विकिपिडिया dtywiki https://dty.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter मिडिया बिशेष कुरणि प्रयोगकर्ता प्रयोगकर्ता कुरणि विकिपिडिया विकिपिडिया वार्ता चित्र चित्र कुरणि मिडियाविकि मिडियाविकि कुरणि ढाँचा ढाँचा कुरणि मद्दत मद्दत कुरणि श्रेणी श्रेणी कुरणि TimedText TimedText talk मोड्युल मोड्युल कुरणि Event Event talk 2 5266 268353 268073 2026-10-21T06:17:47Z Janak Bhatta 18 /* सहभागिता */ 268353 wikitext text/x-wiki *[[:en:Wikipedia:Five pillars|विकिपीडियाका पाँच खम्बाहरु]] *[[:en:Wikipedia:How to edit a page|पृष्ठ सम्पादन गर्ने तरिका]] *[[Help:Contents|सहयोगी पृष्ठहरु]] *[[:en:Wikipedia:Tutorial|शिकाई सामग्री]] *[[:en:Wikipedia:How to write a great article|एउटा उत्कृष्ट लेख कसरी लेख्ने]] *[[:en:Wikipedia:Manual of Style|लेखलाई बिभिन्न ढाँचा दिने तरिकाहरु]] * [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedians_of_Nepal Wikimedians of Nepal] * [https://xtools.wmcloud.org/articleinfo Page History Get various statistics about the history of a page] * https://en.wikipedia.org/wiki/User:Usedtobecool/PSN * {{sfn|Kononenko|1998|pp=45{{ndash}}48}} - '''किताबको सन्दर्भ''' * <ref>{{cite web |url=https://www.ktmvoice.com/main-news/54544.html/ |title=<!-- Article title --> |website=KTM Voice |publisher=K.T.M. Voice Media Pvt. Ltd. |language=ne |access-date=18 June 2026 }}</ref> - '''URL Citation''' * [https://wise.wmcloud.org/ Wise Wmcloud] ==थारू विकि== * [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/thl थारू विकि] * '''सन्दर्भ''' <ref>{{वेब स्रोत|लेखक=युवराज गौतम|शीर्षक=राष्ट्रनायकको अठोट|युआरएल=https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/168615-1547173560.html|कार्य=|प्रकाशक=|वेबसाइट=नागरिक दैनिक|भाषा=नेपाली)|अभिलेखमिति=|अभिलेखयुआरएल=|मिति=|पहुँचमिति=१४ फेब्रुअरी २०२१}}</ref> * [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Citing_sources Citing sources] * https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiktionary * [https://dty.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE:Janak_Bhatta/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%B2NEBA Nepal Bengls - Article list] [[File:Five Pillars Wikipedia v1 EN.svg|thumb|An iteration of Five pillars of Wikipedia infographic: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/5c/Five_pillars_of_Wikipedia_alternate_version.svg. Added titles for each pillar and reduced text further.]] ==चित्र दीर्धा== <gallery mode=slideshow> Chaukhamba is a mountain massif in the Gangotri Group of the Garhwal Himalaya.jpg|चौखम्बा भारतको गढवाल हिमालयको गंगोत्री समूहमा रहेको एक पर्वतीय श्रृंखला हो। Mt Mandani and Chaukhamba with reflection at Boodha Madhyamaheshwar 3500m Photo by Sumita Roy.jpg|बोद्धा मध्यमहेश्वरको अर्ध जमेको तालमा प्रतिबिम्बसहित मण्डनी र चौखम्बा हिमाल Chaukhamba from Bedni Bugyal.jpg|बेदनी बुग्यालबाट चौखम्बा मसिफ Chaukhamba View From Kartik Swami Temple Rudraprayag (cropped).jpg|alt=Chaukhamba View|कार्तिक स्वामी मन्दिर रुद्रप्रयागबाट चौखम्बाको दृश्य </gallery> मिडियाविकि:Sitenotice {{Shortcut|MWUG}} <languages/> {{Doteli Wikimedians header|1}} [[File:Doteli Wikimedians User Group Logo.svg|frameless|right|<translate><!--T:1--> Logo of Doteli Wikimedians</translate>]] {{chapters}} <translate> <!--T:2--> '''Doteli Wikimedians''' ('''Doteli Wikimedīans'''; officially abbreviated as MWUG) is a group of Wikimedians who work on various wiki projects related to Doteli language. Doteli Wikipedia is a [[:en:gratis|free-access]], [[:en:free content|free-content]] [[:en:Internet encyclopedia|Internet encyclopedia]], supported and hosted by the [[:en:Nonprofit organization|non-profit]] [[Wikimedia Foundation]]. Those who can access the site can edit its articles in [[:en:Doteli language|Doteli language]]. It's mission is to support Doteli Wikimedians in their Wikimedia-related endeavors and to partner with local organizations in their use of Wikimedia projects. Anyone can become a volunteer of this user group. ==डोटेली विकिपिडिया== <!-- Note: This section will be regularly modified to keep it approximately the same size as Template:Wikipedia's sister projects. --> <div id="lang" class="nowraplinks nourlexpansion plainlinks"> {{#ifeq: {{FULLPAGENAME}} | Special:Statistics | <!-- Do not show count on Special:Statistics. --> | यो विकिपिडिया [[डोटेली भाषा|डोटेली]] माइ लेखियाः छ। सन् {{Start date|2017}} अप्रिल २४ शुभारम्भ भयाः यै विकिपिडिया माइ [[Special:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] लेखअन छन।&#32;}} और लै कतिब विकिपिडियाअन उपलब्ध छन; केइ ठुला विकिपिडियाअन तल्तिर सूचीकृत छन <ul> <li id="lang-3">१,०००,००० लेख है बर्ति: <div class="hlist inline"> * {{Wikipedia languages/core|de}} * {{Wikipedia languages/core|es}} * {{Wikipedia languages/core|fr}} * {{Wikipedia languages/core|it}} * {{Wikipedia languages/core|nl}} * {{Wikipedia languages/core|ja}} * {{Wikipedia languages/core|pl}} * {{Wikipedia languages/core|pt}} * {{Wikipedia languages/core|ru}} * {{Wikipedia languages/core|sv}} * {{Wikipedia languages/core|vi}} * {{Wikipedia languages/core|zh}} </div></li> <li id="lang-2">२५०,००० लेख है बर्ति: <div class="hlist inline"> * {{Wikipedia languages/core|ar}} * {{Wikipedia languages/core|id}} * {{Wikipedia languages/core|ms}} * {{Wikipedia languages/core|bg}} * {{Wikipedia languages/core|ca}} * {{Wikipedia languages/core|cs}} * {{Wikipedia languages/core|da}} * {{Wikipedia languages/core|eo}} * {{Wikipedia languages/core|eu}} * {{Wikipedia languages/core|fa}} * {{Wikipedia languages/core|ko}} * {{Wikipedia languages/core|hu}} * {{Wikipedia languages/core|no}} * {{Wikipedia languages/core|ro}} * {{Wikipedia languages/core|sr}} * {{Wikipedia languages/core|sh}} * {{Wikipedia languages/core|fi}} * {{Wikipedia languages/core|tr}} * {{Wikipedia languages/core|uk}} </div></li> <li id="lang-1">५०,००० लेख है बर्ति: <div class="hlist inline"> * {{Wikipedia languages/core|bs}} * {{Wikipedia languages/core|et}} * {{Wikipedia languages/core|el}} * {{Wikipedia languages/core|simple}} * {{Wikipedia languages/core|gl}} * {{Wikipedia languages/core|he}} * {{Wikipedia languages/core|hi}} * {{Wikipedia languages/core|hr}} * {{Wikipedia languages/core|lv}} * {{Wikipedia languages/core|lt}} * {{Wikipedia languages/core|ml}} * {{Wikipedia languages/core|nn}} * {{Wikipedia languages/core|sk}} * {{Wikipedia languages/core|sl}} * {{Wikipedia languages/core|th}} </div></li> </ul> </div> <div id="metalink" style="text-align:center;" class="plainlinks"><strong>[[meta:List of Wikipedias|विकिपिडियाअन कि सङती सूची]]</strong></div><noinclude> {{documentation}} <!-- Add categories and interwikis to the /doc subpage, not here! --> </noinclude> == Objectives == <!--T:3--> <!--T:4--> * Promotion of [[:w:Doteli Wikipedia|Wikipedia in Doteli language]] * Promotion of Doteli and Doteli related topics in different languages * Promotion of Wikimedia projects in Nepal * Creating organization by using name of Wikimedia in Nepal according to Nepalese legislation * Cooperating with local authorities, organizations and individuals to receive grants and other materials to promote free knowledge == Activities == <!--T:5--> <!--T:6--> * Organizing Wiki Meetups * Organizing online - offline article writing competition * Wikipedia outreach programmes </translate> == [[File:Nuvola apps kuser.svg|22px|link=]] <translate><!--T:7--> Volunteers</translate> == {{:Maithili Wikimedians User Group/Volunteers}} <center>{{Clickable button 2| <translate><!--T:8--> Add yourself</translate>|url=https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Doteli_Wikimedians_User_Group/Volunteers&action=edit|class=mw-ui-constructive}}</center> == [[File:Archives (2).png|22px|link=]] <translate><!--T:9--> Wikimedia Blogs related Doteli Wikipedia</translate> == <translate> <!--T:10--> ==Annual Program Draft== <!--T:11--> <!--T:12--> </translate> == [[File:Discussion.png|22px|link=]] <translate><!--T:13--> Reports</translate> == <translate> <!--T:14--> </translate> ==<translate><!--T:15--> Connect us on</translate> == <span class="plainlinks"><center> [[File:Wikimedia-logo.svg|50px|link=https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikimedia-mai]]&nbsp; [[File:F icon.svg|50px|link=https://www.facebook.com/MaithiliWikimedians/]]&nbsp; [[File:AIMMP@Twitter.png|50px|link=http://twitter.com/maiwikimedians]]&nbsp; [[File:Google plus (2011-2015).svg|50px|link=https://plus.google.com/100893647989625445430]]&nbsp; [[File:Youtube icon.svg|50px|link=]]&nbsp; </center></span> == [[File:Nuvola apps kopete.png|22px|link=]] <translate><!--T:16--> Contact us</translate> == * <translate><!--T:17--> Email: maithiliwiki{{@}}gmail.com</translate> * Mailing list - Wikimedia-dty{{@}}lists.wikimedia.org ([https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikimedia-mai Subscribe here]) == [[File:Noia 64 apps xeyes.png|22px|link=]] <translate><!--T:18--> See also</translate> == <translate> <!--T:19--> * [https://groups.google.com/forum/?fromgroups#!topic/nepaliwiki/f8Pp5RrAsqQ Request for approving Maithili Wikipedia] * [[Requests for new languages/Wikipedia Doteli]] * [https://dty.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96_%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE Doteli Wikipedia site url] == Resolutions == <!--T:20--> <!--T:21--> * [[Affiliations Committee/Resolutions/Recognition Doteli Wikimedians User Group|Recognition Doteli Wikimedians User Group]] </translate> == Equipment's Logbook == * [[Doteli Wikimedians User Group/Equipments Logbook|Equipment's Logbook]] ==मिलाउनु पद्द्या लेख== * [[केदारेश्वरको “झमक”]] * [[खार गाउँका ५ भाइ भूतै कुरडी]] ==Wiki Bistar== {| class="wikitable" |- ! दिनाङ्कः (Date) !! समयः(Time)!! विषयः (Subject)!! प्रस्तोता (Presenter) |- |TBD || TBD || उद्घाटनकार्यक्रमः <br />Opening ceremony || ???? |- | || TBD || सञ्जालस्थले संस्कृत पाठ्य किमावश्यकम्? (Why do we need Sanskrit content in Internet? Introduction to Wikipedia and Sister Projects)|| गणेश पौडेल<br /> Ganesh Paudel <br />Wikimedian |- | || TBD || संस्कृत विकिपीडिया (Introduction to Sanskrit Wikipedia)|| डा. नेहल दबे, <br />Dr. Nehal Dabe <br />Wikimedian |- | || 14.00-14.15 || विकिसदस्यताप्राप्तिः (practical session on sign up for wiki-editing) || जनकराज भट्ट <br />Janak Bhatta<br />Wikimedian |- | || 14.15-15.30 || लेखनम्, सम्पादनम् (Writing article and editing), <br /> साधारणाः विकिनियमाः (practical session on Wikipedia) || ??? <br />Wikimedians |- |} {{fmbox | image = [[File:Wiki Women-Nepal 2015.png|90px|link=https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%80_%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%A8_%E0%A4%8F%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%A5%E0%A4%A8_%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A8%E0%A5%AB]] | imageright= [[File:Wikipedia-logo-v2-ne.svg|80px|link=]] | style = | textstyle = | text = <center> [[डोटेली विकिपिडिया]]मी १७ अगस्ट २०२५ बठेई १५ सेप्टेम्बर २०२५ सम्म नारी सम्मानमी समर्पित '''"महिला स्वास्थ तथा स्वच्छता सम्बन्धी जागरूकता"''' नाराका साथ [https://dty.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%83%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%80_%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%A8_%E0%A4%8F%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%A5%E0%A4%A8_%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A8%E0%A5%AB विकी विमिन एडिटाथन २०२५] सञ्चालन होईरैछ, सहभागी हुनाइ लाइ सहभागीअनले '''[https://dty.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%80_%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%A8_%E0%A4%8F%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%A5%E0%A4%A8_%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A8%E0%A5%AB/%E0%A4%B8%E0%A4%B9%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A5%80%E0%A4%85%E0%A4%A8 याँ]''' आफनो नाउ दर्ता अद्दा खिलाई अनुरोध गरिन्छ।<br> <span class="mw-ui-button mw-ui-progressive">[[विकिपिडिया:विकी विमिन एडिटाथन २०२५|<span style="color:white">अझ थप जानकारी...</span>]]</span></br></center> }} ==सहभागिता== * https://meta.wikimedia.org/wiki/Museums_of_South_Asia_Project/Team * [https://bd.wikimedia.org/wiki/%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%95%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%AE:%E0%A6%85%E0%A6%B8%E0%A6%AE%E0%A7%80%E0%A6%AF%E0%A6%BC%E0%A6%BE-%E0%A6%A8%E0%A7%87%E0%A6%AA%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A6%BF-%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%82%E0%A6%B2%E0%A6%BE_%E0%A6%86%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A4%E0%A6%83%E0%A6%89%E0%A6%87%E0%A6%95%E0%A6%BF_%E0%A6%B8%E0%A6%B9%E0%A6%AF%E0%A7%8B%E0%A6%97%E0%A6%BF%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E0%A6%AE%E0%A7%82%E0%A6%B2%E0%A6%95_%E0%A6%B8%E0%A6%AE%E0%A7%8D%E0%A6%AA%E0%A6%BE%E0%A6%A6%E0%A6%A8%E0%A6%BE_%E0%A6%AE%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE_%E0%A7%A8%E0%A7%A6%E0%A7%A8%E0%A7%AB In a joint initiative of Bangla Wikipedia, a 10‑day Assamese–Bangla–Nepali collaboration was held from 5–14 November 2025.] * [https://dty.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%83%E0%A4%A1%E0%A5%8B%E0%A4%9F%E0%A5%87%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4_%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF_%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%A8_%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B2%E0%A4%BE_%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A8%E0%A5%AC डोटेली-बाङ्ला-संस्कृत अन्तरविकि सम्पादन मेला २०२६] * [https://meta.wikimedia.org/wiki/Activity:_Bengali-Doteli-Sanskrit_Collaborative_Meetup,_April_2026 Bengali-Doteli-Sanskrit Collaborative Meetup, April 2026] * [https://meta.wikimedia.org/wiki/Activity:_Bangladesh-Nepal_Collaborative_Meetup,_April_2026 Bangladesh-Nepal Collaborative Meetup, April 2026] * [https://meta.wikimedia.org/wiki/Meetup/Kathmandu/4 Inter-community Meet Up in Kathmandu Number 4] * [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:WikiProject_Medicine WikiProject Medicine] * [https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%85%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%AC%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%80_%E0%A4%B8%E0%A4%B9%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%95_%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%A8_%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B2%E0%A4%BE_%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%AE%E0%A5%A8 असमिया-नेपाली-बङ्गाली अन्तर्विकी सहकार्यात्मक सम्पादन मेला २०८२] * [https://fountain.toolforge.org/editathons/asnebn असमिया-नेपाली-बङ्गाली अन्तर्विकी सहकार्यात्मक सम्पादन मेला २०८२] * [https://fountain.toolforge.org/editathons/asian-month-2025-ne विकिपिडिया एसियाली महिना २०२५] * [https://meta.wikimedia.org/wiki/Mahatma_Gandhi_2025_edit-a-thon/Create_Articles#Doteli_Wikipedia Mahatma_Gandhi_2025_edit-a-thon] * [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Awareness_Class#Wikipedia_Awareness_Class%28WAC%29 Wikipedia Awareness Class] * [https://meta.wikimedia.org/wiki/Museums_of_South_Asia_Project/Team Museums_of_South_Asia_Project] * [https://meta.wikimedia.org/wiki/Connect/Wikimedia_diversity_group Wikimedia_diversity_group] * [https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE_%E0%A4%8F%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%BE_%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AE विकिपिडिया एसियाली महिना २०१८] * https://blog.wikimedia.org/2015/11/04/doteli-wikipedia-makes-significant-progress/ * https://rising.globalvoices.org/blog/2019/08/26/meet-janak-raj-bhatta-the-host-of-the-asialangsonline-twitter-account-for-aug27-sep-2/ * https://blog.wikimedia.bg/2020/03/20/namaste-interview-with-janak-bhatta-from-wikipedia-nepal/ * https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikicamp_Nepal_2018/Team * https://outreachdashboard.wmflabs.org/courses/Wikimedians_of_Nepal/Wiki_Knowledge_Club * [https://meta.wikimedia.org/wiki/Education/News/January_2026/Wikipedia_Education_Program_-_Train_The_Trainer_in_Nepal?fbclid=IwY2xjawPyU5hleHRuA2FlbQIxMABicmlkETFiMDFjQWc5b09rVzNwaTRBc3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHr7PqMKTyYlGL4hPBqMpuKlPd52KnFYlsCMhrJZJTMSpLJYAiy92oMrihoGu_aem_s1nVglFyfm7PqhsuiZy4gA Education/News/January 2026/Wikipedia Education Program - Train The Trainer in Nepal - Kathmandu University, Nepal] * [https://www.languagediversityhub.org/blogs/1.html From Lunchtime Conversation to the Launch of the Rana Tharu Wikipedia Project: An Inspiring Story from the Global Voices Summit 2024 in Nepal] [[Category:Doteli Wikimedians]] [[Category:Wikimedia User Groups]] https://docs.google.com/document/d/1N-y885aCv6OMdyocFU70NISzSB36O-fiVAbljf4Wlh4/edit?usp=sharing pwo40lmzju1sdca6eh2gwih9irymi9p 0 26710 268354 268312 2026-10-21T09:50:48Z Janak Bhatta 18 /* चित्र दीर्धा */ चित्र जोडियो 268354 wikitext text/x-wiki [[File:Bijjo Bhut.png|thumb|काठमाडौंको मण्डला थिएटरमा श्री बिज्जो भूत नाटकमा अभिनय गर्दै कलाकार]] '''बिज्जो भूत''' (जैलाई श्री बिज्जो भूत वा बिज्जो दा लै भणिन्छ) नेपालको सुदूरपश्चिम प्रदेशका डडेल्धुरा जिल्लामी प्रचलित एक लोकविश्वास तथा लोककथासँग सम्बन्धित अलौकिक पात्र हो। विशेषगरी डडेल्धुराको निङ्लाड क्षेत्रमी ये सम्बन्धी जनश्रुति प्रचलित रयाः उल्लेख पाइन्छ। स्थानीय जनविश्वासमी बिज्जो भूतलाई मान्सलाई हानि पुर्‍याउन्याः भूतका रूपमी मात्र नभई सत्य, न्याय रे संरक्षणसँग सम्बन्धित अदृश्य शक्तिका रूपमी लै चित्रण गरिन्छ।<ref>[https://www.onlinekhabar.com/2026/09/2026823/the-search-for-female-existence-through-folk-myth लोकमिथकको आडमा स्त्री अस्तित्वको खोज - अनलाईन खबर २७ सेप्टेम्बर २०२६]</ref> ==लोकविश्वास रे जनश्रुति== डडेल्धुराको निङ्लाड क्षेत्रमी बिज्जो भूतसम्बन्धी लोकविश्वास पैल्लिबठे प्रचलित रयाः विभिन्न प्रकाशित सामग्रीमी उल्लेख गरियाः छ। स्थानीय जनश्रुतिमी येलाई सम्मान अद्दु पड्डे रे येका क्षेत्रमी कपट, असत्य वा खराब काम अद्दु नहुन्याः विश्वास पाइन्छ। ये क्षेत्रमी गलत काम अद्दे व्यक्तिले आफनो कर्मको परिणामबठे उम्कन नसक्दे जनविश्वाससमेत रयाः बताइन्छ। बिज्जो भूतसम्बन्धी कथाहरूमा यसलाई असामान्य रूपमा पहिरन लगाएर घोडामा चढी हिँड्ने व्यक्तिका रूपमा वर्णन गरिएको पाइन्छ। केही जनश्रुतिअनुसार, उकालोमा भारी बोकेर हिँड्न कठिनाइ भएका यात्रुलाई यसले सहयोग गर्ने र गन्तव्यमा पुगेपछि अचानक हराउने गर्थ्यो। यसले आफू सेनामा कार्यरत छोराको बाबु भएको बताउने र मानिसहरूलाई छोरासम्म चिठी पुर्‍याउन दिने गरेको कथासमेत प्रचलित रहेको उल्लेख गरिएको छ। यी विवरणहरू मौखिक जनश्रुति हुन्, प्रमाणित ऐतिहासिक घटना होइनन्।<ref>नेपाल न्युज, “लोककथाबाट रंगमञ्च आइपुगेको ‘बिज्जो भूत’”, २०२६।