the%20Practice%20of%20Law%20Three%20Cases |url-status=dead }}
* {{cite web|title=The Burr Conspiracy|url=http://www.pbs.org/wgbh/amex/duel/sfeature/burrconspiracy.html|publisher=PBS American Experience|date=2000|ref=TBC 2000|access-date=May 23, 2016}}
* {{cite web |title=Thomas Jefferson and the Issue of Character |year=1992 |last=Wilson |first=Douglas L. |website=[[The Atlantic]] |access-date=May 22, 2016 |url=https://www.theatlantic.com/past/docs/issues/96oct/obrien/charactr.htm |ref=Wilson16 }}
* {{cite web|title=Thomas Jefferson's descendants unite over a troubled past|url=https://www.cbsnews.com/news/thomas-jefferson-sally-hemings-descendants-unite-over-a-troubled-past/|work=CBS News|date=February 14, 2019|access-date=September 24, 2020|ref={{sfnRef|CBSNews2019}}}}
* {{cite web |title=Thomas Jefferson and Sally Hemings A Brief Account |url=https://www.monticello.org/thomas-jefferson/jefferson-slavery/thomas-jefferson-and-sally-hemings-a-brief-account/ |access-date=October 4, 2020 |website=monticello.org |ref={{sfnRef|Thomas Jefferson and Sally Hemings A Brief Account}} }}
* {{cite web|last=Peter|first=Carlson|title=The Bible According to Thomas Jefferson|url=https://www.historynet.com/bible-according-thomas-jefferson/|website=historynet.com|date=September 27, 2017|access-date=May 14, 2022|ref=Carlson (September 27, 2017)}}
{{refend}}

{{Authority control}}

{{Commonscat|Thomas Jefferson}}

==यो पनि हेर्नुहोस्==
[[श्रेणी:अमेरिकाका राष्ट्रपतिहरू]]
[[श्रेणी:अमेरिकी राजनीतिज्ञहरू]]
[[श्रेणी:जीवनी]]
[[श्रेणी:विश्वका चर्चित व्यक्तित्वहरू]]</text>
      <sha1>pq73802igv7zhrah9562lkmv8bocucc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>चीनको क्रान्ति, सन् १९११</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25936</id>
    <revision>
      <id>267946</id>
      <parentid>264218</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T20:06:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>4668</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>267946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14108" sha1="qc6cn36nok1x2i82fd6jtlv0e0apo5w" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict
| conflict          = Xinhai Revolution&lt;br /&gt;{{nobold|{{lang|zh-hant|辛亥革命}}}}
| partof            = [[Anti-Qing sentiment|Anti-Qing Movements]]
| image             = Xinhai Revolution in Shanghai.jpg
| image_size        = 360px
| caption           = [[Nanjing Road]] (Nanking Road) in Shanghai after the [[#Shanghai Armed Uprising|Shanghai Uprising]], hung with the [[Five Races Under One Union]] flags then used by the revolutionaries in Shanghai and Northern China.
| date              = [[Wuchang Uprising|{{start date|df=y|1911|10|10}}]]&amp;nbsp;– {{end date|df=y|1912|2|12}}&lt;br /&gt;({{Age in years, months, weeks and days|month1=10|day1=10|year1=1911|month2=02|day2=12|year2=1912}})
| place             = [[Qing dynasty|China]]
| casus             = [[Brganx uprising]]
| result            = Revolutionaries victory
* [[Imperial Edict of the Abdication of the Qing Emperor|Abdication]] of the [[Puyi|Xuantong Emperor]]
* [[चिङ वंश]]को पतन 
* चिनियाँ साम्राज्यको अन्त्य 
* चिनियाँ राजतन्त्रको अन्त्य
* चिनियाँ गणतन्त्रको स्थापना 
* चीनमा अस्थिरता
* Self-proclaimed secession of [[Bogd Khanate of Mongolia|Outer Mongolia]], [[Uryankhay Republic|Tannu Uriankhai]], and [[Tibet (1912–1951)|Tibet]]
| combatant1        = {{flagicon|Qing dynasty}} '''[[Qing dynasty|Government]]'''
* {{flagicon|Qing dynasty}} [[Military of the Qing dynasty|Chinese Armed Forces]]
** [[File:Beiyang star.svg|25px]] [[Beiyang Army]]
* {{Flagicon|Qing dynasty}} [[Royalist Party]]{{sfnp|Kit-ching|1978|pp=49–52}}
| combatant2        = {{flagicon|China|1912}}{{flagicon image|Naval Jack of the Republic of China.svg}} [[Revolution|'''Revolutionaries''']]
* {{flagicon|China|1912}} [[Republic of China (1912–1949)|Republic of China]]
* {{flagicon image|Naval Jack of the Republic of China.svg}} [[Tongmenghui]]
* {{flagicon image|Chinese-army Wuhan flag (1911-1928) 18 dots.svg}} [[Hubei]] [[Wuchang Uprising|Military Government]]
* [[Gelaohui]]
* [[Tiandihui]]
* Regional officials and [[List of warlords and military cliques in the Warlord Era|warlords]]
----
[[Separatism|'''Separatists''']]
* {{flagicon image|Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg|border}} [[Bogd Khanate of Mongolia|Outer Mongolia]]
* {{flagicon|Tibet}} [[Tibet (1912–1951)|Tibet]]
* [[File:Flag of Uriankhai (1918-1921).svg|25px|border]] [[Uryankhay Republic|Tuva]]
| commander1        = {{Flagdeco|Qing dynasty}} [[Puyi|'''Xuantong Emperor''']]&lt;br /&gt;{{Flagdeco|Qing dynasty}} [[Empress Dowager Longyu]]&lt;br /&gt;{{Flagdeco|Qing dynasty}} [[Zaifeng, Prince Chun|Zaifeng]], [[Prince Chun (醇)|Prince Chun]]&lt;br /&gt;{{Flagdeco|Qing dynasty}} [[Yuan Shikai]]&lt;br /&gt;{{Flagdeco|Qing dynasty}} [[Feng Guozhang]]&lt;br /&gt;{{Flagdeco|Qing Dynasty}} [[Ma Anliang]]&lt;br /&gt;{{Flagdeco|Qing dynasty}} [[Duan Qirui]]&lt;br /&gt;{{Flagdeco|Qing dynasty}} [[Zhang Zuolin]]&lt;br /&gt;{{Flagdeco|Qing dynasty}} [[Yang Zengxin]]&lt;br /&gt;{{Flagdeco|Qing Dynasty}} [[Zhao Erfeng]]&lt;br /&gt;{{Flagdeco|Qing dynasty}} [[Ma Qi]]&lt;br /&gt;Various other [[nobility|nobles]] of the [[Qing dynasty]]
| commander2        = {{flagicon image|Naval Jack of the Republic of China.svg}} '''[[Sun Yat-sen]]'''&lt;br /&gt;{{flagicon image|Naval Jack of the Republic of China.svg}} [[Chiang Kai-shek]]&lt;br /&gt;{{flagicon image|Naval Jack of the Republic of China.svg}} [[Huang Xing]]&lt;br /&gt;{{flagicon image|Chinese-army Wuhan flag (1911-1928) 18 dots.svg}} [[Li Yuanhong]]&lt;br /&gt;{{flagicon image|Naval Jack of the Republic of China.svg}} [[Song Jiaoren]]&lt;br /&gt;{{flagicon image|Naval Jack of the Republic of China.svg}} [[Chen Qimei]]&lt;br /&gt;{{flagicon image|Naval Jack of the Republic of China.svg}} [[Cai E|Cai Genyin]]&lt;br /&gt;{{flagicon image|Naval Jack of the Republic of China.svg}} [[Hu Hanmin]]
----
{{flagicon image|Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg|border}} [[Tögs-Ochiryn Namnansüren]]&lt;br /&gt;{{flagicon|Tibet}} [[13th Dalai Lama|Thubten Gyatso]]&lt;br /&gt;{{flagicon|Tibet}} [[Tsarong]]&lt;br /&gt;[[File:Flag of Uriankhai (1918-1921).svg|25px|border]] [[Oyun Ölzey-Ochur oglu Kombu-Dorzhu]]
| strength1         = 200,000
| strength2         = 100,000
----
unknown
| casualties1       = ~170,000
| casualties2       = ~50,000
----
unknown
}}
{{Infobox Chinese
|pic = Xinhai Revolution (Chinese characters).svg
|piccap = &quot;Xinhai Revolution&quot; in Chinese characters
|picupright = 0.8
|c = 辛亥革命
|p = Xīnhài gémìng
|w = Hsin&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;-hai&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; kê&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;-ming&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
|mi = {{IPAc-cmn|x|in|1|.|h|ai|4|-|g|e|2|.|m|ing|4}}
|j = San1-hoi6 gaak3-ming6
|y = Sān-hoih gaak-mihng
|ci = {{IPAc-yue|s|an|1|.|h|oi|6|-|g|aak|3|m|ing|6}}
|poj = Sin-hāi kek-bēng
|l = &quot;Xinhai ([[sexagenary cycle|stem-branch]]) revolution&quot;
|image2 =Yuan Shikai sworn in as Provisional President - 10 March 1912.jpg
|caption2 = [[Yuan Shikai]] sworn in as Provisional President of the Republic of China, in Beijing
}}
'''चीनको १९११ को क्रान्ति'''को नतिजा स्वरुप चीनको अन्तिम राजवंश ([[चिङ वंश|चिङ राजवंश]])को अन्त्य भयो र [[ताइवान|गणतन्त्र चीन]]को स्थापना भयो। यो एक निकै  ठूलो घटना थियो। पछिल्लो तीन सय वर्ष देखि शासनमा रहेको चिङ वंशको समाप्ति यसै क्रान्तिबाट भयो। [[बीसौँ शताब्दी|बिसौं शताब्दी]]मा चीन एशियाको प्रथम देश थियो, जहाँ गणतान्त्रिक सरकारको स्थापना भएको थियो। चीनका क्रान्तिकारिअनले फ्रान्सेली क्रान्तिकारीअनको अनुकरण गरे रे राजतन्त्रको बिदाइ अर्या।

येका सफलताले चिनियाँ राजतन्त्रको पतन, चीनमी 2,132 वर्षको शाही शासनको अन्त्य रे 276 वर्षको किंग राजवंशको अन्त्य रे चीनको प्रारम्भिक गणतन्त्र युगको सुरुवात।&lt;ref name=&quot;xb1&quot;&gt;Li, Xiaobing. [2007] (2007). ''A History of the Modern Chinese Army''. University Press of Kentucky. {{ISBN|0-8131-2438-7}}, {{ISBN|978-0-8131-2438-4}}. pp. 13, 26–27.&lt;/ref&gt;

==पृष्ठभुमि ==
[[File:Da qing di guo quan tu - btv1b531099163 (06 of 37).jpg|thumb|upright=1.2|सन् १९०५ मी चिङ साम्राज्यको नक्सा]]
{{Multiple image
| align             = right
| direction         = horizontal
| header_align      = left/right/center
| footer            = ४७ वर्षसम्म दरबार राजनीति नियन्त्रण अद्दा महारानी डोवागर सिक्सी (बायाँ, १८३५–१९०८), रे १८७५ बठे आफ्नो मृत्युसम्म छिङ राजवंशमी शासन अद्दा गुआङ्सु सम्राट (दायाँ, १८७१–१९०८)
| footer_align      = left/right/center
| image1            = Empress-Dowager-Cixi1.jpg
| width1            = 140
| image2            = Postcard of Emperor Guangxu.jpg
| width2            = 142
| total_width       = 300
}}
{{Multiple image
| align             = right
| direction         = horizontal
| header_align      = left/right/center
| footer            = काङ युवेई (बायाँ, १८५८–१९२७) र लिआङ किचाओ (१८७३–१९२९) जो निर्वासनमा भागे, रे तान सिटोङ (दायाँ, १८६५–१८९८) लाई मृत्युदण्ड दिइयो। १९११ को क्रान्ति पछा, लिआङ गणतन्त्र चीनको न्यायमन्त्री बन्या। काङ एक राजतन्त्रवादी रयाः रे १९१७ मी अन्तिम छिङ सम्राट पुयीलाई पुनर्स्थापित अद्दु समर्थन अर्या।
| footer_align      = left/right/center
| image1            = Kang Youwei circa 1905.jpg
| width1            = 125
| image2            = MinistroDeJusticiaLiangQichao.jpg
| width2            = 122
| image3            = Tansitong.jpg
| width3            = 91
| total_width       = 400
}}

सन् १८४२ को [[पहिलो अफिम युद्ध]]मी पश्चिमासंग पराजित भयापछा, परम्परावादी दरबारी संस्कृतिले सुधारका प्रयासअनलाई बाधा पुर्‍यायो रे स्थानीय अधिकारीअनलाई अधिकार सुम्पन चाहेनन्। सन् १८६० का [[दोस्रो अफिम युद्ध]]मी पराजय भोगेपछा, किङ राजवंशले आत्म-सुदृढीकरण अभियान मार्फत पश्चिमी प्रविधिहरू अपनाएर आधुनिकीकरणको प्रयास सुरु गरे। ताइपिङ बिद्रोह (१८५१-१८६४), नियाअन बिद्रोह (१८५१-१८६८), प्यान्थे बिद्रोह (१८५६-१८७३), र डुङान बिद्रोह (१८६२-१८७७) मा, दरबार स्थानीय अधिकारीहरूले खडा गरेको सेनामा निर्भर थियो। {{sfn|Wang|1998|pp=106, 344}} पश्चिमी नौसेना र हतियार प्रविधि आयातमा सापेक्षिक सफलताको एक पुस्ता पछि, १८९५ मा पहिलो चीन-जापानी युद्धमा पराजय अझ अपमानजनक थियो र धेरैलाई संस्थागत परिवर्तनको आवश्यकतामा विश्वस्त गरायो।&lt;ref name=&quot;Bevir&quot;&gt;{{Cite book |last=Bevir |first=Mark |title=Encyclopedia of Political Theory |url=https://archive.org/details/encyclopediaofpo0002unse_o9y7 |publisher=Sage |year=2010 |isbn=978-1-4129-5865-3 |location=Thousand Oaks, CA |page=168}}&lt;/ref&gt; दरबारले युआन शिकाईको नेतृत्वमा नयाँ सेना स्थापना गर्‍यो, र धेरैले निष्कर्ष निकाले कि प्राविधिक रे व्यावसायिक प्रगति सफल हुनको लागि चिनियाँ समाजलाई लै आधुनिकीकरण अद्दु आवश्यक छ।

