विकिपिडिया dtywiki https://dty.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter मिडिया बिशेष कुरणि प्रयोगकर्ता प्रयोगकर्ता कुरणि विकिपिडिया विकिपिडिया वार्ता चित्र चित्र कुरणि मिडियाविकि मिडियाविकि कुरणि ढाँचा ढाँचा कुरणि मद्दत मद्दत कुरणि श्रेणी श्रेणी कुरणि TimedText TimedText talk मोड्युल मोड्युल कुरणि Event Event talk 0 26713 268333 268313 2026-10-20T07:50:57Z Puspa Paneru 8668 सुधार गरियो 268333 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ध्रुव राठी | image = Dhruv Rathee (cropped).jpg | caption = सन् २०१९ मा ध्रुव राठी | birth_date = {{Birth date and age|1994|10|8}} | birth_place = [[रोहतक]], [[हरियाणा]], भारत | nationality = भारतीय | citizenship = भारतीय | education = [[कार्ल्सरुहे प्रविधि संस्थान]] | occupation = [[युट्युबर]], [[सामाजिक कार्यकर्ता]], [[भ्लगर]] | years_active = सन् २०१४–वर्तमान | spouse = {{marriage|जुली इब्र|24 November 2021}} | children = १ | website = {{URL|https://dhruvrathee.com}} }} '''ध्रुव राठी''' (जन्म ८ अक्टोबर १९९४) एक भारतीय प्रभावशाली व्यक्तित्व तथा सामाजिक कार्यकर्ता हुन्। उनी सामाजिक, राजनीतिक रे वातावरणीय मुद्दाहरूबारे बनाइएका आफ्ना [[युट्युब]] भिडियोहरूका लागि परिचित छन्।<ref>{{Cite web |date=10 October 2026 |title=ध्रुव राठी को हन्? जर्मनीमी बसोबास गद्दे भारतीय युट्युबर सीजेपीको विरोध प्रदर्शनका दिन गुरुग्राममी पक्राउ |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/who-is-dhruv-rathee-germany-based-indian-youtuber-detained-in-gurugram-on-cjp-jantar-mantar-protest-day-delhi-police-101791612272367-amp.html |access-date=11 October 2026 |website=Hindustan Times}}</ref> २४ मे २०२६ सम्म उनका युट्युब च्यानलमी कुल ४ करोडभन्दा बढी सदस्य तथा ८ अर्बभन्दा बढी हेराइ छन्। यसका अतिरिक्त, [[इन्स्टाग्राम]]मी उनका १ करोड ८० लाख, [[एक्स (सामाजिक सञ्जाल)|एक्स]]मी ३२ लाख रे [[फेसबुक]]मी ६६ लाख अनुयायी छन्।<ref>{{Cite news |title=गुगल: राठीको युट्युब भिडियो 'मानहानिकारक' ठहर, भारतमा प्रतिबन्धित |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/google-rathees-youtube-clip-defamatory-blocked-in-india/amp_articleshow/133167454.cms |access-date=2026-09-28 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> == प्रारम्भिक जीवन रे शिक्षा == ध्रुव राठीको जन्म ८ अक्टोबर १९९४ मी भारतको [[हरियाणा]] राज्यमी हरियाणवी [[हिन्दु]] जाट परिवारमी भया थियो। उनी भारतीय नागरिकता कायम राख्छन्।<ref>{{Cite news |date=2026-10-11 |title=युट्युबर ध्रुव राठीले आफना राहदानी देखाउँदै राष्ट्रियतासम्बन्धी अफवाहको खण्डन गरे: ‘म भारतीय नागरिक हुँ रे सधैँ रहन्याछु’ |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/gurgaon/youtuber-dhruv-rathee-flashes-passport-rejects-rumours-about-his-nationality-i-am-indian-citizen-and-will-always-remain-one/articleshow/134866860.cms |access-date=2026-10-11 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> उनले हरियाणामी आफ्नो प्रारम्भिक शिक्षा पूरा गरेपछि उच्च शिक्षाका लागि [[जर्मनी]] गया थिया। त्यहाँ उनले [[कार्ल्सरुहे प्रविधि संस्थान]]बाटी [[यान्त्रिक इन्जिनियरिङ]]मी [[स्नातक]] रे [[नवीकरणीय ऊर्जा]]मी [[स्नातकोत्तर]] उपाधि हासिल गरे।<ref>{{Cite web |title=‘दृढता र धैर्य सफलताका मुख्य आधार हुन्’: युट्युबर ध्रुव राठी |url=https://www.newindianexpress.com/magazine/2020/jun/07/interview--persistence-and-patience-are-the-hallmarks-of-success-youtuber-dhruv-rathee-2152288.html |access-date=12 February 2023 |website=[[The New Indian Express]] |date=6 June 2020 |archive-date=12 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230212091245/https://www.newindianexpress.com/magazine/2020/jun/07/interview--persistence-and-patience-are-the-hallmarks-of-success-youtuber-dhruv-rathee-2152288.html |url-status=live }}</ref><ref name="freepress">{{Cite web |title=‘अभ्यासरत हिन्दु नास्तिक’देखि ‘सबैको जीवन महत्त्वपूर्ण छ’ भन्नेसम्म: आखिर ध्रुव राठी को हुन्? |url=https://www.freepressjournal.in/india/from-practising-hindu-atheist-to-all-lives-matter-who-exactly-is-dhruv-rathee |access-date=9 June 2020 |website=[[Free Press Journal]] |language=en |archive-date=9 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609093045/https://www.freepressjournal.in/india/from-practising-hindu-atheist-to-all-lives-matter-who-exactly-is-dhruv-rathee |url-status=live }}</ref> == व्यावसायिक जीवन == राठी मुख्यतः आफ्ना राजनीतिक भिडियोहरूका लागि परिचित छन्।<ref>{{Cite web |title=भारतीय हास्यकलाकारहरूले राजनीतिलाई गम्भीरतापूर्वक लिएको वर्ष |url=https://thewire.in/culture/year-comedians-took-politics-seriously |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200708011724/https://thewire.in/culture/year-comedians-took-politics-seriously |archive-date=8 July 2020 |access-date=7 July 2020 |website=The Wire}}</ref> उनका भिडियोमी मुख्यतः [[तथ्य जाँच]] तथा विभिन्न विषयको व्याख्यात्मक सामग्री समावेश हुन्छ।<ref name="time2">{{cite magazine |last1=Rajvanshi |first1=Astha |title=भारतीय सञ्चारमाध्यमको तथ्य जाँच गर्नु चुनौतीपूर्ण छ। ध्रुव राठी यसका लागि युट्युब प्रयोग गर्छन् |url=https://time.com/collection/next-generation-leaders/6317267/dhruv-rathee/ |magazine=[[TIME]] |access-date=6 October 2023 |language=en |date=5 October 2023 |archive-date=5 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005232110/https://time.com/collection/next-generation-leaders/6317267/dhruv-rathee/ |url-status=live }}</ref> ''[[द प्रिन्ट]]'' का अनुसार, राठी राजनीतिक माध्यमका रूपमी युट्युब प्रयोग गर्ने प्रारम्भिक भारतीय प्रयोगकर्ताहरूमध्ये एक थिए। उनले सन् २०१३ मी यात्रा सम्बन्धी भिडियोहरू अपलोड गर्न थालेका थिए, तर सोही वर्षको अन्त्यतिर उनले राजनीतिक तथा सामाजिक विषयवस्तुमी ध्यान केन्द्रित गर्न थाले।