</ref> ==सांस्कृतिक महत्त्व== ==जनश्रुतिमी आधारित नाट्य प्रस्तुति== बिज्जो भूतलाई मण्डला थिएटर, थापागाउँ, काठमाणडौँमी पैल्लिफेर नाटक मञ्चन भयाः थ्योः * नाटक : श्री बिज्जो भूत (कथा सुदूरको..) * नाटकघर : मण्डला थिएटर, थापागाउँ * लेखन : दिवस नाथ * निर्देशन : बुद्धि तामाङ र आकाश नेपाली मञ्चमा : आदित्य मिश्र, सुस्मिता कुँवर, भूपि लुहार, उमेश सुनाम, अग्नि श्री विश्वकर्मा, समृद्धि नेपाल, स्नेहा जोशी, सुसीला लुहार, दिवस नाथ, चिराग पनेरु, वर्षा भण्डारी, आकाश नेपाली* <ref>[https://www.onlinekhabar.com/2026/09/2026823/the-search-for-female-existence-through-folk-myth लोकमिथकको आडमा स्त्री अस्तित्वको खोज - अनलाईन खबर २७ सेप्टेम्बर २०२६]</ref> ==चित्र दीर्धा== <Gallery> File:Bijjo Bhut2.png|thumb|काठमाडौंको मण्डला थिएटरमा श्री बिज्जो भूत नाटकमा अभिनय गद्दाई कलाकारअन File:Bijjo Bhut3.jpg|thumb|काठमाडौंको मण्डला थिएटरमा श्री बिज्जो भूत नाटकमा अभिनय गद्दाई कलाकारअन File:Shree Bijjo Bhoot in Play.jpg|thumb|मण्डला थिएटरमा श्री बिज्जो भूत नाटकका निर्देशक आकाश नेपाली संग दर्शकअन File:Bijjo Bhoot.webm|thumb|नाटक श्री बिज्जो भूत मञ्चिनको एक दृश्य, मण्डला थिएटर, काठमाडौंमी। </Gallery> ==सन्दर्भ सामग्रीअन== {{reflist}} ==भाइरा लिङ्कअन== * [https://nepalnews.com/2026/10/03/bijjo-bhoot-a-folktale-that-has-come-to-the-stage/ लोककथाबाट रंगमञ्च आइपुगेको ‘बिज्जो भूत’ - अरूणदेव जोशी - नेपाल न्यूज] * [https://www.mandalatheatre.com/events/shree-bijjo-bhoot-katha-sudurko/#event-details Shree Bijjo Bhoot- Katha Sudurko - Mandala Theatre Nepal] [[श्रेणी:लोककथा]] gzyecf9g73exj0m0y3ghxn4hncyl4ms 268355 268354 2026-10-21T09:54:26Z Janak Bhatta 18 /* लोकविश्वास रे जनश्रुति */ सुधार गरियो 268355 wikitext text/x-wiki [[File:Bijjo Bhut.png|thumb|काठमाडौंको मण्डला थिएटरमा श्री बिज्जो भूत नाटकमा अभिनय गर्दै कलाकार]] '''बिज्जो भूत''' (जैलाई श्री बिज्जो भूत वा बिज्जो दा लै भणिन्छ) नेपालको सुदूरपश्चिम प्रदेशका डडेल्धुरा जिल्लामी प्रचलित एक लोकविश्वास तथा लोककथासँग सम्बन्धित अलौकिक पात्र हो। विशेषगरी डडेल्धुराको निङ्लाड क्षेत्रमी ये सम्बन्धी जनश्रुति प्रचलित रयाः उल्लेख पाइन्छ। स्थानीय जनविश्वासमी बिज्जो भूतलाई मान्सलाई हानि पुर्‍याउन्याः भूतका रूपमी मात्र नभई सत्य, न्याय रे संरक्षणसँग सम्बन्धित अदृश्य शक्तिका रूपमी लै चित्रण गरिन्छ।<ref>[https://www.onlinekhabar.com/2026/09/2026823/the-search-for-female-existence-through-folk-myth लोकमिथकको आडमा स्त्री अस्तित्वको खोज - अनलाईन खबर २७ सेप्टेम्बर २०२६]</ref> ==लोकविश्वास रे जनश्रुति== डडेल्धुराको निङ्लाड क्षेत्रमी बिज्जो भूतसम्बन्धी लोकविश्वास पैल्लिबठे प्रचलित रयाः विभिन्न प्रकाशित सामग्रीमी उल्लेख गरियाः छ। स्थानीय जनश्रुतिमी येलाई सम्मान अद्दु पड्डे रे येका क्षेत्रमी कपट, असत्य वा खराब काम अद्दु नहुन्याः विश्वास पाइन्छ। ये क्षेत्रमी गलत काम अद्दे व्यक्तिले आफनो कर्मको परिणामबठे उम्कन नसक्दे जनविश्वाससमेत रयाः बताइन्छ। बिज्जो भूतसम्बन्धी कथाअनमी येलाई असामान्य रूपमी पहिरन लाईबर घोडामी चढी हिँट्टे मान्सका रूपमी वर्णन गरियाः पाइन्छ। केही जनश्रुतिअनसार, उकालामी भारी बोकिबर हिँट्टु असजि भयाः यात्रुलाई येले सहयोग अद्दे रे गन्तव्यमी पुगेपछा अचानक हराउन्याः हुन्थ्यो। येले आफू सेनामी कार्यरत चेलाका बाबु भयाः बताउन्या रे मान्सुनलाई छोरासम्म चिठी पुर्‍याउन दिन्याः गर्याः कथासमेत प्रचलित रयाः उल्लेख गरियाः छ। यी विवरणअन मौखिक जनश्रुति हुन्, प्रमाणित ऐतिहासिक घटना होइनन्।<ref>नेपाल न्युज, “लोककथाबाट रंगमञ्च आइपुगेको ‘बिज्जो भूत’”, २०२६।</ref> ==सांस्कृतिक महत्त्व== ==जनश्रुतिमी आधारित नाट्य प्रस्तुति== बिज्जो भूतलाई मण्डला थिएटर, थापागाउँ, काठमाणडौँमी पैल्लिफेर नाटक मञ्चन भयाः थ्योः * नाटक : श्री बिज्जो भूत (कथा सुदूरको..) * नाटकघर : मण्डला थिएटर, थापागाउँ * लेखन : दिवस नाथ * निर्देशन : बुद्धि तामाङ र आकाश नेपाली मञ्चमा : आदित्य मिश्र, सुस्मिता कुँवर, भूपि लुहार, उमेश सुनाम, अग्नि श्री विश्वकर्मा, समृद्धि नेपाल, स्नेहा जोशी, सुसीला लुहार, दिवस नाथ, चिराग पनेरु, वर्षा भण्डारी, आकाश नेपाली* <ref>[https://www.onlinekhabar.com/2026/09/2026823/the-search-for-female-existence-through-folk-myth लोकमिथकको आडमा स्त्री अस्तित्वको खोज - अनलाईन खबर २७ सेप्टेम्बर २०२६]</ref> ==चित्र दीर्धा== <Gallery> File:Bijjo Bhut2.png|thumb|काठमाडौंको मण्डला थिएटरमा श्री बिज्जो भूत नाटकमा अभिनय गद्दाई कलाकारअन File:Bijjo Bhut3.jpg|thumb|काठमाडौंको मण्डला थिएटरमा श्री बिज्जो भूत नाटकमा अभिनय गद्दाई कलाकारअन File:Shree Bijjo Bhoot in Play.jpg|thumb|मण्डला थिएटरमा श्री बिज्जो भूत नाटकका निर्देशक आकाश नेपाली संग दर्शकअन File:Bijjo Bhoot.webm|thumb|नाटक श्री बिज्जो भूत मञ्चिनको एक दृश्य, मण्डला थिएटर, काठमाडौंमी। </Gallery> ==सन्दर्भ सामग्रीअन== {{reflist}} ==भाइरा लिङ्कअन== * [https://nepalnews.com/2026/10/03/bijjo-bhoot-a-folktale-that-has-come-to-the-stage/ लोककथाबाट रंगमञ्च आइपुगेको ‘बिज्जो भूत’ - अरूणदेव जोशी - नेपाल न्यूज] * [https://www.mandalatheatre.com/events/shree-bijjo-bhoot-katha-sudurko/#event-details Shree Bijjo Bhoot- Katha Sudurko - Mandala Theatre Nepal] [[श्रेणी:लोककथा]] earij4acr4gtzfxt5hce3ueauwsn95n 0 26715 268351 268316 2026-10-21T05:27:50Z Janak Bhatta 18 removed [[Category:चाडपर्वहरू]]; added [[Category:चाडपर्वअन]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 268351 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday | holiday_name = नवरात्रि | type = हिन्दु | image = Durga Puja A.JPG | caption = दुर्गा पूजा पण्डाल | nickname = {{Hlist|नवरात्रि|नवरात्रम्|नौरथा|नौरात्रि|नवरात्र|नराते|नवरतन|नौरता|नौरात|[[दुर्गापूजा]]|शरद् उत्सव|[[दशैं]]|मोहनी|गर्भोत्सव|देवी पक्ष|बथुकम्मा|साँझी|गोम्बे हब्बा|गोलु}} | observedby = [[हिन्दु धर्मावलम्बी]] | date = बहुदिवसीय | begins = | ends = | frequency = वार्षिक | celebrations = नौ रात | significance = [[नवदुर्गा]]का नामले परिचित देवी [[दुर्गा]]का नौ स्वरूपको आराधना | observances = *सामाजिक तथा सांस्कृतिक कार्यक्रम *प्रार्थना *व्रत *पूजा *पूजामण्डपहरूको भ्रमण *मूर्तिको विसर्जन *देवी दुर्गा र पार्वतीको आराधनाका लागि अग्निपूजा | relatedto = [[दुर्गाष्टमी]], [[नवमी]], [[विजयादशमी]], [[दशैं]], [[दुर्गापूजा]], [[गरबा (नृत्य)|गरबा]], [[विद्यारम्भम्]], [[साँझी]], [[गोलु (पर्व)]], [[बथुकम्मा]], [[रामलीला]], [[मोहनी]] | duration = नौ रात | date2026 = वसन्त नवरात्रि: १९ मार्च (बिहीबार) – २७ मार्च (शुक्रबार)<ref>{{cite web|title=Navratri Vasant 2026 date Schedule|url=https://timesofindia.indiatimes.com/chaitra-navratri-2021-when-why-and-how-is-it-celebrated/articleshow/81950403.cms|publisher=[[Times of India]]}}</ref><br> शारदीय नवरात्रि: ११ अक्टोबर (आइतबार) – १९ अक्टोबर (सोमबार)<ref>{{cite web|title=Shardiya Navratri 2026 date Schedule|url=https://www.drikpanchang.com/navratri/ashwin-shardiya-navratri-dates.html|publisher=DrikPanchang}}</ref> }} '''नौरथा''', '''नवरात्र''' अथवा '''नवरात्रि'''मी प्रतिपदादेखि नवमीसम्म नौवटी देवीको पूजाआराधना गरिन्छ।<ref>{{Cite web|url=https://purbelinews.com/pradesh/68999|title=नौरथा संगै पाथीभरामा दर्शनार्थी आउने क्रम सुरु, आज मात्रै दुई हजार बढी दर्शनार्थी|website=Purbeli News|language=en-US|accessdate=2022-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20221108120920/https://purbelinews.com/pradesh/68999|archive-date=2022-11-08}}</ref> यी देवीहरू हुन्ः [[शैलपुत्री]], [[व्रह्मचारणी]], [[चन्द्रघण्टा|चन्द्रघन्टा]], [[कुशमन्दा]], [[स्कन्दमाता]], [[कात्यायनी]], [[कालरात्री]], [[महागौरी]] रे [[सिद्धिदात्री]]। यी देवीहरूलाई नवदुर्गाको नामले पुकारिन्छ। नौ दिनसम्म नवदुर्गा भवानी नौवटा विभिन्न स्वरूपमी उपासकहरूलाई दर्शन दिनुहुन्छ भन्ने कथन छ। यसैले भक्तहरू आफ्नो मनको इच्छा पूरा हुने उत्कट अभिलाषाले यस '''नवरात्रि''' पर्वमी नवदुर्गा देवीलाई राँगा, बोका, भेडा, हाँस, कुभिण्डो अथवा पञ्चबलि चढाइ आ-आफ्ना भाकल पूरा गर्ने पनि गर्दछन्।<ref>{{Cite web|url=https://www.imagekhabar.com/news/21934/|title=नौरथा लागेसँगै दन्तकाली मन्दिरमा दर्शनार्थीको घुइँचो|website=Imagekhabar - Online News Portal of Nepal|language=en|accessdate=2022-11-08}}</ref> नौरथामी पुजिने नवदुर्गाको स्वरूपहरू यस प्रकार छन्।<ref>{{Cite web|url=https://www.jankarikendra.com/news/44355/|title=आज सोह्रश्राद्ध सकिँदै, भोलीबाट दशैंको नौरथा सुरु|website=Jankari Kendra|accessdate=2022-11-08}}{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==प्रतिपदा== [[चित्र:Jamara.jpg|alt=घटस्थापनाको दिन जमराको बीज छरिन्छ।|thumb|घटस्थापनाको दिन जमराको बीज छरिन्छ।]] प्रतिपदाका दिन पूजाआराधना गरिने शक्तिस्वरूपा भगवतीको पहिलो स्वरूपको नाम शैलपुत्री हो। पर्वतराज हिमालयका पुत्रीका रूपमी उत्पन्न भएकीले यी भगवतीलाई शैलपुत्री भनिएको हो। साँढेमी बसेकी यी देवीको दाहिने हातमा त्रिशूल रे बायाँ हातमी कमलको फूल सुशोभित छ। पूर्वजन्ममी यिनी प्रजापति दक्षकी छोरीको रूपमी जन्मेकी थिइन्। त्यसबेला यिनको नाम सती थियो। यिनको विवाह भगवान् शंकरजीसँग भएको थियो। एकचोटी प्रजापति दक्षले एक ठूलो यज्ञको आयोजना गरी सारा देवताहरूलाई यज्ञको भाग लिन निमन्त्रणा गरेका थिए तर भगवान् शंकरलाई चाहिँ बेलाएका थिएनन्। उनकी छोरी सतीले पनि उक्त कुरा थाहा पाइन् रे उनले आफ्नो पतिको अनुमति बेगर त्यस यज्ञमी भाग लिन पुगिन्। त्यहाँ उनले जताततैबाटी भगवान् शंकरको उपेक्षा गरिएको पाइन् यहाँसम्म कि आफ्नो पिताको मुखबाटी समेत पतिको निन्दा गरेको पाइन्। त्यसपछि उनको मनले आफ्नो पतिको निन्दा सुन्न नसकी त्यही यज्ञमी आफूलाई जलाएर भष्म गरिन्। अघिल्लो जन्ममी शैलराज हिमालयकी पुत्रीका रूपमी जन्म लिएकी शैलपुत्रीको विवाह पनि शंकरजीकै साथ भएको थियो। यस जन्ममी पनि उनी शिवजीको अर्धाङ्गनि बनिन्। ==द्वितिया== नौरथाको दोस्रो दिन पूजा गरिने देवीको नाम ब्रहृमचारिणी हो। यो माता दुर्गाको दोस्रो स्वरूप हो। ब्रहृम शब्दको अर्थ तपस्या हुन्छ। यसैले तपको आराधना गर्ने देवी भनेर यिनलाई ब्रहृमचारिणी भनिएको हो। यी देवीको स्वरूप पूर्ण ज्योतिमय एवं अत्यन्त भव्य देखिन्छ। यी देवीको दायाँ हातमी जपको माला रे बायाँ हातमी कमण्डलु हुन्छ। यी देवीको उपासना गर्नाले मानिसमा तप, त्याग, वैराग्य, सदाचार, संयम वृद्धि हुँदै जान्छ रे उसलाई सर्वत्र सिद्धि एवं विजय हात लाग्दछ। पूर्वजन्ममी जब यिनी हिमालयको घरमी छोरीको रूपमी जन्मेकी थिइन्, त्यसबेला नारदको उपदेशले यिनले भगवान् शंकरलाई पतिको रूपमी पाउनको लागि कठिन तपस्या गरेकी थिइन्। यस्तो कठिन तपस्याको कारण यिनलाई तपश्चारिणी अर्थात् ब्रहृमचारिणी नामले जानिन्छ। हजार वर्षसम्म यिनले पानी पनि नखाइकन तपस्या गरेकी थिइन्। उनको कठिन तपस्या देखेपछि पितामह ब्रहृमाले आकाशवाणीद्वारा 'भगवान् शिवजी तिमीलाई पतिको रूपमी प्राप्त हुनेछन्' भनेर उनको मनोकामना सबै पूर्ण हुने जानकारी दिएका थिए रे पछि त्यस्तै भयो पनि। ==तृतिया== माता दुर्गाको तेस्रो शक्तिको नाम चन्द्रघण्टा हो। नौरथा पूजापर्वमी तेस्रो दिन यिनको स्वरूपको पूजाआजा गरिन्छ। सुवर्णमय चन्द्रघण्टा देवीको स्वरूप परम शान्तिदायक एवं कल्याणकारी छ। यिनको दस हातमी खड्ग आदि शस्त्र तथा वाण आदि अस्त्र विभूषित छन्। उनको टाउकोमी घण्टाको आकारको अर्धचन्द्र छ, यही कारणले गर्दा यिनीलाई चन्द्रघण्टादेवी भनेर जानिन्छ। यिनको शरीरको रे स्वर्णको समान चम्किलो देखिन्छ। शास्त्रानुसार हातको घण्टाको आवाजले राक्षसहरू डराउने भएकाले यिनको नाम चन्द्रघण्टा राखिएको हो। यी दुर्गाको वाहन सिंह हो। यसैले यिनका उपासक पनि सिंहजस्तै पराक्रमी हुन्छन्। यिनको मुद्रा युद्धको लागि तत्पर भइरहेको जस्तो देन्छि यिनको ध्यान, आराधना रे उपासना गर्नाले भूत, प्रेत, बाधा आदिबाटी रक्षा गर्छ रे भक्तको सारा पाप एवं बाधा नष्ट भएर जान्छ। रिसाहा स्वभाव भएकी यी देवीको पूजा गर्नाले घण्टाको ध्वनिको आवाज भक्तको कानमी परिहाल्छ। यी देवीको उपासना गर्दा परलोकका लागि कल्याण रे सद्गति प्राप्त हुन्छ। ==चतुर्थी== चतुर्थीका दिन पूजा गरिने भगवतीको नाम कुष्माण्डा हो। सूर्यको जस्तो तेज भएकी रे वाहन सिंह भएकी यी भगवतीको अट्टहासमी ब्रहृमाण्डको सृष्टि रे प्रलय हुने भएकोले उनलाई कुष्माण्डा भनिएको हो। आफ्नो मन्द मुस्कानद्वारा ब्रहृमाण्डको उत्पन्न गरेकोले यिनलाई कुष्माण्डादेवी भनिएको हो। सृष्टिको अस्तित्व नभएको बेला चारैतिर जताततै अन्धकार व्याप्त थियो। यस्तो अवस्थामी यी देवी कुष्माण्डाले खिसिक्क हाँसेर ब्रहृमाण्डको सृष्टि गर्नुभयो। पृथ्वीको यही सृष्टिको आदिस्वरूप नै उनी हुन्। यी देवीको आठ हात भएका हुनाले यी देवीको अर्को नाम अष्टभुजा देवी पनि हो। यी देवीको सात हातमी क्रमशः कमण्डलु, धनुष, वाण, कमलपुष्प, अमृतपूर्ण कलश, चक्र तथा गदा छन् भने अर्को हातमी भक्तजनलाई सिद्धि रे निधि दिन सक्ने जपमाला रहेको छ। यी देवीलाई कुभिण्डोको बलि ज्यादै मनपर्ने हुनाले पनि यी देवीलाई कुष्माण्डा पनि भनिन्छ। यी देवीको तेजको तुलना यिनीसँग मात्रै गर्न सकिन्छ। अरू कुनै पनि देवता यी देवीको तेजको प्रभावलाई खप्न सक्दैनन्। यी देवीको भक्ति गर्नाले आयु, यश, बल एवं आरोग्य वृद्धि हुन्छ। ==पञ्चमी== नौरथाको पञ्चमीका दिन पूजा गरिने शक्तिस्वरूपा भगवती स्कन्दमाता हुन्। कमलको फूल आसन भएकी, सेतो वर्ण, चार हात भएकी, स्कन्दकुमारकी माता भएकीले उनलाई स्कन्दमाता भनिएको हो। यी देवीको काखमी सुपुत्र स्कन्दकुमार आनन्दले रहनुहुन्छ। कमल ओछ्याएर बस्ने आदत भएकोले यी देवीलाई पद्मासना देवी पनि भनिन्छ। स्कन्दमाताको सेवा गर्नाले स्वामी कार्तिकेयको पनि उपासना गरे सरह हुन्छ। यस्तो विशेषता केवल यिनीलाई मात्र प्राप्त छ। सूर्यमण्डलकी अधिष्ठात्री देवी भएको कारण यी देवीको पूजाआजा गर्ने भक्तजन अलौकिक तेज रे कान्तिले सुसम्पन्न हुने हुन्छन्। ==षष्ठी== नौरथाको षष्ठीका दिन पूजा गरिने देवीलाई कात्यायनी भनिन्छ। चार हात भएकी यी देवीको वाहन सिंह हो। यी देवीको कात्यायनी नाम रहन गएको कथा यस प्रकार देखिन्छ- कत नाम गरेका एक ऋषि थिए। उनका पुत्र ऋषि कात्य भए। कात्यको गोत्रमी विश्वप्रसिद्ध महषिर् कात्यायन पैदा भए। यिनले भगवती पराम्बाको उपासना गर्दै धेरै वर्षसम्म कठिन तपस्या गरेका थिए। भगवतीको जन्म मेरो घरमी छोरीको रूपमी होस् भन्ने उनको इच्छा थियो। माता भगवतीले उनको प्रार्थना स्वीकार गरिदिनुभयो। केही कालपछि जब महिषासुर दानवको अत्याचार पृथ्वीमी बढ्दै गयो, त्यसैबेला यस दैत्यको वधको लागि ब्रहृमा, विष्णु रे शिव तीन देवताको शक्तिको तेजले एक देवीको जन्म भयो। यी देवीको पूजा गर्ने पहिलो ऋषि नै कात्यायन थिए। यसैकारण यी देवी कात्यायनी कहलाईन्। ==सप्तमी == [[चित्र:Kali by Raja Ravi Varma.jpg|thumb|सप्तमीको दिन कालरात्रिको आराधना गरिन्छ । ]] सप्तमी अर्थात् फूलपातीका दिन पूजा गरिने शक्तिस्वरूपा भगवतीलाई कालरात्रि भनिन्छ। कालो घना वर्णकी, गधा वाहन भएकी, तीन आँखा भएकी, चार हात भएकी, उक्त हातहरूमा क्रमशः तरबार, मसाल, वरमुद्रा रे अभयमुद्रा लिएकी देवी कालरात्रि हुन्। उनको टाउकाको झाँक्रो फिजाएको जस्तो देखिन्छ। घाँटीमी बिजुली सरह झल्कने माला छ। श्वास फेर्दा पनि कहिलेकाहीँ आगोको राँको निस्केको जस्तो देखिन्छ। माता कालरात्रिको स्वरूप डरलाग्दो जस्तो देखिन्छ तर यिनी भक्तलाई शुभ फल दिने गर्दछिन्। यसैले यी देवीको एक नाम 'शङ्करी' पनि रहेको छ। देवी कालरात्रि दुर्जनहरूको उछित्व गर्ने हुनुहुन्छ। यी देवीको स्मरण गर्नाले पनि दानव, दैत्य, राक्षस, भूतप्रेत भागेर जान्छन् भनिएको छ। ==अष्टमी== नौरथाको महाष्टमीका दिन पूजा गरिने शक्तिस्वरूपा भगवती महागौरी हुन्। सेतो वर्ण रे सेतो पहिरन गरेकी, वृष वाहन भएकी, चार हात भएकी देवीलाई महागौरी भनिन्छ। यी देवीको माथिल्लो दाहिने हातमा अभयमुद्रा, तल्लो दाहिने हातमी त्रिशूल छन् भने बायाँ हातको माथिल्लो हातमा डमरु रे अर्को बायाँ हातमी वरमुद्रा छन्। यी देवीको मुद्रा शान्त खालको देखिन्छ। यी माताको स्वरूप गोरो वर्णको छ। यीनको सबै कपडा रे गरगहना पनि सेतै छन्। बालककालमी पार्वती हुँदादेखि नै शिव पति पाउन यिनले कठोर तपस्या गरेकी थिइन्। यिनको प्रतिज्ञा थियो कि महादेवलाई पाए वरण गर्छु, नत्र कुमारी नै भएर बस्छु। यस कठोर तपस्याको कारण यिनको शरीर एकदम कालो हुन पुगेको थियो। यिनको तपस्याले खुसी भएका शिवजीले यिनको शरीरलाई गङ्गाजलमी गएर नुहाइदिएपछि उनी गोरी भइन् रे उनको नामै गौरी रहन गएको हो रे यी देवीको शक्ति अमोघ छ रे प्रत्यक्ष फल दिने हुन्छ। यी भगवतीको भक्ति आराधना गर्नाले भक्तजनहरूको सबै दोष नाश हुन्छ रे पछिसम्म पनि बाधा आउन छोड्छ। ==नवमी== [[चित्र:Taleju Temple (17231063613) (cropped) (cropped).jpg|alt=काठमाडौं दरबारमी स्थित तलेजु भवानीको मन्दिर महानवमीको दिन मात्र सर्वसाधरणका खोलिन्छ।|thumb|काठमाडौं दरबारमी स्थित [[तलेजु भवानी]]को मन्दिर महानवमीको दिन मात्र सर्वसाधरणका लागि खोलिन्छ। ]] नवरात्रको अन्तिम अर्थात् महानवमीका दिन पूजा गरिने शक्तिस्वरूपा भगवतीको नाम सिद्धिदात्री हो। यी देवी कमलको फूलमी बस्छिन्। यी देवीको दाहिनेतर्फका तल्लो हातमी चक्र, अर्को हातमी गदा तथा बायाँतर्फको तल्लो हातमी शंख तथा अर्को हातमी कमलको फूल सुशोभित छ। यस संसारमी यी देवीको लागि सिद्धि गर्न नसकिने कामकुरो केही पनि छैन। ब्रहृमाण्डमी पूरा विजय प्राप्त गर्न सक्ने शक्ति यी देवीमी रहेको छ। यिनी भक्तजनहरूलाई जुनसुकै सिद्धि पनि दिन सक्ने साथै इच्छाअनुसारको फल प्राप्त गराइदिने भएकी हुनाले उनको नाम सिद्धिदात्री रहन गएको हो। देवी पुराणअनुसार पार्वतीबाटी आएको सिद्धि नै भगवान् शिवजीबाटी आएको सिद्धि हो। यिनकै कृपाले गर्दा भगवान् शिव अर्धनारीश्वर हुनुभएको हो। यसैले यस संसारमी भगवान् शिव अर्धनारीश्वर नामले प्रसिद्ध छन्। ==ग्रह पूजा== नौरथाको नौ दिनमी [[नव ग्रह]] पूजा गर्ने परम्परा रहेको छ। प्रतिपदामी मङ्गल द्वितीयामी राहु, तृतीयामी बृहस्पति ,चतुर्थीमी शनि, पञ्चमी मी बुध, षष्ठीमी केतु, सप्तमीमी दिन शुक्र, अष्टमीमी सूर्य एवं नवमीमी चन्द्रमाको ग्रह शान्ति पूजा गरिन्छ। == ऋतु परिवर्तन == हिन्दू पञ्चांगको आश्विन महिनाको नौरथालाई शारदीय नौरथा पनि भन्ने गरिन्छ। विज्ञानको दृष्टि सँग शारदीय नवरात्रमी शरद ऋतुमी दिन साना हुन थाल्छन् रे रात ठूला। साथसाथै चैतको नौरथामी दिन ठूला हुन थाल्दछन् रे रात घट्छ, ऋतुहरूको परिवर्तन कालको असर मानव जीवनमी नपरोस, यसैको लागि साधनाको बहानामी हाम्रो ऋषि-मुनियोंले पनि यिनी नौ दिनहरूमी उपवासको विधान गरेका थिए।<br>संभवत: यसैको लागि पनि ऋतुको बदलावको यस कालमी मनुष्य खान-पानको संयम रे श्रेष्ठ आध्यात्मिक चिंतन गरेर स्वयंको भित्र सँग सबल बन्नसकोस भनेर गरिन्छ ताकि मौसमको बदलावको असर हामीमी नपरोस। शायद यसैको लागि यसलाई शक्तिको आराधनाको पर्व पनि भनियो। यही कारण हो कि भिन्न स्वरूपमी त्यहि अवधिमी जगत जननीको आराधना-उपासना पनि गरिन्छ।<br>नौरथा पर्वको समयमी प्राकृतिक सौंदर्य पनि बढ्छ। यस्तो लाग्छ कि ईश्वरको साक्षात् रूप यही हो। प्राकृतिक सुंदरताको साथ-साथै वातावरण सुखद पनि हुन्छ। आश्विन महिनामी मौसममा न अधिक चिसो रहन्छ न त अधिक गर्मी। प्रकृतिको यो रूपले सबैको मनलाई उत्साहित गर्छ। जसले गर्दा नौरथाको समय शक्ति साधकोंको लागि अनुकूल हुन जान्छ। त्यसपछि नियमपूर्वक साधना व अनुष्ठान गर्छन्, व्रत-उपवास, हवन रे नियम-संयम सँग उनकी शारीरिक, मानसिक एवं आत्मिक शक्ति जाग्छ, जसले ऊर्जावान बनाउछ।<br>यस कालमी लौकिक उत्सवको साथ नै प्राकृतिक रूप सँग ऋतु परिवर्तन हुन्छ। शरद ऋतुको शुरुवात हुन्छ, वर्षाको मौसम बिदा हुन थाल्छ। यस कारणले बनेको सुखद वातावरणले यो सन्देश दिन्छ कि जीवनको संघर्ष रे बीतेको समयको असफलताहरूलाई पछाडी छोडी मानसिक रूप सँग सशक्त एवं ऊर्जावान बनेर नयाँ आशा रे उम्मीदहरूको साथ अगाडि बढौं। == सन्दर्भ == <references></references> [[श्रेणी:चाडपर्वअन]] 08vwwqzpvg0e4fnxrxu3rn12awfqckx 0 26717 268350 268318 2026-10-21T05:27:04Z Janak Bhatta 18 added [[Category:हिन्दु देवीअन]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 268350 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | type = हिन्दु | image = Brahmacharini.jpg | caption = ब्रह्मचारिणी | name = ब्रह्मचारिणी | Devanagari = | deity_of = भक्ति रे तपस्याकी देवी | affiliation = [[दुर्गा]] रे [[पार्वती]]को अवतार | mantra = ॐ देवी ब्रह्मचारिण्यै नमः | symbols = [[कमण्डलु]], कमल, [[रुद्राक्ष]], [[जपमाला]] | texts = [[देवीभागवत पुराण]], [[देवी गीता]] | planet = [[केतु]] | consort = [[शिव]] }} '''ब्रह्मचारिणी''' हिन्दु देवी [[महादेवी]]को एउटा रूप हुन्, जेलाइ [[पार्वती]]ले तपस्विनीको रूप धारण गरेको अवस्थामी पूजा गरिन्छ।<ref>{{cite book |last=McDaniel |first=June |title=Offering Flowers, Feeding Skulls : Popular Goddess Worship in West Bengal: Popular Goddess Worship in West Bengal |url=https://archive.org/details/offeringflowersf0000mcda |publisher=Oxford University Press |year=2004 |isbn=978-0-19-534713-5 |pages=[https://archive.org/details/offeringflowersf0000mcda/page/106 106]–107}}</ref> उनी [[नवदुर्गा]]मध्ये दोस्रो देवी हुन्, रे [[नवरात्रि]]को दोस्रो दिन व्रह्मचारणीको पूजा गरिन्छ।