१८९८ मी, गुआङ्सु सम्राटले काङ युवेई रे लियाङ किचाओ जस्ता सुधारकहरूतर्फ ध्यान खिचे, जइले जापानमी भयाः सुधारअनबठे भौत हदसम्म प्रेरित कार्यक्रम प्रस्ताव गर्या। उनले शिक्षा, सैन्य रे अर्थतन्त्रमी आधारभूत सुधारको प्रस्ताव राख्या, जइलाई सय दिनको सुधार भणिन्थ्यो। &lt;ref name=&quot;Bevir&quot; /&gt; महारानी डोवागर सिक्सीको नेतृत्वमी भयाः पुरातनवादी विद्रोहले सुधार अचानक रद्द गर्यो।&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Chang |first1=Kang-i Sun |author-link1=Kang-i Sun Chang |title=The Cambridge History of Chinese Literature |last2=Owen |first2=Stephen |author-link2=Stephen Owen (academic) |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2010 |isbn=978-0-5211-1677-0 |volume=2 |page=441}}&lt;/ref&gt; सम्राटलाई जुन १८९८ मी घरमै नजरबन्दमी राखिया थ्योः, जाँ उन १९०८ मी आफनो मृत्यु नहोउन्ज्या सम्म रयाः।{{sfn|Wang|1998|pp=106, 344}} सुधारक काङ र लियाङ मृत्युदण्डबाट बच्न आफैं निर्वासनमा लगे। युआन जस्ता अधिकारीअनको समर्थनमी १९०८ मी उनरो मृत्यु नहोउन्जेलसम्म महारानी डोवागरले नीति नियन्त्रण गरिन्। महारानी डोवागरद्वारा प्रोत्साहित गरिया बक्सर विद्रोहमी विदेशीअन रे चिनियाँ ईसाईअनमाथि आक्रमणले १९०० मी बेइजिङमी दोसरो विदेशी आक्रमणलाई निम्त्यायो।

==सन्दर्भअन==
{{reflist}}

==भाईराकडिअन==

[[श्रेणी:चीन देश]]
[[श्रेणी:चीनिया क्रान्तिअन]]</text>
      <sha1>qc6cn36nok1x2i82fd6jtlv0e0apo5w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भारत माता</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26016</id>
    <revision>
      <id>267959</id>
      <parentid>264386</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T20:12:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>4668</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>267959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2566" sha1="9kzdh02ff2nm6qeadba768klosgv5ci" xml:space="preserve">[[File:Bharat Mata by Abanindranath Tagore.jpg|thumb|right|अबनिन्द्रनाथ टैगोरले बनायाः भारत माता (1871-1951)]]
'''भारत माता''' माता [[देवी]]का रूपमी [[भारत]]को एक राष्ट्रिय व्यक्तित्व हो। दृश्य कलामी उनलाई [[रातो]] वा भगवा रङको साणी लगाइया रे भारतको राष्ट्रिय झण्डा बोक्या चित्रण गरिइया छ। उन कबै [[कमल]]मी उभिन्छिन् रे [[सिंह]]का साथमी हुन्छिन्।&lt;ref name=&quot;mcgregor&quot;&gt;{{cite book|last=McGregor|first=R. S.|chapter=bhārat|title=Oxford Hindi-English Dictionary|url=https://archive.org/details/oxfordhindiengli00mcgr_0|publisher=Oxford University Press|year=1993}}&lt;/ref&gt;

यद्यपि प्राचीन संस्कृत साहित्यमी [[जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी|मातृभूमि रे मातृभूमिलाई कबैलैऽ स्वर्ग है बढता उच्च स्थानमी राखियाः थ्योः]], रे मातृ देवी, भारत माताका विचार १९ औं शताब्दीको अन्ततिरको हो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://scroll.in/article/805990/far-from-being-eternal-bharat-mata-is-only-a-little-more-than-100-years-old|title=Far from being eternal, Bharat Mata is only a little more than 100 years old}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Roche 2016&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.livemint.com/Politics/lSOX1BWMcgypBUV8mUb8cJ/The-origins-of-Bharat-Mata.html|title=The origins of Bharat Mata|last=Roche|first=Elizabeth|date=17 March 2016|website=livemint.com/|access-date=22 March 2017}}&lt;/ref&gt;

== यो लै हेर ==
* [[महात्मा गान्धी]]

== सन्दर्भ सामग्रीअन ==
{{सन्दर्भसूची}}

== भाईरा कडिअन ==


[[श्रेणी:भारतीय स्वतन्त्रता सङ्ग्राम]]
[[श्रेणी:महात्मा गान्धी एडिटाथन २०२५]]
[[श्रेणी:महात्मा गान्धी एडिटाथन २०२५ मी बनाया लेखअन]]</text>
      <sha1>9kzdh02ff2nm6qeadba768klosgv5ci</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बर्बेरी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26347</id>
    <revision>
      <id>267963</id>
      <parentid>265436</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T20:16:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>4668</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>267963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27508" sha1="5sz9rj2jokew5p405h504nz34s1we4i" xml:space="preserve">{{Use dmy dates|date=February 2020}}
&lt;!-- कृपया यसलाई हटाउनुहोस् नगर्नुहोस्, किनभने धेरै अंग्रेजी बोलीमा यी दुई समान उच्चारण हुन्छन् र सजिलै भ्रमित हुन सक्छन् --&gt;
{{Infobox company
| name = Burberry Group plc
| logo = [[File:Logo Burberry 01.svg|frameless|class=skin-invert]]
| image = Burberry - Store (51396234449).jpg
| image_alt = म्यानह्याटनको ५औं एभेन्यूमा Burberry स्थान
| image_caption = Burberry को मुख्य [[boutique]] स्टोर [[Fifth Avenue]] मा [[Midtown Manhattan]]
| image_size = 290px
| type = [[Public limited company|सार्वजनिक लिमिटेड कम्पनी]]
| traded_as = {{lse|BRBY}}&lt;br&gt;[[FTSE 100 Index|FTSE 100 सदस्य]]
| founder = [[Thomas Burberry]]
| foundation = {{Start date and age|1856}} मा [[Basingstoke]], इङ्ल्याण्ड
| locations = 418 (2022)
| area_served = विश्वव्यापी
| key_people = {{ubl|class=nowrap|[[Gerry Murphy (businessman)|Gerry Murphy]] ([[chairperson]])&lt;ref&gt;{{cite web |title=Fashion house Burberry appoints Gerry Murphy as chairman |url=https://www.ft.com/content/5f7b9202-3f12-11e8-b7e0-52972418fec4 |work=[[Financial Times]] |access-date=5 May 2023 |date=13 April 2018}}&lt;/ref&gt;|Joshua Schulman ([[Chief executive officer|CEO]])|[[Daniel Lee (designer)|Daniel Lee]] ([[Chief creative officer|CCO]])&lt;ref&gt;{{cite news |last=Scott |first=Fiona Sinclair |date=21 February 2023 |title=Burberry's Daniel Lee makes his big debut at London Fashion Week |url=https://www.cnn.com/style/article/burberry-daniel-lee-debut-collection-london-fashion-week/index.html |publisher=[[CNN]]}}&lt;/ref&gt;}}
| ISIN = {{ISIN|sl=n|pl=y|GB0031743007}}
| industry = [[Fashion industry|फेसन]]
| location = [[London]], इङ्ल्याण्ड, यूके
| products = {{flatlist|
* तयार लगाउने लुगा (Ready-to-wear)
* ह्यान्डब्याग
* छालाका सामानहरू
* जुत्ता
}}
| services = 
| revenue = {{decrease}} [[Pound sterling|£]]2,461 मिलियन (2025)&lt;ref name=&quot;ar&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.burberryplc.com/content/dam/burberryplc/corporate/oar/oar-2024-2025/annual-report-2024-25.pdf|title=Annual Report 2024/25|publisher=Burberry|access-date=30 December 2025}}&lt;/ref&gt;
| revenue_year = 
| operating_income = {{decrease}} -£3 मिलियन (2025)&lt;ref name=&quot;ar&quot;/&gt;
| income_year = 
| net_income = {{decrease}} -£75 मिलियन (2025)&lt;ref name=&quot;ar&quot;/&gt;
| net_income_year = 
| assets = {{increase}} £3,427 मिलियन (2025)&lt;ref name=&quot;ar&quot;/&gt;
| assets_year = 
| equity = {{decrease}} £921 मिलियन (2025)&lt;ref name=&quot;ar&quot;/&gt;
| equity_year = 
| num_employees = {{decrease}} 8,701 (2025)&lt;ref name=&quot;ar&quot;/&gt;
| num_employees_year =
| parent = 
| subsid = 
| homepage = {{URL|https://burberry.com}}
| footnotes = 
}}

'''Burberry Group plc''' ब्रिटिश [[Luxury goods|लक्जरी]] [[fashion house|फेसन हाउस]] हो, जुन सन् 1856 मा [[Thomas Burberry]] द्वारा स्थापना गरिएको थियो र यसको मुख्यालय [[London]], इङ्ल्याण्डमा रहेको छ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-10-09 |title=Burberry: The History and Heritage of the Iconic Luxury Brand |url=https://luxity.co.za/history-of-burberry/ |access-date=2022-02-25 |website=Luxity |language=en-ZA}}&lt;/ref&gt; यसले [[ready to wear]] कपडा, [[trench coat]], छालाका सामानहरू र जुत्ताको डिजाइन र वितरण गर्छ। यो [[London Stock Exchange]] मा सूचीकृत छ र [[FTSE 100 Index]] को सदस्य कम्पनी हो।

==इतिहास==
===सुरुवाती वर्षहरू===

====१९औं शताब्दी====
Burberry को स्थापना सन् 1856 मा भयो, जब २१ वर्षका [[Thomas Burberry]], जो पहिले एक कपडाकर्मीका शिष्य थिए, ले आफ्नो स्टोर [[Basingstoke]], Hampshire, इङ्ल्याण्डमा खोल्नु भयो।&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.burberryplc.com/about_burberry/company-history |title=''Burberry History'' |publisher=Burberryplc.com |access-date=4 January 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150622090514/http://www.burberryplc.com/about_burberry/company-history |archive-date=22 June 2015  }}&lt;/ref&gt; सन् 1870 सम्ममा, कम्पनीले बाहिरी पोशाक (outdoor attire) को विकासमा केन्द्रित भएर आफ्नो पहिचान बनाइसकेको थियो।&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; सन् 1879 मा, Burberry ले आफ्नो ब्रान्डमा [[gabardine]] प्रस्तुत गर्‍यो, जुन एक मजबुत, पानी प्रतिरोधी र छातीमा सजिलै सास फेर्न मिल्ने कपडा हो, जसमा धागो बुन्नु अघि पानी प्रतिरोधी बनाइन्छ।&lt;ref&gt;{{cite news|last=Chastain|first=Sue|date=4 December 1985|url=https://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/25081026.html?dids=25081026:25081026&amp;FMT=ABS&amp;FMTS=ABS:FT&amp;type=current&amp;date=Dec+04%2C+1985&amp;author=Sue+Chastain%2C+Knight-Ridder+Newspapers&amp;pub=Chicago+Tribune+(pre-1997+Fulltext)&amp;desc=TRENCHANT+COAT+CUFFS+MAY+FRAY+AND+BUTTONS+MAY+POP%2C+BUT+A+TRUE+BELIEVER+WON%27T+ABANDON+HIS+BURBERRY.&amp;pqatl=google|title=Trenchant coat cuffs may fray and buttons may pop but a true believer won't abandon his Burberry|newspaper=[[Chicago Tribune]]|page=40|access-date=15 March 2015|archive-date=5 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105234155/http://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/25081026.html?dids=25081026%3A25081026&amp;FMT=ABS&amp;FMTS=ABS%3AFT&amp;type=current&amp;date=Dec+04%2C+1985&amp;author=Sue+Chastain%2C+Knight-Ridder+Newspapers&amp;pub=Chicago+Tribune+%28pre-1997+Fulltext%29&amp;desc=TRENCHANT+COAT+CUFFS+MAY+FRAY+AND+BUTTONS+MAY+POP%2C+BUT+A+TRUE+BELIEVER+WON%27T+ABANDON+HIS+BURBERRY.&amp;pqatl=google|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; सन् 1891 मा, Burberry ले [[the Haymarket]], लन्डनमा अर्को स्टोर खोले।&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;

====२०औं शताब्दी====
[[File:Burberry pattern.svg|thumb|left|upright=0.6|Burberry check]]
सन् 1901 मा, Burberry को घोडसवार शूरवीर (Equestrian Knight) लोगो विकास गरियो, जसमा ल्याटिन शब्द &quot;Prorsum&quot; प्रयोग गरिएको थियो, जसको अर्थ &quot;अगाडि&quot; हुन्छ, र यसलाई 1909 मा ट्रेडमार्कको रूपमा दर्ता गरिएको थियो।&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; सन् 1911 मा, कम्पनीले [[Roald Amundsen]], जो [[South Pole]] पुग्ने पहिलो व्यक्ति थिए, र [[Ernest Shackleton]], जसले सन् 1914 मा एन्टार्कटिक क्रस गर्ने अभियान नेतृत्व गरेका थिए, का लागि पोशाक उपलब्ध गरायो।&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; सन् 1924 मा [[George Mallory]] ले [[Mount Everest]] आरोहणको प्रयास गर्दा Burberry को gabardine ज्याकेट लगाएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite news |date=3 October 2011 |title=Mallory and Irvine: Should we solve Everest's mystery? |work=[[BBC News]] |publisher= |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-15123551 |access-date=9 March 2014}}&lt;/ref&gt;

