Wikipedia
eewiki
https://ee.wikipedia.org/wiki/Axa_do_%C5%8Ag%C9%94
MediaWiki 1.47.0-wmf.3
first-letter
Media
Special
Talk
User
User talk
Wikipedia
Wikipedia talk
File
File talk
MediaWiki
MediaWiki talk
Template
Template talk
Help
Help talk
Category
Category talk
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Koo Nimo
0
11333
61614
61611
2026-05-21T10:22:59Z
PAM Parku
16285
DELETION
61614
wikitext
text/x-wiki
'''Koo Nimo''' (wodzi '''Kwabena Boa-Amponsem''' <ref name=":0">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.seattleartmuseum.org/Exhibit/Archive/longsteps/koonimo.htm |access-date=2026-05-19 |archive-date=2012-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120315060711/http://www.seattleartmuseum.org/Exhibit/Archive/longsteps/koonimo.htm |dead-url=yes }}</ref> le Dzove ʄe ŋkeke blaeve-vɔ- adrelia dzi le ʄe 1931 me), <ref>"Daniel 'Koo Nimo' Amponsah</ref> wòde tsita nɛ abe '''Daniel Amponsah''' <ref name=":0" /> eye wònye “[[:en:Koo_Nimo#cite_note-7:~:text=folk%20musician%20of-,Palm%20wine%20music,-or%20Highlife%20music|Palm wine hadzidzi]]” alo “[[Highlife]]” hadzilawo dometɔ vevitɔ ɖeka le Ghana. <ref>https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/artikel.php?ID=150107</ref><ref>https://allafrica.com/stories/200809150570.html</ref>
== Agbemeŋutinya [<nowiki/>[[:en:Koo_Nimo#cite_note-2|trɔ asi le ŋu]]] ==
Tsɔ kpe ɖe gita ɖeka alo eve kple gbe ʄe ɖiɖiwo ŋuti, Asantiawo ʄe “Palm wine” haʄohanu siwo nyea dekɔnu haʄonuwo le ɣetoɖoʄe Afrika, abe [[:en:Koo_Nimo#:~:text=Africa%2C%20including%20the-,apentemma,-and%20the%20donno|apentemma]] kple [[:en:Koo_Nimo#:~:text=apentemma%20and%20the-,donno,-%2C%20the%20frikyiwa%20(metal|donno]], [[:en:Koo_Nimo#:~:text=donno%2C%20the-,frikyiwa,-(metal%20castanet)%2C%20the|frikyiwa]] (gakpo gakogoe), [[:en:Koo_Nimo#:~:text=metal%20castanet)%2C%20the-,prempensua,-(rhumba%20box)%2C%20the|prempensua]] (rhumba ɖakavi), ntorwa (go si ŋuti wolɔ̃ dzunukui alo nukuwo ɖo kple ɖɔka la, kple nnawuta (si ŋu woti gaʄoɖokui eve ɖo eye wonana gbeɖiɖi vevitɔ le ɖoɖo tɔxԑ nu alo dawuro (gaʄoɖokui si le akɔɖu ʄe dzedzeme nu).
Le ʄe 1990 me la, woʄoʄu Koo ʄe ha xexlẽme enyi sɔŋ ɖe agbakla (compact disk) ɖeka dzi eye woɖe ŋkɔ ne be ''Osaberima'' heɖe ɖe go. Esiae nye zi gbãtɔ si woda Ghanavi ʄe hadzidzidɔ ɖe CD dzi.<ref>''High Fidelity Magazine''</ref> Le ʄe 1992 ʄe Dzove me, le [[:en:Koo_Nimo#cite_note-5:~:text=Columbia%20University%2C%20New%20York%2C|Columbia Yunivesiti, New York,]] USA, Andrew L. Kaye tsɔ eʄe nusɔsrɔ̃gbalẽ aɖe si wòɖe ŋkɔ na be “Koo Nimo kple eʄe ʄuʄoʄome”: Ghana hadzila le gbegbɔgblɔ vovovowo ʄe hadzidziŋutinunya e nukpɔsusu” eye wònae Dɔkita tso [[:en:Koo_Nimo#cite_note-5:~:text=a%20Doctor%20of-,Philosophy,-degree%20for%20his|xexemenunya]] ŋuti ʄe dasedigbalẽ ɖe eʄe dɔ si wòwɔ ta.