<ref>Manohar Laxman Varadpande (2005), History of Indian Theatre: Classical theatre, Abhinav, {{ISBN|978-8170174301}}, page 54</ref> उनको प्रतिमामी, ब्रह्मचारिणीलाई सेतो कपडा लगाएको, दाहिने हातमी [[जपमाला]] रे देब्रे हातमी [[कमण्डलु]] लिएको अवस्थामी चित्रण गरिएको छ।<ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Patrick |url=https://www.google.co.in/books/edition/The_Encyclopedia_of_Caribbean_Religions/XOyYCgAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=&pg=PA330&printsec=frontcover |title=The Encyclopedia of Caribbean Religions: Volume 1: A - L; Volume 2: M - Z |last2=Case |first2=Frederick I. |date=2013-04-30 |publisher=University of Illinois Press |isbn=978-0-252-09433-0 |pages=330 |language=en}}</ref> == व्युत्पत्ति == ''ब्रह्मचारिणी'' शब्द दुईवटा संस्कृत मूलबाटी बनेको छ: #''[[ब्रह्म]]'' ([[ब्रह्म|ब्रह्मन्]]बाटी संक्षिप्त), जसको अर्थ "स्वयम्-अस्तित्वमी रहेको आत्मा, निरपेक्ष सत्य, विश्वव्यापी स्व, व्यक्तिगत ईश्वर, पवित्र ज्ञान" भन्ने हुन्छ।<ref>[http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/MWScan/tamil/index.html brahma] मोनियर विलियम्स संस्कृत शब्दकोश, कोलोन डिजिटल संस्कृत लेक्सिकन, जर्मनी</ref><ref>[[ब्रह्मा]] वा [[ब्राह्मण]]सँग अलमलिनु हुँदैन</ref> #''चारिणी'' भनेको ''चर्या'' को स्त्रीलिङ्गी रूप हो, जसको अर्थ "संलग्न हुनु, अगाडि बढ्नु, व्यवहार, आचरण, अनुसरण गर्नु, हिँड्नु वा पछ्याउनु" भन्ने हुन्छ।<ref>[http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/MWScan/tamil/index.html carya] मोनियर विलियम्स संस्कृत शब्दकोश, कोलोन डिजिटल संस्कृत लेक्सिकन, जर्मनी</ref> वैदिक ग्रन्थहरूमी ''ब्रह्मचारिणी'' शब्दको अर्थ पवित्र धार्मिक ज्ञान प्राप्त गर्न लाग्ने महिला भन्ने हुन्छ।<ref>[http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/MWScan/tamil/index.html brahmacArin] मोनियर विलियम्स संस्कृत शब्दकोश, कोलोन डिजिटल संस्कृत लेक्सिकन, जर्मनी</ref> == पौराणिक कथा == विभिन्न पौराणिक कथाहरूका अनुसार, हिमालयकी पुत्री पार्वतीले भगवान शिवसँग विवाह गर्ने संकल्प गर्छिन्। उनका मातापिताले उनलाई सम्झाउने प्रयास गरे तापनि, उनी आफ्नो निर्णयमी अडिग रहँदै उनले यसको लागि ५,००० वर्षसम्म कठोर तपस्या गर्ने बताउँछिन्।<ref name="Kinsley p.41"/> त्यस समयमी, देवताहरू [[तारकासुर]] नामक असुरबाटी त्रसित थ्या , जसले [[ब्रह्मा]]बाटी शिवको पुत्रबाहेक अरू कसैले मार्न नसक्ने वरदान पाएको थ्या। शिवलाई विवाह गर्न रे सन्तान जन्माउन प्रेरित गर्ने उद्देश्यले देवताहरूले प्रेम रे इच्छाका देवता [[कामदेव]]को सहयोग माग्छन्। कामदेवले ध्यानमग्न शिवमाथि इच्छाको बाण प्रहार गर्छन्। यसबाटी क्रोधित भई शिवले आफ्नो तेस्रो आँखा खोलेर कामदेवलाई भष्म पारिदिन्छन्।<ref name="jl503">James Lochtefeld (2005), "Parvati" in The Illustrated Encyclopedia of Hinduism, Vol. 2: N–Z, pp. 503-505, Rosen Publishing, {{ISBN|0-8239-2287-1}}</ref> यति हुँदा पनि पार्वती आफ्नो संकल्पबाटी विचलित हुँदैनिन्। उनले शिवकै जस्तो तपस्वी जीवनशैली अपनाउँदै पहाडमी बसेर तपस्या, [[योग]] रे वैराग्यको अभ्यास गर्छिन्। उनले केवल [[बेल|बेलका पात]] रे नदीको पानी खाएर जीवन निर्वाह गरिन्। यही रूपमी उनलाई ब्रह्मचारिणीका रूपमी पुज्न थालियो। उनको दृढताले अन्ततः शिवको ध्यान आकर्षित गर्छ रे शिवले भेष बदलेर पार्वतीको नजिक गएर आफ्नै कमजोरी तथा विचित्रताहरू सुनाउँदै उनलाई निरुत्साहित गर्ने प्रयास गर्छन्। तर, पार्वती अविचलित रहन्छिन्।<ref name="jl503" /> यसै समयमी, [[प्रकाण्डासुर]] नामक असुरले आफ्ना दस लाख असुरहरूको सेना लिएर पार्वतीमाथि आक्रमण गर्छ। पार्वती आफ्नो तपस्याको अन्तिम चरणमी थिइन् रे आफ्नो रक्षा गर्न असमर्थ थिइन्। पार्वतीलाई असहाय देखेर देवी [[लक्ष्मी]] रे [[सरस्वती]]ले हस्तक्षेप गर्छन् तर असुरहरूको सङ्ख्या धेरै भएकाले उनीहरूलाई गाह्रो हुन्छ। धेरै दिनको युद्धपछि, पार्वतीको छेउमी रहेको कमण्डलु ढल्छ रे त्यसबाटी निस्किएको बाढीले सबै असुरहरूलाई बगाउँछ। आँखा खोल्दा, पार्वतीबाटी ज्वाला उत्पन्न हुन्छ जसले प्रकाण्डासुरलाई भष्म पारिदिन्छ। पार्वतीको कठोर तपस्याले सम्पूर्ण ब्रह्माण्डलाई प्रभावित गर्छ, यद्यपि शिव अझै शान्त नै थिए। अन्ततः, शिव पुनः एक [[ब्रह्मचर्य|ब्रह्मचारी]]को भेषमी उनीकहाँ पुग्छन्। उनले विभिन्न प्रश्नहरूद्वारा पार्वतीको परीक्षा लिन्छन् जसको पार्वतीले सही उत्तर दिन्छिन्। उनको सङ्कल्पलाई स्वीकार गर्दै, शिव आफ्नो वास्तविक रूपमी प्रकट हुन्छन् उनीसँग विवाह गर्न सहमत हुन्छन्।<ref name="Kinsley p.41">David Kinsley, ''Hindu Goddesses: Vision of the Divine Feminine in the Hindu Religious Traditions'' ({{ISBN|81-208-0379-5}}), p. 41-46</ref><ref name="jl503" /> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} {{Commons category|Brahmacharini|ब्रह्मचारिणी}} [[श्रेणी:हिन्दु देवीअन]] qu0e7id9t25vrt2cjxkkme5kx7q7cgq 0 26718 268349 268319 2026-10-21T05:26:43Z Janak Bhatta 18 added [[Category:हिन्दु देवीअन]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 268349 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | type = हिन्दू | image = Chandraghanta Sanghasri 2010 Arnab Dutta.JPG | caption = चन्द्रघण्टाको [[मूर्ति]] | name = चन्द्रघण्टा | affiliation = [[दुर्गा]], [[नवदुर्गा]] | mantra = ''पिण्डजप्रवरारूढा चण्डकोपास्त्रकैर्युता। प्रसादं तनुते मह्यं चन्द्रघण्टेति विश्रुता।।'' | weapon = तरबार, बाण तथा अन्य अस्त्रशस्त्र | mount = सिंह वा बाघ }} '''चन्द्रघण्टा''' हिन्दू देवी [[दुर्गा]]का नौ स्वरूपमध्ये तेस्रो स्वरूप हुन्। यी नौ स्वरूपलाई सामूहिक रूपमी [[नवदुर्गा]] भान्ना हान । [[नवरात्रि]]को तेस्रो दिन चन्द्रघण्टाको पूजा गरिन्छ। [[गीता प्रेस]]द्वारा प्रकाशित हिन्दी धार्मिक पुस्तिका ''नव दुर्गा''मी उल्लेख भएअनुसार, उनको नाम निधारमी रहेको घण्टीको आकारको अर्धचन्द्रबाटी व्युत्पन्न भएको हो।<ref name="GitaPressNavaDurga">{{cite book |title=Nava Durga |publisher=Gita Press |location=Gorakhpur |language=hi |url=https://gitapress.org/product/nava-durga-hindi |via=Gita Press |access-date=13 October 2026 }}</ref><ref name="GitaPressNavaDurgaArchive">{{cite book |title=Nava Durga |publisher=Gita Press |location=Gorakhpur |language=hi |url=https://archive.org/details/HindiBookNavaDurgaByGitaPress/page/n3/mode/2up |via=Internet Archive |access-date=13 October 2026 }}</ref> == पाठ्य परम्परा == ''[[देवी माहात्म्य|दुर्गा सप्तशती]]''को पाठसँग सम्बन्धित रही पाठ गरिने रक्षात्मक स्तोत्र ''देवी कवच''मी चन्द्रघण्टालाई नवदुर्गामध्ये तेस्रो देवीका रूपमी उल्लेख गरिएको छ। यसका श्लोक ३–५ मी नवदुर्गाको परम्परागत क्रम शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चन्द्रघण्टा, कूष्माण्डा, स्कन्दमाता, कात्यायनी, कालरात्रि, महागौरी रे सिद्धिदात्रीका रूपमी प्रस्तुत गरिएको छ।<ref name="DeviKavacha">{{cite web |title=Devī Kavacam |url=https://sanskritdocuments.org/doc_devii/dkavach.html |website=Sanskrit Documents |language=sa |at=verses 3–5 |access-date=13 October 2026 }}</ref> यस अंशमी नवदुर्गाका नाम रे तिनीहरूको क्रम उल्लेख गरिएको छ, तर चन्द्रघण्टासम्बन्धी छुट्टै कथा प्रस्तुत गरिएको छैन।<ref name="DeviKavacha" /> == मूर्तिकला तथा उपासना == गीता प्रेसद्वारा प्रकाशित ''नव दुर्गा'' नामक पुस्तिकामी चन्द्रघण्टालाई स्वर्णिम वर्ण भएकी, दस हात भएकी तथा निधारमी घण्टीको आकारको अर्धचन्द्र धारण गरेकी देवीका रूपमी वर्णन गरिएको छ। उहाँले तरबार, बाण तथा अन्य अस्त्रशस्त्र धारण गर्नुहुन्छ रे सिंहमा सवार हुनुहुन्छ। युद्धका लागि तत्पर अवस्थामी चित्रण गरिए तापनि उहाँलाई शान्त तथा भक्तजनप्रति दयालु देवीका रूपमी पनि वर्णन गरिएको छ।<ref name="GitaPressNavaDurgaArchive" /> उक्त पुस्तिकाका अनुसार, उहाँको घण्टीको ध्वनिले दुष्ट प्राणीहरूलाई भयभीत बनाउँछ। उहाँको उपासनालाई दुःख, कष्ट तथा बाधाहरूको निवारण रे साहस एवं निर्भयताको प्राप्तिसँग सम्बन्धित मानिएको छ। नवरात्रिको तेस्रो दिन चन्द्रघण्टाको पूजा गरिन्छ। उक्त पुस्तिकाले यस दिनको उपासनालाई [[मणिपूर चक्र]]सँग पनि सम्बन्धित गरेको छ।<ref name="GitaPressNavaDurgaArchive" /> आधुनिक चित्रणमी चन्द्रघण्टाको स्वरूप एकरूप नाईथिन। केही भक्तिपरक स्रोतमी उहाँलाई सिंहको सट्टा बाघ वा बघिनीमी सवार भएको देखाइएको छ।<ref name="DrikPanchang">{{cite web |title=Goddess Chandraghanta |url=https://www.drikpanchang.com/hindu-goddesses/parvati/durga/navdurga-chandraghanta.html |website=Drik Panchang |access-date=13 October 2026 }}</ref> [[File:Mangalore Dasara.jpg|thumb|[[मङ्गलुरु दसरा]]को शोभायात्राका क्रममी प्रदर्शन गरिएको चन्द्रघण्टाको मूर्ति।]] == शिव रे पार्वतीको विवाहसँगको सम्बन्ध == आधुनिक भक्तिपरक विवरणमी चन्द्रघण्टालाई [[पार्वती]]को विवाहित स्वरूपका रूपमी वर्णन गर्ने वा उहाँको प्राकट्यलाई पार्वती रे [[शिव]]को विवाहसँग सम्बन्धित गर्ने पौराणिक कथा पाइन्छ। यी विवरणमी एकरूपता नाईथिन। केही विवरणअनुसार, विवाहपछि अर्धचन्द्र धारण गरेपछि पार्वती चन्द्रघण्टाका नामले प्रसिद्ध हुनुभयो। अन्य विवरणमी विवाहका लागि शिव भयङ्कर स्वरूपमी आइपुग्दा पार्वतीले अस्त्रशस्त्रसहितको स्वरूप धारण गोरिया उल्लेख छ।<ref name="Sharma2025">{{cite book |last=Sharma |first=Yatendra |title=Hindu Festivals |publisher=Giri Trading Agency Private Limited |date=4 June 2025 |page=189 |isbn=978-81-7950-959-3 |url=https://www.google.co.in/books/edition/Hindu_Festivals/elxjEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&pg=PT189&printsec=frontcover |language=en }}</ref><ref name="MythoWorld2021">{{cite web |title=Chandraghanta – The Married Form of Durga |url=https://www.mythoworld.com/chandraghanta-the-married-form-of-durga/ |website=Mytho World |date=17 April 2021 |access-date=13 October 2026 }}</ref><ref name="DrikPanchang" /> शिव रे पार्वतीको विवाहसम्बन्धी यस्तै एउटा कथा ''[[शिव पुराण]]''मी पनि पाइन्छ। यसको ''रुद्र संहिता'' अन्तर्गतको ''पार्वती खण्ड''मी शिव असामान्य तथा भयङ्कर रूप भएका प्राणीहरूको समूहसहित विवाहस्थलमी आइपुग्नुभएको वर्णन छ। शिवलाई वृषभमी सवार, पाँच मुख रे तीन नेत्र भएका, जटाधारी, अर्धचन्द्र धारण गरेका, शरीरभरि भस्म लेपिएका तथा हातमी अस्त्रशस्त्र लिएका रूपमी वर्णन गरिएको छ। शिवको यस्तो स्वरूप देखेर पार्वतीकी आमा मेना भयभीत भई अचेत हुनुभयो।<ref name="ShastriSP43">{{cite book |editor-last=Shastri |editor-first=J. L. |title=The Siva-Purana |series=Ancient Indian Tradition and Mythology |volume=II |publisher=Motilal Banarsidass |location=Delhi |year=1970 |chapter=Rudra Samhita, Parvati Khanda, Chapter 43 |at=verses 59–65 |url=https://archive.org/details/SivaPuranaJ.L.ShastriPart2/page/n191/mode/2up |via=Internet Archive |language=en }}</ref> होसमी फर्किएपछि मेनाले विवाहप्रति आपत्ति जनाउँदै शिवको भयङ्कर स्वरूपका कारण उहाँलाई अस्वीकार गर्नुभयो। नारदले शिवले आफ्नो दिव्य लीलाको अंशस्वरूप यस्तो रूप धारण गर्नुभएको हो भनी व्याख्या गर्नुभयो। तथापि, मेनाले विवाहको विरोध गर्न छोड्नुभएन।<ref name="ShastriSP44">{{cite book |editor-last=Shastri |editor-first=J. L. |title=The Siva-Purana |series=Ancient Indian Tradition and Mythology |volume=II |publisher=Motilal Banarsidass |location=Delhi |year=1970 |chapter=Rudra Samhita, Parvati Khanda, Chapter 44 |at=verses 26–32 and 68–72 |url=https://archive.org/details/SivaPuranaJ.L.ShastriPart2/page/n195/mode/2up |via=Internet Archive |language=en }}</ref> त्यसपछिको अध्यायमी नारद शिवकहाँ पुगेर उहाँको स्तुति गर्नुहुन्छ। त्यसपछि शिवले ''अत्यन्त उत्कृष्ट रे दिव्य स्वरूप'' भनी वर्णन गरिएको रूप धारण गर्नुभयो। मेनाले शिवलाई तेजस्वी, मुस्कुराइरहनुभएको रे सुन्दर आभूषणले सजिएको अवस्थामी देख्नुभयो। उनले शिवलाई पार्वतीका वरका रूपमी स्वीकार गर्दै पहिले बोलेका वचनहरू क्षमा गरिदिन अनुरोध गर्नुभयो रे उहाँसामु नतमस्तक हुनुभयो।<ref name="ShastriSP45">{{cite book |editor-last=Shastri |editor-first=J. L. |title=The Siva-Purana |series=Ancient Indian Tradition and Mythology |volume=II |publisher=Motilal Banarsidass |location=Delhi |year=1970 |chapter=Rudra Samhita, Parvati Khanda, Chapter 45 |at=verses 1–24 |url=https://archive.org/details/SivaPuranaJ.L.ShastriPart2/page/n197/mode/2up |via=Internet Archive |language=en }}</ref> रमेश मेनोनद्वारा गरिएको आधुनिक संक्षिप्त पुनर्कथनमी पनि मेनाले शिवको स्वरूपप्रति आपत्ति जनाएको रे त्यसपछि शिवले मनमोहक स्वरूप धारण गर्नुभएको कथा वर्णन गरिएको छ।<ref name="Menon2006">{{cite book |last=Menon |first=Ramesh |title=Siva Purana: The Ancient Book of Siva |year=2006 |url=https://archive.org/details/siva-purana-the-ancient-book-of-siva/page/n197/mode/2up |via=Internet Archive |language=en }}</ref> ''शिव पुराण''का उद्धृत अध्यायमी पार्वतीलाई चन्द्रघण्टाका रूपमी पहिचान गरिएको नाईथिन, न त यस घटनाका क्रममी उहाँले चन्द्रघण्टाको स्वरूप धारण गर्नुभएको उल्लेख छ।<ref name="ShastriSP43" /><ref name="ShastriSP44" /><ref name="ShastriSP45" /> == वाराणसीको चित्रघण्टा मन्दिर == [[वाराणसी]]को चौक क्षेत्रमी चित्रघण्टा देवी मन्दिरका नामले परिचित एक मन्दिर अवस्थित छ। स्थानीय मन्दिरसम्बन्धी विवरणमी चित्रघण्टा देवीलाई चन्द्रघण्टासँग अभिन्न रूपमी सम्बन्धित मानिएको छ। उक्त विवरणअनुसार, उहाँ दुर्गाको तेस्रो स्वरूप हुनुहुन्छ रे नवरात्रिको तेस्रो दिन उहाँको पूजा गरिन्छ।<ref name="VaranasiTemple">{{cite web |title=Chitra Ghanta Devi |url=https://varanasitemples.in/category/devi-temples/chitra-ghanta-devi/ |website=Varanasi Temples |language=en |access-date=13 October 2026 }}</ref> उक्त विवरणमी देवीलाई स्वर्णिम वर्ण भएकी, दस हात भएकी, विभिन्न अस्त्रशस्त्र धारण गरेकी तथा सिंहमा सवार भएकी देवीका रूपमी वर्णन गरिएको छ। यसमी ''काशी खण्ड''लाई उद्धृत गर्दै चित्रकूप, चित्रगुप्तेश्वर रे चित्रघण्टा देवीको मन्दिरसँग सम्बन्धित स्थानीय तीर्थयात्रा परम्पराको पनि उल्लेख गरिएको छ।<ref name="VaranasiTemple" /> == सन्दर्भहरू == {{Reflist}} [[श्रेणी:हिन्दु देवीअन]] j57x8e80x74e0d6r7p48uucyv57iw92 0 26719 268348 268321 2026-10-21T05:26:17Z Janak Bhatta 18 added [[Category:हिन्दु देवीअन]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 268348 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | type = हिन्दू | image = Kushmanda Sanghasri 2010 Arnab Dutta.JPG | caption = कुशमन्दाको मूर्ति | name = कूष्माण्डा | affiliation = [[दुर्गा]]; [[नवदुर्गा]] | god_of = सृष्टि तथा सौर ऊर्जा | mantra = ''सुरासम्पूर्णकलशं रुधिराप्लुतमेव च<br />दधानाः हस्तपद्माभ्यां कूष्माण्डा शुभदास्तु मे'' | weapon = जलपात्र, धनुष, बाण, कमल, अमृतकलश, चक्र, गदा तथा जपमाला | mount = सिंह }} '''कुशमन्दा''' [[नवदुर्गा]] परम्पराकी चौथी देवी हुन्। यस परम्परामी [[नवरात्रि]]का नौ दिनसम्म क्रमशः [[दुर्गा]]का नौ स्वरूपको पूजा गरिन्छ। नवरात्रिको चौथो दिन कुशमन्दाको उपासना गरिन्छ।<ref name="Dalal2010">{{cite book |last=Dalal |first=Roshen |title=Hinduism: An Alphabetical Guide |publisher=Penguin Books India |year=2010 |page=126 |isbn=978-0-14-341421-6 |url=https://books.google.com/books?id=DH0vmD8ghdMC&pg=PA126 |language=en }}</ref> ''नव दुर्गा'' नामक भक्तिपरक पुस्तकमी प्रस्तुत विवरणअनुसार, उहाँले आफ्नो मुस्कानद्वारा आदिम अन्धकारमी प्रकाश फैलाउनुहुन्छ, जसबाटी ब्रह्माण्डीय अण्ड रे प्रकट ब्रह्माण्डको उत्पत्ति हुन्छ।<ref name="GitaPressCatalogue">{{cite web |title=Nava Durga Hindi |url=https://gitapress.org/product/nava-durga-hindi |website=Gita Press |publisher=Gita Press |location=Gorakhpur |language=hi |access-date=13 October 2026 }}</ref><ref name="NavaDurgaScan">{{cite book |title=Nava Durga |publisher=Gita Press |location=Gorakhpur |language=hi |url=https://archive.org/details/HindiBookNavaDurgaByGitaPress/page/n3/mode/2up |via=Internet Archive |access-date=13 October 2026 }}</ref> == नवदुर्गामध्ये स्थान == ''[[देवी माहात्म्य|दुर्गा सप्तशती]]''को पाठसँग सम्बन्धित रूपमी परम्परागत रूपमी पाठ गरिने ''[https://stotrams.com/stotra/devi-mahatmyam-devi-kavacham/english देवी कवच]''मी कुशमन्दालाई नौ दुर्गामध्ये चौथो देवीका रूपमी उल्लेख गरिएको छ। यसका श्लोक ३–५ मी निम्नानुसार वर्णन गरिएको छ।<ref name="DeviKavacha">{{cite web |title=Devī Kavacam |url=https://sanskritdocuments.org/doc_devii/dkavach.html |website=Sanskrit Documents |language=sa |at=verses 3–5 |access-date=13 October 2026 }}</ref> {{blockquote| प्रथमं शैलपुत्री च द्वितीयं ब्रह्मचारिणी ।<br /> तृतीयं चन्द्रघण्टेति कूष्माण्डेति चतुर्थकम् ॥ ३॥<br /> पञ्चमं स्कन्दमातेति षष्ठं कात्यायनीति च ।<br /> सप्तमं कालरात्रीति महागौरीति चाष्टमम् ॥ ४॥<br /> नवमं सिद्धिदात्री च नवदुर्गाः प्रकीर्तिताः ।<br /> उक्तान्येतानि नामानि ब्रह्मणैव महात्मना ॥ ५॥ }} यस क्रममी शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चन्द्रघण्टा, कुशमन्दा, स्कन्दमाता, कात्यायनी, कालरात्रि, महागौरी रे सिद्धिदात्री रहेका छन्।<ref name="DeviKavacha" /> यी श्लोकहरूले नवदुर्गा समूहमी कूष्माण्डाको स्थान स्पष्ट पार्छन्, तर उहाँको छुट्टै कथा वा शारीरिक स्वरूपको वर्णन गर्दैनन्।<ref name="DeviKavacha" /> ==ब्रह्माण्डको उत्पत्ति रे सौर चरित्र== ''नवदुर्गा'' मी वर्णित विवरणअनुसार, सृष्टिको उत्पत्तिअघि कुनै पनि प्रकट ब्रह्माण्डको अस्तित्व थिएन रे चारैतिर अन्धकार व्याप्त थियो। कुशमन्दाले आफ्नो मन्द मुस्कानद्वारा ब्रह्माण्डीय अण्डाको सृजना गरिन्, जसले सृष्टिको आरम्भलाई सङ्केत गर्दछ। उक्त विवरणमी ब्रह्माण्डीय अण्डासँगको यही सम्बन्धका आधारमी उनको नामको व्याख्या गरिएको छ।<ref name="NavaDurgaScan" /> यस परम्परामी कुशमन्दालाई दुर्गाको सृजनात्मक शक्तिको एक स्वरूपका रूपमी बुझिन्छ। ब्रह्माण्डीय अण्डाको सृजना गर्ने उनको कार्यले अप्रकट अन्धकारको अवस्थाबाटी प्रकाश रे सुव्यवस्थित ब्रह्माण्डतर्फको सङ्क्रमणलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ।<ref name="NavaDurgaScan" /> समकालीन भक्तिपरक वर्णनहरूमी पनि उनलाई ब्रह्माण्डीय अण्डा, आदिम ऊष्मा तथा ब्रह्माण्डलाई प्रकट स्वरूप प्रदान गर्ने ऊर्जासँग सम्बन्धित मानिएको छ।<ref name="HinduismOutlook">{{cite web |title=देवी कुष्माण्डा – महत्त्व, मन्त्र, कथा तथा पर्वहरू |url=https://hinduismoutlook.com/maa-kushmanda-devi-story-mantra/ |website=Hinduism Outlook |access-date=13 October 2026 }}</ref><ref name="LalitaChandika">{{cite web |last=Saraswati |first=Pushpa |title=कुष्माण्डा देवी |url=https://www.lalitachandika.org/post/kusmanda-devi |website=Lalita Chandika |date=16 October 2019 |access-date=13 October 2026 }}</ref> यसै परम्परामी कुशमन्दाको निवास सूर्यलोकमी रहेको उल्लेख गरिएको छ, जहाँ उनी सूर्यको तेज सहन सक्ने शक्ति राख्छिन् भन्ने मान्यता छ। उनको तेजलाई सूर्यको तेजसँग तुलना गरिएको छ रे अन्य प्राणीहरूको तेज पनि उनकै शक्तिबाटी उत्पन्न हुने वर्णन गरिएको छ।<ref name="NavaDurgaScan" /> त्यसैले भक्तिपरक साहित्यमी उनलाई ''सूर्यमण्डलान्तर्वासिनी'' अर्थात् ‘सूर्यमण्डलभित्र निवास गर्ने देवी’ का रूपमी समेत चिनिन्छ।<ref name="HinduismOutlook" /> यो सम्बन्धले कुष्माण्डालाई सूर्यभित्र क्रियाशील रही त्यसलाई शक्ति प्रदान गर्ने देवीका रूपमी प्रस्तुत गर्दछ, न कि सूर्यदेव [[सूर्य]] को अर्को नामका रूपमी।<ref name="NavaDurgaScan" /><ref name="HinduismOutlook" /> ==स्वरूप रे आयुधहरू== कुशमन्दालाई दुर्गाको आठ हातयुक्त स्वरूपका रूपमी चित्रण गरिन्छ, त्यसैले उनलाई अष्टभुजा देवी पनि भनिन्छ। ''नवदुर्गा'' मी वर्णित विवरणअनुसार, उनका हातमी कलश, धनुष, बाण, कमल, अमृतपात्र, चक्र, गदा रे जपमाला रहेका छन्। उक्त विवरणमी जपमालालाई आठ सिद्धि रे नौ निधिसँग सम्बन्धित मानिएको छ। उनको वाहन सिंह हो।<ref name="NavaDurgaScan" /> आठ हातयुक्त स्वरूप, आयुधहरू रे सिंहवाहनले कुशमन्दालाई दुर्गाको व्यापक मूर्तिशास्त्रीय परम्पराभित्र प्रस्तुत गर्दछन्। तथापि, कुष्माण्डा दुर्गाकै एक स्वरूप हुन् भन्ने पहिचान यी दृश्यात्मक विशेषताहरूका आधारमी मात्र नभई, नवदुर्गामध्ये उनको समावेश भएको शास्त्रीय उल्लेखका आधारमी स्थापित हुन्छ।<ref name="DeviKavacha" /><ref name="NavaDurgaScan" /> उनको स्वरूपसँग सम्बन्धित संस्कृत प्रार्थना यस प्रकार छ: {{blockquote| सुरासम्पूर्णकलशं रुधिराप्लुतमेव च ।<br /> दधाना हस्तपद्माभ्यां कूष्माण्डा शुभदास्तु मे ॥ }} यस प्रार्थनामी कमलसदृश आफ्ना हातमी अनुष्ठानमी प्रयोग हुने पात्रहरू धारण गरेकी कुशमन्दालाई आह्वान गर्दै आफूलाई कल्याण प्रदान गर्न प्रार्थना गरिएको छ।<ref name="NavaDurgaScan" /> यसको एउटा अङ्ग्रेजी अनुवादमी ती पात्रहरूमध्ये एउटालाई दिव्य अमृतले भरिएको कलश रे अर्कोलाई रगतले लतपतिएको पात्रका रूपमी व्याख्या गरिएको छ।<ref name="KushmandaPrayer">{{cite web |title=माता कुष्माण्डाको मन्त्र |url=https://shlokam.org/shloka/maa-kushmanda-mantra.htm |website=Shlokam |language=sa, en |access-date=13 October 2026 }}</ref> कुशमन्दाको मूर्तिशास्त्रीय वर्णनमी पूर्ण एकरूपता पाइँदैन। अर्को प्रकाशित विवरणमा उनका आठदेखि दसवटासम्म हात रहेको उल्लेख छ। उक्त विवरणमी उनका आयुध तथा वस्तुहरूमध्ये त्रिशूल, तरबार रे अङ्कुशलाई पनि समावेश गरिएको छ भने उनको वाहन बाघ भएको बताइएको छ।<ref name="Srikala2024">{{cite book |last=Srikala |first=B. |author2=Ramaprasad S. |title=Lalitha Sahasranamam with Meanings |volume=1 |publisher=Pustaka Digital Media |date=19 September 2024 |page=236 |url=https://books.google.com/books?id=tlMrEQAAQBAJ&pg=RA1-PT236 |language=en }}</ref> यसरी, विभिन्न चित्रणमी उनका हातमी रहेका वस्तुहरू तथा सिंह वा बाघमध्ये वाहनको विवरण फरक-फरक पाइन्छ।<ref name="NavaDurgaScan" /><ref name="Srikala2024" /><ref name="HinduismOutlook" /> संस्कृत शब्द ''कुशमन्दा'' को प्रयोग फर्सी वा कुभिण्डोजस्ता फलका लागि पनि गरिन्छ। ''नवदुर्गा'' मी वर्णित विवरणले यस फलको अर्पणलाई देवीसँग सम्बन्धित गरेको छ रे यसलाई उनको नामको अर्को व्याख्याका रूपमी प्रस्तुत गरेको छ।<ref name="NavaDurgaScan" /> ==नवरात्रिमी पूजा== नवरात्रिको चौथो दिन कुशमन्दाको पूजाआराधना गरिन्छ। ''नवदुर्गा'' मी प्रस्तुत योगसम्बन्धी व्याख्याअनुसार, पूजाको यस चरणलाई [[अनाहत]] चक्रसँग सम्बन्धित मानिन्छ। साधकलाई एकाग्रता रे मनको शुद्धतासहित देवीको स्वरूपमी ध्यान गर्न निर्देश दिइएको छ।<ref name="NavaDurgaScan" /> भक्तिपरम्परामी देवीको आराधनालाई कष्टबाटी मुक्ति तथा दीर्घायु, शक्ति, स्वास्थ्य रे कल्याणको प्राप्तिसँग सम्बन्धित मानिन्छ। यी देवीको पूजाबाटी प्राप्त हुने लाभसम्बन्धी धार्मिक मान्यताहरू हुन्।<ref name="NavaDurgaScan" /> == दुर्गाकुण्डस्थित कुशमन्दा मन्दिर == स्थानीय मान्यताअनुसार, कुशमन्दालाई [[वाराणसी]]स्थित [[दुर्गा मन्दिर, वाराणसी|दुर्गाकुण्ड]] मी पूजिने देवीसँग अभिन्न रूपमी सम्बन्धित मानिन्छ। भक्तिपरक विवरणमी यस मन्दिरलाई कुष्माण्डाको पूजाआराधनाको प्रमुख केन्द्रका रूपमी वर्णन गरिएको छ रे विशेष गरी नवरात्रिको चौथो दिनसँग यसको सम्बन्ध उल्लेख गरिएको छ।<ref name="HinduBlogTemple">{{cite web |last=Rajendran |first=Abhilash |title=वाराणसी दुर्गाकुण्ड माता कुष्माण्डा मन्दिरको नवरात्रि महोत्सव २०२६ |url=https://www.hindu-blog.com/2024/01/varanasi-durga-kund-kushmanda-temple-navratri.html |website=Hindu Blog |access-date=13 October 2026 }}</ref> एक मन्दिरसम्बन्धी मार्गदर्शिकामी दुर्गाकुण्डस्थित कुशमन्दा मन्दिरलाई काशीको प्राचीन पवित्र भौगोलिक परम्पराभित्र अवस्थित अठारौँ शताब्दीको मन्दिरका रूपमी वर्णन गरिएको छ। उक्त विवरणले हालको मन्दिरसँग सम्बन्धित ऐतिहासिक कालखण्ड रे देवीसँग सम्बन्धित प्राचीन धार्मिक परम्परालाई अलग-अलग रूपमी प्रस्तुत गरेको छ।<ref name="DharmaRenaissanceTemple">{{cite web |title=वाराणसीस्थित माता कुष्माण्डा देवी मन्दिर: इतिहास र दर्शन |url=https://blog.dharma-renaissance.org/temples/maa-kushmanda-devi-temple-in-varanasi-history-and-darshan/ |website=DharmaRenaissance Blog |date=3 September 2026 |access-date=13 October 2026 }}</ref> अठारौँ शताब्दीको मितिसम्बन्धी विवरण रे मन्दिरको विशिष्ट पहिचानका लागि उपलब्ध अनलाइन स्रोतहरू पुरातात्त्विक सर्वेक्षण नभई भक्तिपरक मन्दिरसम्बन्धी मार्गदर्शिकाहरू हुन्। त्यसैले यी विवरणहरूलाई स्थानीय तथा भक्तिपरक मान्यताका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।<ref name="HinduBlogTemple" /><ref name="DharmaRenaissanceTemple" /> ==यो पनि हेर्नुहोस्== * [[नवदुर्गा]] * [[दुर्गा]] * [[नवरात्रि]] ==सन्दर्भहरू== {{Reflist}} {{authority control}} [[श्रेणी:हिन्दु देवीअन]] egdttel084adnpbernxzv12z3e411ce 0 26720 268346 268323 2026-10-21T05:25:41Z Janak Bhatta 18 removed [[Category:हिन्दु देवीहरू]]; added [[Category:हिन्दु देवीअन]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 268346 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | type = हिन्दु | image = Skandamata Sanghasri 2010 Arnab Dutta.JPG | caption = स्कन्दमाताको चित्रण | name = स्कन्दमाता | affiliation = [[नवदुर्गा]] | abode = [[कैलाश पर्वत]] | mantra = ॐ देवी स्कन्दमातायै नमः<br><br>सिंहासनगता नित्यं पद्माश्रितकरद्वया<br>शुभदास्तु सदा देवी स्कन्दमाता यशस्विनी | weapon = | consort = [[शिव]] | mount = [[सिंह]] | planet = [[चन्द्रमा]] | children = [[कार्तिकेय]] | deity_of = मातृत्वकी देवी<ref>{{cite book | title=Menstruation Across Cultures: The Sabarimala Confusion—A Historical Perspective | date=26 August 2021 | publisher=Global Collective Publishers | isbn=978-1-954021-15-0 | url=https://books.google.com/books?id=rRFDEAAAQBAJ&pg=PA278 }}</ref> }} '''स्कन्दमाता''' <ref name="Nagar1998">{{cite book|author=Shanti Lal Nagar|title=Indian Gods and Goddesses: Hindu, Jain, and Buddhist Goddesses|url=https://books.google.com/books?id=iX7XAAAAMAAJ|year=1998|page=43|publisher=B.R. Publishing Corporation|isbn=978-81-7646-497-0}}</ref> हिन्दु देवी [[महादेवी]]को एक स्वरूप हुन्, जईलाई युद्धका देवता [[कार्तिकेय]] (स्कन्द) की माताको रूपमी पूजा अद्दहान ।<ref name="Tripāṭhī2000">{{cite book|author=Bhāgīrthaprasāda Tripāṭhī|title=Shakti, Shiva, and Yoga|url=https://books.google.com/books?id=84vXAAAAMAAJ|year=2000|page=60|publisher=Yagyoga Chetana Pītham|isbn=9788185570136 }}</ref> उन [[नवदुर्गा]] मध्येकी पाँचौँ देवी हुन् तब [[नवरात्रि]]को पाँचौँ दिनमी उनको उपासना अद्दहान। ==प्रतिमा == स्कन्दमाता [[चतुर्भुजा]] (चार हात भएकी), तीन आँखा भएकी रे [[वाहन]]को रूपमी सिंह भएकी देवी हुन्। उनको एक हातले भय नाशक [[अभय मुद्रा]] प्रदर्शन गर्दछ भने अर्को हातले आफ्नो काखमी बालक स्वरूपका छोरा स्कन्दलाई समातेको देखाइन्छ। उनका बाँकी दुई तल्लो हातमी सामान्यतया कमलको फूल हुन्छ। उहाँको वर्ण उज्यालो (गोरो) छ। उनलाई प्रायः कमलको फूलमी बसिरहेको चित्रण गरिने हुनाले, कतिपय अवस्थामी ''पद्मासना'' पनि भान्ना हान ।<ref>{{Cite book |last=Naik |first=Prof Katta Narasimha Reddy, Prof E. Siva Nagi Reddy, Prof K. Krishna |url=https://books.google.com/books?id=prCqEAAAQBAJ&pg=PA375 |title=Kalyana Mitra: Volume 5: Art |date=2023-01-31 |publisher=Blue Rose Publishers |pages=375 |language=en}}</ref> == पौराणिक कथा == [[शिव पुराण]]का अनुसार, [[पार्वती]]सँगको विवाहपछि [[शिव]] आफ्नो निवासस्थान [[कैलाश]]मी सन्न्यास लिई उनीसँग हजार वर्षसम्म रतिमी लीन हुनाहान।<ref>{{Cite book |last=Shastri |first=J. L. |url=https://books.google.com/books?id=tkfmDwAAQBAJ&pg=PA472 |title=The Siva Purana Part 2: Ancient Indian Tradition and Mythology Volume 2 |date=2000-01-01 |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-3869-7 |pages=472 |language=en}}</ref> यस अवधिमी, [[तारकासुर]] नामक [[असुर]]को वध गर्न सक्ने पुत्रको अझै जन्म नभएकोमी देवताहरू चिन्तित हुनाहान। शिवलाई बाधा पुर्‍याउन हिचकिचाए तापनि, [[विष्णु]] रे [[ब्रह्मा]]को नेतृत्वमी उनीहरू शिवको दर्शन गर्न कैलाश पुग्छन्। देवताहरूको प्रार्थना स्वीकार गर्दै शिवले आफ्नो वीर्य जमिनमी खसाल्छन्। देवताहरूको आग्रहमी, [[अग्नि]]ले ढुकुरको रूप धारण गरी त्यसलाई नष्ट हुन नदिन निल्छन्, तर त्यसको तेजले उनलाई जलन हुन थाल्छ। यस हस्तक्षेपबाटी असन्तुष्ट भएकी पार्वतीले देवताहरूलाई स्वार्थी भएको आरोप लगाउँदै आफ्नो पतिसँगको मिलनमी बाधा पुर्‍याएकोमी रुष्ट हुन्छिन्। शिवको निर्देशन अनुसार, अग्निले उक्त वीर्य सात ऋषिहरूमध्येका छ [[सप्तर्षि|ऋषि]]का पत्नीहरूले बिहानी स्नान गर्ने स्थानमी राखिदिन्छन्। ती पत्नीहरू गर्भवती हुन्छन् रे त्यसको प्रभाव सहन नसकी उनीहरूले भ्रूणको रूपमी वीर्य त्याग गर्छन् जसलाई [[गङ्गा नदी|गङ्गा]] नदीले धारण गर्छिन्।<ref>{{Cite book |last=Books |first=Kausiki |url=https://books.google.com/books?id=ffZLEAAAQBAJ&pg=PT11 |title=Siva Purana: Rudra Samhitha: 4 Kumara Khanda: English Translation only without Slokas |date=2021-10-24 |publisher=Kausiki Books |pages=11 |language=en}}</ref> यही भ्रूणबाटी मार्गशीर्ष महिनाको शुक्ल पक्षको षष्ठी तिथिका दिन [[कार्तिकेय]]को जन्म हुन्छ। पार्वतीले बालकलाई स्तनपान गराई पालनपोषण गर्छिन् रे देवताहरूले यो जन्मको उत्सव मनाउँछन्। पार्वतीको यही ममतामयी रे पालनपोषण गर्ने स्वरूपलाई '''स्कन्दमाता''' भनिन थालिन्छ। अन्ततः कार्तिकेयले तारकासुरको वध गरी ब्रह्माण्डमी पुनः सुव्यवस्था कायम गर्ने आफ्नो लक्ष्य पूरा गर्छन्।<ref>{{Cite book |last=Shastri |first=J. L. |url=https://books.google.com/books?id=tkfmDwAAQBAJ&dq=a&pg=PA756 |title=The Siva Purana Part 2: Ancient Indian Tradition and Mythology Volume 2 |date=2000-01-01 |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-3869-7 |pages=756 |language=en}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:हिन्दु देवीअन]] [[श्रेणी:नवदुर्गाहरू]] t7lt5a38m1uii11iltfpue6sba5onmy 268347 268346 2026-10-21T05:25:54Z Janak Bhatta 18 removed [[Category:नवदुर्गाहरू]]; added [[Category:नवदुर्गाअन]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 268347 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | type = हिन्दु | image = Skandamata Sanghasri 2010 Arnab Dutta.JPG | caption = स्कन्दमाताको चित्रण | name = स्कन्दमाता | affiliation = [[नवदुर्गा]] | abode = [[कैलाश पर्वत]] | mantra = ॐ देवी स्कन्दमातायै नमः<br><br>सिंहासनगता नित्यं पद्माश्रितकरद्वया<br>शुभदास्तु सदा देवी स्कन्दमाता यशस्विनी | weapon = | consort = [[शिव]] | mount = [[सिंह]] | planet = [[चन्द्रमा]] | children = [[कार्तिकेय]] | deity_of = मातृत्वकी देवी<ref>{{cite book | title=Menstruation Across Cultures: The Sabarimala Confusion—A Historical Perspective | date=26 August 2021 | publisher=Global Collective Publishers | isbn=978-1-954021-15-0 | url=https://books.google.com/books?id=rRFDEAAAQBAJ&pg=PA278 }}</ref> }} '''स्कन्दमाता''' <ref name="Nagar1998">{{cite book|author=Shanti Lal Nagar|title=Indian Gods and Goddesses: Hindu, Jain, and Buddhist Goddesses|url=https://books.google.com/books?id=iX7XAAAAMAAJ|year=1998|page=43|publisher=B.R. Publishing Corporation|isbn=978-81-7646-497-0}}</ref> हिन्दु देवी [[महादेवी]]को एक स्वरूप हुन्, जईलाई युद्धका देवता [[कार्तिकेय]] (स्कन्द) की माताको रूपमी पूजा अद्दहान ।<ref name="Tripāṭhī2000">{{cite book|author=Bhāgīrthaprasāda Tripāṭhī|title=Shakti, Shiva, and Yoga|url=https://books.google.com/books?id=84vXAAAAMAAJ|year=2000|page=60|publisher=Yagyoga Chetana Pītham|isbn=9788185570136 }}</ref> उन [[नवदुर्गा]] मध्येकी पाँचौँ देवी हुन् तब [[नवरात्रि]]को पाँचौँ दिनमी उनको उपासना अद्दहान। ==प्रतिमा == स्कन्दमाता [[चतुर्भुजा]] (चार हात भएकी), तीन आँखा भएकी रे [[वाहन]]को रूपमी सिंह भएकी देवी हुन्। उनको एक हातले भय नाशक [[अभय मुद्रा]] प्रदर्शन गर्दछ भने अर्को हातले आफ्नो काखमी बालक स्वरूपका छोरा स्कन्दलाई समातेको देखाइन्छ। उनका बाँकी दुई तल्लो हातमी सामान्यतया कमलको फूल हुन्छ। उहाँको वर्ण उज्यालो (गोरो) छ। उनलाई प्रायः कमलको फूलमी बसिरहेको चित्रण गरिने हुनाले, कतिपय अवस्थामी ''पद्मासना'' पनि भान्ना हान ।<ref>{{Cite book |last=Naik |first=Prof Katta Narasimha Reddy, Prof E. Siva Nagi Reddy, Prof K. Krishna |url=https://books.google.com/books?id=prCqEAAAQBAJ&pg=PA375 |title=Kalyana Mitra: Volume 5: Art |date=2023-01-31 |publisher=Blue Rose Publishers |pages=375 |language=en}}</ref> == पौराणिक कथा == [[शिव पुराण]]का अनुसार, [[पार्वती]]सँगको विवाहपछि [[शिव]] आफ्नो निवासस्थान [[कैलाश]]मी सन्न्यास लिई उनीसँग हजार वर्षसम्म रतिमी लीन हुनाहान।<ref>{{Cite book |last=Shastri |first=J. L. |url=https://books.google.com/books?id=tkfmDwAAQBAJ&pg=PA472 |title=The Siva Purana Part 2: Ancient Indian Tradition and Mythology Volume 2 |date=2000-01-01 |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-3869-7 |pages=472 |language=en}}</ref> यस अवधिमी, [[तारकासुर]] नामक [[असुर]]को वध गर्न सक्ने पुत्रको अझै जन्म नभएकोमी देवताहरू चिन्तित हुनाहान। शिवलाई बाधा पुर्‍याउन हिचकिचाए तापनि, [[विष्णु]] रे [[ब्रह्मा]]को नेतृत्वमी उनीहरू शिवको दर्शन गर्न कैलाश पुग्छन्। देवताहरूको प्रार्थना स्वीकार गर्दै शिवले आफ्नो वीर्य जमिनमी खसाल्छन्। देवताहरूको आग्रहमी, [[अग्नि]]ले ढुकुरको रूप धारण गरी त्यसलाई नष्ट हुन नदिन निल्छन्, तर त्यसको तेजले उनलाई जलन हुन थाल्छ। यस हस्तक्षेपबाटी असन्तुष्ट भएकी पार्वतीले देवताहरूलाई स्वार्थी भएको आरोप लगाउँदै आफ्नो पतिसँगको मिलनमी बाधा पुर्‍याएकोमी रुष्ट हुन्छिन्। शिवको निर्देशन अनुसार, अग्निले उक्त वीर्य सात ऋषिहरूमध्येका छ [[सप्तर्षि|ऋषि]]का पत्नीहरूले बिहानी स्नान गर्ने स्थानमी राखिदिन्छन्। ती पत्नीहरू गर्भवती हुन्छन् रे त्यसको प्रभाव सहन नसकी उनीहरूले भ्रूणको रूपमी वीर्य त्याग गर्छन् जसलाई [[गङ्गा नदी|गङ्गा]] नदीले धारण गर्छिन्।<ref>{{Cite book |last=Books |first=Kausiki |url=https://books.google.com/books?id=ffZLEAAAQBAJ&pg=PT11 |title=Siva Purana: Rudra Samhitha: 4 Kumara Khanda: English Translation only without Slokas |date=2021-10-24 |publisher=Kausiki Books |pages=11 |language=en}}</ref> यही भ्रूणबाटी मार्गशीर्ष महिनाको शुक्ल पक्षको षष्ठी तिथिका दिन [[कार्तिकेय]]को जन्म हुन्छ। पार्वतीले बालकलाई स्तनपान गराई पालनपोषण गर्छिन् रे देवताहरूले यो जन्मको उत्सव मनाउँछन्। पार्वतीको यही ममतामयी रे पालनपोषण गर्ने स्वरूपलाई '''स्कन्दमाता''' भनिन थालिन्छ। अन्ततः कार्तिकेयले तारकासुरको वध गरी ब्रह्माण्डमी पुनः सुव्यवस्था कायम गर्ने आफ्नो लक्ष्य पूरा गर्छन्।<ref>{{Cite book |last=Shastri |first=J. L. |url=https://books.google.com/books?id=tkfmDwAAQBAJ&dq=a&pg=PA756 |title=The Siva Purana Part 2: Ancient Indian Tradition and Mythology Volume 2 |date=2000-01-01 |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-3869-7 |pages=756 |language=en}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:हिन्दु देवीअन]] [[श्रेणी:नवदुर्गाअन]] lxkxw8ycpkcyrr8qn1ue7htiqnqpg1h 0 26721 268345 268324 2026-10-21T05:25:18Z Janak Bhatta 18 removed [[Category:हिन्दु देवीहरू]]; added [[Category:हिन्दु देवीअन]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 268345 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | type = हिन्दु | image = Katyayani Sanghasri 2010 Arnab Dutta.JPG | caption = कात्यायनीको [[मूर्ति]] | name = कात्यायनी | affiliation = [[दुर्गा]]को [[अवतार]] | god_of = शक्तिकी देवी | abode = कैलाश | Devanagari = कात्यायनी | mantra = ॐ देवी कात्यायन्यै नमः<br><br>चन्द्रहासोज्ज्वलकरा शार्दूलवरवाहना<br>कात्यायनी शुभं दद्याद् देवी दानवघातिनी | weapon = [[तलवार|खड्ग]], [[कमल]], अभयमुद्रा, वरदमुद्रा | mount = [[सिंह]] | father = [[कात्यायन]] | planet = [[मङ्गल ग्रह|मङ्गल]] | consort = [[शिव]] }} '''कात्यायनी''' हिन्दु देवी [[महादेवी]]को एक रूप हुन्, जईलाई अत्याचारी असुर [[महिषासुर]]को वध गर्ने देवीको रूपमी पूजा गरिन्छ। उनी [[नवदुर्गा]]मध्ये छैटौँ रूप भएकाले [[नवरात्रि]]को छैटौँ दिनमी उनकोको पूजा गरिन्छ।<ref name=asso>{{Cite web |url=http://www.s-a-i.info/assoc_change/navarathri_5_6.html |title=The Sixth form of Durga |access-date=2009-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170511140031/http://www.s-a-i.info/assoc_change/navarathri_5_6.html |archive-date=2017-05-11 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170511140031/http://www.s-a-i.info/assoc_change/navarathri_5_6.html |date=2017-05-11 }}</ref> [[शक्तिवाद]]मी, उनलाई [[शक्ति]] वा दुर्गाको उग्र रूपहरूसँग जोडेर हेरिन्छ, जसमी योद्धा देवी [[भद्रकाली]] रे [[चण्डिका]] पनि समावेश छन्।<ref>''Religious beliefs and practices of North India during the early medieval period'', by Vibhuti Bhushan Mishra. Published by BRILL, 1973. {{ISBN|90-04-03610-5}}. ''Page 22''.</ref> == प्रतिमा == कात्यायनीलाई सामान्यतया चारवटा हात भएकी, सिंहमा सवार, रे हातमी खड्ग (तलवार) तथा कमलको फूल लिएकी देवीको रूपमी चित्रण गरिन्छ। उनका बाँकी दुई हातहरू क्रमशः [[अभयमुद्रा|अभय]] रे [[वरदमुद्रा|वरद]] [[मुद्रा]]मी हुन्छन्, जसलाई सुरक्षा रे वरदानको प्रतीक मानिन्छ। उनीलाई प्रायः सुनौलो रे उज्यालो वर्ण, उग्र आँखा रे दिव्य आभूषणले सुसज्जित रूपमी देखाइन्छ। उनको स्वरूप उग्र भए तापनि, उहाँको अनुहारमी करुणा रे ममता झल्कन्छ, जसले भक्तहरूको संरक्षक रे माताको रूपमी उनको भूमिकालाई स्पष्ट पर्दछ।<ref name="asso" /> परम्परागत रूपमी कात्यायनीलाई शक्तिको आदिम रूप [[पार्वती]] जस्तै रातो रङ्गसँग जोडेर हेरिन्छ। यो तथ्य ईसापूर्व दोस्रो शताब्दीमी [[पाणिनी]]को सूत्रमाथि [[पतञ्जलि]]द्वारा लिखित [[महाभाष्य]]मी पनि उल्लेख गरिएको छ।<ref>''Devī-māhātmya: the crystallization of the goddess tradition'', by Thomas B. Coburn. Published by Motilal Banarsidass Publ., 1988. {{ISBN|81-208-0557-7}}. ''Page 240''.</ref> [[योग]] रे [[तन्त्र]] जस्ता हिन्दु परम्परामी, उनलाई छैटौँ [[आज्ञा चक्र]] वा 'तेस्रो आँखा'सँग सम्बन्धित मानिन्छ, रे यसै बिन्दुमी ध्यान केन्द्रित गरेर आशीर्वाद प्राप्त गर्ने गरिन्छ। == उत्पत्ति == कात्यायनीको पहिलो उल्लेख [[यजुर्वेद]]को [[तैत्तिरीय आरण्यक]] खण्डमी पाइन्छ। [[स्कन्द पुराण]]का अनुसार, उहाँको उत्पत्ति देवताहरूको सामूहिक क्रोधबाटी भएको थियो, जसको परिणामस्वरूप सिंहमा सवार भई असुर महिषासुरको वध सम्भव हुन्छ। यो अवसर भारतका धेरैजसो भागमी वार्षिक [[दुर्गा पूजा]] महोत्सवको रूपमी मनाइन्छ।<ref name="vam">[https://www.sacred-texts.com/hin/hmvp/hmvp34.htm#page_306 CHAPTER VII. UMĀ.] ''Hindu Mythology, Vedic and Puranic'', by W.J. Wilkins. 1900. ''page 306''</ref> कात्यायनीका वीरतापूर्ण कार्यहरूको वर्णन [[देवीभागवत पुराण]] रे [[देवी माहात्म्यम्]]मी गरिएको छ, जुन ऋषि [[मार्कण्डेय]]द्वारा लगभग ईसा संवत् ४००-५०० तिर संस्कृतमी लेखिएको [[मार्कण्डेय पुराण]]को अंश हो। समयक्रमसँगै, उनको उपस्थिति बौद्ध रे जैन ग्रन्थहरूका साथै विभिन्न तान्त्रिक ग्रन्थमी पनि देखा पर्दछ, विशेष गरी १०औँ शताब्दीको [[कालिका पुराण]]मी, जहाँ 'उड्डियान' वा 'ओड्रदेश' ([[ओडिसा]]) लाई कात्यायनी रे [[जगन्नाथ]]को स्थानको रूपमी उल्लेख गरिएको छ।<ref>[https://books.google.com/books?id=DbxE8zOuRbUC&dq=Katyayani&pg=PA9 Uddiyana Pitha] ''Iconography of the Buddhist Sculpture of Orissa: Text'', by Thomas E. Donaldson, Indira Gandhi National Centre for the Arts. Abhinav Publications, 2001. {{ISBN|81-7017-406-6}}. ''Page 9''.</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:हिन्दु देवीअन]] ouhgwca7jfmcy8ax8ukh46qdutorl04 0 26722 268342 268326 2026-10-21T05:24:08Z Janak Bhatta 18 added [[Category:नवदुर्गाअन]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 268342 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity<!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> | type = हिन्दू | name = कालरात्रि | image = Kalratri_Sanghasri_2010_Arnab_Dutta.JPG | caption = कालरात्रि देवीको मूर्ति | Devanagari = | Sanskrit_transliteration = | script_name = | script = | affiliation = | god_of = शुभता रे साहसकी देवी | abode = | mantra = एकवेणी जपकर्णपुरा नग्न कालरात्री भीषणा{{!}} दंष्ट्रकराल्वदनं घोरं मुक्तकेश्वरम्{{!}}{{!}} ललजतक्षं लंबोष्टिं शतकर्णं तथैव च{{!}} वामपादोल्लासोल्लोह लतकन्तकभूशणम्{{!}}{{!}} | weapon = देदीप्यमान [[वज्र]] रे हँसिया, अभयमुद्रा तथा वरदमुद्रा | consort = [[शिव]] | mount = [[खच्चर]] वा [[गधा]] | planet = [[राहु]] | member_of = [[नवदुर्गा]] }}'''कालरात्रि''' देवी [[महादेवी]]का नौवटा [[नवदुर्गा]] स्वरूपमध्ये सातौँ स्वरूप हुन्। उनको पहिलो उल्लेख [[देवीमाहात्म्य]]मी पाइन्छ। कालरात्रि देवीको उग्र तथा भयङ्कर स्वरूपमध्ये एक हुन्।