सेनाको आवश्यकतालाई ध्यानमा राखेर अनुकूलित &quot;[[trench coat]]&quot;&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; पहिलो विश्व युद्धको समयमा जन्मिएको थियो; यो ब्रिटिश अधिकृतहरूले खाल्डोहरूमा लगाएका थिए।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Burberry trench coat: a style pioneer |url=https://www.theweek.co.uk/90884/burberry-trench-coat-a-style-pioneer?amp |website=The Week UK |date=11 January 2018 |access-date=1 May 2023 |language=en}}&lt;/ref&gt; युद्धपछि, यो सर्वसाधारणमा लोकप्रिय भयो।&lt;ref&gt;{{cite magazine |title=The fascinating history of the Burberry trench coat – and the best styles to buy now |url=https://www.harpersbazaar.com/uk/fashion/a41964443/burberry-trench-coat/ |magazine=[[Harper's BAZAAR]] |access-date=1 May 2023 |date=21 February 2023}}&lt;/ref&gt;

[[File:Burberry Factory, Basingstoke.jpg|thumb|right|सन् 1918 मा [[Basingstoke]] मा ट्रेन्च कोट उत्पादन गर्ने Burberry कारखाना]]
Burberry check कम्तीमा सन् 1920 देखि प्रयोग भइरहेको छ, मुख्य रूपमा यसको ट्रेन्च कोटहरूको भित्री परत (lining) मा।&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; सेलिब्रिटी मोटरसाइकल सवारी बहिनीहरू [[Betty and Nancy Debenham]] ले सन् 1920 मा ट्रेन्च कोट लगाएर यात्रा र रेसिङ गरेका थिए र आफ्नो 1928 पुस्तक ''Motor-Cycling for Women'' मा यस पोशाकको सिफारिस गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last=Walker |first=Harriet |date=2023-07-28 |title=How Burberry dressed Britain's female thrill-seekers |newspaper=[[The Times]] |language=en |url=https://www.thetimes.com/life-style/article/burberry-aviation-fashion-times-luxury-lrv0c9vw3 |access-date=2023-07-29 |issn=0140-0460}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Debenham |first=Betty &amp; Nancy |title=Motorcycling for Women 1928: A Book for the Lady Driver, Sidecar Passenger and Pillion Rider}}&lt;/ref&gt;  

Burberry ले विशेष रूपमा विमान यात्रा पोशाक पनि डिजाइन गर्‍यो। उनीहरूले [[Mrs Victor Bruce]] का लागि 1930 को विश्व भ्रमण यात्रा र जापान उडानको लागि पोशाक उपलब्ध गराए। उनले उडानका लागि बाहिर पानी प्रतिरोधी gabardine र भित्रीतर्फ tweed भएको उल्टिने कोट लगाएकी थिइन्, जसले सार्वजनिक ध्यान आकर्षित गर्दा डिसेम्बर गर्दा स्मार्ट लुक प्रदान गर्थ्यो।&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;  

सन् 1937 मा, [[A. E. Clouston]] र [[Betty Kirby-Green]] ले ''The Burberry'' विमानमा लन्डनदेखि केप टाउन सम्मको सबैभन्दा छिटो फर्कने उडानको विश्व रेकर्ड तोडे, जुन विमान ब्रान्डले प्रायोजन गरेको थियो।&lt;ref&gt;{{cite web
 |url          = http://forum.keypublishing.com/showthread.php?95871-DH-Comet-G-ACSS-amp-The-Burberry-Racer-Project
 |title        = The Burberry Comet (G-ACSS) Racer Project
 |access-date   = 18 May 2013
 |date         = 20 November 2009
 |publisher    = [[Key Publishing Ltd]]
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20131207101826/http://forum.keypublishing.com/showthread.php?95871-DH-Comet-G-ACSS-amp-The-Burberry-Racer-Project
 |archive-date = 7 December 2013
 |url-status   = dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;  

Burberry 1955 सम्म स्वतन्त्र पारिवारिक कम्पनीको रूपमा रहेको थियो, जब [[GUS (retailer)|Great Universal Stores]] (GUS) ले स्वामित्व ग्रहण गर्‍यो।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nicolamelhuish.wordpress.com/2010/11/02/timeline-burberry/ |title=Timeline: Burberry |date=2 November 2010 |access-date=9 March 2014}}&lt;/ref&gt;
====प्रभाव र प्रमुखताको उदय====  
[[File:Queen Elisabeth II meeting Stanley Thomas Peacock. William Stanley Peacock and John Cohen in the background.jpg|thumb|Queen Elizabeth II ले Stanley Thomas Peacock (प्रबन्धक निर्देशक) र William Stanley Peacock (अध्यक्ष, Leonard Wolfson अघि) सँग IMBEX, 1960s मा भेट र हात मिलाउँदै]]
[[File:Appointment of Lord Wolfson as Honorary President of Burberrys.jpg|thumb|Lord Wolfson लाई Burberrys को मानार्थ अध्यक्षको रूपमा नियुक्ति]]
[[File:John William Peacock - Burberry 1994.jpg|thumb|181x181px|John William Peacock - Burberry Continental Europe निर्देशक -1994]]

सन् 1970 को दशकमा, Burberry ले विश्वव्यापी निर्माता कम्पनीहरू, जस्तै [[Mitsui]] सँग सम्झौता गरेर ब्रिटिश संग्रहसँग पूरक उत्पादनहरू उत्पादन गर्न सुरु गर्‍यो।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.japanstrategy.com/2015/08/18/burberry-mackintosh-sanyo-shokai/|title=Burberry solves its &quot;Japan problem&quot;, at least for now|publisher=Japan Strategy|date=18 August 2015|access-date=16 December 2025}}&lt;/ref&gt;  

कम्पनीले [[Patrick Anson, 5th Earl of Lichfield|Lord Lichfield]] लाई फोटोग्राफरको रूपमा नियुक्त गरेको थियो, [[Leonard Wolfson, Baron Wolfson|Lord (Leonard) Wolfson]] अध्यक्ष थिए र Stanley Peacock [[Order of the British Empire|OBE]] प्रबन्धक निर्देशक थिए।&lt;ref&gt;{{cite book |last=Tungate |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=i8Mzowj8MXsC&amp;q=Stanley+Peacock+Burberry&amp;pg=PA142 |title=Fashion Brands: Branding Style from Armani to Zara |publisher=Kogan Page |year=2012 |isbn=978-0-7494-6446-2 |page=142}}&lt;/ref&gt;  

यस नेतृत्वअन्तर्गत, Burberry ले एशिया र युरोप जस्ता मुख्य क्षेत्रहरूमा विस्तारको रणनीति अपनायो।&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite journal |last=Moore |first=Christopher M. |last2=Birtwistle |first2=Grete |date=2004 |title=The Burberry business model: creating an international luxury fashion brand |url=https://www.academia.edu/3453797/The_Burberry_business_model_creating_an_international_luxury_fashion_brand |journal=International Journal of Retail &amp; Distribution Management |volume=32 |issue=8 |pages=412 |doi=10.1108/09590550410546232 |issn=0959-0552}}&lt;/ref&gt;  

यो वृद्धि मुख्य रूपमा प्रारम्भिक लाइसेन्स सम्झौताहरू मार्फत भएको थियो, जसले ब्रान्डको पहुँच विस्तार गर्‍यो र विदेशी वितरण विविधता प्रदान गर्‍यो।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Luxury: Licensing loses appeal over perception gaps {{!}} Analysis |url=https://www.campaignasia.com/article/luxury-licensing-loses-appeal-over-perception-gaps/402848 |access-date=2025-12-16 |website=Campaign Asia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Cowe |first=R |date=6 September 1997 |title=Saks Retailer Fits Burberry's Ticket |url=https://theguardian.newspapers.com/search/results/?internal=true&amp;keyword=Saks+retailer+fits+Burberry%E2%80%99s+ticket |work=The Guardian |page=28}}&lt;/ref&gt;  

यस पहलले Burberry का यूरोप महादेशीय अपरेशनहरूको व्यापक विकास समावेश गर्‍यो, जसको नेतृत्व John William Peacock ले 1998 सम्म गरेका थिए।&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Jean-William Stanley PEACOCK personal appointments - Find and update company information - GOV.UK |url=https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/officers/CXh22foe9ScFVOBGgGsHDhJTzWk/appointments |access-date=2025-12-16 |website=find-and-update.company-information.service.gov.uk |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Jean-William Stanley PEACOCK - Director Report |url=https://www.companydatashop.com/director/report/475893-jean-william-stanley-peacock |access-date=2025-12-16 |website=www.companydatashop.com}}&lt;/ref&gt;  

जापान र स्पेनमा भएको लाइसेन्स सम्झौताअन्तर्गतको व्यापार पहिला Burberry का मूल कम्पनी खातामा समेटिएको थिएन, जुन सामान्य लेखा अभ्यास हो

तथापि, यी सम्झौताहरूले Burberry को वित्तीय प्रदर्शनमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याए। उदाहरणका लागि, जापानमा Burberry को लाइसेन्सधारीले लगभग €435 मिलियन मूल्यको बिक्री उत्पन्न गरिरहेको थियो।&lt;ref name=&quot;Luxury2&quot;&gt;{{cite book |author=Chevalier, Michel |title=Luxury Brand Management |url=https://archive.org/details/luxuryretailmana0000chev_e9a6 |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2012 |location=Singapore |id={{ISBN|9781118171790}}}}&lt;/ref&gt;  

सन् 1997 मा, [[GUS (retailer)|GUS]] निर्देशक [[Victor Barnett]] Burberry का अध्यक्ष बने, र [[Rose Marie Bravo]] लाई ब्रान्डलाई लक्जरी फेसन हाउसको रूपमा पुनःसंगठन र पुनर्स्थापना गर्न नियुक्त गरे।&lt;ref name=&quot;Forbes2000&quot;&gt;{{cite news |last1=Heller |first1=Richard |date=January 24, 2000 |title=Can this woman do a Gucci on Burberry |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/global/2000/0124/0302050a.html#d525ddc2d80e}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Schiro |first1=Anne-Marie |title=Burberry Modernizes and Reinvents Itself |url=https://www.nytimes.com/1999/01/05/style/burberry-modernizes-and-reinvents-itself.html |website=The New York Times |access-date=5 May 2023 |date=5 January 1999}}&lt;/ref&gt;  

Barnett ले कम्पनीलाई सन् 2001 मा सफल [[IPO]] सम्म नेतृत्व गरे।&lt;ref name=&quot;WWD2001&quot;&gt;{{cite news |last1=Lockwood |first1=Lisa |date=April 26, 2001 |title=Barnett steps down, Burberry set for IPO |work=[[Women's Wear Daily]] |publisher= |url=https://wwd.com/fashion-news/fashion-features/article-1182828/}}&lt;/ref&gt;  

===२१औं शताब्दी===  
सन् मे 2001 मा, [[Christopher Bailey (Fashion Designer)|Christopher Bailey]] Burberry मा [[creative director]] का रूपमा सामेल भए।&lt;ref name=&quot;Times Sep 09&quot;&gt;{{cite news |last=McDowell |first=Colin |date=6 September 2009 |title=Christopher Bailey: Burberry's golden boy |work=[[The Times]] |url=http://women.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/women/fashion/article6817273.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20110810080706/http://women.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/women/fashion/article6817273.ece |url-status=dead |archive-date=10 August 2011 |access-date=7 December 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |first=Dolly |last=Jones |title=All Hail Bailey |url=http://www.vogue.co.uk/news/daily/091111-burberry-creative-director-christop.aspx |work=Vogue |date=11 November 2009 |access-date=7 December 2009 |archive-date=14 November 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091114102153/http://www.vogue.co.uk/news/daily/091111-burberry-creative-director-christop.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Bailey सन् 2014 देखि [[chief creative officer]] थिए, र सन् 2014 देखि नोभेम्बर 2017 सम्म CEO पनि थिए।&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Biondi |first1=Annachiara |title=Christopher Bailey: A brief history of his career so far |url=https://www.vogue.in/content/christopher-bailey-brief-history-career-far-christopher-bailey-career-timeline/amp |website=Vogue India |date=2 November 2017 |access-date=1 May 2023 |language=en-IN}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=How Christopher Bailey Transformed Burberry and Redefined Brand Revivals in the 21st Century |url=https://www.vogue.com/article/burberry-christopher-bailey-legacy |work=[[Vogue (magazine)|Vogue]]|access-date=1 May 2023 |date=1 November 2017}}&lt;/ref&gt; Bailey ले मार्च 2018 मा chief creative officer को पदबाट राजीनामा दिए र 2018 को अन्त्यसम्म ब्रान्डबाट पूर्ण रूपमा विदा भए।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/business/2017/oct/31/christopher-bailey-to-cut-all-ties-with-burberry|title=Christopher Bailey to cut all ties with Burberry|last=Fletcher|first=Nick|date=2017-10-31|work=[[The Guardian]]|access-date=2017-11-26|language=en-GB|issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;  
[[File:Burberry logo.png|thumb|upright=0.6|left|“Equestrian Knight” लोगो (1999–2018)]]

सन् 2001 देखि 2005 सम्म, Burberry &quot;[[chav]]&quot; र [[football hooligan]] संस्कृतिसँग जोडिएको थियो। यस ब्रान्डको छवि परिवर्तन सस्तो मूल्यका उत्पादनहरू, Burberry को ट्रेडमार्क [[Check (pattern)|check pattern]] नक्कली उत्पादनमा प्रयोग, र &quot;chav&quot; संस्कृतिसँग पहिचान भएका सेलिब्रिटीहरूको प्रयोगका कारण भएको थियो। फुटबल हुलिगानवादसँगको सम्बन्धले केही स्थानहरूमा Burberry check कपडा लगाउन प्रतिबन्ध लगाइयो।&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bothwell |first=Claire |date=28 October 2005 |title=Burberry versus The Chavs |publisher=[[BBC]] |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/4381140.stm |access-date=16 November 2015}}&lt;/ref&gt;