<ref name="freepress2">{{Cite web |title=युट्युबर ध्रुव राठी को हुन्? भारतीय सामग्री निर्माताको सम्पत्ति २७ करोड रुपैयाँ, मासिक आम्दानी ४८ लाख रुपैयाँ |url=https://www.freepressjournal.in/india/who-is-youtuber-dhruv-rathee-indian-creator-whose-recent-dictatorship-in-india-video-is-going-viral |access-date=23 March 2024 |website=[[Free Press Journal]] |language=en}}</ref> आफ्ना गम्भीर विषयवस्तुका भिडियोअनसित राठीले व्यङ्ग्यात्मक ''पी न्युज'' (Pee News) नामक खण्ड पनि सुरु गरे, जैमी "[[झुटा समाचार]]" को शैलीमी व्यङ्ग्य प्रस्तुत गरिन्छ।<ref name="scroll">{{cite web |last1=Ghosh |first1=Devarsi |title=मोदीका समर्थकहरूलाई आक्रोशित बनाउने भिडियो बनाउने २३ वर्षीय युट्युबर ध्रुव राठीलाई भेट्नुहोस् |url=https://scroll.in/magazine/878470/meet-dhruv-rathee-the-23-year-old-youtuber-who-is-fighting-the-right-wing-one-video-at-a-time |website=Scroll.in |date=16 May 2018 |access-date=9 June 2020 |archive-date=8 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608122330/https://scroll.in/magazine/878470/meet-dhruv-rathee-the-23-year-old-youtuber-who-is-fighting-the-right-wing-one-video-at-a-time |url-status=live }}</ref> यसका अतिरिक्त, सन् २०१७ देखि सन् २०२० को सुरुवातसम्म राठीले ''[[द प्रिन्ट]]'' का लागि विचारमूलक लेखहरू लेखेका थिए।<ref>{{cite web |title=ध्रुव राठी, द प्रिन्टका लेखक |url=https://theprint.in/author/dhruv-rathee/ |website=ThePrint |date=11 February 2020 |access-date=9 June 2020 |archive-date=23 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200423145903/https://theprint.in/author/dhruv-rathee/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=अनुसन्धान जारी, गुगलसँग विवरण मागियो: ध्रुव राठीको ‘हिन्दु देवीदेवता’ सम्बन्धी भिडियोबारे दिल्ली प्रहरीले अदालतलाई जानकारी दियो |url=https://www.deccanherald.com/india/probe-underway-google-details-sought-police-to-court-on-dhruv-rathees-hindu-deities-video-4141679 |access-date=2026-09-28 |website=Deccan Herald |language=en}}</ref> जुलाई २०२० मी राठीले ''ध्रुव राठी भ्लग्स'' नामक अर्को युट्युब च्यानल सुरु गरे, जहाँ उनी आफ्ना अन्तर्राष्ट्रिय [[भ्लग|यात्रा भ्लगहरू]] साझा गर्छन्। यात्रा भ्लगहरूका अतिरिक्त, राठीले विभिन्न कार्यक्रमहरू पनि सञ्चालन गर्छन्। तीमध्ये [[डोइचे वेले]]को ''डीडब्ल्यू ट्राभल'' रे [[नेटफ्लिक्स इन्डिया]]को ''डिकोड विथ ध्रुव'' उल्लेखनीय छन्।<ref>{{Cite web |date=31 October 2020 |title=मनी हाइस्ट: ध्रुव राठीले नेटफ्लिक्सको ‘स्पेनी मसाला ब्लकबस्टर’को व्याख्या गरे |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/money-heist-dhruv-rathee-decodes-netflix-spanish-masala-blockbuster-6907320/ |url-access=subscription |access-date=27 November 2021 |website=[[द इन्डियन एक्सप्रेस]] |language=en |archive-date=27 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027072948/https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/money-heist-dhruv-rathee-decodes-netflix-spanish-masala-blockbuster-6907320/ |url-status=live }}</ref> उनले [[स्पोटिफाइ]]मी ''ध्रुव राठीसँग महाभारत'' नामक पोडकास्ट पनि सञ्चालन गर्छन्।<ref>{{cite web|access-date=19 March 2023|title=युट्युबर ध्रुव राठीले अडियो क्षेत्रमा प्रवेश गर्नेबारे बताए, भने ‘पोडकास्टका श्रोता थोरै भए पनि समर्पित हुन्छन्’ — विशेष अन्तर्वार्ता|url=https://www.news18.com/news/movies/youtuber-dhruv-rathee-talks-about-entering-into-audio-space-says-podcasts-have-small-but-dedicated-audience-exclusive-6313525.html|date=9 November 2022|website=News18|archive-date=19 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230319202425/https://www.news18.com/news/movies/youtuber-dhruv-rathee-talks-about-entering-into-audio-space-says-podcasts-have-small-but-dedicated-audience-exclusive-6313525.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last=Bureau |first=The Hindu |date=2026-08-11 |title=ध्रुव राठीले अपलोड गरेको भिडियो भारतमा रोकियो, विश्वव्यापी प्रतिबन्धबारे निर्णय हुन बाँकी: युट्युबद्वारा दिल्ली उच्च अदालतलाई जानकारी |url=https://www.thehindu.com/news/national/video-uploaded-by-dhruv-rathee-withheld-in-india-global-blocking-pending-youtube-tells-delhi-hc/article71332735.ece |access-date=2026-09-28 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> {{As of|2022|2}}, राठीले ३० सेकेन्डका तथ्यपरक भिडियोहरू साझा गर्न [[युट्युब सर्ट्स]] च्यानल सञ्चालन गरेका छन्। यस च्यानलले दर्शकहरूलाई उनले प्रस्तुत गर्ने जानकारी छोटो रे सहज रूपमी हेर्न तथा बुझ्न मद्दत गर्छ।<ref>{{Cite web |title=ध्रुव राठी सर्ट्स |url=https://socialblade.com/youtube/channel/UCw4IHIMsDO5wpIiprOSXiEA |access-date=4 January 2023 |website=Social Blade |archive-date=4 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230104071407/https://socialblade.com/youtube/channel/UCw4IHIMsDO5wpIiprOSXiEA |url-status=live }}</ref> १८ अप्रिल २०२४ मी राठीले [[डबिङ|अन्य भाषामा डब गरिएका भिडियोहरू]] प्रकाशन गर्ने उद्देश्यले पाँचवटा नयाँ युट्युब च्यानल सुरु गर्ने घोषणा गरे। ती च्यानलहरू भारतका पाँच क्षेत्रीय भाषाहरू—[[तमिल भाषा|तमिल]], [[तेलुगु भाषा|तेलुगु]], [[बङ्गाली भाषा|बङ्गाली]], [[मराठी भाषा|मराठी]] रे [[कन्नड भाषा|कन्नड]]—मी केन्द्रित छन्।