Wikipedia eewiki https://ee.wikipedia.org/wiki/Axa_do_%C5%8Ag%C9%94 MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter Media Special Talk User User talk Wikipedia Wikipedia talk File File talk MediaWiki MediaWiki talk Template Template talk Help Help talk Category Category talk TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk John Mahama 0 8289 61625 59667 2026-05-22T10:58:47Z Leayivor 14505 61625 wikitext text/x-wiki [[File:John Dramani Mahama 2014 (cropped).jpg|thumb|John Mahama]] '''John Dramani Mahama''' (29 Adeɛmekpɔxe 1958<ref name=":0">https://www.britannica.com/biography/John-Mahama</ref>) nye [[Ghana]] dunyahela si nye Ghana dukplɔla 14 lia tso January 7, 2025 dzi<ref name=":3">https://www.dw.com/en/ghana-mahama-sworn-in-vows-to-deliver-on-promises/a-71239899</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=Archive copy |url=https://ghanaembassydc.org/news-and-events/john-mahama-sworn-in-as-ghanas-president/ |access-date=2025-01-22 |archive-date=2025-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250124090807/https://ghanaembassydc.org/news-and-events/john-mahama-sworn-in-as-ghanas-president/ |dead-url=yes }}</ref>. Ezu dukplɔla 12 lia tso ƒe 2012 va se ɖe 2017 eye wozu dukplɔla ƒe kpeɖeŋutɔ atɔ̃lia tso ƒe 2009 va se ɖe 2012<ref>https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/features/Is-John-Mahama-truly-an-opposition-leader-1749854</ref>. Abe dunyahela le [[:en:National_Democratic_Congress_(Ghana)|National Democratic Congress (NDC)]] me la, Mahama nye Sewɔtakpekpe me tɔ na Bole Bamboi tso ƒe 1997 va ɖo ƒe 2009 eye wònye Kadododzikpɔla ƒe kpeɖeŋutɔ le ƒe 1997 kple 1998 dome hafi va zu Kadododzikpɔla le ƒe 1998 me<ref>https://worldleaders.columbia.edu/directory/john-mahama</ref>. Mahama nye dukplɔla ƒe kpeɖeŋutɔ gbãtɔ si va zu dukplɔla le eƒe ŋgɔxɔla ƒe ku megbe, eye enye dukplɔla gbãtɔ si wodzi le Ghana ƒe ɖokuisinɔnɔ megbe le ƒe 1957 me<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://ghanaembassydc.org/president-of-ghana/ |access-date=2025-01-22 |archive-date=2025-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250109194849/https://ghanaembassydc.org/president-of-ghana/ |dead-url=yes }}</ref>. Ezu dukplɔla le dukplɔla [[John Atta Mills]] ƒe ku megbe tso Siamlɔm 24 2012<ref name=":0" />.<ref>https://www.aljazeera.com/news/2012/7/25/ghana-swears-in-mahama-as-new-president</ref> Le Dzome 2012 me la, eʋli ho le dukɔa ƒe tiatiawɔblɔɖe me abe NDC ƒe aflagatsɔla ene eye wòɖu dzi<ref>https://www.aljazeera.com/news/2012/12/11/mahama-declared-winner-of-ghana-election</ref>. Le ƒe 2016 me la, egaʋli ho ake gake [[Nana Akufo-Addo|Nana Addo]], si nye NPP ƒe aflaga tsɔla la ɖu edzi<ref name=":5">https://www.fact-checkghana.com/did-mahama-lose-the-2016-elections-by-over-1-million-votes/</ref>. Esia na wòzu dukplɔla gbãtɔ le Ghana ƒe ŋutinya me si meɖu dzi zi evelia ɖe wo nɔewo yome o. Mahama gaʋli ho le dukɔa ƒe tiatiawɔblɔɖe me abe NDC ƒe aflagatsɔla le ƒe 2020 me gake Nana Addo gadu edzi. Wogatiae be wòanye dukplɔla le ƒe 2024 ƒe tiatiawɔɣia, eye wòɖu dukplɔla ƒe kpeɖeŋutɔ si nɔ zi dzi ɣemaɣi, [[:en:Mahamudu_Bawumia|Dr. Mahamudu Bawumia]] dzi, si wɔe be wònye dukplɔla gbãtɔ le Ghana ƒe ŋutinya me si woti le demokrasimɔ nu be wòanye zimenɔɣi evelia si me kplɔ wo nɔewo ɖo o<ref>https://citinewsroom.com/2024/12/official-mahama-wins-election-2024/</ref><ref>https://www.aljazeera.com/news/2024/12/8/ghanas-former-president-john-mahama-wins-election</ref>. == Eƒe Tsitsiɣi == Mahama nye Gonja to si le Savanna Nutome le Ghana me tɔ, eye wòtso Bole le Savanna Nutome. Wodzi Mahama le November 29, 1958 dzi le Damongo<ref name=":0" />. Fofoa, Emmanuel Adama Mahama, si nye bligbledela kple nufiala kesinɔtɔ, nye Sewɔtakpekpe me tɔ gbãtɔ na Ɣetoɖoƒe Gonja nutoame eye wònye Northern Region ƒe Regional Commissioner gbãtɔ le Ghana ƒe dukplɔla gbãtɔ, [[Kwame Nkrumah]] ƒe dziɖuɣi. Mahama fofo hã nye dukplɔla ƒe aɖaŋuɖola gãtɔ le [[Hilla Limann]] si [[Jerry Rawlings]] ɖe le ƒe 1981 me la ƒe kpɔkplɔ te<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.pulse.com.gh/news/local/john-mahama-shares-photo-of-his-father-among-kwame-nkrumahs-ministers/6pbhlb8 |access-date=2025-01-22 |archive-date=2024-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716144711/https://www.pulse.com.gh/news/local/john-mahama-shares-photo-of-his-father-among-kwame-nkrumahs-ministers/6pbhlb8 |dead-url=yes }}</ref>. == Eƒe Sukudede == John Mahama de gɔmedzesuku le Achimota suku ([[:en:Achimota_School|Achimota School]]) le Accra eye wòde Ghana Sekɛndrisuku (Ghana Secondary School) le Tamale. Exɔ ŋutinya me ɖaseɖigbalẽ le ƒe 1981 me le Ghana Yunivɛsiti ([[:en:University_of_Ghana|University of Ghana]]), Legon, afisi wòwu kadodo ƒe sukunuwuwu megbe nusɔsrɔ̃wo hã nu le le ƒe 1986 me. Emegbe John Mahama yi edzi xɔ sukunuwuwu ƒe ɖaseɖigbalẽ bubu, si nye hadomenunya le Hadomegbenɔnɔ Ŋuti Nusrɔ̃ƒe (Institute of Social Sciences, Moscow) le [[:en:Moscow|Moscow]].<ref name=":0" /> == Eƒe Dɔwɔɖui ƒe Gɔmedzedze == Esi Mahama wu eƒe suku kɔkɔ dede nu la, efiaa ŋutinya le sekɛndrisuku ƒe ʋee aɖewo<ref>https://www.bookbrowse.com/biographies/index.cfm/author_number/2199/john-mahama</ref>. Esi wòtrɔ va Ghana le nusɔsrɔ̃ le Moscow megbe la, ewɔ dɔ abe Nyatakaka, Dekɔnuwo kple Numekuku Dɔwɔla le Japan ƒe dutanyanyuigblɔla ƒe Dɔwɔƒe le Accra le ƒe 1991 kple 1995 dome<ref>https://web.archive.org/web/20160303231801/http://www.johnmahama.org/node/1</ref>. Tso afima la, eʋu yi habɔbɔ si menye dziɖuɖu tɔ o si tsi tre ɖe ahedada ŋu Plan International ƒe Ghana Dukɔa ƒe Dɔwɔƒe, afisi wòwɔ dɔ le abe Dukɔwo Dome Kadodowo, Sponsorship Communications kple Grants Manager ene le ƒe 1995 kple 1996 dome<ref name=":1">https://web.archive.org/web/20120912122210/http://www.ghanatoghana.com/Ghanahomepage/john-dramani-mahama-biography</ref>. == Eƒe Dunyahehedɔ == Wotia Mahama zi gbãtɔ be wòanye Ghana Sewɔtakpekpe me tɔ le ƒe 1996 ƒe akɔdadabe me wòanɔ Bole/Bamboi Nutome teƒe hena ƒe ene<ref name=":0" />. Le April 1997 me la, woɖo Mahama Kadododzikpɔla ƒe kpeɖeŋutɔ. Wodoe ɖe ŋgɔ wòzu Kadododzikpɔla ƒe ɖoƒe le November 1998 me, eye wònɔ ɖoƒe ma vaseɖe January 2001 me, esime [[:en:National_Democratic_Congress_(Ghana)|National Democratic Congress (NDC)]] si le dzi ɖum la tsɔ ŋusẽ de asi na [[:en:New_Patriotic_Party|New Patriotic Party]]<nowiki/>ƒe dziɖuɖu. Le ƒe 2000 me la, wogatia Mahama hena ƒe ene bubu be wòanye Sewɔtakpekpe me tɔ na Bole/Bamboi. Wogatiae ake le ƒe 2004 me hena zi etɔ̃lia. Tso ƒe 2001 va ɖo ƒe 2004 me la, Mahama nye Sewɔtakpekpe si me Ame Suesuewo le ƒe Nyanuɖela si kpɔa Nyatakakawo gbɔ. Le ƒe 2002 me la, wotiae be wòanye NDC ƒe Nyatakakawo Dzikpɔla. Le ƒe ma ke me la, enye Dukɔwo Dome Ŋkulélelawo ƒe ƒuƒoƒo si wotia be woalé ŋku ɖe Zimbabwe ƒe Sewɔtakpekpe me Tiatiawo ŋu la me tɔ<ref name=":1" /><ref name=":6">https://web.archive.org/web/20150602074327/http://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/republic/president.php</ref>. Le 7 Dzove 2009 dzi la, Mahama ka atam be yeaxɔ dɔ abe Ghana ƒe Dukplɔla ƒe kpeɖeŋutɔ ene eye John Atta Mills nye Dukplɔla<ref name=":0" /><ref name=":2">https://www.johnmahama.org/my-story</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://ghanaembassydc.org/president-of-ghana/ |access-date=2025-01-22 |archive-date=2025-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250109194849/https://ghanaembassydc.org/president-of-ghana/ |dead-url=yes }}</ref>. Ewɔ dɔ hã abe Dukɔa ƒe Ganyawo Dzikpɔha, Ghana ƒe Asrafowo ƒe Aɖaŋuɖoha, Decentralization and Implementation Committee kple Ghana ƒe Kpovitɔwo ƒe Aɖaŋuɖoha ƒe Zimenɔla le ɖoƒe sia<ref name=":1" />. Le Ghana ƒe dukplɔse nu la, Mahama zu dukplɔla le July 24, 2012 dzi esi eƒe ŋgɔgbevi, John Atta Mills ku. Le Dzove 2012 me la, eva zu Ghana ƒe dukplɔla gbãtɔ si wɔ dɔ le dunyahehe ƒe ɖoƒewo katã (Ghana kple Pan-African MP, Dzikpɔla ƒe kpeɖeŋutɔ, Dzikpɔla, dukplɔla ƒe kpeɖeŋutɔ kple dukplɔla)<ref name=":2" />. Mahama ɖu dzi le December 2012 ƒe akɔdada me kple 50.70%<ref>https://www.modernghana.com/ghanahome/ghanavotes/2012/?menu_id=79</ref>. Esi woɖoe zi dzi la, tsitretsiɖeŋula New Patriotic Party si Nana Akufo-Addo, [[:en:Mahamudu_Bawumia|Mahamudu Bawumia]], si nye eƒe kpeɖeŋutɔ kple [[:en:Jake_Obetsebi-Lamptey|Jacob Otanka Obetsebi-Lamptey]], si nye habɔbɔa ƒe zimenɔla, nɔ ŋgɔ na la tsɔ nya ɖe nyatia me tsonuwo ŋu hegblɔ be womewɔe ɖe ɖoɖo nu o eye wowɔ nu gbegblẽwo. Ghana Ʋɔnudrɔ̃ƒe Kɔkɔtɔ ƒe ʋɔnudrɔ̃la enyi ye drɔ̃ nya sia. Le nyadɔdrɔ̃ ɣleti enyi megbe la, Ʋɔnudrɔ̃ƒea le Dasiamime 29, 2013 dzi, tsɔ ame akpa gãtɔ ƒe nukpɔsusu gbe nyaa<ref name=":6" />. Mahama di be yeaxɔ zimenɔɣi blibo evelia le Dzome 2016 ƒe akɔdadame. Nana Akufo-Addo ɖu edzi<ref name=":5" />. Mahama xɔ akɔdadawo ƒe 44.4% tsɔ sɔ kple Akufo-Addo ƒe 53.5%.<ref>https://ec.gov.gh/wp-content/uploads/2020/11/2016-VOTER-TURNOUT-GENERAL-ELECTIONS.xlsx</ref> Mahama gaʋli ho le dukɔa ƒe tiatiawɔblɔɖe me abe NDC ƒe aflagatsɔla le ƒe 2020 me gake Nana Addo gadu edzi. Le 8 Dzome 2024 dzi la, [[:en:New_Patriotic_Party|New Patriotic Party]]<nowiki/>ƒe ametiakɔdala kple Dukplɔla ƒe kpeɖeŋutɔ Mahamudu Bawumia yɔ John Mahama eye wòlɔ̃ ɖe edzi be Mahama ɖu dzi le ƒe 2024 ƒe Dutoƒo akɔdada me<ref>https://www.graphic.com.gh/news/politics/dr-bawumia-calls-mahama-concedes-defeat.html</ref>. Woɖo Mahama zi evelia abe dukplɔla ene le 7 Dzove 2025<ref name=":3" /><ref name=":4" />. {{Ghana dukplɔlawo}} == Nusiwo ŋu woke ɖo == <references /> {{DEFAULTSORT:Mahama, John}} [[Category:Ame siwo wodzi le ƒe 1958 me]] [[Category:Ghanatɔwo]] [[Category:Ghana dukplɔlawo]] bohlcgbttjwxpasgsa42m6gfy4zf00x Template:Feature Articles All 10 10936 61627 59631 2026-05-22T11:16:26Z Leayivor 14505 61627 wikitext text/x-wiki {{Feature Article/section |image=HSutvald2.svg |header=Nyati siwo woɖe ɖe go |content={{Feature Article/Article 2}} |down= [[Wikipedia:Featured Articles|Nyati Siwo Woɖe Ðe Go]] }} {{-}} {{Feature Article/section |image=HSbra2.svg |header=Nyati nyuiwo |content={{Good Article/Article 1}} {{-}} {{Feature Article/section |image=Book red; question marks.svg |header=Ènyaa...? |content={{Did You Know/featured list 1}} |down=[[Wikipedia:Did You Know|Ènyaa]] }} {{-}} {{Feature Article/section |image=PL Wiki InM ikona.svg |header=Ŋkekea ƒe nɔnɔmetata |content=<div id="mf-image" title=File:Photo of the chief of Akropong.jpg>{{Featured Image/Image 1}}</div> |down=[[Wikipedia:Featured Image|Nɔnɔmetata si woɖe fia]] |font-size=95 }} {{-}} {{Feature Article/section |image=RU Wiki FLP icon.svg |header=Wikimedia ƒe dɔwɔwɔwo |content={{Wikimedia projects}} |down=[[View total pages]] |font-size=90 }} 1kxpkf2apw9hudq4r9cni6fcu9jtut9 61628 61627 2026-05-22T11:18:02Z Leayivor 14505 61628 wikitext text/x-wiki {{Feature Article/section |image=HSutvald2.svg |header=Nyati siwo woɖe ɖe go |content={{Feature Article/Article 2}} |down= [[Wikipedia:Featured Articles|Nyati Siwo Woɖe Ðe Go]] }} {{-}} {{Feature Article/section |image=HSbra2.svg |header=Nyati nyuiwo |content={{Good Article/Article 1}} }} {{-}} {{Feature Article/section |image=Book red; question marks.svg |header=Ènyaa...? |content={{Did You Know/featured list 1}} |down=[[Wikipedia:Did You Know|Ènyaa]] }} {{-}} {{Feature Article/section |image=PL Wiki InM ikona.svg |header=Ŋkekea ƒe nɔnɔmetata |content=<div id="mf-image" title=File:Photo of the chief of Akropong.jpg>{{Featured Image/Image 1}}</div> |down=[[Wikipedia:Featured Image|Nɔnɔmetata si woɖe fia]] |font-size=95 }} {{-}} {{Feature Article/section |image=RU Wiki FLP icon.svg |header=Wikimedia ƒe dɔwɔwɔwo |content={{Wikimedia projects}} |down=[[View total pages]] |font-size=90 }} lklwfec2jq92szejm11edwtcd5cgk8z 61629 61628 2026-05-22T11:21:09Z Leayivor 14505 61629 wikitext text/x-wiki {{Feature Article/section |image=HSutvald2.svg |header=Nyati siwo woɖe ɖe go |content={{Feature Article/Article 2}} |down= [[Wikipedia:Featured Articles|Nyati Siwo Woɖe Ðe Go]] }} {{-}} {{Feature Article/section |image=HSbra2.svg |header=Nyati nyuiwo |content={{Good Article/Article 1}} |down= [[Wikipedia:Featured Articles|Nyati Siwo Woɖe Ðe Go]] }} {{-}} {{Feature Article/section |image=Book red; question marks.svg |header=Ènyaa...? |content={{Did You Know/featured list 1}} |down=[[Wikipedia:Did You Know|Ènyaa]] }} {{-}} {{Feature Article/section |image=PL Wiki InM ikona.svg |header=Ŋkekea ƒe nɔnɔmetata |content=<div id="mf-image" title=File:Photo of the chief of Akropong.jpg>{{Featured Image/Image 1}}</div> |down=[[Wikipedia:Featured Image|Nɔnɔmetata si woɖe fia]] |font-size=95 }} {{-}} {{Feature Article/section |image=RU Wiki FLP icon.svg |header=Wikimedia ƒe dɔwɔwɔwo |content={{Wikimedia projects}} |down=[[View total pages]] |font-size=90 }} delcn9lrqt6nsowtlkbc6ngk2053nn7 Template:Good Article/Article 1 10 10939 61626 59634 2026-05-22T11:13:17Z Leayivor 14505 61626 wikitext text/x-wiki [[File:Flag of Ghana.svg|left|frameless]] '''Gana''' nye [[Afrika]] dukɔwo dometɔ ɖeka. Ele [[Afrika ƒe ɣetoɖoƒe]] lɔƒo. Gana do liƒo kple [[Togo]] kple, [[Nyiɖu Ƒuta]] kpakple [[Burkina Faso]]. Aƒu si woyɔna be ''[[Gulf of Guinea]]'' la le eƒe anyiehe lɔƒo. Eƒe dukɔmenɔlawo ƒe xexlẽme ɖo {{#property:P1082|from=Q117}} lɔƒo (2016). Woɖo Gana tso ''Gold Coast'' kpakple ''British Togoland'' si nɔ Fransetɔwo ƒe dziɖuɖu te la ƒe kpekpe me. Gana dukɔa xɔ dokuisinɔnɔ tso Eŋlisiawo gbɔ le Tedoxe 6 dzi, le ƒe 1957 me. Gana ƒe fiadzue nye [[Accra]]. [[Gana|Xlẽ yi edzi le afisia.....]] [[File:Highlife guitar.tif|left|frameless]] '''Highlife''' nye Ghanatɔwo ƒe hadzidzi ƒomevi aɖe si dzɔ tso egbegbe Ghana ƒe ƒutaduwo me le ƒe alafa 19 lia me, le eƒe ŋutinya me abe Britaintɔwo ƒe kɔnyinyi ene kple eƒe asitsamɔwo le ƒutanyigbawo dzi. Afrikatɔwo ƒe haƒoƒo kple ɣetoɖoƒedukɔwo ƒe haƒoƒo ƒe ha vovovowoe ƒo ƒu ɖe ha sia me. [[Highlife|Xlẽ yi edzi le afisia.....]] k1gn9bvl2814b32z8cqhpaytny88i5a Template:Featured Image/Image 1 10 10941 61630 59666 2026-05-22T11:27:43Z Leayivor 14505 61630 wikitext text/x-wiki <div class="center">[[File:Hamu - Ewe people.jpg|320px]]<br /> [[Amewo Eʋe|Eʋeviwo]]</div> qkpti6zw96zc3ofwxenfb8c77sdgipy Wikipedia:Featured Image 4 10944 61631 58368 2026-05-22T11:30:54Z Leayivor 14505 61631 wikitext text/x-wiki <gallery class="center"> EWE-wikimedians-logo.png|EWE-wikimedians-| Akple and Borbi Tadi.jpg | File:Hamu - Ewe people.jpg </gallery> e38l9k35cu3xwq46gfgpglp90djsmo5 User:PK2 2 11115 61620 59749 2026-05-22T01:57:25Z PK2 12121 add user pages for new Wikipedia editions 61620 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" style="font-size:85%" |- | [[User:PK2/sandbox|This]] is where my sandbox pages in different languages are |} ;<div class="center" style="width:auto; margin-left:auto; margin-right:auto; font-size:85%">My user pages in different languages by language code</div> {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ A |- | [[:ab:User:PK2|User page]] in [[:en:Abkhaz language|Abkhaz]]<br />(code: <code>ab</code>) | [[:ace:User:PK2|User page]] in [[:en:Acehnese language|Acehnese]]<br />(code: <code>ace</code>) | [[:ady:User:PK2|User page]] in [[:en:Adyghe language|Adyghe]]<br />(code: <code>ady</code>) | [[:af:User:PK2|User page]] in [[:en:Afrikaans|Afrikaans]]<br />(code: <code>af</code>) | [[:als:User:PK2|User page]] in [[:en:Alemannic German|Alemannic German]]<br />(code: <code>als</code>) | [[:alt:User:PK2|User page]] in [[:en:Southern Altai language|Southern Altai]]<br />(code: <code>alt</code>) | [[:am:User:PK2|User page]] in [[:en:Amharic|Amharic]]<br />(code: <code>am</code>) | [[:ami:User:PK2|User page]] in [[:en:Amis language|Amis]]<br />(code: <code>ami</code>) | [[:an:User:PK2|User page]] in [[:en:Aragonese language|Aragonese]]<br />(code: <code>an</code>) | [[:ang:User:PK2|User page]] in [[:en:Old English|Old English]]<br />(code: <code>ang</code>) |- | [[:ann:User:PK2|User page]] in [[:en:Obolo language|Obolo]]<br />(code: <code>ann</code>) | [[:anp:User:PK2|User page]] in [[:en:Angika|Angika]]<br />(code: <code>anp</code>) | [[:ar:User:PK2|User page]] in [[:en:Arabic|Arabic]]<br />(code: <code>ar</code>) | [[:arc:User:PK2|User page]] in [[:en:Aramaic|Aramaic]] ([[:en:Syriac language|Syriac]])<br />(code: <code>arc</code>) | [[:ary:User:PK2|User page]] in [[:en:Moroccan Arabic|Moroccan Arabic]]<br />(code: <code>ary</code>) | [[:arz:User:PK2|User page]] in [[:en:Egyptian Arabic|Egyptian Arabic]]<br />(code: <code>arz</code>) | [[:as:User:PK2|User page]] in [[:en:Assamese language|Assamese]]<br />(code: <code>as</code>) | [[:ast:User:PK2|User page]] in [[:en:Asturleonese language|Asturleonese]] ([[:en:Asturian language|Asturian]])<br />(code: <code>ast</code>) | [[:atj:User:PK2|User page]] in [[:en:Atikamekw language|Atikamekw]]<br />(code: <code>atj</code>) | [[:av:User:PK2|User page]] in [[:en:Avar language|Avar]]<br />(code: <code>av</code>) |- | [[:avk:User:PK2|User page]] in [[:en:Kotava|Kotava]]<br />(code: <code>avk</code>) | [[:awa:User:PK2|User page]] in [[:en:Awadhi language|Awadhi]]<br />(code: <code>awa</code>) | [[:ay:User:PK2|User page]] in [[:en:Aymara language|Aymara]]<br />(code: <code>ay</code>) | [[:az:User:PK2|User page]] in [[:en:Azerbaijani language|Azerbaijani]]<br />(code: <code>az</code>) | [[:azb:User:PK2|User page]] in [[:en:Azerbaijani language#South Azerbaijani|South Azerbaijani]]<br />(code: <code>azb</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ B |- | [[:ba:User:PK2|User page]] in [[:en:Bashkir language|Bashkir]]<br />(code: <code>ba</code>) | [[:ban:User:PK2|User page]] in [[:en:Balinese language|Balinese]]<br />(code: <code>ban</code>) | [[:bar:User:PK2|User page]] in [[:en:Bavarian language|Bavarian]]<br />(code: <code>bar</code>) | [[:bat-smg:User:PK2|User page]] in [[:en:Samogitian language|Samogitian]]<br />(code: <code>bat-smg</code>) | [[:bbc:User:PK2|User page]] in [[:en:Toba Batak language|Toba Batak]]<br />(code: <code>bbc</code>) | [[:bcl:User:PK2|User page]] in [[:en:Central Bikol|Central Bikol]]<br />(code: <code>bcl</code>) | [[:bdr:User:PK2|User page]] in [[:en:Sama–Bajaw languages|West Coast Bajau]]<br />(code: <code>bdr</code>) | [[:be:User:PK2|User page]] in [[:en:Belarusian language|Belarusian]]<br />(code: <code>be</code>) | [[:be-tarask:User:PK2|User page]] in [[:en:Belarusian language|Belarusian]] ([[:en:Taraškievica|Taraškievica]])<br />(code: <code>be-tarask</code>) | [[:bew:User:PK2|User page]] in [[:en:Betawi language|Betawi]]<br />(code: <code>bew</code>) |- | [[:bg:User:PK2|User page]] in [[:en:Bulgarian language|Bulgarian]]<br />(code: <code>bg</code>) | [[:bh:User:PK2|User page]] in [[:en:Bihari languages|Bihari]] ([[:en:Bhojpuri language|Bhojpuri]])<br />(code: <code>bh</code>) | [[:bi:User:PK2|User page]] in [[:en:Bislama|Bislama]]<br />(code: <code>bi</code>) | [[:bjn:User:PK2|User page]] in [[:en:Banjarese language|Banjarese]]<br />(code: <code>bjn</code>) | [[:blk:User:PK2|User page]] in [[:en:Pa'O language|Pa'O]]<br />(code: <code>blk</code>) | [[:bm:User:PK2|User page]] in [[:en:Bambara language|Bambara]]<br />(code: <code>bm</code>) | [[:bn:User:PK2|User page]] in [[:en:Bengali language|Bengali]]<br />(code: <code>bn</code>) | [[:bo:User:PK2|User page]] in [[:en:Central Tibetan|Central Tibetan]] ([[:en:Lhasa Tibetan|Lhasa Tibetan]])<br />(code: <code>bo</code>) | [[:bpy:User:PK2|User page]] in [[:en:Bishnupriya Manipuri|Bishnupriya Manipuri]]<br />(code: <code>bpy</code>) | [[:br:User:PK2|User page]] in [[:en:Breton language|Breton]]<br />(code: <code>br</code>) |- | [[:bs:User:PK2|User page]] in [[:en:Bosnian language|Bosnian]]<br />(code: <code>bs</code>) | [[:btm:User:PK2|User page]] in [[:en:Mandailing Batak language|Mandailing Batak]]<br />(code: <code>btm</code>) | [[:bug:User:PK2|User page]] in [[:en:Buginese language|Buginese]]<br />(code: <code>bug</code>) | [[:bxr:User:PK2|User page]] in [[:en:Buryat language|Buryat]] (Russia Buriat)<br />(code: <code>bxr</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ C |- | [[:ca:User:PK2|User page]] in [[:en:Catalan language|Catalan]]<br />(code: <code>ca</code>) | [[:cbk-zam:User:PK2|User page]] in [[:en:Chavacano|Chavacano]] (Zamboanga)<br />(code: <code>cbk-zam</code>) | [[:cdo:User:PK2|User page]] in [[:en:Eastern Min|Eastern Min]]<br />(code: <code>cdo</code>) | [[:ce:User:PK2|User page]] in [[:en:Chechen language|Chechen]]<br />(code: <code>ce</code>) | [[:ceb:User:PK2|User page]] in [[:en:Cebuano language|Cebuano]]<br />(code: <code>ceb</code>) | [[:ch:User:PK2|User page]] in [[:en:Chamorro language|Chamorro]]<br />(code: <code>ch</code>) | [[:chr:User:PK2|User page]] in [[:en:Cherokee language|Cherokee]]<br />(code: <code>chr</code>) | [[:chy:User:PK2|User page]] in [[:en:Cheyenne language|Cheyenne]]<br />(code: <code>chy</code>) |- | [[:ckb:User:PK2|User page]] in [[:en:Kurdish language|Kurdish]] ([[:en:Sorani|Sorani]])<br />(code: <code>ckb</code>) | [[:co:User:PK2|User page]] in [[:en:Corsican language|Corsican]]<br />(code: <code>co</code>) | [[:crh:User:PK2|User page]] in [[:en:Crimean Tatar language|Crimean Tatar]]<br />(code: <code>crh</code>) | [[:cs:User:PK2|User page]] in [[:en:Czech language|Czech]]<br />(code: <code>cs</code>) | [[:csb:User:PK2|User page]] in [[:en:Kashubian language|Kashubian]]<br />(code: <code>csb</code>) | [[:cu:User:PK2|User page]] in [[:en:Old Church Slavonic|Old Church Slavonic]]<br />(code: <code>cu</code>) | [[:cv:User:PK2|User page]] in [[:en:Chuvash language|Chuvash]]<br />(code: <code>cv</code>) | [[:cy:User:PK2|User page]] in [[:en:Welsh language|Welsh]]<br />(code: <code>cy</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ D |- | [[:da:User:PK2|User page]] in [[:en:Danish language|Danish]]<br />(code: <code>da</code>) | [[:dag:User:PK2|User page]] in [[:en:Dagbani language|Dagbani]]<br />(code: <code>dag</code>) | [[:de:User:PK2|User page]] in [[:en:German language|German]]<br />(code: <code>de</code>) | [[:dga:User:PK2|User page]] in [[:en:Dagaare language|Dagaare]]<br />(code: <code>dga</code>) | [[:din:User:PK2|User page]] in [[:en:Dinka language|Dinka]]<br />(code: <code>din</code>) | [[:diq:User:PK2|User page]] in [[:en:Zaza language|Zaza]]<br />(code: <code>diq</code>) | [[:dsb:User:PK2|User page]] in [[:en:Lower Sorbian language|Lower Sorbian]]<br />(code: <code>dsb</code>) | [[:dtp:User:PK2|User page]] in [[:en:Dusun language|Dusun]]<br />(code: <code>dtp</code>) | [[:dty:User:PK2|User page]] in [[:en:Doteli|Doteli]]<br />(code: <code>dty</code>) | [[:dv:User:PK2|User page]] in [[:en:Maldivian language|Maldivian]]<br />(code: <code>dv</code>) | [[:dz:User:PK2|User page]] in [[:en:Dzongkha|Dzongkha]]<br />(code: <code>dz</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ E |- | [[:ee:User:PK2|User page]] in [[:en:Ewe language|Ewe]]<br />(code: <code>ee</code>) | [[:el:User:PK2|User page]] in [[:en:Greek language|Greek]]<br />(code: <code>el</code>) | [[:eml:User:PK2|User page]] in [[:en:Emilian–Romagnol|Emilian–Romagnol]]<br />(code: <code>eml</code>) | [[:en:User:PK2|User page]] in [[:en:English language|English]]<br />(code: <code>en</code>) | [[:eo:User:PK2|User page]] in [[:en:Esperanto|Esperanto]]<br />(code: <code>eo</code>) | [[:es:User:PK2|User page]] in [[:en:Spanish language|Spanish]]<br />(code: <code>es</code>) | [[:et:User:PK2|User page]] in [[:en:Estonian language|Estonian]]<br />(code: <code>et</code>) | [[:eu:User:PK2|User page]] in [[:en:Basque language|Basque]]<br />(code: <code>eu</code>) | [[:ext:User:PK2|User page]] in [[:en:Extremaduran language|Extremaduran]]<br />(code: <code>ext</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ F |- | [[:fa:User:PK2|User page]] in [[:en:Persian language|Persian]]<br />(code: <code>fa</code>) | [[:fat:User:PK2|User page]] in [[:en:Akan language|Akan]] ([[:en:Fante dialect|Fante]])<br />(code: <code>fat</code>) | [[:ff:User:PK2|User page]] in [[:en:Fula language|Fula]]<br />(code: <code>ff</code>) | [[:fi:User:PK2|User page]] in [[:en:Finnish language|Finnish]]<br />(code: <code>fi</code>) | [[:fiu-vro:User:PK2|User page]] in [[:en:Võro language|Võro]]<br />(code: <code>fiu-vro</code>) | [[:fj:User:PK2|User page]] in [[:en:Fijian language|Fijian]]<br />(code: <code>fj</code>) | [[:fo:User:PK2|User page]] in [[:en:Faroese language|Faroese]]<br />(code: <code>fo</code>) | [[:fon:User:PK2|User page]] in [[:en:Fon language|Fon]]<br />(code: <code>fon</code>) | [[:fr:User:PK2|User page]] in [[:en:French language|French]]<br />(code: <code>fr</code>) | [[:frp:User:PK2|User page]] in [[:en:Franco-Provençal|Franco-Provençal]]<br />(code: <code>frp</code>) | [[:frr:User:PK2|User page]] in [[:en:North Frisian language|North Frisian]]<br />(code: <code>frr</code>) | [[:fur:User:PK2|User page]] in [[:en:Friulian language|Friulian]]<br />(code: <code>fur</code>) | [[:fy:User:PK2|User page]] in [[:en:West Frisian language|West Frisian]]<br />(code: <code>fy</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ G |- | [[:ga:User:PK2|User page]] in [[:en:Irish language|Irish]]<br />(code: <code>ga</code>) | [[:gag:User:PK2|User page]] in [[:en:Gagauz language|Gagauz]]<br />(code: <code>gag</code>) | [[:gan:User:PK2|User page]] in [[:en:Gan Chinese|Gan Chinese]]<br />(code: <code>gan</code>) | [[:gcr:User:PK2|User page]] in [[:en:French Guianese Creole|French Guianese Creole]]<br />(code: <code>gcr</code>) | [[:gd:User:PK2|User page]] in [[:en:Scottish Gaelic|Scottish Gaelic]]<br />(code: <code>gd</code>) | [[:gl:User:PK2|User page]] in [[:en:Galician language|Galician]]<br />(code: <code>gl</code>) | [[:glk:User:PK2|User page]] in [[:en:Gilaki language|Gilaki]]<br />(code: <code>glk</code>) | [[:gn:User:PK2|User page]] in [[:en:Guarani language|Guarani]]<br />(code: <code>gn</code>) | [[:gom:User:PK2|User page]] in [[:en:Konkani language|Konkani]] (Goan Konkani)<br />(code: <code>gom</code>) |- | [[:gor:User:PK2|User page]] in [[:en:Gorontalo language|Gorontalo]]<br />(code: <code>gor</code>) | [[:got:User:PK2|User page]] in [[:en:Gothic language|Gothic]]<br />(code: <code>got</code>) | [[:gpe:User:PK2|User page]] in [[:en:Ghanaian Pidgin English|Ghanaian Pidgin English]]<br />(code: <code>gpe</code>) | [[:gu:User:PK2|User page]] in [[:en:Gujarati language|Gujarati]]<br />(code: <code>gu</code>) | [[:guc:User:PK2|User page]] in [[:en:Wayuu language|Wayuu]]<br />(code: <code>guc</code>) | [[:gur:User:PK2|User page]] in [[:en:Farefare language|Farefare]]<br />(code: <code>gur</code>) | [[:guw:User:PK2|User page]] in [[:en:Gun language|Gun]]<br />(code: <code>guw</code>) | [[:gv:User:PK2|User page]] in [[:en:Manx language|Manx]]<br />(code: <code>gv</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ H |- | [[:ha:User:PK2|User page]] in [[:en:Hausa language|Hausa]]<br />(code: <code>ha</code>) | [[:hak:User:PK2|User page]] in [[:en:Hakka Chinese|Hakka Chinese]]<br />(code: <code>hak</code>) | [[:haw:User:PK2|User page]] in [[:en:Hawaiian language|Hawaiian]]<br />(code: <code>haw</code>) | [[:he:User:PK2|User page]] in [[:en:Hebrew language|Hebrew]]<br />(code: <code>he</code>) | [[:hi:User:PK2|User page]] in [[:en:Hindi|Hindi]]<br />(code: <code>hi</code>) | [[:hif:User:PK2|User page]] in [[:en:Fiji Hindi|Fiji Hindi]]<br />(code: <code>hif</code>) | [[:hr:User:PK2|User page]] in [[:en:Croatian language|Croatian]]<br />(code: <code>hr</code>) | [[:hsb:User:PK2|User page]] in [[:en:Upper Sorbian language|Upper Sorbian]]<br />(code: <code>hsb</code>) | [[:ht:User:PK2|User page]] in [[:en:Haitian Creole|Haitian Creole]]<br />(code: <code>ht</code>) | [[:hu:User:PK2|User page]] in [[:en:Hungarian language|Hungarian]]<br />(code: <code>hu</code>) | [[:hy:User:PK2|User page]] in [[:en:Armenian language|Armenian]] ([[:en:Eastern Armenian|Eastern Armenian]])<br />(code: <code>hy</code>) | [[:hyw:User:PK2|User page]] in [[:en:Western Armenian|Western Armenian]]<br />(code: <code>hyw</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ I |- | [[:ia:User:PK2|User page]] in [[:en:Interlingua|Interlingua]]<br />(code: <code>ia</code>) | [[:iba:User:PK2|User page]] in [[:en:Iban language|Iban]]<br />(code: <code>iba</code>) | [[:id:User:PK2|User page]] in [[:en:Indonesian language|Indonesian]]<br />(code: <code>id</code>) | [[:ie:User:PK2|User page]] in [[:en:Interlingue|Interlingue]]<br />(code: <code>ie</code>) | [[:ig:User:PK2|User page]] in [[:en:Igbo language|Igbo]]<br />(code: <code>ig</code>) | [[:igl:User:PK2|User page]] in [[:en:Igala language|Igala]]<br />(code: <code>igl</code>) | [[:ik:User:PK2|User page]] in [[:en:Iñupiaq language|Iñupiaq]]<br />(code: <code>ik</code>) | [[:ilo:User:PK2|User page]] in [[:en:Ilocano language|Ilocano]]<br />(code: <code>ilo</code>) | [[:inh:User:PK2|User page]] in [[:en:Ingush language|Ingush]]<br />(code: <code>inh</code>) | [[:io:User:PK2|User page]] in [[:en:Ido|Ido]]<br />(code: <code>io</code>) | [[:is:User:PK2|User page]] in [[:en:Icelandic language|Icelandic]]<br />(code: <code>is</code>) | [[:it:User:PK2|User page]] in [[:en:Italian language|Italian]]<br />(code: <code>it</code>) | [[:iu:User:PK2|User page]] in [[:en:Inuktitut|Inuktitut]]<br />(code: <code>iu</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ J |- | [[:ja:User:PK2|User page]] in [[:en:Japanese language|Japanese]]<br />(code: <code>ja</code>) | [[:jam:User:PK2|User page]] in [[:en:Jamaican Patois|Jamaican Patois]]<br />(code: <code>jam</code>) | [[:jbo:User:PK2|User page]] in [[:en:Lojban|Lojban]]<br />(code: <code>jbo</code>) | [[:jv:User:PK2|User page]] in [[:en:Javanese language|Javanese]]<br />(code: <code>jv</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ K |- | [[:ka:User:PK2|User page]] in [[:en:Georgian language|Georgian]]<br />(code: <code>ka</code>) | [[:kaa:User:PK2|User page]] in [[:en:Karakalpak language|Karakalpak]]<br />(code: <code>kaa</code>) | [[:kab:User:PK2|User page]] in [[:en:Kabyle language|Kabyle]]<br />(code: <code>kab</code>) | [[:kai:User:PK2|User page]] in [[:en:Karai-karai|Karai-karai]]<br />(code: <code>kai</code>) | [[:kaj:User:PK2|User page]] in [[:en:Jju language|Jju]]<br />(code: <code>kaj</code>) | [[:kbd:User:PK2|User page]] in [[:en:Kabardian language|Kabardian]]<br />(code: <code>kbd</code>) | [[:kbp:User:PK2|User page]] in [[:en:Kabiye language|Kabiye]]<br />(code: <code>kbp</code>) | [[:kcg:User:PK2|User page]] in [[:en:Tyap|Tyap]]<br />(code: <code>kcg</code>) | [[:kg:User:PK2|User page]] in [[:en:Kongo language|Kongo]]<br />(code: <code>kg</code>) | [[:kge:User:PK2|User page]] in [[:en:Komering language|Komering]]<br />(code: <code>kge</code>) | [[:ki:User:PK2|User page]] in [[:en:Kikuyu language|Kikuyu]]<br />(code: <code>ki</code>) | [[:kk:User:PK2|User page]] in [[:en:Kazakh language|Kazakh]]<br />(code: <code>kk</code>) | [[:km:User:PK2|User page]] in [[:en:Khmer language|Khmer]]<br />(code: <code>km</code>) |- | [[:kn:User:PK2|User page]] in [[:en:Kannada|Kannada]]<br />(code: <code>kn</code>) | [[:knc:User:PK2|User page]] in [[:en:Central Kanuri|Central Kanuri]]<br />(code: <code>knc</code>) | [[:ko:User:PK2|User page]] in [[:en:Korean language|Korean]]<br />(code: <code>ko</code>) | [[:koi:User:PK2|User page]] in [[:en:Komi-Permyak language|Komi-Permyak]]<br />(code: <code>koi</code>) | [[:krc:User:PK2|User page]] in [[:en:Karachay-Balkar|Karachay-Balkar]]<br />(code: <code>krc</code>) | [[:ks:User:PK2|User page]] in [[:en:Kashmiri language|Kashmiri]]<br />(code: <code>ks</code>) | [[:ksh:User:PK2|User page]] in [[:en:Ripuarian language|Ripuarian]]<br />(code: <code>ksh</code>) | [[:ku:User:PK2|User page]] in [[:en:Kurdish language|Kurdish]] ([[:en:Kurmanji|Kurmanji]])<br />(code: <code>ku</code>) | [[:kus:User:PK2|User page]] in [[:en:Kusaal language|Kusaal]]<br />(code: <code>kus</code>) | [[:kv:User:PK2|User page]] in [[:en:Komi language|Komi]]<br />(code: <code>kv</code>) | [[:kw:User:PK2|User page]] in [[:en:Cornish language|Cornish]]<br />(code: <code>kw</code>) | [[:ky:User:PK2|User page]] in [[:en:Kyrgyz language|Kyrgyz]]<br />(code: <code>ky</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ L |- | [[:la:User:PK2|User page]] in [[:en:Latin|Latin]]<br />(code: <code>la</code>) | [[:lad:User:PK2|User page]] in [[:en:Judaeo-Spanish|Judaeo-Spanish]]<br />(code: <code>lad</code>) | [[:lb:User:PK2|User page]] in [[:en:Luxembourgish|Luxembourgish]]<br />(code: <code>lb</code>) | [[:lbe:User:PK2|User page]] in [[:en:Lak language|Lak]]<br />(code: <code>lbe</code>) | [[:lez:User:PK2|User page]] in [[:en:Lezgian language|Lezgian]]<br />(code: <code>lez</code>) | [[:lfn:User:PK2|User page]] in [[:en:Lingua Franca Nova|Lingua Franca Nova]]<br />(code: <code>lfn</code>) | [[:lg:User:PK2|User page]] in [[:en:Luganda|Luganda]]<br />(code: <code>lg</code>) | [[:li:User:PK2|User page]] in [[:en:Limburgish|Limburgish]]<br />(code: <code>li</code>) |- | [[:lij:User:PK2|User page]] in [[:en:Ligurian language|Ligurian]]<br />(code: <code>lij</code>) | [[:lld:User:PK2|User page]] in [[:en:Ladin language|Ladin]]<br />(code: <code>lld</code>) | [[:lmo:User:PK2|User page]] in [[:en:Lombard language|Lombard]]<br />(code: <code>lmo</code>) | [[:ln:User:PK2|User page]] in [[:en:Lingala|Lingala]]<br />(code: <code>ln</code>) | [[:lo:User:PK2|User page]] in [[:en:Lao language|Lao]]<br />(code: <code>lo</code>) | [[:lt:User:PK2|User page]] in [[:en:Lithuanian language|Lithuanian]]<br />(code: <code>lt</code>) | [[:ltg:User:PK2|User page]] in [[:en:Latgalian language|Latgalian]]<br />(code: <code>ltg</code>) | [[:lv:User:PK2|User page]] in [[:en:Latvian language|Latvian]]<br />(code: <code>lv</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ M |- | [[:mad:User:PK2|User page]] in [[:en:Madurese language|Madurese]]<br />(code: <code>mad</code>) | [[:mai:User:PK2|User page]] in [[:en:Maithili language|Maithili]]<br />(code: <code>mai</code>) | [[:map-bms:User:PK2|User page]] in [[:en:Javanese language|Javanese]] ([[:en:Banyumasan dialect|Banyumasan]])<br />(code: <code>map-bms</code>) | [[:mdf:User:PK2|User page]] in [[:en:Moksha language|Moksha]]<br />(code: <code>mdf</code>) | [[:mg:User:PK2|User page]] in [[:en:Malagasy language|Malagasy]]<br />(code: <code>mg</code>) | [[:mhr:User:PK2|User page]] in [[:en:Meadow Mari language|Meadow Mari]]<br />(code: <code>mhr</code>) | [[:mi:User:PK2|User page]] in [[:en:Māori language|Māori]]<br />(code: <code>mi</code>) | [[:min:User:PK2|User page]] in [[:en:Minangkabau language|Minangkabau]]<br />(code: <code>min</code>) | [[:mk:User:PK2|User page]] in [[:en:Macedonian language|Macedonian]]<br />(code: <code>mk</code>) | [[:ml:User:PK2|User page]] in [[:en:Malayalam|Malayalam]]<br />(code: <code>ml</code>) | [[:mn:User:PK2|User page]] in [[:en:Mongolian language|Mongolian]]<br />(code: <code>mn</code>) |- | [[:mni:User:PK2|User page]] in [[:en:Meitei language|Meitei]]<br />(code: <code>mni</code>) | [[:mnw:User:PK2|User page]] in [[:en:Mon language|Mon]]<br />(code: <code>mnw</code>) | [[:m:mos:User:PK2|User page]] in [[:en:Mooré|Mooré]]<br />(code: <code>mos</code>) | [[:mr:User:PK2|User page]] in [[:en:Marathi language|Marathi]]<br />(code: <code>mr</code>) | [[:mrj:User:PK2|User page]] in [[:en:Hill Mari language|Hill Mari]]<br />(code: <code>mrj</code>) | [[:ms:User:PK2|User page]] in [[:en:Malay language|Malay]]<br />(code: <code>ms</code>) | [[:mt:User:PK2|User page]] in [[:en:Maltese language|Maltese]]<br />(code: <code>mt</code>) | [[:mwl:User:PK2|User page]] in [[:en:Mirandese language|Mirandese]]<br />(code: <code>mwl</code>) | [[:my:User:PK2|User page]] in [[:en:Burmese language|Burmese]]<br />(code: <code>my</code>) | [[:myv:User:PK2|User page]] in [[:en:Erzya language|Erzya]]<br />(code: <code>myv</code>) | [[:mzn:User:PK2|User page]] in [[:en:Mazanderani language|Mazanderani]]<br />(code: <code>mzn</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ N |- | [[:nah:User:PK2|User page]] in [[:en:Nahuatl|Nahuatl]]<br />(code: <code>nah</code>) | [[:nap:User:PK2|User page]] in [[:en:Neapolitan language|Neapolitan]]<br />(code: <code>nap</code>) | [[:nds:User:PK2|User page]] in [[:en:Low German|Low German]]<br />(code: <code>nds</code>) | [[:nds-nl:User:PK2|User page]] in [[:en:Dutch Low Saxon|Dutch Low Saxon]]<br />(code: <code>nds-nl</code>) | [[:ne:User:PK2|User page]] in [[:en:Nepali language|Nepali]]<br />(code: <code>ne</code>) | [[:new:User:PK2|User page]] in [[:en:Newar language|Newar]]<br />(code: <code>new</code>) | [[:nia:User:PK2|User page]] in [[:en:Nias language|Nias]]<br />(code: <code>nia</code>) | [[:nl:User:PK2|User page]] in [[:en:Dutch language|Dutch]]<br />(code: <code>nl</code>) | [[:nn:User:PK2|User page]] in [[:en:Norwegian language|Norwegian]] ([[:en:Nynorsk|Nynorsk]])<br />(code: <code>nn</code>) |- | [[:no:User:PK2|User page]] in [[:en:Norwegian language|Norwegian]] ([[:en:Bokmål|Bokmål]])<br />(code: <code>no</code>) | [[:nov:User:PK2|User page]] in [[:en:Novial|Novial]]<br />(code: <code>nov</code>) | [[:nqo:User:PK2|User page]] in [[:en:N'Ko language|N'Ko]]<br />(code: <code>nqo</code>) | [[:nr:User:PK2|User page]] in [[:en:Southern Ndebele language|Southern Ndebele]]<br />(code: <code>nr</code>) | [[:nrm:User:PK2|User page]] in [[:en:Norman language|Norman]]<br />(code: <code>nrm</code>) | [[:nso:User:PK2|User page]] in [[:en:Northern Sotho|Northern Sotho]]<br />(code: <code>nso</code>) | [[:nup:User:PK2|User page]] in [[:en:Nupe language|Nupe]]<br />(code: <code>nup</code>) | [[:nv:User:PK2|User page]] in [[:en:Navajo language|Navajo]]<br />(code: <code>nv</code>) | [[:ny:User:PK2|User page]] in [[:en:Chewa language|Chewa]]<br />(code: <code>ny</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ O |- | [[:oc:User:PK2|User page]] in [[:en:Occitan language|Occitan]]<br />(code: <code>oc</code>) | [[:olo:User:PK2|User page]] in [[:en:Livvi-Karelian language|Livvi-Karelian]]<br />(code: <code>olo</code>) | [[:om:User:PK2|User page]] in [[:en:Oromo language|Oromo]]<br />(code: <code>om</code>) | [[:or:User:PK2|User page]] in [[:en:Odia language|Odia]]<br />(code: <code>or</code>) | [[:os:User:PK2|User page]] in [[:en:Ossetian language|Ossetian]]<br />(code: <code>os</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ P |- | [[:pa:User:PK2|User page]] in [[:en:Punjabi language|Punjabi]]<br />(code: <code>pa</code>) | [[:pag:User:PK2|User page]] in [[:en:Pangasinan language|Pangasinan]]<br />(code: <code>pag</code>) | [[:pam:User:PK2|User page]] in [[:en:Kapampangan language|Kapampangan]]<br />(code: <code>pam</code>) | [[:pap:User:PK2|User page]] in [[:en:Papiamento|Papiamento]]<br />(code: <code>pap</code>) | [[:pcd:User:PK2|User page]] in [[:en:Picard language|Picard]]<br />(code: <code>pcd</code>) | [[:pcm:User:PK2|User page]] in [[:en:Nigerian Pidgin|Nigerian Pidgin]]<br />(code: <code>pcm</code>) | [[:pdc:User:PK2|User page]] in [[:en:Pennsylvania Dutch language|Pennsylvania Dutch]]<br />(code: <code>pdc</code>) | [[:pfl:User:PK2|User page]] in [[:en:Palatine German dialects|Palatine German]]<br />(code: <code>pfl</code>) | [[:pi:User:PK2|User page]] in [[:en:Pali|Pali]]<br />(code: <code>pi</code>) |- | [[:pl:User:PK2|User page]] in [[:en:Polish language|Polish]]<br />(code: <code>pl</code>) | [[:pms:User:PK2|User page]] in [[:en:Piedmontese language|Piedmontese]]<br />(code: <code>pms</code>) | [[:pnb:User:PK2|User page]] in [[:en:Punjabi language|Punjabi]] (Western Punjabi)<br />(code: <code>pnb</code>) | [[:pnt:User:PK2|User page]] in [[:en:Pontic Greek|Pontic Greek]]<br />(code: <code>pnt</code>) | [[:ppl:User:PK2|User page]] in [[:en:Nawat language|Nawat]]<br />(code: <code>ppl</code>) | [[:ps:User:PK2|User page]] in [[:en:Pashto|Pashto]]<br />(code: <code>ps</code>) | [[:pt:User:PK2|User page]] in [[:en:Portuguese language|Portuguese]]<br />(code: <code>pt</code>) | [[:pwn:User:PK2|User page]] in [[:en:Paiwan language|Paiwan]]<br />(code: <code>pwn</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ Q |- | [[:qu:User:PK2|User page]] in [[:en:Quechuan languages|Quechua]] ([[:en:Southern Quechua|Southern Quechua]])<br />(code: <code>qu</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ R |- | [[:rki:User:PK2|User page]] in [[:en:Rakhine language|Rakhine]]<br />(code: <code>rki</code>) | [[:rm:User:PK2|User page]] in [[:en:Romansh language|Romansh]]<br />(code: <code>rm</code>) | [[:rmy:User:PK2|User page]] in [[:en:Romani language|Romani]] ([[:en:Vlax Romani language|Vlax Romani]])<br />(code: <code>rmy</code>) | [[:rn:User:PK2|User page]] in [[:en:Kirundi|Kirundi]]<br />(code: <code>rn</code>) | [[:ro:User:PK2|User page]] in [[:en:Romanian language|Romanian]]<br />(code: <code>ro</code>) | [[:roa-rup:User:PK2|User page]] in [[:en:Aromanian language|Aromanian]]<br />(code: <code>roa-rup</code>) | [[:roa-tara:User:PK2|User page]] in [[:en:Neapolitan language|Neapolitan]] ([[:en:Tarantino dialect|Tarantino]])<br />(code: <code>roa-tara</code>) | [[:rsk:User:PK2|User page]] in [[:en:Pannonian Rusyn|Pannonian Rusyn]]<br />(code: <code>rsk</code>) | [[:ru:User:PK2|User page]] in [[:en:Russian language|Russian]]<br />(code: <code>ru</code>) | [[:rue:User:PK2|User page]] in [[:en:Rusyn language|Rusyn]]<br />(code: <code>rue</code>) | [[:rw:User:PK2|User page]] in [[:en:Kinyarwanda|Kinyarwanda]]<br />(code: <code>rw</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ S |- | [[:sa:User:PK2|User page]] in [[:en:Sanskrit|Sanskrit]]<br />(code: <code>sa</code>) | [[:sah:User:PK2|User page]] in [[:en:Yakut language|Yakut]]<br />(code: <code>sah</code>) | [[:sat:User:PK2|User page]] in [[:en:Santali language|Santali]]<br />(code: <code>sat</code>) | [[:sc:User:PK2|User page]] in [[:en:Sardinian language|Sardinian]]<br />(code: <code>sc</code>) | [[:scn:User:PK2|User page]] in [[:en:Sicilian language|Sicilian]]<br />(code: <code>scn</code>) | [[:sco:User:PK2|User page]] in [[:en:Scots language|Scots]]<br />(code: <code>sco</code>) | [[:sd:User:PK2|User page]] in [[:en:Sindhi language|Sindhi]]<br />(code: <code>sd</code>) | [[:se:User:PK2|User page]] in [[:en:Northern Sámi|Northern Sámi]]<br />(code: <code>se</code>) | [[:sg:User:PK2|User page]] in [[:en:Sango language|Sango]]<br />(code: <code>sg</code>) | [[:sh:User:PK2|User page]] in [[:en:Serbo-Croatian|Serbo-Croatian]]<br />(code: <code>sh</code>) | [[:shi:User:PK2|User page]] in [[:en:Shilha language|Shilha]]<br />(code: <code>shi</code>) |- | [[:shn:User:PK2|User page]] in [[:en:Shan language|Shan]]<br />(code: <code>shn</code>) | [[:si:User:PK2|User page]] in [[:en:Sinhala language|Sinhala]]<br />(code: <code>si</code>) | [[:simple:User:PK2|User page]] in [[:en:Basic English|Basic English]]<br />(code: <code>simple</code>) | [[:sk:User:PK2|User page]] in [[:en:Slovak language|Slovak]]<br />(code: <code>sk</code>) | [[:skr:User:PK2|User page]] in [[:en:Saraiki language|Saraiki]]<br />(code: <code>skr</code>) | [[:sl:User:PK2|User page]] in [[:en:Slovene language|Slovene]]<br />(code: <code>sl</code>) | [[:sm:User:PK2|User page]] in [[:en:Samoan language|Samoan]]<br />(code: <code>sm</code>) | [[:smn:User:PK2|User page]] in [[:en:Inari Sámi language|Inari Sámi]]<br />(code: <code>smn</code>) | [[:sn:User:PK2|User page]] in [[:en:Shona language|Shona]]<br />(code: <code>sn</code>) | [[:so:User:PK2|User page]] in [[:en:Somali language|Somali]]<br />(code: <code>so</code>) | [[:sq:User:PK2|User page]] in [[:en:Albanian language|Albanian]]<br />(code: <code>sq</code>) |- | [[:sr:User:PK2|User page]] in [[:en:Serbian language|Serbian]]<br />(code: <code>sr</code>) | [[:srn:User:PK2|User page]] in [[:en:Sranan Tongo|Sranan Tongo]]<br />(code: <code>srn</code>) | [[:ss:User:PK2|User page]] in [[:en:Swazi language|Swazi]]<br />(code: <code>ss</code>) | [[:st:User:PK2|User page]] in [[:en:Sotho language|Sotho]]<br />(code: <code>st</code>) | [[:stq:User:PK2|User page]] in [[:en:Saterland Frisian language|Saterland Frisian]]<br />(code: <code>stq</code>) | [[:su:User:PK2|User page]] in [[:en:Sundanese language|Sundanese]]<br />(code: <code>su</code>) | [[:sv:User:PK2|User page]] in [[:en:Swedish language|Swedish]]<br />(code: <code>sv</code>) | [[:sw:User:PK2|User page]] in [[:en:Swahili language|Swahili]]<br />(code: <code>sw</code>) | [[:syl:User:PK2|User page]] in [[:en:Sylheti language|Sylheti]]<br />(code: <code>syl</code>) | [[:szl:User:PK2|User page]] in [[:en:Silesian language|Silesian]]<br />(code: <code>szl</code>) | [[:szy:User:PK2|User page]] in [[:en:Sakizaya language|Sakizaya]]<br />(code: <code>szy</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ T |- | [[:ta:User:PK2|User page]] in [[:en:Tamil language|Tamil]]<br />(code: <code>ta</code>) | [[:tay:User:PK2|User page]] in [[:en:Atayal language|Atayal]]<br />(code: <code>tay</code>) | [[:tcy:User:PK2|User page]] in [[:en:Tulu language|Tulu]]<br />(code: <code>tcy</code>) | [[:tdd:User:PK2|User page]] in [[:en:Tai Nuea language|Tai Nuea]]<br />(code: <code>tdd</code>) | [[:te:User:PK2|User page]] in [[:en:Telugu language|Telugu]]<br />(code: <code>te</code>) | [[:tet:User:PK2|User page]] in [[:en:Tetum language|Tetum]]<br />(code: <code>tet</code>) | [[:tg:User:PK2|User page]] in [[:en:Tajik language|Tajik]]<br />(code: <code>tg</code>) | [[:th:User:PK2|User page]] in [[:en:Thai language|Thai]]<br />(code: <code>th</code>) | [[:ti:User:PK2|User page]] in [[:en:Tigrinya language|Tigrinya]]<br />(code: <code>ti</code>) | [[:tig:User:PK2|User page]] in [[:en:Tigre language|Tigre]]<br />(code: <code>tig</code>) | [[:tk:User:PK2|User page]] in [[:en:Turkmen language|Turkmen]]<br />(code: <code>tk</code>) | [[:tl:User:PK2|User page]] in [[:en:Tagalog language|Tagalog]]<br />(code: <code>tl</code>) | [[:tly:User:PK2|User page]] in [[:en:Talysh language|Talysh]]<br />(code: <code>tly</code>) |- | [[:tn:User:PK2|User page]] in [[:en:Tswana language|Tswana]]<br />(code: <code>tn</code>) | [[:to:User:PK2|User page]] in [[:en:Tongan language|Tongan]]<br />(code: <code>to</code>) | [[:tok:User:PK2|User page]] in [[:en:Toki Pona|Toki Pona]]<br />(code: <code>tok</code>) | [[:tpi:User:PK2|User page]] in [[:en:Tok Pisin|Tok Pisin]]<br />(code: <code>tpi</code>) | [[:tr:User:PK2|User page]] in [[:en:Turkish language|Turkish]]<br />(code: <code>tr</code>) | [[:trv:User:PK2|User page]] in [[:en:Seediq language|Seediq]]<br />(code: <code>trv</code>) | [[:ts:User:PK2|User page]] in [[:en:Tsonga language|Tsonga]]<br />(code: <code>ts</code>) | [[:tt:User:PK2|User page]] in [[:en:Tatar language|Tatar]]<br />(code: <code>tt</code>) | [[:tum:User:PK2|User page]] in [[:en:Tumbuka language|Tumbuka]]<br />(code: <code>tum</code>) | [[:tw:User:PK2|User page]] in [[:en:Akan language|Akan]] (Twi)<br />(code: <code>tw</code>) | [[:ty:User:PK2|User page]] in [[:en:Tahitian language|Tahitian]]<br />(code: <code>ty</code>) | [[:tyv:User:PK2|User page]] in [[:en:Tuvan language|Tuvan]]<br />(code: <code>tyv</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ U |- | [[:udm:User:PK2|User page]] in [[:en:Udmurt language|Udmurt]]<br />(code: <code>udm</code>) | [[:ug:User:PK2|User page]] in [[:en:Uyghur language|Uyghur]]<br />(code: <code>ug</code>) | [[:uk:User:PK2|User page]] in [[:en:Ukrainian language|Ukrainian]]<br />(code: <code>uk</code>) | [[:ur:User:PK2|User page]] in [[:en:Urdu|Urdu]]<br />(code: <code>ur</code>) | [[:uz:User:PK2|User page]] in [[:en:Uzbek language|Uzbek]]<br />(code: <code>uz</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ V |- | [[:ve:User:PK2|User page]] in [[:en:Venda language|Venda]]<br />(code: <code>ve</code>) | [[:vec:User:PK2|User page]] in [[:en:Venetian language|Venetian]]<br />(code: <code>vec</code>) | [[:vep:User:PK2|User page]] in [[:en:Veps language|Veps]]<br />(code: <code>vep</code>) | [[:vi:User:PK2|User page]] in [[:en:Vietnamese language|Vietnamese]]<br />(code: <code>vi</code>) | [[:vls:User:PK2|User page]] in [[:en:West Flemish|West Flemish]]<br />(code: <code>vls</code>) | [[:vo:User:PK2|User page]] in [[:en:Volapük|Volapük]]<br />(code: <code>vo</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ W |- | [[:wa:User:PK2|User page]] in [[:en:Walloon language|Walloon]]<br />(code: <code>wa</code>) | [[:war:User:PK2|User page]] in [[:en:Waray language|Waray]]<br />(code: <code>war</code>) | [[:wo:User:PK2|User page]] in [[:en:Wolof language|Wolof]]<br />(code: <code>wo</code>) | [[:wuu:User:PK2|User page]] in [[:en:Wu Chinese|Wu Chinese]]<br />(code: <code>wuu</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ X |- | [[:xal:User:PK2|User page]] in [[:en:Oirat language|Oirat]] ([[:en:Kalmyk Oirat|Kalmyk Oirat]])<br />(code: <code>xal</code>) | [[:xh:User:PK2|User page]] in [[:en:Xhosa language|Xhosa]]<br />(code: <code>xh</code>) | [[:xmf:User:PK2|User page]] in [[:en:Mingrelian language|Mingrelian]]<br />(code: <code>xmf</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ Y |- | [[:yi:User:PK2|User page]] in [[:en:Yiddish|Yiddish]]<br />(code: <code>yi</code>) | [[:yo:User:PK2|User page]] in [[:en:Yoruba language|Yoruba]]<br />(code: <code>yo</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ Z |- | [[:za:User:PK2|User page]] in [[:en:Zhuang languages|Zhuang]] ([[:en:Standard Zhuang|Standard Zhuang]])<br />(code: <code>za</code>) | [[:zea:User:PK2|User page]] in [[:en:Zeelandic|Zeelandic]]<br />(code: <code>zea</code>) | [[:zgh:User:PK2|User page]] in [[:en:Standard Moroccan Amazigh|Standard Moroccan Amazigh]]<br />(code: <code>zgh</code>) | [[:zh:User:PK2|User page]] in [[:en:Chinese language|Chinese]] ([[:en:Mandarin Chinese|Mandarin Chinese]])<br />(code: <code>zh</code>) | [[:zh-classical:User:PK2|User page]] in [[:en:Classical Chinese|Classical Chinese]]<br />(code: <code>zh-classical</code>) | [[:zh-min-nan:User:PK2|User page]] in [[:en:Southern Min|Southern Min]]<br />(code: <code>zh-min-nan</code>) | [[:zh-yue:User:PK2|User page]] in [[:en:Cantonese|Cantonese]]<br />(code: <code>zh-yue</code>) | [[:zu:User:PK2|User page]] in [[:en:Zulu language|Zulu]]<br />(code: <code>zu</code>) |} dud3tixug1qffje4pl8q76cccmmhg8l Teddy Osei 0 11331 61616 61594 2026-05-21T22:40:15Z Wonder Genya 16309 yeye 61616 wikitext text/x-wiki   '''Francis Osei''' (17 Dzome 1935 – 14 Dzove 2025), si woyɔna be '''Teddy Osei''', nye Ghana hadzila si nye saxophone kpẽkula, Ʋuƒola kple hadzila, eye wonyae nyuie be enye ŋgɔnɔla na Afro-pop haƒoha si nye Osibisa, si woɖo le ƒe 1969. Wodzi le Kumasi, Osei nya haƒonuwo esime wògakpɔtɔ nye ɖevi. Edze saxophone kpẽkuku gɔme esime wònɔ agbagba dzem be yeaɖo haƒoha aɖe kple ye xɔlɔ̃ siwo le kɔledzi le ƒutadu si nye Sekondi me . Esi wòwu kɔledzi nu la, ewɔ dɔ abe xɔtuɖaŋudɔwɔla ene ƒe ɖeka hafi ɖo haƒoha aɖe si woyɔna be "The Comets." Comets-ha la xɔ ŋkɔ ɣeyiɣi kpui aɖe hafi Osei zɔ mɔ yi London le ƒe 1962 me. Exɔ gakpekpeɖeŋu tso Ghana dziɖuɖua gbɔ be yeasrɔ̃ nu le hadzidzi kple fefewɔwɔ suku aɖe si nye ame ŋutɔ tɔ me ƒe etɔ̃, hafi dziɖuɖu ƒe tɔtrɔ le Ghana zi edzi wòdzo. Le ƒe 1969 me la, eɖo Osibisa kpe ɖe hadzila bubu geɖewo ŋu. Hadziha sia gakpɔtɔ xɔ ŋkɔ vaseɖe ƒe 1970-awo me, hafi wòkpɔ eƒe ɖiɖi, togbɔ be eyia dzi le ha dzim vaɖo egbe hã. == Nu si de megbe == Wodzi Osei le Kumasi, si nye Ashanti nuto si le Gold Coast (si nye Ghana fifia) ƒe fiadu. Esi wodzii la, edzilawo, amesiwo nye Roma Katolikotɔwo, tsɔ nyɔnyrɔ ŋkɔ nɛ be "Francis" . Eyae nye vi adre siwo nɔ ƒomea me la dometɔ evelia. Womenya ŋkeke si dzi wodzii o le esi nuŋlɔɖi aɖeke menɔ Ghana ɣemaɣi o ta; dadaa bu akɔnta emegbe be wodzii le Dzome ƒe 1935 me. <ref name="Aniagolu 2004" /> Le ɖekawɔwɔ me kple eƒe ƒomea ƒe kɔnyinyi la, wotsɔ ƒomeŋkɔ vovovo na ɖevi ɖesiaɖe. Wotsɔ Ashanti-fia Asantehene Osei Tutu ƒe ŋkɔ na Teddy Osei . <ref name="Aniagolu 2004" /> Osei fofoa nye hadzila si lɔ̃a kpẽkuku le sɔlemehadziha si le nutoa me me, si wɔe be wòna Osei kpɔ hadzidzi esime wògakpɔtɔ nye ɖekakpui. <ref name="Aniagolu 2004" /> Eƒe sukunufialae na wònya dekɔnu haƒonuwo, eye wòƒoa bass-kpẽ le sukuha me. Edea Ashanti fiasã hã enuenu, afisi wòsrɔ̃a dukɔmevihawo tso hadzila siwo va srãnɛ kpɔ gbɔ ɣeaɖewoɣi. <ref name="Aniagolu 2004" /> Esi Osei wu do ŋgɔ na sukudede nu la, woŋlɔ ŋkɔ nɛ ɖe Katoliko mawunyadɔgbedesuku aɖe me, afisi wòto hehe sesẽ aɖe me le. Egblɔ emegbe be yevɔ̃na na nufiala siwo le afima wu ame bubu ɖesiaɖe le yeƒe agbe me. <ref name="Aniagolu 2004" /> Eva zu kamedefefewɔla xɔŋkɔ aɖe le sukua me, eye wòva zu vɔsamlekpui dzi ŋutsuvi hã . <ref name="Aniagolu 2004" /> == Hadzidzi Dɔwɔɖui ƒe Gɔmedzedze == Esime wònɔ kɔledzi la, edze agbagba be yeaƒo hadziha aɖe nu ƒu kpe ɖe exɔlɔ̃ aɖewo ŋu. Le Osei ƒe nya nu la, ɖeko wòdze saŋkuƒoƒo gɔme le esi amesi tsɔ eɖokui na be yeaƒo haƒonu ma la medea hehesrɔ̃srɔ̃ ƒe o ta. Eyi edzi nɔ saŋkuƒoƒo fiam eɖokui, enɔ to ɖom jazz hadzilawo ƒe haƒoƒo siwo wolé ɖe mɔ̃ dzi eye wònɔ ha ƒom kpe ɖe haƒoƒoa ŋu. Esi wòdze dɔwɔwɔ gɔme abe ŋkutsala ene vɔ la, ewɔ ha aɖe si nye dɔnyala ƒe akpa aɖe kpe ɖe nɔviaŋutsu kple xɔlɔ̃ aɖewo. == Etsoƒewo == # "[http://www.donaldclarkemusicbox.com/encyclopedia/detail.php?s=2700 Osibisa]". ''Donald Clark's Encyclopedia of Popular Music''. Retrieved 8 May 2015. # Aniagolu, Charles (2004). ''[https://books.google.com.gh/books?id=N-A3Uhb20xsC&redir_esc=y Osibisa: Living in the State of Happy Vibes and Criss Cross Rhythms]''. Trafford Publishing. [[:en:ISBN|ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/9781412021067|9781412021067]]</bdi>. Retrieved 8 May 2015. # Williams, Richard; Welch, Chris (1 July 1972). "Melody Maker Band Breakdown: Teddy Osei". ''Melody Maker'' (1). # "[https://3news.com/showbiz/ghanaian-music-legend-teddy-osei-of-osibisa-passes-away-at-89 Ghanaian music legend Teddy Osei of Osibisa passes away at 88]". 3News. 14 January 2025. Retrieved 14 January 2025. # Collins, John (October 1989). "The Early History of West African Highlife Music". ''Popular Music''. '''8''' (3): 221–230. [[:en:Digital_object_identifier|doi:]][https://www.cambridge.org/core/journals/popular-music/article/abs/early-history-of-west-african-highlife-music/7F7BCD547E98493360371B805687D34D 10.1017/s0261143000003524]. [[:en:JSTOR#Content|JSTOR]] [https://www.jstor.org/stable/931273 931273]. # Greenfield, Robert (2009). ''[https://books.google.com.gh/books?id=bTNi5p_csCIC&redir_esc=y A Day in the Life: One Family, the Beautiful People, and the End of the Sixties]''. Da Capo Press. pp. 157–158. [[:en:ISBN|ISBN]] <bdi>[./Https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9780786748006 9780786748006]</bdi>. Retrieved 9 May 2015. # "[http://www.allmusic.com/artist/osibisa-mn0000492611/biography Osibisa Biography]". ''AllMusic''. Retrieved 14 May 2015. == Kadodo siwo tso egodo == * [https://www.discogs.com/artist/Teddy+Osei Teddy Osei] diskografi ƒe nɔnɔmetata le [[:en:Discogs|Discogs]] * [[imdbname:2934099|Teddy Osei]] le [[:en:IMDb|IMDb]] [[Category:Osibisa kametiwo]] [[Category:Hadzilawo tso kumasi]] [[Category:Ghanavi roman katolikoviwo]] [[Category:Ghanavi highlife hadzilawo]] [[Category:21st-ƒe Alafa Ghana ŋtsu hadzilawo]] [[Category:20th-ƒe Alafa Ghana ŋtsu hadzilawo]] [[Category:2025 kuwo]] [[Category:1935 vidzidziwo]] [[Category:Ghanavi zɔmɔ yi England]] opvw1hrm6xmarsh8mxcvbv5lwoited3 61617 61616 2026-05-21T23:35:36Z Wonder Genya 16309 Nuvii ade ko 61617 wikitext text/x-wiki {{Databox | name = Teddy Osei | image = Osibisa (cropped).jpg | caption = Osei performing with Osibisa in 2008 | image_size = 225 | birth_name = Francis Osei | birth_date = 17 December 1935 | birth_place = [[Kumasi]], [[Ashanti (Crown Colony)|Ashanti]], [[Gold Coast (region)|Gold Coast]] (now Ghana) | death_date = {{death date and age|2025|01|14|1935|12|1|df=y}} | death_place = London, England | instrument = Saxophone, flute, drums, vocals<ref name=musicbox>{{cite web|title=Osibisa|url=http://www.donaldclarkemusicbox.com/encyclopedia/detail.php?s=2700|website=Donald Clark's Encyclopedia of Popular Music|accessdate=8 May 2015}}</ref> | genre = [[Afro pop music|Afro-pop]] | occupation = Musician | years_active = 1969–2025 | label = | associated_acts = [[Osibisa]] | website = [http://www.osibisa.co.uk/ osibisa.co.uk] }}   '''Francis Osei''' (17 Dzome 1935 – 14 Dzove 2025), si woyɔna be '''Teddy Osei''', nye Ghana hadzila si nye saxophone kpẽkula, Ʋuƒola kple hadzila, eye wonyae nyuie be enye ŋgɔnɔla na Afro-pop haƒoha si nye Osibisa, si woɖo le ƒe 1969. Wodzi le Kumasi, Osei nya haƒonuwo esime wògakpɔtɔ nye ɖevi. Edze saxophone kpẽkuku gɔme esime wònɔ agbagba dzem be yeaɖo haƒoha aɖe kple ye xɔlɔ̃ siwo le kɔledzi le ƒutadu si nye Sekondi me . Esi wòwu kɔledzi nu la, ewɔ dɔ abe xɔtuɖaŋudɔwɔla ene ƒe ɖeka hafi ɖo haƒoha aɖe si woyɔna be "The Comets." Comets-ha la xɔ ŋkɔ ɣeyiɣi kpui aɖe hafi Osei zɔ mɔ yi London le ƒe 1962 me. Exɔ gakpekpeɖeŋu tso Ghana dziɖuɖua gbɔ be yeasrɔ̃ nu le hadzidzi kple fefewɔwɔ suku aɖe si nye ame ŋutɔ tɔ me ƒe etɔ̃, hafi dziɖuɖu ƒe tɔtrɔ le Ghana zi edzi wòdzo. Le ƒe 1969 me la, eɖo Osibisa kpe ɖe hadzila bubu geɖewo ŋu. Hadziha sia gakpɔtɔ xɔ ŋkɔ vaseɖe ƒe 1970-awo me, hafi wòkpɔ eƒe ɖiɖi, togbɔ be eyia dzi le ha dzim vaɖo egbe hã. == Nu si de megbe == Wodzi Osei le Kumasi, si nye Ashanti nuto si le Gold Coast (si nye Ghana fifia) ƒe fiadu. Esi wodzii la, edzilawo, amesiwo nye Roma Katolikotɔwo, tsɔ nyɔnyrɔ ŋkɔ nɛ be "Francis" . Eyae nye vi adre siwo nɔ ƒomea me la dometɔ evelia. Womenya ŋkeke si dzi wodzii o le esi nuŋlɔɖi aɖeke menɔ Ghana ɣemaɣi o ta; dadaa bu akɔnta emegbe be wodzii le Dzome ƒe 1935 me. <ref name="Aniagolu 2004" /> Le ɖekawɔwɔ me kple eƒe ƒomea ƒe kɔnyinyi la, wotsɔ ƒomeŋkɔ vovovo na ɖevi ɖesiaɖe. Wotsɔ Ashanti-fia Asantehene Osei Tutu ƒe ŋkɔ na Teddy Osei . <ref name="Aniagolu 2004" /> Osei fofoa nye hadzila si lɔ̃a kpẽkuku le sɔlemehadziha si le nutoa me me, si wɔe be wòna Osei kpɔ hadzidzi esime wògakpɔtɔ nye ɖekakpui. <ref name="Aniagolu 2004" /> Eƒe sukunufialae na wònya dekɔnu haƒonuwo, eye wòƒoa bass-kpẽ le sukuha me. Edea Ashanti fiasã hã enuenu, afisi wòsrɔ̃a dukɔmevihawo tso hadzila siwo va srãnɛ kpɔ gbɔ ɣeaɖewoɣi. <ref name="Aniagolu 2004" /> Esi Osei wu do ŋgɔ na sukudede nu la, woŋlɔ ŋkɔ nɛ ɖe Katoliko mawunyadɔgbedesuku aɖe me, afisi wòto hehe sesẽ aɖe me le. Egblɔ emegbe be yevɔ̃na na nufiala siwo le afima wu ame bubu ɖesiaɖe le yeƒe agbe me. <ref name="Aniagolu 2004" /> Eva zu kamedefefewɔla xɔŋkɔ aɖe le sukua me, eye wòva zu vɔsamlekpui dzi ŋutsuvi hã . <ref name="Aniagolu 2004" /> == Hadzidzi Dɔwɔɖui ƒe Gɔmedzedze == Esime wònɔ kɔledzi la, edze agbagba be yeaƒo hadziha aɖe nu ƒu kpe ɖe exɔlɔ̃ aɖewo ŋu. Le Osei ƒe nya nu la, ɖeko wòdze saxophone la ƒoƒo gɔme elabena ame si tsɔ eɖokui na be yeaƒo dɔwɔnu ma la medea mede dzadzraɖoa o. Eyi edzi nɔ saxophone la fiam eɖokui, eye wònɔ to ɖom jazz hadzilawo ƒe nuŋlɔɖiwo henɔ fefem kpe ɖe haƒoƒoa ŋu. [3] Esi wòdze dɔwɔwɔ gɔme abe ŋkutsala ene vɔ la, ewɔ ha aɖe si nye dɔnyala ƒe akpa aɖe kpe ɖe nɔviaŋutsu kple exɔlɔ̃ aɖewo ŋu. Woyɔ haƒoha sia be "Comets," eye wòkpɔ dzidzedze le Ghana, eye wòlé haƒoƒo kple Philips West Africa heƒo ha na radio dzi wɔna aɖe. [3] Woƒe hadzidziwo tso "Highlife" gbɔ, si nye haƒoƒo ƒomevi aɖe si woɖe tso Europa kple Afrika ƒe ŋusẽkpɔɖeamedziwo ƒe tsakatsaka me. [3] Le ƒe 1962 me la, Osei zɔ mɔ yi London, eye wògblẽ Ɣletivimefakakaawo ɖi. Esi wòzã eƒe ga ɖe mɔzɔzɔ ŋu ta la, enɔ exɔlɔ̃ aɖewo gbɔ le London, eye wòwɔ dɔ abe nuɖuɖuklɔla ene ƒe ɖeka. Emegbe ebia gakpekpeɖeŋu tso Ghana dziɖuɖua gbɔ eye wòxɔe, si na wòte ŋu de haƒoƒo kple drama suku aɖe si menye ame ŋutɔ tɔ o ƒe etɔ̃ sɔŋ. [3] Gake woɖe asi le eƒe gakpekpeɖeŋu ŋu esi woɖe Kwame Nkrumah le Ghana ƒe amedzidzedze si dzɔ le ƒe 1966 me la me vɔ megbe. Osei wɔ ɖeka kple sukuvi bubu geɖe siwo hã bu woƒe ɖoƒewo eye wodze luʋɔ hadzidzi ƒoƒo gɔme le teƒe vovovowo le Europa godoo. [3] Ƒuƒoƒoa xɔ ame siwo kplɔe ɖo le Switzerland, eye wotsɔ ŋkɔ na wo ɖokui be "Cat ƒe Paw". Le ɣeyiɣi sia me la, eƒe hameviwo dometɔ aɖewoe nye Sol Amarfio kple Osei nɔviŋutsu Mac Tontoh, siwo ava nye Osibisa me tɔ evea siaa. Gake ƒuƒoƒoa trɔ yi Eŋlisiawo mlɔeba, eye wova di ganyawo ƒe nɔnɔme si anɔ anyi ɖaa wu. [3] == Osibisa == Nyatakaka bubuwo: [./Https://en.wikipedia.org/wiki/Osibisa Osibisa] [[File:Osibisa.jpg|thumb|right|220px|alt=Picture of live band|[[Osibisa]] at a concert]] Le ƒe 1969 me la, Osei, Amarfio, kple Mac Tontoh va kpe ta kple hadzila bubu siwo le London siwo wonya tsã be yewoaɖo [./Https://en.wikipedia.org/wiki/Osibisa Osibisa.] Ha yeyea xɔ ŋkɔ tso osibeisaaba, si nye ŋkɔ si wotsɔ na hadzidzi ƒe atsyã si nye hadzidzi "palm-wine" kple Fantetɔƒodela ƒe dekɔnu hadzidziwo ƒe tsakatsaka. [5] Le eƒe gɔmedzedze la, dɔwɔla alo dɔdzikpɔla menɔ Osibasa si o. Haƒohaa ƒo bɔl le psychedelic teƒewo le London godoo esime wònɔ agbagba dzem be yeadi ga kple dɔdzikpɔkpɔ ƒe kpekpeɖeŋu, eye mlɔeba Gerry kple Lillian Bron siwo le Bronze Music Management va xɔe. [6] Le ɣeyiɣi sia me la Osei ƒo saŋku kple Afrika kpẽwo kpakple saxophone. [6]The Bron’s te ŋu wɔ nubabla kple MCA Records kple kpekpeɖeŋu tso Stevie Wonder si de dzi ƒo na ame aɖe si nye haƒohaa ƒe alɔdzedɔwɔƒea ƒe amedzro gbãtɔ gbɔ. Asidede agbalẽ te kple MCA hena albɔmɔ̃ geɖe ƒe nubabla le xexeame katã si me ɖekakpui Tony Visconti hã nɔ le haƒogbalẽ eve gbãtɔawo wɔlawo ƒe zimenɔla me, haƒohaa va kpɔ dzidzedze enumake, emegbe wowɔ ha geɖe siwo ɖo Britaintɔwo ƒe ewo gbãtɔwo gbɔ. [2] Woxɔ ŋkɔ wu ne wole fefem le agbe. Le ƒe 1970 ƒeawo ƒe nuwuwu lɔƒo la, woƒo bɔl le dukɔwo dome tsaɖiɖi geɖe me yi India, Japan, Australia, New Zealand kple Afrika dukɔ geɖe me. [2] Le ƒe 1980 me la, haƒohaa ƒo bɔl le kɔnsɛt aɖe me tsɔ ɖu Zimbabwe ƒe ɖokuisinɔnɔ ƒe azã. Gake kaka ƒe 1980 ƒeawo ƒe domedome naɖo la, eva te amewo ƒe lɔlɔ̃nu vie gake egaxɔ ŋkɔ le India kple anyigbamama bubuwo me. Hamea me tɔwo ƒe tɔtrɔ bɔ ɖe haƒohaa me, togbɔ be Osei yi edzi wɔa dɔ ɣesiaɣi hã. [2] Togbɔ be amewo ƒe lɔlɔ̃ dzi ɖe kpɔtɔ hã la, Osibasa yi edzi le ha wɔm hele nuŋlɔɖiwo ŋlɔm egbea. Etsɔe sɔ kple wo nɔewo. == Etsoƒewo == # "[http://www.donaldclarkemusicbox.com/encyclopedia/detail.php?s=2700 Osibisa]". ''Donald Clark's Encyclopedia of Popular Music''. Retrieved 8 May 2015. # Aniagolu, Charles (2004). ''[https://books.google.com.gh/books?id=N-A3Uhb20xsC&redir_esc=y Osibisa: Living in the State of Happy Vibes and Criss Cross Rhythms]''. Trafford Publishing. [[:en:ISBN|ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/9781412021067|9781412021067]]</bdi>. Retrieved 8 May 2015. # Williams, Richard; Welch, Chris (1 July 1972). "Melody Maker Band Breakdown: Teddy Osei". ''Melody Maker'' (1). # "[https://3news.com/showbiz/ghanaian-music-legend-teddy-osei-of-osibisa-passes-away-at-89 Ghanaian music legend Teddy Osei of Osibisa passes away at 88]". 3News. 14 January 2025. Retrieved 14 January 2025. # Collins, John (October 1989). "The Early History of West African Highlife Music". ''Popular Music''. '''8''' (3): 221–230. [[:en:Digital_object_identifier|doi:]][https://www.cambridge.org/core/journals/popular-music/article/abs/early-history-of-west-african-highlife-music/7F7BCD547E98493360371B805687D34D 10.1017/s0261143000003524]. [[:en:JSTOR#Content|JSTOR]] [https://www.jstor.org/stable/931273 931273]. # Greenfield, Robert (2009). ''[https://books.google.com.gh/books?id=bTNi5p_csCIC&redir_esc=y A Day in the Life: One Family, the Beautiful People, and the End of the Sixties]''. Da Capo Press. pp. 157–158. [[:en:ISBN|ISBN]] <bdi>[./Https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9780786748006 9780786748006]</bdi>. Retrieved 9 May 2015. # "[http://www.allmusic.com/artist/osibisa-mn0000492611/biography Osibisa Biography]". ''AllMusic''. Retrieved 14 May 2015. == Kadodo siwo tso egodo == * [https://www.discogs.com/artist/Teddy+Osei Teddy Osei] diskografi ƒe nɔnɔmetata le [[:en:Discogs|Discogs]] * [[imdbname:2934099|Teddy Osei]] le [[:en:IMDb|IMDb]] [[Category:Osibisa kametiwo]] [[Category:Hadzilawo tso kumasi]] [[Category:Ghanavi roman katolikoviwo]] [[Category:Ghanavi highlife hadzilawo]] [[Category:21st-ƒe Alafa Ghana ŋtsu hadzilawo]] [[Category:20th-ƒe Alafa Ghana ŋtsu hadzilawo]] [[Category:2025 kuwo]] [[Category:1935 vidzidziwo]] [[Category:Ghanavi zɔmɔ yi England]] ivzkogeqpobf82pg6rn3fcxgteniuq6 61618 61617 2026-05-21T23:38:33Z Wonder Genya 16309 Osibisa 61618 wikitext text/x-wiki {{Databox | name = Teddy Osei | image = Osibisa (cropped).jpg | caption = Osei performing with Osibisa in 2008 | image_size = 225 | birth_name = Francis Osei | birth_date = 17 December 1935 | birth_place = [[Kumasi]], [[Ashanti (Crown Colony)|Ashanti]], [[Gold Coast (region)|Gold Coast]] (now Ghana) | death_date = {{death date and age|2025|01|14|1935|12|1|df=y}} | death_place = London, England | instrument = Saxophone, flute, drums, vocals<ref name=musicbox>{{cite web|title=Osibisa|url=http://www.donaldclarkemusicbox.com/encyclopedia/detail.php?s=2700|website=Donald Clark's Encyclopedia of Popular Music|accessdate=8 May 2015}}</ref> | genre = [[Afro pop music|Afro-pop]] | occupation = Musician | years_active = 1969–2025 | label = | associated_acts = [[Osibisa]] | website = [http://www.osibisa.co.uk/ osibisa.co.uk] }}   '''Francis Osei''' (17 Dzome 1935 – 14 Dzove 2025), si woyɔna be '''Teddy Osei''', nye Ghana hadzila si nye saxophone kpẽkula, Ʋuƒola kple hadzila, eye wonyae nyuie be enye ŋgɔnɔla na Afro-pop haƒoha si nye Osibisa, si woɖo le ƒe 1969. Wodzi le Kumasi, Osei nya haƒonuwo esime wògakpɔtɔ nye ɖevi. Edze saxophone kpẽkuku gɔme esime wònɔ agbagba dzem be yeaɖo haƒoha aɖe kple ye xɔlɔ̃ siwo le kɔledzi le ƒutadu si nye Sekondi me . Esi wòwu kɔledzi nu la, ewɔ dɔ abe xɔtuɖaŋudɔwɔla ene ƒe ɖeka hafi ɖo haƒoha aɖe si woyɔna be "The Comets." Comets-ha la xɔ ŋkɔ ɣeyiɣi kpui aɖe hafi Osei zɔ mɔ yi London le ƒe 1962 me. Exɔ gakpekpeɖeŋu tso Ghana dziɖuɖua gbɔ be yeasrɔ̃ nu le hadzidzi kple fefewɔwɔ suku aɖe si nye ame ŋutɔ tɔ me ƒe etɔ̃, hafi dziɖuɖu ƒe tɔtrɔ le Ghana zi edzi wòdzo. Le ƒe 1969 me la, eɖo Osibisa kpe ɖe hadzila bubu geɖewo ŋu. Hadziha sia gakpɔtɔ xɔ ŋkɔ vaseɖe ƒe 1970-awo me, hafi wòkpɔ eƒe ɖiɖi, togbɔ be eyia dzi le ha dzim vaɖo egbe hã. == Nu si de megbe == Wodzi Osei le Kumasi, si nye Ashanti nuto si le Gold Coast (si nye Ghana fifia) ƒe fiadu. Esi wodzii la, edzilawo, amesiwo nye Roma Katolikotɔwo, tsɔ nyɔnyrɔ ŋkɔ nɛ be "Francis" . Eyae nye vi adre siwo nɔ ƒomea me la dometɔ evelia. Womenya ŋkeke si dzi wodzii o le esi nuŋlɔɖi aɖeke menɔ Ghana ɣemaɣi o ta; dadaa bu akɔnta emegbe be wodzii le Dzome ƒe 1935 me. <ref name="Aniagolu 2004" /> Le ɖekawɔwɔ me kple eƒe ƒomea ƒe kɔnyinyi la, wotsɔ ƒomeŋkɔ vovovo na ɖevi ɖesiaɖe. Wotsɔ Ashanti-fia Asantehene Osei Tutu ƒe ŋkɔ na Teddy Osei . <ref name="Aniagolu 2004" /> Osei fofoa nye hadzila si lɔ̃a kpẽkuku le sɔlemehadziha si le nutoa me me, si wɔe be wòna Osei kpɔ hadzidzi esime wògakpɔtɔ nye ɖekakpui. <ref name="Aniagolu 2004" /> Eƒe sukunufialae na wònya dekɔnu haƒonuwo, eye wòƒoa bass-kpẽ le sukuha me. Edea Ashanti fiasã hã enuenu, afisi wòsrɔ̃a dukɔmevihawo tso hadzila siwo va srãnɛ kpɔ gbɔ ɣeaɖewoɣi. <ref name="Aniagolu 2004" /> Esi Osei wu do ŋgɔ na sukudede nu la, woŋlɔ ŋkɔ nɛ ɖe Katoliko mawunyadɔgbedesuku aɖe me, afisi wòto hehe sesẽ aɖe me le. Egblɔ emegbe be yevɔ̃na na nufiala siwo le afima wu ame bubu ɖesiaɖe le yeƒe agbe me. <ref name="Aniagolu 2004" /> Eva zu kamedefefewɔla xɔŋkɔ aɖe le sukua me, eye wòva zu vɔsamlekpui dzi ŋutsuvi hã . <ref name="Aniagolu 2004" /> == Hadzidzi Dɔwɔɖui ƒe Gɔmedzedze == Esime wònɔ kɔledzi la, edze agbagba be yeaƒo hadziha aɖe nu ƒu kpe ɖe exɔlɔ̃ aɖewo ŋu. Le Osei ƒe nya nu la, ɖeko wòdze saxophone la ƒoƒo gɔme elabena ame si tsɔ eɖokui na be yeaƒo dɔwɔnu ma la medea mede dzadzraɖoa o. Eyi edzi nɔ saxophone la fiam eɖokui, eye wònɔ to ɖom jazz hadzilawo ƒe nuŋlɔɖiwo henɔ fefem kpe ɖe haƒoƒoa ŋu. [3] Esi wòdze dɔwɔwɔ gɔme abe ŋkutsala ene vɔ la, ewɔ ha aɖe si nye dɔnyala ƒe akpa aɖe kpe ɖe nɔviaŋutsu kple exɔlɔ̃ aɖewo ŋu. Woyɔ haƒoha sia be "Comets," eye wòkpɔ dzidzedze le Ghana, eye wòlé haƒoƒo kple Philips West Africa heƒo ha na radio dzi wɔna aɖe. [3] Woƒe hadzidziwo tso "Highlife" gbɔ, si nye haƒoƒo ƒomevi aɖe si woɖe tso Europa kple Afrika ƒe ŋusẽkpɔɖeamedziwo ƒe tsakatsaka me. [3] Le ƒe 1962 me la, Osei zɔ mɔ yi London, eye wògblẽ Ɣletivimefakakaawo ɖi. Esi wòzã eƒe ga ɖe mɔzɔzɔ ŋu ta la, enɔ exɔlɔ̃ aɖewo gbɔ le London, eye wòwɔ dɔ abe nuɖuɖuklɔla ene ƒe ɖeka. Emegbe ebia gakpekpeɖeŋu tso Ghana dziɖuɖua gbɔ eye wòxɔe, si na wòte ŋu de haƒoƒo kple drama suku aɖe si menye ame ŋutɔ tɔ o ƒe etɔ̃ sɔŋ. [3] Gake woɖe asi le eƒe gakpekpeɖeŋu ŋu esi woɖe Kwame Nkrumah le Ghana ƒe amedzidzedze si dzɔ le ƒe 1966 me la me vɔ megbe. Osei wɔ ɖeka kple sukuvi bubu geɖe siwo hã bu woƒe ɖoƒewo eye wodze luʋɔ hadzidzi ƒoƒo gɔme le teƒe vovovowo le Europa godoo. [3] Ƒuƒoƒoa xɔ ame siwo kplɔe ɖo le Switzerland, eye wotsɔ ŋkɔ na wo ɖokui be "Cat ƒe Paw". Le ɣeyiɣi sia me la, eƒe hameviwo dometɔ aɖewoe nye Sol Amarfio kple Osei nɔviŋutsu Mac Tontoh, siwo ava nye Osibisa me tɔ evea siaa. Gake ƒuƒoƒoa trɔ yi Eŋlisiawo mlɔeba, eye wova di ganyawo ƒe nɔnɔme si anɔ anyi ɖaa wu. [3] == Osibisa == Nyatakaka bubuwo: Osibisa [[File:Osibisa.jpg|thumb|right|220px|alt=Picture of live band|[[Osibisa]] at a concert]] Le ƒe 1969 me la, Osei, Amarfio, kple Mac Tontoh va kpe ta kple hadzila bubu siwo le London siwo wonya tsã be yewoaɖo Osibisa. Ha yeyea xɔ ŋkɔ tso osibeisaaba, si nye ŋkɔ si wotsɔ na hadzidzi ƒe atsyã si nye hadzidzi "palm-wine" kple Fantetɔƒodela ƒe dekɔnu hadzidziwo ƒe tsakatsaka. [5] Le eƒe gɔmedzedze la, dɔwɔla alo dɔdzikpɔla menɔ Osibasa si o. Haƒohaa ƒo bɔl le psychedelic teƒewo le London godoo esime wònɔ agbagba dzem be yeadi ga kple dɔdzikpɔkpɔ ƒe kpekpeɖeŋu, eye mlɔeba Gerry kple Lillian Bron siwo le Bronze Music Management va xɔe. [6] Le ɣeyiɣi sia me la Osei ƒo saŋku kple Afrika kpẽwo kpakple saxophone. [6]The Bron’s te ŋu wɔ nubabla kple MCA Records kple kpekpeɖeŋu tso Stevie Wonder si de dzi ƒo na ame aɖe si nye haƒohaa ƒe alɔdzedɔwɔƒea ƒe amedzro gbãtɔ gbɔ. Asidede agbalẽ te kple MCA hena albɔmɔ̃ geɖe ƒe nubabla le xexeame katã si me ɖekakpui Tony Visconti hã nɔ le haƒogbalẽ eve gbãtɔawo wɔlawo ƒe zimenɔla me, haƒohaa va kpɔ dzidzedze enumake, emegbe wowɔ ha geɖe siwo ɖo Britaintɔwo ƒe ewo gbãtɔwo gbɔ. [2] Woxɔ ŋkɔ wu ne wole fefem le agbe. Le ƒe 1970 ƒeawo ƒe nuwuwu lɔƒo la, woƒo bɔl le dukɔwo dome tsaɖiɖi geɖe me yi India, Japan, Australia, New Zealand kple Afrika dukɔ geɖe me. [2] Le ƒe 1980 me la, haƒohaa ƒo bɔl le kɔnsɛt aɖe me tsɔ ɖu Zimbabwe ƒe ɖokuisinɔnɔ ƒe azã. Gake kaka ƒe 1980 ƒeawo ƒe domedome naɖo la, eva te amewo ƒe lɔlɔ̃nu vie gake egaxɔ ŋkɔ le India kple anyigbamama bubuwo me. Hamea me tɔwo ƒe tɔtrɔ bɔ ɖe haƒohaa me, togbɔ be Osei yi edzi wɔa dɔ ɣesiaɣi hã. [2] Togbɔ be amewo ƒe lɔlɔ̃ dzi ɖe kpɔtɔ hã la, Osibasa yi edzi le ha wɔm hele nuŋlɔɖiwo ŋlɔm egbea. Etsɔe sɔ kple wo nɔewo. == Etsoƒewo == # "[http://www.donaldclarkemusicbox.com/encyclopedia/detail.php?s=2700 Osibisa]". ''Donald Clark's Encyclopedia of Popular Music''. Retrieved 8 May 2015. # Aniagolu, Charles (2004). ''[https://books.google.com.gh/books?id=N-A3Uhb20xsC&redir_esc=y Osibisa: Living in the State of Happy Vibes and Criss Cross Rhythms]''. Trafford Publishing. [[:en:ISBN|ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/9781412021067|9781412021067]]</bdi>. Retrieved 8 May 2015. # Williams, Richard; Welch, Chris (1 July 1972). "Melody Maker Band Breakdown: Teddy Osei". ''Melody Maker'' (1). # "[https://3news.com/showbiz/ghanaian-music-legend-teddy-osei-of-osibisa-passes-away-at-89 Ghanaian music legend Teddy Osei of Osibisa passes away at 88]". 3News. 14 January 2025. Retrieved 14 January 2025. # Collins, John (October 1989). "The Early History of West African Highlife Music". ''Popular Music''. '''8''' (3): 221–230. [[:en:Digital_object_identifier|doi:]][https://www.cambridge.org/core/journals/popular-music/article/abs/early-history-of-west-african-highlife-music/7F7BCD547E98493360371B805687D34D 10.1017/s0261143000003524]. [[:en:JSTOR#Content|JSTOR]] [https://www.jstor.org/stable/931273 931273]. # Greenfield, Robert (2009). ''[https://books.google.com.gh/books?id=bTNi5p_csCIC&redir_esc=y A Day in the Life: One Family, the Beautiful People, and the End of the Sixties]''. Da Capo Press. pp. 157–158. [[:en:ISBN|ISBN]] <bdi>[./Https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9780786748006 9780786748006]</bdi>. Retrieved 9 May 2015. # "[http://www.allmusic.com/artist/osibisa-mn0000492611/biography Osibisa Biography]". ''AllMusic''. Retrieved 14 May 2015. == Kadodo siwo tso egodo == * [https://www.discogs.com/artist/Teddy+Osei Teddy Osei] diskografi ƒe nɔnɔmetata le [[:en:Discogs|Discogs]] * [[imdbname:2934099|Teddy Osei]] le [[:en:IMDb|IMDb]] [[Category:Osibisa kametiwo]] [[Category:Hadzilawo tso kumasi]] [[Category:Ghanavi roman katolikoviwo]] [[Category:Ghanavi highlife hadzilawo]] [[Category:21st-ƒe Alafa Ghana ŋtsu hadzilawo]] [[Category:20th-ƒe Alafa Ghana ŋtsu hadzilawo]] [[Category:2025 kuwo]] [[Category:1935 vidzidziwo]] [[Category:Ghanavi zɔmɔ yi England]] 8ujzwwchkkbudvi06lpcx3gzfs4tgju 61619 61618 2026-05-22T00:23:34Z Wonder Genya 16309 again 61619 wikitext text/x-wiki {{Databox | name = Teddy Osei | image = Osibisa (cropped).jpg | caption = Osei performing with Osibisa in 2008 | image_size = 225 | birth_name = Francis Osei | birth_date = 17 December 1935 | birth_place = [[Kumasi]], [[Ashanti (Crown Colony)|Ashanti]], [[Gold Coast (region)|Gold Coast]] (now Ghana) | death_date = {{death date and age|2025|01|14|1935|12|1|df=y}} | death_place = London, England | instrument = Saxophone, flute, drums, vocals<ref name=musicbox>{{cite web|title=Osibisa|url=http://www.donaldclarkemusicbox.com/encyclopedia/detail.php?s=2700|website=Donald Clark's Encyclopedia of Popular Music|accessdate=8 May 2015}}</ref> | genre = [[Afro pop music|Afro-pop]] | occupation = Musician | years_active = 1969–2025 | label = | associated_acts = [[Osibisa]] | website = [http://www.osibisa.co.uk/ osibisa.co.uk] }}   '''Francis Osei''' (17 Dzome 1935 – 14 Dzove 2025), si woyɔna be '''Teddy Osei''', nye Ghana hadzila si nye saxophone kpẽkula, Ʋuƒola kple hadzila, eye wonyae nyuie be enye ŋgɔnɔla na Afro-pop haƒoha si nye Osibisa, si woɖo le ƒe 1969. Wodzi le Kumasi, Osei nya haƒonuwo esime wògakpɔtɔ nye ɖevi. Edze saxophone kpẽkuku gɔme esime wònɔ agbagba dzem be yeaɖo haƒoha aɖe kple ye xɔlɔ̃ siwo le kɔledzi le ƒutadu si nye Sekondi me . Esi wòwu kɔledzi nu la, ewɔ dɔ abe xɔtuɖaŋudɔwɔla ene ƒe ɖeka hafi ɖo haƒoha aɖe si woyɔna be "The Comets." Comets-ha la xɔ ŋkɔ ɣeyiɣi kpui aɖe hafi Osei zɔ mɔ yi London le ƒe 1962 me. Exɔ gakpekpeɖeŋu tso Ghana dziɖuɖua gbɔ be yeasrɔ̃ nu le hadzidzi kple fefewɔwɔ suku aɖe si nye ame ŋutɔ tɔ me ƒe etɔ̃, hafi dziɖuɖu ƒe tɔtrɔ le Ghana zi edzi wòdzo. Le ƒe 1969 me la, eɖo Osibisa kpe ɖe hadzila bubu geɖewo ŋu. Hadziha sia gakpɔtɔ xɔ ŋkɔ vaseɖe ƒe 1970-awo me, hafi wòkpɔ eƒe ɖiɖi, togbɔ be eyia dzi le ha dzim vaɖo egbe hã. == Nu si de megbe == Wodzi Osei le Kumasi, si