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/the-photo-blog/9-days-9-avatars-be-ferocious-like-goddess-kaalratri/|title=९ दिन, ९ अवतार: देवी कालरात्रिजस्तै उग्र बन्नुहोस्|date=7 October 2016 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/religion/festivals/navratri-2022-day-7-maa-kaalratri-colour-story-significance-benefits-and-mantra/articleshow/94583969.cms|title=नवरात्रि २०२२ को सातौँ दिन: माता कालरात्रिको महत्त्व|website = [[The Times of India]]|date=2022-10-02}}</ref> 'काली' रे 'कालरात्रि' नामलाई एकअर्काको पर्यायका रूपमी प्रयोग गरिएको पाइन्छ।<ref>{{Cite web|url=http://www.kamakotimandali.com/misc/mokshapuri.html|title=Mokshapuri Kashi|website=www.kamakotimandali.com|access-date=2016-04-13|archive-date=2016-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20160422074938/http://www.kamakotimandali.com/misc/mokshapuri.html|url-status=dead}}</ref> यद्यपि, केही विद्वान्हरूले यी दुई देवीलाई अलग-अलग स्वरूप वा अस्तित्वका रूपमी व्याख्या गरेका छन्।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=gCpuAAAAMAAJ|title=Culture, Tribal History, and Freedom Movement: Dr. N.K. Sahu Commemoration Volume|last=Mishra|first=P. K.|date=1989-01-01|publisher=Agam Kala Prakashan|language=en}}</ref> हिन्दू धर्मग्रन्थमी कालीको उल्लेख एक विशिष्ट देवीका रूपमी करिब ईसापूर्व ३०० तिर [[महाभारत]]मी पाइन्छ। महाभारतको रचनाकाल ईसापूर्व पाँचौँदेखि दोस्रो शताब्दीको बीचमी रहेको मानिन्छ, यद्यपि यसको मौखिक परम्परा त्योभन्दा धेरै पुरानो समयदेखि प्रचलित रहेको हुन सक्ने सम्भावना छ। कालरात्रिको पूजा परम्परागत रूपमी [[नवरात्रि]] पर्वका नौ रातमी गरिन्छ।<ref name="asso">[http://www.silambam.asia/god.html दुर्गाको सातौँ स्वरूप] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131216054403/http://www.silambam.asia/god.html |date=2013-12-16 }}</ref> विशेषगरी नवरात्रिको सातौँ दिन उनकै आराधनाका लागि समर्पित छ। उनलाई देवीको सबैभन्दा उग्र स्वरूप मानिन्छ, जसको रूप देख्दा नै भय उत्पन्न हुन्छ। यस स्वरूपकी देवीलाई समस्त दानवीय शक्तिहरू, प्रेत, दुष्ट आत्मा तथा नकारात्मक ऊर्जाको विनाश गर्ने देवीका रूपमी विश्वास गरिन्छ। उनको आगमनको आभास पाउनासाथ ती सबै दुष्ट शक्तिहरू भाग्ने जनविश्वास रहेको छ।<ref name="vedic">{{cite web|last=Saraswati|first=Yogi Ananda|title=कालरात्रि|url=http://vedicgoddess.weebly.com/3/post/2012/8/kalaratri-by-yogi-ananda-saraswati.html|publisher=vedicgoddess.weebly.com|access-date=19 December 2012}}</ref> ''[[सौधिकागम]]''<ref>{{cite book |url=https://www.academia.edu/resource/work/53338171|title=A Brief Introduction to Saudhikagama |first=Sadananda|last=Das|year=2006|publisher=[[Motilal Banarsidass]]|isbn=81-208-2944-1}}</ref> नामक प्राचीन तान्त्रिक ग्रन्थ, जसको उल्लेख ''[[शिल्पप्रकाश]]''मी गरिएको छ,<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=itQUAAAAIAAJ|title=Silpa Prakasa Medieval Orissan Sanskrit Text on Temple Architecture|year=1966|publisher=Brill Archive}}</ref> ले कालरात्रि देवीलाई प्रत्येक पात्रो दिवसको रात्रिकालीन अवधिमाथि शासन गर्ने देवीका रूपमी वर्णन गरेको छ। उनलाई शिरोभागमी अवस्थित [[चक्र (योग)|चक्र]] अर्थात् [[सहस्रार चक्र]]सँग पनि सम्बन्धित मानिन्छ। यस चक्रको आराधनाबाटी उपासकले [[सिद्धि]] (अलौकिक शक्ति वा क्षमता) तथा [[निधि]] (ऐश्वर्य वा धनसम्पत्ति) प्राप्त गर्ने विश्वास गरिन्छ। विशेषगरी ज्ञान, शक्ति रे धनलाई यसका प्रमुख उपलब्धिका रूपमी लिइन्छ। कालरात्रिलाई ''शुभङ्करी'' (शुभंकरी) नामले पनि चिनिन्छ। संस्कृतमी यस नामको अर्थ 'शुभ फल प्रदान गर्ने' भन्ने हुन्छ। आफ्ना भक्तहरूलाई सधैँ सकारात्मक फल प्रदान गर्ने विश्वासका कारण उनलाई यो नाम दिइएको हो। त्यसैले कालरात्रिको आराधनाले भक्तहरूलाई निर्भय बनाउँछ भन्ने धार्मिक मान्यता छ। यस देवीका अन्य कम प्रचलित नामहरूमी रौद्री रे धूमर्णा पनि पर्दछन्।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=uC8VAAAAIAAJ|title=Commemorative Figures|date=1982-01-01|publisher=Brill Archive|isbn=9004067795|language=en}}</ref> == प्रार्थना == === मन्त्र === ॐ देवी कालरात्र्यै नमः। ओम् देवी कालरात्र्यै नमः। माता कालरात्रिको मन्त्र: या देवी सर्वभूतेषु माँ कालरात्रि रूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः।<ref>{{cite news|url=https://www.indiatimes.com/trending/social-relevance/navratri-2022-day-7-maa-kalaratri-maha-saptami-puja-vidhi-shubh-muhurat-mantras-bhog-and-aarti-lyrics-581007.html|title=नवरात्रि २०२२, सातौँ दिन: माता कालरात्रि तथा महा सप्तमीको पूजा विधि, शुभ मुहूर्त, मन्त्र, भोग र आरतीका शब्द|website= [[Indiatimes]]|date=2022-10-01}}</ref> ऐं ह्रीं क्लीं चामुण्डायै विच्चे नमः। सप्तमं कालरात्रिति। सप्तमं कालरात्र्यै नमः। <ref>{{Cite web |date=3 November 2024 |title=कालरात्रि माता मन्त्र |url=https://bhagwatgeeta.co.in/kaalratri-mata-mantra/ |access-date=3 November 2024 |website=BhagwatGeeta}}</ref> ॐ ऐं ह्रीं क्लीं श्री कालरात्रि सर्व वश्यं कुरु कुरु वीर्यं देहि देहि गणैश्वर्यै नमः। === ध्यान मन्त्र === करालवन्दना घोरां मुक्तकेशी चतुर्भुजाम्। कालरात्रिं करालिकां दिव्यां विद्युत्माला विभूषिताम्॥<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/religion/rituals-puja/navratri-7th-day-maa-kalaratri-mantra-puja-vidhi/articleshow/78782402.cms|title=नवरात्रिको सातौँ दिन: माता कालरात्रिको मन्त्र तथा पूजा विधि|website=[[The Times of India]]|date=2020-10-23}}</ref> लिप्यन्तरण: Karālavandanā ghorāṃ muktakeśī caturbhujām। Kālarātriṃ karālikāṃ divyāṃ vidyutmālā vibhūṣitām॥ == मन्दिरहरू == * कालरात्रि मन्दिर, [[वाराणसी]] — डी. ८/१७, कालिका गल्लीमी अवस्थित छ। यो गल्ली अन्नपूर्णा–विश्वनाथ मन्दिर क्षेत्रसँग समानान्तर रहेको छ।<ref>{{Cite web|title=Google Maps|url=https://www.google.com/maps/place/Adi+Shakti+Kaalratri+Temple/@25.3101882,83.0106347,3a,75y,90t/data=!3m8!1e2!3m6!1sdnLBYxVYgskAAAQYfe0E2g!2e0!3e3!6s//lh4.googleusercontent.com/proxy/hEz6PbBfHH8XXa6w6rh3b2zYGda-HOAO6RPtOUGjA1_XX5Fpry5gbRcMOiz8yXcqzUVyruXdpc76mvS98ygzBkj2itpIje-nP2ehQsE1KZQLOfCz6zIcRNIEAFAtYWaO0q1pys2oGFmUwsAY-xhRBHqNds0=w86-h152-k-no!7i1600!8i2844!4m8!1m2!2m1!1sKalratri+-Varanasi+Temple,+D.8/17,+Kalika+Galli,varanasi,+India!3m4!1s0x398e2e1e5d7dcc49:0x90ffaf7bdb8594b5!8m2!3d25.3101749!4d83.010633|access-date=2020-10-22|website=Google Maps|language=en}}</ref> * कालरात्रि मन्दिर, डुमरी बुजुर्ग, [[नयागाउँ, बिहार|नयागाउँ]], [[बिहार]]।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/saran-maa-kalratri-pujnotsav-tommorow-16576979.html|title=माँ कालरात्रि का वार्षिक पूजनोत्सव समारोह कल}}</ref> * कालरात्रि मन्दिर, [[विन्ध्याचल]], [[मिर्जापुर]], [[उत्तर प्रदेश]]। * कालरात्रि मन्दिर, [[पटियाला]], [[पञ्जाब]]। * कालरात्रि मन्दिर, [[सङ्गरूर]], [[पञ्जाब]]। == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[कालभैरव]] == सन्दर्भहरू == {{Reflist}} [[श्रेणी:नवदुर्गाअन]] 0w5wep1qnwx0432eyjueqtz0m3fe3jo 268343 268342 2026-10-21T05:24:18Z Janak Bhatta 18 added [[Category:हिन्दु देवीअन]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 268343 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity<!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> | type = हिन्दू | name = कालरात्रि | image = Kalratri_Sanghasri_2010_Arnab_Dutta.JPG | caption = कालरात्रि देवीको मूर्ति | Devanagari = | Sanskrit_transliteration = | script_name = | script = | affiliation = | god_of = शुभता रे साहसकी देवी | abode = | mantra = एकवेणी जपकर्णपुरा नग्न कालरात्री भीषणा{{!}} दंष्ट्रकराल्वदनं घोरं मुक्तकेश्वरम्{{!}}{{!}} ललजतक्षं लंबोष्टिं शतकर्णं तथैव च{{!}} वामपादोल्लासोल्लोह लतकन्तकभूशणम्{{!}}{{!}} | weapon = देदीप्यमान [[वज्र]] रे हँसिया, अभयमुद्रा तथा वरदमुद्रा | consort = [[शिव]] | mount = [[खच्चर]] वा [[गधा]] | planet = [[राहु]] | member_of = [[नवदुर्गा]] }}'''कालरात्रि''' देवी [[महादेवी]]का नौवटा [[नवदुर्गा]] स्वरूपमध्ये सातौँ स्वरूप हुन्। उनको पहिलो उल्लेख [[देवीमाहात्म्य]]मी पाइन्छ। कालरात्रि देवीको उग्र तथा भयङ्कर स्वरूपमध्ये एक हुन्।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/the-photo-blog/9-days-9-avatars-be-ferocious-like-goddess-kaalratri/|title=९ दिन, ९ अवतार: देवी कालरात्रिजस्तै उग्र बन्नुहोस्|date=7 October 2016 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/religion/festivals/navratri-2022-day-7-maa-kaalratri-colour-story-significance-benefits-and-mantra/articleshow/94583969.cms|title=नवरात्रि २०२२ को सातौँ दिन: माता कालरात्रिको महत्त्व|website = [[The Times of India]]|date=2022-10-02}}</ref> 'काली' रे 'कालरात्रि' नामलाई एकअर्काको पर्यायका रूपमी प्रयोग गरिएको पाइन्छ।<ref>{{Cite web|url=http://www.kamakotimandali.com/misc/mokshapuri.html|title=Mokshapuri Kashi|website=www.kamakotimandali.com|access-date=2016-04-13|archive-date=2016-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20160422074938/http://www.kamakotimandali.com/misc/mokshapuri.html|url-status=dead}}</ref> यद्यपि, केही विद्वान्हरूले यी दुई देवीलाई अलग-अलग स्वरूप वा अस्तित्वका रूपमी व्याख्या गरेका छन्।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=gCpuAAAAMAAJ|title=Culture, Tribal History, and Freedom Movement: Dr. N.K. Sahu Commemoration Volume|last=Mishra|first=P. K.|date=1989-01-01|publisher=Agam Kala Prakashan|language=en}}</ref> हिन्दू धर्मग्रन्थमी कालीको उल्लेख एक विशिष्ट देवीका रूपमी करिब ईसापूर्व ३०० तिर [[महाभारत]]मी पाइन्छ। महाभारतको रचनाकाल ईसापूर्व पाँचौँदेखि दोस्रो शताब्दीको बीचमी रहेको मानिन्छ, यद्यपि यसको मौखिक परम्परा त्योभन्दा धेरै पुरानो समयदेखि प्रचलित रहेको हुन सक्ने सम्भावना छ। कालरात्रिको पूजा परम्परागत रूपमी [[नवरात्रि]] पर्वका नौ रातमी गरिन्छ।<ref name="asso">[http://www.silambam.asia/god.html दुर्गाको सातौँ स्वरूप] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131216054403/http://www.silambam.asia/god.html |date=2013-12-16 }}</ref> विशेषगरी नवरात्रिको सातौँ दिन उनकै आराधनाका लागि समर्पित छ। उनलाई देवीको सबैभन्दा उग्र स्वरूप मानिन्छ, जसको रूप देख्दा नै भय उत्पन्न हुन्छ। यस स्वरूपकी देवीलाई समस्त दानवीय शक्तिहरू, प्रेत, दुष्ट आत्मा तथा नकारात्मक ऊर्जाको विनाश गर्ने देवीका रूपमी विश्वास गरिन्छ। उनको आगमनको आभास पाउनासाथ ती सबै दुष्ट शक्तिहरू भाग्ने जनविश्वास रहेको छ।<ref name="vedic">{{cite web|last=Saraswati|first=Yogi Ananda|title=कालरात्रि|url=http://vedicgoddess.weebly.com/3/post/2012/8/kalaratri-by-yogi-ananda-saraswati.html|publisher=vedicgoddess.weebly.com|access-date=19 December 2012}}</ref> ''[[सौधिकागम]]''<ref>{{cite book |url=https://www.academia.edu/resource/work/53338171|title=A Brief Introduction to Saudhikagama |first=Sadananda|last=Das|year=2006|publisher=[[Motilal Banarsidass]]|isbn=81-208-2944-1}}</ref> नामक प्राचीन तान्त्रिक ग्रन्थ, जसको उल्लेख ''[[शिल्पप्रकाश]]''मी गरिएको छ,<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=itQUAAAAIAAJ|title=Silpa Prakasa Medieval Orissan Sanskrit Text on Temple Architecture|year=1966|publisher=Brill Archive}}</ref> ले कालरात्रि देवीलाई प्रत्येक पात्रो दिवसको रात्रिकालीन अवधिमाथि शासन गर्ने देवीका रूपमी वर्णन गरेको छ। उनलाई शिरोभागमी अवस्थित [[चक्र (योग)|चक्र]] अर्थात् [[सहस्रार चक्र]]सँग पनि सम्बन्धित मानिन्छ। यस चक्रको आराधनाबाटी उपासकले [[सिद्धि]] (अलौकिक शक्ति वा क्षमता) तथा [[निधि]] (ऐश्वर्य वा धनसम्पत्ति) प्राप्त गर्ने विश्वास गरिन्छ। विशेषगरी ज्ञान, शक्ति रे धनलाई यसका प्रमुख उपलब्धिका रूपमी लिइन्छ। कालरात्रिलाई ''शुभङ्करी'' (शुभंकरी) नामले पनि चिनिन्छ। संस्कृतमी यस नामको अर्थ 'शुभ फल प्रदान गर्ने' भन्ने हुन्छ। आफ्ना भक्तहरूलाई सधैँ सकारात्मक फल प्रदान गर्ने विश्वासका कारण उनलाई यो नाम दिइएको हो। त्यसैले कालरात्रिको आराधनाले भक्तहरूलाई निर्भय बनाउँछ भन्ने धार्मिक मान्यता छ। यस देवीका अन्य कम प्रचलित नामहरूमी रौद्री रे धूमर्णा पनि पर्दछन्।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=uC8VAAAAIAAJ|title=Commemorative Figures|date=1982-01-01|publisher=Brill Archive|isbn=9004067795|language=en}}</ref> == प्रार्थना == === मन्त्र === ॐ देवी कालरात्र्यै नमः। ओम् देवी कालरात्र्यै नमः। माता कालरात्रिको मन्त्र: या देवी सर्वभूतेषु माँ कालरात्रि रूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः।<ref>{{cite news|url=https://www.indiatimes.com/trending/social-relevance/navratri-2022-day-7-maa-kalaratri-maha-saptami-puja-vidhi-shubh-muhurat-mantras-bhog-and-aarti-lyrics-581007.html|title=नवरात्रि २०२२, सातौँ दिन: माता कालरात्रि तथा महा सप्तमीको पूजा विधि, शुभ मुहूर्त, मन्त्र, भोग र आरतीका शब्द|website= [[Indiatimes]]|date=2022-10-01}}</ref> ऐं ह्रीं क्लीं चामुण्डायै विच्चे नमः। सप्तमं कालरात्रिति। सप्तमं कालरात्र्यै नमः। <ref>{{Cite web |date=3 November 2024 |title=कालरात्रि माता मन्त्र |url=https://bhagwatgeeta.co.in/kaalratri-mata-mantra/ |access-date=3 November 2024 |website=BhagwatGeeta}}</ref> ॐ ऐं ह्रीं क्लीं श्री कालरात्रि सर्व वश्यं कुरु कुरु वीर्यं देहि देहि गणैश्वर्यै नमः। === ध्यान मन्त्र === करालवन्दना घोरां मुक्तकेशी चतुर्भुजाम्। कालरात्रिं करालिकां दिव्यां विद्युत्माला विभूषिताम्॥<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/religion/rituals-puja/navratri-7th-day-maa-kalaratri-mantra-puja-vidhi/articleshow/78782402.cms|title=नवरात्रिको सातौँ दिन: माता कालरात्रिको मन्त्र तथा पूजा विधि|website=[[The Times of India]]|date=2020-10-23}}</ref> लिप्यन्तरण: Karālavandanā ghorāṃ muktakeśī caturbhujām। Kālarātriṃ karālikāṃ divyāṃ vidyutmālā vibhūṣitām॥ == मन्दिरहरू == * कालरात्रि मन्दिर, [[वाराणसी]] — डी. ८/१७, कालिका गल्लीमी अवस्थित छ। यो गल्ली अन्नपूर्णा–विश्वनाथ मन्दिर क्षेत्रसँग समानान्तर रहेको छ।<ref>{{Cite web|title=Google Maps|url=https://www.google.com/maps/place/Adi+Shakti+Kaalratri+Temple/@25.3101882,83.0106347,3a,75y,90t/data=!3m8!1e2!3m6!1sdnLBYxVYgskAAAQYfe0E2g!2e0!3e3!6s//lh4.googleusercontent.com/proxy/hEz6PbBfHH8XXa6w6rh3b2zYGda-HOAO6RPtOUGjA1_XX5Fpry5gbRcMOiz8yXcqzUVyruXdpc76mvS98ygzBkj2itpIje-nP2ehQsE1KZQLOfCz6zIcRNIEAFAtYWaO0q1pys2oGFmUwsAY-xhRBHqNds0=w86-h152-k-no!7i1600!8i2844!4m8!1m2!2m1!1sKalratri+-Varanasi+Temple,+D.8/17,+Kalika+Galli,varanasi,+India!3m4!1s0x398e2e1e5d7dcc49:0x90ffaf7bdb8594b5!8m2!3d25.3101749!4d83.010633|access-date=2020-10-22|website=Google Maps|language=en}}</ref> * कालरात्रि मन्दिर, डुमरी बुजुर्ग, [[नयागाउँ, बिहार|नयागाउँ]], [[बिहार]]।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/saran-maa-kalratri-pujnotsav-tommorow-16576979.html|title=माँ कालरात्रि का वार्षिक पूजनोत्सव समारोह कल}}</ref> * कालरात्रि मन्दिर, [[विन्ध्याचल]], [[मिर्जापुर]], [[उत्तर प्रदेश]]। * कालरात्रि मन्दिर, [[पटियाला]], [[पञ्जाब]]। * कालरात्रि मन्दिर, [[सङ्गरूर]], [[पञ्जाब]]। == यो पनि हेर्नुहोस् == * [[कालभैरव]] == सन्दर्भहरू == {{Reflist}} [[श्रेणी:नवदुर्गाअन]] [[श्रेणी:हिन्दु देवीअन]] a5hf03lwsres8abw11lp1dndkdlzgmb 0 26723 268344 268330 2026-10-21T05:24:55Z Janak Bhatta 18 removed [[Category:हिन्दु देवीदेवताहरू]]; added [[Category:हिन्दु देवीअन]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 268344 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | type = हिन्दु | image = Mahagauri Sanghasri 2010 Arnab Dutta.JPG | caption = महागौरीको मूर्ति | name = महागौरी | affiliation = [[नवदुर्गा]] | deity_of = सौन्दर्य रे पवित्रताकी देवी | abode = [[कैलाश पर्वत]] | mantra = ॐ देवी महागौर्यै नमः श्वेते वृषे समारूढा श्वेताम्बरधरा शुचिः। महागौरी शुभं दद्यान्महादेवप्रमोददा॥ | weapon = त्रिशूल, डमरु, अभयमुद्रा, वरदमुद्रा | siblings = | consort = [[शिव]] | children = [[कार्तिकेय]], [[गणेश]] | mount = [[गोरु]] (वृष) | planet = [[बृहस्पति ग्रह|बृहस्पति]] | festivals = [[नौरथा]], [[दुर्गा पूजा]], [[महाअष्टमी]] }} '''महागौरी'''<ref>{{Cite book |last=Sinha |first=Atul K. |url=https://www.google.co.in/books/edition/Approaches_to_History_Culture_Art_and_Ar/z6mAsIRsAa0C?hl=en&gbpv=1&dq=&pg=PA500&printsec=frontcover |title=Approaches to History, Culture, Art and Archaeology |date=2009 |publisher=Anamika Publishers & Distributors |isbn=978-81-7975-248-7 |pages=500 |language=en}}</ref> हिन्दु धर्मकी सर्वोच्च देवी [[महादेवी]]को एउटा स्वरूप हो जसलाई सौन्दर्य रे पवित्रताकी देवीको रूपमी पूजा गरिन्छ।<ref>{{Cite book |last=Sharma |first=Arvind |url=https://www.google.co.in/books/edition/Methodology_in_Religious_Studies/jqGXdxZlc0kC?hl=en&gbpv=1&dq=&pg=PA9&printsec=frontcover |title=Methodology in Religious Studies: The Interface with Women's Studies |date=2002-09-26 |publisher=SUNY Press |isbn=978-0-7914-5347-6 |pages=9 |language=en}}</ref> उनी [[नवदुर्गा]]मध्ये आठौँ देवी हुन् रे [[नवरात्रि]]को आठौँ दिन (महाअष्टमी) मी उनको विशेष पूजा अर्चना गरिन्छ। महागौरीलाई सामान्यतया सेतो वस्त्रमी रे सेतो गोरु (वृष) माथि सवार भएको देखाइन्छ।<ref>{{Cite journal |last=Dasgupta |first=Sayantani |date=2016 |title=GODDESSES: Durga in Perspective |journal=India International Centre Quarterly |volume=43 |issue=2 |pages=104}}</ref> उनी [[चतुर्भुज]] (चार हात भएकी) स्वरूपमी देखिन्छिन्: उनको माथिल्लो दाहिने हातमी [[त्रिशूल]] रे माथिल्लो देब्रे हातमी [[डमरु]] रहेको हुन्छ। त्यस्तै, उनको तल्लो दाहिने हात [[अभयमुद्रा]]मी हुन्छ रे तल्लो देब्रे हातमी [[जपमाला]] हुन्छ वा [[वरदमुद्रा]]मी रहेको हुन्छ। == पौराणिक कथा == [[शिव पुराण]]को एक कथा अनुसार, असुरहरू शुम्भ रे निशुम्भले [[पार्वती]]को कन्या, अविवाहित रे गोरो वर्ण भएको स्वरूपबाटी मात्र हुन सक्ने खालको वरदान प्राप्त गरेका थिए। त्यसैले, [[ब्रह्मा]]को सल्लाह अनुसार, शिवले पार्वतीलाई जानीजानी जिस्क्याउनका लागि बारम्बार 'काली' (काली वर्णकी) भनेर बोलाउँछन्। यस जिस्क्याइबाटी क्रोधित भएर पार्वतीले गोरो वर्ण प्राप्त गर्नका लागि ब्रह्माको घोर तपस्या गर्छिन्। ब्रह्माले उनलाई वरदान दिन आफ्नो असमर्थता व्यक्त गर्दै बरु तपस्या रोकेर शुम्भ रे निशुम्भ असुरहरूको वध गर्न अनुरोध गर्छन्। पार्वती सहमत हुन्छिन् रे [[हिमालय]]को [[गङ्गा (देवी)|गङ्गा]] नदीमी स्नान गर्न जान्छिन्। पार्वती गङ्गा नदीमा प्रवेश गर्छिन् रे स्नान गर्ने क्रममी उनको कालो छाला पूर्ण रूपमी पखालिएर उनी एक सुन्दर, गोरो वर्णकी महिलाको रूपमी बाहिर निस्किन्छिन्। उनले सेतो वस्त्र रे आभूषण लगाएकी थिइन् जसले गर्दा उनलाई 'महागौरी' को विशेषण प्राप्त हुन्छ।<ref>{{Cite book |last=Shastri |first=J. L. |url=https://www.google.co.in/books/edition/The_Siva_Purana_Part_4/flbsDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq==PA1857&printsec=frontcover |title=The Siva Purana Part 4: Ancient Indian Tradition and Mythology Volume 4 |date=2017-01-01 |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-3871-0 |pages=1857–1865 |language=en}}</ref> त्यसपछि उनी ती देवताहरूका अगाडि प्रकट हुन्छिन् जो हिमालयमी शुम्भ रे निशुम्भको विनाशका लागि प्रार्थना गरिरहेका थिए। उनले चिन्तित हुँदै उनीहरूलाई कसको पूजा गरिरहेको भनी सोधिन्। त्यसपछि उनले आफैँ विचार गरेर असुर शुम्भ रे निशुम्भबाटी पराजित भएपछि देवताहरूले उनकै प्रार्थना गरिरहेका थिए भन्ने ठम्याइका साथ उनले आफ्नै प्रश्नको उत्तर दिँदै निष्कर्ष निकाल्छिन्। पार्वती त्यसपछि देवताहरूप्रतिको दयाले गर्दा कालो वर्णमा परिणत हुन्छिन् जसकारण उनलाई [[काली]] भन्न थालिन्छ।<ref>{{Cite web|last=www.wisdomlib.org|date=2014-09-12|title=The Devī-Māhātmya: The goddess' conversation with the Asura's messenger [Canto LXXXV]|url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/the-markandeya-purana/d/doc117163.html|access-date=2021-08-10|website=www.wisdomlib.org|language=en}}</ref> त्यसपछि उनी [[चण्डी]] (चन्द्रघण्टा) मी परिवर्तन भएर असुर धुम्रलोचनको वध गर्छिन्। चण्डीको तेस्रो आँखाबाटी प्रकट भएकी देवी [[चामुण्डा]]ले चण्ड रे मुण्ड को वध गर्छिन्। त्यसपछि चण्डीले [[रक्तबीज]] रे उसका प्रतिरूपहरूको वध गरिन् भने चामुण्डाले उनीहरूको रगत पिउँछिन्। पार्वती पुनः [[कौशिकी]]मी परिणत भएर शुम्भ-निशुम्भको वध गरेपछि उनी पुनः महागौरीमी परिणत हुन्छिन्। यसरी पार्वतीले शुम्भ रे निशुम्भको वध गरेकी हुनाले उनलाई शिवपुराणमी [[महासरस्वती]] रे [[देवी माहात्म्य]] ([[मार्कण्डेय पुराण]]को अंश) मी [[अम्बिका]]को उपाधि दिइएको छ।