Burberry Group plc सुरुमा जुलाई 2002 मा [[London Stock Exchange]] मा सूचीबद्ध भयो। GUS ले डिसेम्बर 2005 मा Burberry मा आफ्नो बाँकी हिस्सेदारी बेच्‍यो।&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Finch |first=Julia |date=18 November 2005 |title=GUS shareholders to receive Burberry cheque |work=[[The Guardian]] |publisher= |location=London |url=https://www.theguardian.com/business/2005/nov/18/3 |access-date=4 January 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Fletcher |first=Richard |date=18 January 2011 |title=How Burberry was kept in check at GUS |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/comment/richardfletcher/8268069/How-Burberry-was-kept-in-check-at-GUS.html |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/finance/comment/richardfletcher/8268069/How-Burberry-was-kept-in-check-at-GUS.html |archive-date=12 January 2022 |access-date=12 May 2015 |work=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]}}&lt;/ref&gt;  

सन् 2005 मा, Sanyo-shokai जापानमा Burberry [[ready-to-wear]] लाइसेन्सधारी थियो, जसको खुद्रा मूल्य €435 मिलियन थियो।&lt;ref name=&quot;Luxury&quot;&gt;{{cite book | title=Luxury Brand Management | url=https://archive.org/details/luxuryretailmana0000chev_e9a6 | publisher=John Wiley &amp; Sons | author=Chevalier, Michel | year=2012 | location=Singapore | isbn=978-1-118-17176-9}}&lt;/ref&gt;

सन् 2006 मा, CEO [[Rose Marie Bravo]] ले सेवानिवृत्ति लिए। उनको ठाउँमा अर्को अमेरिकी [[Angela Ahrendts]] आईन्,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://special.hsmglobal.com/us/wbfny2011/ahrendts-info.php|title=World Business Forum 2011 : Home|work=hsmglobal.com|access-date=15 March 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150521044059/http://special.hsmglobal.com/us/wbfny2011/ahrendts-info.php|archive-date=21 May 2015}}&lt;/ref&gt; जसले जनवरी 2006 मा [[Liz Claiborne]] बाट सामेल भइ 1 जुलाई 2006 मा CEO को पद ग्रहण गरिन्।  

Ahrendts र Bailey ले Bravo को कार्यकालको अन्त्यमा ब्रान्डले प्राप्त गरेको “chav-like” छवि र सस्तो प्रभाव हटाएर ब्रान्डलाई पुनर्जीवन दिए। यसका लागि, कम्पनीका उत्पादनहरूमा check-pattern मात्र १०% मा प्रयोग गरियो, फ्रेगरन्स र ब्यूटी लाइसेन्सहरू पुनः कम्पनीमा ल्याइयो, र स्पेनिश फ्रेन्चाइज किनेर जसले समूहको राजस्वको २०% प्रतिनिधित्व गर्थ्यो, नियन्त्रणमा लिइयो।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Rethinking Prestige Branding – Secrets of the Ueber-Brands|url=https://archive.org/details/rethinkingpresti0000scha|last1=Kuehlwein|first1=JP|last2=Schaefer|first2=Wolfgang|publisher=Kogan Page|year=2015|isbn=978-0-7494-7003-6|location=London|pages=[https://archive.org/details/rethinkingpresti0000scha/page/211 211]–212}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Times Sep 09&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;WSJInt&quot;&gt;{{cite news |last=Hass |first=Nancy |date=9 September 2010 |title=Earning Her Stripes |work=[[The Wall Street Journal]] |url=http://magazine.wsj.com/features/the-big-interview/earning-her-strips/ |access-date=9 March 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.styl.sh/articles/381-the-burberry-story The Burberry Story] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140307163925/https://www.styl.sh/articles/381-the-burberry-story |date=7 March 2014 }} Styl.sh. Retrieved 31 January 2014&lt;/ref&gt;  

[[File:Burberry Chicago.jpg|thumb|Burberry Chica</text>
      <sha1>5sz9rj2jokew5p405h504nz34s1we4i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मोहम्मद अली</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26371</id>
    <revision>
      <id>267966</id>
      <parentid>265291</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T20:17:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>4668</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>267966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20135" sha1="dyez1s7ww972i77z12d0tud8jnntvcz" xml:space="preserve">{{Multiple issues|
{{प्रतिलिपि सम्पादन|date=मार्च २०२६}}
{{सफाई पुनर्लेखन|date=मार्च २०२६}}
{{सफाई|reason=अन्य भाषामा लेखिया लेख।|date=मार्च २०२६}}
}}
{{भाषा विस्तार|topic=|langcode=dty|otherarticle=Ramesh Deuba|date=मार्च २०२६}}
{{Infobox person
| name               = &lt;!-- खाली छोड्या मा लेख को शीर्षक आपैं प्रयोग होल --&gt;
| image              = Muhammad Ali NYWTS.jpg &lt;!-- फोटो बदलनु भया अगाडि छलफल पेज हेर्नु --&gt;
| caption            = १९६७ मा अली
| birth_name         = क्यासियस मार्सेलस क्ले जुनियर
| birth_date         = {{birth date|1942|1|17}}
| birth_place        = [[Louisville, Kentucky]], संयुक्त राज्य अमेरिका
| death_date         = {{death date and age|2016|6|3|1942|1|17}}
| death_place        = [[Scottsdale, Arizona]], संयुक्त राज्य अमेरिका
| resting_place      = [[Cave Hill Cemetery]], लुइसभिल
| monuments          = {{plainlist|
* [[Ali Mall]]
* [[Muhammad Ali Boulevard]]
* [[Muhammad Ali Center]]
* [[Louisville Muhammad Ali International Airport]]
* [[Lewiston, Maine]] मा मुहम्मद अली को मूर्ति&lt;ref name=&quot;shaedle&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.sunjournal.com/2025/05/31/citys-new-guardian-statue-of-muhammad-ali-challenges-encourages-reflects-lewiston/ |title=Lewiston's new guardian: Muhammad Ali statue 'challenges,' 'encourages' and 'reflects' city |work=Sun Journal |last=Shaedle |first=Zoe |date=May 31, 2025 |access-date=June 5, 2025 |archive-date=June 2, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250602125135/https://www.sunjournal.com/2025/05/31/citys-new-guardian-statue-of-muhammad-ali-challenges-encourages-reflects-lewiston/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}
| education          = [[Central High School (Louisville, Kentucky)|सेन्ट्रल हाई स्कूल]] (१९५८)
| occupation         = {{flatlist|
* मुक्केबाज
* समाजसेवी
* अभिनेता
* गायक
* कवि
* परोपकारी
* लेखक
* वक्ता
}}
| spouse             = {{plainlist|
* {{marriage|Sonji Roi|1964|1966|end=div.}}
* {{marriage|[[Belinda Boyd]]|1967|1976|end=div.}}
* {{marriage|Veronica Porché|1977|1986|end=div.}}
* {{marriage|Yolanda &quot;Lonnie&quot; Williams|1986|}}
}}
| partner            = 
| children           = ९, जसमा [[Laila Ali|लैला]] {{See below|[[#Personal life|तल]]}}
| citizenship        = {{plainlist|
* संयुक्त राज्य अमेरिका
* बंगलादेश (मानार्थ)
}}
| parents            = {{plainlist|
* [[Cassius Marcellus Clay Sr.]]
* [[Odessa Grady Clay]]
}}
| relatives          = {{plainlist|
* [[Rahaman Ali]] (भाइ)
* [[Archer Alexander]] (परपरदादा)
* [[Nico Ali Walsh]] (नाति)
}}
| awards             = [[List of career achievements by Muhammad Ali|पूरो सूची]]
| website            = {{URL|https://web.archive.org/web/20181112191859/http://muhammadali.com:80/|muhammadali.com}}
| module             = {{Infobox boxer
| embed = yes
| name = Muhammad Ali
| height = ६ फिट ३ इन्च&lt;ref name=BoxRec&gt;{{boxrec|180}}. प्राप्त मिति: जुन ५, २०१६।&lt;/ref&gt;
| reach = ७८ इन्च&lt;ref name=BoxRec /&gt;
| weight = [[Heavyweight|हेभीवेट]]
| style = [[Orthodox stance|अर्थोडक्स]]
| total = ६१
| wins = ५६
| KO = ३७
| losses = ५
| nickname = {{plainlist|
* द ग्रेटेस्ट
* द पिपल्स च्याम्पियन
* द लुइसभिल लिप
}}
| medaltemplates =
{{MedalSport | पुरुष शौकिया मुक्केबाजी}}
{{MedalCountry | {{Flagu|United States}} }}
{{MedalCompetition | [[Olympic Games|ओलम्पिक खेल]]}}
{{MedalGold | [[1960 Rome]] | लाइट-हेभीवेट}}
{{MedalCompetition | [[United States Olympic Trials|अमेरिकी ओलम्पिक ट्रायल्स]]}}
{{MedalGold | 1960 San Francisco | लाइट-हेभीवेट}}
{{MedalCompetition | [[Intercity Golden Gloves]]}}
{{MedalGold | 1959 Chicago | लाइट-हेभीवेट}}
{{MedalGold | 1960 New York | हेभीवेट}}
{{MedalCompetition | [[Chicago Golden Gloves]]}}
{{MedalGold | 1959 Chicago | लाइट-हेभीवेट}}
{{MedalGold | 1960 Chicago | लाइट-हेभीवेट}}
{{MedalCompetition | [[United States national amateur boxing championships|अमेरिकी राष्ट्रिय च्याम्पियनसिप]]}}
{{MedalGold | 1959 Toledo | लाइट-हेभीवेट}}
{{MedalGold | 1960 Toledo | लाइट-हेभीवेट}}
}}
| signature          = Muhammad Ali signature.svg
}}

'''मुहम्मद अली''' (जन्म: '''क्यासियस मार्सेलस क्ले जुनियर'''; जनवरी १७, १९४२ – जुन ३, २०१६) एक अमेरिकी [[professional boxer|व्यावसायिक मुक्केबाज]] अणि समाजसेवी हते। उ विश्वभर मा चिन्या जाण्या एक ठुल सांस्कृतिक प्रतीक हते अणि &quot;'''द ग्रेटेस्ट'''&quot; नाम ले प्रसिद्ध हते। उलाई सबै समय का सबै भन्दा महान [[heavyweight|हेभीवेट]] मुक्केबाज मध्ये एक मान्या जान्छ।

उ १९६४ देखी १९७० सम्म ''Ring'' पत्रिका को हेभीवेट च्याम्पियन हते, १९७४ देखी १९७८ सम्म निर्विवाद विश्व च्याम्पियन बने, अणि १९७८–१९७९ सम्म [[World Boxing Association|WBA]] अणि ''Ring'' का च्याम्पियन रहे। १९९९ मा, उलाई ''[[Sports Illustrated]]'' ले &quot;शताब्दी का खेलाडी&quot; अणि [[BBC]] ले &quot;शताब्दी का खेल व्यक्तित्व&quot; घोषणा कर्यो।

[[Louisville, Kentucky]] मा जन्म्या अली ले १२ बरस को उमेर मा मुक्केबाजी सुरु कर्यो। १८ बरस मा उले [[1960 Summer Olympics]] मा स्वर्ण पदक जित्यो अणि त्यै साल व्यावसायिक करियर सुरु कर्यो। सुरु मा उ [[Nation of Islam]] मा गयो, पछि [[Sunni Islam]] मा परिवर्तित भयो।

१९६४ मा [[Sonny Liston]] लाई हराई के उले विश्व हेभीवेट उपाधि जित्यो। १९६७ मा उले [[Vietnam War]] मा सेना मा जान अस्वीकार कर्यो, जसले गर्दा उ माथि मुद्दा चल्यो अणि उपाधि खोसियो। तर १९७१ मा सर्वोच्च अदालत ले फैसला उल्टायो।

उले [[Joe Frazier]] अणि [[George Foreman]] जस्ता खेलाडी संग ठुला ऐतिहासिक खेल खेले। [[The Rumble in the Jungle]] अणि [[Thrilla in Manila]] जस्ता खेल धेरै प्रसिद्ध छन्। अली आपनो अनौठो शैली, छिटो चाल अणि &quot;rope-a-dope&quot; प्रविधि का लागि चिन्या जान्छ।

मुक्केबाजी बाहेक, उ कवि, कलाकार, लेखक अणि समाजसेवी पनि हते। उले ''[[I Am the Greatest!]]'' अणि ''[[The Adventures of Ali and His Gang vs. Mr. Tooth Decay]]'' एल्बम निकाले, जसले [[Grammy Award]] मनोनयन पायो।

१९८१ मा अवकाश लिए पछी उ धर्म, परोपकार अणि समाज सेवा मा लाग्यो। १९८४ मा उलाई [[Parkinson's syndrome]] भएको पत्ता लाग्यो। अन्तिम समय मा उ परिवार को हेरचाह मा रह्यो अणि २०१६ मा उ को निधन भयो।

==प्रारम्भिक जीवन==

क्यासियस मार्सेलस क्ले जुनियर&lt;ref&gt;{{cite web |last=Peter |first=Josh |date=July 11, 2016 |title=Why Muhammad Ali never legally changed name from Cassius Clay |url=https://www.usatoday.com/story/sports/boxing/2016/07/11/muhammad-ali-name-change-cassius-clay/86956544/ |access-date=July 12, 2016 |work=USA Today |archive-date=July 11, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160711220529/http://www.usatoday.com/story/sports/boxing/2016/07/11/muhammad-ali-name-change-cassius-clay/86956544/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ({{IPAc-en|ˈ|k|æ|ʃ|ə|s}}) को जन्म जनवरी १७, १९४२ मा [[Louisville, Kentucky]] मा भयको हो,&lt;ref name=&quot;greatath&quot; /&gt;। उ [[Odessa Grady Clay]] अणि [[Cassius Marcellus Clay Sr.]] का छोरा हते।&lt;ref name=&quot;mgcszma&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |date=October 15, 1997 |title=Barber Can Relax Hair |url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=PI&amp;s_site=philly&amp;p_multi=PI&amp;p_theme=realcities&amp;p_action=search&amp;p_maxdocs=200&amp;p_topdoc=1&amp;p_text_direct-0=0EB32F2545452CEB&amp;p_field_direct-0=document_id&amp;p_perpage=10&amp;p_sort=YMD_date:D&amp;s_trackval=GooglePM |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025011348/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=PI&amp;s_site=philly&amp;p_multi=PI&amp;p_theme=realcities&amp;p_action=search&amp;p_maxdocs=200&amp;p_topdoc=1&amp;p_text_direct-0=0EB32F2545452CEB&amp;p_field_direct-0=document_id&amp;p_perpage=10&amp;p_sort=YMD_date:D&amp;s_trackval=GooglePM |archive-date=October 25, 2012 |access-date=September 4, 2009 |work=[[The Philadelphia Inquirer]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Timesobit&quot;&gt;{{cite news |date=February 10, 1990 |title=Cassius Marcellus Clay Sr., Former Champion's Father, 77 |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CEFDA1230F933A25751C0A966958260 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031223019/https://www.nytimes.com/1990/02/10/obituaries/cassius-marcellus-clay-sr-former-champion-s-father-77.html |archive-date=October 31, 2023 |access-date=September 4, 2009 |work=The New York Times |agency=Associated Press}}&lt;/ref&gt;