nye Ashanti nuto si le Gold Coast (si nye Ghana fifia) ƒe fiadu. Esi wodzii la, edzilawo, amesiwo nye Roma Katolikotɔwo, tsɔ nyɔnyrɔ ŋkɔ nɛ be "Francis" . Eyae nye vi adre siwo nɔ ƒomea me la dometɔ evelia. Womenya ŋkeke si dzi wodzii o le esi nuŋlɔɖi aɖeke menɔ Ghana ɣemaɣi o ta; dadaa bu akɔnta emegbe be wodzii le Dzome ƒe 1935 me. <ref name="Aniagolu 2004" /> Le ɖekawɔwɔ me kple eƒe ƒomea ƒe kɔnyinyi la, wotsɔ ƒomeŋkɔ vovovo na ɖevi ɖesiaɖe. Wotsɔ Ashanti-fia Asantehene Osei Tutu ƒe ŋkɔ na Teddy Osei . <ref name="Aniagolu 2004" /> Osei fofoa nye hadzila si lɔ̃a kpẽkuku le sɔlemehadziha si le nutoa me me, si wɔe be wòna Osei kpɔ hadzidzi esime wògakpɔtɔ nye ɖekakpui. <ref name="Aniagolu 2004" /> Eƒe sukunufialae na wònya dekɔnu haƒonuwo, eye wòƒoa bass-kpẽ le sukuha me. Edea Ashanti fiasã hã enuenu, afisi wòsrɔ̃a dukɔmevihawo tso hadzila siwo va srãnɛ kpɔ gbɔ ɣeaɖewoɣi. <ref name="Aniagolu 2004" /> Esi Osei wu do ŋgɔ na sukudede nu la, woŋlɔ ŋkɔ nɛ ɖe Katoliko mawunyadɔgbedesuku aɖe me, afisi wòto hehe sesẽ aɖe me le. Egblɔ emegbe be yevɔ̃na na nufiala siwo le afima wu ame bubu ɖesiaɖe le yeƒe agbe me. <ref name="Aniagolu 2004" /> Eva zu kamedefefewɔla xɔŋkɔ aɖe le sukua me, eye wòva zu vɔsamlekpui dzi ŋutsuvi hã . <ref name="Aniagolu 2004" /> == Hadzidzi Dɔwɔɖui ƒe Gɔmedzedze == Esime wònɔ kɔledzi la, edze agbagba be yeaƒo hadziha aɖe nu ƒu kpe ɖe exɔlɔ̃ aɖewo ŋu. Le Osei ƒe nya nu la, ɖeko wòdze saxophone la ƒoƒo gɔme elabena ame si tsɔ eɖokui na be yeaƒo dɔwɔnu ma la medea mede dzadzraɖoa o. Eyi edzi nɔ saxophone la fiam eɖokui, eye wònɔ to ɖom jazz hadzilawo ƒe nuŋlɔɖiwo henɔ fefem kpe ɖe haƒoƒoa ŋu. [3] Esi wòdze dɔwɔwɔ gɔme abe ŋkutsala ene vɔ la, ewɔ ha aɖe si nye dɔnyala ƒe akpa aɖe kpe ɖe nɔviaŋutsu kple exɔlɔ̃ aɖewo ŋu. Woyɔ haƒoha sia be "Comets," eye wòkpɔ dzidzedze le Ghana, eye wòlé haƒoƒo kple Philips West Africa heƒo ha na radio dzi wɔna aɖe. [3] Woƒe hadzidziwo tso "Highlife" gbɔ, si nye haƒoƒo ƒomevi aɖe si woɖe tso Europa kple Afrika ƒe ŋusẽkpɔɖeamedziwo ƒe tsakatsaka me. Le ƒe 1962 me la, Osei zɔ mɔ yi London, eye wògblẽ Ɣletivimefakakaawo ɖi. Esi wòzã eƒe ga ɖe mɔzɔzɔ ŋu ta la, enɔ exɔlɔ̃ aɖewo gbɔ le London, eye wòwɔ dɔ abe nuɖuɖuklɔla ene ƒe ɖeka. Emegbe ebia gakpekpeɖeŋu tso Ghana dziɖuɖua gbɔ eye wòxɔe, si na wòte ŋu de haƒoƒo kple drama suku aɖe si menye ame ŋutɔ tɔ o ƒe etɔ̃ sɔŋ. Gake woɖe asi le eƒe gakpekpeɖeŋu ŋu esi woɖe Kwame Nkrumah le Ghana ƒe amedzidzedze si dzɔ le ƒe 1966 me la me vɔ megbe. Osei wɔ ɖeka kple sukuvi bubu geɖe siwo hã bu woƒe ɖoƒewo eye wodze luʋɔ hadzidzi ƒoƒo gɔme le teƒe vovovowo le Europa godoo. Ƒuƒoƒoa xɔ ame siwo kplɔe ɖo le Switzerland, eye wotsɔ ŋkɔ na wo ɖokui be "Cat ƒe Paw". Le ɣeyiɣi sia me la, eƒe hameviwo dometɔ aɖewoe nye Sol Amarfio kple Osei nɔviŋutsu Mac Tontoh, siwo ava nye Osibisa me tɔ evea siaa. Gake ƒuƒoƒoa trɔ yi Eŋlisiawo mlɔeba, eye wova di ganyawo ƒe nɔnɔme si anɔ anyi ɖaa wu. == Osibisa == Nyatakaka bubuwo: Osibisa [[File:Osibisa.jpg|thumb|right|220px|alt=Picture of live band|[[Osibisa]] at a concert]] Le ƒe 1969 me la, Osei, Amarfio, kple Mac Tontoh va kpe ta kple hadzila bubu siwo le London siwo wonya tsã be yewoaɖo Osibisa. Ha yeyea xɔ ŋkɔ tso osibisaaba, si nye ŋkɔ si wotsɔ na hadzidzi ƒe atsyã si nye hadzidzi "palm-wine" kple Fantetɔƒodela ƒe dekɔnu hadzidziwo ƒe tsakatsaka. Le eƒe gɔmedzedze la, dɔwɔla alo dɔdzikpɔla menɔ Osibasa si o. Haƒohaa ƒo bɔl le [./Https://en.wikipedia.org/wiki/Psychedelic_music psychedelic] teƒewo le London godoo esime wònɔ agbagba dzem be yeadi ga kple dɔdzikpɔkpɔ ƒe kpekpeɖeŋu, eye mlɔeba Gerry kple Lillian Bron siwo le Bronze Music Management va xɔe. Le ɣeyiɣi sia me la Osei ƒo saŋku kple Afrika kpẽwo kpakple saxophone. The Bron’s te ŋu wɔ nubabla kple MCA Records kple kpekpeɖeŋu tso Stevie Wonder si de dzi ƒo na ame aɖe si nye haƒohaa ƒe alɔdzedɔwɔƒea ƒe amedzro gbãtɔ gbɔ. Asidede agbalẽ te kple MCA hena albɔmɔ̃ geɖe ƒe nubabla le xexeame katã si me ɖekakpui Tony Visconti hã nɔ le haƒogbalẽ eve gbãtɔawo wɔlawo ƒe zimenɔla me, haƒohaa va kpɔ dzidzedze enumake, emegbe wowɔ ha geɖe siwo ɖo Britaintɔwo ƒe ewo gbãtɔwo gbɔ. Woxɔ ŋkɔ wu ne wole fefem le agbe. Le ƒe 1970 ƒeawo ƒe nuwuwu lɔƒo la, woƒo bɔl le dukɔwo dome tsaɖiɖi geɖe me yi India, Japan, Australia, New Zealand kple Afrika dukɔ geɖe me. Le ƒe 1980 me la, haƒohaa ƒo bɔl le kɔnsɛt aɖe me tsɔ ɖu Zimbabwe ƒe ɖokuisinɔnɔ ƒe azã. Gake kaka ƒe 1980 ƒeawo ƒe domedome naɖo la, eva te amewo ƒe lɔlɔ̃nu vie gake egaxɔ ŋkɔ le India kple anyigbamama bubuwo me. Hamea me tɔwo ƒe tɔtrɔ bɔ ɖe haƒohaa me, togbɔ be Osei yi edzi wɔa dɔ ɣesiaɣi hã. Togbɔ be amewo ƒe lɔlɔ̃ dzi ɖe kpɔtɔ hã la, Osibasa yi edzi le ha wɔm hele nuŋlɔɖiwo ŋlɔm egbea. Etsɔe sɔ kple wo nɔewo. == Etsoƒewo == # "[http://www.donaldclarkemusicbox.com/encyclopedia/detail.php?s=2700 Osibisa]". ''Donald Clark's Encyclopedia of Popular Music''. Retrieved 8 May 2015. # Aniagolu, Charles (2004). ''[https://books.google.com.gh/books?id=N-A3Uhb20xsC&redir_esc=y Osibisa: Living in the State of Happy Vibes and Criss Cross Rhythms]''. Trafford Publishing. [[:en:ISBN|ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/9781412021067|9781412021067]]</bdi>. Retrieved 8 May 2015. # Williams, Richard; Welch, Chris (1 July 1972). "Melody Maker Band Breakdown: Teddy Osei". ''Melody Maker'' (1). # "[https://3news.com/showbiz/ghanaian-music-legend-teddy-osei-of-osibisa-passes-away-at-89 Ghanaian music legend Teddy Osei of Osibisa passes away at 88]". 3News. 14 January 2025. Retrieved 14 January 2025. # Collins, John (October 1989). "The Early History of West African Highlife Music". ''Popular Music''. '''8''' (3): 221–230. [[:en:Digital_object_identifier|doi:]][https://www.cambridge.org/core/journals/popular-music/article/abs/early-history-of-west-african-highlife-music/7F7BCD547E98493360371B805687D34D 10.1017/s0261143000003524]. [[:en:JSTOR#Content|JSTOR]] [https://www.jstor.org/stable/931273 931273]. # Greenfield, Robert (2009). ''[https://books.google.com.gh/books?id=bTNi5p_csCIC&redir_esc=y A Day in the Life: One Family, the Beautiful People, and the End of the Sixties]''. Da Capo Press. pp. 157–158. [[:en:ISBN|ISBN]] <bdi>[./Https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9780786748006 9780786748006]</bdi>. Retrieved 9 May 2015. # "[http://www.allmusic.com/artist/osibisa-mn0000492611/biography Osibisa Biography]". ''AllMusic''. Retrieved 14 May 2015. == Kadodo siwo tso egodo == * [https://www.discogs.com/artist/Teddy+Osei Teddy Osei] diskografi ƒe nɔnɔmetata le [[:en:Discogs|Discogs]] * [[imdbname:2934099|Teddy Osei]] le [[:en:IMDb|IMDb]] [[Category:Osibisa kametiwo]] [[Category:Hadzilawo tso kumasi]] [[Category:Ghanavi roman katolikoviwo]] [[Category:Ghanavi highlife hadzilawo]] [[Category:21st-ƒe Alafa Ghana ŋtsu hadzilawo]] [[Category:20th-ƒe Alafa Ghana ŋtsu hadzilawo]] [[Category:2025 kuwo]] [[Category:1935 vidzidziwo]] [[Category:Ghanavi zɔmɔ yi England]] 64nk9ls2y0ordzctj0nz9xjsbdecocz 61621 61619 2026-05-22T02:22:23Z Wonder Genya 16309 another changes 61621 wikitext text/x-wiki <ref></ref> {{Databox | name = Teddy Osei | image = Osibisa (cropped).jpg | caption = Osei performing with Osibisa in 2008 | image_size = 225 | birth_name = Francis Osei | birth_date = 17 December 1935 | birth_place = [[Kumasi]], [[Ashanti (Crown Colony)|Ashanti]], [[Gold Coast (region)|Gold Coast]] (now Ghana) | death_date = {{death date and age|2025|01|14|1935|12|1|df=y}} | death_place = London, England | instrument = Saxophone, flute, drums, vocals<ref name=musicbox>{{cite web|title=Osibisa|url=http://www.donaldclarkemusicbox.com/encyclopedia/detail.php?s=2700|website=Donald Clark's Encyclopedia of Popular Music|accessdate=8 May 2015}}</ref> | genre = [[Afro pop music|Afro-pop]] | occupation = Musician | years_active = 1969–2025 | label = | associated_acts = [[Osibisa]] | website = [http://www.osibisa.co.uk/ osibisa.co.uk] }}   '''Francis Osei''' (17 Dzome 1935 – 14 Dzove 2025), si woyɔna be '''Teddy Osei''', nye Ghana hadzila si nye saxophone kpẽkula, Ʋuƒola kple hadzila, eye wonyae nyuie be enye ŋgɔnɔla na Afro-pop haƒoha si nye Osibisa, si woɖo le ƒe 1969. Wodzi le Kumasi, Osei nya haƒonuwo esime wògakpɔtɔ nye ɖevi. Edze saxophone kpẽkuku gɔme esime wònɔ agbagba dzem be yeaɖo haƒoha aɖe kple ye xɔlɔ̃ siwo le kɔledzi le ƒutadu si nye Sekondi me . Esi wòwu kɔledzi nu la, ewɔ dɔ abe xɔtuɖaŋudɔwɔla ene ƒe ɖeka hafi ɖo haƒoha aɖe si woyɔna be "The Comets." Comets-ha la xɔ ŋkɔ ɣeyiɣi kpui aɖe hafi Osei zɔ mɔ yi London le ƒe 1962 me. Exɔ gakpekpeɖeŋu tso Ghana dziɖuɖua gbɔ be yeasrɔ̃ nu le hadzidzi kple fefewɔwɔ suku aɖe si nye ame ŋutɔ tɔ me ƒe etɔ̃, hafi dziɖuɖu ƒe tɔtrɔ le Ghana zi edzi wòdzo. Le ƒe 1969 me la, eɖo Osibisa kpe ɖe hadzila bubu geɖewo ŋu. Hadziha sia gakpɔtɔ xɔ ŋkɔ vaseɖe ƒe 1970-awo me, hafi wòkpɔ eƒe ɖiɖi, togbɔ be eyia dzi le ha dzim vaɖo egbe hã. == Nu si de megbe == Wodzi Osei le Kumasi, si nye Ashanti nuto si le Gold Coast (si nye Ghana fifia) ƒe fiadu. Esi wodzii la, edzilawo, amesiwo nye Roma Katolikotɔwo, tsɔ nyɔnyrɔ ŋkɔ nɛ be "Francis" . Eyae nye vi adre siwo nɔ ƒomea me la dometɔ evelia. Womenya ŋkeke si dzi wodzii o le esi nuŋlɔɖi aɖeke menɔ Ghana ɣemaɣi o ta; dadaa bu akɔnta emegbe be wodzii le Dzome ƒe 1935 me. <ref name="Aniagolu 2004" /> Le ɖekawɔwɔ me kple eƒe ƒomea ƒe kɔnyinyi la, wotsɔ ƒomeŋkɔ vovovo na ɖevi ɖesiaɖe. Wotsɔ Ashanti-fia Asantehene Osei Tutu ƒe ŋkɔ na Teddy Osei . Osei fofoa nye hadzila si lɔ̃a kpẽkuku le sɔlemehadziha si le nutoa me me, si wɔe be wòna Osei kpɔ hadzidzi esime wògakpɔtɔ nye ɖekakpui. Eƒe sukunufialae na wònya dekɔnu haƒonuwo, eye wòƒoa bass-kpẽ le sukuha me. Edea Ashanti fiasã hã enuenu, afisi wòsrɔ̃a dukɔmevihawo tso hadzila siwo va srãnɛ kpɔ gbɔ ɣeaɖewoɣi. Esi Osei wu do ŋgɔ na sukudede nu la, woŋlɔ ŋkɔ nɛ ɖe Katoliko mawunyadɔgbedesuku aɖe me, afisi wòto hehe sesẽ aɖe me le. Egblɔ emegbe be yevɔ̃na na nufiala siwo le afima wu ame bubu ɖesiaɖe le yeƒe agbe me. Eva zu kamedefefewɔla xɔŋkɔ aɖe le sukua me, eye wòva zu vɔsamlekpui dzi ŋutsuvi hã . == Hadzidzi Dɔwɔɖui ƒe Gɔmedzedze == Esime wònɔ kɔledzi la, edze agbagba be yeaƒo hadziha aɖe nu ƒu kpe ɖe exɔlɔ̃ aɖewo ŋu. Le Osei ƒe nya nu la, ɖeko wòdze saxophone la ƒoƒo gɔme elabena ame si tsɔ eɖokui na be yeaƒo dɔwɔnu ma la medea mede dzadzraɖoa o. Eyi edzi nɔ saxophone la fiam eɖokui, eye wònɔ to ɖom jazz hadzilawo ƒe nuŋlɔɖiwo henɔ fefem kpe ɖe haƒoƒoa ŋu. [3] Esi wòdze dɔwɔwɔ gɔme abe ŋkutsala ene vɔ la, ewɔ ha aɖe si nye dɔnyala ƒe akpa aɖe kpe ɖe nɔviaŋutsu kple exɔlɔ̃ aɖewo ŋu. Woyɔ haƒoha sia be "Comets," eye wòkpɔ dzidzedze le Ghana, eye wòlé haƒoƒo kple Philips West Africa heƒo ha na radio dzi wɔna aɖe. [3] Woƒe hadzidziwo tso "Highlife" gbɔ, si nye haƒoƒo ƒomevi aɖe si woɖe tso Europa kple Afrika ƒe ŋusẽkpɔɖeamedziwo ƒe tsakatsaka me. Le ƒe 1962 me la, Osei zɔ mɔ yi London, eye wògblẽ Ɣletivimefakakaawo ɖi. Esi wòzã eƒe ga ɖe mɔzɔzɔ ŋu ta la, enɔ exɔlɔ̃ aɖewo gbɔ le London, eye wòwɔ dɔ abe nuɖuɖuklɔla ene ƒe ɖeka. Emegbe ebia gakpekpeɖeŋu tso Ghana dziɖuɖua gbɔ eye wòxɔe, si na wòte ŋu de haƒoƒo kple drama suku aɖe si menye ame ŋutɔ tɔ o ƒe etɔ̃ sɔŋ. Gake woɖe asi le eƒe gakpekpeɖeŋu ŋu esi woɖe Kwame Nkrumah le Ghana ƒe amedzidzedze si dzɔ le ƒe 1966 me la me vɔ megbe. Osei wɔ ɖeka kple sukuvi bubu geɖe siwo hã bu woƒe ɖoƒewo eye wodze luʋɔ hadzidzi ƒoƒo gɔme le teƒe vovovowo le Europa godoo. Ƒuƒoƒoa xɔ ame siwo kplɔe ɖo le Switzerland, eye wotsɔ ŋkɔ na wo ɖokui be "Cat ƒe Paw". Le ɣeyiɣi sia me la, eƒe hameviwo dometɔ aɖewoe nye Sol Amarfio kple Osei nɔviŋutsu Mac Tontoh, siwo ava nye Osibisa me tɔ evea siaa. Gake ƒuƒoƒoa trɔ yi Eŋlisiawo mlɔeba, eye wova di ganyawo ƒe nɔnɔme si anɔ anyi ɖaa wu. == Osibisa == Nyatakaka bubuwo: Osibisa [[File:Osibisa.jpg|thumb|right|220px|alt=Picture of live band|[[Osibisa]] at a concert]] Le ƒe 1969 me la, Osei, Amarfio, kple Mac Tontoh va kpe ta kple hadzila bubu siwo le London siwo wonya tsã be yewoaɖo Osibisa. Ha yeyea xɔ ŋkɔ tso osibisaaba, si nye ŋkɔ si wotsɔ na hadzidzi ƒe atsyã si nye hadzidzi "palm-wine" kple Fantetɔƒodela ƒe dekɔnu hadzidziwo ƒe tsakatsaka. Le eƒe gɔmedzedze la, dɔwɔla alo dɔdzikpɔla menɔ Osibasa si o. Haƒohaa ƒo bɔl le psychedelic teƒewo le London godoo esime wònɔ agbagba dzem be yeadi ga kple dɔdzikpɔkpɔ ƒe kpekpeɖeŋu, eye mlɔeba Gerry kple Lillian Bron siwo le Bronze Music Management va xɔe. Le ɣeyiɣi sia me la Osei ƒo saŋku kple Afrika kpẽwo kpakple saxophone. The Bron’s te ŋu wɔ nubabla kple MCA Records kple kpekpeɖeŋu tso Stevie Wonder si de dzi ƒo na ame aɖe si nye haƒohaa ƒe alɔdzedɔwɔƒea ƒe amedzro gbãtɔ gbɔ. Asidede agbalẽ te kple MCA hena albɔmɔ̃ geɖe ƒe nubabla le xexeame katã si me ɖekakpui Tony Visconti hã nɔ le haƒogbalẽ eve gbãtɔawo wɔlawo ƒe zimenɔla me, haƒohaa va kpɔ dzidzedze enumake, emegbe wowɔ ha geɖe siwo ɖo Britaintɔwo ƒe ewo gbãtɔwo gbɔ. Woxɔ ŋkɔ wu ne wole fefem le agbe. Le ƒe 1970 ƒeawo ƒe nuwuwu lɔƒo la, woƒo bɔl le dukɔwo dome tsaɖiɖi geɖe me yi India, Japan, Australia, New Zealand kple Afrika dukɔ geɖe me. Le ƒe 1980 me la, haƒohaa ƒo bɔl le kɔnsɛt aɖe me tsɔ ɖu Zimbabwe ƒe ɖokuisinɔnɔ ƒe azã. Gake kaka ƒe 1980 ƒeawo ƒe domedome naɖo la, eva te amewo ƒe lɔlɔ̃nu vie gake egaxɔ ŋkɔ le India kple anyigbamama bubuwo me. Hamea me tɔwo ƒe tɔtrɔ bɔ ɖe haƒohaa me, togbɔ be Osei yi edzi wɔa dɔ ɣesiaɣi hã. Togbɔ be amewo ƒe lɔlɔ̃ dzi ɖe kpɔtɔ hã la, Osibasa yi edzi le ha wɔm hele nuŋlɔɖiwo ŋlɔm egbea. Etsɔe sɔ kple wo nɔewo. == Etsoƒewo == <references /> == Kadodo siwo tso egodo == * [https://www.discogs.com/artist/Teddy+Osei Teddy Osei] diskografi ƒe nɔnɔmetata le [[:en:Discogs|Discogs]] * [[imdbname:2934099|Teddy Osei]] le [[:en:IMDb|IMDb]] [[Category:Osibisa kametiwo]] [[Category:Hadzilawo tso kumasi]] [[Category:Ghanavi roman katolikoviwo]] [[Category:Ghanavi highlife hadzilawo]] [[Category:21st-ƒe Alafa Ghana ŋtsu hadzilawo]] [[Category:20th-ƒe Alafa Ghana ŋtsu hadzilawo]] [[Category:2025 kuwo]] [[Category:1935 vidzidziwo]] [[Category:Ghanavi zɔmɔ yi England]] 5s7msf1vfwc76oftam5kqal7z8vncqb Ghana ƒe Haƒoƒo 0 11337 61622 2026-05-22T10:53:01Z Leayivor 14505 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1351567204|Music of Ghana]]" 61622 wikitext text/x-wiki    '''Ghanatɔwo ƒe''' dekɔnu kple egbegbe haƒoƒo ƒe atsyã geɖewo li. <ref>http://media.smithsonianfolkways.org/liner_notes/folkways/FW04240.pdf</ref> <ref>https://books.google.com/books?id=Up_EcXthzCcC&q=music+of+ghana&pg=PA185</ref> Egbegbe haƒoƒo ƒomevi si wonya nyuie wu si dzɔ tso Ghana enye [[Highlife]]. <ref>https://helda.helsinki.fi/bitstream/handle/10138/25804/006_06_Collins.pdf?sequence=1</ref> Ƒe geɖe la, Highlife ye nye haƒoƒo ƒomevi si amewo lɔ̃na wu vaseɖe esime woto Hiplife kple bubu geɖewo vɛ. <ref>https://books.google.com/books?id=5rh-BAAAQBAJ&q=music</ref> <ref>https://books.google.com/books?id=dRrGAAAAQBAJ&q=history+of+music+in+ghana&pg=PA78</ref> <ref>https://dailyhighlife.ng/download-ghana-highlife-music</ref> == Dekɔnu hadzidzi == Woate ŋu ama [[Gana|Ghana]] ƒe hadzidzi ŋuti nunya le anyigba gome ɖe dziƒonutowo me le dziehe Ghana ƒe savanna gbadzaa si dzi Gur kple Mande gbe dolawo le kple anyiehe ƒe avewo kple ƒutanyigbawo, siwo dzi Ghana-vi siwo doa Kwa gbewo abe Akan ene le la dome.