Le ʄe 1998 me la, woxɔe abe nufialagã na gbegbɔgblɔɔ vovovowo ʄe hadzidziŋutinunya ene le [[:en:Koo_Nimo#cite_note-5:~:text=University%20of%20Washington|Washington Yunivesitia]] me le [[:en:Koo_Nimo#cite_note-5:~:text=of%20Washington%20in-,Seattle,-%2C%20USA%2C%20for%20two|Seattle]], USA, ʄe eve sɔŋ hafi wòxɔ ɖoʄe ma tɔgbi le [[:en:Koo_Nimo#cite_note-5:~:text=position%20at%20the-,University%20of%20Michigan,-in%20Ann%20Arbor|Michigan Yunivesiti]] le [[:en:Koo_Nimo#cite_note-5:~:text=of%20Michigan%20in-,Ann%20Arbor,-.%5B6|Ann Arbor]]. <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Koo_Nimo#cite_note-6</ref>
Le ʄe 2006 me la, Koo Nimo trɔ gbɔ va Ghana, henɔ dugã si nye [[:en:Koo_Nimo#cite_note-6:~:text=the%20city%20of-,Kumasi,-.%20He%20appeared%20in|Kumasi]] la me. Edze le Amerikatɔwo ʄe mɔzɔzɔ ŋuti wɔna si nye [[:en:Koo_Nimo#cite_note-6:~:text=American%20travel%20show-,Anthony%20Bourdain%3A%20No%20Reservations,-%2C%20where%20he%20is|Anthony Bourdain: si ŋu womewɔ ɖeɖedaɖi aɖeke ʄe ɖoɖo le o]], si me wòdze le henɔ haʄom, nɔ numedzodzro wɔm tso eʄe hadzidziwo ŋuti eye wonɔ vivisem kple ŋdɔ nuɖuɖu si wòɖa kple “[[:en:Koo_Nimo#cite_note-6:~:text=lunch%20of%20stewed-,greater%20cane%20rat,-with%20host%20Anthony|greater rat cane]]” kpakple [[:en:Koo_Nimo#cite_note-6:~:text=rat%20with%20host-,Anthony%20Bourdain,-.%5B7|Anthony Bourdain]] si nye ame si gbɔ wòdze la.<ref>https://vimeo.com/83905110</ref>
== Nunanawo, bubudeameŋuwo kple hamevinyenyewo[ [[:en:Koo_Nimo|trɔ asi le ŋu]]] ==
Le ʄe 1979 me la, wode dzesi tɔxԑ eʄe wɔʄe ŋu le Ghana ʄe hadzidziwɔnawo me abe hadzila, nufiala kple dɔdzikpɔla ene, Wotia Koo Nimo be wòanye kplɔla na MUSIGA (Ghana hadzilawo ʄe habɔbɔ) Menye eʄe hadzidzi ŋu ɖeɖe ko ŋutie eʄe dukɔmeviwo kpɔ ŋudzedze le o ke ɖe eʄe lɔlɔ̃ kple bubudede dekɔnu hã ŋuti tae. Le ʄe 1985 me la wotiae be waònye zimenɔla na COSGA, tɔnyenyenalawo ʄe habɔbɔ si le Ghana le ɣeyiɣi kpui aɖe me ko. Medidi kura hafi woda bubudeame ŋkɔ ɖe eyama dzi abe hamevi ene le hadzidzi xɔ ŋkɔwo ʄe habɔbɔ si le duta la kple bubume xɔ ŋkɔwo abe Nufialagã [[:en:Koo_Nimo#cite_note-2:~:text=names%20as%20Professor-,J.%20H.%20K.%20Nketia,-and%20John%20Collins|J.H.K Nketia]] kple [[:en:Koo_Nimo#cite_note-2:~:text=K.%20Nketia%20and-,John%20Collins,-.|John Collins]] ene la ŋu.
Le 5e 1991 ʄe Dzodze me la, abe dzesidede eʄe dɔwɔwɔ le hadzidzinyawo kple dukɔme sia ene la, Koo Nimo xɔ bubudeame ŋu tɔxԑ si nye ‘Asanteman’ nunana tso [[:en:Koo_Nimo#cite_note-2:~:text=award%20from%20the-,Asantehene,-.%20In%20March%2C%20he|Asantehene]] gbɔ. Le Tedoxe me la, exɔ nunana si nye “Flagstar” nunana tso ECRAG (Modzakaɖeɖe ŋuti ɖeklemiɖelawo kple Numetolawo ʄe habɔbɔ si le Ghana) gbɔ. Le ʄe 1991 me la, wokpee be wòava wɔ dɔ le Dukɔa ʄe Dukɔmeviwo ʄe nyawo Gbɔkpɔha ʄe habɔbɔ me.
Le 5e 1997 ʄe Tedoxe me la, Ghana dziɖuɖua ɖu ɖokuisinɔnɔ ʄe blaene (40) ʄe azẽ hena sika medalwo dukɔmevi wɔ nuteʄe blaene, wo dometɔ ɖekae nye Koo Nimo. Esia nye dzsidede eʄe wɔʄe le dekɔnu nyawo dodo ɖe ŋgɔ kple elele ɖe anyi ta. Le ɣleti si kplɔe ɖo me la exɔ Konkoma nunana ʄe eʄe akpa si wòwɔ le “Ghana Highlife" ʄe hadzidzi ta.
Wode dzesii eye wona nunanae le Modzakaɖeɖe ʄe Dzidzedzekpɔkpɔ ʄe nunana naʄe zi gbãtɔ. Wonae nunana ɖe eʄe akpa si wòwɔ le Ghana hadzidzi dwɔʄea ta, ʄe bla nanewoe nye esia.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Koo_Nimo#cite_note-2</ref> Le 5e 2017 5e akpa a2e la [[:en:Koo_Nimo#cite_note-2:~:text=in%202017%2C%20the-,University%20of%20Education%2C%20Winneba,-(UEW)%20awarded%20Koo|University of Education, si le Winneba]] (UEW) tsɔ nunana na Koo Nimo to woʄe hadzidzi nusrɔ̃ʄe ʄe alɔdze dzi, wode bubu eŋu kple nunana si nye “Life Time Achievement” nunana.