क्ले सिनियर १९औं शताब्दी का [[Republican Party (United States)|रिपब्लिकन]] नेता अणि दासप्रथा विरोधी [[Cassius Marcellus Clay (politician)|क्यासियस मार्सेलस क्ले]] का नाम बाट नाम राख्या गयो। उ दक्षिणी अमेरिका का दासप्रथा बाट आएक मान्छे का सन्तान हते, अणि मुख्य रूप मा अफ्रिकी मूल का हते, जसमा आयरिस&lt;ref name=&quot;Great-grandfather emigrated from Ennis, County Clare, Ireland&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-36452554 |title=Muhammad Ali: Boxer's ancestral Irish town pays tribute after death |publisher=BBC |date=June 4, 2016 |access-date=June 4, 2016 |archive-date=June 7, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160607080346/http://www.bbc.com/news/world-europe-36452554 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; अणि अंग्रेजी वंश पनि सामेल हते।&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/boxing/1810535.stm |title=Ali has Irish ancestry |work=BBC News |date=February 9, 2002 |access-date=August 5, 2009 |archive-date=June 7, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090607104040/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/boxing/1810535.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Reitwiesner |first=Williams Addams |title=Ancestry of Muhammad Ali |url=http://www.wargs.com/other/ali.html |author-link=William Addams Reitwiesner |access-date=May 1, 2011 |archive-date=October 22, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071022045918/http://wargs.com/other/ali.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

२०१८ मा गरिएको [[DNA testing]] ले देखायो कि उ पूर्व दास [[Archer Alexander]] का सन्तान हते, जो ''[[Emancipation Memorial]]'' मा स्वतन्त्र मान्छे को प्रतिमूर्ति का रूपमा प्रयोग भयका हते।&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/sports/2018/10/02/dna-evidence-links-muhammad-ali-heroic-slave-family-says/ |title=DNA evidence links Muhammad Ali to heroic slave, family says |newspaper=Washington Post |access-date=October 3, 2018 |archive-date=April 4, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190404082516/https://www.washingtonpost.com/sports/2018/10/02/dna-evidence-links-muhammad-ali-heroic-slave-family-says/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

उनका बुवा साइनबोर्ड अणि होर्डिङ चित्र बनाउने काम करन्थे,&lt;ref name=&quot;greatath&quot;&gt;{{cite book |last=Johnson |first=Rafer |title=Great Athletes |url=https://books.google.com/books?id=TnIAPwAACAAJ |edition=revised |volume=1 |year=2002 |publisher=Salem Press |isbn=978-1-58765-008-6 |pages=38–41 |access-date=July 24, 2023 |archive-date=October 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031223020/https://books.google.com/books?id=TnIAPwAACAAJ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; अणि आमा घरायसी काम करन्थी। उ [[Methodist]] भए पनि, उनले आमा लाई क्यासियस जुनियर अणि उनका भाइ रुडी (पछि [[Rahaman Ali]] नाम राख्या गयो) लाई [[Baptists]] रूपमा पालन-पोषण गर्न दिइन।&lt;ref name=mgcszma/&gt;&lt;ref name=&quot;Hauser 2004 p14&quot;&gt;{{Harvnb|Hauser|2004|p=14}}&lt;/ref&gt;

क्ले जुनियर [[Central High School (Louisville, Kentucky)|सेन्ट्रल हाई स्कूल]] मा पढ्थे, तर उ [[dyslexic]] हते, जसले गर्दा पढ्न अणि लेख्न मा समस्या आयो।&lt;ref name=&quot;Eig&quot;&gt;{{cite book |last=Eig |first=Jonathan |title=Ali: A Life |date=2017 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-1-4711-5596-3 |url=https://books.google.com/books?id=JzjeDQAAQBAJ |access-date=July 24, 2023 |archive-date=October 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031223021/https://books.google.com/books?id=JzjeDQAAQBAJ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

उ [[Racial segregation in the United States|जातीय विभाजन]] को समय मा हुर्क्या। उनकी आमा ले सम्झेकी एक घटना मा, पसल मा उलाई रंग का कारण पानी पिउन दिइएन, जसले उलाई धेरै असर पर्यो।&lt;ref name=&quot;HauserThomas&quot;&gt;{{cite web |last1=Hauser |first1=Thomas |title=The Importance of Muhammad Ali |url=http://www.gilderlehrman.org/history-by-era/civil-rights-movement/essays/importance-muhammad-ali |website=Gilder Lehrman Institute |date=July 31, 2012 |access-date=June 5, 2016 |archive-date=June 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160608035157/http://www.gilderlehrman.org/history-by-era/civil-rights-movement/essays/importance-muhammad-ali |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

१९५५ मा [[Emmett Till]] को हत्या ले पनि उलाई गहिरो असर पार्यो। त्यसपछि उले एक साथी संग रेल यार्ड मा तोडफोड गरेर आपनो रिस निकाल्यो। पछि उले आफ्नी छोरी हाना लाई भने, &quot;एमेट टिल को कथा जस्तो कुरा ले मलाई अरु कुनै कुरा ले यति धेरै हल्लाउन सकेन।&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Hampton |first1=Henry |last2=Fayer |first2=Steve |last3=Flynn |first3=Sarah |date=1990 |title=Voices of Freedom |url=https://archive.org/details/voicesoffreedom00henr_0 |publisher=Bantam Books |isbn=978-0-553-05734-8}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Gorn, Elliott |date=1998 |title=Muhammad Ali: The People's Champ |pages=76–77 |publisher=University of Illinois Press |isbn=978-0-252-06721-1}}&lt;/ref&gt;

==मृत्यु==

अली लाई जून २, २०१६ मा [[Scottsdale, Arizona]] मा सास सम्बन्धी बिरामी का कारण अस्पताल भर्ना कर्या गयो। सुरुवात मा उनकै अवस्था ठिक (fair) बताइयो, तर पछि बिग्रिंदै गयो अणि अर्को दिन, ७४ बरस को उमेर मा, [[septic shock]] का कारण उनको मृत्यु भयो।{{efn|धेरै स्रोत अनुसार:&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Martin |first1=Jill |title=Muhammad Ali hospitalized with respiratory issue |url=https://edition.cnn.com/2016/06/02/us/muhammad-ali-hospitalized-with-respiratory-issue/ |access-date=June 3, 2016 |work=CNN |date=June 2, 2016 |archive-date=December 26, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226052922/https://edition.cnn.com/2016/06/02/us/muhammad-ali-hospitalized-with-respiratory-issue/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://abcnews.go.com/US/muhammad-ali-dies-greatest-boxer-dead-74/story?id=18391211 |title=Muhammad Ali Dies: 'The Greatest' Boxer Dead at 74 |work=[[ABC News (United States)|ABC News]] |date=June 4, 2016 |access-date=June 6, 2016 |archive-date=June 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160605060602/https://abcnews.go.com/US/muhammad-ali-dies-greatest-boxer-dead-74/story?id=18391211 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Lipsyte |first=Robert |date=June 3, 2016 |title=Muhammad Ali Dies at 74: Titan of Boxing and the 20th Century |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2016/06/04/sports/muhammad-ali-dies.html |url-status=live |url-access=limited |access-date=June 3, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200222012025/https://www.nytimes.com/2016/06/04/sports/muhammad-ali-dies.html |archive-date=February 22, 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Schuppe |first=Jon |url=https://www.nbcnews.com/news/sports/muhammad-alis-hometown-louisville-honors-late-boxer-our-inspiration-n585816 |title=Muhammad Ali Died of Septic Shock, Will Be Honored at Public Funeral: Spokesman |work=[[NBC News]] |date=June 4, 2016 |access-date=June 6, 2016 |archive-date=June 6, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160606001542/http://www.nbcnews.com/news/sports/muhammad-alis-hometown-louisville-honors-late-boxer-our-inspiration-n585816 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;}}

==सन्दर्भ==</text>
      <sha1>dyez1s7ww972i77z12d0tud8jnntvcz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>हेमाटोमेट्रा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26571</id>
    <revision>
      <id>267956</id>
      <parentid>265945</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T20:11:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>4668</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260824)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>267956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5095" sha1="6eg8csj0uebu3kquh2f4czq52rtan62" xml:space="preserve">{{Infobox medical condition (new) 
| name            = हेमाटोमेट्रा 
| image           = Hematometra - postpartum.jpg
| caption         = [[शिशुको जन्म]]पछा हेमाटोमेट्राको [[ट्रान्सभेजाइनल अल्ट्रासोनोग्राफी]], जैमी पाठेघरको गहिराइभितर [[हाइपोइकोइक]] (अपेक्षाकृत गाढा/कालो) क्षेत्र धेखिन्छ। ये चित्रमी [[पाठेघरको मुख]] बाउऽ तिर रे फन्डस दाइन तिर रयाः छ।
| pronounce       =  
| field           = [[स्त्रीरोग विज्ञान]]
| synonyms        = हेमोमेट्रा 
| symptoms        = 
| complications   = 
| onset           = 
| duration        = 
| types           = 
| causes          = 
| risks           = 
| diagnosis       = 
| differential    = 
| prevention      = 
| treatment       = 
| medication      = 
| prognosis       = 
| frequency       = 
| deaths          = 
}}

'''हेमाटोमेट्रा'''  [[पाठेघर]]मी रगत जम्मा हुन्याः वा रोकिने प्रक्रियासँग सम्बन्धित एउटा चिकित्सा अवस्था (रोग) हो।&lt;ref name=Smith2024&gt;{{cite book |last1=Smith |first1=Roger P. |title=Netter's Obstetrics and Gynecology |date=2024 |publisher=Elsevier |location=Philadelphia |isbn=978-0-443-10739-9 |pages=308-309 |edition=4th |chapter-url=https://books.google.com/books?id=COK2EAAAQBAJ&amp;pg=PA308 |language=en |chapter=137. Hematometra}}&lt;/ref&gt; यो समस्या मुख्यतया [[छिद्रहीन योनिच्छद]]  वा [[अन्तर-योनि सेप्टम]]का कारणले हुने गर्दछ।

== लक्षण तथा चिह्नअन ==
हेमाटोमेट्रा सामान्यतया [[श्रोणि]] वा तल्लो पेटको मध्यभागमी आवधिक रूपमाई हुन्याः रे मडारिन्या दुखाइको रूपमी धेखा पणन्छ।&lt;ref name=bradley&gt;{{cite book|title=Hysteroscopy: Office Evaluation and Management of the Uterine Cavity|first=Linda D.|last=Bradley|first2=Tommasco|last2=Falcone |year=2008|publisher=[[Elsevier]]|isbn=9780323074667}}&lt;/ref&gt; बिरामीहरूमी पटक-पटक पिसाब लाग्दे रे पिसाब रोकिन्या वा निकरी नखुल्ले जसा समस्याअन लै धेखिन सक्दान्।&lt;ref name=havens&gt;{{cite book|title=Manual of Outpatient Gynecology|url=https://archive.org/details/manualofoutpatie0000unse|chapter=The Enlarged Uterus|first=Jeanne A.|last=Conry|edition=4th|year=2002|publisher=[[Lippincott Williams &amp; Wilkins]]|isbn=9780781732789}}&lt;/ref&gt; महिनावारी सुक्न बाँकी रहेका महिलाहरूमा हेमाटोमेट्रा हुँदा असामान्य रूपमा योनिबाट रगत बग्ने, [[महिनावारीको पेट दुखाइ]] वा [[अनार्तव]] (महिनावारी रोकिने) जस्ता समस्याहरू देखा पर्छन् भने महिनावारी सुकिसकेका महिलाहरूमा कुनै पनि लक्षण नदेखिन सक्छ।&lt;ref name=netter&gt;{{cite book|page=287|title=Netter's Obstetrics and Gynecology|url=https://books.google.com/books?id=-n2ee5HlykMC&amp;pg=PA287|year=2008|first=Roger|last=Smith|isbn=9781416056829|publisher=[[Elsevier]]}}&lt;/ref&gt; पाठेघरमी रगत जम्मा हुन्याः भयाः हनाले बिरामीअनमी [[अल्परक्तचाप]] (न्यून रक्तचाप) वा भ्यासोभेगल प्रतिक्रिया विकसित हन सकन्छ।&lt;ref name=ogburn&gt;{{cite book|title=Procedures in the Office Setting, An Issue of Obstetric and Gynecology Clinics|last=Ogburn|first=Tony|last2=Taylor|first2=Betsy|publisher=[[Elsevier]]|year=2013|isbn=9780323261135}}&lt;/ref&gt; शारीरिक परीक्षण गर्दा सामान्यतया पाठेघर कडा रे ठूलो भयाः महसुस हन्छ।&lt;ref name=ogburn/&gt;