<ref>https://www.timeout.com/accra/music/ghanas-musical-timeline</ref> Dziehetɔwo ƒe haƒoƒo nye Saheliatɔwo ƒe haƒoƒo ƒe kɔnyinyiwo dometɔ ɖeka. Hadzidzi si woyɔna be gyil (balafon) hã bɔ, vevietɔ le Ghana ƒe dzieheɣetoɖoƒe le Wa kple Lawra nutowo me. Woɖoa hadzidzi le dziehe atsyãwo me zi geɖe ɖe pentatonic alo chromatic dzidzenu sue aɖe dzi eye melisma wɔa akpa vevi aɖe le hadzidzi kple gbeɖiɖi ƒe atsyãwo me. [[:en:Griot|Griot]] alo kafukafuhadzidzi ƒe kɔnyinyiwo li tso gbaɖegbe ke. == Gold Coast ƒe ɣeyiɣia == Le Gold Coast ƒe ɣeyiɣia me la, nutoa me nye afisi haƒoƒo ƒe ɖekawɔwɔ bɔ ɖo . Wotsɔ ɣeyiɣi ƒe didime vevietɔ tso gombe kple ashiko, gita ƒe atsyãwo abe mainline kple osibisaba, [[Europa|Europatɔwo]] ƒe akɔbli haƒohawo kple ƒudzixɔwo, katã ƒo ƒu wozu ze si me wodea tsii si va zu highlife. == Ƒe alafa 20 lia ƒe domedome kple Ghanatɔwo ƒe pop-haƒoƒo ƒe toto vɛ == Ghana ɖokuisinɔnɔ le ƒe 1957. Zi geɖe la, Ghana ƒe hadzidziwo ɖea Caribbeantɔwo ƒe ŋusẽkpɔɖeamedzi fiana, ke hã egakpɔtɔ léa vivi aɖe ɖe te le eɖokui si. Togbɔ be woto Ghanatɔwo katã ƒe hadzidzi vɛ hena ɣeyiɣi aɖe hã la, ƒe alafa 20 lia ƒe domedome la, wova to Ghanatɔwo ƒe pop hadzidzi siwo dze ƒã. Highlife tsɔ swing, jazz, rock, ska kple soukous ƒe akpa aɖewo de eme. Le agbɔsɔsɔ sue aɖe me la, Ghana hadzilawo kpɔ dzidzedze le United States eye, kpuie la, [[United Kingdom]] kple dzidzedze wɔnuku si [[:en:Osibisa|Osibisa]] ƒe Afro-rock ha le ƒe 1970-awo me. === Guitar-haƒohawo le ƒe 1930, 1940, 1950 kple 1960 ƒeawo me === Le ƒe 1930-awo me la, Sam's Trio, si Jacob Sam nɔ ŋgɔ na, nye esi kpɔ ŋusẽ ɖe highlife gita-haƒoha dzi wu. Woƒe "Yaa Amponsah", si ƒe gɔmeɖeɖe etɔ̃ wota le ƒe 1928 me na Zonophone, nye hit gã aɖe si kpɔtɔ nye ha gã geɖewo ƒe ha xɔŋkɔwo dometɔ ɖeka. Gitar-haƒoha ƒe ŋgɔnɔla gã si kplɔe ɖoe nye E. K. Nyame, amesi dzi ha le [[:en:Twi_language|Twi]] me. Nyame tsɔ double bass kple Ɣetoɖoƒedukɔwo ƒe nu bubuwo hã kpe ɖe eŋu, siwo dometɔ aɖewoe nye jazz kple [[Cuba]] hadzidziwo le eƒe haƒoƒowɔla kple dɔdzikpɔla E. Newman-Adjiri ƒe kafukafu nu. Le ƒe 1960-awo me la, ɣeɖuɖu ƒe highlife xɔ ŋkɔ wu gita-haƒoha ƒe highlife; gitaha akpa gãtɔ dze elektrik-gita zazã gɔme vaseɖe esime kewo gafɔ ɖe te le ƒe 1970 ƒeawo ƒe domedome. === Ɣeɖuɖu high-life le ƒe 1930, 1940, 1950 kple 1960 ƒeawo me === Ɣeɖuɖu ƒe highlife dzɔ le Xexemeʋa evelia me, esime Amerikatɔwo ƒe jazz kple swing va xɔ ŋkɔ esi asrafomegã siwo tso [[United States]] kple [[United Kingdom]] va. Esi sosialist dziɖuɖua xɔ ɖokuisinɔnɔ le ƒe 1957 me la, edze amewo ƒe hadzidzi ƒe dzidedeƒo gɔme, gake highlife gakpɔtɔ xɔ ŋkɔ eye [[Trinidad and Tobago|Trinidadtɔwo]] ƒe hadzidziwo kpɔ ŋusẽ ɖe wo dzi. [[E. T. Mensah]] ye nye hadzila si kpɔ ŋusẽ ɖe amewo dzi wu le ɣeyiɣi sia me, eye eƒe haƒoha si nye The Tempos kpena ɖe dukplɔla la ŋu enuenu. The Tempos ƒe haƒoha ƒe ŋgɔnɔla gbãtɔe nye [[:en:Guy_Warren|Guy Warren]], amesi ƒe dɔe nye be wòato [[:en:Caribbean_music|Caribbean hadzidziwo]] vɛ le Ghana eye emegbe wonyae ɖe Afrikatɔwo ƒe haƒoƒo kple Amerikatɔwo ƒe jazz ƒe tsakatsaka yeye siwo kplɔ wo nɔewo ɖo ta. [[:en:Ebo_Taylor|Ebo Taylor]], [[:en:King_Bruce|King Bruce]], [[:en:Jerry_Hansen_(musician)|Jerry Hansen]] (hadzila) kple Stan Plange hã kplɔ ɣeɖuha siwo kpɔ ŋusẽ ɖe amewo dzi le ƒe 1950 kple 1960 ƒeawo me. Gake kaka ƒe 1970-awo naɖo la, pop-haƒoƒo siwo tso Europa kple U.S. va xɔ aƒe ɖe Ghana-haƒoƒo me vaseɖe esime wogafɔ kewo ɖe te le ƒe 1970 ƒeawo ƒe domedome. === Ƒe 1970-awo: Ta gbugbɔgadzɔ === Kaka ƒe 1970 ƒeawo ƒe gɔmedzedze naɖo la, elektrik-gita-haƒohawo kple pop-ɣeɖuɖu-haƒoƒo va xɔ ŋgɔ le highlife siwo wowɔna le kɔnu nu. Tso ƒe 1966 kple Dukplɔla [[Kwame Nkrumah]] ƒe anyidzedze me la, Ghana hadzila geɖewo ʋu yi duta, eye wova nɔ United States, kple [[United Kingdom|UK]]. Haƒoha siwo me highlife le do abe Sammy Kofi (si wogayɔna be Kofi Sammy) tɔ ene. Le ƒe 1971 me la, wowɔ Soul to Soul hadzidzi ƒe azã le [[Accra]] . Amerikatɔ hadzila xɔŋkɔ geɖewo ƒo ha, siwo dometɔ aɖewoe nye Wilson Pickett, Ike kple Tina Turner kpakple Carlos Santana . Negbe [[Mexico]] -Amerika Santana koe susɔ la, Amerikatɔ ɣletivimefakala gã siawo katã nye ameyibɔwo, eye wobu woƒe anyinɔnɔ le Accra be enye Ghanatɔwo ƒe hadzidziwo le se nu. Togbɔ be woɖoa ŋku kɔnsɛt sia dzi wu fifia ɖe akpa si wòwɔ abe nusi na Ghanatɔwo ƒe kewo gbugbɔgadzɔ si kplɔe ɖo me ta hã la, ena Amerikatɔwo ƒe rock kple soul hã va xɔ ŋkɔ geɖe wu. Amerika hadzilawo ƒe gbɔgbɔ ʋã wo, gita haƒoha yeyewo do le Ghana, siwo dometɔ aɖewoe nye [[:en:Nana_Ampadu|Nana Ampadu]] & the African Brothers, The City Boys kple bubuawo. Hadzilawo abe C. K. Mann, Daniel Amponsah kple Eddie Donkor tsɔ nu yeyewo de eme, vevietɔ tso [[Jamaica|Jamaicatɔwo ƒe]] reggae me . Ƒuƒoƒo aɖe si woyɔna be Wulomei hã do le ƒe 1970-awo me, eye wòxɔ ŋgɔ na dekɔnuwo gbugbɔgawɔ be woatsɔ ade dzi ƒo na Ghana sɔhɛwo be woado alɔ woawo ŋutɔ ƒe dukɔmeviwo ƒe hadzidzi. Kaka ƒe 1980 ƒeawo naɖo la, UK nɔ Afrikatɔwo ƒe hadzidziwo ƒe dzidziɖedzi kpɔm esi Ghanatɔwo kple ame bubuwo ʋu yi afima le agbɔsɔsɔ gã me. Anɔ eme be ƒuƒoƒo si nye Hi-Life International ye nye haƒoha si kpɔ ŋusẽ ɖe amewo dzi wu le ɣemaɣi, eye bubuwo dometɔ aɖewoe nye Jon K, Dade Krama, [[:en:Orchestra_Jazira|Orchestra Jazira]] kple [[:en:Ben_Brako|Ben Brako]]. Gake le ƒe ewoawo ƒe domedome la, Britaintɔwo ƒe amedzrowo ƒe sewo trɔ, eye Ghanatɔwo ƒe ʋuʋu yi dukɔ bubuwo me ƒe susu va nɔ [[Dzamanya|Germany]]. Ghana-Germany nutoa me tɔwo wɔ highlifeƒomevi aɖe si woyɔna be [[:en:Burger-highlife|Burger-highlife]]. Burher highlife hadzila gbãtɔ si kpɔ ŋusẽ ɖe amewo dzi wue nye George Darko, amesi ƒe "Akoo Te Brofo" to nya sia vɛ eye wobunɛ be enye haƒoƒo ƒomevi sia ƒe gɔmedzedze. Burgher highlife xɔ ŋkɔ ŋutɔ le Ghana, vevietɔ esi wotsɔ kɔmpiuta dzi ɣeɖuɖu ƒe ƒoƒo kpe ɖe tsakatsaka la ŋu vɔ megbe. Ɣeyiɣi ma ke mee Ghanatɔwo ƒe nuto aɖe do le Toronto kple [[Kanada|Canada]] ƒe teƒe bubuwo . Anɔ eme be [[:en:Pat_Thomas_(Ghanaian_musician)|Pat Thomas]] ye nye Ghana-Canada hadzila xɔŋkɔtɔ kekeake. Ame bubu siwo ʋu yi dukɔ bubuwo me dometɔ aɖewoe nye Ghana-Amerikatɔ Obo Addy, Ghana-Swis Andy Vans kple Ghana-Netherlandstɔ Kumbi Salleh. Le Ghana ŋutɔ le ƒe 1980-awo me la, reggae va xɔ ŋkɔ ŋutɔ. === Hip-life === Kaka ƒe 1990 ƒeawo nawu enu la, nutalawo ƒe dzidzime yeye aɖe to haƒoƒo ƒomevi yeye aɖe vɛ si woyɔna be Hiplife. <ref>http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/6289763.stm</ref> Atsyã sia wɔla enye Reggie Rockstone, Ghanatɔ hadzila si ƒo eɖokui ɖe hip-hop me le United States hafi va ke ɖe eƒe atsyã tɔxɛa ŋu. Hiplife koŋ nye hiphop le Ghanatɔwo ƒe nutoa me gbetagbe si wotsaka kple High-life si wozãna tsã ƒe akpa aɖewo. <ref>http://digitalcollections.sit.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2111&context=isp_collection</ref> Ace hadzidzi wɔla [[:en:Hammer_of_The_Last_Two|Hammer of The Last Two]] me ɖe nutala siwo dometɔ aɖewoe nye [[:en:Obrafour|Obrafour]], Tinny kple Ex-doe siwo gade Hiplife hadzidzi ƒomevi si xɔ ŋkɔ ɖe edzi la ɖe go. Hiplife dzi ɖe edzi tso ɣemaɣi eye wòdzi ɣletiviwo abe [[:en:Reggie_Rockstone|Reggie Rockstone]], [[:en:Sherifa_Gunu|Sherifa Gunu]], [[:en:Ayigbe_Edem|Ayigbe Edem]], [[:en:Samini|Samini]] kple [[:en:Sarkodie_(rapper)|Sarkodie]] . Nuwɔla siwo ƒe agbanɔamedzie wònye be woakplɔ haƒoƒo ƒomevi sia ayi alesi wòle egbea gbɔe nye Hammer of The Last Two, Ball J, EL kple Jupitar Dancehall Artiste. == Hip hop == Ghanatɔwo ƒe hip hop nye art movement si do le Ghana le ƒe 1990 ƒeawo ƒe nuwuwu. Hiphop ƒomevi la va dzɔ le Ghana to Reggie Rockstone, amesi woyɔna be hiplife fofo <ref>https://theculturetrip.com/africa/ghana/articles/meet-reggie-rockstone-pioneer-of-ghanas-hip-life-movement/</ref> kple hadzila xɔŋkɔ bubuwo abe Jayso kple Ball J ene dzi. Eva Ghana zi gbãtɔ be Hiplife afisi Reggie Rockstone to hiphop ƒe ƒoƒo ƒe tsakatsaka kple Afrikatɔwo ƒe gbeɖiɖiwo vɛ tsɔ wɔ haƒoƒo ƒomevi yeye kura si woyɔna be Gh hiphop. == Afro beats == Le ƒe 2000 ƒe nuwuwu lɔƒo la, nutalawo ƒe dzidzime yeye aɖe to Afrobeats haƒoƒo ƒomevi aɖe vɛ le Ghana hadzidzi si woyɔna akpa gãtɔ be Afro-pop. [[:en:4x4_(band)|4x4]] kple [[:en:Fuse_ODG|Fuse ODG]] kpakple bubuawo na wòxɔ ŋkɔ eye wòzu Ghanatɔwo ƒe hadzidzi dekɔnuwo ƒe akpa aɖe. == Azɔlizɔzɔwo == [[:en:The_Twelfth|Twelfth of July]] nye ƒe sia ƒe ƒe atsyã vevi aɖe si Orange Order ɖuna si Grand Lodge of Ghana ɖuna. <ref>https://www.belfasttelegraph.co.uk/news/northern-ireland/im-looking-forward-to-walking-with-my-ancestral-lodge-orangemen-from-around-the-world-set-to-take-part-in-nis-twelfth-celebrations/a1709881437.html</ref> [[:en:Ghana_Armed_Forces_Central_Band|Ghana Armed Forces Central Band]], nye azɔlizɔha, si ƒoa ha le dukɔa ƒe wɔnawo me eye wotsia tre ɖe Ghana teƒe le dukɔwo dome. <ref>https://gafonline.mil.gh/publication/news/central-band-pride-of-the-ghana-armed-forces</ref> Azɔlizɔzɔ haƒohawo hã lɔ suku kple cadet haƒoha vovovowo ɖe eme, abe [[:en:Kwame_Nkrumah_University_of_Science_and_Technology|KNUST]] Regimental Band ene. <ref>https://www.newsghana.com.gh/bisec-honours-first-headmaster/</ref> [[Category:Ghana hadzidziwo]] [[Category:AfrocurationGhana2026]] 0rx7e4c4xuyp0hlhd66i9puz6m59376 61623 61622 2026-05-22T10:54:27Z Leayivor 14505 61623 wikitext text/x-wiki    '''Ghanatɔwo ƒe''' dekɔnu kple egbegbe haƒoƒo ƒe atsyã geɖewo li. <ref>http://media.smithsonianfolkways.org/liner_notes/folkways/FW04240.pdf</ref> <ref>https://books.google.com/books?id=Up_EcXthzCcC&q=music+of+ghana&pg=PA185</ref> Egbegbe haƒoƒo ƒomevi si wonya nyuie wu si dzɔ tso Ghana enye [[Highlife]]. <ref>https://helda.helsinki.fi/bitstream/handle/10138/25804/006_06_Collins.pdf?sequence=1</ref> Ƒe geɖe la, Highlife ye nye haƒoƒo ƒomevi si amewo lɔ̃na wu vaseɖe esime woto Hiplife kple bubu geɖewo vɛ. <ref>https://books.google.com/books?id=5rh-BAAAQBAJ&q=music</ref> <ref>https://books.google.com/books?id=dRrGAAAAQBAJ&q=history+of+music+in+ghana&pg=PA78</ref> <ref>https://dailyhighlife.ng/download-ghana-highlife-music</ref> == Dekɔnu hadzidzi == Woate ŋu ama [[Gana|Ghana]] ƒe hadzidzi ŋuti nunya le anyigba gome ɖe dziƒonutowo me le dziehe Ghana ƒe savanna gbadzaa si dzi Gur kple Mande gbe dolawo le kple anyiehe ƒe avewo kple ƒutanyigbawo, siwo dzi Ghana-vi siwo doa Kwa gbewo abe Akan ene le la dome.<ref>https://www.timeout.com/accra/music/ghanas-musical-timeline</ref> Dziehetɔwo ƒe haƒoƒo nye Saheliatɔwo ƒe haƒoƒo ƒe kɔnyinyiwo dometɔ ɖeka. Hadzidzi si woyɔna be gyil (balafon) hã bɔ, vevietɔ le Ghana ƒe dzieheɣetoɖoƒe le Wa kple Lawra nutowo me. Woɖoa hadzidzi le dziehe atsyãwo me zi geɖe ɖe pentatonic alo chromatic dzidzenu sue aɖe dzi eye melisma wɔa akpa vevi aɖe le hadzidzi kple gbeɖiɖi ƒe atsyãwo me. [[:en:Griot|Griot]] alo kafukafuhadzidzi ƒe kɔnyinyiwo li tso gbaɖegbe ke. == Gold Coast ƒe ɣeyiɣia == Le Gold Coast ƒe ɣeyiɣia me la, nutoa me nye afisi haƒoƒo ƒe ɖekawɔwɔ bɔ ɖo . Wotsɔ ɣeyiɣi ƒe didime vevietɔ tso gombe kple ashiko, gita ƒe atsyãwo abe mainline kple osibisaba, [[Europa|Europatɔwo]] ƒe akɔbli haƒohawo kple ƒudzixɔwo, katã ƒo ƒu wozu ze si me wodea tsii si va zu highlife. == Ƒe alafa 20 lia ƒe domedome kple Ghanatɔwo ƒe pop-haƒoƒo ƒe toto vɛ == Ghana ɖokuisinɔnɔ le ƒe 1957. Zi geɖe la, Ghana ƒe hadzidziwo ɖea Caribbeantɔwo ƒe ŋusẽkpɔɖeamedzi fiana, ke hã egakpɔtɔ léa vivi aɖe ɖe te le eɖokui si. Togbɔ be woto Ghanatɔwo katã ƒe hadzidzi vɛ hena ɣeyiɣi aɖe hã la, ƒe alafa 20 lia ƒe domedome la, wova to Ghanatɔwo ƒe pop hadzidzi siwo dze ƒã. Highlife tsɔ swing, jazz, rock, ska kple soukous ƒe akpa aɖewo de eme. Le agbɔsɔsɔ sue aɖe me la, Ghana hadzilawo kpɔ dzidzedze le United States eye, kpuie la, [[United Kingdom]] kple dzidzedze wɔnuku si [[:en:Osibisa|Osibisa]] ƒe Afro-rock ha le ƒe 1970-awo me. === Guitar-haƒohawo le ƒe 1930, 1940, 1950 kple 1960 ƒeawo me === Le ƒe 1930-awo me la, Sam's Trio, si Jacob Sam nɔ ŋgɔ na, nye esi kpɔ ŋusẽ ɖe highlife gita-haƒoha dzi wu. Woƒe "Yaa Amponsah", si ƒe gɔmeɖeɖe etɔ̃ wota le ƒe 1928 me na Zonophone, nye hit gã aɖe si kpɔtɔ nye ha gã geɖewo ƒe ha xɔŋkɔwo dometɔ ɖeka. Gitar-haƒoha ƒe ŋgɔnɔla gã si kplɔe ɖoe nye E. K. Nyame, amesi dzi ha le [[:en:Twi_language|Twi]] me. Nyame tsɔ double bass kple Ɣetoɖoƒedukɔwo ƒe nu bubuwo hã kpe ɖe eŋu, siwo dometɔ aɖewoe nye jazz kple [[Cuba]] hadzidziwo le eƒe haƒoƒowɔla kple dɔdzikpɔla E. Newman-Adjiri ƒe kafukafu nu. Le ƒe 1960-awo me la, ɣeɖuɖu ƒe highlife xɔ ŋkɔ wu gita-haƒoha ƒe highlife; gitaha akpa gãtɔ dze elektrik-gita zazã gɔme vaseɖe esime kewo gafɔ ɖe te le ƒe 1970 ƒeawo ƒe domedome. === Ɣeɖuɖu high-life le ƒe 1930, 1940, 1950 kple 1960 ƒeawo me === Ɣeɖuɖu ƒe highlife dzɔ le Xexemeʋa evelia me, esime Amerikatɔwo ƒe jazz kple swing va xɔ ŋkɔ esi asrafomegã siwo tso [[United States]] kple [[United Kingdom]] va. Esi sosialist dziɖuɖua xɔ ɖokuisinɔnɔ le ƒe 1957 me la, edze amewo ƒe hadzidzi ƒe dzidedeƒo gɔme, gake highlife gakpɔtɔ xɔ ŋkɔ eye [[Trinidad and Tobago|Trinidadtɔwo]] ƒe hadzidziwo kpɔ ŋusẽ ɖe wo dzi. [[E. T. Mensah]] ye nye hadzila si kpɔ ŋusẽ ɖe amewo dzi wu le ɣeyiɣi sia me, eye eƒe haƒoha si nye The Tempos kpena ɖe dukplɔla la ŋu enuenu. The Tempos ƒe haƒoha ƒe ŋgɔnɔla gbãtɔe nye [[:en:Guy_Warren|Guy Warren]], amesi ƒe dɔe nye be wòato [[:en:Caribbean_music|Caribbean hadzidziwo]] vɛ le Ghana eye emegbe wonyae ɖe Afrikatɔwo ƒe haƒoƒo kple Amerikatɔwo ƒe jazz ƒe tsakatsaka yeye siwo kplɔ wo nɔewo ɖo ta. [[:en:Ebo_Taylor|Ebo Taylor]], [[:en:King_Bruce|King Bruce]], [[:en:Jerry_Hansen_(musician)|Jerry Hansen]] (hadzila) kple Stan Plange hã kplɔ ɣeɖuha siwo kpɔ ŋusẽ ɖe amewo dzi le ƒe 1950 kple 1960 ƒeawo me. Gake kaka ƒe 1970-awo naɖo la, pop-haƒoƒo siwo tso Europa kple U.S. va xɔ aƒe ɖe Ghana-haƒoƒo me vaseɖe esime wogafɔ kewo ɖe te le ƒe 1970 ƒeawo ƒe domedome. === Ƒe 1970-awo: Ta gbugbɔgadzɔ === Kaka ƒe 1970 ƒeawo ƒe gɔmedzedze naɖo la, elektrik-gita-haƒohawo kple pop-ɣeɖuɖu-haƒoƒo va xɔ ŋgɔ le highlife siwo wowɔna le kɔnu nu. Tso ƒe 1966 kple Dukplɔla [[Kwame Nkrumah]] ƒe anyidzedze me la, Ghana hadzila geɖewo ʋu yi duta, eye wova nɔ United States, kple [[United Kingdom|UK]]. Haƒoha siwo me highlife le do abe Sammy Kofi (si wogayɔna be Kofi Sammy) tɔ ene. Le ƒe 1971 me la, wowɔ Soul to Soul hadzidzi ƒe azã le [[Accra]] . Amerikatɔ hadzila xɔŋkɔ geɖewo ƒo ha, siwo dometɔ aɖewoe nye Wilson Pickett, Ike kple Tina Turner kpakple Carlos Santana . Negbe [[Mexico]] -Amerika Santana koe susɔ la, Amerikatɔ ɣletivimefakala gã siawo katã nye ameyibɔwo, eye wobu woƒe anyinɔnɔ le Accra be enye Ghanatɔwo ƒe hadzidziwo le se nu. Togbɔ be woɖoa ŋku kɔnsɛt sia dzi wu fifia ɖe akpa si wòwɔ abe nusi na Ghanatɔwo ƒe kewo gbugbɔgadzɔ si kplɔe ɖo me ta hã la, ena Amerikatɔwo ƒe rock kple soul hã va xɔ ŋkɔ geɖe wu. Amerika hadzilawo ƒe gbɔgbɔ ʋã wo, gita haƒoha yeyewo do le Ghana, siwo dometɔ aɖewoe nye [[:en:Nana_Ampadu|Nana Ampadu]] & the African Brothers, The City Boys kple bubuawo. Hadzilawo abe C. K. Mann, Daniel Amponsah kple Eddie Donkor tsɔ nu yeyewo de eme, vevietɔ tso [[Jamaica|Jamaicatɔwo ƒe]] reggae me . Ƒuƒoƒo aɖe si woyɔna be Wulomei hã do le ƒe 1970-awo me, eye wòxɔ ŋgɔ na dekɔnuwo gbugbɔgawɔ be woatsɔ ade dzi ƒo na Ghana sɔhɛwo be woado alɔ woawo ŋutɔ ƒe dukɔmeviwo ƒe hadzidzi. Kaka ƒe 1980 ƒeawo naɖo la, UK nɔ Afrikatɔwo ƒe hadzidziwo ƒe dzidziɖedzi kpɔm esi Ghanatɔwo kple ame bubuwo ʋu yi afima le agbɔsɔsɔ gã me. Anɔ eme be ƒuƒoƒo si nye Hi-Life International ye nye haƒoha si kpɔ ŋusẽ ɖe amewo dzi wu le ɣemaɣi, eye bubuwo dometɔ aɖewoe nye Jon K, Dade Krama, [[:en:Orchestra_Jazira|Orchestra Jazira]] kple [[:en:Ben_Brako|Ben Brako]]. Gake le ƒe ewoawo ƒe domedome la, Britaintɔwo ƒe amedzrowo ƒe sewo trɔ, eye Ghanatɔwo ƒe ʋuʋu yi dukɔ bubuwo me ƒe susu va nɔ [[Dzamanya|Germany]]. Ghana-Germany nutoa me tɔwo wɔ highlifeƒomevi aɖe si woyɔna be [[:en:Burger-highlife|Burger-highlife]]. Burher highlife hadzila gbãtɔ si kpɔ ŋusẽ ɖe amewo dzi wue nye George Darko, amesi ƒe "Akoo Te Brofo" to nya sia vɛ eye wobunɛ be enye haƒoƒo ƒomevi sia ƒe gɔmedzedze. Burgher highlife xɔ ŋkɔ ŋutɔ le Ghana, vevietɔ esi wotsɔ kɔmpiuta dzi ɣeɖuɖu ƒe ƒoƒo kpe ɖe tsakatsaka la ŋu vɔ megbe. Ɣeyiɣi ma ke mee Ghanatɔwo ƒe nuto aɖe do le Toronto kple [[Kanada|Canada]] ƒe teƒe bubuwo . Anɔ eme be [[:en:Pat_Thomas_(Ghanaian_musician)|Pat Thomas]] ye nye Ghana-Canada hadzila xɔŋkɔtɔ kekeake. Ame bubu siwo ʋu yi dukɔ bubuwo me dometɔ aɖewoe nye Ghana-Amerikatɔ Obo Addy, Ghana-Swis Andy Vans kple Ghana-Netherlandstɔ Kumbi Salleh. Le Ghana ŋutɔ le ƒe 1980-awo me la, reggae va xɔ ŋkɔ ŋutɔ. === Hip-life === Kaka ƒe 1990 ƒeawo nawu enu la, nutalawo ƒe dzidzime yeye aɖe to haƒoƒo ƒomevi yeye aɖe vɛ si woyɔna be Hiplife. <ref>http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/6289763.stm</ref> Atsyã sia wɔla enye Reggie Rockstone, Ghanatɔ hadzila si ƒo eɖokui ɖe hip-hop me le United States hafi va ke ɖe eƒe atsyã tɔxɛa ŋu. Hiplife koŋ nye hiphop le Ghanatɔwo ƒe nutoa me gbetagbe si wotsaka kple High-life si wozãna tsã ƒe akpa aɖewo. <ref>http://digitalcollections.sit.