Koo Nimo xɔ “Life Time Achievement” nunana sia le ʄe 2002 le “[[:en:Koo_Nimo#cite_note-2:~:text=at%20the%202022-,Vodafone%20Ghana%20Music%20Awards,-in%20Accra%20for|Vodafone Ghana” hadzidzi ʄe nunanawonaʄe]] le Gɛ̃ le eʄe akpa si wòwɔ le Ghana hadzidzi dɔwɔʄea ta.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Koo_Nimo#cite_note-2</ref>
== Hadzidziwo ʄe ʄuʄoʄo [<nowiki/>[[:en:Koo_Nimo#cite_note-7|trɔ asi le etsoʄe ŋu]]] ==
'''Hawo ʄe tanyawo'''
● ''“Asanti Ballads”'' (ʄe 19680
● ''Osabarima'' (ʄe 1990, wogbugbɔ he ɖe go le ʄe 2000)
● ''Tete wo bi ka'' (ʄe 2000)
● ''Highlife roots revival'' (ʄe 2012, Riverboat ʄe nuléɖi)
'''Hadzila siwo kpe ɖe eŋu'''
● Ha “Se wo Nom Me (Togbato Ele Nye טu Nom)” le [[:en:Koo_Nimo#cite_note-2:~:text=My%20Blood)%22%20on-,The%20Rough%20Guide%20to%20Acoustic%20Africa,-(2013%2C%20World|Rough Guide to Acoustic Afrika]], ʄe 2012 [[:en:Koo_Nimo#cite_note-2:~:text=Africa%20(2013%2C-,World%20Music%20Network,-)|World Music Network]])
● Ha ma ke le [[:en:Koo_Nimo#cite_note-2:~:text=The%20Rough%20Guide%20to%20Highlife%20(2012)|Rough Guide to Highlife (2012)]]
● “Adowa Palm-Wine set” le [[:en:Koo_Nimo#cite_note-2:~:text=The%20Rough%20Guide%20to%20the%20Music%20of%20West%20Africa|Rough Guide to the Music of West Afrika]]
== Kpekpeɖeŋuxɔʄewo [<nowiki/>[[:en:Koo_Nimo|trɔ asi le afisi wo tso]]] ==
<references />
== Gotagome kadodowo [<nowiki/>[[:en:Koo_Nimo|trɔ asi le etsoʄe ŋu]]] ==
j3usiutjo0nxeqawhkch4sb597zcojc
Molo (lute)
0
11336
61615
61609
2026-05-21T10:25:41Z
PAM Parku
16285
MINOR EDITING
61615
wikitext
text/x-wiki
Molo nye ŋkɔ si Hausatɔ siwo tso Niger kple northern Nigeria kple [[:en:Molo_(lute)#:~:text=Nigeria%20and%20the-,Songhay%20people,-of%20Niger.|Songhaytɔwo]] tso Niger na lute. <ref name=":0">https://en.wikipedia.org/wiki/Molo_(lute)</ref> Le [[:en:Molo_(lute)#:~:text=1%5D%20In-,Ghana,-%2C%20it%20is%20called|Ghana]] la, [[:en:Molo_(lute)#:~:text=called%20M%C9%94%C9%A3lo%20in-,Dagbanli,-.%5B2|Dagbanlitɔwo]] yɔne be '''Mɔɣlo.''' <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Molo_(lute</ref>
Molo nye ŋkɔ si woɖe na Afrikatɔwo ʄe lute tɔxԑ aɖe, esi ʄe ŋutilã alo gbeɖiɖiɖaka le abe tɔdziʋu ene, si wotsɔ ati kpa eye wotsɔa ʋugo goglo aɖe naa kɔ. <ref name=":0" /> Gbeɖiɖiɖaka la tame le ʋuʋu ɖi, eye [[:en:Molo_(lute)#:~:text=top%2C%20covered%20by-,duiker,-hide%20or%20goatskin|duiker]] lãgbalẽ alo gbɔ̃gbalẽ tsyɔ edzi.<ref name=":0" />