<ref>{{Cite web |last=Staff |first=T. N. M. |date=4 April 2024 |title=ध्रुव राठीले तमिल, तेलुगु र कन्नडसहित पाँच भाषामा युट्युब च्यानल सुरु गरे |url=https://www.thenewsminute.com/news/dhruv-rathee-starts-youtube-channels-in-five-languages-including-tamil-telugu-and-kannada |access-date=21 April 2024 |website=The News Minute |language=en}}</ref> सन् २०२३ अक्टोबरमी राठीलाई [[टाइम (पत्रिका)|''टाइम'']] पत्रिकाको [[नेक्स्ट जेनेरेसन लिडर्स]] (अर्थात्, नयाँ पुस्ताका नेतृत्वकर्ता) सूचीमी समावेश गरिएको थियो।<ref name="time1">{{Cite web |last1=Anand |first1=Nisha |date=6 October 2023 |title=ध्रुव राठी टाइम पत्रिकाको ‘सन् २०२३ का नयाँ पुस्ताका नेतृत्वकर्ता’ सूचीमा; युट्युबरको प्रतिक्रिया |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/dhruv-rathee-among-time-magazine-s-next-generation-leaders-2023-youtuber-reacts-101696577610903.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007071736/https://www.hindustantimes.com/india-news/dhruv-rathee-among-time-magazine-s-next-generation-leaders-2023-youtuber-reacts-101696577610903.html |archive-date=7 October 2023 |access-date=6 October 2023 |website=[[हिन्दुस्तान टाइम्स]] |language=en}}</ref><ref name="time22">{{cite magazine |last1=Rajvanshi |first1=Astha |date=5 October 2023 |title=भारतीय सञ्चारमाध्यमको तथ्य जाँच गर्नु चुनौतीपूर्ण छ। ध्रुव राठी यसका लागि युट्युब प्रयोग गर्छन् |url=https://time.com/collection/next-generation-leaders/6317267/dhruv-rathee/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005232110/https://time.com/collection/next-generation-leaders/6317267/dhruv-rathee/ |archive-date=5 October 2023 |access-date=6 October 2023 |magazine=[[टाइम]] |language=en}}</ref> ८ अक्टोबर २०२६ मी राठीले [[बेंगलुरु]]मी [[मुख्य निर्वाचन आयुक्त]] ज्ञानेश कुमारविरुद्ध [[कक्रोच जनता पार्टी]]ले आयोजना गरेको [[२०२६ मुख्य निर्वाचन आयुक्तविरुद्धका विरोध प्रदर्शनहरू|विरोध प्रदर्शन]]मी भाग लिए।<ref>Sujay, B.M., Ashwin, B.M., [https://www.deccanherald.com/india/karnataka/bengaluru/mass-protest-erupts-at-bengalurus-freedom-park-over-sir-dhruv-rathee-prakash-raj-join-peoples-tribunal एसआईआरविरुद्ध बेंगलुरुको फ्रिडम पार्कमा व्यापक प्रदर्शन; ध्रुव राठी र प्रकाश राज जनताको न्यायाधिकरणमा सहभागी], Deccan Herald, 8 October 2026.</ref><ref>Almina Khatoon, [https://theprint.in/feature/dhruv-rathee-india-return-goes-viral/3066890/ ६४ लाख लाइकदेखि १.२५ लाख टिप्पणीसम्म—ध्रुव राठीको भारत आगमन चर्चित], ThePrint, 9 October 2026.</ref> उनी १० अक्टोबरमा [[दिल्ली]]मा हुने प्रदर्शनमा पनि सहभागी हुने कार्यक्रम थियो। तर, प्रहरीले उक्त प्रदर्शनलाई “अवैध” घोषित गरेपछि उनी आफ्ना आमाबुबासँग बस्दै आएको [[गुरुग्राम]]स्थित घरबाट पक्राउ परे।<ref name="v109">{{cite web | last=Trivedi | first=Saurabh | title=जन्तर मन्तरमा हुने प्रदर्शनअघि ध्रुव राठी पक्राउ | website=The Hindu | date=2026-10-10 | url=https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/dhruv-rathee-detained-cec-gyanesh-kumar-jantar-mantar-protest-updates/article71567131.ece/amp/ | access-date=2026-10-10}}</ref> उनलाई भोलिपल्ट रिहा गरियो।<ref name="q630">{{cite web | last=Singh | first=Alok | title=गुरुग्राम प्रहरीले युट्युबर ध्रुव राठीलाई हिरासतबाट रिहा गर्‍यो | publisher=The Indian Express | date=2026-10-11 | url=https://indianexpress.com/article/cities/delhi/dhruv-rathee-released-from-detention-by-gurugram-police-jantar-mantar-cjp-protest-10916277/lite/ | access-date=2026-10-11}}</ref> रिहा भएपछि उनले आफूले पहिलो पटक पत्रकार सम्मेलन गरेको बताए।<ref>Prachi Kumawat, [https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/my-score-1-pm-score-0-dhruv-rathee-takes-dig-at-pm-modi-after-1st-press-conference/articleshow/134887910.cms ‘मेरो स्कोर १, प्रधानमन्त्रीको स्कोर ०’: पहिलो पत्रकार सम्मेलनपछि युट्युबर ध्रुव राठीको प्रधानमन्त्री मोदीमाथि कटाक्ष], The Times of India, 12 October 2026.</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=YHCe88lRsk4 राज्यसभा सांसद तथा अधिवक्ता कपिल सिबलसँग भेटपछि ध्रुव राठीको पत्रकार सम्मेलन], The Hindu, YouTube मार्फत, 11 October 2026.</ref> == व्यक्तिगत जीवन == राठी [[जर्मनी]]मा बसोबास गर्छन्। नोभेम्बर २०२१ मी उनले आफ्नी लामो समयदेखिकी प्रेमिका जुली इब्रसँग [[अस्ट्रिया]]को [[भियना]]स्थित [[बेल्भेदेरे दरबार]]मा विवाह गरे।<ref name="news18">{{Cite web |date=28 November 2021 |title=सीमापारको प्रेम: भारतीय युट्युबर ध्रुव राठीले भियनामा जर्मन प्रेमिका जुलीसँग विवाह गरे |url=https://www.news18.com/news/buzz/dhruv-rathee-marries-girlfriend-juli-vienna-palace-indian-youtuber-4495205.html |url-status=live |access-date=1 January 2022 |website=[[News18]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20211128140441/https://www.news18.com/news/buzz/dhruv-rathee-marries-girlfriend-juli-vienna-palace-indian-youtuber-4495205.html |archive-date=28 November 2021 }}</ref> उनीहरूको पहिलो सन्तानको जन्म सेप्टेम्बर २०२४ मा भएको थियो।