==सन्दर्भ सामग्रीअन==
{{reflist}}

==भाइरा लिङ्कअन==


[[श्रेणी:विकी विमिन एडिटाथन २०२६ मी बनायाः वा सुधारियाः लेखअन]]
[[श्रेणी:प्रसूति]]</text>
      <sha1>6eg8csj0uebu3kquh2f4czq52rtan62</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>धवल शम्शेर राणा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26649</id>
    <revision>
      <id>267938</id>
      <timestamp>2026-08-24T15:11:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ramesh Deuba</username>
        <id>3534</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;{{short description|नेपाली राजनीतिज्ञ}} {{Infobox officeholder |name               = डा. धवल शम्शेर राणा | image            = Dhawal.jpg |office             =  |term_start2        = वि.सं. २०७४ |term_end2          = वि.सं. २०७९ |deputy2            = उमा थापा  मगर   |predecessor2       = रमेश अर्य...&quot; सँग पृष्ठ सिर्जना गरियो</comment>
      <origin>267938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18645" sha1="r4xxnog21zwc2dg1p3vj6yk8cun8qo9" xml:space="preserve">{{short description|नेपाली राजनीतिज्ञ}}
{{Infobox officeholder
|name               = डा. धवल शम्शेर राणा
| image            = Dhawal.jpg
|office             = 
|term_start2        = वि.सं. २०७४
|term_end2          = वि.सं. २०७९
|deputy2            = उमा थापा  मगर  
|predecessor2       = रमेश अर्याल
|successor2         = [[प्रशान्त बिष्ट]]
|office1            = ९ औं [[नेपालगञ्जकाे नगर प्रमुख]]
|term_start1        = वि.सं. २०५४
|term_end1          = वि.सं. २०५९
|predecessor1       = विजयकुमार गुप्ता
|successor1         = रमेश अर्याल
|primeminister      = 
|party              = [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा एमाले]]&lt;br&gt;[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] (२०६३-२०८३)&lt;br&gt;[[जय नेपाल पार्टी]] (२०८३- )
|nationality        = [[नेपाली]]
|birth_date         = {{Birth date and age|1962|03|30}}&lt;ref name=&quot;जीवनी&quot;/&gt;
|birth_place        = [[नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका|नेपालगञ्ज]], [[बाँके जिल्ला]]&lt;ref name=&quot;जीवनी&quot;&gt;{{Cite web |url=https://asalshasan.com/2020/5867/ |title=लोकप्रिय ‘धवल ब्रान्ड’ |date=५ मंसिर २०७७, शुक्रबार |website=असल शासन |language=नेपाली |accessdate=2021-11-27}}&lt;/ref&gt;
|death_date         = 
|death_place        = 
|restingplace       = 
|birthname          = 
|spouse             = 
|partner            =  &lt;!--For those with a domestic partner and not married--&gt;
|relations          = 
|children           = 
|residence          = 
|alma_mater         = 
|occupation         = 
|religion           = 
|signature          = 
|website            = 
|footnotes          = 
}}
'''डा. धवल शम्शेर राणा'''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.shuklaphantakhabar.com/archives/6032 |title=धवल शमशेर राणाले राष्ट्रियसभाको उपनिर्वाचन बहिस्कार गरे |date=2021-05-31 |website=शुक्लाफाँट खबर |language=नेपाली |accessdate=2021-11-27}}&lt;/ref&gt; एक नेपाली राजनीतिज्ञ हुन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/74531 |title=नेपालगन्जको मेयरमा राप्रपाका धवल शमशेर, उपमेयरमा कांग्रेसकी थापा विजयी |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2021-11-27}}&lt;/ref&gt; उनी [[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]का सदस्य तथा [[नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका|नेपालगञ्ज उपमहानगरपालिका]]का पूर्व नगर प्रमुख हुन्। उनले वि.सं. २०७४ मी भएको [[स्थानीय तह निर्वाचन, २०७४|स्थानीय निर्वाचन]] मी १२,५१५ मत ल्याएर निर्वाचित भएका थिए।&lt;ref&gt;[http://election.gov.np/source/electionatglance/BANKE.pdf निर्वाचन आयोग, नेपाल]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://hamrosamrachana.com/2017/07/1874 |title=नेपालगञ्जमा किन अगाढी आए डा.धवलशम्शेर राणा ! |date=2017-07-02 |website=हाम्रोसंरचना |language=नेपाली |accessdate=2021-11-27}}&lt;/ref&gt; उनले राप्रपाबाटी अलग भएर २०८३ साउन २९ मी [[जय नेपाल पार्टी]]को स्थापना गरेका छन् । &lt;ref&gt;{{Cite web |date=२०८३ साउन २९ |title=धवलशमशेरले दिए नयाँ दल दर्ताको निवेदन, चुनाव चिह्न त्रिभुज |url=https://www.onlinekhabar.com/2026/08/1995983/party-registered-under-the-leadership-of-dhawal-shamsher-election-symbol-triangle |access-date=२०८३ साउन २९ |website=Online Khabar |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=author |title=‘त्रिभुज’ चिन्हसहित धवलशमशेरले दर्ता गराए ‘जय नेपाल पार्टी’ |url=https://ukeraa.com/news/detail/178712/ |access-date=2026-08-19 |website=ukeraa.com |language=en-gb}}&lt;/ref&gt;

==प्रारम्भिक जीवन ==
धवल शम्शेर [[देव शमशेर जङ्गबहादुर राणा|श्री ३ देव शमशेरका]] वंशज हुन्। राणाको जन्म [[नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका|नेपालगन्ज]]मी भए पनि उनको बाल्यकाल भारतमी बितेको थियो । सम्पन्न राणा खानदानमी जन्मिएका उनले बाल्यकालमी आर्थिक अभावको कारणले कुनै समस्या भोग्नु परेन । धवल शमशेरका बुवा कैलाश शमशेर नेपालका पहिलो ‘कृषि इन्जिनियर’ हुन् । अमेरिकामी पढेर नेपालको पहिलो ‘कृषि इन्जिनियर’ बनेपछि तराईका उर्वरभूमिमी कृषि क्रान्ति गर्ने कैलाश शमशेर राणाको सपना थियो ।  

राणाले बाल्यकालको अधिकांश समय भारतमी पढाइसँगै बिताए । भारतमी वर्षको ९ महिना विद्यालय खुल्ने रे ३ महिना जाडो बिदा हुने भएकाले राणा बिदाको ३ महिनाको समय नेपालगन्जमी बिताउँथे । धवल शमशेरले भारतबाटी राजनीति शास्त्रमी स्नातकोत्तर रे अमेरिकाबाटी नगर विकासको विषयमी [[विद्यावारिधी]] (पिएचडी) गरेका छन् । 

==राजनैतिक जीवन ==
धवल शम्शेरले [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा एमाले]]बाटी राजनैतिक जीवन सुरु गरेका थिए। वि.सं. २०६३ को परिवर्तन पछि उनी [[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]का सदस्यता लिएका थिए। [[राजतन्त्र]]विरुद्ध एमाले समेत अन्य राजनीतिक दलहरूसँग एकजुट भएपछि राणा पार्टी परित्याग गरेर राप्रपामी लागेका हुन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.setopati.com/politics/248572/ |title=राप्रपाको नेतृत्व अब दोस्रो पुस्तामा आउनु पर्छ – डा. धबल शमशेर राणा |last=खड्का |first=नारायण |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2021-11-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211127132821/https://www.setopati.com/politics/248572/ |date=2021-11-27 }}&lt;/ref&gt;

वि.सं. २०५४ सालमी ने.क.पा एमालेबाटी नेपालगञ्जको मेयरमी जितेका राणा वि.सं. २०७० को संविधानसभा निर्वाचनमी भने [[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]]का तत्कालीन सभापति [[सुशील कोइराला]]सँग पराजित भएका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://saptahik.com.np/cover-story/2017/05/07/20170507135005|title=उम्मेदवार थरी–थरीका|language=नेपाली |accessdate=2017-12-07}}&lt;/ref&gt; वि.सं. २०७४ मी भएको [[स्थानीय तह निर्वाचन, २०७४|स्थानीय निर्वाचन]]मी राणा १२,५१५ मत ल्याएर [[नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका|नेपालगञ्ज उपमहानगरपालिका]]को मेयर पदमा निर्वाचित भएका थिए।&lt;ref&gt;[http://election.gov.np/source/electionatglance/BANKE.pdf निर्वाचन आयोग, नेपाल]&lt;/ref&gt;

===राप्रपा राजनीति ===
धवल शम्शेर [[कमल थापा]] नेतृत्वको राप्रपा नेपालमी प्रवेश गरेका थिए। वि.सं. २०७१ को पार्टी महाधिवेशनमी उनले केन्द्रीय सदस्यमी खुला तर्फ सर्वाधिक मत (११५८ मत) पाएका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ekantipur.com/ampnews/2014-05-28/389921.html|title=भारी मतले थापा पुनः राप्रपा नेपाल अध्यक्ष निर्वाचित|language=नेपाली |accessdate=2017-12-07}}&lt;/ref&gt;

[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टीको महाधिवेशन, २०७८|वि.सं. २०७८ मा भएको राप्रपाको महाधिवेशन]]मी धवल शम्शेर [[राजेन्द्रप्रसाद लिङ्देन|राजेन्द्र लिङ्देन]]को पक्षमी लागेका थिए। वि.सं. २०७८ मंसिर ९ मी राजेन्द्र लिङ्देनले अध्यक्षमी रे राणाले महामन्त्रीमी उम्मेदवारी घोषणा गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nayapage.com/archives/358490|title=राप्रपा अध्यक्षमा राजेन्द्र लिङ्देनको उम्मेद्वारी घोषणा, महामन्त्रीमा धवल शमशेर|language=नेपाली|accessdate=2021-11-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211127023046/https://www.nayapage.com/archives/358490 |date=2021-11-27 }}&lt;/ref&gt;

== निर्वाचन इतिहास ==
राणाले हालसम्म ५ वटा निर्वाचनमी आफ्नो सहभागिता जनाइसकेका छन्। उनले सबैभन्दा पहिले [[आम निर्वाचन २०५१]] मी [[बाँके २ (निर्वाचन क्षेत्र)|बाँके २]] बाटी [[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र उम्मेदवार]]को रूपमी निर्वाचन लडेका थिए। संसदीय निर्वाचनमी असफल भएपछि राणाले [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा एमाले]]को टिकटमी वि.सं. २०५४  [[नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका|नेपालगञ्ज]] नगरपालिकाको मेयर चुनाव जित्न सफल भएका थिए। लामो समयको अन्तरालपछि नेपालमा भएको [[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४|पहिलो]] तथा [[संविधान सभा निर्वाचन २०७०|दोस्रो संविधानसभाको निर्वाचन]]मा [[बाँके ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|बाँके ३]] बाट उम्मेदवारी दिएता पनि जनताले उनलाई अस्वीकार गरेका थिए। वि.सं. [[स्थानीय तह निर्वाचन, २०५४|२०५४]] मा सम्पन्न स्थानीय तहको निर्वाचनमा मेयर निर्वाचित भएका उम्मेदवारहरू मध्ये वि.सं. २०७४ मा भएको [[स्थानीय तह निर्वाचन, २०७४|स्थानीय निर्वाचन]]मा मेयर पदमा पुन: निर्वाचित हुने राणा एक मात्र जनप्रतिनिधि हुन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nepalitimes.com/here-now/rana-regime-restored-in-nepalganj/ |title=Rana regime restored in Nepalganj |trans-title=नेपालगञ्जमा राणा शासन पुनर्स्थापित |last=दीक्षित |first=कुण्ड |language=अङ्ग्रेजी |accessdate=2021-11-27}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
!निर्वाचन
!वर्ष
!निर्वाचन क्षेत्र/स्थानीय तह
!नतिजा
!मत
!राजनीतिक दल
!स्रोत
|-
|[[स्थानीय तह निर्वाचन, २०७४]]
|वि.सं. २०७४
|[[नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका|नेपालगञ्ज उपमहानगरपालिका]]
|विजयी
|१२,५१५
|[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]
|&lt;ref name=&quot;जीवनी&quot; /&gt;
|-
|[[संविधान सभा निर्वाचन २०७०|संविधानसभा निर्वाचन २०७०]]
|वि.सं. २०७०
|[[बाँके ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|बाँके ३]]
|पराजित
|८,८०९
|[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]
|&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://vote.nepalnews.com/election/pages/bhaktapur.php#top|title=Nepalnews.com – News from Nepal as it happens|date=2015-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325225411/http://vote.nepalnews.com/election/pages/bhaktapur.php#top|archive-date=2015-03-25|access-date=2020-11-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150325225411/http://vote.nepalnews.com/election/pages/bhaktapur.php#top |date=2015-03-25 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४|संविधानसभा निर्वाचन, २०६४]]
|वि.सं. २०६४
|[[बाँके ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|बाँके ३]]
|पराजित
|४,३८३
|[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.election.gov.np/reports/CAResults/reportBody.php|title=Ca Election report|date=2009-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20091003184536/http://www.election.gov.np/reports/CAResults/reportBody.php|archive-date=2009-10-03|access-date=2020-11-15}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[स्थानीय तह निर्वाचन, २०५४]]
|वि.सं. २०५४
|[[नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका|नेपालगञ्ज नगरपालिका]]
|विजयी
|
|[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा एमाले]]
|
|-
|[[आम निर्वाचन २०५१]]
|वि.सं. २०५१
|[[बाँके २ (निर्वाचन क्षेत्र)|बाँके २]]
|पराजित
|१,३९४
|[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]]
|&lt;ref name=&quot;archive&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.election-commission.org.np/toptwo.php|title=Finalised Constituencies With Top Two Candidates|date=2008-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20080124110554/http://www.election-commission.org.np/toptwo.php|archive-date=2008-01-24|access-date=2020-11-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080124110554/http://www.election-commission.org.np/toptwo.php |date=2008-01-24 }}&lt;/ref&gt;
|}