<ref>{{Cite book |last=Shastri |first=J. L. |url=https://www.google.co.in/books/edition/The_Siva_Purana_Part_4/flbsDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq==PA1868&printsec=frontcover |title=The Siva Purana Part 4: Ancient Indian Tradition and Mythology Volume 4 |date=2017-01-01 |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-3871-0 |pages=1868 |language=en}}</ref> गोरुको पिठ्युँमी सवार भएर उनी आफ्नो घर [[कैलाश पर्वत|कैलाश]] फर्किन्छिन् जहाँ शिवले उनको प्रतीक्षा गरिरहेका थियो। उनीहरू पुन: मिलन हुन्छ रे आफ्ना पुत्रहरू; [[कार्तिकेय]] रे [[गणेश]]सँग खुसीसाथ बस्न थाल्छन्।<ref>{{Cite book |last=Books |first=Kausiki |url=https://www.google.co.in/books/edition/Siva_Purana_Vayuveeya_Samhitha_Poorvardh/jfZLEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq==PT162&printsec=frontcover |title=Siva Purana: Vayuveeya Samhitha: Poorvardham English Translation only without Slokas |date=2021-10-24 |publisher=Kausiki Books |pages=162 |language=en}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:हिन्दु देवीअन]] e94ubhm6s8mo2j5zv1h60p4o07cuc8g 0 26724 268336 268331 2026-10-21T05:20:55Z Janak Bhatta 18 added [[Category:नवदुर्गाअन]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 268336 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | type = हिन्दु | image = Siddhidatri Sanghasri 2010 Arnab Dutta.JPG | caption = सिद्धिदात्रीको मूर्ति | name = सिद्धिदात्री | affiliation = [[दुर्गा]]को [[अवतार]] | god_of = आध्यात्मिक उपलब्धि (सिद्धि) की देवी | abode = | mantra = ॐ देव्यै सिद्धिदात्र्यै नमः<br><br>सिद्धगन्धर्वयक्षाद्यैरसुरैरमरैरपि।<br>सेव्यमाना सदा भूयात् सिद्धिदा सिद्धिदायिनी॥ | weapon = [[गदा]], [[चक्र]], [[शङ्ख]], [[कमल]] (जसमा ८ सिद्धिहरू समाहित छन्) | consort = [[शिव]] | mount = [[सिंह]] वा [[कमल]] | planet = [[शनिग्रह|शनि]] | symbol = [[कमल]] }} '''सिद्धिदात्री''' (सिद्धि वा पूर्णता दिने)<ref>{{Cite book |last=National Museum |url=http://archive.org/details/nrjs_yogini-cult-and-temples-by-vidya-dehejia-1986-new-delhi-national-museum |title=Yogini Cult And Temples By Vidya Dehejia 1986 New Delhi National Museum |pages=188}}</ref> हिन्दु देवी [[महादेवी]]को एक रूप हुन्, जसलाई '[[सिद्धि]]' (आध्यात्मिक उपलब्धि र शक्ति) को देवीको रूपमा पूजा गरिन्छ।<ref>{{Cite book |last=Sharma |first=Arvind |url=https://www.google.co.in/books/edition/Methodology_in_Religious_Studies/jqGXdxZlc0kC?hl=en&gbpv=1&dq=&pg=PA9&printsec=frontcover |title=Methodology in Religious Studies: The Interface with Women's Studies |date=2002-09-26 |publisher=SUNY Press |isbn=978-0-7914-5347-6 |pages=9 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Brooks |first=Douglas Renfrew |url=https://www.google.co.in/books/edition/Auspicious_Wisdom/salQJBpUkGkC?hl=en&gbpv=1&dq=&pg=PA133&printsec=frontcover |title=Auspicious Wisdom: The Texts and Traditions of Śrividyā Śākta Tantrism in South India |date=1992-10-01 |publisher=SUNY Press |isbn=978-0-7914-1146-9 |pages=133 |language=en}}</ref> उनी [[नवदुर्गा]]हरू मध्येको नवौँ तथा अन्तिम रूप भएकाले [[नवरात्रि]]को नवौँ दिनमी उहाँको पूजा गर्ने गरिन्छ। देवी सिद्धिदात्रीलाई समर्पित सबैभन्दा सम्मानित मन्दिरहरूमध्ये एक [[उत्तराखण्ड]]को नन्दा पर्वतमी अवस्थित सिद्धिदात्री मन्दिर हो। == व्युत्पत्ति रे नामको अर्थ == 'सिद्धिदात्री' नाम दुईवटा [[संस्कृत]] शब्दहरूबाटी बनेको छ: '[[सिद्धि]]', जसको अर्थ अलौकिक शक्ति वा आध्यात्मिक पूर्णता हुन्छ, रे 'धात्री', जसको अर्थ 'प्रदान गर्ने' वा 'दिने' भन्ने हुन्छ।<ref name=":4">Varaha Purana, English Translation by N.A. Deshpande, 1987.</ref> शास्त्रीय संस्कृतमी, 'सिद्धि' ले कठोर आध्यात्मिक साधनाद्वारा प्राप्त गरिने सफलताहरूलाई जनाउँछ, जसको विस्तृत वर्णन आधारभूत योग ग्रन्थमी पाइन्छ।<ref name=":5">Patañjali's Yoga Sūtras, translation and commentary.</ref> हिन्दु धर्मग्रन्थमी, सिद्धिको अवधारणाले ऐतिहासिक रूपमी आठ शास्त्रीय योग उपलब्धिहरूलाई जनाउँछ, जसलाई '[[अष्ट-सिद्धि]]' भनिन्छ। [[पतञ्जलि]]को [[योगसूत्र]]मी उल्लेख गरिए अनुसार, यसमी अणु जस्तै सूक्ष्म बन्न सक्ने (अणिमा) वा अनन्त आकारमी फैलिन सक्ने (महिमा) जस्ता क्षमताहरू समावेश छन्।<ref name=":5" /> सिद्धिदात्री नामको विकास विशेष गरी मध्यकालीन पौराणिक साहित्यमी भएको देखिन्छ, जहाँ उनको नाम [[नवदुर्गा]]को एक रूपमी देखा पर्दछ। विशेष गरी ईसा संवत् ७औँ देखि १२औँ शताब्दीको बीचमी रचिएको [[वराह पुराण]]मी यसबारे उल्लेख गरिएको छ।<ref name=":4" /> == प्रतिमा == सिद्धिदात्री देवीलाई चारवटा हात भएकी देवीको रूपमी चित्रण गरिन्छ, जसमी उनले [[चक्र]], [[शङ्ख]], गदा रे कमलको फूल बोकेको देखाइन्छ। उनी पूर्ण रूपमी फुलेको कमलको फूल वा आफ्नो [[वाहन]] सिंहमी विराजमान रहन्छिन्। केही चित्रमी उनको वरिपरि [[गन्धर्व]], [[यक्ष]], [[सिद्ध]], [[असुर]] रे [[देवता]]हरूले उनको स्तुति गरिरहेको देखाइन्छ। == पौराणिक कथा == एउटा पौराणिक कथा अनुसार, ब्रह्माण्डको सृष्टि कालमी भगवान शिवले सृष्टिको कार्य सम्पन्न गर्नका लागि महादेवीको अव्यक्त रूपको आराधना गरेका थियो। त्यसपछि देवी शिवको देब्रे आधा भागबाटी सिद्धिदात्रीको रूपमी प्रकट भएको मानिन्छ।<ref>{{Cite book |last=Naik |first=Prof Katta Narasimha Reddy, Prof E. Siva Nagi Reddy, Prof K. Krishna |url=https://www.google.co.in/books/edition/Kalyana_Mitra_Volume_5/prCqEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=s&pg=PA377&printsec=frontcover |title=Kalyana Mitra: Volume 5: Art |date=2023-01-31 |publisher=Blue Rose Publishers |pages=377 |language=en}}</ref> उनले नै शिवलाई '[[अष्ट सिद्धि]]' (आठ प्रकारका आध्यात्मिक शक्तिहरू) प्रदान गरेको विश्वास गरिन्छ। शिवको देब्रे आधा भागबाटी उत्पत्ति भएकाले देवीको यो स्वरूपलाई प्रायः [[अर्धनारीश्वर]]सँग जोडेर हेरिन्छ, जसमी देब्रे भागले [[पार्वती]]को प्रतिनिधित्व गर्दछ।<ref>{{Cite book |last=Dalal |first=Roshen |url=https://www.google.co.in/books/edition/Hinduism/zrk0AwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=&pg=PT162&printsec=frontcover |title=Hinduism: An Alphabetical Guide |date=2014-04-18 |publisher=Penguin UK |isbn=978-81-8475-277-9 |pages=162 |language=en}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:नवदुर्गाअन]] 7heazqj432n9qm69v9i9247xru1ln2a 268338 268336 2026-10-21T05:21:56Z Janak Bhatta 18 added [[Category:हिन्दु देवीअन]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 268338 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | type = हिन्दु | image = Siddhidatri Sanghasri 2010 Arnab Dutta.JPG | caption = सिद्धिदात्रीको मूर्ति | name = सिद्धिदात्री | affiliation = [[दुर्गा]]को [[अवतार]] | god_of = आध्यात्मिक उपलब्धि (सिद्धि) की देवी | abode = | mantra = ॐ देव्यै सिद्धिदात्र्यै नमः<br><br>सिद्धगन्धर्वयक्षाद्यैरसुरैरमरैरपि।<br>सेव्यमाना सदा भूयात् सिद्धिदा सिद्धिदायिनी॥ | weapon = [[गदा]], [[चक्र]], [[शङ्ख]], [[कमल]] (जसमा ८ सिद्धिहरू समाहित छन्) | consort = [[शिव]] | mount = [[सिंह]] वा [[कमल]] | planet = [[शनिग्रह|शनि]] | symbol = [[कमल]] }} '''सिद्धिदात्री''' (सिद्धि वा पूर्णता दिने)<ref>{{Cite book |last=National Museum |url=http://archive.org/details/nrjs_yogini-cult-and-temples-by-vidya-dehejia-1986-new-delhi-national-museum |title=Yogini Cult And Temples By Vidya Dehejia 1986 New Delhi National Museum |pages=188}}</ref> हिन्दु देवी [[महादेवी]]को एक रूप हुन्, जसलाई '[[सिद्धि]]' (आध्यात्मिक उपलब्धि र शक्ति) को देवीको रूपमा पूजा गरिन्छ।<ref>{{Cite book |last=Sharma |first=Arvind |url=https://www.google.co.in/books/edition/Methodology_in_Religious_Studies/jqGXdxZlc0kC?hl=en&gbpv=1&dq=&pg=PA9&printsec=frontcover |title=Methodology in Religious Studies: The Interface with Women's Studies |date=2002-09-26 |publisher=SUNY Press |isbn=978-0-7914-5347-6 |pages=9 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Brooks |first=Douglas Renfrew |url=https://www.google.co.in/books/edition/Auspicious_Wisdom/salQJBpUkGkC?hl=en&gbpv=1&dq=&pg=PA133&printsec=frontcover |title=Auspicious Wisdom: The Texts and Traditions of Śrividyā Śākta Tantrism in South India |date=1992-10-01 |publisher=SUNY Press |isbn=978-0-7914-1146-9 |pages=133 |language=en}}</ref> उनी [[नवदुर्गा]]हरू मध्येको नवौँ तथा अन्तिम रूप भएकाले [[नवरात्रि]]को नवौँ दिनमी उहाँको पूजा गर्ने गरिन्छ। देवी सिद्धिदात्रीलाई समर्पित सबैभन्दा सम्मानित मन्दिरहरूमध्ये एक [[उत्तराखण्ड]]को नन्दा पर्वतमी अवस्थित सिद्धिदात्री मन्दिर हो। == व्युत्पत्ति रे नामको अर्थ == 'सिद्धिदात्री' नाम दुईवटा [[संस्कृत]] शब्दहरूबाटी बनेको छ: '[[सिद्धि]]', जसको अर्थ अलौकिक शक्ति वा आध्यात्मिक पूर्णता हुन्छ, रे 'धात्री', जसको अर्थ 'प्रदान गर्ने' वा 'दिने' भन्ने हुन्छ।<ref name=":4">Varaha Purana, English Translation by N.A. Deshpande, 1987.</ref> शास्त्रीय संस्कृतमी, 'सिद्धि' ले कठोर आध्यात्मिक साधनाद्वारा प्राप्त गरिने सफलताहरूलाई जनाउँछ, जसको विस्तृत वर्णन आधारभूत योग ग्रन्थमी पाइन्छ।<ref name=":5">Patañjali's Yoga Sūtras, translation and commentary.</ref> हिन्दु धर्मग्रन्थमी, सिद्धिको अवधारणाले ऐतिहासिक रूपमी आठ शास्त्रीय योग उपलब्धिहरूलाई जनाउँछ, जसलाई '[[अष्ट-सिद्धि]]' भनिन्छ। [[पतञ्जलि]]को [[योगसूत्र]]मी उल्लेख गरिए अनुसार, यसमी अणु जस्तै सूक्ष्म बन्न सक्ने (अणिमा) वा अनन्त आकारमी फैलिन सक्ने (महिमा) जस्ता क्षमताहरू समावेश छन्।<ref name=":5" /> सिद्धिदात्री नामको विकास विशेष गरी मध्यकालीन पौराणिक साहित्यमी भएको देखिन्छ, जहाँ उनको नाम [[नवदुर्गा]]को एक रूपमी देखा पर्दछ। विशेष गरी ईसा संवत् ७औँ देखि १२औँ शताब्दीको बीचमी रचिएको [[वराह पुराण]]मी यसबारे उल्लेख गरिएको छ।<ref name=":4" /> == प्रतिमा == सिद्धिदात्री देवीलाई चारवटा हात भएकी देवीको रूपमी चित्रण गरिन्छ, जसमी उनले [[चक्र]], [[शङ्ख]], गदा रे कमलको फूल बोकेको देखाइन्छ। उनी पूर्ण रूपमी फुलेको कमलको फूल वा आफ्नो [[वाहन]] सिंहमी विराजमान रहन्छिन्। केही चित्रमी उनको वरिपरि [[गन्धर्व]], [[यक्ष]], [[सिद्ध]], [[असुर]] रे [[देवता]]हरूले उनको स्तुति गरिरहेको देखाइन्छ। == पौराणिक कथा == एउटा पौराणिक कथा अनुसार, ब्रह्माण्डको सृष्टि कालमी भगवान शिवले सृष्टिको कार्य सम्पन्न गर्नका लागि महादेवीको अव्यक्त रूपको आराधना गरेका थियो। त्यसपछि देवी शिवको देब्रे आधा भागबाटी सिद्धिदात्रीको रूपमी प्रकट भएको मानिन्छ।<ref>{{Cite book |last=Naik |first=Prof Katta Narasimha Reddy, Prof E. Siva Nagi Reddy, Prof K. Krishna |url=https://www.google.co.in/books/edition/Kalyana_Mitra_Volume_5/prCqEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=s&pg=PA377&printsec=frontcover |title=Kalyana Mitra: Volume 5: Art |date=2023-01-31 |publisher=Blue Rose Publishers |pages=377 |language=en}}</ref> उनले नै शिवलाई '[[अष्ट सिद्धि]]' (आठ प्रकारका आध्यात्मिक शक्तिहरू) प्रदान गरेको विश्वास गरिन्छ। शिवको देब्रे आधा भागबाटी उत्पत्ति भएकाले देवीको यो स्वरूपलाई प्रायः [[अर्धनारीश्वर]]सँग जोडेर हेरिन्छ, जसमी देब्रे भागले [[पार्वती]]को प्रतिनिधित्व गर्दछ।<ref>{{Cite book |last=Dalal |first=Roshen |url=https://www.google.co.in/books/edition/Hinduism/zrk0AwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=&pg=PT162&printsec=frontcover |title=Hinduism: An Alphabetical Guide |date=2014-04-18 |publisher=Penguin UK |isbn=978-81-8475-277-9 |pages=162 |language=en}}</ref> == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{सन्दर्भसूची}} [[श्रेणी:नवदुर्गाअन]] [[श्रेणी:हिन्दु देवीअन]] p19una627150bf810ary3yed22f87qu 0 26725 268335 268332 2026-10-21T05:19:52Z Janak Bhatta 18 सुधार अद्दु पड्डे लेख 268335 wikitext text/x-wiki {{अनुवाद}} {{Infobox deity | type = Hindu | name = दुर्गा | image = TarunMatrisebakBehala2008.JPG | caption = दुर्गा | Devanagari = दुर्गा | Sanskrit_transliteration = Durga | affiliation = [[देवी]] | god_of = विजयकी देवी | abode = बिन्द्याचल पर्वत | mantra = ॐ ह्रीम दुर्गाऐ नम:<br>ॐ ऐं ह्रीम क्लिम चामुण्डाय विच्छे॥ | weapons = [[त्रिशूल|त्रिशुल]], [[चक्र]], पाश,<br>[[शङ्ख|शंख]], [[गदा]], खड्ग,<br>[[धनु (हतियार)|धनु]], [[तरवार]], [[कमल]], [[वज्र]] | consort = [[शिव]] | mount = [[सिंह]] | planet = मङ्गल }} '''दुर्गा''' हिन्दु धर्मकी सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण देवीदेवताहरूमध्ये एक हुन्।<ref>{{cite web |title=Durga |url=https://www.britannica.com/topic/Durga |website=Encyclopaedia Britannica |accessdate=20 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=Durga goddess: Significance and Symbolism |url=https://www.wisdomlib.org/concept/durga-goddess |website=WisdomLib |accessdate=20 November 2025}}</ref><ref>{{cite news |title=Hindu festival photos are about fire and water, good and evil — simple but universal concepts |url=https://apnews.com/article/a3e6f8994d3e2f3e74159a009e8c956d |work=AP News |date=2 October 2025 |accessdate=20 November 2025}}</ref><ref>{{cite book |last=Amazzone |first=Laura |title=Goddess Durga and Sacred Female Power |year=2012 |publisher=Hamilton Books |isbn=9780761853145}}</ref> देवीकेन्द्रित सम्प्रदाय शाक्त सम्प्रदाय का अनुयायीहरूले उहाँको व्यापक रूपमी पूजा गर्छन्। यस सम्प्रदायमी दुर्गालाई [[महादेवी]]को प्रमुख स्वरूप तथा [[परब्रह्म|परम सत्य]]का रूपमी मानिन्छ।<ref>{{cite journal |title=The Devī Māhātmyam: Inherent Greatness of the Devi as “Great Supreme Self” |journal=Berkeley Journal of Religion & Technology |url=https://bjrt.gtu.edu/wp-content/uploads/2018/07/Technology-of-Transformation-Sacred-Texts-and-the-Divine-Feminine.pdf |accessdate=20 November 2025}}</ref> [[शैव सम्प्रदाय]] रे [[वैष्णव सम्प्रदाय]]जस्ता अन्य धार्मिक परम्परामी पनि दुर्गाको महत्त्वपूर्ण स्थान छ।{{sfn|Paul Reid-Bowen|2012|pp=212–213}}{{sfn|Lynn Foulston|Stuart Abbott|2009|pp=9–17}} दुर्गालाई संरक्षण, शक्ति, मातृत्व, विनाश रे युद्धसँग सम्बन्धित देवीका रूपमी मानिन्छ। उहाँका पौराणिक आख्यानहरूमी शान्ति, [[धर्म]] तथा ब्रह्माण्डीय व्यवस्थालाई खतरामी पार्ने दुष्ट शक्ति रे दानवीय शक्तिहरूविरुद्धको सङ्घर्ष प्रमुख रूपमा वर्णन गरिएको छ। उहाँका कथाहरूले असत्यमाथि सत्य तथा दुष्टतामाथि असल शक्तिको विजयलाई प्रतिनिधित्व गर्छन्।{{sfn|David R Kinsley|1989|pp=3–4}}{{sfn|Paul Reid-Bowen|2012|pp=212–213}} दुर्गालाई मातृस्वरूपकी देवीका रूपमी हेरिन्छ रे प्रायः सिंह वा बाघमाथि सवार, अनेकौँ हातमी विभिन्न हतियार धारण गरेकी तथा दानवहरूको वध गरिरहेकी योद्धा देवीका रूपमी चित्रण गरिन्छ।{{sfn|Encyclopedia Britannica|2015}}{{sfn|David R Kinsley|1989|pp=3–4}}{{sfn|Charles Phillips|Michael Kerrigan|David Gould|2011|pp=93–94}}{{sfn|Wendy Doniger|1999|p=306}}{{sfn|David R Kinsley|1989|pp=3–5}}{{sfn|Laura Amazzone|2011|pp=71–73}}{{sfn|Donald J LaRocca|1996|pp=5–6}} दुर्गाको उत्पत्ति भारतीय उपमहाद्वीपका पहाडी क्षेत्रमी बसोबास गर्ने आदिवासी समुदायहरूले पूजा गर्ने प्राचीन देवीका रूपमी भएको मानिन्छ। पछि, इस्वी संवत् चौथो शताब्दीसम्ममा उहाँ हिन्दु धर्मको प्रमुख देवीदेवताको समूहमी स्थापित हुनुभयो। शाक्त सम्प्रदायका सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण ग्रन्थहरू ''[[देवीमाहात्म्य]]'' रे ''[[देवीभागवत पुराण]]'' हुन्। यी ग्रन्थहरूले [[महादेवी|देवी]]लाई ब्रह्माण्डकी आदिम सृष्टिकर्ता तथा [[ब्रह्मन्]] (परम सत्य रे वास्तविकता) का रूपमी सम्मान गर्छन्।{{Sfn|June McDaniel|2004|pp=215–216}}{{Sfn|David Kinsley|1998|pp=101–102}}{{sfn|Laura Amazzone|2012|p=xi}} यी ग्रन्थमी दुर्गालाई सृष्टि, पालन, संहार, [[माया (धर्म)|माया]] (भ्रम), [[शक्ति]] (बल वा ऊर्जा) तथा [[प्रकृति]] (प्राकृतिक जगत्) को मूर्त स्वरूपका रूपमी पनि वर्णन गरिएको छ।{{sfn|David R Kinsley|1989|pp=96, 104}} उहाँलाई विशेष गरी ''महिषासुरमर्दिनी'' अर्थात् [[महिषासुर]] नामक भैँसीको स्वरूप धारण गरेको दानवको वध गर्ने देवीका रूपमी चिनिन्छ। [[शुम्भ र निशुम्भ]]जस्ता अन्य दानवहरूसँगको युद्धका वर्णनमी दुर्गाले युद्धमी सहयोग गर्न [[मातृका|मातृकाहरू]] रे [[काली]]जस्ता अन्य योद्धा देवीहरूको स्वरूप धारण गर्नुहुन्छ।{{sfn|David R Kinsley|1989|pp=95-6}} वैष्णव परम्परामी दुर्गालाई [[योगमाया|योगनिद्रा]] अर्थात् दिव्य निद्राका रूपमी सम्मान गरिन्छ। यस परम्परामी उहाँलाई [[विष्णु]]की कनिष्ठ भगिनी तथा उहाँकै स्त्रीस्वरूपका रूपमी पनि वर्णन गरिएको छ।{{sfn|David R Kinsley|1989|pp=4, 10}}<ref>{{cite web |date=2 September 2022 |title=Yoga-Māyā's Prophecy and Kaṃsa's Order to Slaughter all Children [Chapter 4] |url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/the-bhagavata-purana/d/doc1128869.html#:~:text=Flying%20off%20from%20(the%20grip%20of)%20of%20hands%2C%20she%20rose%20up%20to%20the%20sky%20and%20(stationing%20herself%20in%20the%20sky)%2C%20the%20younger%20sister%20of%20K%E1%B9%9B%E1%B9%A3%E1%B9%87a%20manifested%20herself%20as%20a%20goddess%20with%20eight%20mighty%20arms%20wielding%20weapons.}}</ref><ref>{{cite web |date=11 March 2017 |title=Yoganidra, Yoganidrā, Yoga-nidra: 14 definitions |url=https://www.wisdomlib.org/definition/yoganidra#purana:~:text=R.1.14%3B%2013.6.-,3)%20Name%20of%20Durg%C4%81.,-4)%20the}}</ref> दुर्गालाई सामान्यतया ब्रह्मचर्य पालन गर्ने योद्धा देवीका रूपमी चित्रण गरिन्छ। तथापि, उहाँको धार्मिक इतिहासको कुनै चरणमी उहाँको सम्बन्ध [[शिव|शिव]]सँग स्थापित भयो रे उहाँ शिवकी पत्नीका रूपमी पनि चिनिन थाल्नुभयो। यस स्वरूपमी दुर्गाले गृहस्थ जीवनसँग सम्बन्धित विशेषताहरू धारण गर्नुहुन्छ रे उहाँलाई प्रायः देवी [[पार्वती]]सँग अभिन्न रूपमी चिनिन्छ। पछिल्लो धार्मिक परम्परामी उहाँले माताको भूमिका पनि ग्रहण गर्नुभयो।{{sfn|David R Kinsley|1989|pp=3}}<ref>{{Cite journal |last=Raveendran |first=Prasadita Lalitha |date=2021 |title=Myth and Folklore Embodiment in the Female Protagonists of Contemporary Fictions |url=https://www.academia.edu/66120049/Myth_and_Folklore_Embodiment_in_the_Female_Protagonists_of_Contemporary_Fictions_A_Reading_of_the_Shiva_Trilogy_and_Bulbbul |journal=Poetika |volume=9, No.1 |issue=June 2021 |page=4 |pages= |doi=10.22146/POETIKA.V9I1.60734}}</ref> यो पहिचान विशेष गरी [[बङ्गाल]]का क्षेत्रीय धार्मिक परम्परामी प्रचलित छ, जहाँ दुर्गालाई [[गणेश]], [[कार्तिकेय]], [[लक्ष्मी]] रे [[सरस्वती]]की माताका रूपमी पनि मानिन्छ।{{sfn|Encyclopedia Britannica|2015}}{{sfn|David R Kinsley|1989|pp=4}} [[नेपाल]], [[भारत]], [[बङ्गलादेश]]लगायत विश्वका विभिन्न देशहरूमी दुर्गाका असङ्ख्य अनुयायी छन्। उहाँको पूजा विशेष गरी वसन्त रे शरद् ऋतुको बाली भित्र्याएपछि गरिन्छ। यस अवसरमी [[दुर्गापूजा]], [[दुर्गाष्टमी]], [[विजयादशमी]], [[दीपावली]] रे [[नवरात्रि]]जस्ता पर्वमी उहाँको विशेष आराधना गरिन्छ।{{sfn|James G Lochtefeld|2002|p=208}}{{sfn|Constance Jones|James D Ryan|2006|pp=139–140, 308–309}} हिन्दु धर्मको [[स्मार्त परम्परा]]अन्तर्गत गरिने [[पञ्चायतन पूजा]]मी दुर्गा पाँच समान महत्त्वका देवीदेवतामध्ये एक हुनुहुन्छ।{{sfn|Flood|1996|pp=17, 153}}<ref name="Panchayatna Puja">{{cite news |url=https://www.abplive.com/lifestyle/religion/panch-dev-puja-do-worship-five-minute-daily-and-you-will-get-prosperity-in-your-house-1999399 |title=Panch Dev Puja Worship |access-date=17 July 2022 |work=ABP |date=17 November 2021 |language=hi |archive-date=1 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221001134350/https://www.abplive.com/lifestyle/religion/panch-dev-puja-do-worship-five-minute-daily-and-you-will-get-prosperity-in-your-house-1999399 |url-status=live}}</ref> == व्युत्पत्ति तथा नामकरण == ''दुर्गा'' (दुर्गा) शब्दको शाब्दिक अर्थ “जहाँ पुग्न कठिन हुन्छ”,{{sfn|Encyclopedia Britannica|2015}}{{sfn|James R Lochtefeld|2002|p=208}} “अजेय” वा “अभेद्य” भन्ने हुन्छ।