<ref>{{Cite news |date=21 September 2024 |title=ध्रुव राठीले मनमोहक तस्बिरसहित पहिलो सन्तान जन्मिएको घोषणा गरे; प्रशंसकहरूमा खुसी |url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/dhruv-rathee-announces-birth-of-first-child-with-sweet-photos-fans-celebrate-new-arrival/articleshow/113552972.cms?from=mdr |access-date=21 September 2024 |work=[[The Economic Times]] |issn=0013-0389}}</ref><ref>{{Cite news |date=22 September 2024 |title=युट्युबर ध्रुव राठीका छोरा जन्मिए, तस्बिर सार्वजनिक |url=https://timesofindia.indiatimes.com/technology/tech-news/youtuber-dhruv-rathee-welcomes-baby-boy-shares-pictures/articleshow/113576337.cms |access-date=24 May 2026 |work=[[The Times of India]]}}</ref> == टिप्पणीअन == {{notelist}} == सन्दर्भअन == {{reflist}} == बाह्य कडीहरू == {{Commons category}} * {{Official website|https://dhruvrathee.com/}} * [https://www.youtube.com/watch?v=mvV9REludQ8 ‘म अझै पनि आफ्नो देशका पक्षमा आवाज उठाउन चाहन्छु’: जारी विरोध प्रदर्शनबारे ध्रुव राठी], बीबीसी न्युज इन्डिया, युट्युबमार्फत, १५ अक्टोबर २०२६। 2yp88mdd3t1rgfr0uld35q98ev8593l 0 26723 268330 2026-10-19T13:48:10Z Ramesh Deuba 3534 नयाँ लेख 268330 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | type = हिन्दु | image = Mahagauri Sanghasri 2010 Arnab Dutta.JPG | caption = महागौरीको मूर्ति | name = महागौरी | affiliation = [[नवदुर्गा]] | deity_of = सौन्दर्य रे पवित्रताकी देवी | abode = [[कैलाश पर्वत]] | mantra = ॐ देवी महागौर्यै नमः श्वेते वृषे समारूढा श्वेताम्बरधरा शुचिः। महागौरी शुभं दद्यान्महादेवप्रमोददा॥ | weapon = त्रिशूल, डमरु, अभयमुद्रा, वरदमुद्रा | siblings = | consort = [[शिव]] | children = [[कार्तिकेय]], [[गणेश]] | mount = [[गोरु]] (वृष) | planet = [[बृहस्पति ग्रह|बृहस्पति]] | festivals = [[नौरथा]], [[दुर्गा पूजा]], [[महाअष्टमी]] }} '''महागौरी'''<ref>{{Cite book |last=Sinha |first=Atul K. |url=https://www.google.co.in/books/edition/Approaches_to_History_Culture_Art_and_Ar/z6mAsIRsAa0C?hl=en&gbpv=1&dq=&pg=PA500&printsec=frontcover |title=Approaches to History, Culture, Art and Archaeology |date=2009 |publisher=Anamika Publishers & Distributors |isbn=978-81-7975-248-7 |pages=500 |language=en}}</ref> हिन्दु धर्मकी सर्वोच्च देवी [[महादेवी]]को एउटा स्वरूप हो जसलाई सौन्दर्य रे पवित्रताकी देवीको रूपमी पूजा गरिन्छ।<ref>{{Cite book |last=Sharma |first=Arvind |url=https://www.google.co.in/books/edition/Methodology_in_Religious_Studies/jqGXdxZlc0kC?hl=en&gbpv=1&dq=&pg=PA9&printsec=frontcover |title=Methodology in Religious Studies: The Interface with Women's Studies |date=2002-09-26 |publisher=SUNY Press |isbn=978-0-7914-5347-6 |pages=9 |language=en}}</ref> उनी [[नवदुर्गा]]मध्ये आठौँ देवी हुन् रे [[नवरात्रि]]को आठौँ दिन (महाअष्टमी) मी उनको विशेष पूजा अर्चना गरिन्छ। महागौरीलाई सामान्यतया सेतो वस्त्रमी रे सेतो गोरु (वृष) माथि सवार भएको देखाइन्छ।<ref>{{Cite journal |last=Dasgupta |first=Sayantani |date=2016 |title=GODDESSES: Durga in Perspective |journal=India International Centre Quarterly |volume=43 |issue=2 |pages=104}}</ref> उनी [[चतुर्भुज]] (चार हात भएकी) स्वरूपमी देखिन्छिन्: उनको माथिल्लो दाहिने हातमी [[त्रिशूल]] रे माथिल्लो देब्रे हातमी [[डमरु]] रहेको हुन्छ। त्यस्तै, उनको तल्लो दाहिने हात [[अभयमुद्रा]]मी हुन्छ रे तल्लो देब्रे हातमी [[जपमाला]] हुन्छ वा [[वरदमुद्रा]]मी रहेको हुन्छ। == पौराणिक कथा == [[शिव पुराण]]को एक कथा अनुसार, असुरहरू शुम्भ रे निशुम्भले [[पार्वती]]को कन्या, अविवाहित रे गोरो वर्ण भएको स्वरूपबाटी मात्र हुन सक्ने खालको वरदान प्राप्त गरेका थिए। त्यसैले, [[ब्रह्मा]]को सल्लाह अनुसार, शिवले पार्वतीलाई जानीजानी जिस्क्याउनका लागि बारम्बार 'काली' (काली वर्णकी) भनेर बोलाउँछन्। यस जिस्क्याइबाटी क्रोधित भएर पार्वतीले गोरो वर्ण प्राप्त गर्नका लागि ब्रह्माको घोर तपस्या गर्छिन्। ब्रह्माले उनलाई वरदान दिन आफ्नो असमर्थता व्यक्त गर्दै बरु तपस्या रोकेर शुम्भ रे निशुम्भ असुरहरूको वध गर्न अनुरोध गर्छन्। पार्वती सहमत हुन्छिन् रे [[हिमालय]]को [[गङ्गा (देवी)|गङ्गा]] नदीमी स्नान गर्न जान्छिन्। पार्वती गङ्गा नदीमा प्रवेश गर्छिन् रे स्नान गर्ने क्रममी उनको कालो छाला पूर्ण रूपमी पखालिएर उनी एक सुन्दर, गोरो वर्णकी महिलाको रूपमी बाहिर निस्किन्छिन्। उनले सेतो वस्त्र रे आभूषण लगाएकी थिइन् जसले गर्दा उनलाई 'महागौरी' को विशेषण प्राप्त हुन्छ।<ref>{{Cite book |last=Shastri |first=J. L. |url=https://www.google.co.in/books/edition/The_Siva_Purana_Part_4/flbsDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq==PA1857&printsec=frontcover |title=The Siva Purana Part 4: Ancient Indian Tradition and Mythology Volume 4 |date=2017-01-01 |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-3871-0 |pages=1857–1865 |language=en}}</ref> त्यसपछि उनी ती देवताहरूका अगाडि प्रकट हुन्छिन् जो हिमालयमी शुम्भ रे निशुम्भको विनाशका लागि प्रार्थना गरिरहेका थिए। उनले चिन्तित हुँदै उनीहरूलाई कसको पूजा गरिरहेको भनी सोधिन्। त्यसपछि उनले आफैँ विचार गरेर असुर शुम्भ रे निशुम्भबाटी पराजित भएपछि देवताहरूले उनकै प्रार्थना गरिरहेका थिए भन्ने ठम्याइका साथ उनले आफ्नै प्रश्नको उत्तर दिँदै निष्कर्ष निकाल्छिन्। पार्वती त्यसपछि देवताहरूप्रतिको दयाले गर्दा कालो वर्णमा परिणत हुन्छिन् जसकारण उनलाई [[काली]] भन्न थालिन्छ।<ref>{{Cite web|last=www.wisdomlib.org|date=2014-09-12|title=The Devī-Māhātmya: The goddess' conversation with the Asura's messenger [Canto LXXXV]|url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/the-markandeya-purana/d/doc117163.html|access-date=2021-08-10|website=www.wisdomlib.org|language=en}}</ref> त्यसपछि उनी [[चण्डी]] (चन्द्रघण्टा) मी परिवर्तन भएर असुर धुम्रलोचनको वध गर्छिन्। चण्डीको तेस्रो आँखाबाटी प्रकट भएकी देवी [[चामुण्डा]]ले चण्ड रे मुण्ड को वध गर्छिन्। त्यसपछि चण्डीले [[रक्तबीज]] रे उसका प्रतिरूपहरूको वध गरिन् भने चामुण्डाले उनीहरूको रगत पिउँछिन्। पार्वती पुनः [[कौशिकी]]मी परिणत भएर शुम्भ-निशुम्भको वध गरेपछि उनी पुनः महागौरीमी परिणत हुन्छिन्। यसरी पार्वतीले शुम्भ रे निशुम्भको वध गरेकी हुनाले उनलाई शिवपुराणमी [[महासरस्वती]] रे [[देवी माहात्म्य]] ([[मार्कण्डेय पुराण]]को अंश) मी [[अम्बिका]]को उपाधि दिइएको छ।