Molo hã va zu nya gbadza si wozãna na kaʄomɔ ɖe sia ɖe si woɖe le Hausatɔwo dome le Nigeria. <ref name=":0" /> Abe ŋkɔ tɔxԑ na saŋku ʄomevi aɖe ko le Hausatɔwo dome ene la, haʄonua nye Hausa saŋku vovovo adre ya teti dometɔ ɖeka, si hã dometɔ ɖewoe nye [[:en:Molo_(lute)#:~:text=the%20round%20bodied-,garaya,-(2%2Dstring.%20wood|garaya]] si ƒe ŋutilã me goglo (ati ka eve ʄe ŋutilã), [[:en:Molo_(lute)#:~:text=string.%20wood%20body)%2C-,gurmi,-(3%2Dstring%20gourd|gurmi]] (si nye ka etɔ̃ le go ŋuti), gurumi (si nye ka eve le tre ŋuti ene), komo (si ʄe ŋutilã nye go si ŋu ka eve le), si nye kwamsa (alo komsa, si ʄe ŋutilã nye go si ŋu ka eve le) kple [[:en:Molo_(lute)#:~:text=bodied)%20and%20the-,kontigi,-.%5B3|''kontigi'']].<ref name=":1">https://en.wikipedia.org/wiki/Molo_(lute)</ref>
== Kadodo si le wo kple banjo dome [<nowiki/>[[:en:Molo_(lute)#cite_note-Winans-3|trɔ asi le etsoʄe ŋu]]] ==
Haʄonua xɔ ŋkɔ vie esi [[:en:Molo_(lute)#:~:text=it%20identified%20by-,Lorenzo%20Dow%20Turner,-as%20possibly%20being|Lorenzo Dow Turner]] de dzesii be ɖewohĩĩ eyae nye haʄonu si le [[:en:Molo_(lute)#:~:text=the%20instrument%20in-,The%20Old%20Plantation,-print%2C%20the%20earliest|“The Old Plantation]]” tata me, si nye banjo eʄ nɔnɔmetata gbãtɔ le United States.<ref name=":1" /> Gake nugɔmekula siwo dzro dɔwɔnu eveawo siaa me tsitotsito la טli nya le nugɔmekukua ŋuti. <ref name=":2">https://en.wikipedia.org/wiki/Molo_(lute)#cite_note-Winans-3</ref> Le afisiwo molo ʄe ŋutilã le abe tɔdziטu ene, kɔ goglo si toa ŋutilããa me le akpa ɖeka ko, eye ka 2-3 siwo wobla ɖe "slip rings” ŋu le haʄonua ʄe kɔ ŋu le la, Afrika-Amerika banjo si le nɔnɔmetata la me eʄ ŋutilã le goglome si nye go, kɔ gbadza si toa ŋutliã ʄe axa eve, kple ka ene siwo wotsɔ bla ɖe “tuning pegs" ŋu le haʄonua ʄe kɔ ŋuti.<ref name=":2" />
[[:en:Molo_(lute)#cite_note-Winans-3:~:text=%5B4%5D-,Victor%20Grauer,-%2C%20another%20who%20credited|Victor Grauer]], ame bubu si gblɔ be haʄonua ate ŋu anye tɔgbui na banjo la, tu eʄe susu ɖe molo ʄe ka kpui si wowɔ be wòaʄo toŋgɔ ɖeka ko si sɔ kple banjo ʄe ka atɔ̃lia, si ʄoa toŋgɔ ɖeka ko dzi).<ref name=":1" />
== Dekɔnumɔnu siwo wozãne lena [<nowiki/>[[:en:Molo_(lute)#cite_note-Winans-3|trɔ asi le estoʄe ŋu]]] ==
Wozã garaya kple molo la siaa hena mawubsubɔ ʄe wɔnawo, si nye “[[:en:Molo_(lute)#cite_note-Winans-3:~:text=religious%20ceremony%2C%20the%20%22-,Bori,-spirit%20possession%20cult|''Bori'']] gbɔgbɔ ʄe amedzinɔnɔ ʄe subsubɔha”. <ref name=":0" /><ref name=":3">https://en.wikipedia.org/wiki/Molo_(lute)#cite_note-Winans-3</ref> Wozã woame etɔ̃a katã le egbea hena modzakaɖeɖe eye wotsɔ kpea ɖe “kafukafu hadzidzi ŋu.” <ref name=":0" /><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Molo_(lute)#cite_note-Winans-3</ref><ref name=":3" />
== Kpekpeɖeŋuxɔʄewo [<nowiki/>[[:en:Molo_(lute)#cite_note-Winans-3|trɔ asi le etsoʄe ŋu]]] ==
bgqoi2poptb2sdasmy58xam7ecrquov