{{sfn|Laura Amazzone|2012|p=xxii}} यो शब्द ''दुर्ग''सँग सम्बन्धित छ, जसको अर्थ “किल्ला” वा “जित्न अथवा पार गर्न कठिन हुने स्थान” हो। मोनियर मोनियर-विलियम्सका अनुसार ''दुर्गा'' शब्दको व्युत्पत्ति ''दुर्'' (कठिन) रे ''गम्'' (जानु वा पार गर्नु) भन्ने धातुबाटी भएको हो।<ref name="mmw487">{{cite encyclopedia |editor=Monier Monier Williams |year=1899 |title=Sanskrit English Dictionary with Etymology |publisher=Oxford University Press |page=487}}</ref> भारतविद् [[अलाँ दानिएलु]]का अनुसार दुर्गाको अर्थ “पराजयभन्दा पर” अर्थात् जसलाई पराजित गर्न सकिँदैन भन्ने हुन्छ।{{sfn|Alain Daniélou|1991|p=21}} ''दुर्गा'' शब्द तथा यससँग सम्बन्धित शब्दहरू वैदिक साहित्यमी पनि पाइन्छन्। उदाहरणका लागि, ''[[ऋग्वेद]]''का ४.२८, ५.३४, ८.२७, ८.४७, ८.९३ र १०.१२७ सूक्तहरू तथा ''[[अथर्ववेद]]''का १०.१ र १२.४ खण्डहरूमा यी शब्दहरू उल्लेख गरिएका छन्।<ref name="mmw487" /><ref>मौरिस ब्लुमफिल्ड (१९०६), [https://archive.org/stream/vedicconcordance00bloouoft#page/486/mode/1up वैदिक अनुक्रमणिका], शृङ्खला सम्पादक: चार्ल्स ल्यानम्यान, हार्वर्ड विश्वविद्यालय प्रकाशन, पृष्ठ ४८६;<br />संस्कृत मूलको उदाहरण: “अहन्निन्द्रो अदहदग्निरिन्दो पुरा दस्यून्मध्यंदिनादभीके। '''दुर्गे''' दुरोणे क्रत्वा न यातां पुरू सहस्रा शर्वा नि बर्हीत्॥३॥” — ऋग्वेद ४.२८.८, [https://sa.wikisource.org/wiki/ऋग्वेद:सूक्तं_४.२८ विकिस्रोत] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181105214014/https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%8B%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6:%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%82_%E0%A5%AA.%E0%A5%A8%E0%A5%AE |date=5 November 2018 }}</ref>{{refn|group=note|जे. शेफ्टेलोविट्जका अनुसार ''दुर्गा'' शब्द ऋग्वेद १०.१२७ को परिशिष्ट पाठ ''खिल''को चौथो अध्यायमा पनि उल्लेख गरिएको छ।<ref>{{cite book|author=J Scheftelowitz|title=Indische Forschungen|url=https://books.google.com/books?id=_jhIAQAAMAAJ&pg=PA112|year=1906|publisher=Verlag von M & H Marcus|pages=112 line 13a|access-date=15 February 2017|archive-date=17 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170217115252/https://books.google.com/books?id=_jhIAQAAMAAJ&pg=PA112|url-status=live}}</ref>}} तैत्तिरीय [[आरण्यक]]को १०.१.७ खण्डमी ''दुर्गे'' नामकी देवीको उल्लेख पाइन्छ।<ref name="mmw487" /> वैदिक साहित्यमा ''दुर्गा'' शब्दको प्रयोग भए तापनि, त्यहाँ उहाँका बारेमा पछिल्लो हिन्दु साहित्यमी पाइने विस्तृत पौराणिक वर्णनहरू उपलब्ध छैनन्।{{sfn|David Kinsley|1998|pp=95–96}} यो शब्द उत्तरवैदिक कालका प्राचीन संस्कृत ग्रन्थमी पनि पाइन्छ। उदाहरणका लागि, ''[[महाभारत]]''को २.४५१ खण्ड रे ''[[रामायण]]''को ४.२७.१६ खण्डमी यसको उल्लेख छ।<ref name="mmw487" /> यी शब्दहरू विभिन्न प्रसङ्गमी प्रयोग भएका छन्। उदाहरणका लागि, ''दुर्ग'' देवताबाटी अजेय बनेको एक [[असुर]]को नाम हो भने ''दुर्गा'' ती असुरको वध गर्न हस्तक्षेप गर्ने देवीको नाम हो। प्राचीन संस्कृत व्याकरणाचार्य [[पाणिनि]]द्वारा रचित ''अष्टाध्यायी''का ४.१.९९ र ६.३.६३ खण्डमी तथा [[यास्क]]द्वारा रचित ''[[निरुक्त]]''को व्याख्यामा पनि ''दुर्गा'' रे यसबाटी बनेका अन्य शब्दहरू उल्लेख गरिएका छन्।<ref name="mmw487" /> === उपनामहरू === दुर्गालाई अर्धभैँसे दानव [[महिषासुर]]को वध गर्नुभएको कारणले प्रायः ''महिषासुरमर्दिनी'' नामले चिनिन्छ।{{Sfn|David Kinsley|1998|p=95}} उहाँलाई ''विन्ध्यवासिनी'' (विन्ध्य पर्वतमा निवास गर्ने देवी) नामले पनि चिनिन्छ।{{Sfn|David Kinsley|1998|pp=99–100}} उहाँका अन्य उपनामहरूमा ''महामोह'' (महान् मोह वा भ्रम), ''महासुरी'' (महान् दानवी) रे ''तामसी'' (महान् रात्रि अर्थात् मोहको रात्रि) पर्दछन्।{{Sfn|David Kinsley|1998|pp=99–100}} == व्युत्पत्ति तथा अन्य नामहरू == [[शाक्त सम्प्रदाय]]मी दुर्गाका अनेकौँ उपनामहरू प्रचलित छन्। उहाँका नौ स्वरूपहरूलाई [[नवदुर्गा]] भनिन्छ। ती हुन्— शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चन्द्रघण्टा, कुष्माण्डा, स्कन्दमाता, कात्यायनी, कालरात्रि, महागौरी रे सिद्धिदात्री। देवीको पूजा तथा आराधना गर्न उहाँका १०८ नामहरूको पाठ गरिन्छ, जसलाई प्रचलित रूपमा “देवी दुर्गाको अष्टोत्तरशतनामावली” भनिन्छ।{{Citation needed|date=July 2023}} यस शब्दका अन्य अर्थहरूमा “जहाँ सहजै पुग्न सकिँदैन” भन्ने अर्थ पनि पर्दछ।<ref name="mmw487" /> यसलाई “अपराजेय देवी” अर्थात् कसैले पराजित गर्न नसक्ने देवीका रूपमी पनि अर्थ्याइएको छ।{{sfn|Alain Daniélou|1991|p=21}} दुर्गालाई ''दुर्गतिनाशिनी'' नामले पनि चिनिन्छ, जसको अर्थ दुःख, कष्ट तथा विपत्तिको नाश गर्ने देवी भन्ने हुन्छ।<ref>{{Cite news |date=9 August 2019 |title=Chant these powerful Durga Mantras to turn your life around for good |url=https://timesofindia.indiatimes.com/religion/hindu-mythology/chant-these-powerful-durga-mantras-to-turn-your-life-around-for-good/articleshow/70599147.cms |access-date=11 November 2021 |work=The Times of India |language=en |archive-date=11 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211111035951/https://timesofindia.indiatimes.com/religion/hindu-mythology/chant-these-powerful-durga-mantras-to-turn-your-life-around-for-good/articleshow/70599147.cms |url-status=live}}</ref> दुर्गाका अन्य नामहरूमा चण्डिका, शारदा, अम्बिका रे वैष्णवी पनि पर्दछन्।<ref>{{cite web |url=https://vedabase.io/en/library/sb/10/2/11-12/ |title=ŚB 10.2.11-12 |website=Bhaktivedanta Vedabase}}</ref> == प्रभाव == [[File:Durga Mahishasura-mardini, the slayer of the buffalo demon, Germany.jpg|thumb|महिषासुरको वध गर्दै दुर्गा; रवि वर्मा प्रेसद्वारा प्रकाशित चित्र]] मातृदेवीका रूपमी दुर्गा, बङ्किमचन्द्र चट्टोपाध्यायद्वारा [[भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलन]]का समयमी रचित गीत [[वन्दे मातरम्]]को प्रेरणास्रोत हुनुहुन्छ। पछि यो गीत भारतको आधिकारिक राष्ट्रिय गीतका रूपमी स्थापित भयो। [[भारतीय राष्ट्रवाद]]मी पनि दुर्गाको उपस्थिति पाइन्छ, जहाँ [[भारत माता]] अर्थात् मातृभूमि भारतलाई दुर्गाको एक स्वरूपका रूपमी हेरिन्छ। यो अवधारणा पूर्णतः धर्मनिरपेक्ष छ रे भारतीयहरूकी माता तथा संरक्षकका रूपमी दुर्गालाई मान्ने प्राचीन विचारधारासँग मेल खान्छ। दुर्गाको प्रभाव लोकप्रिय संस्कृतिमी पनि देखिन्छ। उदाहरणका लागि, उहाँको सम्बन्ध ''[[जय सन्तोषी माँ]]'' जस्ता लोकप्रिय बलिउड चलचित्रहरूसँग पनि जोडिएको छ। भारतीय सेनामा ''“दुर्गा माता की जय!”'' रे ''“[[काली|काली]] माता की जय!”'' जस्ता हिन्दुस्तानी भाषाका उद्घोषहरू प्रयोग गरिन्छ। असल कार्य रे न्यायका लागि सङ्घर्ष गर्ने कुनै पनि महिलामी दुर्गाको शक्ति रे साहसको भावना रहेको विश्वास गरिन्छ।<ref>{{cite book|author=Sabyasachi Bhattacharya|title=Vande Mataram, the Biography of a Song|url=https://books.google.com/books?id=cJqfAAAAMAAJ|year=2003|publisher=Penguin|isbn=978-0-14-303055-3|pages=5, 90–99|access-date=18 February 2017|archive-date=19 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170219013610/https://books.google.com/books?id=cJqfAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|author=Sumathi Ramaswamy|title=The Goddess and the Nation: Mapping Mother India|url=https://books.google.com/books?id=OWfcoMnHU8gC&pg=PA107|year=2009|publisher=Duke University Press|isbn=978-0-8223-9153-1|pages=106–108}}</ref> ==मन्त्र== जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी दुर्गाक्षमा शिवा धात्री स्वहा स्वधा नमस्तुतेः == टिप्पणीहरू == {{notelist|30em}} {{reflist|group=note}} == सन्दर्भहरू == {{Reflist|30em}} qs01uld7z3yt7u8nzzcb3fy42i3v9b0 268340 268335 2026-10-21T05:22:40Z Janak Bhatta 18 added [[Category:हिन्दु देवीअन]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 268340 wikitext text/x-wiki {{अनुवाद}} {{Infobox deity | type = Hindu | name = दुर्गा | image = TarunMatrisebakBehala2008.JPG | caption = दुर्गा | Devanagari = दुर्गा | Sanskrit_transliteration = Durga | affiliation = [[देवी]] | god_of = विजयकी देवी | abode = बिन्द्याचल पर्वत | mantra = ॐ ह्रीम दुर्गाऐ नम:<br>ॐ ऐं ह्रीम क्लिम चामुण्डाय विच्छे॥ | weapons = [[त्रिशूल|त्रिशुल]], [[चक्र]], पाश,<br>[[शङ्ख|शंख]], [[गदा]], खड्ग,<br>[[धनु (हतियार)|धनु]], [[तरवार]], [[कमल]], [[वज्र]] | consort = [[शिव]] | mount = [[सिंह]] | planet = मङ्गल }} '''दुर्गा''' हिन्दु धर्मकी सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण देवीदेवताहरूमध्ये एक हुन्।<ref>{{cite web |title=Durga |url=https://www.britannica.com/topic/Durga |website=Encyclopaedia Britannica |accessdate=20 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=Durga goddess: Significance and Symbolism |url=https://www.wisdomlib.org/concept/durga-goddess |website=WisdomLib |accessdate=20 November 2025}}</ref><ref>{{cite news |title=Hindu festival photos are about fire and water, good and evil — simple but universal concepts |url=https://apnews.com/article/a3e6f8994d3e2f3e74159a009e8c956d |work=AP News |date=2 October 2025 |accessdate=20 November 2025}}</ref><ref>{{cite book |last=Amazzone |first=Laura |title=Goddess Durga and Sacred Female Power |year=2012 |publisher=Hamilton Books |isbn=9780761853145}}</ref> देवीकेन्द्रित सम्प्रदाय शाक्त सम्प्रदाय का अनुयायीहरूले उहाँको व्यापक रूपमी पूजा गर्छन्। यस सम्प्रदायमी दुर्गालाई [[महादेवी]]को प्रमुख स्वरूप तथा [[परब्रह्म|परम सत्य]]का रूपमी मानिन्छ।<ref>{{cite journal |title=The Devī Māhātmyam: Inherent Greatness of the Devi as “Great Supreme Self” |journal=Berkeley Journal of Religion & Technology |url=https://bjrt.gtu.edu/wp-content/uploads/2018/07/Technology-of-Transformation-Sacred-Texts-and-the-Divine-Feminine.pdf |accessdate=20 November 2025}}</ref> [[शैव सम्प्रदाय]] रे [[वैष्णव सम्प्रदाय]]जस्ता अन्य धार्मिक परम्परामी पनि दुर्गाको महत्त्वपूर्ण स्थान छ।{{sfn|Paul Reid-Bowen|2012|pp=212–213}}{{sfn|Lynn Foulston|Stuart Abbott|2009|pp=9–17}} दुर्गालाई संरक्षण, शक्ति, मातृत्व, विनाश रे युद्धसँग सम्बन्धित देवीका रूपमी मानिन्छ। उहाँका पौराणिक आख्यानहरूमी शान्ति, [[धर्म]] तथा ब्रह्माण्डीय व्यवस्थालाई खतरामी पार्ने दुष्ट शक्ति रे दानवीय शक्तिहरूविरुद्धको सङ्घर्ष प्रमुख रूपमा वर्णन गरिएको छ। उहाँका कथाहरूले असत्यमाथि सत्य तथा दुष्टतामाथि असल शक्तिको विजयलाई प्रतिनिधित्व गर्छन्।{{sfn|David R Kinsley|1989|pp=3–4}}{{sfn|Paul Reid-Bowen|2012|pp=212–213}} दुर्गालाई मातृस्वरूपकी देवीका रूपमी हेरिन्छ रे प्रायः सिंह वा बाघमाथि सवार, अनेकौँ हातमी विभिन्न हतियार धारण गरेकी तथा दानवहरूको वध गरिरहेकी योद्धा देवीका रूपमी चित्रण गरिन्छ।{{sfn|Encyclopedia Britannica|2015}}{{sfn|David R Kinsley|1989|pp=3–4}}{{sfn|Charles Phillips|Michael Kerrigan|David Gould|2011|pp=93–94}}{{sfn|Wendy Doniger|1999|p=306}}{{sfn|David R Kinsley|1989|pp=3–5}}{{sfn|Laura Amazzone|2011|pp=71–73}}{{sfn|Donald J LaRocca|1996|pp=5–6}} दुर्गाको उत्पत्ति भारतीय उपमहाद्वीपका पहाडी क्षेत्रमी बसोबास गर्ने आदिवासी समुदायहरूले पूजा गर्ने प्राचीन देवीका रूपमी भएको मानिन्छ। पछि, इस्वी संवत् चौथो शताब्दीसम्ममा उहाँ हिन्दु धर्मको प्रमुख देवीदेवताको समूहमी स्थापित हुनुभयो। शाक्त सम्प्रदायका सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण ग्रन्थहरू ''[[देवीमाहात्म्य]]'' रे ''[[देवीभागवत पुराण]]'' हुन्। यी ग्रन्थहरूले [[महादेवी|देवी]]लाई ब्रह्माण्डकी आदिम सृष्टिकर्ता तथा [[ब्रह्मन्]] (परम सत्य रे वास्तविकता) का रूपमी सम्मान गर्छन्।{{Sfn|June McDaniel|2004|pp=215–216}}{{Sfn|David Kinsley|1998|pp=101–102}}{{sfn|Laura Amazzone|2012|p=xi}} यी ग्रन्थमी दुर्गालाई सृष्टि, पालन, संहार, [[माया (धर्म)|माया]] (भ्रम), [[शक्ति]] (बल वा ऊर्जा) तथा [[प्रकृति]] (प्राकृतिक जगत्) को मूर्त स्वरूपका रूपमी पनि वर्णन गरिएको छ।{{sfn|David R Kinsley|1989|pp=96, 104}} उहाँलाई विशेष गरी ''महिषासुरमर्दिनी'' अर्थात् [[महिषासुर]] नामक भैँसीको स्वरूप धारण गरेको दानवको वध गर्ने देवीका रूपमी चिनिन्छ। [[शुम्भ र निशुम्भ]]जस्ता अन्य दानवहरूसँगको युद्धका वर्णनमी दुर्गाले युद्धमी सहयोग गर्न [[मातृका|मातृकाहरू]] रे [[काली]]जस्ता अन्य योद्धा देवीहरूको स्वरूप धारण गर्नुहुन्छ।{{sfn|David R Kinsley|1989|pp=95-6}} वैष्णव परम्परामी दुर्गालाई [[योगमाया|योगनिद्रा]] अर्थात् दिव्य निद्राका रूपमी सम्मान गरिन्छ। यस परम्परामी उहाँलाई [[विष्णु]]की कनिष्ठ भगिनी तथा उहाँकै स्त्रीस्वरूपका रूपमी पनि वर्णन गरिएको छ।{{sfn|David R Kinsley|1989|pp=4, 10}}<ref>{{cite web |date=2 September 2022 |title=Yoga-Māyā's Prophecy and Kaṃsa's Order to Slaughter all Children [Chapter 4] |url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/the-bhagavata-purana/d/doc1128869.html#:~:text=Flying%20off%20from%20(the%20grip%20of)%20of%20hands%2C%20she%20rose%20up%20to%20the%20sky%20and%20(stationing%20herself%20in%20the%20sky)%2C%20the%20younger%20sister%20of%20K%E1%B9%9B%E1%B9%A3%E1%B9%87a%20manifested%20herself%20as%20a%20goddess%20with%20eight%20mighty%20arms%20wielding%20weapons.}}</ref><ref>{{cite web |date=11 March 2017 |title=Yoganidra, Yoganidrā, Yoga-nidra: 14 definitions |url=https://www.wisdomlib.org/definition/yoganidra#purana:~:text=R.1.14%3B%2013.6.-,3)%20Name%20of%20Durg%C4%81.,-4)%20the}}</ref> दुर्गालाई सामान्यतया ब्रह्मचर्य पालन गर्ने योद्धा देवीका रूपमी चित्रण गरिन्छ। तथापि, उहाँको धार्मिक इतिहासको कुनै चरणमी उहाँको सम्बन्ध [[शिव|शिव]]सँग स्थापित भयो रे उहाँ शिवकी पत्नीका रूपमी पनि चिनिन थाल्नुभयो। यस स्वरूपमी दुर्गाले गृहस्थ जीवनसँग सम्बन्धित विशेषताहरू धारण गर्नुहुन्छ रे उहाँलाई प्रायः देवी [[पार्वती]]सँग अभिन्न रूपमी चिनिन्छ। पछिल्लो धार्मिक परम्परामी उहाँले माताको भूमिका पनि ग्रहण गर्नुभयो।{{sfn|David R Kinsley|1989|pp=3}}<ref>{{Cite journal |last=Raveendran |first=Prasadita Lalitha |date=2021 |title=Myth and Folklore Embodiment in the Female Protagonists of Contemporary Fictions |url=https://www.academia.edu/66120049/Myth_and_Folklore_Embodiment_in_the_Female_Protagonists_of_Contemporary_Fictions_A_Reading_of_the_Shiva_Trilogy_and_Bulbbul |journal=Poetika |volume=9, No.1 |issue=June 2021 |page=4 |pages= |doi=10.22146/POETIKA.V9I1.60734}}</ref> यो पहिचान विशेष गरी [[बङ्गाल]]का क्षेत्रीय धार्मिक परम्परामी प्रचलित छ, जहाँ दुर्गालाई [[गणेश]], [[कार्तिकेय]], [[लक्ष्मी]] रे [[सरस्वती]]की माताका रूपमी पनि मानिन्छ।{{sfn|Encyclopedia Britannica|2015}}{{sfn|David R Kinsley|1989|pp=4}} [[नेपाल]], [[भारत]], [[बङ्गलादेश]]लगायत विश्वका विभिन्न देशहरूमी दुर्गाका असङ्ख्य अनुयायी छन्। उहाँको पूजा विशेष गरी वसन्त रे शरद् ऋतुको बाली भित्र्याएपछि गरिन्छ। यस अवसरमी [[दुर्गापूजा]], [[दुर्गाष्टमी]], [[विजयादशमी]], [[दीपावली]] रे [[नवरात्रि]]जस्ता पर्वमी उहाँको विशेष आराधना गरिन्छ।{{sfn|James G Lochtefeld|2002|p=208}}{{sfn|Constance Jones|James D Ryan|2006|pp=139–140, 308–309}} हिन्दु धर्मको [[स्मार्त परम्परा]]अन्तर्गत गरिने [[पञ्चायतन पूजा]]मी दुर्गा पाँच समान महत्त्वका देवीदेवतामध्ये एक हुनुहुन्छ।{{sfn|Flood|1996|pp=17, 153}}<ref name="Panchayatna Puja">{{cite news |url=https://www.abplive.com/lifestyle/religion/panch-dev-puja-do-worship-five-minute-daily-and-you-will-get-prosperity-in-your-house-1999399 |title=Panch Dev Puja Worship |access-date=17 July 2022 |work=ABP |date=17 November 2021 |language=hi |archive-date=1 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221001134350/https://www.abplive.com/lifestyle/religion/panch-dev-puja-do-worship-five-minute-daily-and-you-will-get-prosperity-in-your-house-1999399 |url-status=live}}</ref> == व्युत्पत्ति तथा नामकरण == ''दुर्गा'' (दुर्गा) शब्दको शाब्दिक अर्थ “जहाँ पुग्न कठिन हुन्छ”,{{sfn|Encyclopedia Britannica|2015}}{{sfn|James R Lochtefeld|2002|p=208}} “अजेय” वा “अभेद्य” भन्ने हुन्छ।{{sfn|Laura Amazzone|2012|p=xxii}} यो शब्द ''दुर्ग''सँग सम्बन्धित छ, जसको अर्थ “किल्ला” वा “जित्न अथवा पार गर्न कठिन हुने स्थान” हो। मोनियर मोनियर-विलियम्सका अनुसार ''दुर्गा'' शब्दको व्युत्पत्ति ''दुर्'' (कठिन) रे ''गम्'' (जानु वा पार गर्नु) भन्ने धातुबाटी भएको हो।<ref name="mmw487">{{cite encyclopedia |editor=Monier Monier Williams |year=1899 |title=Sanskrit English Dictionary with Etymology |publisher=Oxford University Press |page=487}}</ref> भारतविद् [[अलाँ दानिएलु]]का अनुसार दुर्गाको अर्थ “पराजयभन्दा पर” अर्थात् जसलाई पराजित गर्न सकिँदैन भन्ने हुन्छ।{{sfn|Alain Daniélou|1991|p=21}} ''दुर्गा'' शब्द तथा यससँग सम्बन्धित शब्दहरू वैदिक साहित्यमी पनि पाइन्छन्। उदाहरणका लागि, ''[[ऋग्वेद]]''का ४.२८, ५.३४, ८.२७, ८.४७, ८.९३ र १०.१२७ सूक्तहरू तथा ''[[अथर्ववेद]]''का १०.१ र १२.४ खण्डहरूमा यी शब्दहरू उल्लेख गरिएका छन्।<ref name="mmw487" /><ref>मौरिस ब्लुमफिल्ड (१९०६), [https://archive.org/stream/vedicconcordance00bloouoft#page/486/mode/1up वैदिक अनुक्रमणिका], शृङ्खला सम्पादक: चार्ल्स ल्यानम्यान, हार्वर्ड विश्वविद्यालय प्रकाशन, पृष्ठ ४८६;<br />संस्कृत मूलको उदाहरण: “अहन्निन्द्रो अदहदग्निरिन्दो पुरा दस्यून्मध्यंदिनादभीके। '''दुर्गे''' दुरोणे क्रत्वा न यातां पुरू सहस्रा शर्वा नि बर्हीत्॥३॥” — ऋग्वेद ४.२८.८, [https://sa.wikisource.org/wiki/ऋग्वेद:सूक्तं_४.२८ विकिस्रोत] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181105214014/https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%8B%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6:%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%82_%E0%A5%AA.%E0%A5%A8%E0%A5%AE |date=5 November 2018 }}</ref>{{refn|group=note|जे. शेफ्टेलोविट्जका अनुसार ''दुर्गा'' शब्द ऋग्वेद १०.१२७ को परिशिष्ट पाठ ''खिल''को चौथो अध्यायमा पनि उल्लेख गरिएको छ।<ref>{{cite book|author=J Scheftelowitz|title=Indische Forschungen|url=https://books.google.com/books?id=_jhIAQAAMAAJ&pg=PA112|year=1906|publisher=Verlag von M & H Marcus|pages=112 line 13a|access-date=15 February 2017|archive-date=17 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170217115252/https://books.google.com/books?id=_jhIAQAAMAAJ&pg=PA112|url-status=live}}</ref>}} तैत्तिरीय [[आरण्यक]]को १०.१.७ खण्डमी ''दुर्गे'' नामकी देवीको उल्लेख पाइन्छ।<ref name="mmw487" /> वैदिक साहित्यमा ''दुर्गा'' शब्दको प्रयोग भए तापनि, त्यहाँ उहाँका बारेमा पछिल्लो हिन्दु साहित्यमी पाइने विस्तृत पौराणिक वर्णनहरू उपलब्ध छैनन्।{{sfn|David Kinsley|1998|pp=95–96}} यो शब्द उत्तरवैदिक कालका प्राचीन संस्कृत ग्रन्थमी पनि पाइन्छ। उदाहरणका लागि, ''[[महाभारत]]''को २.४५१ खण्ड रे ''[[रामायण]]''को ४.२७.१६ खण्डमी यसको उल्लेख छ।<ref name="mmw487" /> यी शब्दहरू विभिन्न प्रसङ्गमी प्रयोग भएका छन्। उदाहरणका लागि, ''दुर्ग'' देवताबाटी अजेय बनेको एक [[असुर]]को नाम हो भने ''दुर्गा'' ती असुरको वध गर्न हस्तक्षेप गर्ने देवीको नाम हो। प्राचीन संस्कृत व्याकरणाचार्य [[पाणिनि]]द्वारा रचित ''अष्टाध्यायी''का ४.१.९९ र ६.३.६३ खण्डमी तथा [[यास्क]]द्वारा रचित ''[[निरुक्त]]''को व्याख्यामा पनि ''दुर्गा'' रे यसबाटी बनेका अन्य शब्दहरू उल्लेख गरिएका छन्।<ref name="mmw487" /> === उपनामहरू === दुर्गालाई अर्धभैँसे दानव [[महिषासुर]]को वध गर्नुभएको कारणले प्रायः ''महिषासुरमर्दिनी'' नामले चिनिन्छ।{{Sfn|David Kinsley|1998|p=95}} उहाँलाई ''विन्ध्यवासिनी'' (विन्ध्य पर्वतमा निवास गर्ने देवी) नामले पनि चिनिन्छ।{{Sfn|David Kinsley|1998|pp=99–100}} उहाँका अन्य उपनामहरूमा ''महामोह'' (महान् मोह वा भ्रम), ''महासुरी'' (महान् दानवी) रे ''तामसी'' (महान् रात्रि अर्थात् मोहको रात्रि) पर्दछन्।