<ref>{{Cite book |last=Shastri |first=J. L. |url=https://www.google.co.in/books/edition/The_Siva_Purana_Part_4/flbsDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq==PA1868&printsec=frontcover |title=The Siva Purana Part 4: Ancient Indian Tradition and Mythology Volume 4 |date=2017-01-01 |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-3871-0 |pages=1868 |language=en}}</ref> गोरुको पिठ्युँमी सवार भएर उनी आफ्नो घर [[कैलाश पर्वत|कैलाश]] फर्किन्छिन् जहाँ शिवले उनको प्रतीक्षा गरिरहेका थियो। उनीहरू पुन: मिलन हुन्छ रे आफ्ना पुत्रहरू; [[कार्तिकेय]] रे [[गणेश]]सँग खुसीसाथ बस्न थाल्छन्।<ref>{{Cite book |last=Books |first=Kausiki |url=https://www.google.co.in/books/edition/Siva_Purana_Vayuveeya_Samhitha_Poorvardh/jfZLEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq==PT162&printsec=frontcover |title=Siva Purana: Vayuveeya Samhitha: Poorvardham English Translation only without Slokas |date=2021-10-24 |publisher=Kausiki Books |pages=162 |language=en}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:हिन्दु देवीदेवताहरू]] 07hgw5qvudnw9rzos936cd60lzn6qp3 0 26724 268331 2026-10-19T15:38:03Z Ramesh Deuba 3534 नयाँ लेख 268331 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | type = हिन्दु | image = Siddhidatri Sanghasri 2010 Arnab Dutta.JPG | caption = सिद्धिदात्रीको मूर्ति | name = सिद्धिदात्री | affiliation = [[दुर्गा]]को [[अवतार]] | god_of = आध्यात्मिक उपलब्धि (सिद्धि) की देवी | abode = | mantra = ॐ देव्यै सिद्धिदात्र्यै नमः<br><br>सिद्धगन्धर्वयक्षाद्यैरसुरैरमरैरपि।<br>सेव्यमाना सदा भूयात् सिद्धिदा सिद्धिदायिनी॥ | weapon = [[गदा]], [[चक्र]], [[शङ्ख]], [[कमल]] (जसमा ८ सिद्धिहरू समाहित छन्) | consort = [[शिव]] | mount = [[सिंह]] वा [[कमल]] | planet = [[शनिग्रह|शनि]] | symbol = [[कमल]] }} '''सिद्धिदात्री''' (सिद्धि वा पूर्णता दिने)<ref>{{Cite book |last=National Museum |url=http://archive.org/details/nrjs_yogini-cult-and-temples-by-vidya-dehejia-1986-new-delhi-national-museum |title=Yogini Cult And Temples By Vidya Dehejia 1986 New Delhi National Museum |pages=188}}</ref> हिन्दु देवी [[महादेवी]]को एक रूप हुन्, जसलाई '[[सिद्धि]]' (आध्यात्मिक उपलब्धि र शक्ति) को देवीको रूपमा पूजा गरिन्छ।<ref>{{Cite book |last=Sharma |first=Arvind |url=https://www.google.co.in/books/edition/Methodology_in_Religious_Studies/jqGXdxZlc0kC?hl=en&gbpv=1&dq=&pg=PA9&printsec=frontcover |title=Methodology in Religious Studies: The Interface with Women's Studies |date=2002-09-26 |publisher=SUNY Press |isbn=978-0-7914-5347-6 |pages=9 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Brooks |first=Douglas Renfrew |url=https://www.google.co.in/books/edition/Auspicious_Wisdom/salQJBpUkGkC?hl=en&gbpv=1&dq=&pg=PA133&printsec=frontcover |title=Auspicious Wisdom: The Texts and Traditions of Śrividyā Śākta Tantrism in South India |date=1992-10-01 |publisher=SUNY Press |isbn=978-0-7914-1146-9 |pages=133 |language=en}}</ref> उनी [[नवदुर्गा]]हरू मध्येको नवौँ तथा अन्तिम रूप भएकाले [[नवरात्रि]]को नवौँ दिनमी उहाँको पूजा गर्ने गरिन्छ। देवी सिद्धिदात्रीलाई समर्पित सबैभन्दा सम्मानित मन्दिरहरूमध्ये एक [[उत्तराखण्ड]]को नन्दा पर्वतमी अवस्थित सिद्धिदात्री मन्दिर हो। == व्युत्पत्ति रे नामको अर्थ == 'सिद्धिदात्री' नाम दुईवटा [[संस्कृत]] शब्दहरूबाटी बनेको छ: '[[सिद्धि]]', जसको अर्थ अलौकिक शक्ति वा आध्यात्मिक पूर्णता हुन्छ, रे 'धात्री', जसको अर्थ 'प्रदान गर्ने' वा 'दिने' भन्ने हुन्छ।<ref name=":4">Varaha Purana, English Translation by N.A. Deshpande, 1987.</ref> शास्त्रीय संस्कृतमी, 'सिद्धि' ले कठोर आध्यात्मिक साधनाद्वारा प्राप्त गरिने सफलताहरूलाई जनाउँछ, जसको विस्तृत वर्णन आधारभूत योग ग्रन्थमी पाइन्छ।<ref name=":5">Patañjali's Yoga Sūtras, translation and commentary.</ref> हिन्दु धर्मग्रन्थमी, सिद्धिको अवधारणाले ऐतिहासिक रूपमी आठ शास्त्रीय योग उपलब्धिहरूलाई जनाउँछ, जसलाई '[[अष्ट-सिद्धि]]' भनिन्छ। [[पतञ्जलि]]को [[योगसूत्र]]मी उल्लेख गरिए अनुसार, यसमी अणु जस्तै सूक्ष्म बन्न सक्ने (अणिमा) वा अनन्त आकारमी फैलिन सक्ने (महिमा) जस्ता क्षमताहरू समावेश छन्।<ref name=":5" /> सिद्धिदात्री नामको विकास विशेष गरी मध्यकालीन पौराणिक साहित्यमी भएको देखिन्छ, जहाँ उनको नाम [[नवदुर्गा]]को एक रूपमी देखा पर्दछ। विशेष गरी ईसा संवत् ७औँ देखि १२औँ शताब्दीको बीचमी रचिएको [[वराह पुराण]]मी यसबारे उल्लेख गरिएको छ।<ref name=":4" /> == प्रतिमा == सिद्धिदात्री देवीलाई चारवटा हात भएकी देवीको रूपमी चित्रण गरिन्छ, जसमी उनले [[चक्र]], [[शङ्ख]], गदा रे कमलको फूल बोकेको देखाइन्छ। उनी पूर्ण रूपमी फुलेको कमलको फूल वा आफ्नो [[वाहन]] सिंहमी विराजमान रहन्छिन्। केही चित्रमी उनको वरिपरि [[गन्धर्व]], [[यक्ष]], [[सिद्ध]], [[असुर]] रे [[देवता]]हरूले उनको स्तुति गरिरहेको देखाइन्छ। == पौराणिक कथा == एउटा पौराणिक कथा अनुसार, ब्रह्माण्डको सृष्टि कालमी भगवान शिवले सृष्टिको कार्य सम्पन्न गर्नका लागि महादेवीको अव्यक्त रूपको आराधना गरेका थियो। त्यसपछि देवी शिवको देब्रे आधा भागबाटी सिद्धिदात्रीको रूपमी प्रकट भएको मानिन्छ।<ref>{{Cite book |last=Naik |first=Prof Katta Narasimha Reddy, Prof E. Siva Nagi Reddy, Prof K. Krishna |url=https://www.google.co.in/books/edition/Kalyana_Mitra_Volume_5/prCqEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=s&pg=PA377&printsec=frontcover |title=Kalyana Mitra: Volume 5: Art |date=2023-01-31 |publisher=Blue Rose Publishers |pages=377 |language=en}}</ref> उनले नै शिवलाई '[[अष्ट सिद्धि]]' (आठ प्रकारका आध्यात्मिक शक्तिहरू) प्रदान गरेको विश्वास गरिन्छ। शिवको देब्रे आधा भागबाटी उत्पत्ति भएकाले देवीको यो स्वरूपलाई प्रायः [[अर्धनारीश्वर]]सँग जोडेर हेरिन्छ, जसमी देब्रे भागले [[पार्वती]]को प्रतिनिधित्व गर्दछ।