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2111&context=isp_collection</ref> Ace hadzidzi wɔla [[:en:Hammer_of_The_Last_Two|Hammer of The Last Two]] me ɖe nutala siwo dometɔ aɖewoe nye [[:en:Obrafour|Obrafour]], Tinny kple Ex-doe siwo gade Hiplife hadzidzi ƒomevi si xɔ ŋkɔ ɖe edzi la ɖe go. Hiplife dzi ɖe edzi tso ɣemaɣi eye wòdzi ɣletiviwo abe [[:en:Reggie_Rockstone|Reggie Rockstone]], [[:en:Sherifa_Gunu|Sherifa Gunu]], [[:en:Ayigbe_Edem|Ayigbe Edem]], [[:en:Samini|Samini]] kple [[:en:Sarkodie_(rapper)|Sarkodie]] . Nuwɔla siwo ƒe agbanɔamedzie wònye be woakplɔ haƒoƒo ƒomevi sia ayi alesi wòle egbea gbɔe nye Hammer of The Last Two, Ball J, EL kple Jupitar Dancehall Artiste. == Hip hop == Ghanatɔwo ƒe hip hop nye art movement si do le Ghana le ƒe 1990 ƒeawo ƒe nuwuwu. Hiphop ƒomevi la va dzɔ le Ghana to Reggie Rockstone, amesi woyɔna be hiplife fofo <ref>https://theculturetrip.com/africa/ghana/articles/meet-reggie-rockstone-pioneer-of-ghanas-hip-life-movement/</ref> kple hadzila xɔŋkɔ bubuwo abe Jayso kple Ball J ene dzi. Eva Ghana zi gbãtɔ be Hiplife afisi Reggie Rockstone to hiphop ƒe ƒoƒo ƒe tsakatsaka kple Afrikatɔwo ƒe gbeɖiɖiwo vɛ tsɔ wɔ haƒoƒo ƒomevi yeye kura si woyɔna be Gh hiphop. == Afro beats == Le ƒe 2000 ƒe nuwuwu lɔƒo la, nutalawo ƒe dzidzime yeye aɖe to Afrobeats haƒoƒo ƒomevi aɖe vɛ le Ghana hadzidzi si woyɔna akpa gãtɔ be Afro-pop. [[:en:4x4_(band)|4x4]] kple [[:en:Fuse_ODG|Fuse ODG]] kpakple bubuawo na wòxɔ ŋkɔ eye wòzu Ghanatɔwo ƒe hadzidzi dekɔnuwo ƒe akpa aɖe. == Azɔlizɔzɔwo == [[:en:The_Twelfth|Twelfth of July]] nye ƒe sia ƒe ƒe atsyã vevi aɖe si Orange Order ɖuna si Grand Lodge of Ghana ɖuna. <ref>https://www.belfasttelegraph.co.uk/news/northern-ireland/im-looking-forward-to-walking-with-my-ancestral-lodge-orangemen-from-around-the-world-set-to-take-part-in-nis-twelfth-celebrations/a1709881437.html</ref> [[:en:Ghana_Armed_Forces_Central_Band|Ghana Armed Forces Central Band]], nye azɔlizɔha, si ƒoa ha le dukɔa ƒe wɔnawo me eye wotsia tre ɖe Ghana teƒe le dukɔwo dome. <ref>https://gafonline.mil.gh/publication/news/central-band-pride-of-the-ghana-armed-forces</ref> Azɔlizɔzɔ haƒohawo hã lɔ suku kple cadet haƒoha vovovowo ɖe eme, abe [[:en:Kwame_Nkrumah_University_of_Science_and_Technology|KNUST]] Regimental Band ene. <ref>https://www.newsghana.com.gh/bisec-honours-first-headmaster/</ref> == Nusiwo ŋu woke ɖo == [[Category:Ghana hadzidziwo]] [[Category:AfrocurationGhana2026]] 0axz1o9p6in041o1nit5xlinhyfq878 61624 61623 2026-05-22T10:57:00Z Leayivor 14505 61624 wikitext text/x-wiki '''Ghanatɔwo ƒe''' dekɔnu kple egbegbe haƒoƒo ƒe atsyã geɖewo li. <ref>http://media.smithsonianfolkways.org/liner_notes/folkways/FW04240.pdf</ref> <ref>https://books.google.com/books?id=Up_EcXthzCcC&q=music+of+ghana&pg=PA185</ref> Egbegbe haƒoƒo ƒomevi si wonya nyuie wu si dzɔ tso Ghana enye [[Highlife]]. <ref>https://helda.helsinki.fi/bitstream/handle/10138/25804/006_06_Collins.pdf?sequence=1</ref> Ƒe geɖe la, Highlife ye nye haƒoƒo ƒomevi si amewo lɔ̃na wu vaseɖe esime woto Hiplife kple bubu geɖewo vɛ. <ref>https://books.google.com/books?id=5rh-BAAAQBAJ&q=music</ref> <ref>https://books.google.com/books?id=dRrGAAAAQBAJ&q=history+of+music+in+ghana&pg=PA78</ref> <ref>https://dailyhighlife.ng/download-ghana-highlife-music</ref> == Dekɔnu hadzidzi == Woate ŋu ama [[Gana|Ghana]] ƒe hadzidzi ŋuti nunya le anyigba gome ɖe dziƒonutowo me le dziehe Ghana ƒe savanna gbadzaa si dzi Gur kple Mande gbe dolawo le kple anyiehe ƒe avewo kple ƒutanyigbawo, siwo dzi Ghana-vi siwo doa Kwa gbewo abe Akan ene le la dome.<ref>https://www.timeout.com/accra/music/ghanas-musical-timeline</ref> Dziehetɔwo ƒe haƒoƒo nye Saheliatɔwo ƒe haƒoƒo ƒe kɔnyinyiwo dometɔ ɖeka. Hadzidzi si woyɔna be gyil (balafon) hã bɔ, vevietɔ le Ghana ƒe dzieheɣetoɖoƒe le Wa kple Lawra nutowo me. Woɖoa hadzidzi le dziehe atsyãwo me zi geɖe ɖe pentatonic alo chromatic dzidzenu sue aɖe dzi eye melisma wɔa akpa vevi aɖe le hadzidzi kple gbeɖiɖi ƒe atsyãwo me. [[:en:Griot|Griot]] alo kafukafuhadzidzi ƒe kɔnyinyiwo li tso gbaɖegbe ke. == Gold Coast ƒe ɣeyiɣia == Le Gold Coast ƒe ɣeyiɣia me la, nutoa me nye afisi haƒoƒo ƒe ɖekawɔwɔ bɔ ɖo . Wotsɔ ɣeyiɣi ƒe didime vevietɔ tso gombe kple ashiko, gita ƒe atsyãwo abe mainline kple osibisaba, [[Europa|Europatɔwo]] ƒe akɔbli haƒohawo kple ƒudzixɔwo, katã ƒo ƒu wozu ze si me wodea tsii si va zu highlife. == Ƒe alafa 20 lia ƒe domedome kple Ghanatɔwo ƒe pop-haƒoƒo ƒe toto vɛ == Ghana ɖokuisinɔnɔ le ƒe 1957. Zi geɖe la, Ghana ƒe hadzidziwo ɖea Caribbeantɔwo ƒe ŋusẽkpɔɖeamedzi fiana, ke hã egakpɔtɔ léa vivi aɖe ɖe te le eɖokui si. Togbɔ be woto Ghanatɔwo katã ƒe hadzidzi vɛ hena ɣeyiɣi aɖe hã la, ƒe alafa 20 lia ƒe domedome la, wova to Ghanatɔwo ƒe pop hadzidzi siwo dze ƒã. Highlife tsɔ swing, jazz, rock, ska kple soukous ƒe akpa aɖewo de eme. Le agbɔsɔsɔ sue aɖe me la, Ghana hadzilawo kpɔ dzidzedze le United States eye, kpuie la, [[United Kingdom]] kple dzidzedze wɔnuku si [[:en:Osibisa|Osibisa]] ƒe Afro-rock ha le ƒe 1970-awo me. === Guitar-haƒohawo le ƒe 1930, 1940, 1950 kple 1960 ƒeawo me === Le ƒe 1930-awo me la, Sam's Trio, si Jacob Sam nɔ ŋgɔ na, nye esi kpɔ ŋusẽ ɖe highlife gita-haƒoha dzi wu. Woƒe "Yaa Amponsah", si ƒe gɔmeɖeɖe etɔ̃ wota le ƒe 1928 me na Zonophone, nye hit gã aɖe si kpɔtɔ nye ha gã geɖewo ƒe ha xɔŋkɔwo dometɔ ɖeka. Gitar-haƒoha ƒe ŋgɔnɔla gã si kplɔe ɖoe nye E. K. Nyame, amesi dzi ha le [[:en:Twi_language|Twi]] me. Nyame tsɔ double bass kple Ɣetoɖoƒedukɔwo ƒe nu bubuwo hã kpe ɖe eŋu, siwo dometɔ aɖewoe nye jazz kple [[Cuba]] hadzidziwo le eƒe haƒoƒowɔla kple dɔdzikpɔla E. Newman-Adjiri ƒe kafukafu nu. Le ƒe 1960-awo me la, ɣeɖuɖu ƒe highlife xɔ ŋkɔ wu gita-haƒoha ƒe highlife; gitaha akpa gãtɔ dze elektrik-gita zazã gɔme vaseɖe esime kewo gafɔ ɖe te le ƒe 1970 ƒeawo ƒe domedome. === Ɣeɖuɖu high-life le ƒe 1930, 1940, 1950 kple 1960 ƒeawo me === Ɣeɖuɖu ƒe highlife dzɔ le Xexemeʋa evelia me, esime Amerikatɔwo ƒe jazz kple swing va xɔ ŋkɔ esi asrafomegã siwo tso [[United States]] kple [[United Kingdom]] va. Esi sosialist dziɖuɖua xɔ ɖokuisinɔnɔ le ƒe 1957 me la, edze amewo ƒe hadzidzi ƒe dzidedeƒo gɔme, gake highlife gakpɔtɔ xɔ ŋkɔ eye [[Trinidad and Tobago|Trinidadtɔwo]] ƒe hadzidziwo kpɔ ŋusẽ ɖe wo dzi. [[E. T. Mensah]] ye nye hadzila si kpɔ ŋusẽ ɖe amewo dzi wu le ɣeyiɣi sia me, eye eƒe haƒoha si nye The Tempos kpena ɖe dukplɔla la ŋu enuenu. The Tempos ƒe haƒoha ƒe ŋgɔnɔla gbãtɔe nye [[:en:Guy_Warren|Guy Warren]], amesi ƒe dɔe nye be wòato [[:en:Caribbean_music|Caribbean hadzidziwo]] vɛ le Ghana eye emegbe wonyae ɖe Afrikatɔwo ƒe haƒoƒo kple Amerikatɔwo ƒe jazz ƒe tsakatsaka yeye siwo kplɔ wo nɔewo ɖo ta. [[:en:Ebo_Taylor|Ebo Taylor]], [[:en:King_Bruce|King Bruce]], [[:en:Jerry_Hansen_(musician)|Jerry Hansen]] (hadzila) kple Stan Plange hã kplɔ ɣeɖuha siwo kpɔ ŋusẽ ɖe amewo dzi le ƒe 1950 kple 1960 ƒeawo me. Gake kaka ƒe 1970-awo naɖo la, pop-haƒoƒo siwo tso Europa kple U.S. va xɔ aƒe ɖe Ghana-haƒoƒo me vaseɖe esime wogafɔ kewo ɖe te le ƒe 1970 ƒeawo ƒe domedome. === Ƒe 1970-awo: Ta gbugbɔgadzɔ === Kaka ƒe 1970 ƒeawo ƒe gɔmedzedze naɖo la, elektrik-gita-haƒohawo kple pop-ɣeɖuɖu-haƒoƒo va xɔ ŋgɔ le highlife siwo wowɔna le kɔnu nu. Tso ƒe 1966 kple Dukplɔla [[Kwame Nkrumah]] ƒe anyidzedze me la, Ghana hadzila geɖewo ʋu yi duta, eye wova nɔ United States, kple [[United Kingdom|UK]]. Haƒoha siwo me highlife le do abe Sammy Kofi (si wogayɔna be Kofi Sammy) tɔ ene. Le ƒe 1971 me la, wowɔ Soul to Soul hadzidzi ƒe azã le [[Accra]] . Amerikatɔ hadzila xɔŋkɔ geɖewo ƒo ha, siwo dometɔ aɖewoe nye Wilson Pickett, Ike kple Tina Turner kpakple Carlos Santana . Negbe [[Mexico]] -Amerika Santana koe susɔ la, Amerikatɔ ɣletivimefakala gã siawo katã nye ameyibɔwo, eye wobu woƒe anyinɔnɔ le Accra be enye Ghanatɔwo ƒe hadzidziwo le se nu. Togbɔ be woɖoa ŋku kɔnsɛt sia dzi wu fifia ɖe akpa si wòwɔ abe nusi na Ghanatɔwo ƒe kewo gbugbɔgadzɔ si kplɔe ɖo me ta hã la, ena Amerikatɔwo ƒe rock kple soul hã va xɔ ŋkɔ geɖe wu. Amerika hadzilawo ƒe gbɔgbɔ ʋã wo, gita haƒoha yeyewo do le Ghana, siwo dometɔ aɖewoe nye [[:en:Nana_Ampadu|Nana Ampadu]] & the African Brothers, The City Boys kple bubuawo. Hadzilawo abe C. K. Mann, Daniel Amponsah kple Eddie Donkor tsɔ nu yeyewo de eme, vevietɔ tso [[Jamaica|Jamaicatɔwo ƒe]] reggae me . Ƒuƒoƒo aɖe si woyɔna be Wulomei hã do le ƒe 1970-awo me, eye wòxɔ ŋgɔ na dekɔnuwo gbugbɔgawɔ be woatsɔ ade dzi ƒo na Ghana sɔhɛwo be woado alɔ woawo ŋutɔ ƒe dukɔmeviwo ƒe hadzidzi. Kaka ƒe 1980 ƒeawo naɖo la, UK nɔ Afrikatɔwo ƒe hadzidziwo ƒe dzidziɖedzi kpɔm esi Ghanatɔwo kple ame bubuwo ʋu yi afima le agbɔsɔsɔ gã me. Anɔ eme be ƒuƒoƒo si nye Hi-Life International ye nye haƒoha si kpɔ ŋusẽ ɖe amewo dzi wu le ɣemaɣi, eye bubuwo dometɔ aɖewoe nye Jon K, Dade Krama, [[:en:Orchestra_Jazira|Orchestra Jazira]] kple [[:en:Ben_Brako|Ben Brako]]. Gake le ƒe ewoawo ƒe domedome la, Britaintɔwo ƒe amedzrowo ƒe sewo trɔ, eye Ghanatɔwo ƒe ʋuʋu yi dukɔ bubuwo me ƒe susu va nɔ [[Dzamanya|Germany]]. Ghana-Germany nutoa me tɔwo wɔ highlifeƒomevi aɖe si woyɔna be [[:en:Burger-highlife|Burger-highlife]]. Burher highlife hadzila gbãtɔ si kpɔ ŋusẽ ɖe amewo dzi wue nye George Darko, amesi ƒe "Akoo Te Brofo" to nya sia vɛ eye wobunɛ be enye haƒoƒo ƒomevi sia ƒe gɔmedzedze. Burgher highlife xɔ ŋkɔ ŋutɔ le Ghana, vevietɔ esi wotsɔ kɔmpiuta dzi ɣeɖuɖu ƒe ƒoƒo kpe ɖe tsakatsaka la ŋu vɔ megbe. Ɣeyiɣi ma ke mee Ghanatɔwo ƒe nuto aɖe do le Toronto kple [[Kanada|Canada]] ƒe teƒe bubuwo . Anɔ eme be [[:en:Pat_Thomas_(Ghanaian_musician)|Pat Thomas]] ye nye Ghana-Canada hadzila xɔŋkɔtɔ kekeake. Ame bubu siwo ʋu yi dukɔ bubuwo me dometɔ aɖewoe nye Ghana-Amerikatɔ Obo Addy, Ghana-Swis Andy Vans kple Ghana-Netherlandstɔ Kumbi Salleh. Le Ghana ŋutɔ le ƒe 1980-awo me la, reggae va xɔ ŋkɔ ŋutɔ. === Hip-life === Kaka ƒe 1990 ƒeawo nawu enu la, nutalawo ƒe dzidzime yeye aɖe to haƒoƒo ƒomevi yeye aɖe vɛ si woyɔna be Hiplife. <ref>http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/6289763.stm</ref> Atsyã sia wɔla enye Reggie Rockstone, Ghanatɔ hadzila si ƒo eɖokui ɖe hip-hop me le United States hafi va ke ɖe eƒe atsyã tɔxɛa ŋu. Hiplife koŋ nye hiphop le Ghanatɔwo ƒe nutoa me gbetagbe si wotsaka kple High-life si wozãna tsã ƒe akpa aɖewo. <ref>http://digitalcollections.sit.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2111&context=isp_collection</ref> Ace hadzidzi wɔla [[:en:Hammer_of_The_Last_Two|Hammer of The Last Two]] me ɖe nutala siwo dometɔ aɖewoe nye [[:en:Obrafour|Obrafour]], Tinny kple Ex-doe siwo gade Hiplife hadzidzi ƒomevi si xɔ ŋkɔ ɖe edzi la ɖe go. Hiplife dzi ɖe edzi tso ɣemaɣi eye wòdzi ɣletiviwo abe [[:en:Reggie_Rockstone|Reggie Rockstone]], [[:en:Sherifa_Gunu|Sherifa Gunu]], [[:en:Ayigbe_Edem|Ayigbe Edem]], [[:en:Samini|Samini]] kple [[:en:Sarkodie_(rapper)|Sarkodie]] . Nuwɔla siwo ƒe agbanɔamedzie wònye be woakplɔ haƒoƒo ƒomevi sia ayi alesi wòle egbea gbɔe nye Hammer of The Last Two, Ball J, EL kple Jupitar Dancehall Artiste. == Hip hop == Ghanatɔwo ƒe hip hop nye art movement si do le Ghana le ƒe 1990 ƒeawo ƒe nuwuwu. Hiphop ƒomevi la va dzɔ le Ghana to Reggie Rockstone, amesi woyɔna be hiplife fofo <ref>https://theculturetrip.com/africa/ghana/articles/meet-reggie-rockstone-pioneer-of-ghanas-hip-life-movement/</ref> kple hadzila xɔŋkɔ bubuwo abe Jayso kple Ball J ene dzi. Eva Ghana zi gbãtɔ be Hiplife afisi Reggie Rockstone to hiphop ƒe ƒoƒo ƒe tsakatsaka kple Afrikatɔwo ƒe gbeɖiɖiwo vɛ tsɔ wɔ haƒoƒo ƒomevi yeye kura si woyɔna be Gh hiphop. == Afro beats == Le ƒe 2000 ƒe nuwuwu lɔƒo la, nutalawo ƒe dzidzime yeye aɖe to Afrobeats haƒoƒo ƒomevi aɖe vɛ le Ghana hadzidzi si woyɔna akpa gãtɔ be Afro-pop. [[:en:4x4_(band)|4x4]] kple [[:en:Fuse_ODG|Fuse ODG]] kpakple bubuawo na wòxɔ ŋkɔ eye wòzu Ghanatɔwo ƒe hadzidzi dekɔnuwo ƒe akpa aɖe. == Azɔlizɔzɔwo == [[:en:The_Twelfth|Twelfth of July]] nye ƒe sia ƒe ƒe atsyã vevi aɖe si Orange Order ɖuna si Grand Lodge of Ghana ɖuna. <ref>https://www.belfasttelegraph.co.uk/news/northern-ireland/im-looking-forward-to-walking-with-my-ancestral-lodge-orangemen-from-around-the-world-set-to-take-part-in-nis-twelfth-celebrations/a1709881437.html</ref> [[:en:Ghana_Armed_Forces_Central_Band|Ghana Armed Forces Central Band]], nye azɔlizɔha, si ƒoa ha le dukɔa ƒe wɔnawo me eye wotsia tre ɖe Ghana teƒe le dukɔwo dome. <ref>https://gafonline.mil.gh/publication/news/central-band-pride-of-the-ghana-armed-forces</ref> Azɔlizɔzɔ haƒohawo hã lɔ suku kple cadet haƒoha vovovowo ɖe eme, abe [[:en:Kwame_Nkrumah_University_of_Science_and_Technology|KNUST]] Regimental Band ene. <ref>https://www.newsghana.com.gh/bisec-honours-first-headmaster/</ref> == Nusiwo ŋu woke ɖo == [[Category:Ghana hadzidziwo]] [[Category:AfrocurationGhana2026]] jkx4j54o02sjtw4zd3pjwqbwrqj4zva