==यो पनि हेर्नुहोस्==
* [[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}

[[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]]
[[श्रेणी:राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टीका राजनीतिज्ञहरू]]
[[श्रेणी:सन् १९६२ मा जन्म]]
[[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०७९–२०८२]]
[[श्रेणी:देव शमशेर खलक]]</text>
      <sha1>r4xxnog21zwc2dg1p3vj6yk8cun8qo9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>267939</id>
      <parentid>267938</parentid>
      <timestamp>2026-08-24T15:30:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ramesh Deuba</username>
        <id>3534</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>267939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19264" sha1="o8xavjavrhpal7s2n850vbayreenqhc" xml:space="preserve">{{short description|नेपाली राजनीतिज्ञ}}
{{Infobox officeholder
| name                = डा. धवल शम्शेर राणा
| image               = Dhawal.jpg
| office              = 
| term_start2         = वि.सं. २०७४
| term_end2           = वि.सं. २०७९
| deputy2             = उमा थापा  मगर
| predecessor2        = रमेश अर्याल
| successor2          = [[प्रशान्त बिष्ट]]
| office1             = ९ औं [[नेपालगञ्जकाे नगर प्रमुख]]
| term_start1         = वि.सं. २०५४
| term_end1           = वि.सं. २०५९
| predecessor1        = विजयकुमार गुप्ता
| successor1          = रमेश अर्याल
| primeminister       = 
| party               = [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा एमाले]]&lt;br&gt;[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] (२०६३-२०८३)&lt;br&gt;[[जय नेपाल पार्टी]] (२०८३- )
| nationality         = [[नेपाली]]
| birth_date          = {{Birth date and age|1962|03|30}}&lt;ref name=&quot;जीवनी&quot;/&gt;
| birth_place         = [[नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका|नेपालगञ्ज]], [[बाँके जिल्ला]]&lt;ref name=&quot;जीवनी&quot;&gt;{{Cite web |url=https://asalshasan.com/2020/5867/ |title=लोकप्रिय ‘धवल ब्रान्ड’ |date=५ मंसिर २०७७, शुक्रबार |website=असल शासन |language=नेपाली |accessdate=2021-11-27}}&lt;/ref&gt;
| death_date          = 
| death_place         = 
| restingplace        = 
| birthname           = 
| spouse              = प्रतिमा राणा&lt;ref&gt;{{cite news  |last=Agarwala  |first=Vishant  |date=1 April 2025  |title=Dhawal Shumsher is India's damaad: Daughter Shivangini Rana  |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/dhawal-shumsher-is-indias-damaad-daughter-shivangini-rana/articleshow/119845231.cms  |work=[[The Times of India]]  |access-date=24 August 2026 }}&lt;/ref&gt;
| partner             = &lt;!--For those with a domestic partner and not married--&gt;
| relations           = 
| children            = शिवाङ्गिनी राणा
| residence           = 
| alma_mater          = 
| occupation          = 
| religion            = 
| signature           = 
| website             = 
| footnotes           = 
| parents             = कैलाश शमशेर राणा (बुबा)
अम्बिका राणा (आमा)
}}
'''डा. धवल शम्शेर राणा'''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.shuklaphantakhabar.com/archives/6032 |title=धवल शमशेर राणाले राष्ट्रियसभाको उपनिर्वाचन बहिस्कार गरे |date=2021-05-31 |website=शुक्लाफाँट खबर |language=नेपाली |accessdate=2021-11-27}}&lt;/ref&gt; एक नेपाली राजनीतिज्ञ हुन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/74531 |title=नेपालगन्जको मेयरमा राप्रपाका धवल शमशेर, उपमेयरमा कांग्रेसकी थापा विजयी |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2021-11-27}}&lt;/ref&gt; उनी [[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]का सदस्य तथा [[नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका|नेपालगञ्ज उपमहानगरपालिका]]का पूर्व नगर प्रमुख हुन्। उनले वि.सं. २०७४ मी भएको [[स्थानीय तह निर्वाचन, २०७४|स्थानीय निर्वाचन]] मी १२,५१५ मत ल्याएर निर्वाचित भएका थिए।&lt;ref&gt;[http://election.gov.np/source/electionatglance/BANKE.pdf निर्वाचन आयोग, नेपाल]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://hamrosamrachana.com/2017/07/1874 |title=नेपालगञ्जमा किन अगाढी आए डा.धवलशम्शेर राणा ! |date=2017-07-02 |website=हाम्रोसंरचना |language=नेपाली |accessdate=2021-11-27}}&lt;/ref&gt; उनले राप्रपाबाटी अलग भएर २०८३ साउन २९ मी [[जय नेपाल पार्टी]]को स्थापना गरेका छन् । &lt;ref&gt;{{Cite web |date=२०८३ साउन २९ |title=धवलशमशेरले दिए नयाँ दल दर्ताको निवेदन, चुनाव चिह्न त्रिभुज |url=https://www.onlinekhabar.com/2026/08/1995983/party-registered-under-the-leadership-of-dhawal-shamsher-election-symbol-triangle |access-date=२०८३ साउन २९ |website=Online Khabar |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=author |title=‘त्रिभुज’ चिन्हसहित धवलशमशेरले दर्ता गराए ‘जय नेपाल पार्टी’ |url=https://ukeraa.com/news/detail/178712/ |access-date=2026-08-19 |website=ukeraa.com |language=en-gb}}&lt;/ref&gt;

==प्रारम्भिक जीवन ==
धवल शम्शेर [[देव शमशेर जङ्गबहादुर राणा|श्री ३ देव शमशेरका]] वंशज हुन्। राणाको जन्म [[नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका|नेपालगन्ज]]मी भए पनि उनको बाल्यकाल भारतमी बितेको थियो । सम्पन्न राणा खानदानमी जन्मिएका उनले बाल्यकालमी आर्थिक अभावको कारणले कुनै समस्या भोग्नु परेन । धवल शमशेरका बुवा कैलाश शमशेर नेपालका पहिलो ‘कृषि इन्जिनियर’ हुन् । अमेरिकामी पढेर नेपालको पहिलो ‘कृषि इन्जिनियर’ बनेपछि तराईका उर्वरभूमिमी कृषि क्रान्ति गर्ने कैलाश शमशेर राणाको सपना थियो ।  

राणाले बाल्यकालको अधिकांश समय भारतमी पढाइसँगै बिताए । भारतमी वर्षको ९ महिना विद्यालय खुल्ने रे ३ महिना जाडो बिदा हुने भएकाले राणा बिदाको ३ महिनाको समय नेपालगन्जमी बिताउँथे । धवल शमशेरले भारतबाटी राजनीति शास्त्रमी स्नातकोत्तर रे अमेरिकाबाटी नगर विकासको विषयमी [[विद्यावारिधी]] (पिएचडी) गरेका छन् । 

==राजनैतिक जीवन ==
धवल शम्शेरले [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा एमाले]]बाटी राजनैतिक जीवन सुरु गरेका थिए। वि.सं. २०६३ को परिवर्तन पछि उनी [[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]का सदस्यता लिएका थिए। [[राजतन्त्र]]विरुद्ध एमाले समेत अन्य राजनीतिक दलहरूसँग एकजुट भएपछि राणा पार्टी परित्याग गरेर राप्रपामी लागेका हुन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.setopati.com/politics/248572/ |title=राप्रपाको नेतृत्व अब दोस्रो पुस्तामा आउनु पर्छ – डा. धबल शमशेर राणा |last=खड्का |first=नारायण |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2021-11-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211127132821/https://www.setopati.com/politics/248572/ |date=2021-11-27 }}&lt;/ref&gt;

वि.सं. २०५४ सालमी ने.क.पा एमालेबाटी नेपालगञ्जको मेयरमी जितेका राणा वि.सं. २०७० को संविधानसभा निर्वाचनमी भने [[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]]का तत्कालीन सभापति [[सुशील कोइराला]]सँग पराजित भएका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://saptahik.com.np/cover-story/2017/05/07/20170507135005|title=उम्मेदवार थरी–थरीका|language=नेपाली |accessdate=2017-12-07}}&lt;/ref&gt; वि.सं. २०७४ मी भएको [[स्थानीय तह निर्वाचन, २०७४|स्थानीय निर्वाचन]]मी राणा १२,५१५ मत ल्याएर [[नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका|नेपालगञ्ज उपमहानगरपालिका]]को मेयर पदमा निर्वाचित भएका थिए।&lt;ref&gt;[http://election.gov.np/source/electionatglance/BANKE.pdf निर्वाचन आयोग, नेपाल]&lt;/ref&gt;

===राप्रपा राजनीति ===
धवल शम्शेर [[कमल थापा]] नेतृत्वको राप्रपा नेपालमी प्रवेश गरेका थिए। वि.सं. २०७१ को पार्टी महाधिवेशनमी उनले केन्द्रीय सदस्यमी खुला तर्फ सर्वाधिक मत (११५८ मत) पाएका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ekantipur.com/ampnews/2014-05-28/389921.html|title=भारी मतले थापा पुनः राप्रपा नेपाल अध्यक्ष निर्वाचित|language=नेपाली |accessdate=2017-12-07}}&lt;/ref&gt;

[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टीको महाधिवेशन, २०७८|वि.सं. २०७८ मा भएको राप्रपाको महाधिवेशन]]मी धवल शम्शेर [[राजेन्द्रप्रसाद लिङ्देन|राजेन्द्र लिङ्देन]]को पक्षमी लागेका थिए। वि.सं. २०७८ मंसिर ९ मी राजेन्द्र लिङ्देनले अध्यक्षमी रे राणाले महामन्त्रीमी उम्मेदवारी घोषणा गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nayapage.com/archives/358490|title=राप्रपा अध्यक्षमा राजेन्द्र लिङ्देनको उम्मेद्वारी घोषणा, महामन्त्रीमा धवल शमशेर|language=नेपाली|accessdate=2021-11-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211127023046/https://www.nayapage.com/archives/358490 |date=2021-11-27 }}&lt;/ref&gt;

== निर्वाचन इतिहास ==
राणाले हालसम्म ५ वटा निर्वाचनमी आफ्नो सहभागिता जनाइसकेका छन्। उनले सबैभन्दा पहिले [[आम निर्वाचन २०५१]] मी [[बाँके २ (निर्वाचन क्षेत्र)|बाँके २]] बाटी [[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र उम्मेदवार]]को रूपमी निर्वाचन लडेका थिए। संसदीय निर्वाचनमी असफल भएपछि राणाले [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा एमाले]]को टिकटमी वि.सं. २०५४  [[नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका|नेपालगञ्ज]] नगरपालिकाको मेयर चुनाव जित्न सफल भएका थिए। लामो समयको अन्तरालपछि नेपालमा भएको [[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४|पहिलो]] तथा [[संविधान सभा निर्वाचन २०७०|दोस्रो संविधानसभाको निर्वाचन]]मा [[बाँके ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|बाँके ३]] बाट उम्मेदवारी दिएता पनि जनताले उनलाई अस्वीकार गरेका थिए। वि.सं. [[स्थानीय तह निर्वाचन, २०५४|२०५४]] मा सम्पन्न स्थानीय तहको निर्वाचनमा मेयर निर्वाचित भएका उम्मेदवारहरू मध्ये वि.सं. २०७४ मा भएको [[स्थानीय तह निर्वाचन, २०७४|स्थानीय निर्वाचन]]मा मेयर पदमा पुन: निर्वाचित हुने राणा एक मात्र जनप्रतिनिधि हुन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nepalitimes.com/here-now/rana-regime-restored-in-nepalganj/ |title=Rana regime restored in Nepalganj |trans-title=नेपालगञ्जमा राणा शासन पुनर्स्थापित |last=दीक्षित |first=कुण्ड |language=अङ्ग्रेजी |accessdate=2021-11-27}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
!निर्वाचन
!वर्ष
!निर्वाचन क्षेत्र/स्थानीय तह
!नतिजा
!मत
!राजनीतिक दल
!स्रोत
|-
|[[स्थानीय तह निर्वाचन, २०७४]]
|वि.सं. २०७४
|[[नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका|नेपालगञ्ज उपमहानगरपालिका]]
|विजयी
|१२,५१५
|[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]
|&lt;ref name=&quot;जीवनी&quot; /&gt;
|-
|[[संविधान सभा निर्वाचन २०७०|संविधानसभा निर्वाचन २०७०]]
|वि.सं. २०७०
|[[बाँके ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|बाँके ३]]
|पराजित
|८,८०९
|[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]
|&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://vote.nepalnews.com/election/pages/bhaktapur.php#top|title=Nepalnews.com – News from Nepal as it happens|date=2015-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325225411/http://vote.nepalnews.com/election/pages/bhaktapur.php#top|archive-date=2015-03-25|access-date=2020-11-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150325225411/http://vote.nepalnews.com/election/pages/bhaktapur.php#top |date=2015-03-25 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४|संविधानसभा निर्वाचन, २०६४]]
|वि.सं. २०६४
|[[बाँके ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|बाँके ३]]
|पराजित
|४,३८३
|[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.election.gov.np/reports/CAResults/reportBody.php|title=Ca Election report|date=2009-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20091003184536/http://www.election.gov.np/reports/CAResults/reportBody.php|archive-date=2009-10-03|access-date=2020-11-15}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[स्थानीय तह निर्वाचन, २०५४]]
|वि.सं. २०५४
|[[नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका|नेपालगञ्ज नगरपालिका]]
|विजयी
|
|[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा एमाले]]
|
|-
|[[आम निर्वाचन २०५१]]
|वि.सं. २०५१
|[[बाँके २ (निर्वाचन क्षेत्र)|बाँके २]]
|पराजित
|१,३९४
|[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]]
|&lt;ref name=&quot;archive&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.election-commission.org.np/toptwo.php|title=Finalised Constituencies With Top Two Candidates|date=2008-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20080124110554/http://www.election-commission.org.np/toptwo.php|archive-date=2008-01-24|access-date=2020-11-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080124110554/http://www.election-commission.org.np/toptwo.php |date=2008-01-24 }}&lt;/ref&gt;
|}