<ref>{{Cite book |last=Dalal |first=Roshen |url=https://www.google.co.in/books/edition/Hinduism/zrk0AwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=&pg=PT162&printsec=frontcover |title=Hinduism: An Alphabetical Guide |date=2014-04-18 |publisher=Penguin UK |isbn=978-81-8475-277-9 |pages=162 |language=en}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} k9ooza6kwe2g6w63jnzx0an6l55xopk 0 26725 268332 2026-10-19T17:32:55Z Ramesh Deuba 3534 नयाँ लेख 268332 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | type = Hindu | name = दुर्गा | image = TarunMatrisebakBehala2008.JPG | caption = दुर्गा | Devanagari = दुर्गा | Sanskrit_transliteration = Durga | affiliation = [[देवी]] | god_of = विजयकी देवी | abode = बिन्द्याचल पर्वत | mantra = ॐ ह्रीम दुर्गाऐ नम:<br>ॐ ऐं ह्रीम क्लिम चामुण्डाय विच्छे॥ | weapons = [[त्रिशूल|त्रिशुल]], [[चक्र]], पाश,<br>[[शङ्ख|शंख]], [[गदा]], खड्ग,<br>[[धनु (हतियार)|धनु]], [[तरवार]], [[कमल]], [[वज्र]] | consort = [[शिव]] | mount = [[सिंह]] | planet = मङ्गल }} '''दुर्गा''' हिन्दु धर्मकी सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण देवीदेवताहरूमध्ये एक हुन्।<ref>{{cite web |title=Durga |url=https://www.britannica.com/topic/Durga |website=Encyclopaedia Britannica |accessdate=20 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=Durga goddess: Significance and Symbolism |url=https://www.wisdomlib.org/concept/durga-goddess |website=WisdomLib |accessdate=20 November 2025}}</ref><ref>{{cite news |title=Hindu festival photos are about fire and water, good and evil — simple but universal concepts |url=https://apnews.com/article/a3e6f8994d3e2f3e74159a009e8c956d |work=AP News |date=2 October 2025 |accessdate=20 November 2025}}</ref><ref>{{cite book |last=Amazzone |first=Laura |title=Goddess Durga and Sacred Female Power |year=2012 |publisher=Hamilton Books |isbn=9780761853145}}</ref> देवीकेन्द्रित सम्प्रदाय शाक्त सम्प्रदाय का अनुयायीहरूले उहाँको व्यापक रूपमी पूजा गर्छन्। यस सम्प्रदायमी दुर्गालाई [[महादेवी]]को प्रमुख स्वरूप तथा [[परब्रह्म|परम सत्य]]का रूपमी मानिन्छ।<ref>{{cite journal |title=The Devī Māhātmyam: Inherent Greatness of the Devi as “Great Supreme Self” |journal=Berkeley Journal of Religion & Technology |url=https://bjrt.gtu.edu/wp-content/uploads/2018/07/Technology-of-Transformation-Sacred-Texts-and-the-Divine-Feminine.pdf |accessdate=20 November 2025}}</ref> [[शैव सम्प्रदाय]] रे [[वैष्णव सम्प्रदाय]]जस्ता अन्य धार्मिक परम्परामी पनि दुर्गाको महत्त्वपूर्ण स्थान छ।{{sfn|Paul Reid-Bowen|2012|pp=212–213}}{{sfn|Lynn Foulston|Stuart Abbott|2009|pp=9–17}} दुर्गालाई संरक्षण, शक्ति, मातृत्व, विनाश रे युद्धसँग सम्बन्धित देवीका रूपमी मानिन्छ। उहाँका पौराणिक आख्यानहरूमी शान्ति, [[धर्म]] तथा ब्रह्माण्डीय व्यवस्थालाई खतरामी पार्ने दुष्ट शक्ति रे दानवीय शक्तिहरूविरुद्धको सङ्घर्ष प्रमुख रूपमा वर्णन गरिएको छ। उहाँका कथाहरूले असत्यमाथि सत्य तथा दुष्टतामाथि असल शक्तिको विजयलाई प्रतिनिधित्व गर्छन्।{{sfn|David R Kinsley|1989|pp=3–4}}{{sfn|Paul Reid-Bowen|2012|pp=212–213}} दुर्गालाई मातृस्वरूपकी देवीका रूपमी हेरिन्छ रे प्रायः सिंह वा बाघमाथि सवार, अनेकौँ हातमी विभिन्न हतियार धारण गरेकी तथा दानवहरूको वध गरिरहेकी योद्धा देवीका रूपमी चित्रण गरिन्छ।{{sfn|Encyclopedia Britannica|2015}}{{sfn|David R Kinsley|1989|pp=3–4}}{{sfn|Charles Phillips|Michael Kerrigan|David Gould|2011|pp=93–94}}{{sfn|Wendy Doniger|1999|p=306}}{{sfn|David R Kinsley|1989|pp=3–5}}{{sfn|Laura Amazzone|2011|pp=71–73}}{{sfn|Donald J LaRocca|1996|pp=5–6}} दुर्गाको उत्पत्ति भारतीय उपमहाद्वीपका पहाडी क्षेत्रमी बसोबास गर्ने आदिवासी समुदायहरूले पूजा गर्ने प्राचीन देवीका रूपमी भएको मानिन्छ। पछि, इस्वी संवत् चौथो शताब्दीसम्ममा उहाँ हिन्दु धर्मको प्रमुख देवीदेवताको समूहमी स्थापित हुनुभयो। शाक्त सम्प्रदायका सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण ग्रन्थहरू ''[[देवीमाहात्म्य]]'' रे ''[[देवीभागवत पुराण]]'' हुन्। यी ग्रन्थहरूले [[महादेवी|देवी]]लाई ब्रह्माण्डकी आदिम सृष्टिकर्ता तथा [[ब्रह्मन्]] (परम सत्य रे वास्तविकता) का रूपमी सम्मान गर्छन्।{{Sfn|June McDaniel|2004|pp=215–216}}{{Sfn|David Kinsley|1998|pp=101–102}}{{sfn|Laura Amazzone|2012|p=xi}} यी ग्रन्थमी दुर्गालाई सृष्टि, पालन, संहार, [[माया (धर्म)|माया]] (भ्रम), [[शक्ति]] (बल वा ऊर्जा) तथा [[प्रकृति]] (प्राकृतिक जगत्) को मूर्त स्वरूपका रूपमी पनि वर्णन गरिएको छ।{{sfn|David R Kinsley|1989|pp=96, 104}} उहाँलाई विशेष गरी ''महिषासुरमर्दिनी'' अर्थात् [[महिषासुर]] नामक भैँसीको स्वरूप धारण गरेको दानवको वध गर्ने देवीका रूपमी चिनिन्छ। [[शुम्भ र निशुम्भ]]जस्ता अन्य दानवहरूसँगको युद्धका वर्णनमी दुर्गाले युद्धमी सहयोग गर्न [[मातृका|मातृकाहरू]] रे [[काली]]जस्ता अन्य योद्धा देवीहरूको स्वरूप धारण गर्नुहुन्छ।{{sfn|David R Kinsley|1989|pp=95-6}} वैष्णव परम्परामी दुर्गालाई [[योगमाया|योगनिद्रा]] अर्थात् दिव्य निद्राका रूपमी सम्मान गरिन्छ। यस परम्परामी उहाँलाई [[विष्णु]]की कनिष्ठ भगिनी तथा उहाँकै स्त्रीस्वरूपका रूपमी पनि वर्णन गरिएको छ।