{{Sfn|David Kinsley|1998|pp=99–100}} == व्युत्पत्ति तथा अन्य नामहरू == [[शाक्त सम्प्रदाय]]मी दुर्गाका अनेकौँ उपनामहरू प्रचलित छन्। उहाँका नौ स्वरूपहरूलाई [[नवदुर्गा]] भनिन्छ। ती हुन्— शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चन्द्रघण्टा, कुष्माण्डा, स्कन्दमाता, कात्यायनी, कालरात्रि, महागौरी रे सिद्धिदात्री। देवीको पूजा तथा आराधना गर्न उहाँका १०८ नामहरूको पाठ गरिन्छ, जसलाई प्रचलित रूपमा “देवी दुर्गाको अष्टोत्तरशतनामावली” भनिन्छ।{{Citation needed|date=July 2023}} यस शब्दका अन्य अर्थहरूमा “जहाँ सहजै पुग्न सकिँदैन” भन्ने अर्थ पनि पर्दछ।<ref name="mmw487" /> यसलाई “अपराजेय देवी” अर्थात् कसैले पराजित गर्न नसक्ने देवीका रूपमी पनि अर्थ्याइएको छ।{{sfn|Alain Daniélou|1991|p=21}} दुर्गालाई ''दुर्गतिनाशिनी'' नामले पनि चिनिन्छ, जसको अर्थ दुःख, कष्ट तथा विपत्तिको नाश गर्ने देवी भन्ने हुन्छ।<ref>{{Cite news |date=9 August 2019 |title=Chant these powerful Durga Mantras to turn your life around for good |url=https://timesofindia.indiatimes.com/religion/hindu-mythology/chant-these-powerful-durga-mantras-to-turn-your-life-around-for-good/articleshow/70599147.cms |access-date=11 November 2021 |work=The Times of India |language=en |archive-date=11 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211111035951/https://timesofindia.indiatimes.com/religion/hindu-mythology/chant-these-powerful-durga-mantras-to-turn-your-life-around-for-good/articleshow/70599147.cms |url-status=live}}</ref> दुर्गाका अन्य नामहरूमा चण्डिका, शारदा, अम्बिका रे वैष्णवी पनि पर्दछन्।<ref>{{cite web |url=https://vedabase.io/en/library/sb/10/2/11-12/ |title=ŚB 10.2.11-12 |website=Bhaktivedanta Vedabase}}</ref> == प्रभाव == [[File:Durga Mahishasura-mardini, the slayer of the buffalo demon, Germany.jpg|thumb|महिषासुरको वध गर्दै दुर्गा; रवि वर्मा प्रेसद्वारा प्रकाशित चित्र]] मातृदेवीका रूपमी दुर्गा, बङ्किमचन्द्र चट्टोपाध्यायद्वारा [[भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलन]]का समयमी रचित गीत [[वन्दे मातरम्]]को प्रेरणास्रोत हुनुहुन्छ। पछि यो गीत भारतको आधिकारिक राष्ट्रिय गीतका रूपमी स्थापित भयो। [[भारतीय राष्ट्रवाद]]मी पनि दुर्गाको उपस्थिति पाइन्छ, जहाँ [[भारत माता]] अर्थात् मातृभूमि भारतलाई दुर्गाको एक स्वरूपका रूपमी हेरिन्छ। यो अवधारणा पूर्णतः धर्मनिरपेक्ष छ रे भारतीयहरूकी माता तथा संरक्षकका रूपमी दुर्गालाई मान्ने प्राचीन विचारधारासँग मेल खान्छ। दुर्गाको प्रभाव लोकप्रिय संस्कृतिमी पनि देखिन्छ। उदाहरणका लागि, उहाँको सम्बन्ध ''[[जय सन्तोषी माँ]]'' जस्ता लोकप्रिय बलिउड चलचित्रहरूसँग पनि जोडिएको छ। भारतीय सेनामा ''“दुर्गा माता की जय!”'' रे ''“[[काली|काली]] माता की जय!”'' जस्ता हिन्दुस्तानी भाषाका उद्घोषहरू प्रयोग गरिन्छ। असल कार्य रे न्यायका लागि सङ्घर्ष गर्ने कुनै पनि महिलामी दुर्गाको शक्ति रे साहसको भावना रहेको विश्वास गरिन्छ।<ref>{{cite book|author=Sabyasachi Bhattacharya|title=Vande Mataram, the Biography of a Song|url=https://books.google.com/books?id=cJqfAAAAMAAJ|year=2003|publisher=Penguin|isbn=978-0-14-303055-3|pages=5, 90–99|access-date=18 February 2017|archive-date=19 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170219013610/https://books.google.com/books?id=cJqfAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|author=Sumathi Ramaswamy|title=The Goddess and the Nation: Mapping Mother India|url=https://books.google.com/books?id=OWfcoMnHU8gC&pg=PA107|year=2009|publisher=Duke University Press|isbn=978-0-8223-9153-1|pages=106–108}}</ref> ==मन्त्र== जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी दुर्गाक्षमा शिवा धात्री स्वहा स्वधा नमस्तुतेः == टिप्पणीहरू == {{notelist|30em}} {{reflist|group=note}} == सन्दर्भहरू == {{Reflist|30em}} [[श्रेणी:हिन्दु देवीअन]] i3odnx0yvivgny689ypkgsncd7dorgm 268341 268340 2026-10-21T05:23:01Z Janak Bhatta 18 added [[Category:नवदुर्गाअन]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 268341 wikitext text/x-wiki {{अनुवाद}} {{Infobox deity | type = Hindu | name = दुर्गा | image = TarunMatrisebakBehala2008.JPG | caption = दुर्गा | Devanagari = दुर्गा | Sanskrit_transliteration = Durga | affiliation = [[देवी]] | god_of = विजयकी देवी | abode = बिन्द्याचल पर्वत | mantra = ॐ ह्रीम दुर्गाऐ नम:<br>ॐ ऐं ह्रीम क्लिम चामुण्डाय विच्छे॥ | weapons = [[त्रिशूल|त्रिशुल]], [[चक्र]], पाश,<br>[[शङ्ख|शंख]], [[गदा]], खड्ग,<br>[[धनु (हतियार)|धनु]], [[तरवार]], [[कमल]], [[वज्र]] | consort = [[शिव]] | mount = [[सिंह]] | planet = मङ्गल }} '''दुर्गा''' हिन्दु धर्मकी सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण देवीदेवताहरूमध्ये एक हुन्।<ref>{{cite web |title=Durga |url=https://www.britannica.com/topic/Durga |website=Encyclopaedia Britannica |accessdate=20 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=Durga goddess: Significance and Symbolism |url=https://www.wisdomlib.org/concept/durga-goddess |website=WisdomLib |accessdate=20 November 2025}}</ref><ref>{{cite news |title=Hindu festival photos are about fire and water, good and evil — simple but universal concepts |url=https://apnews.com/article/a3e6f8994d3e2f3e74159a009e8c956d |work=AP News |date=2 October 2025 |accessdate=20 November 2025}}</ref><ref>{{cite book |last=Amazzone |first=Laura |title=Goddess Durga and Sacred Female Power |year=2012 |publisher=Hamilton Books |isbn=9780761853145}}</ref> देवीकेन्द्रित सम्प्रदाय शाक्त सम्प्रदाय का अनुयायीहरूले उहाँको व्यापक रूपमी पूजा गर्छन्। यस सम्प्रदायमी दुर्गालाई [[महादेवी]]को प्रमुख स्वरूप तथा [[परब्रह्म|परम सत्य]]का रूपमी मानिन्छ।<ref>{{cite journal |title=The Devī Māhātmyam: Inherent Greatness of the Devi as “Great Supreme Self” |journal=Berkeley Journal of Religion & Technology |url=https://bjrt.gtu.edu/wp-content/uploads/2018/07/Technology-of-Transformation-Sacred-Texts-and-the-Divine-Feminine.pdf |accessdate=20 November 2025}}</ref> [[शैव सम्प्रदाय]] रे [[वैष्णव सम्प्रदाय]]जस्ता अन्य धार्मिक परम्परामी पनि दुर्गाको महत्त्वपूर्ण स्थान छ।{{sfn|Paul Reid-Bowen|2012|pp=212–213}}{{sfn|Lynn Foulston|Stuart Abbott|2009|pp=9–17}} दुर्गालाई संरक्षण, शक्ति, मातृत्व, विनाश रे युद्धसँग सम्बन्धित देवीका रूपमी मानिन्छ। उहाँका पौराणिक आख्यानहरूमी शान्ति, [[धर्म]] तथा ब्रह्माण्डीय व्यवस्थालाई खतरामी पार्ने दुष्ट शक्ति रे दानवीय शक्तिहरूविरुद्धको सङ्घर्ष प्रमुख रूपमा वर्णन गरिएको छ। उहाँका कथाहरूले असत्यमाथि सत्य तथा दुष्टतामाथि असल शक्तिको विजयलाई प्रतिनिधित्व गर्छन्।{{sfn|David R Kinsley|1989|pp=3–4}}{{sfn|Paul Reid-Bowen|2012|pp=212–213}} दुर्गालाई मातृस्वरूपकी देवीका रूपमी हेरिन्छ रे प्रायः सिंह वा बाघमाथि सवार, अनेकौँ हातमी विभिन्न हतियार धारण गरेकी तथा दानवहरूको वध गरिरहेकी योद्धा देवीका रूपमी चित्रण गरिन्छ।{{sfn|Encyclopedia Britannica|2015}}{{sfn|David R Kinsley|1989|pp=3–4}}{{sfn|Charles Phillips|Michael Kerrigan|David Gould|2011|pp=93–94}}{{sfn|Wendy Doniger|1999|p=306}}{{sfn|David R Kinsley|1989|pp=3–5}}{{sfn|Laura Amazzone|2011|pp=71–73}}{{sfn|Donald J LaRocca|1996|pp=5–6}} दुर्गाको उत्पत्ति भारतीय उपमहाद्वीपका पहाडी क्षेत्रमी बसोबास गर्ने आदिवासी समुदायहरूले पूजा गर्ने प्राचीन देवीका रूपमी भएको मानिन्छ। पछि, इस्वी संवत् चौथो शताब्दीसम्ममा उहाँ हिन्दु धर्मको प्रमुख देवीदेवताको समूहमी स्थापित हुनुभयो। शाक्त सम्प्रदायका सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण ग्रन्थहरू ''[[देवीमाहात्म्य]]'' रे ''[[देवीभागवत पुराण]]'' हुन्। यी ग्रन्थहरूले [[महादेवी|देवी]]लाई ब्रह्माण्डकी आदिम सृष्टिकर्ता तथा [[ब्रह्मन्]] (परम सत्य रे वास्तविकता) का रूपमी सम्मान गर्छन्।{{Sfn|June McDaniel|2004|pp=215–216}}{{Sfn|David Kinsley|1998|pp=101–102}}{{sfn|Laura Amazzone|2012|p=xi}} यी ग्रन्थमी दुर्गालाई सृष्टि, पालन, संहार, [[माया (धर्म)|माया]] (भ्रम), [[शक्ति]] (बल वा ऊर्जा) तथा [[प्रकृति]] (प्राकृतिक जगत्) को मूर्त स्वरूपका रूपमी पनि वर्णन गरिएको छ।{{sfn|David R Kinsley|1989|pp=96, 104}} उहाँलाई विशेष गरी ''महिषासुरमर्दिनी'' अर्थात् [[महिषासुर]] नामक भैँसीको स्वरूप धारण गरेको दानवको वध गर्ने देवीका रूपमी चिनिन्छ। [[शुम्भ र निशुम्भ]]जस्ता अन्य दानवहरूसँगको युद्धका वर्णनमी दुर्गाले युद्धमी सहयोग गर्न [[मातृका|मातृकाहरू]] रे [[काली]]जस्ता अन्य योद्धा देवीहरूको स्वरूप धारण गर्नुहुन्छ।{{sfn|David R Kinsley|1989|pp=95-6}} वैष्णव परम्परामी दुर्गालाई [[योगमाया|योगनिद्रा]] अर्थात् दिव्य निद्राका रूपमी सम्मान गरिन्छ। यस परम्परामी उहाँलाई [[विष्णु]]की कनिष्ठ भगिनी तथा उहाँकै स्त्रीस्वरूपका रूपमी पनि वर्णन गरिएको छ।{{sfn|David R Kinsley|1989|pp=4, 10}}<ref>{{cite web |date=2 September 2022 |title=Yoga-Māyā's Prophecy and Kaṃsa's Order to Slaughter all Children [Chapter 4] |url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/the-bhagavata-purana/d/doc1128869.html#:~:text=Flying%20off%20from%20(the%20grip%20of)%20of%20hands%2C%20she%20rose%20up%20to%20the%20sky%20and%20(stationing%20herself%20in%20the%20sky)%2C%20the%20younger%20sister%20of%20K%E1%B9%9B%E1%B9%A3%E1%B9%87a%20manifested%20herself%20as%20a%20goddess%20with%20eight%20mighty%20arms%20wielding%20weapons.}}</ref><ref>{{cite web |date=11 March 2017 |title=Yoganidra, Yoganidrā, Yoga-nidra: 14 definitions |url=https://www.wisdomlib.org/definition/yoganidra#purana:~:text=R.1.14%3B%2013.6.-,3)%20Name%20of%20Durg%C4%81.,-4)%20the}}</ref> दुर्गालाई सामान्यतया ब्रह्मचर्य पालन गर्ने योद्धा देवीका रूपमी चित्रण गरिन्छ। तथापि, उहाँको धार्मिक इतिहासको कुनै चरणमी उहाँको सम्बन्ध [[शिव|शिव]]सँग स्थापित भयो रे उहाँ शिवकी पत्नीका रूपमी पनि चिनिन थाल्नुभयो। यस स्वरूपमी दुर्गाले गृहस्थ जीवनसँग सम्बन्धित विशेषताहरू धारण गर्नुहुन्छ रे उहाँलाई प्रायः देवी [[पार्वती]]सँग अभिन्न रूपमी चिनिन्छ। पछिल्लो धार्मिक परम्परामी उहाँले माताको भूमिका पनि ग्रहण गर्नुभयो।{{sfn|David R Kinsley|1989|pp=3}}<ref>{{Cite journal |last=Raveendran |first=Prasadita Lalitha |date=2021 |title=Myth and Folklore Embodiment in the Female Protagonists of Contemporary Fictions |url=https://www.academia.edu/66120049/Myth_and_Folklore_Embodiment_in_the_Female_Protagonists_of_Contemporary_Fictions_A_Reading_of_the_Shiva_Trilogy_and_Bulbbul |journal=Poetika |volume=9, No.1 |issue=June 2021 |page=4 |pages= |doi=10.22146/POETIKA.V9I1.60734}}</ref> यो पहिचान विशेष गरी [[बङ्गाल]]का क्षेत्रीय धार्मिक परम्परामी प्रचलित छ, जहाँ दुर्गालाई [[गणेश]], [[कार्तिकेय]], [[लक्ष्मी]] रे [[सरस्वती]]की माताका रूपमी पनि मानिन्छ।{{sfn|Encyclopedia Britannica|2015}}{{sfn|David R Kinsley|1989|pp=4}} [[नेपाल]], [[भारत]], [[बङ्गलादेश]]लगायत विश्वका विभिन्न देशहरूमी दुर्गाका असङ्ख्य अनुयायी छन्। उहाँको पूजा विशेष गरी वसन्त रे शरद् ऋतुको बाली भित्र्याएपछि गरिन्छ। यस अवसरमी [[दुर्गापूजा]], [[दुर्गाष्टमी]], [[विजयादशमी]], [[दीपावली]] रे [[नवरात्रि]]जस्ता पर्वमी उहाँको विशेष आराधना गरिन्छ।{{sfn|James G Lochtefeld|2002|p=208}}{{sfn|Constance Jones|James D Ryan|2006|pp=139–140, 308–309}} हिन्दु धर्मको [[स्मार्त परम्परा]]अन्तर्गत गरिने [[पञ्चायतन पूजा]]मी दुर्गा पाँच समान महत्त्वका देवीदेवतामध्ये एक हुनुहुन्छ।{{sfn|Flood|1996|pp=17, 153}}<ref name="Panchayatna Puja">{{cite news |url=https://www.abplive.com/lifestyle/religion/panch-dev-puja-do-worship-five-minute-daily-and-you-will-get-prosperity-in-your-house-1999399 |title=Panch Dev Puja Worship |access-date=17 July 2022 |work=ABP |date=17 November 2021 |language=hi |archive-date=1 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221001134350/https://www.abplive.com/lifestyle/religion/panch-dev-puja-do-worship-five-minute-daily-and-you-will-get-prosperity-in-your-house-1999399 |url-status=live}}</ref> == व्युत्पत्ति तथा नामकरण == ''दुर्गा'' (दुर्गा) शब्दको शाब्दिक अर्थ “जहाँ पुग्न कठिन हुन्छ”,{{sfn|Encyclopedia Britannica|2015}}{{sfn|James R Lochtefeld|2002|p=208}} “अजेय” वा “अभेद्य” भन्ने हुन्छ।{{sfn|Laura Amazzone|2012|p=xxii}} यो शब्द ''दुर्ग''सँग सम्बन्धित छ, जसको अर्थ “किल्ला” वा “जित्न अथवा पार गर्न कठिन हुने स्थान” हो। मोनियर मोनियर-विलियम्सका अनुसार ''दुर्गा'' शब्दको व्युत्पत्ति ''दुर्'' (कठिन) रे ''गम्'' (जानु वा पार गर्नु) भन्ने धातुबाटी भएको हो।<ref name="mmw487">{{cite encyclopedia |editor=Monier Monier Williams |year=1899 |title=Sanskrit English Dictionary with Etymology |publisher=Oxford University Press |page=487}}</ref> भारतविद् [[अलाँ दानिएलु]]का अनुसार दुर्गाको अर्थ “पराजयभन्दा पर” अर्थात् जसलाई पराजित गर्न सकिँदैन भन्ने हुन्छ।{{sfn|Alain Daniélou|1991|p=21}} ''दुर्गा'' शब्द तथा यससँग सम्बन्धित शब्दहरू वैदिक साहित्यमी पनि पाइन्छन्। उदाहरणका लागि, ''[[ऋग्वेद]]''का ४.२८, ५.३४, ८.२७, ८.४७, ८.९३ र १०.१२७ सूक्तहरू तथा ''[[अथर्ववेद]]''का १०.१ र १२.४ खण्डहरूमा यी शब्दहरू उल्लेख गरिएका छन्।<ref name="mmw487" /><ref>मौरिस ब्लुमफिल्ड (१९०६), [https://archive.org/stream/vedicconcordance00bloouoft#page/486/mode/1up वैदिक अनुक्रमणिका], शृङ्खला सम्पादक: चार्ल्स ल्यानम्यान, हार्वर्ड विश्वविद्यालय प्रकाशन, पृष्ठ ४८६;<br />संस्कृत मूलको उदाहरण: “अहन्निन्द्रो अदहदग्निरिन्दो पुरा दस्यून्मध्यंदिनादभीके। '''दुर्गे''' दुरोणे क्रत्वा न यातां पुरू सहस्रा शर्वा नि बर्हीत्॥३॥” — ऋग्वेद ४.२८.८, [https://sa.wikisource.org/wiki/ऋग्वेद:सूक्तं_४.२८ विकिस्रोत] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181105214014/https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%8B%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6:%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%82_%E0%A5%AA.%E0%A5%A8%E0%A5%AE |date=5 November 2018 }}</ref>{{refn|group=note|जे. शेफ्टेलोविट्जका अनुसार ''दुर्गा'' शब्द ऋग्वेद १०.१२७ को परिशिष्ट पाठ ''खिल''को चौथो अध्यायमा पनि उल्लेख गरिएको छ।<ref>{{cite book|author=J Scheftelowitz|title=Indische Forschungen|url=https://books.google.com/books?id=_jhIAQAAMAAJ&pg=PA112|year=1906|publisher=Verlag von M & H Marcus|pages=112 line 13a|access-date=15 February 2017|archive-date=17 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170217115252/https://books.google.com/books?id=_jhIAQAAMAAJ&pg=PA112|url-status=live}}</ref>}} तैत्तिरीय [[आरण्यक]]को १०.१.७ खण्डमी ''दुर्गे'' नामकी देवीको उल्लेख पाइन्छ।<ref name="mmw487" /> वैदिक साहित्यमा ''दुर्गा'' शब्दको प्रयोग भए तापनि, त्यहाँ उहाँका बारेमा पछिल्लो हिन्दु साहित्यमी पाइने विस्तृत पौराणिक वर्णनहरू उपलब्ध छैनन्।{{sfn|David Kinsley|1998|pp=95–96}} यो शब्द उत्तरवैदिक कालका प्राचीन संस्कृत ग्रन्थमी पनि पाइन्छ। उदाहरणका लागि, ''[[महाभारत]]''को २.४५१ खण्ड रे ''[[रामायण]]''को ४.२७.१६ खण्डमी यसको उल्लेख छ।<ref name="mmw487" /> यी शब्दहरू विभिन्न प्रसङ्गमी प्रयोग भएका छन्। उदाहरणका लागि, ''दुर्ग'' देवताबाटी अजेय बनेको एक [[असुर]]को नाम हो भने ''दुर्गा'' ती असुरको वध गर्न हस्तक्षेप गर्ने देवीको नाम हो। प्राचीन संस्कृत व्याकरणाचार्य [[पाणिनि]]द्वारा रचित ''अष्टाध्यायी''का ४.१.९९ र ६.३.६३ खण्डमी तथा [[यास्क]]द्वारा रचित ''[[निरुक्त]]''को व्याख्यामा पनि ''दुर्गा'' रे यसबाटी बनेका अन्य शब्दहरू उल्लेख गरिएका छन्।<ref name="mmw487" /> === उपनामहरू === दुर्गालाई अर्धभैँसे दानव [[महिषासुर]]को वध गर्नुभएको कारणले प्रायः ''महिषासुरमर्दिनी'' नामले चिनिन्छ।{{Sfn|David Kinsley|1998|p=95}} उहाँलाई ''विन्ध्यवासिनी'' (विन्ध्य पर्वतमा निवास गर्ने देवी) नामले पनि चिनिन्छ।{{Sfn|David Kinsley|1998|pp=99–100}} उहाँका अन्य उपनामहरूमा ''महामोह'' (महान् मोह वा भ्रम), ''महासुरी'' (महान् दानवी) रे ''तामसी'' (महान् रात्रि अर्थात् मोहको रात्रि) पर्दछन्।{{Sfn|David Kinsley|1998|pp=99–100}} == व्युत्पत्ति तथा अन्य नामहरू == [[शाक्त सम्प्रदाय]]मी दुर्गाका अनेकौँ उपनामहरू प्रचलित छन्। उहाँका नौ स्वरूपहरूलाई [[नवदुर्गा]] भनिन्छ। ती हुन्— शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चन्द्रघण्टा, कुष्माण्डा, स्कन्दमाता, कात्यायनी, कालरात्रि, महागौरी रे सिद्धिदात्री। देवीको पूजा तथा आराधना गर्न उहाँका १०८ नामहरूको पाठ गरिन्छ, जसलाई प्रचलित रूपमा “देवी दुर्गाको अष्टोत्तरशतनामावली” भनिन्छ।{{Citation needed|date=July 2023}} यस शब्दका अन्य अर्थहरूमा “जहाँ सहजै पुग्न सकिँदैन” भन्ने अर्थ पनि पर्दछ।<ref name="mmw487" /> यसलाई “अपराजेय देवी” अर्थात् कसैले पराजित गर्न नसक्ने देवीका रूपमी पनि अर्थ्याइएको छ।{{sfn|Alain Daniélou|1991|p=21}} दुर्गालाई ''दुर्गतिनाशिनी'' नामले पनि चिनिन्छ, जसको अर्थ दुःख, कष्ट तथा विपत्तिको नाश गर्ने देवी भन्ने हुन्छ।<ref>{{Cite news |date=9 August 2019 |title=Chant these powerful Durga Mantras to turn your life around for good |url=https://timesofindia.indiatimes.com/religion/hindu-mythology/chant-these-powerful-durga-mantras-to-turn-your-life-around-for-good/articleshow/70599147.cms |access-date=11 November 2021 |work=The Times of India |language=en |archive-date=11 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211111035951/https://timesofindia.indiatimes.com/religion/hindu-mythology/chant-these-powerful-durga-mantras-to-turn-your-life-around-for-good/articleshow/70599147.cms |url-status=live}}</ref> दुर्गाका अन्य नामहरूमा चण्डिका, शारदा, अम्बिका रे वैष्णवी पनि पर्दछन्।<ref>{{cite web |url=https://vedabase.io/en/library/sb/10/2/11-12/ |title=ŚB 10.2.11-12 |website=Bhaktivedanta Vedabase}}</ref> == प्रभाव == [[File:Durga Mahishasura-mardini, the slayer of the buffalo demon, Germany.jpg|thumb|महिषासुरको वध गर्दै दुर्गा; रवि वर्मा प्रेसद्वारा प्रकाशित चित्र]] मातृदेवीका रूपमी दुर्गा, बङ्किमचन्द्र चट्टोपाध्यायद्वारा [[भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलन]]का समयमी रचित गीत [[वन्दे मातरम्]]को प्रेरणास्रोत हुनुहुन्छ। पछि यो गीत भारतको आधिकारिक राष्ट्रिय गीतका रूपमी स्थापित भयो। [[भारतीय राष्ट्रवाद]]मी पनि दुर्गाको उपस्थिति पाइन्छ, जहाँ [[भारत माता]] अर्थात् मातृभूमि भारतलाई दुर्गाको एक स्वरूपका रूपमी हेरिन्छ। यो अवधारणा पूर्णतः धर्मनिरपेक्ष छ रे भारतीयहरूकी माता तथा संरक्षकका रूपमी दुर्गालाई मान्ने प्राचीन विचारधारासँग मेल खान्छ। दुर्गाको प्रभाव लोकप्रिय संस्कृतिमी पनि देखिन्छ। उदाहरणका लागि, उहाँको सम्बन्ध ''[[जय सन्तोषी माँ]]'' जस्ता लोकप्रिय बलिउड चलचित्रहरूसँग पनि जोडिएको छ। भारतीय सेनामा ''“दुर्गा माता की जय!”'' रे ''“[[काली|काली]] माता की जय!”'' जस्ता हिन्दुस्तानी भाषाका उद्घोषहरू प्रयोग गरिन्छ। असल कार्य रे न्यायका लागि सङ्घर्ष गर्ने कुनै पनि महिलामी दुर्गाको शक्ति रे साहसको भावना रहेको विश्वास गरिन्छ।<ref>{{cite book|author=Sabyasachi Bhattacharya|title=Vande Mataram, the Biography of a Song|url=https://books.google.com/books?id=cJqfAAAAMAAJ|year=2003|publisher=Penguin|isbn=978-0-14-303055-3|pages=5, 90–99|access-date=18 February 2017|archive-date=19 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170219013610/https://books.google.com/books?id=cJqfAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|author=Sumathi Ramaswamy|title=The Goddess and the Nation: Mapping Mother India|url=https://books.google.com/books?id=OWfcoMnHU8gC&pg=PA107|year=2009|publisher=Duke University Press|isbn=978-0-8223-9153-1|pages=106–108}}</ref> ==मन्त्र== जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी दुर्गाक्षमा शिवा धात्री स्वहा स्वधा नमस्तुतेः == टिप्पणीहरू == {{notelist|30em}} {{reflist|group=note}} == सन्दर्भहरू == {{Reflist|30em}} [[श्रेणी:हिन्दु देवीअन]] [[श्रेणी:नवदुर्गाअन]] 5825ipj76cntntuer54cagjqdjstg0w 14 26727 268337 2026-10-21T05:21:14Z Janak Bhatta 18 नवदुर्गाअन 268337 wikitext text/x-wiki नवदुर्गाअन pdceoo06z111mnwlle9mc8n6p31k6w6 14 26728 268339 2026-10-21T05:22:11Z Janak Bhatta 18 हिन्दु देवीअन 268339 wikitext text/x-wiki हिन्दु देवीअन cj4rmb7sexbz4sorgtdlu813u8wcvho 15 26729 268352 2026-10-21T05:28:17Z Janak Bhatta 18 चाडपर्वअन 268352 wikitext text/x-wiki चाडपर्वअन icf4uz0kjuvnxf5d3evxvqnj7aqkrve