==यो पनि हेर्नुहोस्==
* [[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}

[[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]]
[[श्रेणी:राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टीका राजनीतिज्ञहरू]]
[[श्रेणी:सन् १९६२ मा जन्म]]
[[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०७९–२०८२]]
[[श्रेणी:देव शमशेर खलक]]</text>
      <sha1>o8xavjavrhpal7s2n850vbayreenqhc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>267970</id>
      <parentid>267939</parentid>
      <timestamp>2026-08-25T00:20:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>4668</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>267970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19297" sha1="63z0djojv85uqb5t0wg6rxx733j3g2g" xml:space="preserve">{{short description|नेपाली राजनीतिज्ञ}}
{{Infobox officeholder
| name                = डा. धवल शम्शेर राणा
| image               = Dhawal.jpg
| office              = 
| term_start2         = वि.सं. २०७४
| term_end2           = वि.सं. २०७९
| deputy2             = उमा थापा  मगर
| predecessor2        = रमेश अर्याल
| successor2          = [[प्रशान्त बिष्ट]]
| office1             = ९ औं [[नेपालगञ्जकाे नगर प्रमुख]]
| term_start1         = वि.सं. २०५४
| term_end1           = वि.सं. २०५९
| predecessor1        = विजयकुमार गुप्ता
| successor1          = रमेश अर्याल
| primeminister       = 
| party               = [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा एमाले]]&lt;br&gt;[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] (२०६३-२०८३)&lt;br&gt;[[जय नेपाल पार्टी]] (२०८३- )
| nationality         = [[नेपाली]]
| birth_date          = {{Birth date and age|1962|03|30}}&lt;ref name=&quot;जीवनी&quot;/&gt;
| birth_place         = [[नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका|नेपालगञ्ज]], [[बाँके जिल्ला]]&lt;ref name=&quot;जीवनी&quot;&gt;{{Cite web |url=https://asalshasan.com/2020/5867/ |title=लोकप्रिय ‘धवल ब्रान्ड’ |date=५ मंसिर २०७७, शुक्रबार |website=असल शासन |language=नेपाली |accessdate=2021-11-27}}&lt;/ref&gt;
| death_date          = 
| death_place         = 
| restingplace        = 
| birthname           = 
| spouse              = प्रतिमा राणा&lt;ref&gt;{{cite news  |last=Agarwala  |first=Vishant  |date=1 April 2025  |title=Dhawal Shumsher is India's damaad: Daughter Shivangini Rana  |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/dhawal-shumsher-is-indias-damaad-daughter-shivangini-rana/articleshow/119845231.cms  |work=[[The Times of India]]  |access-date=24 August 2026 }}&lt;/ref&gt;
| partner             = &lt;!--For those with a domestic partner and not married--&gt;
| relations           = 
| children            = शिवाङ्गिनी राणा
| residence           = 
| alma_mater          = 
| occupation          = 
| religion            = 
| signature           = 
| website             = 
| footnotes           = 
| parents             = कैलाश शमशेर राणा (बुबा)
अम्बिका राणा (आमा)
}}
'''डा. धवल शम्शेर राणा'''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.shuklaphantakhabar.com/archives/6032 |title=धवल शमशेर राणाले राष्ट्रियसभाको उपनिर्वाचन बहिस्कार गरे |date=2021-05-31 |website=शुक्लाफाँट खबर |language=नेपाली |accessdate=2021-11-27}}&lt;/ref&gt; एक नेपाली राजनीतिज्ञ हुन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://annapurnapost.com/news/74531 |title=नेपालगन्जको मेयरमा राप्रपाका धवल शमशेर, उपमेयरमा कांग्रेसकी थापा विजयी |website=अन्नपूर्ण पोस्ट |language=नेपाली |accessdate=2021-11-27}}&lt;/ref&gt; उनी [[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]का सदस्य तथा [[नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका|नेपालगञ्ज उपमहानगरपालिका]]का पूर्व नगर प्रमुख हुन्। उनले वि.सं. २०७४ मी भएको [[स्थानीय तह निर्वाचन, २०७४|स्थानीय निर्वाचन]] मी १२,५१५ मत ल्याएर निर्वाचित भएका थिए।&lt;ref&gt;[http://election.gov.np/source/electionatglance/BANKE.pdf निर्वाचन आयोग, नेपाल]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://hamrosamrachana.com/2017/07/1874 |title=नेपालगञ्जमा किन अगाढी आए डा.धवलशम्शेर राणा ! |date=2017-07-02 |website=हाम्रोसंरचना |language=नेपाली |accessdate=2021-11-27}}&lt;/ref&gt; उनले राप्रपाबाटी अलग भएर २०८३ साउन २९ मी [[जय नेपाल पार्टी]]को स्थापना गरेका छन् । &lt;ref&gt;{{Cite web |date=२०८३ साउन २९ |title=धवलशमशेरले दिए नयाँ दल दर्ताको निवेदन, चुनाव चिह्न त्रिभुज |url=https://www.onlinekhabar.com/2026/08/1995983/party-registered-under-the-leadership-of-dhawal-shamsher-election-symbol-triangle |access-date=२०८३ साउन २९ |website=Online Khabar |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=author |title=‘त्रिभुज’ चिन्हसहित धवलशमशेरले दर्ता गराए ‘जय नेपाल पार्टी’ |url=https://ukeraa.com/news/detail/178712/ |access-date=2026-08-19 |website=ukeraa.com |language=en-gb}}&lt;/ref&gt;

==प्रारम्भिक जीवन ==
धवल शम्शेर [[देव शमशेर जङ्गबहादुर राणा|श्री ३ देव शमशेरका]] वंशज हुन्। राणाको जन्म [[नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका|नेपालगन्ज]]मी भए पनि उनको बाल्यकाल भारतमी बितेको थियो । सम्पन्न राणा खानदानमी जन्मिएका उनले बाल्यकालमी आर्थिक अभावको कारणले कुनै समस्या भोग्नु परेन । धवल शमशेरका बुवा कैलाश शमशेर नेपालका पहिलो ‘कृषि इन्जिनियर’ हुन् । अमेरिकामी पढेर नेपालको पहिलो ‘कृषि इन्जिनियर’ बनेपछि तराईका उर्वरभूमिमी कृषि क्रान्ति गर्ने कैलाश शमशेर राणाको सपना थियो ।  

राणाले बाल्यकालको अधिकांश समय भारतमी पढाइसँगै बिताए । भारतमी वर्षको ९ महिना विद्यालय खुल्ने रे ३ महिना जाडो बिदा हुने भएकाले राणा बिदाको ३ महिनाको समय नेपालगन्जमी बिताउँथे । धवल शमशेरले भारतबाटी राजनीति शास्त्रमी स्नातकोत्तर रे अमेरिकाबाटी नगर विकासको विषयमी [[विद्यावारिधी]] (पिएचडी) गरेका छन् । 

==राजनैतिक जीवन ==
धवल शम्शेरले [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा एमाले]]बाटी राजनैतिक जीवन सुरु गरेका थिए। वि.सं. २०६३ को परिवर्तन पछि उनी [[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]का सदस्यता लिएका थिए। [[राजतन्त्र]]विरुद्ध एमाले समेत अन्य राजनीतिक दलहरूसँग एकजुट भएपछि राणा पार्टी परित्याग गरेर राप्रपामी लागेका हुन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.setopati.com/politics/248572/ |title=राप्रपाको नेतृत्व अब दोस्रो पुस्तामा आउनु पर्छ – डा. धबल शमशेर राणा |last=खड्का |first=नारायण |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2021-11-27 |archive-date=2021-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127132821/https://www.setopati.com/politics/248572/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

वि.सं. २०५४ सालमी ने.क.पा एमालेबाटी नेपालगञ्जको मेयरमी जितेका राणा वि.सं. २०७० को संविधानसभा निर्वाचनमी भने [[नेपाली काङ्ग्रेस|नेपाली कांग्रेस]]का तत्कालीन सभापति [[सुशील कोइराला]]सँग पराजित भएका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://saptahik.com.np/cover-story/2017/05/07/20170507135005|title=उम्मेदवार थरी–थरीका|language=नेपाली |accessdate=2017-12-07}}&lt;/ref&gt; वि.सं. २०७४ मी भएको [[स्थानीय तह निर्वाचन, २०७४|स्थानीय निर्वाचन]]मी राणा १२,५१५ मत ल्याएर [[नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका|नेपालगञ्ज उपमहानगरपालिका]]को मेयर पदमा निर्वाचित भएका थिए।&lt;ref&gt;[http://election.gov.np/source/electionatglance/BANKE.pdf निर्वाचन आयोग, नेपाल]&lt;/ref&gt;

===राप्रपा राजनीति ===
धवल शम्शेर [[कमल थापा]] नेतृत्वको राप्रपा नेपालमी प्रवेश गरेका थिए। वि.सं. २०७१ को पार्टी महाधिवेशनमी उनले केन्द्रीय सदस्यमी खुला तर्फ सर्वाधिक मत (११५८ मत) पाएका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ekantipur.com/ampnews/2014-05-28/389921.html|title=भारी मतले थापा पुनः राप्रपा नेपाल अध्यक्ष निर्वाचित|language=नेपाली |accessdate=2017-12-07}}&lt;/ref&gt;

[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टीको महाधिवेशन, २०७८|वि.सं. २०७८ मा भएको राप्रपाको महाधिवेशन]]मी धवल शम्शेर [[राजेन्द्रप्रसाद लिङ्देन|राजेन्द्र लिङ्देन]]को पक्षमी लागेका थिए। वि.सं. २०७८ मंसिर ९ मी राजेन्द्र लिङ्देनले अध्यक्षमी रे राणाले महामन्त्रीमी उम्मेदवारी घोषणा गरेका थिए।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nayapage.com/archives/358490|title=राप्रपा अध्यक्षमा राजेन्द्र लिङ्देनको उम्मेद्वारी घोषणा, महामन्त्रीमा धवल शमशेर|language=नेपाली|accessdate=2021-11-27|archive-date=2021-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127023046/https://www.nayapage.com/archives/358490|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== निर्वाचन इतिहास ==
राणाले हालसम्म ५ वटा निर्वाचनमी आफ्नो सहभागिता जनाइसकेका छन्। उनले सबैभन्दा पहिले [[आम निर्वाचन २०५१]] मी [[बाँके २ (निर्वाचन क्षेत्र)|बाँके २]] बाटी [[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र उम्मेदवार]]को रूपमी निर्वाचन लडेका थिए। संसदीय निर्वाचनमी असफल भएपछि राणाले [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा एमाले]]को टिकटमी वि.सं. २०५४  [[नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका|नेपालगञ्ज]] नगरपालिकाको मेयर चुनाव जित्न सफल भएका थिए। लामो समयको अन्तरालपछि नेपालमा भएको [[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४|पहिलो]] तथा [[संविधान सभा निर्वाचन २०७०|दोस्रो संविधानसभाको निर्वाचन]]मा [[बाँके ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|बाँके ३]] बाट उम्मेदवारी दिएता पनि जनताले उनलाई अस्वीकार गरेका थिए। वि.सं. [[स्थानीय तह निर्वाचन, २०५४|२०५४]] मा सम्पन्न स्थानीय तहको निर्वाचनमा मेयर निर्वाचित भएका उम्मेदवारहरू मध्ये वि.सं. २०७४ मा भएको [[स्थानीय तह निर्वाचन, २०७४|स्थानीय निर्वाचन]]मा मेयर पदमा पुन: निर्वाचित हुने राणा एक मात्र जनप्रतिनिधि हुन्।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nepalitimes.com/here-now/rana-regime-restored-in-nepalganj/ |title=Rana regime restored in Nepalganj |trans-title=नेपालगञ्जमा राणा शासन पुनर्स्थापित |last=दीक्षित |first=कुण्ड |language=अङ्ग्रेजी |accessdate=2021-11-27}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
!निर्वाचन
!वर्ष
!निर्वाचन क्षेत्र/स्थानीय तह
!नतिजा
!मत
!राजनीतिक दल
!स्रोत
|-
|[[स्थानीय तह निर्वाचन, २०७४]]
|वि.सं. २०७४
|[[नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका|नेपालगञ्ज उपमहानगरपालिका]]
|विजयी
|१२,५१५
|[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]
|&lt;ref name=&quot;जीवनी&quot; /&gt;
|-
|[[संविधान सभा निर्वाचन २०७०|संविधानसभा निर्वाचन २०७०]]
|वि.सं. २०७०
|[[बाँके ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|बाँके ३]]
|पराजित
|८,८०९
|[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]
|&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://vote.nepalnews.com/election/pages/bhaktapur.php#top|title=Nepalnews.com – News from Nepal as it happens|date=2015-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325225411/http://vote.nepalnews.com/election/pages/bhaktapur.php#top|archive-date=2015-03-25|access-date=2020-11-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150325225411/http://vote.nepalnews.com/election/pages/bhaktapur.php#top |date=2015-03-25 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[संविधान सभा निर्वाचन, २०६४|संविधानसभा निर्वाचन, २०६४]]
|वि.सं. २०६४
|[[बाँके ३ (निर्वाचन क्षेत्र)|बाँके ३]]
|पराजित
|४,३८३
|[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.election.gov.np/reports/CAResults/reportBody.php|title=Ca Election report|date=2009-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20091003184536/http://www.election.gov.np/reports/CAResults/reportBody.php|archive-date=2009-10-03|access-date=2020-11-15}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[स्थानीय तह निर्वाचन, २०५४]]
|वि.सं. २०५४
|[[नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका|नेपालगञ्ज नगरपालिका]]
|विजयी
|
|[[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|नेकपा एमाले]]
|
|-
|[[आम निर्वाचन २०५१]]
|वि.सं. २०५१
|[[बाँके २ (निर्वाचन क्षेत्र)|बाँके २]]
|पराजित
|१,३९४
|[[स्वतन्त्र राजनीतिज्ञ|स्वतन्त्र]]
|&lt;ref name=&quot;archive&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.election-commission.org.np/toptwo.php|title=Finalised Constituencies With Top Two Candidates|date=2008-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20080124110554/http://www.election-commission.org.np/toptwo.php|archive-date=2008-01-24|access-date=2020-11-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080124110554/http://www.election-commission.org.np/toptwo.php |date=2008-01-24 }}&lt;/ref&gt;
|}

==यो पनि हेर्नुहोस्==
* [[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]

==सन्दर्भ सामग्रीहरू==
{{reflist}}

[[श्रेणी:जीवित मानिसहरू]]
[[श्रेणी:राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टीका राजनीतिज्ञहरू]]
[[श्रेणी:सन् १९६२ मा जन्म]]
[[श्रेणी:नेपालका सांसदहरू २०७९–२०८२]]
[[श्रेणी:देव शमशेर खलक]]</text>
      <sha1>63z0djojv85uqb5t0wg6rxx733j3g2g</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>