{{sfn|David R Kinsley|1989|pp=4, 10}}<ref>{{cite web |date=2 September 2022 |title=Yoga-Māyā's Prophecy and Kaṃsa's Order to Slaughter all Children [Chapter 4] |url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/the-bhagavata-purana/d/doc1128869.html#:~:text=Flying%20off%20from%20(the%20grip%20of)%20of%20hands%2C%20she%20rose%20up%20to%20the%20sky%20and%20(stationing%20herself%20in%20the%20sky)%2C%20the%20younger%20sister%20of%20K%E1%B9%9B%E1%B9%A3%E1%B9%87a%20manifested%20herself%20as%20a%20goddess%20with%20eight%20mighty%20arms%20wielding%20weapons.}}</ref><ref>{{cite web |date=11 March 2017 |title=Yoganidra, Yoganidrā, Yoga-nidra: 14 definitions |url=https://www.wisdomlib.org/definition/yoganidra#purana:~:text=R.1.14%3B%2013.6.-,3)%20Name%20of%20Durg%C4%81.,-4)%20the}}</ref> दुर्गालाई सामान्यतया ब्रह्मचर्य पालन गर्ने योद्धा देवीका रूपमी चित्रण गरिन्छ। तथापि, उहाँको धार्मिक इतिहासको कुनै चरणमी उहाँको सम्बन्ध [[शिव|शिव]]सँग स्थापित भयो रे उहाँ शिवकी पत्नीका रूपमी पनि चिनिन थाल्नुभयो। यस स्वरूपमी दुर्गाले गृहस्थ जीवनसँग सम्बन्धित विशेषताहरू धारण गर्नुहुन्छ रे उहाँलाई प्रायः देवी [[पार्वती]]सँग अभिन्न रूपमी चिनिन्छ। पछिल्लो धार्मिक परम्परामी उहाँले माताको भूमिका पनि ग्रहण गर्नुभयो।{{sfn|David R Kinsley|1989|pp=3}}<ref>{{Cite journal |last=Raveendran |first=Prasadita Lalitha |date=2021 |title=Myth and Folklore Embodiment in the Female Protagonists of Contemporary Fictions |url=https://www.academia.edu/66120049/Myth_and_Folklore_Embodiment_in_the_Female_Protagonists_of_Contemporary_Fictions_A_Reading_of_the_Shiva_Trilogy_and_Bulbbul |journal=Poetika |volume=9, No.1 |issue=June 2021 |page=4 |pages= |doi=10.22146/POETIKA.V9I1.60734}}</ref> यो पहिचान विशेष गरी [[बङ्गाल]]का क्षेत्रीय धार्मिक परम्परामी प्रचलित छ, जहाँ दुर्गालाई [[गणेश]], [[कार्तिकेय]], [[लक्ष्मी]] रे [[सरस्वती]]की माताका रूपमी पनि मानिन्छ।{{sfn|Encyclopedia Britannica|2015}}{{sfn|David R Kinsley|1989|pp=4}} [[नेपाल]], [[भारत]], [[बङ्गलादेश]]लगायत विश्वका विभिन्न देशहरूमी दुर्गाका असङ्ख्य अनुयायी छन्। उहाँको पूजा विशेष गरी वसन्त रे शरद् ऋतुको बाली भित्र्याएपछि गरिन्छ। यस अवसरमी [[दुर्गापूजा]], [[दुर्गाष्टमी]], [[विजयादशमी]], [[दीपावली]] रे [[नवरात्रि]]जस्ता पर्वमी उहाँको विशेष आराधना गरिन्छ।{{sfn|James G Lochtefeld|2002|p=208}}{{sfn|Constance Jones|James D Ryan|2006|pp=139–140, 308–309}} हिन्दु धर्मको [[स्मार्त परम्परा]]अन्तर्गत गरिने [[पञ्चायतन पूजा]]मी दुर्गा पाँच समान महत्त्वका देवीदेवतामध्ये एक हुनुहुन्छ।{{sfn|Flood|1996|pp=17, 153}}<ref name="Panchayatna Puja">{{cite news |url=https://www.abplive.com/lifestyle/religion/panch-dev-puja-do-worship-five-minute-daily-and-you-will-get-prosperity-in-your-house-1999399 |title=Panch Dev Puja Worship |access-date=17 July 2022 |work=ABP |date=17 November 2021 |language=hi |archive-date=1 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221001134350/https://www.abplive.com/lifestyle/religion/panch-dev-puja-do-worship-five-minute-daily-and-you-will-get-prosperity-in-your-house-1999399 |url-status=live}}</ref> == व्युत्पत्ति तथा नामकरण == ''दुर्गा'' (दुर्गा) शब्दको शाब्दिक अर्थ “जहाँ पुग्न कठिन हुन्छ”,{{sfn|Encyclopedia Britannica|2015}}{{sfn|James R Lochtefeld|2002|p=208}} “अजेय” वा “अभेद्य” भन्ने हुन्छ।{{sfn|Laura Amazzone|2012|p=xxii}} यो शब्द ''दुर्ग''सँग सम्बन्धित छ, जसको अर्थ “किल्ला” वा “जित्न अथवा पार गर्न कठिन हुने स्थान” हो। मोनियर मोनियर-विलियम्सका अनुसार ''दुर्गा'' शब्दको व्युत्पत्ति ''दुर्'' (कठिन) रे ''गम्'' (जानु वा पार गर्नु) भन्ने धातुबाटी भएको हो।<ref name="mmw487">{{cite encyclopedia |editor=Monier Monier Williams |year=1899 |title=Sanskrit English Dictionary with Etymology |publisher=Oxford University Press |page=487}}</ref> भारतविद् [[अलाँ दानिएलु]]का अनुसार दुर्गाको अर्थ “पराजयभन्दा पर” अर्थात् जसलाई पराजित गर्न सकिँदैन भन्ने हुन्छ।{{sfn|Alain Daniélou|1991|p=21}} ''दुर्गा'' शब्द तथा यससँग सम्बन्धित शब्दहरू वैदिक साहित्यमी पनि पाइन्छन्। उदाहरणका लागि, ''[[ऋग्वेद]]''का ४.२८, ५.३४, ८.२७, ८.४७, ८.९३ र १०.१२७ सूक्तहरू तथा ''[[अथर्ववेद]]''का १०.१ र १२.४ खण्डहरूमा यी शब्दहरू उल्लेख गरिएका छन्।<ref name="mmw487" /><ref>मौरिस ब्लुमफिल्ड (१९०६), [https://archive.org/stream/vedicconcordance00bloouoft#page/486/mode/1up वैदिक अनुक्रमणिका], शृङ्खला सम्पादक: चार्ल्स ल्यानम्यान, हार्वर्ड विश्वविद्यालय प्रकाशन, पृष्ठ ४८६;<br />संस्कृत मूलको उदाहरण: “अहन्निन्द्रो अदहदग्निरिन्दो पुरा दस्यून्मध्यंदिनादभीके। '''दुर्गे''' दुरोणे क्रत्वा न यातां पुरू सहस्रा शर्वा नि बर्हीत्॥३॥” — ऋग्वेद ४.२८.८, [https://sa.wikisource.org/wiki/ऋग्वेद:सूक्तं_४.२८ विकिस्रोत] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181105214014/https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%8B%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6:%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%82_%E0%A5%AA.%E0%A5%A8%E0%A5%AE |date=5 November 2018 }}</ref>{{refn|group=note|जे. शेफ्टेलोविट्जका अनुसार ''दुर्गा'' शब्द ऋग्वेद १०.१२७ को परिशिष्ट पाठ ''खिल''को चौथो अध्यायमा पनि उल्लेख गरिएको छ।<ref>{{cite book|author=J Scheftelowitz|title=Indische Forschungen|url=https://books.google.com/books?id=_jhIAQAAMAAJ&pg=PA112|year=1906|publisher=Verlag von M & H Marcus|pages=112 line 13a|access-date=15 February 2017|archive-date=17 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170217115252/https://books.google.com/books?id=_jhIAQAAMAAJ&pg=PA112|url-status=live}}</ref>}} तैत्तिरीय [[आरण्यक]]को १०.१.७ खण्डमी ''दुर्गे'' नामकी देवीको उल्लेख पाइन्छ।<ref name="mmw487" /> वैदिक साहित्यमा ''दुर्गा'' शब्दको प्रयोग भए तापनि, त्यहाँ उहाँका बारेमा पछिल्लो हिन्दु साहित्यमी पाइने विस्तृत पौराणिक वर्णनहरू उपलब्ध छैनन्।{{sfn|David Kinsley|1998|pp=95–96}} यो शब्द उत्तरवैदिक कालका प्राचीन संस्कृत ग्रन्थमी पनि पाइन्छ। उदाहरणका लागि, ''[[महाभारत]]''को २.४५१ खण्ड रे ''[[रामायण]]''को ४.२७.१६ खण्डमी यसको उल्लेख छ।<ref name="mmw487" /> यी शब्दहरू विभिन्न प्रसङ्गमी प्रयोग भएका छन्। उदाहरणका लागि, ''दुर्ग'' देवताबाटी अजेय बनेको एक [[असुर]]को नाम हो भने ''दुर्गा'' ती असुरको वध गर्न हस्तक्षेप गर्ने देवीको नाम हो। प्राचीन संस्कृत व्याकरणाचार्य [[पाणिनि]]द्वारा रचित ''अष्टाध्यायी''का ४.१.९९ र ६.३.६३ खण्डमी तथा [[यास्क]]द्वारा रचित ''[[निरुक्त]]''को व्याख्यामा पनि ''दुर्गा'' रे यसबाटी बनेका अन्य शब्दहरू उल्लेख गरिएका छन्।<ref name="mmw487" /> === उपनामहरू === दुर्गालाई अर्धभैँसे दानव [[महिषासुर]]को वध गर्नुभएको कारणले प्रायः ''महिषासुरमर्दिनी'' नामले चिनिन्छ।{{Sfn|David Kinsley|1998|p=95}} उहाँलाई ''विन्ध्यवासिनी'' (विन्ध्य पर्वतमा निवास गर्ने देवी) नामले पनि चिनिन्छ।{{Sfn|David Kinsley|1998|pp=99–100}} उहाँका अन्य उपनामहरूमा ''महामोह'' (महान् मोह वा भ्रम), ''महासुरी'' (महान् दानवी) रे ''तामसी'' (महान् रात्रि अर्थात् मोहको रात्रि) पर्दछन्।{{Sfn|David Kinsley|1998|pp=99–100}} == व्युत्पत्ति तथा अन्य नामहरू == [[शाक्त सम्प्रदाय]]मी दुर्गाका अनेकौँ उपनामहरू प्रचलित छन्। उहाँका नौ स्वरूपहरूलाई [[नवदुर्गा]] भनिन्छ। ती हुन्— शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चन्द्रघण्टा, कुष्माण्डा, स्कन्दमाता, कात्यायनी, कालरात्रि, महागौरी रे सिद्धिदात्री। देवीको पूजा तथा आराधना गर्न उहाँका १०८ नामहरूको पाठ गरिन्छ, जसलाई प्रचलित रूपमा “देवी दुर्गाको अष्टोत्तरशतनामावली” भनिन्छ।{{Citation needed|date=July 2023}} यस शब्दका अन्य अर्थहरूमा “जहाँ सहजै पुग्न सकिँदैन” भन्ने अर्थ पनि पर्दछ।<ref name="mmw487" /> यसलाई “अपराजेय देवी” अर्थात् कसैले पराजित गर्न नसक्ने देवीका रूपमी पनि अर्थ्याइएको छ।{{sfn|Alain Daniélou|1991|p=21}} दुर्गालाई ''दुर्गतिनाशिनी'' नामले पनि चिनिन्छ, जसको अर्थ दुःख, कष्ट तथा विपत्तिको नाश गर्ने देवी भन्ने हुन्छ।<ref>{{Cite news |date=9 August 2019 |title=Chant these powerful Durga Mantras to turn your life around for good |url=https://timesofindia.indiatimes.com/religion/hindu-mythology/chant-these-powerful-durga-mantras-to-turn-your-life-around-for-good/articleshow/70599147.cms |access-date=11 November 2021 |work=The Times of India |language=en |archive-date=11 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211111035951/https://timesofindia.indiatimes.com/religion/hindu-mythology/chant-these-powerful-durga-mantras-to-turn-your-life-around-for-good/articleshow/70599147.cms |url-status=live}}</ref> दुर्गाका अन्य नामहरूमा चण्डिका, शारदा, अम्बिका रे वैष्णवी पनि पर्दछन्।<ref>{{cite web |url=https://vedabase.io/en/library/sb/10/2/11-12/ |title=ŚB 10.2.11-12 |website=Bhaktivedanta Vedabase}}</ref> == प्रभाव == [[File:Durga Mahishasura-mardini, the slayer of the buffalo demon, Germany.jpg|thumb|महिषासुरको वध गर्दै दुर्गा; रवि वर्मा प्रेसद्वारा प्रकाशित चित्र]] मातृदेवीका रूपमी दुर्गा, बङ्किमचन्द्र चट्टोपाध्यायद्वारा [[भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलन]]का समयमी रचित गीत [[वन्दे मातरम्]]को प्रेरणास्रोत हुनुहुन्छ। पछि यो गीत भारतको आधिकारिक राष्ट्रिय गीतका रूपमी स्थापित भयो। [[भारतीय राष्ट्रवाद]]मी पनि दुर्गाको उपस्थिति पाइन्छ, जहाँ [[भारत माता]] अर्थात् मातृभूमि भारतलाई दुर्गाको एक स्वरूपका रूपमी हेरिन्छ। यो अवधारणा पूर्णतः धर्मनिरपेक्ष छ रे भारतीयहरूकी माता तथा संरक्षकका रूपमी दुर्गालाई मान्ने प्राचीन विचारधारासँग मेल खान्छ। दुर्गाको प्रभाव लोकप्रिय संस्कृतिमी पनि देखिन्छ। उदाहरणका लागि, उहाँको सम्बन्ध ''[[जय सन्तोषी माँ]]'' जस्ता लोकप्रिय बलिउड चलचित्रहरूसँग पनि जोडिएको छ। भारतीय सेनामा ''“दुर्गा माता की जय!”'' रे ''“[[काली|काली]] माता की जय!”'' जस्ता हिन्दुस्तानी भाषाका उद्घोषहरू प्रयोग गरिन्छ। असल कार्य रे न्यायका लागि सङ्घर्ष गर्ने कुनै पनि महिलामी दुर्गाको शक्ति रे साहसको भावना रहेको विश्वास गरिन्छ।<ref>{{cite book|author=Sabyasachi Bhattacharya|title=Vande Mataram, the Biography of a Song|url=https://books.google.com/books?id=cJqfAAAAMAAJ|year=2003|publisher=Penguin|isbn=978-0-14-303055-3|pages=5, 90–99|access-date=18 February 2017|archive-date=19 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170219013610/https://books.google.com/books?id=cJqfAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|author=Sumathi Ramaswamy|title=The Goddess and the Nation: Mapping Mother India|url=https://books.google.com/books?id=OWfcoMnHU8gC&pg=PA107|year=2009|publisher=Duke University Press|isbn=978-0-8223-9153-1|pages=106–108}}</ref> ==मन्त्र== जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी दुर्गाक्षमा शिवा धात्री स्वहा स्वधा नमस्तुतेः == टिप्पणीहरू == {{notelist|30em}} {{reflist|group=note}} == सन्दर्भहरू == {{Reflist|30em}} cgem8tw9nextrrvf6auk92uo115vled 3 26726 268334 2026-10-20T07:50:59Z डोटेली विकिपिडिया स्वागतम 800 नौला प्रयोगकर्ताअनाः वार्ता पन्नामी [[ढाँचा:स्वागतम|स्वागतम रैबार]] पठाइयो: 268334 wikitext text/x-wiki {{ढाँचा:स्वागतम|name=Puspa Paneru}} -- [[प्रयोगकर्ता:डोटेली विकिपिडिया स्वागतम|डोटेली विकिपिडिया स्वागतम]] ([[प्रयोगकर्ता कुरणि:डोटेली विकिपिडिया स्वागतम|कुरडी]]) १३:३५, २० अक्टोबर २०२६ (+0545) 5zjo95mfux32v0kv5uikn77u2lve7j5